text
stringlengths 54
158k
| source
stringclasses 1
value |
|---|---|
Humanistyka cyfrowa
Humanistyka cyfrowa – szeroki obszar aktywności naukowej, w której wykorzystuje się źródła, metody i narzędzia cyfrowe do prowadzenia badań, publikowania wyników i budowania infrastruktury badawczej w różnorodnych dyscyplinach humanistycznych i społecznych. Humanistyka cyfrowa to aktywności na przecięciu technik obliczeniowych i zasobów humanistycznych. Materiały, które podlegają opracowaniu i badaniu mogą być analogowe i zdigitalizowane lub w pierwotnej postaci cyfrowej. Ich integracja z narzędziami obliczeniowymi zależy od wyborów dokonywanych na każdym etapie planowania projektu badawczego.
Problemy z wypracowaniem jednoznacznej i powszechnie akceptowanej definicji cyfrowej humanistyki doczekały się wielu opracowań, jednak, jak stwierdził Matthew Kirschenbaum „nigdy nie dowiemy się, czym humanistyka cyfrowa <<jest>>, ponieważ nie chcemy tego wiedzieć, ani nie jest to dla nas użyteczne”. Według niego pojęcie cyfrowej humanistyki ma być rozwiązaniem problemu braku innych, bardziej precyzyjnych pojęć, i odwoływać się nie tyle do teorii, co do praktyki badawczej.
== Metody cyfrowej humanistyki ==
Do metod cyfrowej humanistyki należą m.in. badania korpusowe, metody przetwarzania języka naturalnego, analiza sieciowa, edycje cyfrowe, czytanie zdystansowane, text mining, wizualizacja danych, mapy cyfrowe (systemy informacji geograficznej), przetwarzanie obrazów cyfrowych, archiwistyka stron internetowych, fotogrametria. Przykładem wdrożenia metod cyfrowych do tradycyjnych kierunków badań humanistycznych jest np. cyfrowa paleografia czy lingwistyka kwantytatywna, która dopiero dzięki zasobom i metodom cyfrowym mogła podjąć problem automatycznego wyznaczania struktury semantycznych.
Rozwój cyfrowej humanistyki ograniczają znaczne koszty infrastruktury cyfrowej, kompetencje badaczy, dostępność źródeł i danych oraz przepisy prawa autorskiego. Dostęp do infrastruktury i narzędzi jest, jak przekonuje Joris van Zundert, wtórny wobec koncepcji badań - sama technologia nie jest w stanie być źródłem innowacji w humanistyce.
== Humanistyka cyfrowa w Polsce ==
Pierwsza konferencja naukowa poświęcona humanistyce cyfrowej w Polsce pt.: „Zwrot cyfrowy w humanistyce” odbyła się 25–26 listopada 2012 roku w Lublinie. Organizatorami przedsięwzięcia byli Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej oraz Uniwersyteckie Centrum Zdalnego Nauczania i Kursów Otwartych UMCS. Owocem konferencji był ebook dostępny na jednej z wolnych licencji Creative Commons. Równoległym wydarzeniem towarzyszącym konferencji był THATCamp, zorganizowany przez Teatr NN i portal Historia i Media.
Według danych za 2014 rok w Polsce realizowano około 80 projektów naukowych cyfrowej humanistyki.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
AndrzejA. Radomski AndrzejA., RadosławR. Bomba RadosławR. (red.), Zwrot cyfrowy w humanistyce. Internet / Nowe Media / Kultura 2.0 [pdf], Lublin: E-naukowiec, 2013, ISBN 978-83-936418-0-2 . Brak numerów stron w książce
Radosław Bomba, Narzędzia cyfrowe jako wyznacznik nowego paradygmatu badań humanistycznych, [w:] Zwrot cyfrowy w humanistyce (red.) A. Radomski, R. Bomba, Wyd. E-naukowiec, Lublin 2013
J. Drucker, The Digital Humanities Coursebook. An Introduction to Digital Methods for Research and Scholarship, Routlege, London, 2021, https://doi.org/10.4324/9781003106531.
== Linki zewnętrzne ==
Alliance of Digital Humanities Organizations (ADHO)
Digital Research Infrastructure for the Arts and Humanities (DARIAH)
Konsorcjum CLARIN-PL
Wprowadzenie do humanistyki cyfrowej
|
wikipedia
|
Nauki o zarządzaniu
Nauki o zarządzaniu – dyscyplina naukowa w dziedzinie nauk społecznych.
== Historia ==
Według wcześniej obowiązującej w Polsce klasyfikacji zarządzanie było domeną nauk ekonomicznych, stąd dyscyplina ta była określana jako organizacja i zarządzanie. Później interdyscyplinarne podejście do zarządzania, zwłaszcza wykorzystania psychologii oraz innych nauk społecznych i humanistycznych, zaowocowało dychotomicznym podejściem do nauk o zarządzaniu. Szczegółowe przepisy w tym zakresie zawarto w dwóch aktach prawnych:
Uchwała Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z dnia 23 czerwca 2003 r. w sprawie określenia dziedzin nauki i dziedzin sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych
Ustawa z 14 marca 2003 o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z dnia 11 października 2022 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych, wydanym na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, nauki o zarządzaniu są dyscypliną naukową w dziedzinie nauk społecznych.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Sprawa Grievance Studies
Sprawa Grievance Studies – mistyfikacja z 2017–2018 wymierzona w proces recenzji naukowej czasopism nauk humanistycznych. Trójka autorów projektu (J.A. Lindsay, P. Boghossian i H. Pluckrose) zgłaszała w tym okresie sfabrykowane przez siebie artykuły do czasopism naukowych z takich obszarów jak kulturoznawstwo, queer czy gender studies, starając się o doprowadzenie do ich publikacji. Deklarowaną intencją autorów było zademonstrowanie słabości procesu naukowego w dziedzinach, które określili zbiorczym mianem grievance studies (ang. nauki o pretensjach).
Mistyfikacja została przerwana i ujawniona pod koniec 2018, kiedy fikcyjna tożsamość autorki jednej z publikacji przyciągnęła publiczną uwagę i zaczęła być badana przez dziennikarzy. Do tego czasu, spośród 21 spreparowanych tekstów – po 48 próbach zgłoszeń i większej liczbie korekt – cztery zostały opublikowane, trzy były przyjęte do publikacji, siedem pozostawało w procesie recenzji i oceny, a siedem spotkało się z tyloma odrzuceniami, że autorzy zaniechali ich zgłaszania.
O sprawie napisały światowe media i publicystyka, w tym polska „Polityka” czy „Focus”. Do prowokacji odnieśli się także metodologowie i naukowcy, przedstawiając zarówno pozytywne, jak i negatywne oceny jej znaczenia. Y. Mounk określił ją w nawiązaniu do Sprawy Sokala, mistyfikacji z 1996 r., „Sokalem do kwadratu” (ang. Sokal Squared).
== Przebieg sprawy ==
Dwójka z autorów prowokacji, J.A. Lindsay i P. Boghossian, ujawniła 19 maja 2017 mistyfikację o zbliżonym charakterze, która polegała na opublikowaniu sfabrykowanego tekstu „The conceptual penis as a social construct” w czasopiśmie „Cogent Social Sciences”. Początkowo przedstawiali to osiągnięcie jako dyskredytujące gender studies, jednak pod wpływem krytycznych uwag – zwracających uwagę m.in. na drapieżnie komercyjny charakter czasopisma, oraz jego otwarty profil tematyczny – przyznali że „rezultaty prowokacji były bardzo ograniczone, a wiele skierowanej wobec niej krytyki – zasadne”.
Nowa prowokacja, Grievance Studies, miała według autorów rozpocząć się 16 sierpnia 2017 (H. Pluckrose dołączyła do projektu we wrześniu), z wykorzystaniem skorygowanej metodologii. Tym razem celem było wiele czasopism „notowanych wyżej” w akademickich rankingach; teksty mogły być poprawiane i zgłaszane do kolejnych periodyków w zstępującej kolejności rankingowej. Autorstwo prac było kompletnie fikcyjne, jak np. „Helen Wilson” z nieistniejącego instytutu „Portland Ungendering Research Initiative”, lub zapożyczało tożsamość realnych osób które się na to zgodziły, jak dr historii Richard Baldwin z Gulf Coast State College.
W ciągu następnych miesięcy autorzy przygotowali 21 projektów artykułów (podawana także niższa liczba 20 wynika z podobieństwa dwóch tekstów), i zgłaszali je do czasopism naukowych z obszarów socjologii, kulturoznawstwa, i nauk krytycznych. Treść tekstów celowo uwzględniała żargon, nawiązania i tezy, które realni autorzy uznali za postmodernistyczne, absurdalne, i niestosowne dla nauki – na przykład postulat o zależności pomiędzy homofobią a postawą wobec homoseksualnych zbliżeń zwierząt domowych, lub parafrazę fragmentu Mein Kampf o solidarności społecznej. Prace były zgłaszane 48 razy do różnych tytułów. Zgłoszenia odrzuciły m.in. wszystkie czasopisma socjologiczne. Status pierwszej udanej publikacji uzyskał po pięciu miesiącach tekst „Human Reactions to Rape Culture and Queer Performativity at the Dog Park” dotyczący wpływu homofobii na percepcję zwierząt domowych. Rozważanie tej tezy opierało się na sfałszowanym badaniu empirycznym w dużej skali, które wymagałoby setek godzin pracy obserwacyjnej pod gołym niebem; publikacja została wyróżniona przez redakcję czasopisma „Gender, Place, and Culture”. W sumie do zakończenia projektu do publikacji przyjęto 7 artykułów.
Według oryginalnego planu projekt miał trwać do 31 stycznia 2019, jednak zakończono go przedterminowo. 7 czerwca 2018 konto New Real Peer Review na Twitterze zwróciło uwagę na tekst „Dog Park”, co wzbudziło zainteresowanie reporterów The College Fix, Reason, i innych mediów, którzy zaczęli próby weryfikacji tożsamości fikcyjnej autorki. 6 sierpnia redakcja „Gender, Place, and Culture” opublikowała komunikat wyrażający zaniepokojenie, że „Helen Wilson” mogła naruszyć warunki publikacji, i nie udziela odpowiedzi na prośby o udokumentowanie tożsamości. Według autorów prowokacji, w tym czasie usiłowali się z nimi skontaktować m.in. dziennikarze „The Wall Street Journal”, przez co uznali, że projekt należy już przerwać; prywatnie ujawnili mistyfikację dziennikarzom w sierpniu. „The Wall Street Journal” opublikował tekst na ten temat 2 października w dziale opinii, a autorzy projektu ogłosili własny esej opisujący ich perspektywę, oraz upublicznili archiwum z wybranymi prywatnymi materiałami, takimi jak korespondencja z recenzentami. Wszystkie pochodzące z prowokacji teksty przyjęte do publikacji zostały w niedługim czasie wycofane przez redakcje.
== Reakcje i następstwa ==
Projekt przyciągnął zarówno głosy poparcia, jak i krytyki w środowiskach naukowych. Przykładowo, politolog Y. Mounk stwierdził, że Boghossian i współpracownicy wskazali na realne, niepokojące problemy metodologiczne i etyczne w wybranych naukach humanistycznych. Fakt że czasopismo „Hypatia” opublikowało sfabrykowany tekst argumentujący na rzecz etyczności prowokacji w ekonomii ilustruje według niego hipokryzję obecną w tej dziedzinie. Zajmujący się kryzysem replikacji biolog C.T. Bergstrom uznał z kolei, że prowokacja jest nieudana, i nie poddaje się obronie jako niewyszukane oszustwo akademickie. W jego ocenie, autorzy nie dowiedli tego co zamierzali, i wykazali jedynie niezrozumienie tego, czemu jest w stanie służyć recenzja naukowa, i jak działa nauka.
Reporter Slate, D. Engber, wyraził przekonanie, że staranna mistyfikacja wymierzona w każdą inną naukę przyniosłaby podobne rezultaty, a „ekscentryczne” badania również są wartościowe – odwołując się m.in. do skandalu Schöna w fizyce czy badań nagrodzonych Ig Noblem. Zwrócił uwagę, że prace które faktycznie przyjęto do publikacji były w większości raczej nudne niż niestosowne; najbardziej kontrowersyjne tezy i prowokacyjne zabiegi zostały złagodzone lub odrzucone w procesie recenzji. Pozostała część hipotez obroniła się według niego dzięki sfingowanemu oparciu na monumentalnych danych empirycznych. Fizyk Sean M. Carroll napisał, że w projekcie uderzyła go fundamentalna złośliwość i brak dobrej woli. Autorzy prowokacji zadeklarowali w odpowiedzi na takie zarzuty, że kierowali się konstruktywnymi motywacjami troski o jakość nauki, i że podzielają wartości szeroko pojętej sprawiedliwości społecznej. A. Garry, redaktorka „Hypatii”, jednego z oszukanych czasopism, wyraziła rozczarowanie zmarnowaniem wielu godzin pracy recenzentów. Psycholog ewolucyjny P. Smaldino skomentował na Twitterze porównania prowokacji do sprawy Sokala pisząc, że tekst opublikowany przez Sokala był kompletnie nonsensowny, tymczasem artykuły zespołu Boghossiana nie były bezwartościowe i podejmowały zasadne w naukach humanistycznych tematy; podobne zdanie wyraził psycholog J. Heathers.
Autorzy opisali swoją mistyfikację jako badanie jakościowe o charakterze autoentografii – nie jako eksperyment naukowy. Określanie prowokacji mianem „eksperymentu” wywołało sprzeciw metodologów i innych komentatorów, m.in. ze względu na to, że projekt nie opierał się na modelu badanego problemu, czy też nie uwzględniał niczego, co pełniłoby funkcję grupy kontrolnej.
=== Dochodzenie Portland State University ===
Uniwersytet Portland State zatrudniający P. Boghossiana wszczął w styczniu 2019 – w ocenie większości ekspertów konsultowanych przez New York Magazine, rutynowe – dochodzenie w sprawie braku uzyskania przez niego wymaganej aprobaty komisji bioetycznej na dokonanie badania z uczestnictwem ludzi oraz sfałszowania danych w publikacjach naukowych. W obronie autora przed sankcjami z tego powodu stanęli m.in. S. Pinker, R. Dawkins, czy A. Sokal.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Zwrot przestrzenny
Zwrot przestrzenny (ang. spatial turn) – nurt badawczy w naukach humanistycznych, który zakłada, że przestrzeń, w której żyje i działa człowiek, nie jest faktem obiektywnym, lecz społecznym. Jego przedstawiciele twierdzą, że terminy przestrzenne są z jednej strony formowane przez aktywność człowieka, a z drugiej same na niego oddziaływają – dlatego pojęcia geograficzne (takie jak np. kontynenty czy miasta) są tylko kulturowo uwarunkowanym konstruktem myślowym.
Zwrot przestrzenny występuje w geografii, historiografii, literaturoznawstwie, socjologii, czy politologii. Część jego przedstawicieli postuluje utworzenie nowej dyscypliny naukowej, nazywanej najczęściej humanistyką przestrzenną (ang. spatial humanities).
== Historia ==
Pierwsze prace zaliczane do tego nurtu powstały w ramach geografii społecznej w latach 70. XX wieku. Wywołały one ożywione debaty na kilku konferencjach naukowych, w czasie których dyskutowano nad związkiem między przestrzenią działania człowieka a jego aktywnością. Odwoływano się w nich często do badań Michela Foucaulta, który już w 1967 roku twierdził, że analiza przestrzeni społecznych zastąpi w przyszłości tradycyjne analizy historyczne.
Dyskusje te podsumował i pierwszy użył terminu spatial turn amerykański geograf Edward Soja w pracy Postmodern Geographies:The Reassertion of Space in Critical Social Theory z 1989 roku. Soja skrytykował wywodzącą się z marksizmu tendencję do prowadzania badań nad historycznym i społecznym rozwojem ludzkości w ten sposób, że czynnik geograficzny był traktowany jako wartość stała. Jego zdaniem w badaniach tego typu należy uwzględnić jako zmienną, obok czynników historycznego i społecznego, także czynnik geograficzny. W wydanej w 1996 roku pracy Thirdspace: Journeys to Los Angeles and Other Real-and-Imagined Places Soja w praktyce zastosował własne postulaty analizując konceptualizację przestrzeni społecznej w dziejach między innymi Los Angeles, kalifornijskiego hrabstwa Orange oraz Amsterdamu.
Na przełomie XX i XXI wieku zwrot przestrzenny zadeklarowali przedstawiciele innych niż geografia dyscyplin naukowych, przede wszystkim historiografii, politologii i socjologii. Propagatorem tego pojęcia był niemiecki uczony Karl Schlögel, głównie za sprawą zbioru studiów, wydanego w Polsce w 2009 roku jako W przestrzeni czas czytamy. O historii cywilizacji i geopolityce. W swoich badaniach, opublikowanych w wielu pracach wydanych na przełomie XX i XXI wieku, Schlögel doszedł między innymi do wniosku, że w życiu społecznym Europy Środkowej, obok czynnika historycznego, dużą rolę odgrywa język i pojęcia używane do opisywania przestrzeni geograficznej.
== Badania ==
Badacze reprezentujący nurt zwrotu przestrzennego podejmowali badania nad różnorodnymi problemami koncentrującymi się wokół zagadnienia przestrzeni. Należą do nich między innymi ogólny rozwój form percepcji przestrzeni, konstruowanie obrazu przestrzeni geograficznej w poszczególnych tekstach i różnych rejonach ekumeny, kulturowe uwarunkowania pojęć geograficznych, związek między obserwacją naoczną a wiedzą paradygmatyczną, sposoby definiowania i opisywania przestrzeni nieznanych z autopsji, włączenie sacrum w przestrzeń fizyczną, fabularyzacja przestrzeni (czyli jej porządkowanie przez przypisywanie określonych narracji poszczególnym obiektom), ewolucja form konceptualizacji przestrzeni geograficznej, sposoby definiowania granic, czy wpływ przestrzeni wyobrażonej na opis krajobrazu. Szczególną uwagą politologów cieszą się badania nad związkiem pomiędzy formą konstruowania przestrzeni a sposobem ustanawiania władzy i wzajemnych stosunków.
Do prac tego nurtu w nauce polskiej zalicza się między innymi Fabularyzacja przestrzeni. Średniowieczny przykład granic Jacka Banaszkiewicza z 1979 roku, Poczucie przestrzeni i świadomość geograficzna Bronisława Geremka z 1997 roku, Terytorium a świat: wyobrażeniowe konfiguracje przestrzeni w literaturze portugalskiej od schyłku średniowiecza do współczesności Ewy Łukaszyk z 2003 roku, czy „Contra naturam?” Czwarty kontynent i problem antypodów w starożytności i średniowieczu Jerzego Strzelczyka z 2003 roku.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Adam Krawiec: „Zwrot przestrzenny” w mediewistyce. W: Vademecum historyka mediewisty. Jarosław Nikodem, Dariusz Andrzej Sikorski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 536–540. ISBN 978-83-01-17239-8.
|
wikipedia
|
Językoznawstwo
Językoznawstwo, inaczej lingwistyka (od łac. lingua „język”) – nauka badająca język pod kątem jego jednostek, struktury, funkcji i rozwoju. Język jako złożone, wieloaspektowe zjawisko społeczne można badać z różnych perspektyw i przy użyciu różnych podejść metodycznych.
Termin „lingwistyka”, o pochodzeniu łacińsko-romańskim, ma swoje rodzime odpowiedniki w językach słowiańskich (np. słow. jazykoveda, pol. językoznawstwo, ukr. мовознавство mowoznawstwo). Powstały one w wyniku skalkowania terminu niemieckiego (Sprachwissenschaft).
== Językoznawstwo a filologia i gramatyka ==
Nauką o języku jest również filologia, która w odróżnieniu od lingwistyki, badającej język bez względu na jego medium, zajmuje się językiem pisanym, a w szczególności tekstami literackimi. Przedmiotem filologii jest nie tylko język, ale również tradycja literacka danego języka. Pojęcie filologii jako nauki o języku i literaturze pojawiło się w połowie XIX wieku. Starszy rodowód ma jednak termin „filologia klasyczna”, który obejmował nie tylko język i literaturę, ale ogólne dzieje, prawo, ekonomię, religię oraz filozofię Rzymian i Greków, czyli materialną i duchową kulturę tychże społeczeństw. Z jednej strony filologia ma szerszy zakres pojęciowy niż lingwistyka w tym sensie, że bada zarówno język, jak i literaturę danego narodu; z drugiej zaś jest pojęciowo węższa, gdyż w jej zakres nie wchodzi badanie przedpiśmiennego okresu rozwoju języka.
Gramatyka jako termin ma o wiele dłuższą tradycję niż lingwistyka i filologia. O ile filologia i lingwistyka ukształtowały się w epoce nowożytnej, to termin „gramatyka” pojawił się już w piśmiennictwie starogreckim. Grecki uczony Dionizjusz Trak (170–90 p.n.e.) był autorem opisu języka greckiego zatytułowanego Technē grammatikē (techne – rzemiosło, technika; gramma – litera, znak; grammatikos – piśmienny, wykształcony). Praca ta była pierwszą gramatyką europejską, która wyróżniła osiem części mowy. Stała się wzorem dla późniejszych gramatyk; przeniesiona na grunt rzymski, stała się wzorem dla gramatyk łacińskich, a za ich pośrednictwem – wpłynęła na teorie gramatyczne w krajach europejskich.
== Podział językoznawstwa ==
Językoznawstwo synchroniczne zajmuje się badaniem synchronii językowej. Synchronia to stan systemu językowego, jego jednostek i ich wzajemnych relacji w danym momencie. Pod pojęciem synchronicznego stanu języka rozumie się nie tylko jego współczesną postać, ale również jego stan w konkretnej historycznej epoce rozwoju. Potrzebę badania języka w ujęciu synchronicznym zaczęła priorytetyzować XX-wieczna teoria językoznawcza, pod którą podwaliny położył Ferdinand de Saussure, autor teorii strukturalno-systemowej. Koncepcje de Saussure’a o systemowym i funkcyjnym rozumieniu języka zostały rozwinięte przez Praskie Koło Lingwistyczne, założone w 1926 roku.
Lingwistyka diachroniczna zaś bada diachronię językową, czyli rozwój systemu językowego z perspektywy czasu. W jej obrębie można wyróżnić językoznawstwo historyczno-porównawcze, historię poszczególnych języków i etymologię. Termin „diachronia” pokrywa się w znacznym stopniu z pojęciem historii języka, które może być rozumiane w węższym lub szerszym sensie. W węższym ujęciu historia to okres rozwoju społeczeństwa i języka, który pozostawił po sobie świadectwa piśmienne. W tym kontekście okres rozwoju pozbawiony tradycji piśmienniczej określa się jako okres prehistoryczny. Zgodnie z tym rozumieniem diachronię można podzielić na historyczną i prehistoryczną.
Lingwistyka porównawcza, zajmująca się porównywaniem dwóch lub większej liczby języków, może przybierać charakter typologiczny (kategoryzuje języki w pewne typy) lub konfrontatywny (kontrastywny) (porównuje wszystkie aspekty języków). Badaniami porównawczymi w kontekście rozwoju spokrewnionych języków zajmuje się językoznawstwo historyczno-porównawcze. Całościowo językoznawstwo porównawcze (synchroniczne lub diachroniczne) określa się jako komparatystykę.
Jako że język stanowi fakt społeczny, miejsce języka w społeczeństwie, jego związek z kulturą i zależność od czynników historycznych są zainteresowaniami badawczymi wchodzącymi w obręb dalszych dyscyplin: socjolingwistyki, etnolingwistyki, geolingwistyki, dialektologii i lingwistyki arealnej. W ramach interdyscyplinarnego badania języków uformowały się: filozofia języka, psycholingwistyka, neurolingwistyka oraz lingwistyka inżynieryjna, która stanowi zastosowanie językoznawstwa. Do językoznawstwa stosowanego zalicza się również fonetykę eksperymentalną, teorię przekładu, teorię nauczania języków obcych, leksykografię, lingwistykę kliniczną, niekiedy również socjolingwistykę i psycholingwistykę. Ze względu na naturę metod badawczych można rozróżnić językoznawstwo kwalitatywne (systemowo-strukturalne), algebraiczne i kwantytatywne (statystyczne).
Badania językoznawcze można rozdzielić między dwoma podrozdziałami tej nauki – językoznawstwem szczegółowym (konkretnym) i językoznawstwem ogólnym. W odróżnieniu od językoznawstwa ogólnego, które zajmuje się cechami charakteryzującymi dowolny język, językoznawstwo szczegółowe bada określone języki bądź ich zbiory, języki bliskie genetycznie (grupy języków spokrewnionych) lub geograficznie (języki poszczególnych obszarów). Niekiedy zagadnienia w obrębie językoznawstwa ogólnego dzieli się na dwie grupy: językoznawstwo ogólne właściwe (w sensie węższym) i językoznawstwo teoretyczne. Językoznawstwo ogólne właściwe bada języki świata jako całość i może być rozumiane jako uogólnienie lingwistyk szczegółowych (fonetyka ogólna, gramatyka ogólna, typologia języków). Z kolei w skład językoznawstwa teoretycznego wchodzą tylko te kwestie lingwistyczne, które odnoszą się do fundamentalnych cech języka jako zjawiska społecznego w jego relacjach do innych aspektów rzeczywistości.
Ferdinand de Saussure czynił rozróżnienie między językoznawstwem wewnętrznym, badającym wewnętrzną strukturę języka, a językoznawstwem zewnętrznym, zajmującym się związkami języka z innymi dziedzinami wiedzy oraz aspektami społecznymi. Przedmiotem językoznawstwa zewnętrznego są zagadnienia na pograniczu nauki o języku i etnologii, język w kontekście jego związków z historią polityczną, różnymi instytucjami, kościołem, szkołą oraz problematyka rozmieszczenia geograficznego języków; także uwarunkowania indywidualne produkcji mowy i nauczanie języków. Można również odróżnić językoznawstwo teoretyczne, zajmujące się przede wszystkim budowaniem teorii języka, od językoznawstwa stosowanego, zajmującego się możliwościami oraz sposobami wykorzystania lingwistyki w różnych obszarach życia i innych dyscyplinach naukowych. Lingwistyka stosowana obejmuje chociażby badania nad efektywnością nauczania języków obcych, badania nad ulepszaniem technik przekładu maszynowego, badania w zakresie polityki językowej i kultury języka, tworzenie systemów pisma dla języków pozbawionych tradycji literackiej.
== Językoznawstwo w systemie nauk ==
Język, rozumiany jako umiejętność psychofizyczna, jest ściśle związany z życiem społecznym, kulturą i procesami myślowymi człowieka. Z tego względu językoznawstwo znajduje się w bliskim powiązaniu z innymi dziedzinami badającymi społeczeństwo, jego kulturę, ideologię oraz myślenie treściowe i formalne. Badanie dźwiękowych aspektów języka łączy lingwistykę z niektórymi naukami przyrodniczymi, w tym przede wszystkim z fizyką i fizjologią.
Socjologia, nauka zajmująca się badaniem społeczeństwa w najszerszym kontekście, wyodrębniła się jako samodzielna dyscyplina naukowa w drugiej połowie XIX wieku. Jej przedmiotem jest klasyfikacja oraz analiza różnorodnych grup i całostek społecznych, które łączą się na podstawie czynników takich jak bliskość geograficzna, współpraca ekonomiczna, związek językowy, wyznanie religijne i inne. Struktura społeczna, obejmująca zarówno najmniejsze jednostki, jakimi są rodziny, jak i większe organizmy społeczne, takie jak klasy społeczne, narody i państwa, nie jest obojętna dla zróżnicowania językowego, zwłaszcza w kontekście powstawania dialektów terytorialnych oraz socjolektów. Z kolei język pełni funkcję integrującą, służąc jako spoiwo narodowe, budujące tożsamość danego narodu i oddzielające go od innych. Z tego względu związek między socjologią a lingwistyką ma charakter obustronny – lingwistyka czerpie z ustaleń socjologii, a socjologia z dorobku językoznawstwa. W wyniku tej współpracy powstała dyscyplina zwana socjolingwistyką.
Etnografia jako nauka o kulturze materialnej i duchowej również jest powiązana z lingwistyką. W badaniach etnograficznych przywiązuje się wagę do sytuacji językowej, a monografie etnograficzne często zawierają szczegóły dotyczące języka (dialektu) danej grupy etnicznej. Język stanowi kluczowy element tożsamości etnicznej, dlatego badanie związków języka danej grupy z językami innych grup pozwala na identyfikację historycznych i kulturowych związków między ludami. Jednocześnie badaczowi języka potrzebna jest wiedza o grupie posługującej się danym językiem, o jej życiu materialnym i kulturowym. Współpraca między etnografią a lingwistyką jest szczególnie konieczna w dialektologii, przy badaniu dialektów regionalnych i analizie słownictwa odnoszącego się do lokalnych realiów. Z kooperacji językoznawstwa i etnografii uformowała się dyscyplina zwana etnolingwistyką, która zajmuje się przede wszystkim badaniem tzw. społeczeństw prymitywnych, żyjących w organizacji plemiennej. Godne uwagi w kontekście etnolingwistyki są Stany Zjednoczone (badanie plemion indiańskich) i w ZSSR (grupy etniczne mówiące m.in. językami uralskimi).
Wśród nauk artystycznych z językoznawstwem związane są literaturoznawstwo (w tym poetyka) i historia literatury. Teoria literatury i poetyka bazują na dorobku językoznawstwa, chociażby w obszarach takich jak fonetyka (kwestie rymu i rytmu w poezji), leksykologia i semantyka (metafora, metonimia), stylistyka i teoria tekstu. Z kolei literatura piękna wraz z literaturą fachową tworzą punkt wyjścia do badania rozwarstwienia i rozwoju zasobu leksykalnego języka oraz jego struktury gramatycznej. Teoria literatury i poetyka dają lingwistyce impulsy do analizy funkcji estetycznej języka.
Językoznawstwo jest związane również z nauką o znakach, czyli semiotyką (termin zaczerpnięty od amerykańskich filozofów, Peirce’a i Morrisa) lub semiologią (termin de Saussure’a). W życiu codziennym człowiek nie tylko posługuje się językiem jako najbogatszym systemem znaków, ale również kieruje się innymi zespołami znaków, np. symbolami. Językoznawstwo, poprzez semiotykę, łączy się również z cybernetyką (nauką o sterowaniu systemami) i teorią informacji, tj. nauką o informacjach, zwłaszcza o sposobach ich przekazu i transformacji. Po drugiej wojnie światowej cybernetyka stała się jednym z czynników, które doprowadziły do rewolucji naukowo-technicznej. Jej uniwersalność polega na tym, że zamiast szukać różnic między badanymi zjawiskami, koncentruje się na odkrywaniu relacji, które je łączą. Cybernetyka znalazła swoje miejsce w ogólnej teorii systemów i ustanowiła związek z językoznawstwem; jednym z głównych zadań lingwistyki jest bowiem analiza i opis systemów językowych.
Z nauk przyrodniczych blisko związanych z językoznawstwem największe znaczenie mają fizjologia i anatomia (przy badaniu wymowy, artykulacji głosek), z nauk fizycznych zwłaszcza akustyka (przy badaniu własności akustycznych głosek). W związku z tym fonetykę jako naukę o dźwiękowej płaszczyźnie mowy można podzielić na fonetykę organogenetyczną (fizjologiczną, artykulacyjną) i na fonetykę akustyczną.
Według Franciszka Gruczy w polu zainteresowań lingwistyki znajdują się trzy rodzaje obiektów: 1) konkretni ludzie działający jako mówcy i/lub słuchacze, 2) konkretne wypowiedzi przez nich artykułowane i/lub słyszane, 3) okoliczności konkretnych aktów mownych. Lingwistyka nie zajmuje się wypowiedziami jako samoistnymi obiektami fizycznymi, lecz tym, jak je mówcy-słuchacze tworzą, słyszą i rozumieją.
== Zróżnicowanie języków ==
Ważną częścią badań lingwistycznych jest dociekanie istoty różnic pomiędzy językami świata. Jest to szczególnie istotne dla zrozumienia ludzkich umiejętności językowych. Jeżeli zdolności językowe człowieka są ściśle ograniczone przez biologiczne właściwości gatunku ludzkiego, wówczas języki muszą być bardzo do siebie podobne. Jeżeli zdolności lingwistyczne człowieka są nieograniczone, wtedy języki mogą znacznie się od siebie różnić.
Istnieje wiele różnych sposobów na zinterpretowanie podobieństw pomiędzy językami. Na przykład: język łaciński używany przez Rzymian przekształcił się w hiszpański w Hiszpanii i włoski we Włoszech. Podobieństwa pomiędzy hiszpańskim i włoskim w wielu przypadkach wynikają ze wspólnego pochodzenia tych języków. A więc w zasadzie, jeżeli dwa języki mają pewną wspólną właściwość, to ta właściwość może istnieć dzięki pochodzeniu ze wspólnego prajęzyka lub pewnej właściwości ludzkich umiejętności językowych. Istnieje zawsze możliwość przypadkowego podobieństwa, zwłaszcza w zakresie leksyki, tak jak w przypadku hiszpańskiego słowa mucho i angielskiego much, które nie są ze sobą powiązane historycznie, chociaż dzielą to samo znaczenie i podobne brzmienie.
Często możliwość wspólnego dziedzictwa może być zasadniczo wykluczona. Biorąc pod uwagę fakt, że uczenie się języków przychodzi ludziom w miarę łatwo, można stwierdzić, że językami posługiwano się przynajmniej tak długo, jak istnieje współczesny człowiek, czyli około pięćdziesięciu tysięcy lat. Niezależne pomiary zmian językowych (na przykład porównywanie tekstów języka starożytnego do języków wywodzących się z niego i używanych współcześnie) sugerują, że zmiana przebiega w takim tempie, że nie można zrekonstruować języka, którym mówiono więcej niż 10 000 lat temu. W konsekwencji cechy wspólne języków mówionych w różnych częściach świata nie są uznawane jako dowód na wspólne pochodzenie.
Co więcej, istnieją udokumentowane przypadki języków migowych rozwijających się w społecznościach ludzi upośledzonych słuchowo, którzy nie mogli mieć kontaktu z językiem mówionym. Okazało się, że języki migowe mają cechy języków mówionych, co umacnia hipotezę, że cechy te nie są zawdzięczane wspólnemu przodkowi, lecz ogólnym właściwościom sposobu przyswajania języka.
Zbiór przypuszczalnie wspólnych właściwości wszystkich języków określa się mianem gramatyki uniwersalnej. Uniwersalne właściwości języka mogą być częściowo przypisane uniwersalnym aspektom ludzkiego doświadczenia. Na przykład: wszyscy ludzie używają wody i fakt, że we wszystkich językach występuje termin określający wodę jest z pewnością z tym związany. Wyzwanie, które stawia gramatyka uniwersalna, wymaga poradzenia sobie z tym problemem. Doświadczenie jest częścią procesu, poprzez który jednostki uczą się języków. Jednakże doświadczenie samo w sobie nie jest wystarczające, ponieważ zwierzęta trzymane wśród ludzi uczą się języka ludzkiego w bardzo małym stopniu, lub wcale się go nie uczą.
Przypuszczalnie wszystkie języki świata rozróżniają rzeczowniki od czasowników – jest to generalnie przyjęta zasada. Mogłoby to wymagać bardziej wyszukanego wyjaśnienia, ponieważ rzeczowniki i czasowniki nie istnieją w świecie, lecz są tylko częścią języka.
Właściwości gramatyki uniwersalnej mogą być związane z ogólnymi właściwościami ludzkiego poznania lub z pewną właściwością ludzkiego poznania, która jest charakterystyczna dla danego języka. Potrzebna jest znacznie większa wiedza na temat ludzkiego poznania, by móc dokonać znaczącego rozróżnienia. W rezultacie w lingwistyce teoretycznej występują uogólnienia, ale lingwiści nie zajmują stanowiska, czy takie uogólnienie może mieć wpływ na inne aspekty poznania.
== Właściwości języka ==
Od czasów starożytnej Grecji utrzymuje się, że języki są zorganizowane wokół gramatycznych kategorii, takich jak rzeczownik czy czasownik, mianownik lub biernik, teraźniejszość czy przeszłość. Słownictwo i gramatyka języka są zorganizowane wokół tych elementarnych kategorii. Poza tworzeniem konkretnego użycia odrębnych kategorii, język ma ważną właściwość, organizuje elementy w struktury rekurencyjne. To pozwala, na przykład, wyrażeniu rzeczownikowemu zawrzeć inne wyrażenie rzeczownikowe (jak na przykład „usta szympansa”) lub zdaniu zawrzeć inne zdanie (na przykład „Myślę, że pada.”). Chociaż rekurencja w gramatyce została bezwzględnie rozpoznana dużo wcześniej (na przykład przez Jespersena), znaczenie tego aspektu języka zostało w pełni uświadomione po publikacji książki Syntactic Structures Noama Chomsky’ego w 1957 roku, która przedstawia formalną gramatykę fragmentu angielskiego. Przedtem najbardziej szczegółowe opisy systemów lingwistycznych były systemami fonologicznymi lub morfologicznymi, które były zamknięte i dopuszczały niewiele kreatywności.
Chomsky używał bezkontekstowej gramatyki, powiększając ją za pomocą przekształceń. Od tego czasu bezkontekstowa gramatyka opisuje konkretne fragmenty różnych języków, jednakże udowodniono, że ludzkie języki zawierają szeregowe zależności, którymi bezkontekstowa gramatyka nie może zajmować się dostatecznie. To wymaga zwiększonej umiejętności, na przykład przekształcania.
Ważną kwestią jest również to, że zdania rzeczownikowe przed zwrotami czasownikowymi są identyfikowane z czasownikami w zwrotach czasownikowych, w kolejności od lewej do prawej strony.
== Mowa versus pismo ==
Większość współczesnych lingwistów żywi przekonanie, że język mówiony jest bardziej fundamentalny. Przyjmują oni, że badanie mowy jest ważniejsze od badania języka pisanego. Przyczyny tego spojrzenia są następujące:
język pisany to wtórna reprezentacja języka mówionego, niewypracowana w przypadku większości języków świata (większość z nich to jedynie środki komunikacji ustnej);
język mówiony jest uniwersalny i spontaniczny, język pisany zaś wymaga świadomej nauki i znajduje się pod silniejszym wpływem gramatyki normatywnej;
język mówiony, zwłaszcza swobodny, zawiera formy niestandardowe i jest zróżnicowany regionalnie, piśmiennictwo zaś reprezentuje formy standardowe i uniemożliwia wykrycie np. zróżnicowania dźwiękowego języka.
Językoznawcy zauważają wartość badań nad tekstem. W przypadku badań językoznawczych, do których stosuje się metody lingwistyki informatycznej i korpusowej, język pisany jest często o wiele bardziej wygodny przy przetwarzaniu dużej ilości danych. Trudno jest znaleźć albo stworzyć wielkie korpusy języka mówionego. Są one zazwyczaj sporządzane na piśmie. W dodatku lingwiści zwrócili się ku pisemnemu dyskursowi, który pojawia się w różnych rodzajach komunikacji za pośrednictwem komputerów, uznając go za realną dziedzinę badań językoznawczych.
Badania języka pisanego są w każdym wypadku uważane za dziedzinę językoznawstwa.
== Normatywność a opisowość ==
Współczesne językoznawstwo jest opisywane jako przedsięwzięcie deskryptywne (opisowe), stroniące od sądów preskryptywnych (normatywnych). Zgodnie z tym założeniem lingwiści koncentrują swoją działalność naukową na bezstronnej obserwacji języka i badaniu jego rzeczywistej natury. Ich zadaniem jest opisywanie zasad znanych rodzimym użytkownikom języka, na podstawie intuicji i praktyki językowej tych osób. Język stanowi bowiem zjawisko poznawcze, zakorzenione w ludzkim umyśle. Przedmiotem badań językoznawczych mogą być zarówno odmiany standardowe języków, jak i odmiany mniej prestiżowe lub regionalne. Naukowe rozumienie językoznawstwa kontrastuje zatem z popularnymi wyobrażeniami na temat tej dyscypliny, które nieściśle utożsamiają lingwistów z normatywistami (preskryptywistami; osobami zajmującymi się tzw. kulturą języka) bądź poliglotami.
Potocznie językoznawstwo bywa postrzegane jako dyscyplina poświęcona poprawności językowej lub utożsamiane z poradnictwem językowym. Koncepcje związane z poprawnością języka, choć powszechne wśród elit kulturalnych, uchodzą za umotywowane panującymi uwarunkowaniami społecznymi. Zasadniczo lingwistyka, jako deskryptywna dziedzina nauki, odżegnuje się od ingerencji w zachowania użytkowników języka i dyktowania zasad etykiety językowej.
W wielu krajach Europy próby regulacji językowej i przejawy preskryptywizmu zostały wyłączone z obszaru nauki o języku. Preskryptywizm funkcjonuje jednak w niektórych tradycjach lingwistyki, m.in. w krajach szeroko pojmowanej Europy Wschodniej. Również polska lingwistyka jest w stosunkowo dużym stopniu skupiona na krytyce językowej i popularyzacji kultury języka, czym odróżnia się np. od językoznawstwa brytyjskiego, odrzucającego preskryptywność. Rozstrzyganie kwestii poprawnościowych w języku ojczystym jest czasami zaliczane do praktycznych zastosowań językoznawstwa. Mówi się wręcz o dziale lingwistyki zwanym językoznawstwem normatywnym lub preskryptywnym.
== Historia językoznawstwa ==
Wczesne teksty indyjskich Wed wskazują na strukturę języków – język składa się ze zdań mających cztery stadia rozwojowe, które są wyrażone w trzech czasach (przeszłym, teraźniejszym i przyszłym). Zdania składają się z wyrazów, które mają dwie odrębne formy istnienia (formę wokalną – słowo, i formę wyobrażeniową – znaczenie). Wyrazy te są zazwyczaj czasownikami, które reprezentują czynności ze świata rzeczywistego, i rzeczownikami, które występują w siedmiu przypadkach (w zależności od sposobu uczestnictwa w czynnościach ze świata rzeczywistego).
Indyjski gramatyk Panini (około 520–460 p.n.e.) jest często uznawany za prekursora językoznawstwa. Jest znany jako autor dzieła gramatycznego pod tytułem Aṣṭādhyāyī, do dzisiaj używanego w nauce i analizie sanskrytu. Gramatyka Paniniego jest wysoko usystematyzowana i techniczna, wprowadziła pojęcia fonemu, morfemu i rdzenia (rozpoznane dopiero przez zachodnich językoznawców około dwóch tysięcy lat później). Reguły Paniniego opisują całość morfologii języka. Następstwem tego, że jego gramatyka skupia się na zwięzłości, jest jej nieintuicyjna struktura, przypominająca współczesny język maszynowy (jako przeciwieństwo zrozumiałych przez ludzi języków programowania). Zaawansowane logiczne zasady i techniki Paniniego miały duży wpływ zarówno na starożytne, jak również na współczesne językoznawstwo.
Bhartrihari (ok. 450–510) – kolejny ważny autor teorii indyjskiego językoznawstwa. Stworzył on teorię, według której akt mowy składa się z czterech etapów:
pierwszy – konceptualizacja danej myśli,
drugi – jej werbalizacja oraz sekwencjonowanie,
trzeci – wygłoszenie wypowiedzi w przestrzeń, wszystko to wykonane przez mówcę,
i czwarty – zrozumienie wypowiedzi przez słuchacza – osobę interpretującą.
Praca Paniniego oraz Bhartrihariego miała znaczący wpływ na wiele z podstawowych poglądów zaproponowanych przez wykładowcę sanskrytu, Ferdinanda de Saussure’a, który jest powszechnie uważany za ojca współczesnego językoznawstwa strukturalnego.
W 760 roku na Środkowym Wschodzie perski językoznawca Sibawajhi stworzył w swojej obszernej pracy pod tytułem Al-kitab fi al-nahw (الكتاب في النحو – „Księga o gramatyce“) szczegółowy i profesjonalny opis arabskiego, ukazując wiele lingwistycznych aspektów języka. Sibawajh w swojej książce odróżnił fonetykę od fonologii.
Lingwistyka rozwija się na gruncie naukowym od XIX wieku, kiedy to była zdominowana przez badania historyczno-porównawcze. W pierwszych dekadach XX wieku wykształciła się lingwistyka synchroniczna (opisowa) i stopniowo wzrasta koncentracja na badaniu języka jako uniwersalnego narzędzia komunikacji i myślenia ludzkiego w oparciu o materiał zgromadzony w ramach badań różnych języków świata. Na przełomie XIX i XX wieku ukształtowały się zalążki innych dyscyplin językoznawczych. Powstało językoznawstwo ogólne jako dyscyplina integrująca, zajmująca się prawidłowościami wewnętrznej struktury i rozwoju języka. Pod wpływem teorii Ferdinanda de Saussure’a badania synchroniczne zostały odgraniczone od diachronicznych.
Do pierwszych zachodnich językoznawców zaliczają się Jakob Grimm, który w roku 1822 stworzył zasadę spółgłoskowych zmian w wymowie znaną jako prawo Grimma, Karl Verner, który ułożył prawo Vernera, August Schleicher, który stworzył „Stammbaumtheorie” oraz Johannes Schmidt, który w roku 1872 stworzył „Wellentheorie” („model falowy”). Ferdinand de Saussure jest twórcą współczesnej lingwistyki strukturalnej. Edward Sapir, lider w amerykańskiej lingwistyce strukturalnej, był jednym z pierwszych, którzy badali zależności pomiędzy nauką o języku a antropologią. Jego metodologia ma ogromny wpływ na jego wszystkich następców. Początkowo badania nad językiem odbywały się w ramach filologii, traktującej język przede wszystkim jako narzędzie literatury. Konsekwencją tego podejścia był preskryptywizm i traktowanie języka mówionego jako niedoskonałej wersji języka pisanego.
Od lat 60. XX wieku głównym modelem języka jest model formalny Noama Chomsky’ego, który rozwinął się pod kierunkiem jego nauczyciela, Zelliga Harrisa, będącego z kolei pod ogromnym wpływem Leonarda Bloomfielda. Chomsky pozostaje najbardziej wpływowym językoznawcą na świecie. Lingwiści zajmujący się head-driven phrase structure grammar (HPSG) czy gramatyką leksykalno-funkcyjną (LFG), podkreślają znaczenie formalizacji i formalnego rygoru w opisie lingwistycznym, i dystansują się nieco od ostatniej pracy Chomsky’ego (program „minimalistyczny” dla gramatyki transformacyjnej), przyłączając się bardziej do wcześniejszych jego prac. Lingwiści związani z teorią optymalności wskazują uogólnienia pod względem naruszalnych reguł, co jest większym odejściem od głównego nurtu językoznawstwa, a lingwiści zajmujący się różnymi rodzajami gramatyki funkcjonalnej i lingwistyki kognitywnej mają tendencję do podkreślania braku autonomii wiedzy lingwistycznej i braku uniwersalności struktur lingwistycznych, dlatego też znacznie odchodzą od paradygmatu Chomsky’ego.
== Zobacz też ==
gramatyka tradycyjna
językoznawstwo historyczno-porównawcze
hipoteza Sapira-Whorfa
językowy obraz świata
lingwistyka potoczna
poezja lingwistyczna
strukturalizm
Abstand- i Ausbausprachen
Praskie Koło Lingwistyczne
amerykańska szkoła strukturalistyczna
gramatyka treści
młodogramatycy
glossematyka
lingwistyka kognitywna
językoznawstwo konfrontatywne
pragmatyka
== Uwagi ==
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
JurajJ. Dolník JurajJ., Základy lingvistiky, Bratislava: Stimul, 1999, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637 (słow.).
FranciszekF. Grucza FranciszekF., Zagadnienia metalingwistyki. Lingwistyka – jej przedmiot, lingwistyka stosowana, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-03923-X .
CzesławC. Lachur CzesławC., Zarys językoznawstwa ogólnego, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2004, ISBN 83-7395-082-6, OCLC 749715998 .
JohnJ. Lyons JohnJ., Wstęp do językoznawstwa, KrzysztofK. Bogacki (tłum.), AdamA. Weinsberg (red. nauk.), HalinaH. Urbańska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1975 .
WitoldW. Mańczak WitoldW., Problemy językoznawstwa ogólnego, Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum, 1996, ISBN 83-04-04327-0 .
TadeuszT. Milewski TadeuszT., Językoznawstwo, wyd. 7, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, ISBN 83-01-14244-8, OCLC 749429940 .
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
ŠimonŠ. Ondruš ŠimonŠ., JánJ. Sabol JánJ., Úvod do štúdia jazykov, Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo, 1987, OCLC 28427817 (słow.).
GrzegorzG. Pawłowski GrzegorzG., U podstaw lingwistyki. Relacja, analogia, partycypacja, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2024, ISBN 978-83-235-6370-9, OCLC 1424360554 .
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
Hans HeinrichH.H. Stern Hans HeinrichH.H., Fundamental Concepts of Language Teaching: Historical and Interdisciplinary Perspectives on Applied Linguistic Research, Oxford: Oxford University Press, 1983, ISBN 978-0-19-437065-3, OCLC 1251392413 (ang.).
== Linki zewnętrzne ==
Barbara C.B.C. Scholz Barbara C.B.C., Francis JeffreyF.J. Pelletier Francis JeffreyF.J., Geoffrey K.G.K. Pullum Geoffrey K.G.K., Philosophy of Linguistics, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 2015, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07] (ang.). 1 stycznia (Filozofia lingwistyki)
Linguistics, kanał CrashCourse na YouTube [dostęp 2024-08-29].
|
wikipedia
|
Argument (językoznawstwo)
Argument – wyrażenie, które uzupełnia znaczenie predykatu. Np. predykat spać uzupełniony o wyraz Jan tworzy zdanie Jan śpi. Predykat wraz z argumentami tworzy strukturę predykatowo-argumentową. Czasowniki mogą mieć 0 argumentów (trzeba), 1 argument (spacerować, spać, budzić się), 2 argumenty (słyszeć, bić, kochać), 3 argumenty (dać, kłaść). Niektóre czasowniki jako argumentów wymagają fraz przyimkowych (polegać na kimś), lub zdań (wiedzieć, że). Nie tylko liczba argumentów, ale także ich role semantyczne, przypadek lub przyimek, który je wprowadza są uzależnione od czasownika.
Jakkolwiek o argumentach mówi się przede wszystkim w kontekście czasowników, nie tylko one je wyznaczają. I tak np. przymiotniki w stopniu wyższym również otwierają pozycję dla argumentu (wyższy od kogoś).
Od argumentów należy odróżnić okoliczniki, które nie są elementami obligatoryjnymi i zazwyczaj ich liczba i charakter jest niezależny do konkretnego czasownika. Tym niemniej granica między argumentem a okolicznikiem nie zawsze jest oczywista i bywa kwestią sporną.
== Zobacz też ==
rola semantyczna
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Van Valin: An introduction to syntax. Cambridge: Cambridge University Press, 2007, s. 239. ISBN 0-521-63199-8.Sprawdź autora:1.
|
wikipedia
|
Colloquia Germanica Stetinensia
Colloquia Germanica Stetinesia – czasopismo naukowe redagowane przez germanistów szczecińskich. Ukazuje się raz w roku.
== Historia ==
Do r. 2015 funkcjonowało pod nazwą „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Colloquia Germanica Stetinesia”. Twórcą i pierwszym redaktorem naczelnym (1987) był docent dr Karol Koczy. Później funkcję redaktora naczelnego pełnił prof. Ryszard Lipczuk. Obecnie redakcją czasopisma zajmują się: prof. Dorota Sośnicka (dział literaturoznawczy) i prof. Anna Pilarski (dział językoznawczy). W roku 2024 ukazał się 33. tom rocznika.
== Profil czasopisma ==
Publikowane są artykuły oraz recenzje (jako artykuły recenzyjne) z zakresu literaturoznawstwa germanistycznego, językoznawstwa, kulturoznawstwa, translatoryki, glottodydaktyki. Wersja papierowa jest wersją pierwotną wobec wersji elektronicznej. Autorami są głównie germaniści polscy, rzadziej germaniści z Niemiec i innych krajów. Czasopismo wpisane jest na listę czasopism punktowanych Ministerstwa Edukacji i Nauki z ilością 70 punktów.
== Bazy referencyjne ==
DOAJ (Directory of Open Access Journals)
ABSCO
European Reference Index for the Humanities and Social Sciences (ERIH PLUS)
Central and Eastern European Online Library (CEEOL)
The Central European Journal of Social Sciences and Humanities (CEJSH)
Index Copernicus
BazHum
Elektronische Zeitschriftenbibliothek
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Colloquia Germanica Stetinensia – Bibliografia (bg.szczecin.pl)[2]
Über die Zeitschrift – Colloquia Germanica Stetinensia – Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego
20230718_Wykaz_czasopism_i_konferencji_naukowych_2023.pdf
|
wikipedia
|
Deskryptywizm (językoznawstwo)
Deskryptywizm (od łac. describere „opisywać”) – dążność do opisowego ujmowania zachowań językowych. Deskryptywizm zakłada obiektywny i systematyczny opis języka, odzwierciedlający empiryczne fakty praktyki językowej. Podejście to, właściwe dla badań językoznawczych, przeciwstawia się preskryptywizmowi, którego celem jest propagowanie pewnej formy języka oraz formułowanie i egzekwowanie jej zasad. Preskryptywizm znajduje zastosowanie w kontekstach edukacyjnych i jest związany z instytucjonalną polityką językową.
Naukowe opisy języków niemal zawsze są oparte na podejściu deskryptywnym. Współcześni językoznawcy odrzucają preskryptywizm w swojej praktyce naukowej, skupiając się na obiektywnym opisie języków, pozbawionym ocen normatywnych. Nie formułują oni toteż opinii na temat mowy rodzimych użytkowników języka i odżegnują się od autorytatywnych przepisów językowych, usiłując przedstawić faktyczny sposób użycia języka. Rozpatruje się przy tym zjawisko wariacji językowej, czego owocem jest neutralne ujmowanie odrębności socjalnych i regionalnych oraz historycznej zmienności języka, bez wydawania opinii na temat poprawności językowej. Opisy deskryptywne mogą jednak uwzględniać sądy wartościujące istniejące w danej społeczności, a także zwracać uwagę na sytuacyjną stosowność różnych form językowych.
Informacje deskryptywne czerpie się z eksperymentów, tekstów i rozmów, nagrań realnych sytuacji językowych oraz dostępnych źródeł pisanych: gazet, książek itp. Obserwacje te stają się podstawą dla obiektywnego opisu języka, jego struktury, uzusu oraz akwizycji. Językoznawcze postrzeganie języka odróżnia się od potocznych stanowisk, które często uznają słowniki i opracowania gramatyczne za źródła wskazówek poprawnościowych, przypisując im duże znaczenie normatywne. Podejście deskryptywne zakłada opis zarówno języka standardowego, jak i rozmaitych form nieliterackich.
Jak zauważają niektórzy badacze, nie istnieje ścisła granica między obiema postawami – deskryptywizmem i preskryptywizmem. W pewnym sensie charakter preskryptywny wykazuje także kodyfikacja czerpiąca z badań opisowych, gdyż przedsięwzięcie to samo w sobie wiąże się z doborem i promocją pewnych form językowych jako standardowych. Terminowi „preskryptywizm” przypisuje się jednak negatywne konotacje; pojęcie to jest w praktyce kojarzone z konserwatyzmem, elitaryzmem czy też nieprzystającymi nauce uprzedzeniami społecznymi. W węższym znaczeniu pod pojęciem preskryptywizmu rozumie się praktykę, która jednocześnie dyktuje i dezaprobuje pewne elementy językowe, szerząc np. pogląd, że nieskodyfikowane formy, występujące poza ramy języka standardowego, są mniej wartościowe bądź gorszej jakości.
== Zobacz też ==
gramatyka opisowa
lingwistyka potoczna
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Dublet (słowo)
Dublety lub dublety etymologiczne – para wyrazów w obrębie jednego języka o wspólnej etymologii, ale różniących się znaczeniem i brzmieniem. Choć często dotyczą przede wszystkim zapożyczeń, występują także tzw. dublety rodzime.
Przykładem tego zjawiska w języku polskim są wyrazy tłumacz, tersiman i dragoman, które wywodzą się z tego samego wyrazu arabskiego, ale trafiły do języka polskiego różnymi drogami:
tłumacz ← psł. *tъlmačь ← praturk.*tylmač ← ar. tarğumān.
tersiman ← osm. tercüman ← ar. tarğumān.
dragoman← wł. dragomanno ← ar. tarğumān.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Dyrektywa techniczna
Dyrektywa (norma) techniczna (instrumentalna, celowościowa, teleologiczna, praktyczna) - wskazuje sposób, w jaki należy postąpić, aby osiągnąć dany skutek (cel) w świecie fizycznym - np. żeby zdać egzamin należy się długo uczyć.
Dyrektywom technicznym można przypisać wartości prawdy lub fałszu.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.
|
wikipedia
|
Esperantologia
Esperantologia – dyscyplina naukowa i kierunek studiów filologicznych, zajmujące się językiem esperanto, obejmujące językoznawstwo i literaturoznawstwo.
== Esperantologia jako dyscyplina naukowa ==
We współczesnych badaniach językoznawczych dominuje przekonanie, że do każdego języka należy podchodzić bez uprzedzeń, niezależnie od jego pochodzenia i jego zasięgu geograficznego. Zakres i intensywność badań esperantologicznych w skali międzynarodowej ciągle wzrasta. Tematyce esperantologicznej poświęcone są m.in. czasopisma Language Problems and Language Planning oraz Esperantologio/Esperanto Studies. Esperantologia jest nie tylko synchroniczną, ale też diachroniczną dziedziną badań językoznawczych, gdyż język esperanto ulega ewolucji. W fazie początkowej znajdują się badania nad uniwersaliami semantycznymi w języku esperanto, więc nad problemem, które formy i kategorie esperanto powinny być postrzegane jako międzykulturowe, a które jako specyficzne dla danej kultury.
Co prawda minęła euforia z lat 70. i 80. XX wieku związana z językami planowymi, ale znaczna liczba prac z zakresu esperantologii oraz międzynarodowe konferencje poświęcone językowi esperanto wskazują na żywe zainteresowanie tym językiem coraz większej liczby badaczy-esperantystów.
Do badaczy esperanto należą m.in.: Eugen Wüster, Pierre Janton, István Szerdahelyi, Detlev Blanke, Alicja Sakaguchi, Sabine Fiedler, John Christopher Wells.
== Esperantologia jako kierunek studiów ==
Esperantologia jako kierunek studiów została utworzona w 1966 roku na Uniwersytecie Eötvös Loránd w Budapeszcie jako część nadrzędnego kierunku studiów „Lingwistyka ogólna i stosowana”. Można ją było studiować w połączeniu z inną dyscypliną filologiczną. Jej twórcą był węgierski slawista István Szerdahelyi (1924-1987). Ponieważ liczba prac naukowych z tego zakresu była wówczas bardzo ograniczona, podstawy teoretyczne trzeba było tworzyć od początku. Wieloletnia praca węgierskiego slawisty, kierowanie kursami i seminariami na Węgrzech i za granicą, a również pionierska praca innych wykładowców oraz studentów doprowadziły do powstania interlingwistyki i esperantologii jako nowej autonomicznej dziedziny naukowo-badawczej. Celem studiów było kształcenie wykwalifikowanych nauczycieli języka esperanto.
Kierunek „Esperantologia i interlingwistyka” na Uniwersytecie Eötvös Loránd w Budapeszcie ukończyło ok. 100 studentów, w tym spoza Węgier m.in.: Sitosi Hukaya, Alicja Michiewicz (= Sakaguchi), Leif Kristensen. Cztery osoby uzyskały pod kierunkiem profesora Szerdahelyia stopień doktora: Mária Rózsa Szabo (1976), Judit Balogh (1979), Alicja Sakaguchi (1981), Agnes Molnár (1984).
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Detlev Blanke: International Planned Languages. Essays on Interlinguistis and Esperantology. New York: Mondial, 2018.
Interlingwistyka i esperantologia, red. Ilona Koutny. Poznań: Wydawnictwo Rys, 2015.
Sabine Fiedler: Plansprache und Phraseologie: empirische Untersuchungen zu reproduziertem Sprachmaterial im Esperanto. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 1999.
Pierre Janton: Einführung in die Esperantologie. Hildesheim, New York: Olms, 1978. ISBN 348706541.
Ilona Koutny (red.): Abunda fonto. Memorlibro omage al prof./ István Szerdahelyi. Poznań: ProDruck, 2009. ISBN 9788361607328.
Alicja Sakaguchi: Interlinguistik: Gegenstand, Ziele, Aufgaben, Methoden. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 1998. ISBN 3-631-31387-X.
John Christopher Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1989. ISBN 92-9017-021-2.
Katarzyna Wojan: Języki sztuczne. Zapotrzebowanie społeczeństw czy fantazja jednostek? (Zarys dziejów interlingwistyki). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2015.
Eugen Wüster: Esperantologiaj studoj. Antverpeno-La Laguna: Stafeto, 1978. ISBN 9063360053.
== Linki zewnętrzne ==
Polski Związek Esperantystów (Pola Esperanto-Asocio)[2]
|
wikipedia
|
Forma językowa
Forma językowa – jednostka pełniąca funkcję semantyczną lub syntaktyczną (morfem, wyraz, konstrukcja, zdanie). Najczęściej mówi się o formach wyrazowych (słownych), służących wyrażeniu pewnego znaczenia gramatycznego (np. forma rzeczownika w danym przypadku, danej liczbie itp.).
Leonard Bloomfield wyróżniał formy językowe wolne i związane. Do pierwszych zaliczał elementy, które mogą pełnić rolę wypowiedzenia, do drugich zaś jednostki niefunkcjonujące w ten sposób (np. sufiks -ość, prefiks wy-).
W językoznawstwie tradycyjnym formę przeciwstawiano znaczeniu. Tak rozumiana forma językowa stanowi składową elementu językowego pierwszego rozczłonkowania, odróżnianą od znaczenia. Współcześnie w tym sensie stosuje się zwykle termin „plan wyrażenia”.
Forma gramatyczna stanowi postać autosemantyczną słowa w relacji do innych słów w zdaniu. Forma gramatyczna rozkłada się na bazę (wyraz główny) o wartości leksykalnej oraz na formant (wyraz pomocniczy) pełniący funkcję gramatyczną. Formy gramatyczne wyrażają zawsze określone kategorie gramatyczne. W niektórych przypadkach pewna postać fleksyjna można zostać zaliczona do kilku form gramatycznych w zależności od tego, do jakich kategorii gramatycznych się odnosi: np. pol. nodze to forma celownika l. poj. lub miejscownika l. poj. (zob. synkretyzm).
== Zobacz też ==
forma słownikowa
wariant
konwencjonalny charakter języka
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
|
wikipedia
|
Gramatyka generatywna
Gramatyka generatywna – koncepcja lingwistyczna, która zamierza wyjaśnić kompetencję mówiącego (słuchającego) w zakresie tworzenia (rozumienia) zdań danego języka, polegającą między innymi na tym, że każdy mówiący jest zdolny do konstruowania zdań, których dotąd nie zbudował, a słuchający do rozumienia zdań, których dotąd nie słyszał. Inaczej mówiąc, każdy użytkownik języka jest w stanie rozstrzygnąć, czy dane zdanie należy do języka, w którym się wypowiada (jest poprawne w tym języku), czy też doń nie należy (jest w nim niepoprawne). Zdolność ta tłumaczy się faktem rozporządzania przez mówiącego skończoną liczbą reguł gramatycznych, za pomocą których tworzy on syntagmy i zdania ze znanych sobie wyrazów.
Gramatyka generatywna jest skończonym zbiorem reguł (zwanych regułami gramatycznymi), który wymienia wszystkie ciągi i przypisuje każdemu z nich opis strukturalny, na który składa się zbiór elementów tworzących ciąg, jego szyk wewnętrzny i zewnętrzny oraz każda inna informacja gramatyczna potrzebna do określenia sposobu, w jaki dany ciąg został użyty i zrozumiany.
Teoria generatywna jest neutralna w relacji nadawca-odbiorca, tj. nie jest ani gramatyką mówiącego (systemem wyjaśniającym kodowanie przekazu przez nadawcę), ani też słuchającego (systemem opisującym dekodowanie otrzymanego przekazu).
Według Chomsky’ego (1965) należy rozróżniać kompetencje mówiącego, czyli jego zdolność rozpoznawania i stosowania reguł gramatyki, od realizacji aktu mowy (ang. performance). Gramatyka generatywna wyjaśnia kompetencje, lecz nie realizację.
== Zobacz też ==
struktura głęboka i struktura powierzchniowa
drzewo składniowe
fraza nominalna
fraza werbalna
== Bibliografia ==
Jacek Fisiak: Wstęp do współczesnych teorii lingwistycznych, wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1978, s. 87-128.
Gerhard Helbig: Geschichte der neueren Sprachwissenschaft: Unter dem besonderen Aspekt d. Grammatik-Theorie. Leipzig: VEB Bibliographische Institut, 1973, s. 261-339..
Gerhard Helbig: Dzieje językoznawstwa nowożytnego, tłum. z niem.: Czesława Schatte, Dorota Morciniec. Wrocław: Ossolineum, 1982. ISBN 83-04-00920-X.
Gerhard Helbig: Entwicklung der Sprachwissenschaft seit 1970. Leipzig: VEB Bibliographische Institut, 1986, s. 80 nn.
Paweł Mecner: Elementy gramatyki umysłu. Od struktur składniowych do minimalizmu. Kraków: Universitas, 2007. ISBN 9788324206308.
|
wikipedia
|
Gramatyka języka niemieckiego
Język niemiecki reprezentuje typ fleksyjny przy stosunkowo ubogiej deklinacji rzeczownika (do oznaczania liczby i przypadka służy przede wszystkim rodzajnik). Bogata jest natomiast odmiana czasownika. Do odmiennych części mowy w języku niemieckim zaliczają się ponadto przymiotnik oraz niektóre rodzaje liczebników i zaimków.
== Części mowy ==
=== Rzeczownik ===
Rzeczowniki niemieckie odmieniają się przez liczby i przypadki.
Rzeczowniki w procesie deklinacji przyjmują końcówki w niektórych przypadkach; może też następować przegłos. Odmiana jest jednak uboga i do oznaczenia przypadku używa się raczej rodzajnika. Liczba mnoga rzeczowników tworzona jest niezbyt regularnie.
W języku niemieckim częste są tzw. Komposita, czyli rzeczowniki złożone – składające się z dwóch lub więcej połączonych ze sobą rzeczowników. Komposita przyjmują rodzaj i odmieniają się według wzorca odmiany dla rzeczownika, będącego członem końcowym.
==== Rodzaj rzeczownika ====
Każdy rzeczownik ma rodzaj, który w przeciwieństwie do języka polskiego w niewielkim stopniu wynika z końcówki, chociaż o rodzaju mogą decydować niektóre przyrostki. Przykładowo wszystkie rzeczowniki zakończone na -ung, -schaft, -keit, -heit są rodzaju żeńskiego, a wszystkie zakończone na -chen lub -lein (morfem zdrobnienia) są rodzaju nijakiego. Dodatkowo, rzeczowniki odczasownikowe (gerundia) w formie bezokolicznika mają zawsze rodzaj nijaki np. (das Essen „jedzenie”, od czasownika essen = „jeść”), a rzeczowniki odczasownikowe bez końcówek mają zawsze rodzaj męski (der Schlaf „sen (stan uśpienia)”, od czasownika schlafen = „spać”).
Rzeczowniki utworzone od nazw własnych oznaczające konkretny obiekt w przeciwieństwie do samej nazwy własnej (jego marki, twórcy lub patrona) mogą przybrać rodzaj gramatyczny charakterystyczny dla kategorii obiektów, do której należą. W większości przypadków rodzaj gramatyczny rzeczownika po prostu odzwierciedla rodzaj gramatyczny przynależnego obiektu bez nazwy własnej (die Stradivari od die Geige, die Rolex od die Uhr, der Armani od der Anzug). W niektórych kategoriach określony rodzaj gramatyczny jest jednak mniej oczywisty:
dzieła sztuki (obrazy, rzeźby) – rodzaj męski (der Van Gogh, der Michelangelo)
samochody (marki i typy) – rodzaj męski (der Volkswagen i der Jetta, der Ford i der Mondeo, der Toyota i der Auris)
statki (wodne, powietrzne, kosmiczne) – rodzaj żeński (die Gorch Fock, die Hindenburg, die Enterprise)
W zdecydowanej większości nazwy państw w języku niemieckim są rodzaju nijakiego i używa się ich bez rodzajnika, jednak istnieje kilka wyjątków, oto niektóre z nich:
die Mongolei = „Mongolia” (rodzaj żeński)
die Schweiz = „Szwajcaria” (rodzaj żeński)
die Slowakei = „Słowacja” (rodzaj żeński)
die Türkei = „Turcja” (rodzaj żeński)
die Ukraine = „Ukraina” (rodzaj żeński)
der Irak = „Irak” (rodzaj męski)
der Iran = „Iran” (rodzaj męski)
die Niederlande = „Holandia”, „Niderlandy” (liczba mnoga)
die USA = „USA” (liczba mnoga)
die Vereinigten Arabischen Emirate = „Zjednoczone Emiraty Arabskie” (liczba mnoga)
Niemniej w niektórych wypadkach wymagane jest również użycie rodzajnika przed nazwą państwa rodzaju nijakiego. Dzieje się tak, kiedy nazwa ta nie jest traktowana jako jednostkowa, ale odnosząca się do wielu różnych desygnatów, np.: Das Polen von gestern war schöner als das Polen von heute. = „Polska wczorajsza była piękniejsza od Polski dzisiejszej.”. W zdaniu tym rzeczownik Polen („Polska”) traktowany jest jako nazwa odnosząca się do wielu obiektów z określonego zbioru i jego użycie zbliżone jest do użyć rzeczowników pospolitych.
Bez rodzajnika używa się też nazwy większości potraw i artykułów spożywczych. Najczęściej rzeczowniki takie mają rodzaj nijaki.
Formy żeńskiej rzeczowników używa się znacznie szerzej niż w języku polskim. Tworzy się ją za pomocą przyrostka -in oraz tam gdzie to możliwe przegłosu samogłoski tematycznej, np. Arzt → Ärztin – lekarz/lekarka, Minister → Ministerin – minister/pani minister. Takie formy, inaczej niż w języku polskim, nie mają zabarwienia potocznego ani niestandardowego.
Nazwy narodowości męskie i żeńskie mają postać par dwóch rodzajów:
-er, -erin, np. Schweizer, Schweizerin
-e, -in, np. Pole, Polin
W wyrazach pochodzenia obcego ściślej niż w polskim przestrzegana jest zasada zachowywania oryginalnego rodzaju gramatycznego.
=== Rodzajnik ===
Rodzajnik występuje przed rzeczownikiem jako pierwszy z wyrazów określających. Jeśli przed rzeczownikiem znajdują jakieś inne wyrazy określające, używa się ich za rodzajnikiem lub też zamiast niego (szczególnie zaimki dzierżawcze).
Są dwa typy rodzajników – określone i nieokreślone, oba w podobny sposób odmieniane przez przypadki, rodzajnik nieokreślony nie występuje jednak w liczbie mnogiej.
Rodzajnikiem określonym rodzaju męskiego jest der, żeńskiego die, nijakiego das, w liczbie mnogiej występuje rodzajnik die (odmienny przez przypadki jednak inaczej niż rodzajnik dla rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej – zob. niżej w rozdziale deklinacja).
Rodzajnikiem nieokreślonym rodzaju męskiego jest ein, żeńskiego eine, nijakiego ein (odmienne jednak inaczej niż dla rodzaju męskiego). W liczbie mnogiej nie ma rodzajnika nieokreślonego.
Istnieje także pojęcie rodzajnika zerowego oznaczającego, że przed rzeczownikiem brak jest rodzajnika. Rodzajnik zerowy występuje np. przed nazwami miast lub imion.
Rodzajniki pełnią w języku niemieckim ważną funkcję, gdyż fleksja rzeczowników jest bardzo uboga, zaś szyk zdania na tyle swobodny, że bez nich często trudno by było zrozumieć, w którym przypadku dany wyraz się znajduje, a co za tymi idzie, jaką funkcję pełni w zdaniu.
=== Przymiotnik i przysłówek ===
Przymiotnik w funkcji przydawki może być poprzedzony rodzajnikiem (określonym lub nieokreślonym), zaimkiem dzierżawczym, zaimkiem nieokreślonym kein, zaimkiem wskazującym oraz innymi zaimkami lub występować bez żadnego rodzajnika czy zaimka. W zależności od tego, jaki rodzajnik bądź zaimek występuje przed przymiotnikiem, stosuje się inny typ odmiany przymiotnika.
Ze względu na budowę w języku niemieckim wyróżnia się:
przymiotniki proste, np. schön (piękny), flach (płaski), neu (nowy), fertig (gotowy)
przymiotniki złożone, w których ostatni człon (człon główny) jest zawsze przymiotnikiem, natomiast człon określający może być:
przymiotnikiem (np. dunkelrot – ciemnoczerwony)
rzeczownikiem (np. bildschön – prześliczny)
czasownikiem (np. ausgehfertig – gotowy do wyjścia)
przyimkiem (np. vorschulisch – przedszkolny)
przymiotniki pochodne, utworzone za pomocą przedrostków, np. untypisch (nietypowy) lub przyrostków, np. lesbar (czytelny).
Przysłówki dzielą się na:
przysłówki czasu – odpowiadające na pytania: wann? (kiedy?), wie oft? (jak często?), wie lange? (jak długo)
przysłówki miejsca – odpowiadające na pytania: wo? (gdzie?), wohin (dokąd), woher (skąd)
przysłówki sposobu – odpowiadające na pytania: wie? (jak?), auf welche Weise? (w jaki sposób)
W stopniowaniu regularnym przysłówki otrzymują końcówkę -er, a w stopniu najwyższym przedimek am i końcówkę -(e)sten, np. schnell, schneller, am schnellsten (szybko, szybciej, najszybciej)
Przykłady stopniowania nieregularnego:
bald, eher, am ehesten (niedawno, wcześniej, najwcześniej)
oft, öfter/häufiger, am häufigsten (często, częściej, najczęściej)
=== Czasownik ===
Czasowniki niemieckie odmieniają się przez osoby, liczby, czasy, strony i tryby.
W języku niemieckim istnieją czasowniki złożone rozdzielnie i złożone nierozdzielnie, posiadające przedrostek.
Czasowniki rozdzielnie złożone, np. einkaufen, są rozdzielane w formach odmiennych (przedrostek umieszcza się wtedy na końcu zdania): Ich kaufe ein, ale Ich muss einkaufen. Zjawisko to nie następuje w czasownikach złożonych nierozdzielnie, np. beschreiben: Ich beschreibe die Landschaft., Ich muss die Landschaft beschreiben. W zdaniach o szyku końcowym czasowniki złożone rozdzielnie pisane są łącznie z przedrostkiem, np.: Sie weiß, dass er jeden Tag um 7 Uhr aufsteht.
Czasowniki rozdzielnie złożone posiadają przedrostki: ein-, vor-, an-, auf-, aus-, zu-, mit-, nach-
Czasowniki nierozdzielnie złożone posiadają przedrostki: be-, ge-, er-, zer-, ent-, miss-, ver-, emp-
Czasowniki z przedrostkami: unter-, über-, durch-, um- mogą być złożone rozdzielnie albo nierozdzielnie, w zależności od znaczenia.
W przypadku nielicznej grupy czasowników z dwoma przedrostkami o rozdzielności bądź nierozdzielności decyduje pierwszy przedrostek, na przykład: bevorzugen – Ich bevorzuge, ale: nacherzählen – Ich erzähle nach.
Ze względu na odmianę wyróżniamy czasowniki słabe i mocne oraz niewielką grupę czasowników mieszanych. Odpowiadają one mniej więcej angielskim czasownikom regularnym i nieregularnym.
==== Bezokolicznik ====
W języku niemieckim bezokolicznik (Infinitiv) jest formą czasownika, oznaczającą tylko stan lub czynność bez bliższego określania osoby, liczby, trybu i czasu. Bezokolicznik posiada przeważnie końcówkę -en, np. gehen („iść”), trinken („pić”), schreiben („pisać”). Rzadszą końcówką jest -n, np. rudern („wiosłować”), sammeln („zbierać”), tun („czynić”), sein („być”). W stylu poetyckim -e- końcówki bezokolicznika -en jest często opuszczane po samogłosce lub dyftongu, np. freun, schrein, gehn. Formy te preferowane są także w mówionym języku potocznym.
W gramatyce opisowej oprócz omówionego wyżej „czystego” bezokolicznika (reiner Infinitiv) wyróżnia się także bezokolicznik z zu, a więc: zu gehen, zu trinken itp., występujący w wyrażeniach bezokolicznikowych.
Tym dwu rodzajom bezokolicznika przeciwstawia się tzw. rozwinięty bezokolicznik (erweiterter Infinitiv), w którym oprócz samego bezokolicznika (czystego lub z zu) występują także inne części zdania. Rozwinięty bezokolicznik pełni funkcję równoważnika zdania. Przykłady: Er verließ das Zimmer, um einen Streit mit seiner Frau zu vermeiden. (=„Opuścił pokój, żeby uniknąć kłótni z żoną”), Helfen Sie mir bitte, das Auto in die Garage zu schieben. („Proszę mi pomóc popchnąć samochód do garażu”), Ich sehe ihn mit hoher Geschwindigkeit kommen. („Widzę, jak nadchodzi z dużą prędkością”). Więcej na ten temat niżej w rozdziale Wyrażenia bezokolicznikowe.
W niektórych opisach gramatyki wyróżnia się również – na wzór języków klasycznych – złożony bezokolicznik czasu przeszłego (np. gemacht haben, gegangen sein), strony biernej (np. gemacht werden), czasu przeszłego strony biernej (gemacht worden sein), oraz czasów przyszłych (machen werden, gemacht haben werden itp.). Podyktowane jest to względami składniowymi – konstrukcje te zachowują się w zdaniu podobnie jak zwykłe bezokoliczniki. Z drugiej strony wiele opisów gramatyki bezokoliczników tych nie wyróżnia, uznając je za konstrukcje zwykłego bezokolicznika czasownika posiłkowego z właściwą formą czasownika głównego (bezokolicznikiem lub imiesłowem).
==== Czasowniki modalne ====
Czasowniki modalne służą do określania stosunku do danej czynności, i generalnie wymagają innego czasownika w bezokoliczniku. Są to:
dürfen – wyraża pozwolenie
können – wyraża możliwość bądź umiejętność
mögen – wyraża upodobanie, w niektórych użyciach także możliwość, życzenie lub pragnienie
forma trybu Konjunktiv möchte wyraża chęć, łagodniej, odpowiednik polskiego chciałbym
müssen – wyraża konieczność bądź przymus (wewnętrzny lub zewnętrzny)
sollen – wyraża powinność bądź rozkaz, w niektórych użyciach także domniemanie
wollen – wyraża chęć, to, co chcemy by stało się teraz
Czasowniki modalne w języku niemieckim mają charakterystyczną dla siebie, nieregularną odmianę w czasie teraźniejszym (z równymi formami 1. i 3. osoby liczby pojedynczej).
Używa się ich razem z czasownikiem w bezokoliczniku bez poprzedzania go słówkiem zu (w odróżnieniu od niektórych innych konstrukcji z bezokolicznikiem).
Sie kann schwimmen – Ona umie pływać
Ich soll zu ihm gehen – Powinienem do niego pójść
W czasach przeszłych złożonych czasowniki modalne zachowują formę bezokolicznika. Na przykład: Ich habe das tun müssen. (=Musiałem to zrobić.) Nie dotyczy to sytuacji, w której czasownik modalny jest czasownikiem głównym. Np. Ich habe Frieden gewollt. (Chciałem pokoju.) Niemniej zdecydowanie rzadko używa się ich w czasie Perfekt. Najczęściej dla oznaczenia przeszłości czasowniki modalne używane są w czasie Präteritum (Imperfekt).
W niektórych opisach gramatyki niemieckiej do czasowników modalnych zalicza się również lassen i brauchen. Czasowniki te nie mają jednak większości cech składniowych i fleksyjnych typowych dla czasowników modalnych.
==== Imiesłowy ====
W języku niemiecki występują dwa rodzaje imiesłowów: Partizip I i Partizip II. Pierwszy określany jest w polskim nazewnictwie jako imiesłów czynny, drugi jako imiesłów bierny lub przeszły, w zależności od znaczenia.
===== Imiesłów czynny =====
Imiesłów czynny (Partizip I) jest używany w funkcji przymiotnikowej i przysłówkowej i odpowiada formalnie polskim imiesłowom: przysłówkowemu współczesnemu i przymiotnikowemu czynnemu.
Tworzony jest regularnie poprzez dodanie -d do bezokolicznika, i ewentualnie odpowiedniej końcówki odmiany przymiotnika.
Np.:
machend – robiąc, od machen
sehend – widząc, od sehen
fahrend – jadąc, od fahren
Są 2 wyjątki:
tuend – czyniąc, od tun
seiend – będąc, od sein
Użycie przysłówkowe oznacza wykonywanie jakieś czynności w trakcie wykonywania innej, i jest często zastępowane zdaniem podrzędnym z indem, während lub innym przyimkiem. Np. Ich höre das Radio, essend (=„Jedząc słucham radia”), częściej: Ich höre das Radio, während ich esse. (=„Słucham radia, podczas gdy jem.”)
===== Imiesłów bierny i przeszły =====
W języku niemieckim imiesłów funkcję imiesłowu biernego i przeszłego pełni Partizip II. Partizip II czasowników przechodnich pełni funkcję imiesłowu biernego, zaś Partizip II czasowników nieprzechodnich pełni funkcję imiesłowu przeszłego.
Partizip II używany jest także do tworzenia czasów złożonych, strony biernej oraz tzw. Zustandpassiv (zob. niżej strona bierna).
Imiesłów ten odpowiada więc formalnie polskim imiesłowom: przymiotnikowemu biernemu oraz przymiotnikowemu przeszłemu czynnemu.
Formy
Podobnie jak w przypadku czasu przeszłego prostego, przy tworzeniu imiesłowu biernego widoczny jest podział czasowników na dwie grupy:
czasowniki słabe, tworzące imiesłów bierny przez wymianę -en na -t
czasowniki mocne, posiadający nieregularny imiesłów bierny
Partizip II wymaga dołączenia do czasownika przedrostka nierozdzielnego ge-, dotyczy to zarówno czasowników słabych, jak i mocnych. W przypadku czasowników złożonych nierozdzielnie (patrz wyżej), przedrostka się jednak nie stosuje. Przy czasownikach złożonych rozdzielnie, przedrostek „ge-” umieszcza się między istniejącym przedrostkiem a czasownikiem.
Przykłady:
machen → gemacht
anmachen → angemacht
bearbeiten → bearbeitet
kommen → gekommen
ankommen → angekommen
bekommen → bekommen
Wyjątki:
Niektóre czasowniki zapożyczone (wszystkie słabe) nie wymagają ge-. Dotyczy to np. wszystkich czasowników zakończonych na ieren, np. studieren (studiować) – studiert, nie *gestudiert.
Przykłady zastosowania imiesłowu biernego i przeszłego
Partizip II w funkcji imiesłowu biernego: das gelesene Buch (czytana albo przeczytana książka)
Partizip II w funkcji imiesłów przeszłego: das verstorbene Kind (zmarłe dziecko)
=== Zaimek ===
W gramatyce języka niemieckiego wyróżnia się następujące rodzaje zaimków:
zaimki osobowe (Personalpronomen)
zaimki dzierżawcze (Possesivpronomen)
zaimki zwrotne (Reflexivpronomen)
zaimki wskazujące (Demonstrativpronomen)
zaimki względne (Relativpronomen)
zaimki pytające (Interrogativpronomen)
zaimki nieokreślone (Indefinitpronomen)
zaimki wzajemne (reziproke Pronomen)
Zaimków używa się w sytuacji, kiedy reprezentowany przez nie rzeczownik został wymieniony wcześniej lub może uchodzić za znany. Błędem jest użycie zaimka w miejsce dopiero później wymienionego rzeczownika, a więc: Sonst war die Mutter immer fröhlich. Heute machte sie jedoch ein trauriges Gesicht., a nie: *Sonst war sie immer fröhlich. Heute machte die Mutter ein trauriges Gesicht. Reguły tej nie stosuje się jedynie w przypadku, gdy rzeczownik użyty został bezpośrednio po zaimku: Da ging er, der verlorene Sohn der Familie.
Błędem jest również użycie zaimka w odniesieniu do członu określającego rzeczowników złożonych, a więc nie: *Hühneraufzucht und ihr Verkauf, tylko: Aufzucht und Verkauf der Hühner.
==== Zaimek osobowy ====
Zaimek osobowy zastępuje w zdaniu rzeczownik (osobę lub rzecz). Nazwą tą określa się w szerszym znaczeniu zaimki osobowe właściwe, zaimki zwrotne oraz tzw. „zaimki wzajemne” (reziproke Pronomen – zob. niżej).
Zaimki osobowe właściwe (ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie) odmienne są przez przypadki.
Zaimek ich oznacza pojedynczego autora wypowiedzenia. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Ich bin hier = „(Ja) jestem tutaj.”
Zaimek du oznacza pojedynczego adresata wypowiedzenia. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w drugiej osobie liczby pojedynczej. Du bist hier = „(Ty) jesteś tutaj.”
Zaimek er oznacza pojedynczą osobę lub rzecz, niebędącą adresatem ani autorem wypowiedzenia, przy czym zaimek ten używany jest w zastępstwie rzeczownika rodzaju męskiego. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w trzeciej osobie liczby pojedynczej. Er ist hier = „(On) jest tutaj”.
Zaimek es = „ono” oznacza pojedynczą osobą lub rzecz, niebędącą adresatem ani autorem wypowiedzenia, przy czym zaimek ten używany jest w zastępstwie rzeczownika rodzaju nijakiego. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w trzeciej osobie liczby pojedynczej. Es ist hier = „(Ono) jest tutaj”.
Inne użycia zaimka es:
Zaimek ten występuje jako podmiot przy czasownikach nieosobowych, np. Es regnet = „Pada (deszcz)”, a także na pierwszym miejscu w zdaniach oznajmujących, w których z przyczyn stylistycznych zastosowano inwersję podmiotu z orzeczeniem, np. Es sind viele Leute gekommen = „Przyszło wielu ludzi”, zamiast standardowego szyku Viele Leute sind gekommen.
Forma sie jest homofoniczną formą mianownika dwóch zaimków:
a) Zaimka sie oznaczającego pojedynczą osobę lub rzecz, niebędącą adresatem ani autorem wypowiedzenia, przy czym zaimek ten używany jest w zastępstwie rzeczownika rodzaju żeńskiego. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w trzeciej osobie liczby pojedynczej: Sie ist hier. = „(Ona) jest tutaj.”
b) Zaimka sie posiadającego dwa znaczenia:
– oznaczającego wiele osób lub rzeczy, z których żadna nie jest autorem ani adresatem wypowiedzenia.
– oznaczającego jednego lub wielu adresatów wypowiedzi lub adresata / adresatów wypowiedzi wraz z innym podmiotem / podmiotami, przy czym zaimek ten używany jest jako forma grzecznościowa. W tym wypadku reguły ortograficzne nakazują pisanie zaimka wielką literą.
Użyty w zdaniu jako podmiot zaimek ten wymaga orzeczenia zawsze w trzeciej osobie liczby mnogiej.
W zależności od kontekstu zdanie Sie sind hier może więc oznaczać: „Oni / One są tutaj.”, „Pan / Pani jest tutaj” lub „Państwo są tutaj”.
Zaimek wir oznacza wielu autorów wypowiedzenia lub autora / autorów wypowiedzenia wraz innym podmiotem / podmiotami.
W zależności od kontekstu zaimek wir = „my” może więc oznaczać:
a) kilku autorów wypowiedzenia (przy jednoczesnym wypowiadaniu)
b) jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami („my” = „ja i ty / wy”)
c) jednego autora wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („my” = „ja i on / ona / ono / oni / one”)
d) jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami („my” = „ja i ty i on / ona / ono / oni /one” lub „ja i wy i on / ona / ono / oni / one”)
e) kilku autorów wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami [„my” = „my (autorzy) i ty / wy”]
f) kilku autorów wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami [„my” = „my (autorzy) i on / ona / ono / oni / one”]
g) kilku autorów wypowiedzi wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami [„my” = „my (autorzy) i ty i on / ona / ono / oni / one” lub „my (autorzy) i wy i on / ona / ono / oni / one”]
Użyty w zdaniu jako podmiot zaimek ten występuje z orzeczeniem w pierwszej osobie liczby mnogiej.
Zaimek ihr oznacza więcej niż jednego adresata wypowiedzenia lub adresata / adresatów wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami.
W zależności od kontekstu zaimek ihr = „wy” może więc oznaczać:
a) więcej niż jednego adresata wypowiedzenia
b) jednego adresata wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („wy” = „ty i on / ona / ono / oni / one”)
c) więcej niż jednego adresata wypowiedzenia wraz innym podmiotem / podmiotami [„wy” = „wy (adresaci) i on / ona / ono / oni / one]
Użyty w zdaniu jako podmiot zaimek ten występuje z orzeczeniem w drugiej osobie liczby mnogiej.
==== Zaimek dzierżawczy ====
Zaimek dzierżawczy oznacza przynależność rzeczy lub osoby wyrażonej rzeczownikiem do innej osoby lub rzeczy, której nazwę zaimek ten reprezentuje. Istnieje sześć zaimków dzierżawczych: mein, dein, sein, ihr, unser, euer. Odmienne one są przez przypadki i rodzaje.
Zaimek mein oznacza przynależność do pojedynczego autora wypowiedzenia, np. mein Buch = „moja książka”
Zaimek dein oznacza przynależność do pojedynczego adresata wypowiedzenia, np. dein Buch = „twoja książka”
Zaimek ihr posiada trzy znaczenia:
oznacza przynależność do pojedynczej osoby lub rzeczy opisywanej w wypowiedzeniu, przy czym reprezentuje on rzeczownik rodzaju żeńskiego.
oznacza przynależność do opisywanych w wypowiedzeniu wielu osób lub rzeczy.
oznacza przynależność do jednego lub wielu adresatów wypowiedzi lub adresata / adresatów wypowiedzi wraz innym podmiotem / podmiotami. Stanowi on formę grzecznościową. W tym wypadku przyjęte reguły ortograficzne nakazują pisownię zaimka wielką literą.
W zależności od kontekstu wyrażenie ihr Buch może więc oznaczać: „jej książka”, „ich książka” lub „Pana / Pani / Państwa książka”, przy czym w ostatnim przypadku reguły ortograficzne nakazują pisownię wielką literą: Ihr Buch.
Zaimek sein oznacza przynależność do pojedynczej osoby lub rzeczy opisywanej w wypowiedzeniu, przy czym reprezentuje rzeczownik rodzaju męskiego lub nijakiego, np. sein Buch = „jego książka”.
Zaimek unser oznacza przynależność do więcej niż jednego autora wypowiedzenia lub do autorów / autora wypowiedzenia wraz z innymi podmiotami.
W zależności od kontekstu zaimek unser = „nasz” może więc oznaczać:
a) przynależność do kilku autorów wypowiedzenia (przy jednoczesnym wypowiadaniu)
b) przynależność do jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami („nasz” = „mój i twój / wasz”)
c) przynależność do jednego autora wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („nasz” = „mój i jego / jej / ich”)
d) przynależność do jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami („nasz” = „mój i twój i jego / jej / ich” lub „mój i wasz i jego / jej / ich”)
e) przynależność do kilku autorów wypowiedzi wraz z adresatem / adresatami [„nasz” = „nasz (autorów) i twój / wasz”]
f) przynależność do kilku autorów wypowiedzi wraz z innym podmiotem / podmiotami [„nasz” = „nasz (autorów) i jego / jej / ich”]
g) przynależność do kilku autorów wypowiedzi wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami [„nasz” = „nasz (autorów) i twój i jego / jej / ich” lub „nasz (autorów) i wasz i jego / jej / ich”]
Zaimek euer oznacza przynależność do więcej niż jednego adresata wypowiedzenia lub do adresata / adresatów wypowiedzenia wraz z innymi podmiotami.
W zależności od kontekstu zaimek euer = „wasz” może więc oznaczać:
a) przynależność do więcej niż jednego adresata wypowiedzenia
b) przynależność do jednego adresata wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („wasz” = „twój i jego / jej / ich”)
c) przynależność do więcej niż jednego adresata wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami [„wasz” = „wasz (adresatów) i jego / jej / ich]
==== Zaimek zwrotny ====
Zaimek zwrotny w pierwszej i drugiej osobie jest równy odpowiedniej formie zaimka osobowego (ich freue mich, ich kaufe mir etwas, du freust dich...), a w trzeciej to sich dla biernika i celownika (er freut sich, sie kaufen sich etwas...).
==== Zaimek wskazujący ====
==== Zaimek względny ====
==== Zaimek pytający ====
Zaimki pytające tak jak w języku polskim występują na początku zdania (np. Woher kommst du – skąd pochodzisz). Zaimki te występują czasami w dwóch członach.
Proste zaimki pytające:
Wer – kto?
Wo – gdzie?
Wie – jak/jaki/jaka/jakie?
Wann – kiedy?
Was – co?
Welche – który?
Woher – skąd?
Mit wem – z kim?
Womit – czym?
Warum – dlaczego?
Wie viel – ile?
Um wie viel Uhr – o której godzinie?
Wessen – czyj/czyja/czyje?
==== Zaimek nieokreślony ====
Zaimki nieokreślone (Indefinitpronomina) służą do wskazywania osób lub rzeczy, których nie można nazwać w sposób określony. Należą tu takie wyrazy jak:
(irgend)jemand / niemand = „ktoś”/„nikt”
(irgend)einer / keiner = „ktoś”/„nikt”
(irgend)etwas / nichts = „coś”/„nic”
(irgend)wer / (irgend)was = potocznie: „ktoś”/„coś”
Należą tu także grupy wyrazów, takie jak: dies und jenes (≈”to i owo”), dieser und jener itp.
Do zaimków nieokreślonych należą także wyrazy oznaczające ilość lub wielkość w sposób nieokreślony, na przykład:
w liczbie pojedynczej: jeder = „każdy”, jeglicher = „wszelki”, mancher = „niektóry”, man (w użyciach nieosobowych, zob. niżej), wer = „kto” (w użyciach względnych, np. wer die Wahl hat, hat die Qual)
w liczbie mnogiej: alle = „wszyscy”/„wszystkie”, (die) gesamten = „wszyscy/wszystkie (razem)”, sämtliche = „wszelcy”/„wszelkie”, keine = „żadni”/„żadne”, viele = „wiele”, wenige = „mało”, einige = „kilka”, ein paar = „parę”, etliche = „niektórzy”/„niektóre”, gewisse = „pewni”/„pewne”, manche = „niektórzy”/„niektóre”, mehrere ≈ „kilka”, verschiedene = „różni”/„różne”, die einen / die anderen = „jedni” („jedne”)/„drudzy” („drugie”), die übrigen = „pozostali”/„pozostałe”.
Do niektórych zaimków nieokreślonych możliwe jest dodanie przyrostka -erlei. Utworzone w ten sposób zaimki oznaczają indywidualną różnorodność w obrębie grupy bliżej nieokreślonej co do wielkości, np.: allerlei, keinerlei, vielerlei, mancherlei, verschiedenerlei itp. Zobacz też: liczebnik wieloraki.
Zaimek nieokreślony man nie posiada samodzielnego znaczenia i używany jest wyłącznie w zdaniach do tworzenia konstrukcji nieosobowych. Wymaga 3 osoby liczby pojedynczej czasownika, np.:
Man hört hier Musik. = „Słucha się tutaj muzyki”.
Das kann man nicht machen. = „Tego nie można robić”.
Man hat mir gesagt, dass ... = „Powiedziano mi, że...”
Konstrukcja z man często zastępowana jest w języku niemieckim przez stronę bierną, np.:
In Norwegen isst man viel Fisch – strona czynna.
In Norwegen wird viel Fisch gegessen – strona bierna.
Oprócz użyć samodzielnych, niektóre zaimki nieokreślone mogą być używane atrybutywnie przed rzeczownikiem. Rzeczownik taki określa wówczas indywidualne cechy przedmiotu, zaś zaimek jego nieokreśloną wielkość, zasięg lub liczebność, np.: wenige Leute = „mało ludzi”, ein bisschen Zucker = „trochę cukru”, die ganze Welt = „cały świat”. Do analogicznych konstrukcji zaliczają się użycia zaimka z rzeczownikiem odprzymiotnikowym, np. etwas Schönes = „coś pięknego”, nichts Interessantes = „nic ciekawego”.
W przypadku zaimków ein bisschen, etwas, viel, wenig możliwe jest również użycie przysłówkowe: Wir wollen etwas spazieren gehen = „Chcemy trochę pospacerować”, Das hat uns viel genützt = „Bardzo się nam to przydało”. Użycie tych zaimków możliwe jest w takiej funkcji również przed przymiotnikiem, np. Das Wetter ist heute etwas besser als gestern = „Pogoda jest dziś nieco lepsza niż wczoraj”.
==== Zaimek wzajemny ====
=== Liczebnik ===
W języku niemieckim liczebnik (Zahlwort, Numerale) określa liczbowo wielkości i procesy. Wyróżnia się następujące rodzaje liczebników:
liczebnik główny (Kardinalzahl, Grundzahl)
liczebnik porządkowy (Ordinalzahl, Ordnungszahl)
liczebnik ułamkowy (Bruchzahl)
liczebnik wielokrotny (Wiederholungszahlwort, Interativ)
liczebnik mnożny (Vervielfältigungszahlwort, Multiplikativ)
liczebnik wieloraki (Gattungszahlwort)
liczebnik podziałowy (dystrybutywny) (Verteilungszahlwort, Distributiv)
liczebnik przysłówkowy porządkowy („wyliczający”) (Aufzählungswort)
W opisach gramatyki niemieckiej używa się określenia przysłówek liczebnikowy (Zahladverb) w odniesieniu do liczebników przysłówkowych porządkowych („wyliczających”) oraz liczebników podziałowych ze względu na ich funkcję składniową.
Znaczenie polskich liczebników zbiorowych oddawane jest w języku niemieckim za pomocą liczebników głównych, np. sześcioro dzieci = sechs Kinder.
==== Liczebnik główny ====
Liczebniki główne (Kardinalzahlen, Grundzahlen) używane są w języku niemieckim na oznaczenie całkowitej liczby przedmiotów lub osób oraz do liczbowego określenia danej wielkości. Jest to użycie „atrybutywne” (określające). Ponadto liczebniki główne występują w użyciu „absolutnym”, np. przy odliczaniu. Liczebnik „jeden” posiada w funkcji „absolutnej” postać eins, a w funkcji „atrybutywnej”, postać ein, eine (jak rodzajnik nieokreślony).
Zasady ortografii niemieckiej nakazują pisownię liczebników głównych małą literą (eins, zwei, drei itd.). Wyjątek stanowią rzeczowniki odliczebnikowe, w przypadku których dany liczebnik występuje jako nazwa danego obiektu, np. eine Eins stellen = „postawić jedynkę (ocenę)”, Er hat eine rote Sechs an die Wand gemalt = „Namalował na ścianie czerwoną szóstkę”. Wielką literą pisze się również liczebniki Million („milion”), Milliarde („miliard”), Billion („bilion”), Billiarde („biliard”), Trillion („trylion”) itd. oraz liczebniki hundert i tausend, użyte w liczbie mnogiej w funkcji liczebników nieokreślonych, np. Hunderte von Menschen („setki ludzi”), Tausende von Gefangenen („tysiące więźniów”). W podobnej funkcji możliwe jest tu także użycie liczby pojedynczej: das halbe Hundert (von) Menschen („pół setki ludzi”). Liczebniki główne między jeden a milion pisze się ponadto zawsze łącznie, a więc na przykład: einundzwanzig („dwadzieścia jeden”, 21), siebenundachtzigtausendfünfhundertneunzehn („osiemdziesiąt siedem tysięcy pięćset dziewiętnaście”, 87.519), ale: eine Million („milion”, 1.000.000), eine Million sechshundertsiebzigtausendacht („milion sześćset siedemdziesiąt tysięcy osiem”, 1.670.008), eine Milliarde fünf Millionen achtzigtausend („miliard pięć milionów osiemdziesiąt tysięcy”, 1.005.080.000) itp.
==== Liczebnik porządkowy ====
Liczebniki porządkowe (Ordinalzahlen, Ordnungszahlen) wskazują na kolejność w danym szeregu. Tworzy się je od liczebników głównych za pomocą określonej końcówki. Dla liczebników do 19 jest to końcówka -te, np. zweite („drugi”), elfte („jedenasty”), achtzehnte („osiemnasty”), zaś od 20 jest to końcówka -ste, np. zwanzigste („dwudziesty”), dreißigste („trzydziesty”). Nieregularnie tworzone są formy liczebnika „pierwszy” (erste) i trzeci (dritte). Liczebnik „ósmy” (achte) posiada końcówkę -e ze względu na asymilację z wygłosowym -t tematu liczebnika głównego „osiem” (acht). Liczebnik „tysięczny”, posiada końcówkę -ste: tausendste. W przypadku liczebników złożonych tylko ostatni człon przyjmuje postać liczebnika porządkowego: dreiundzwanzigste („dwudziesty trzeci”), tausendachthunderterste („tysiąc osiemset pierwszy”) itp.
Ze względów znaczeniowych liczebniki porządkowe występują najczęściej po rodzajniku określonym i odmieniają się według paradygmatu dla przymiotnika (zob. niżej Deklinacja liczebnika).
==== Liczebnik ułamkowy ====
Liczebniki ułamkowe (Bruchzahlen) tworzone są w języku niemieckim od liczebników porządkowych za pomocą przyrostka -tel (etymologicznie Teil = „część”), np. Drittel („trzecia część”), Viertel („czwarta część”). Wyrazy te używane są najczęściej z liczebnikiem głównym jako nazwy ułamków: ein Drittel („jedna trzecia”), drei Viertel („trzy czwarte”). Dla liczebników między 20 a 100 oraz 1000 przyrostek -tel poprzedzony jest dodatkowo przez -s- (por. opis liczebników porządkowych), a więc: Zwanzigstel („dwudziesta część”), Hundertstel („setna część”), Tausendstel („tysięczna część”).
Pisownia tych liczebników wielką lub małą literą zależy od ich funkcji – kiedy występują w funkcji rzeczownikowej (jako nazwa ułamka), np. ein Achtel der Summe („jedna ósma sumy”), pisane są wielką literą. Kiedy jednak użyte są atrybutywnie przed nazwą jednostki miary, pisane są małą literą: drei viertel Kilo Mehl („trzy czwarte kilograma mąki”).
Liczebniki ułamkowe Eintel („pierwsza część”) i Zweitel („druga część”) używane są rzadko, prawie wyłącznie w matematyce, np. fünf Zweitel („pięć drugich”), sieben Dreihundertundeintel („siedem trzysta pierwszych”). Liczebnik Zweitel częściej zastępowany jest liczebnikiem ułamkowym halb („pół”) lub rzeczownikiem die Hälfte („połowa”), np. ein halbes Jahr („pół roku”), die Hälfte der Wand („połowa ściany”). Użycie rzeczownika die Hälfte jest obligatoryjne, gdy mowa jest o połowie liczby danych obiektów, nie zaś o połówkach samych obiektów, np. die Hälfte der Äpfel = „połowa (liczby) jabłek”, ale: halbe Äpfel = „połówki jabłek”. Konstrukcje z rzeczownikiem die Hälfte pozwalają ponadto na rozróżnienie wyrażeń typu: zwei Hälften des Apfels (wzgl. zwei Hälften eines Apfels) = „dwie połówki (jednego, tego samego) jabłka” oraz zwei halbe Äpfel = „dwie połówki jabłka (niekoniecznie tego samego)”.
Język niemiecki dysponuje też liczebnikiem anderthalb („półtora”). Dawniej istniały także liczebniki ułamkowe tworzone od liczebników porządkowych + halb, a więc: zweithalb („półtrzecia”), dritthalb („półczwarta”) itp., współcześnie zastępowane połączeniami liczebnika głównego z -(und)einhalb, a więc odpowiednio zweieinhalb/zweiundeinhalb („dwa i pół”), dreieinhalb / dreiundeinhalb („trzy i pół”), np. zweieinhalb Jahre („dwa i pół roku”), zamiast dawnego zweithalb Jahre („półtrzecia roku”). Możliwe jest także użycie konstrukcji opisowej: zwei und ein halbes Jahr.
==== Liczebnik wielokrotny ====
Liczebniki wielokrotne (Wiederholungszahlwörter, Interativa) wyrażają częstotliwość wykonania danej czynności. Tworzone są od liczebników głównych z przyrostkiem -mal, np. einmal („jeden raz”, „jednokrotnie”), zweimal („dwa razy”, „dwukrotnie”) itp. Wyrazy te mogą też pełnić funkcję liczebników mnożnych przysłówkowych (zob. niżej), np. Julia ist zweimal so groß wie Anna („Julia jest dwa razy tak wysoka jak Anna”). Możliwe jest też dołączenie przyrostka -mal do liczebników ułamkowych halb i zakończonych na -halb (anderthalb, zweieinhalb), a więc halbmal („pół raza”), anderthalbmal („półtora raza”), zweieinhalbmal („dwa i pół raza”). W praktyce jednak takie połączenia pojawiają się rzadko.
Ponadto odróżnia się liczebniki wielokrotne określone (bestimmte Wiederholungszahlwörter) – których przykłady wymieniono wyżej – od liczebników wielokrotnych nieokreślonych (unbestimmte Wiederholungszahlwörter), takich jak: einigemal („kilka razy”), manchmal („czasami”), mehreremal („wiele razy”) itp.
Oprócz liczebników wielokrotnych przysłówkowych, których przykłady wymieniono wyżej, możliwe jest także utworzenie liczebników wielokrotnych przymiotnikowych poprzez dodanie przyrostka -ig do formy przysłówkowej, a więc: einmalig („jednokrotny”, także: „niepowtarzalny”, „unikatowy”), zweimalig („dwukrotny”), dreimalig („trzykrotny”), anderthalbmalig („półtorakrotny”) itp. Przykład: dreimaliges Klopfen an die Tür („trzykrotne pukanie do drzwi”).
==== Liczebnik mnożny ====
Liczebniki mnożne (Vervielfältigungszahlwörter, Multiplikativa) określają liczbę części danego obiektu lub liczbę egzemplarzy, w jakiej obiekt ten jest dostępny, a także stopień nasilenia danego zjawiska (przy porównaniach). Tworzy się je od liczebników głównych przez dodanie przyrostka -fach (przestarzale także -fältig), np. zweifach, dreifach itd. Przykłady: Er ist vierfach so alt wie ich albo Er ist vierfach älter als ich = „Jest czterokrotnie starszy ode mnie”, Unsere Schule hat die dreifache Schülerzahl der euren = „Nasza szkoła ma trzykrotnie większą liczbę uczniów od waszej” [dosł. ma trzykrotną liczbę uczniów waszej (szkoły)”], ein dreifaches Problem = „potrójny problem” (złożony z trzech zagadnień), Ich sehe dreifach („Widzę potrójnie”).
Dla liczby dwa możliwe jest utworzenie dwóch liczebników mnożnych – doppelt i zweifach. Liczebnika zweifach używa się zasadniczo na określenie obiektów złożonych z dwu części, zaś doppelt dla występujących w dwu egzemplarzach. Porównaj: Er hat ein zweifaches Verbrechen begangen – Raub und Mord. = „Popełnił podwójne przestępstwo – rabunek i morderstwo.”, ale: Er hat einen doppelten Mord begangen = „Popełnił podwójne morderstwo (=zabił dwie osoby, popełnił dwa morderstwa)”.
W języku niemieckim istnieje też możliwość utworzenia liczebników mnożnych od liczebników ułamkowych halb i anderthalb (odpowiednio: halbfach = „półkrotny, półkrotnie” i anderthalbfach „półtorakrotny, półtorakrotnie”).
Oprócz wymienionych wyżej przykładów liczebnika mnożnego określonego (bestimmtes Vervielfältigungszahlwort) istnieją również liczebniki mnożne nieokreślone (unbestimmte Vervielfältigungszahlwörter), np. mehrfach, vielfach, mannigfach itp.
Dawny liczebnik mnożny einfach pełni współcześnie funkcję przysłówka o znaczeniu „po prostu” (np. Es reicht, wenn du mich einfach anrufst. = „Wystarczy, że do mnie po prostu zadzwonisz.”) lub przymiotnika o znaczeniu „prosty, niezłożony, łatwy” (np. Das ist eine einfache Aufgabe für ihn. = „To dla niego łatwe zadanie.”).
==== Liczebnik wieloraki ====
Liczebniki wielorakie (Gattungszahlwörter) określają liczbę właściwości danego obiektu lub liczbę odmian, w jakich obiekt ten występuje. Tworzy się je od dopełniacza liczebników głównych (zob. Deklinacja liczebnika) z przyrostkiem -lei: zweierlei („dwojaki”), dreierlei („trojaki”) itd., np.: ein Kleid aus zweierlei Stoff = „suknia z dwojakiego materiału” (z dwóch rodzajów materiału), dreierlei Hemd = „trojaka koszula” (o trzech właściwościach, np. trójkolorowa). Liczebnik zweierlei użyty w funkcji orzecznikowej często oznacza także rozdzielność dwóch rzeczy, np. Wollen und Tun sind zweierlei = „Chcieć i zrobić to dwie różne rzeczy”.
Oprócz wymienionych wyżej przykładów liczebnika wielorakiego określonego (bestimmtes Gattungswort), istnieją także liczebniki wielorakie nieokreślone (unbestimmte Gattungszahlwörter), klasyfikowane też jako zaimki nieokreślone, np. mancherlei (≈„różnoraki”, „kilku rodzajów”), allerlei („wszelkich rodzajów”) itp. Zobacz też: zaimek nieokreślony.
==== Liczebnik podziałowy ====
Liczebniki podziałowe, inaczej zwane dystrybutywnymi (Verteilungszahlwörter, Distributiva), określają liczbowo powtarzający się równy przydział danej klasy obiektów. Tworzy się je poprzez użycie przyimka je przed liczebnikiem głównym, ułamkowym lub wielokrotnym przysłówkowym, a więc: je zwei („po dwa”), je drei („po trzy”), je halb („po połowie”), je ein Viertel („po ćwierć”), je zweimal („po dwa razy”, „po dwakroć”). Przykłady: Der Vertrag wurde in zwei gleichlautenden Exemplaren angefertigt, je ein für jede der Vertragsparteien. („Niniejsza umowa została sporządzona w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, po jednym dla każdej ze stron.”); Bei der Übung werden die Arme je viermal seitwärts und vorwärts gehoben. („Przy ćwiczeniu ręce unosi się po cztery razy w bok i w przód.”).
==== Liczebnik porządkowy przysłówkowy ====
Liczebniki porządkowe przysłówkowe, klasyfikowane w gramatyce języka niemieckiego jako „wyrazy wyliczenia” (Aufzählungswörter), używane są dla zaznaczenia kolejności kolejno wymienianych obiektów lub zagadnień. Tworzy się jej poprzez dodanie końcówki -ens do liczebników porządkowych, a więc na przykład: erstens („po pierwsze”), zweitens („po drugie”), drittens („po trzecie”), zwanzigstens („po dwudzieste”) itp.
=== Przyimek ===
Przyimki stoją przed frazą rzeczownikową i łączą się z jednym lub dwoma przypadkami (zob. rozdział „deklinacja” poniżej).
Przyimki stojące przed rodzajnikiem określonym mają również formy skrócone:
in dem → im
in das → ins
zu dem → zum
zu der → zur
an dem → am
an das → ans*
bei dem → beim
für das → fürs*
für den → fürn*
um das → ums*
durch das → durchs*
auf das → aufs*
auf dem → aufm*
auf den → aufn*
unter das → unters*
unter dem → unterm*
unter den → untern*
über das → übers*
über dem → überm*
über den → übern*
vor das → vors*
vor dem → vorm*
vor den → vorn*
nach dem → nachm*
itp.
Uwaga: Formy oznaczone gwiazdką nie powinny być stosowane w języku formalnym z wyjątkiem utartych wyrażeń, takich jak ums Leben kommen itp.
=== Spójnik ===
Spójniki (niem. Konjunktionen, Bindewörter) są to wyrazy lub grupy wyrazów, które łączą zdania lub części zdania w jedną całość. W zależności od tego, czy w wyniku użycia konkretnych spójników powstają zdania złożone współrzędnie czy podrzędnie, rozróżniamy:
spójniki współrzędne (niem. koordinierende Konjunktionen, beiordende Bindewörter)
spójniki podrzędne (niem. subordinierende Konjunktionen, unterordnende Bindewörter)
==== Spójniki współrzędne ====
Są to spójniki wprowadzające zdanie podrzędnie współrzędnie. Ta grupa spójników dzieli na:
łączące (niem. kopulative, anreihende) – wprowadzają one zdanie podrzędne współrzędnie łączne. Przykładami tych spójników są: und (i,a), auch (także, również), und zwar (a mianowicie), nämlich (mianowicie), zudem, ‘überdies’ (ponadto, nadto), desgleichen, ebenfalls, gleichermaßen (również), dann, ferner (potem, dalej, następnie), endlich (wreszcie), noch (jeszcze), zuletzt (w końcu), ja, sogar, selbst (nawet);
Ich trinke meinen Tee, dann gehe ich ins Zimmer.
Wypiję moją herbatę, potem idę do pokoju.
Ich male und tanze.
Maluję i tańczę.
ograniczające (restriktive, einschränkende): aber, allein (ale, lecz), sondern (lecz), (je)doch (przecież), dagegen, hingegen (natomiast), indes, indessen (tymczasem), trotzdem (mimo to), vielmehr (raczej);
Ich singe nicht, aber ich tanze.
Nie śpiewam, ale tańczę.
Ich esse Gurken nicht, sondern ich esse Tomaten.
Nie jem ogórków, lecz pomidory.
wyłączające (niem. disjunktive, ausschließende): oder (albo), entweder... oder (albo... albo), weder... noch (ani... ani);
Ich lese Comics oder ich schlafe am Abend.
Czytam komiksy albo śpię wieczorem.
uzasadniające (niem. kausale, begründende): denn (bo, albowiem), nämlich (mianowicie);
Ich gehe ins Kino, denn ich habe Zeit.
Idę do kina, ponieważ mam czas.
wnioskujące (niem. konsekutive, folgernde): also (więc), daher (stąd, przeto), deswegen (stąd, dlatego), darum, demnach, somit, folglich (wobec tego)
porównujące (niem. komparative, vergleichende): wie (jak), als (niż)
==== Spójniki podrzędne ====
Spójniki podrzędne (niem. subordinierende Konjunktionen, unterordnende Bindewörter) wprowadzają zdanie podrzędne. Dzielą się one na:
oznajmujące (niem. aussagende): dass (że, iż)
pytajne (niem. interrogative, fragende): ob (czy)
Er fragt, ob ich ihn besuche.
Pyta się, czy go odwiedzę.
czasowe (niem. temporale): während (podczas gdy), solange (tak długo jak), wenn, als, wie (kiedy), sobald (skoro tylko), nachdem (gdy, kiedy), bevor, ehe (zanim)
porównujące (niem. komparative, vergleichende): als, wie (jak), als ob, als wenn, als dass (jako że)
sposobu (niem. modale, begleitende): indem (w ten sposób, że), ohne dass (bez polskiego odpowiednika, tłumaczony zazwyczaj jako nie + imiesłów czasu teraźniejszego lub przeszłego), anstatt dass (zamiast)
skutkowe (niem. konsekutive, folgernde): (so) dass (tak, że), als dass (żeby, aby)
celowe (niem. finale, zielende): (auf) dass, damit (żeby, ażeby)
przyczynowe (niem. kausale, begründende): weil, da (ponieważ, bo), zumal (jako że), dadurch (przez to), dass (że)
warunkowe (niem. konditionale, bedingende): wenn (jeżeli, jeśli), falls (w przypadku gdy, jeśli)
przyzwalające (niem. konzessive, einräumende): obwohl, obgleich, obschon (pomimo że, aczkolwiek) wenngleich, trotzdem, wiewohl (aczkolwiek, mimo że, chociaż)
=== Partykuła ===
== Odmiana ==
=== Deklinacja ===
Deklinacji w języku niemieckim podlegają:
rzeczowniki
przymiotniki
niektóre liczebniki
niektóre zaimki.
W języku niemieckim istnieją dwie liczby
liczba pojedyncza
liczba mnoga.
Wyróżnia się też cztery przypadki:
mianownik (Nominativ) – analogicznie jak w języku polskim oraz w orzecznikach (analogicznie do łacińskiego nominativus duplex)
dopełniacz (Genitiv) – używany głównie do wyrażania posiadania, a także po niektórych, nielicznych przyimkach oraz w niektórych wyrażeniach czasownikowych
celownik (Dativ) – używany dla dopełnienia dalszego oraz z niektórymi przyimkami
biernik (Akkusativ) – analogicznie jak w języku polskim, oraz z niektórymi przyimkami.
Znaczenie polskiego wołacza wyraża się mianownikiem, przy czym przed rzeczownikiem nie używa się wówczas rodzajnika. Pozostałe przypadki oddawane są przy pomocy odpowiednich przyimków.
==== Deklinacja rzeczownika/rodzajnika ====
Rzeczownik posiada w języku niemieckim ubogą fleksję, a przypadek określany jest przede wszystkim za pomocą rodzajnika.
Odmiana rodzajnika określonego:
Odmiana rodzajnika nieokreślonego:
Rodzajnik nieokreślony nie występuje w liczbie mnogiej.
Sam rzeczownik przyjmuje dodatkowe końcówki fleksyjne (będące reliktem dawnej odmiany) tylko w niektórych przypadkach gramatycznych, np. w celowniku liczby mnogiej do rzeczownika dołączana jest końcówka -n, z wyjątkiem rzeczowników zakończonych już w liczbie mnogiej na -(e)n lub -s, np. die Bücher: den Büchern („książki”: „książkom”), ale: die Normen: den Normen („normy”: „normom”), die Kinos: den Kinos („kina”: „kinom”). Pozostałe końcówki uzależnione są od typu deklinacji, według której odmienia się dany rzeczownik.
===== Mocna deklinacja =====
Według deklinacji mocnej odmienia się w języku niemieckim większość rzeczowników. Odmiana ta charakteryzuje się – oprócz przedstawionej wyżej odmiany rodzajników i końcówki -n lub -en w celowniku liczby mnogiej – także dołączaniem do rzeczownika następujących końcówek fleksyjnych:
W dopełniaczu liczby pojedynczej rodzaju męskiego i nijakiego dołączana jest końcówka -(e)s, np. das Heft: des Heftes („zeszyt”: „zeszytu”), der Lehrer: des Lehrers („nauczyciel”: „nauczyciela”).
Dawniej występowało tu też -e w celowniku rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego, obecnie zachowane tylko w pewnych wyrażeniach, np. zu Hause, zamiast zu Haus. Użycie -e w celowniku w niektórych innych wyrazach (głównie jednosylabowych), podobnie jak brak -e we wspomnianych wyrażeniach skostniałych, jest poprawne, aczkolwiek nacechowane stylistycznie.
===== Słaba deklinacja =====
Według słabej deklinacji odmienia się większość rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych w mianowniku liczby pojedynczej na -e (np. der Junge = „chłopiec”), -ist (np. der Tourist = „turysta”), -ent (np. der Student = „student”) oraz niektórych innych (np. der Mensch). Rzeczowniki te mają we wszystkich przypadkach poza mianownikiem liczby pojedynczej końcówkę -en. Przykład odmiany:
===== Mieszana deklinacja =====
Nieliczna grupa niemieckich rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego (m.in. das Herz = „serce”, der Wille = „wola”, der Funke =„iskra”) odmienia się według paradygmatu tzw. deklinacji mieszanej. W dopełniaczu liczby pojedynczej występuje tu końcówka -(e)ns, np. des Herzens, des Willens. W pozostałych przypadkach końcówki rzeczowników rodzaju męskiego pokrywają się z końcówkami dla deklinacji słabej (czyli zawsze -n: dem Willen, den Willen itp.). Rzeczownik rodzaju nijakiego das Herz ma w liczbie pojedynczej biernik równy mianownikowi, w pozostałych przypadkach (oprócz dopełniacza) przyjmuje końcówkę -en, a więc na przykład: celownik l.p. dem Herzen („sercu”), mianownik l. mn. die Herzen („serca”) itp.
Uwaga: Niektóre rzeczowniki tej grupy, posiadające rodzaj męski, mają oboczną, równoprawną formę mianownika liczby pojedynczej z końcówką -n, a więc na przykład der Funke albo der Funken, der Friede albo der Frieden (niekiedy formy te różnią się odcieniem stylistycznym). W takim wypadku odmianę tych rzeczowników można uznać za mocną, ponieważ końcówką dopełniacza liczby pojedynczej jest wówczas -s (des Funkens z -s dołączonym do formy mianownika), a w pozostałych przypadkach forma rzeczownika równa jest mianownikowi (zawsze Funken).
===== Deklinacja przymiotnikowa =====
Odmiana przymiotnikowa dotyczy rzeczowników utworzonych od przymiotników lub imiesłowów, np. der Kranke = (ten) chory. Rzeczowniki takie odmienia się zgodnie ze wzorcem odmiany przymiotnika.
==== Deklinacja przymiotnika ====
Przymiotnik stojący przed rzeczownikiem, którego nie poprzedza rodzajnik, zaimek dzierżawczy, zaimek wskazujący ani przeczenie kein, odmienia się zasadniczo według paradygmatu odmiany rodzajnika, przy czym w dopełniaczu rodzaju męskiego i nijakiego liczby pojedynczej przyjmuje od końcówkę -en:
Po rodzajniku określonym i zaimku wskazującym, występuje „odmiana słaba”:
Po rodzajniku nieokreślonym występuje odmiana według następującego paradygmatu:
Po zaimkach dzierżawczych oraz przeczeniu kein występuje w liczbie pojedynczej odmiana jak po rodzajniku nieokreślonym, a więc: mein gutes Buch, meinem guten Buch („moja dobra książka”: „mojej dobrej książce”, por. ein gutes Buch: einem guten Buch) itp., zaś w liczbie mnogiej jak po rodzajniku określonym, a więc: meine guten Bücher, meiner guten Bücher („moje dobre książki”: „moich dobrych książek”, por. die guten Bücher, der guten Bücher).
Odmiana po liczebnikach nieokreślonych i zbiorowych
===== Stopniowanie przymiotnika i przysłówka =====
Przymiotniki i przysłówki mają 3 stopnie:
równy – forma bazowa
wyższy – dodana końcówka -er
najwyższy – dodana końcówka -ste
Przysłówek w stopniu najwyższym poprzedzony jest przez am i przyjmuje końcówkę -sten, np. am lautesten = „najgłośniej”.
Niektóre przymiotniki i przysłówki mają nieregularne stopniowanie, np. gut (dobry / dobrze): besser (lepszy / lepiej): beste / am besten (najlepszy / najlepiej). Dodatkowo w stopniu równym i wyższym jednosylabowych przymiotników i przysłówków zachodzi przegłos samogłoski tematycznej (tam, gdzie to możliwe), np. alt – älter – älteste. Wyjątki od tej reguły są nieliczne (np. laut – lauter – lauteste). W przypadku przymiotników i przysłówków wielosylabowych przegłos nie następuje, z wyjątkiem gesund – gesünder – gesündeste (obok rzadziej używanego stopniowania bez przegłosu: gesund – gesunder – gesundeste).
Przymiotniki i przysłówki stopniowane nieregularnie:
Ze względów znaczeniowych przymiotniki w stopniu najwyższym stojące przed rzeczownikiem najczęściej poprzedzone są rodzajnikiem określonym lub zaimkiem dzierżawczym (rzadziej zaimkiem liczebnym alle =„wszyscy / wszystkie”). Może to dotyczyć także funkcji orzecznikowej, np. Dieses Buch ist das beste = „Ta książka jest najlepsza”, Dieser Tisch ist der billigste = „Ten stół jest najtańszy”. Konstrukcja z „am” jest również możliwa Dieses Buch ist am besten, Dieser Tisch ist am billigsten. Niekiedy może się to także wiązać ze zmianą znaczenia wypowiedzi, np.: Ich bin der beste in Mathe. = „Jestem najlepszy z matematyki (ze wszystkich uczniów).”, ale: Ich bin am besten in Mathe. = „Jestem najlepszy z matematyki (ze wszystkich przedmiotów)”.
Przymiotniki w stopniu wyższym i najwyższym odmieniają się według przedstawionych wyżej paradygmatów odmiany dla przymiotnika w stopniu równym, a więc np. mein bestes Buch („moja najlepsza książka”), die ältesten Schüler („najstarsi uczniowie”), ein schnellerer Spieler („szybszy gracz”) itp.
==== Deklinacja zaimka ====
===== Deklinacja zaimków osobowych =====
Zaimki osobowe właściwe (ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie) odmieniają się w języku niemieckim przez przypadki według następującego paradygmatu:
Zaimki osobowe w dopełniaczu są używane rzadko i prawie wyłącznie w wypadku, gdy dopełniacza wymaga w zdaniu rekcja czasownika, np.: Erbarme dich meiner!; Da steht ein Telefon. Bediene dich seiner!. Styl takich wypowiedzi jest najczęściej przestarzały lub poetycki. Formy dopełniacza zaimka osobowego należy odróżnić od zaimków dzierżawczych.
===== Deklinacja zaimków dzierżawczych =====
Zaimki dzierżawcze oraz kein odmieniają się przez przypadki i rodzaje według następującego paradygmatu (podano przykłady dla mein):
Rodzajem i przypadkiem zaimka dzierżawczego rządzi określany przez niego rzeczownik, a więc mein Tisch („mój stół” – rzeczownik rodzaju męskiego w mianowniku rządzi takimiż formami zaimka); meines Tisches („mojego stołu” – rzeczownik rodzaju męskiego w dopełniaczu i odpowiednie formy zaimka); deinen Büchern („twoim książkom” – rzeczownik w celowniku liczby mnogiej i takaż forma zaimka). Zaimek zachowuje takie formy także w funkcji orzecznikowej: Der Tisch ist meiner („Stół jest mój”), Die Tasche ist meine („Torba jest moja”). W takich wypadkach jednak przynależność wyraża się częściej konstrukcjami z zaimkiem osobowym, np. Der Tisch / Die Tasche gehört mir. („Stół / torba należy do mnie.”).
Wypadanie nieakcentowanego -e- w formach zaimków dzierżawczych
===== Deklinacja zaimków względnych i pytających =====
==== Deklinacja liczebnika ====
W języku niemieckim jedynie niektóre liczebniki odmieniają się przez przypadki i rodzaje.
Liczebnik główny posiada w języku standardowym jedynie szczątkową odmianę, stanowiącą relikt dawnych form gramatycznych. Liczebnik „jeden” przyjmuje formy równe formom rodzajników nieokreślonych i odmienia się według ich paradygmatu przez przypadki i rodzaje, a więc np.: ein Hund, eines Hundes, einem Hund, einen Hund („jeden pies”, „jednego psa”, „jednemu psu”, „jednego psa”), eine Frau, einer Frau, einer Frau, eine Frau („jedna kobieta”, „jednej kobiety”, „jednej kobiecie”, „jedną kobietę”) itp. Liczebnik „jeden” odmienny jest także przez rodzaje w funkcji orzecznikowej: Das Heft ist nur eines. („Zeszyt jest tylko jeden”), ale Der Hund ist nur einer. Odmiana liczebnika „jeden” przez rodzaje i przypadki występuje również w przypadku, gdy liczebnik ten nie poprzedza rzeczownika, ale go zastępuje: Es kann nur einen geben („Może być tylko jeden”). W takim wypadku liczebnik przyjmuje zawsze końcówkę rodzajnika określonego (nie występuje forma ein), a więc: Wo sind meine Hefte? Ach, eines sehe ich schon. („Gdzie są moje zeszyty? Ach, jeden już widzę.”).
Liczebniki główne większe od jedności posiadają współcześnie w języku standardowym jedynie formy dopełniacza, tworzone za pomocą końcówki -er, a więc np.: zweier Herzen („dwóch serc”), dreier Frauen („trzech kobiet”) itp. W niektórych dialektach zachowały się też dawne formy celownika z końcówką -en, np. zu zweien („we dwóch / we dwoje”), zu dreien („we trzech / we troje”) itd. W języku standardowym konstrukcje te zastępowane są odpowiednio przez zu zweit, zu dritt itd. (formy tworzone od liczebnika porządkowego). Istnieją ponadto formy dialektalne mianownika i biernika z końcówką -e, współcześnie przetrwały one jednak już niemal wyłącznie w formach rzeczowników odliczebnikowych, np. die Neune = „dziewiątka” (w języku standardowym die Neun).
Liczebniki przymiotnikowe porządkowe, wielokrotne i mnożne odmieniają się przez liczby i rodzaje według paradygmatu dla przymiotnika, np. der erste Renner („pierwszy biegach”), ein dreimaliges Klopfen („trzykrotne pukanie”), die dreifache Zahl („trzykrotna liczba”, „trzykrotność”) itp.
Liczebniki ułamkowe z końcówką -tel są zasadniczo nieodmienne. Liczebnik halb odmienia się według paradygmatu dla przymiotnika zwei halbe Äpfel („dwie połówki jabłka”). Liczebnik anderthalb jest nieodmienny i używany z rzeczownikiem w liczbie mnogiej: anderthalb Jahre („półtora roku”). Nieodmienne są również przestarzałe liczebniki zweithalb („półtrzecia” = „dwa i pół”), dritthalb („półczwarta” = „trzy i pół”) oraz zastępujące je współcześnie konstrukcje: zweieinhalb/zweiundeinhalb, dreieinhalb, dreiundeinhalb itp.
Pozostałe liczebniki (przysłówkowe porządkowe, przysłówkowe wielokrotne, przysłówkowe mnożne, wielorakie i podziałowe) są nieodmienne.
=== Koniugacja ===
Czasownik w języku niemieckim odmienia się przez czasy, osoby, liczby, tryby, a czasowniki przechodnie także przez strony.
==== Osoby ====
Tak jak w większości języków indoeuropejskich są 3 osoby.
Jako form grzecznościowych używa się 3 osoby liczby mnogiej z zaimkiem Sie, który ma wielorakie znaczenie w języku polskim, m.in. Pan, Pani, Państwo.
Liczba pojedyncza (Singular)
1. os. używana z zaimkiem osobowym ich („ja”)
2. os. używana z zaimkiem osobowym du („ty”)
3. os. używana z zaimkami osobowymi er („on”), sie („ona”), es („ono”, „to”)
Liczba mnoga (Plural)
1. os. używana z zaimkiem osobowym wir („my”)
2. os. używana z zaimkiem osobowym ihr („wy”)
3. os. używana z zaimkiem osobowym sie („oni”, „one”) lub Sie („Pan”, „Pani”, „Panowie”, „Panie”, „Państwo”)
Dokładniejsze znaczenie zaimków osobowych (a co za tym idzie – zakresy użycia poszczególnych osób gramatycznych, których używa się z tymi zaimkami) omówiono wyżej w rozdziale Zaimek osobowy.
==== Czasy ====
System czasów gramatycznych niemal w całości pokrywa się z językiem łacińskim.
W języku niemieckim istnieje sześć czasów:
Präsens: czas teraźniejszy. Odpowiada polskiemu czasowi teraźniejszemu i łacińskiemu Praesens, może również wyrażać przyszłość (analogicznie do polskiego „Jutro idę do kina”).
Perfekt: czas przeszły. Formalnie odpowiada łacińskiemu Perfectum, oraz angielskiemu present perfect, może jednak wyrażać przeszłość we wszystkich aspektach (dokonaną, niedokonaną itp.). Jest to najczęściej używana forma czasu przeszłego w języku niemieckim. W odróżnieniu od sytuacji panującej w łacinie jest to czas złożony, jednak używa się tutaj dwóch czasowników posiłkowych (inaczej niż w angielskim, a podobnie jak we francuskim): haben („mieć”) albo sein („być”), w zależności od użytego czasownika głównego.
Präteritum (Imperfekt): czas przeszły prosty, formalnie odpowiadający angielskiemu czasowi past simple, podobnie jednak jak Perfekt może wyrażać przeszłość we wszystkich aspektach. Czas ten stosuje się rzadziej niż Perfekt, częściej w literaturze oraz w przypadku niektórych czasowników (m.in. czasowników modalnych, haben, sein i kilku innych).
Plusquamperfekt: czas zaprzeszły, używany częściej niż w polszczyźnie, choć pełniący analogiczną funkcję. Tworzony podobnie do Perfektu, przy czym czasowniki posiłkowe występują w czasie Imperfekt. Oznacza czynność przeszłą występującą przed inną czynnością przeszłą.
Futur I: czas przyszły, tworzony za pomocą czasownika posiłkowego werden (‘stawać się’) oraz bezokolicznika czasownika. Do wyrażenia przyszłości jest jednak częściej wybierany Präsens.
Futur II: Analogiczny do łac. Futurum secundum i ang. Future perfect. Jest używany sporadycznie, częściej w języku oficjalnym, urzędowym. Wyraża pogląd mówiącego, że jakieś zjawisko już nastąpiło lub nastąpi (istnieje taka możliwość).
===== Czas teraźniejszy =====
Czas teraźniejszy (Präsens) tworzy się z nielicznymi wyjątkami regularnie z końcówkami -e -st -t, -en -t -en. Według tego paradygmatu odmienia się większość czasowników niemieckich, przy czym czasowniki o temacie zakończonym na -t, -d lub grupę spółgłoskową z końcowym -m, -n przyjmują dodatkowo -e- przed końcówką fleksyjną (z wyjątkiem -en). Pierwsza i trzecia osoba liczby mnogiej ma zawsze z wyjątkiem sein (być) formę równą bezokolicznikowi.
W wypadku niektórych czasowników w drugiej i trzeciej osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego może występować przegłos, czyli oboczność samogłoski tematycznej. Najczęstsze rodzaje przegłosów to wymiana a w ä oraz e w i(e). Jedynie czasownik stoßen i pochodne (np. verstoßen) posiadają wymianę o w ö. Czasownik gebären tradycyjnie odmieniany jest z przegłosem ä w ie, coraz częściej jednak przyjmuje paradygmat odmiany bez przegłosu. Ponieważ nie sposób przewidzieć, które czasownika otrzymują przegłos, a które nie, trzeba się tego nauczyć na pamięć.
Różne paradygmaty odmiany ilustruje poniższa tabelka:
Uwagi:
Czasowniki o temacie zakończonym na -s, -ss, -ß, -z lub -tz (np. weisen, hassen, heißen, tanzen, kratzen itp.) tworzą drugą osobę liczby pojedynczej czasu teraźniejszego za pomocą końcówki -t, a nie -st, a więc: du weist, du hasst, du heißt, du tanzt, du kratzt itp. (formy osoby drugiej i trzeciej liczby pojedynczej są zatem równe). Formy zakończone na -est (du weisest, du hassest itp.) są przestarzałe lub poetyckie (stanowią relikt dawnej odmiany) i użycie ich w zwykłych kontekstach komunikatywnych jest uchybieniem stylistycznym.
Nieliczne czasowniki zakończone w bezokoliczniku na -eln (np. handeln, wandeln) mają w czasie teraźniejszym dwie równoprawne formy pierwszej osoby liczby pojedynczej, z zachowanym -e- tematycznym lub bez niego, np. ich handele lub ich handle, przy czym preferowane są formy bez -e-. Pozostałe formy osobowe tworzone są regularnie, a więc du handelst, er handelt, wir handeln, ihr handelt, sie handeln.
Najważniejsze czasowniki o nieregularnym czasie teraźniejszym to sein, haben i werden używane też jako czasowniki posiłkowe.
Nieregularną odmianę w czasie teraźniejszym mają też czasowniki modalne.
===== Czas przeszły prosty =====
Czasowniki pod względem odmiany w czasie Imperfekt (Präteritum) dzielą się na dwie grupy:
czasowniki słabe, o odmianie regularnej
czasowniki mocne, o odmianie nieregularnej
Czasowniki słabe do tematu mają doklejony przyrostek -te oraz końcówkę zależnie od osoby: brak, -st, brak, -n, -t, -n. Do czasowników o temacie zakończonym na -t, -d lub grupę spółgłoskową zakończoną na -m, -n dodaje się samogłoskę -e- przed przyrostkiem -te. Główną różnicą w porównaniu do odmiany czasu teraźniejszego są równe formy pierwszej i trzeciej osoby liczby pojedynczej.
Przykłady:
Czasowniki mocne tworzą czas przeszły przez wymianę samogłoski w temacie, oraz takie same końcówki, przy czym nie dostawia się -e- (niekiedy jest ono już jednak w nieregularnej formie czasu przeszłego).
Przykłady:
===== Czasy przeszłe złożone =====
Perfekt
Czas przeszły złożony Perfekt (zarówno czasowników mocnych, jak i słabych) tworzy się za pomocą formy teraźniejszej haben, lub sein, oraz przesuniętego na koniec zdania imiesłowu biernego czasownika głównego. O użyciu wyborze czasownika posiłkowego haben lub sein decyduje czasownik główny oraz jego znaczenie, przy czym czasowniki wyrażające ruch lub zmianę stanu najczęściej wymagają sein.
Przykłady:
Ich bin gefahren = „Jechałem” lub „Pojechałem”
Ich habe gelesen = „Czytałem” lub „Przeczytałem”
Plusquamperfekt
Czas zaprzeszły Plusquamperfekt tworzony jest analogicznie do Perfekt, przy czym czasownika posiłkowego haben lub sein używa się w formie Präteritum, np.:
Ich war gefahren = „Jechałem był” lub „Pojechałem był”
Ich hatte gelesen = „Czytałem był” lub „Przeczytałem był”
Czasu zaprzeszłego używa się w języku niemieckim znacznie częściej niż w polskim, zwłaszcza w konstrukcjach z następstwem czasów po spójnikach nachdem, bevor itp., przy czym czynność przeszła bliższa teraźniejszości wyrażana jest wówczas czasem Präteritum.
Przykład: Nachdem ich mir den Film angeschaut hatte, ging ich nach Hause. = „Po tym, jak obejrzałem (był) film, poszedłem do domu”.
===== Czasy przyszłe =====
Czasy przyszłe Futur I i Futur II tworzone są z czasownikiem posiłkowym werden w formie czasu teraźniejszego oraz odpowiednio: bezokolicznikiem i bezokolicznikiem czasu przeszłego, a więc:
Futur I: Ich werde machen. Ich werde fahren. itp.
Futur II: Ich werde gemacht haben. Ich werde gefahren sein. itp.
Czasów przyszłych używa się w języku niemieckim rzadziej niż w polskim, do wyrażania przyszłości służy bowiem często czas teraźniejszy. Niemniej Futur I stosowany bywa często dla wzmocnienia wypowiedzi, wyrażenia przekonania, iż dana czynność na pewno nastąpi.
Czas Futur II („czas zaprzyszły”) jest najrzadziej stosowanym czasem w języku niemieckim. Jego podstawową funkcją jest wyrażanie przyszłości dokonanej, a więc czynności, która będzie zakończona przed określoną chwilą w przyszłości, np. Ich werde das Buch gelesen haben, bevor du morgen kommst. = „Przeczytam tę książkę, zanim jutro przyjdziesz.”. Niemniej częściej czasu tego używa się do wyrażenia czynności przeszłej, co do której nie ma stuprocentowej pewności, że nastąpiła (chociaż jest to prawdopodobne), np. Er wird schon zurückgekommen sein. = „Zapewne już wrócił”.
== Strony ==
W języku niemieckim występują trzy strony – czynna, bierna i zwrotna.
=== Strona czynna ===
Strona czynna, podobnie jak w innych językach, wyraża czynność wykonywaną przez podmiot zdania na innym obiekcie lub osobie. Może też wyrażać stan, w jakim znajduje się podmiot. Jest to podstawowa (nienacechowana) strona czasownika.
=== Strona bierna ===
Strona bierna wyraża czynność wykonywaną na podmiocie zdania. Tworzy się ją za pomocą czasownika posiłkowego werden i imiesłowu biernym czasownika głównego. Na przykład: Das Buch wird von mir gelesen = „Książka jest czytana przeze mnie”.
Istnieje też tzw. Zustandpassiv tworzony przy pomocy czasownika sein. Np.: Das Fenster wird geöffnet = Okno jest otwierane, ale Das Fenster ist geöffnet = Okno jest otwarte.
Dodatkowo strona bierna może w języku niemieckim wyrażać czynność wykonaną przed podmiot nieokreślony lub nieznany, np. Schon lange her wurde vergessen, wer Stonehenge gebaut hat = „Dawno już zapomniano (dosł. zostało zapomniane), kto zbudował Stonehenge.”, Es wird verboten, hier zu rauchen ≈ „Zabrania się tu palić”. Analogiczne konstrukcje mogą też wyrażać rozkaz lub zalecenie, np. Kinder, jetzt wird es geschlafen ≈ „Dzieci, pora spać!” (zob. niżej „tryb rozkazujący”).
Czasownik werden użyty w funkcji czasownika posiłkowego w stronie biernej nie wymaga przedrostka ge- w czasach przeszłych złożonych. Np.: Das Buch ist gelesen worden. = „Książka została przeczytana”, ale: Er ist Arzt geworden. = „On został lekarzem.” (werden w funkcji czasownika głównego).
=== Strona zwrotna ===
Strona zwrotna wyraża czynność wykonywaną przez podmiot na sobie samym. Tworzy się ją za pomocą odmiennego przez osoby zaimka zwrotnego sich, np. Ich wasche mich (=„Myję się”). Za stronę zwrotną można też uznać wyrażenia, w których podmiot wykonuje czynność dla siebie samego. Przy czasowniku używa się wtedy zaimka osobowego w celowniku, np. Ich lese mir das Buch. (=„Czytam sobie książkę”). W trzeciej osobie stosuje się wówczas zaimek zwrotny sich, np. Er kauft sich einen Mantel (=„On kupuje sobie płaszcz.”).
Konstrukcja strony zwrotnej może też być użyta w znaczeniu strony medialnej, np. Zum Frühstück empfiehlt sich der Verzehr von Rohkost (=„Na śniadanie zaleca się spożywanie surowych jarzyn.”), Das Buch liest sich gut. (=„Książka czyta się dobrze”).
==== Tryby ====
W języku niemieckim występują trzy tryby: oznajmujący, rozkazujący i łączący.
===== Tryb oznajmujący =====
===== Tryb łączący =====
Gramatyka języka niemieckiego zna dwie formy trybu łączącego (Konjunktiv): określane jako Konjunktiv I oraz Konjunktiv II. Ogólnie mówiąc Konjunktiv w języku niemieckim używany jest w znaczeniu polskiego trybu przypuszczającego oraz dodatkowo w związku z dystansowaniem się do czyjejś wypowiedzi (mowa zależna) i wyrażaniem próśb, życzeń i poleceń.
====== Konjunktiv I ======
Wśród form Konjunktiv I wyróżnia się:
Konjunktiv Präsens (tryb łączący czasu teraźniejszego)
Konjunktiv Perfekt (tryb łączący czasu przeszłego złożonego)
Konjunktiv I Futur I (tryb łączący czasu przyszłego)
Konjunktiv I Futur II (tryb łączący czasu zaprzyszłego)
Morfologia
Formy Konjunktivu I są budowane od odpowiedniej formy bezokolicznika – tak Infinitiv (np. machen), jak i Infinitiv Perfect (gemacht haben), Infinitiv Futur I (machen werden) oraz Infinitiv Futur II (gemacht haben werden).
Czasowniki odmieniane w trybie Konjunktiv przyjmują następujące końcówki osobowe (dodawane do tematu czasownika):
W trybie Konjunktiv nie następują przegłosy ani inne nieregularności, a więc na przykład w Konjunktiv Präsens: ich dürfe, du sprechest, er habe. Wyjątkowo czasownik sein odmienia się w Konjunktiv Präsens według wzoru: ich sei, du seist, er sei, wir seien, ihr seiet, sie seien.
Należy przy tym zauważyć, że formy Konjunktiv Futur budowane są z czasownikiem werden w Konjunktiv Präsens i odpowiednim bezokolicznikiem, a formy Konjunktiv Perfekt tworzone są z czasownikiem sein lub haben w Konjunktiv Präsens oraz imiesłowem czasu przeszłego. Ilustruje to poniższa tabelka.
Użycie
Konjunktiv I jest używany – przede wszystkim w stylu oficjalnym – przy podawaniu czyjejś wypowiedzi. W tym zastosowaniu, określanym jako mowa zależna, podkreśla się niejako, że chodzi o relację czyichś słów bez zajmowania wobec nich stanowiska. W analogiczny sposób mogą być budowane zdania przytaczające wypowiedź, pośrednio odnoszące się do pytania czy życzenia.
Mein Bekannter sagt, er habe geheiratet. (=„Mój znajomy mówi, że się ożenił.”)
Zum Zweck der Entschließung, ob zu handeln sei, hat er die Notwendigkeit genau zu prüfen. (=„W celu powzięcia decyzji, czy działać, powinien dokładnie zbadać konieczność”) – przykład pytania zależnego
Der Gläubiger stellt beim Gerichtsvollzieher den Antrag, dass die Zwangsvollstreckung betrieben werde. (=„Wierzyciel składa wniosek do komornika, żeby ten dokonał egzekucji długu”) – przykład życzenia w formie zależnej.
Najczęstsze zastosowanie mowy zależnej to z natury rzeczy relacja słów w trzeciej osobie.
Przy przekształcaniu zdań w mowie niezależnej na mowę zależną wybór rodzaju Konjunktivu I (Präsens, Perfekt, Futur I lub Futur II) zależy od czasu użytego przez autora wypowiedzi, według następujący reguł:
jeśli zdanie wypowiedziano w czasie Präsens, w mowie zależnej wystąpi ono w Konjunktiv Präsens,
jeśli zdanie wypowiedziano w czasie Imperfekt lub Perfekt, wystąpi ono w Konjunktiv Perfekt
jeśli zdanie wypowiedziano w czasie Futur I lub Futur II, wystąpi ono odpowiednio w Konjuktiv I Futur I lub Konjunktiv I Futur II
jeśli zdanie wypowiedziano w czasie Plusquamperfekt, wystąpi ono w Konjunktiv Plusquamperfekt.
Użyty czas gramatyczny w zdaniu głównym nie ma natomiast wpływu na formę zdania pobocznego. Inne użycia Konjunktivu I obejmują wyrażanie życzeń lub rozkazów. Omówiono je szczegółowo w rozdziale Tryb rozkazujący.
Ilustrują to poniższe przykłady:
Tom sagt: „Ich gehe heute ins Kino”. (=„Tom mówi: „Idę dziś do kina”. Jest to bezpośrednie przytoczenie słów Toma.)
Tom sagt, dass er heute ins Kino gehe. (=„Tom mówi, że idzie dzisiaj do kina.” Jest to mowa zależna, zdanie poboczne występuje w formie Konjunktiv Präsens, ponieważ wypowiedź Toma również była w czasie teraźniejszym (Präsens).
Tom sagte gestern: „Ich gehe ins Kino”. (Tom powiedział wczoraj: „Idę do kina”. Jest to bezpośrednie przytoczenie słów Toma.)
Tom sagte gestern, dass er ins Kino gehe. (=„Tom powiedział wczoraj, że idzie do kina.” Jest to znowu mowa zależna, zdanie poboczne występuje w formie Konjunktiv Präsens, ponieważ wypowiedź Toma również była w czasie teraźniejszym (Präsens).
Tom erzählt: „Wir waren gestern im Schwimmbad”. (=„Tom opowiada: Byliśmy wczoraj na pływalni.” Bezpośrednio przytoczone słowa Toma.)
Tom erzählt, dass sie gestern im Schwimmbad gewesen seien. (=„Tom opowiada, że byli wczoraj na pływalni.”) Ponieważ w wypowiedzi Toma wystąpił czas Imperfekt, użyto formy przeszłej Konjunktivu I (Konjunktiv Perfekt).
Tom berichtete: „Daniel wird gleich in die Schule gehen”. (=„Tom opowiadał: Daniel zaraz pójdzie do szkoły.” Bezpośrednio przytoczone słowa Toma.)
Tom berichtete, dass Daniel gleich in die Schule gehen werde. (=„Tom opowiadał, że Daniel zaraz pójdzie do szkoły.” Ponieważ Tom użył czasu Futur, w mowie zależnej użyto formy przyszłej (Konjunktiv I Futur I).
Przedstawione powyżej zasady stosowania mowy zależnej mają charakter książkowy. W mowie potocznej z reguły używa się odpowiednich form trybu oznajmującego. Tak więc powyższe „klasyczne” zasady oddawania mowy zależnej w formie Konjunktivu mają zastosowanie głównie w przypadku sporządzania sformalizowanych sprawozdań czy protokołów, dla zaznaczenia obiektywności zdającego relację, a także gdy przytaczający czyjeś słowa ma pewne wątpliwości, co do wiarygodności.
W języku obiegowym dla zdystansowania się od czyjejś wypowiedzi znacznie częściej stosuje się Konjunktiv II (zob. w rozdziale o Konjunktiv II) lub specjalnej formy würde + bezokolicznik (tzw. formy Konditional I, która gramatycznie rzecz biorąc jest formą Konjunktiv II Futur I), a więc na przykład:
Tom sagt: „Ich bin krank” (Tom mówi: „Jestem chory” – bezpośrednie przytoczenie słów Toma.) → Tom sagt, dass er krank wäre. (=Tom mówi, że jest chory. lub Tom utrzymuje, jakoby był chory.) – zdystansowanie się od wypowiedzi lub niedowierzanie.
Tom sagt: „Ich gehe ins Kino” (Tom mówi: „Idę do kina” – bezpośrednie przytoczenie słów Toma.) → Tom sagt, dass er ins Kino gehen würde.
W praktyce formy Konjunktiv II stosowane są w języku potocznym w takich wypadkach jedynie w wypadku kilku czasowników, m.in. haben, sein oraz modalnych. W pozostałych wypadkach dla oddania znaczenia Konjunktiv I w mowie zależnej preferowany jest Konditional I.
Dodatkowo w przekładach z języka angielskiego w niemieckiej telewizji i literaturze popularnej spotyka się niekiedy formy Konditional I w miejsce angielskiego Future in the Past oraz Konditional II (würde + bezokolicznik czasu przeszłego, formalnie Konjunktiv II Futur II) w miejsce Future in the Past Perfekt, np.:
He said, he would have done it by Friday. → Er sagte, er würde das bis Freitag gemacht haben. (=„Powiedział, że zrobi to do piątku.”)
I was in a hurry. Soon, I would be driving home to meet my fiancee. → Ich hatte es eilig. Bald würde ich nach Hause fahren, um mich mit meiner Verlobten zu treffen. (=„Spieszyłem się. Wkrótce miałem jechać do domu, żeby spotkać się z narzeczoną.”)
====== Konjunktiv II ======
====== Zbieżność form trybu łączącego i oznajmującego ======
W niektórych przypadkach formy trybu łączącego zbieżne są z formami trybu oznajmującego. Ze zbieżnością form trybu oznajmującego i Konjunktivu I mamy zawsze (z wyjątkiem czasownika sein) do czynienia w 1 i 3 osobie liczby mnogiej oraz z nielicznymi wyjątkami (czasowniki modalne i kilka innych) w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Formy te zbieżne są z formami Indikativ Präsens oraz – w przypadku Konjunktiv Perfekt z czasownikiem posiłkowym haben oraz obu Konjunktiv Futur – odpowiednio z formami Indikativ Perfekt i Indikativ Futur.
Zbieżność form Konjunktiv II występuje natomiast zawsze w Konjunktiv Imperfekt w 1 i 3 osobie liczby mnogiej w wypadku czasowników, w których nie zachodzi przegłos samogłoski tematycznej. Formy te zbieżne są z formami Indikativ Imperfekt.
Dla uniknięcia błędów w interpretacji przekazu formy Konjunktiv I zastępowane są w takich wypadkach w zdaniu formami Konjunktiv II. Jeśli forma Konjunktiv II okaże się zbieżna z formą trybu oznajmującego, można użyć odpowiedniej formy Konditional I (z würde).
Zastępowanie zbieżnych form odbywa się według następującego wzoru:
Konjunktiv Präsens → Konjunktiv Imperfekt → Konditional I
Konjunktiv Perfekt → Konjunktiv Plusquamperfekt
Konjunktiv I Futur I → Konjunktiv II Futur I (Konditional I; Futur Präteritum I)
Konjunktiv I Futur II → Konjunktiv II Futur II (Konditional II; Futur Präteritum II)
Konjunktiv Imperfekt → Konditional I
Przykłady:
Wenn wir nicht gleich nach der Arbeit nach Hause gingen, hätten wir mehr Zeit für einander. („Gdybyśmy nie chodzili do domu zaraz po pracy, mielibyśmy dla siebie więcej czasu.”) – Forma Konjunktiv Imperfekt czasownika gehen („iść”) pokrywa się tutaj z formą Indikativ Imperfekt (gingen), częściej stosowany jest więc w tym wypadku Konditional I: Wenn wir nicht gleich nach der Arbeit nach Hause gehen würden, hätten wir mehr Zeit für einander.
Tom und Anna berichten, sie kämen aus Frankfurt. („Tom i Anna opowiadają, jakoby pochodzili z Frankfurtu.”). Reguły tworzenia mowy zależnej nakazują zastosowanie Konjunktiv Präsens, a więc: Tom und Anna berichten, sie kommen aus Frankfurt. Forma ta pokrywa się jednak z formą Indikativ Präsens – dla wyrażenia znaczenia mowy zależnej (zdystansowania się od wypowiedzi), należy więc w tym wypadku użyć Konjunktiv Imperfekt.
Tom berichtet, dass sie in die Schule gehen würden. (=„Tom opowiada, że chodzą do szkoły”). Ze względu na Präsens w wypowiedzi Toma, w mowie zależnej należy użyć Konjunktiv Präsens. W związku ze zbieżnością formy Konjunktiv Präsens i formy trybu oznajmującego (Indikativ) (sie gehen) chcąc dać wyraz temu, że relacjonuje się słowa Toma, należy użyć innej formy. Forma Konjunktivu II (sie gingen) jest jednak również zbieżna z fomą trybu oznajmującego (czasu Imperfekt). W takim wypadku można sięgnąć po formę würde + czasownik (Konditional I).
itp.
W praktyce, jak wspomniano wyżej, formy Konditional są w znakomitej większości przypadków stosowane częściej niż formy Konjunktiv, nawet gdy odpowiednie formy Konjunktiv nie pokrywają się z formami Indikativ.
===== Tryb rozkazujący =====
Gramatyka niemiecka wyróżnia dwie właściwe formy trybu rozkazującego (Imperativ). Są to formy drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej. Istnieją też formy zastępcze trybu rozkazującego, gdzie używa się formy trybu Konjunktiv Präsens (Konjunktiv I) w znaczeniu rozkazu, nakazu, prośby, życzenia.
Właściwe formy trybu Imperativ
Właściwy tryb rozkazujący (Imperativ) jest w języku niemieckim budowany następująco:
w trybie rozkazującym dla drugiej osoby liczby pojedynczej forma trybu rozkazującego powstaje przez odrzucenie zaimka osobowego i końcówki -st od formy trybu oznajmującego oraz dodanie (w języku potocznym często opuszczanej) końcówki -e. Tak więc du gehst przechodzi w geh(e)!, du arbeitest w arbeite!, du machst w mach(e)!. Dla czasowników o koniugacji mocnej z przegłosem a w ä w drugiej osobie liczby pojedynczej w trybie oznajmującym, w trybie rozkazującym przegłos nie następuje: du schläfst, ale schlaf(e)!, du läufst, ale: lauf(e)!. Przegłos nie następuje także w formach trybu rozkazującego czasownika stoßen (jedynego z przegłosem o w ö): du stößt, ale: stoß(e)!.
Uwagi:
Końcówka -e jest fakultatywna w większości czasowników, przy czym formy bez końcówki są odczuwane jako bardziej potoczne, formy z -e preferowane są natomiast w stylu podniosłym lub książkowym. Jedynie dla czasowników, których rdzeń kończy się na -t lub -d uznaje się formę z końcówką -e jako stylistycznie preferowaną także w języku potocznym (warte!, rede!, finde! zamiast wart!, red! czy find!). Z drugiej strony istnieje też grupa czasowników, który formy bezkońcówkowe są na tyle utarte, że stosowane są również w stylu podniosłym i książkowym, np. komm zamiast komme. Czasowniki zakończone na -ieren (np. produzieren, amüsieren), z końcówką bezokolicznika -n zamiast -en (np. erinnern, wandern, verwandeln) oraz z tematem kończącym się na grupę spółgłoskową zakończoną -n lub -m (np. rechnen, atmen) tworzą ze względów fonetycznych formy trybu rozkazującego tylko z końcówką -e. Dodatkowo czasowniki zakończone w bezokoliczniku -eln mają oboczne formy trybu rozkazującego dla drugiej osoby liczby pojedynczej (z zachowanym lub utraconym -e- tematycznym, przy czym preferowane są formy bez -e-, por. odmiana w czasie teraźniejszym). Przykłady: produziere!, amüsiere!, erinnere!, wandere!, verwandle! (lub verwandele!), rechne!, atme!. Wyjątkowo czasowniki sein i tun mają formę Imperativu odpowiednio tylko bez końcówki (sei!) oraz z końcówką fakultatywną (tu! albo tue!).
Czasowniki o koniugacji mocnej z przegłosem w drugiej osobie liczby pojedynczej e/ä → i/ie (werfen: du wirfst; sehen: du siehst; gebären: du gebierst itp.) w Imperativie zachowują przegłos i występują tylko w formie bez końcówki -e: wirf!, sieh!, gebier!. Wyjątek stanowi czasownik werden, który w trybie rozkazującym ma formę werde!. Dodatkowo czasownik sehen posiada oboczną formę siehe (z końcówką -e mimo przegłosu), stosowaną w piśmie w wyrażeniach typu siehe unten (=„zobacz niżej”) oraz – obok regularnej formy Imperativu sieh! – jako wykrzyknienie. Podobnie ponieważ czasownik gebären bywa często koniugowany według paradygmatu odmiany słabej, posiada on też formę trybu rozkazującego gebär(e)!.
W drugiej osobie liczby mnogiej formę trybu rozkazującego buduje się przez odrzucenie zaimka osobowego (-t pozostaje). Tak więc z ihr schaut powstaje schaut!.
Zastępcze konstrukcje gramatyczne i składniowe
Zastępcze formy dla trzeciej osoby liczby pojedynczej to gramatycznie rzecz biorąc forma trybu Konjunktiv Präsens, np. man nehme. W codziennym użyciu najczęściej występuje jednak forma opisowa z czasownikiem lassen, np. Lass (lub Lasst) ihn das machen! (= „Niech on to zrobi”) lub z czasownikiem modalnym sollen, np. Er soll das machen. Znacznie częściej używa się form liczby mnogiej, zwłaszcza w 3. osobie w znaczeniu grzecznościowego zwrotu (np. Setzen Sie sich bitte!). Formy trybu rozkazującego osoby pierwszej i grzecznościowej trzeciej liczby mnogiej stosowane są w szyku przestawnym (Gehen wir!, Seien Sie vorsichtig!). W języku potocznym możliwa jest też konstrukcja opisowa z lassen, np. Lass uns gehen! (lub Lasst uns gehen!), Lass sie gehen! (lub Lasst sie gehen!) (= „Chodźmy!”, „Niech idą!”), nie stosuje się jej jednak w znaczeniu formy grzecznościowej. Formy Konjunktiv Präsens z rzeczownikami w 3 osobie liczby pojedynczej i mnogiej (często ze słówkiem es na początku zdania lub w szyku przestawnym) są nacechowane stylistycznie (styl podniosły lub archaiczny), np. Es lebe die Freiheit! (= „Niech żyje wolność!”), Dein Reich komme, dein Wille geschehe (= „Niech przyjdzie Twoje królestwo, niech się dzieje Twoja wola” czy w ustalonym polskim tłumaczeniu „Przyjdź królestwo Twoje, bądź wola Twoja”), Helfe euch Gott! (= „Niech Bóg wam dopomoże!”), Es werde Licht! (= „Niech się stanie światłość!”) itp.
Sporadycznie w tekstach literackich spotyka się w funkcji zastępczej do trybu rozkazującego również Konjunktiv Präsens lub Konjunktiv Futur także w pozostałych osobach, jednak ze względu na częstą zbieżność jego form z trybem oznajmującym wymaga to szerszego kontekstu. Na przykład: Sollte dir etwas Böses unter meinem Schutz widerfahren, so erblicke ich das Tageslicht nie wieder. (=„Gdyby przydarzyło ci się coś złego pod moją opieką, niechaj nigdy więcej nie ujrzę światła dnia.” – jako składana przysięga). Analogiczne konstrukcje mogą wystąpić we wszystkich pozostałych osobach i liczbach, mają one zawsze jednak znaczenie bardziej życzenia czy zaklęcia, niż rozkazu skierowanego bezpośrednio do podmiotu: Solltest du versagen, so werdest du im Turme schmachten. (= „Gdybyś zawiódł, niechaj sczeźniesz w wieży.”) Styl takich konstrukcji jest jednak mocno archaiczny.
Rzadkie wyrażenia o znaczeniu rozkazu lub życzenia dla pierwszej osoby liczby pojedynczej oddaje się z czasownikiem modalnym sollen lub konstrukcją z czasownikiem lassen, np. Ich soll sterben, wenn ich es nicht schaffe! (=„Niech zginę, jeśli mi się nie uda!”), Lass mich sehen. (= „Niech zobaczę”).
Idąc dalej można wyróżnić inne formy odpowiadające znaczeniu trybu rozkazującego, np. Konditionalis I, lub Konjunktiv Imperfekt, np. Würdest du endlich mal aufstehen?! (= „Wstałbyś wreszcie!”), Das nächste mal wärest du vielleicht netter zu deiner Oma! (= „Następnym razem może byłbyś jednak milszy dla swojej babci!”) oraz z czasownikiem modalnym, np. Du sollst sofort deine Zähne putzen! (=„Masz natychmiast umyć zęby”). W tekstach literackich w stylu podniosłym lub archaicznym spotykana jest też konstrukcja z czasownikiem modalnym mögen w Konjunktiv I, wyrażająca życzenie, np. Möge eure Liebe alles Böse besiegen! (= „Oby wasza miłość zwyciężyła wszelkie zło”). Konstrukcja ta możliwa jest we wszystkich osobach liczby pojedynczej i mnogiej, tak w szyku przestawnym, jak i prostym: Mögest du bald König werden! (=„Obyś wkrótce został królem!”), Die Götter mögen dir Gnade erweisen! (=„Oby bogowie okazali ci łaskę!”). Innym sposobem wyrażenia nakazu, choć nie odbieranym jako uprzejmy, jest użycie bezokolicznika lub odpowiedniego rzeczownika: Aufstehen! (= „Wstawać”), Ruhe! (= „Spokój!”), a także wyrażenia przyimkowego lub przysłówka: Aus dem Weg! (= „Z drogi!”), Schnell! (= „Szybko!”). Podobnie jak w polskim perswazja czy nakaz może być wyrażona w formie zdania oznajmującego np. Um zehn Uhr gehst du schlafen! (= „O godzinie dziesiątej idziesz spać.”). W języku polskim nie mają natomiast bezpośredniego odpowiednika konstrukcje w stronie biernej (Jetzt wird es geschlafen! ≈ „Pora spać!”) oraz użycie przedrostka czasownika rozdzielnie złożonego (Herein! od Hereintreten! (≈ „Proszę (wejść)! – porównaj Naprzód!).
Użycie wykrzyknika jest w interpunkcji niemieckiej szersze niż w polskiej. Wykrzyknikiem kończone są wszystkie zdania czy równoważniki mające formę polecenia lub zalecenia.
==== Aspekt ====
Istnieje wiele przesłanek co do tego, ze wyrażanie aspektu jest w języku niemieckim w trakcie gramatykalizacji. W pracach E. Leiss mamy do czynienia z teorią, że tzw. Fuktionsverbgefüge (FVG – konstrukcje nominalne, w których czasownik utracił większość cech semantycznych), np. zur Aufführung bringen (przyimek – rzeczownik – czasownik) = „zrealizować (przedstawienie)” stanowią perfektywną opozycję do czasowników prostych (np. aufführen).
W pracach z ostatnich lat obecna jest teza, iż język niemiecki posiada w wysokim stopniu zgramatykalizowaną formę (ale dalej nie standaryzowaną) tzw. am-Progressiv (porównywalnego z angielską progressive form: ang. He is on working = niem. Er ist am Arbeiten). Składa się ona z czasownika sein (= „być”) w formie osobowej, formalnej prepozycji (trwa dyskusja, w jakim stopniu jest to prepozycja, a w jakim stopniu marker gramatyczny identyczny z tym, który występuje przy stopniowaniu przymiotnika w stopniu najwyższym, np. am schönsten) oraz ze znominalizowanego czasownika (z cechami werbalnymi), np. Sie war am Lesen, als ich kam (= „Ona czytała, kiedy przyszłam”). Cała konstrukcja wyraża akcję w procesie lub rozwoju. Nieznane są do dziś dokładne restrykcje syntaktyczne (tzn. z jakimi czasownikami dokładnie można ją tworzyć) tej konstrukcji, wiadomo jednak, że jest ona możliwa z większością czasowników duratywnych. Można więc powiedzieć, że w dużej mierze konstrukcja ta może być przyporządkowana aspektualności imperfektywnej (niedokonanej). Występowanie konstrukcji am-Progressiv stwierdzone zostało prawie we wszystkich czasach języka niemieckiego z wyjątkiem Futur Präteritum II (Konjunktiv II Futur II). Formy trybu rozkazującego (*Sei am Lesen!) oraz strona bierna (*Die Zeitung ist am Gelesen-Werden) są wykluczone i nie spotykane w żadnych korpusach.
Podsumowując, można powiedzieć, że konstrukcja am-Progressiv (jedna z kilku konstrukcji pomocnych w oddaniu znaczeń aspektualnych w języku niemieckim) nie jest zarezerwowana dla języka potocznego i mówionego, lecz występuje także w języku prasy oraz literaturze.
Inne konstrukcje gramatyczne, które również posiadają znaczenia aspektualne to: dabei sein etwas zu tun, im + bezokolicznik + sein, in etwas begriffen sein oraz beim + bezokolicznik.
W tradycji gramatyki kontrastywnej czasowniki dokonane tłumaczy się w czasie przeszłym za pomocą Perfektu, natomiast niedokonane za pomocą Präteritum (co nie jest do końca uzasadnione – obie te konstrukcje mogą bowiem wyrażać zarówno aspekt dokonany, jak i niedokonany). Zupełnie nie brane są natomiast pod uwagę powyżej krótko opisane konstrukcje. Można jednak powiedzieć, że sie war am Lesen stanowi opozycję do sie hat gelesen.
== Składnia ==
=== Szyk zdania ===
Język niemiecki pozwala na tworzenie zdań o bardzo zróżnicowanej budowie. W najprostszych zdaniach obowiązuje szyk SVO (jak w większości języków europejskich), ale ogólne zasady w zdaniach oznajmujących mówią tylko, że koniugowana część czasownika zajmuje drugie miejsce (tak zwany szyk V2), niekoniugowana część – ostatnie, a podmiot jest obok koniugowanej części orzeczenia (na pierwszej lub trzeciej pozycji).
Przykładowo:
1) Ich lade dich ein.
Klasyczne zdanie proste, w którym mamy do czynienia z rozdzielnie złożonym czasownikiem „einladen”. Jak w regule: szyk to SVO (podmiot, orzeczenie, dopełnienie), ale niekoniugowana część (a więc „ein”) przesuwa się na koniec zdania.
2) Ich würde dich einladen.
Tym razem orzeczenie jest dwuczasownikowe („einladen würden”). Znów na koniec zdania przenosimy część niekoniugowaną: „einladen”. Pozostała część trzyma się szyku SVO.
3) Gestern trank er Bier.
Na pierwszym miejscu tym razem stoi okolicznik („gestern”). Koniugowana część czasownika (a więc cały czasownik: „trank”) zajmuje drugie miejsce, a podmiot zajmuje trzecie miejsce. Szyk SVO przestaje obowiązywać.
4) Vor 3 Tagen bin ich nach Berlin gefahren.
Zdanie przypomina schemat ze zdania 3. Pojawiają się jednak 2 okoliczniki („vor 3 Tagen” i „nach Berlin”). Znów koniugowana część czasownika „gefahren sein” („bin”) umieszczana jest na drugim miejscu w zdaniu: tym razem po okoliczniku „vor 3 Tagen”. Część nieodmienna pozostaje na końcu.
Wyjątki:
a) zdania pytające zaczynają się od czasownika (Trank er gestern Bier? Wird er mit uns gehen?);
b) zdanie podrzędne liczy się jako okolicznik, więc jeżeli są przed zdaniem nadrzędnym, orzeczenie zdania nadrzędnego znajduje się bezpośrednio po nich (Als sie hinausging, bemerkte sie sofort die glühende Hitze);
c) spójniki w szyku przestawnym (patrz niżej) zachowują się jak okolicznik. Zdania będą więc miały schemat zdań 4, 5 (patrz wyżej) (Ich bin krank, deshalb bleibe ich zu Hause).
Istnieje też alternatywna interpretacja, zgodnie z którą w języku niemieckim obowiązuje szyk SOV, przy czym koniugowana część czasownika zajmuje w zdaniu drugie miejsce z wyjątkiem większości zdań podrzędnych.
==== Zdania złożone ====
Są trzy rodzaje szyku używane w zdaniach składowych:
szyk prosty
szyk przestawny
szyk zdania podrzędnego
Różne rodzaje spójników wymagają różnych szyków, jednak klasy spójników dla każdego z szyków są dość dobrze określone, i nie powinno sprawić większej trudności określenie, do której grupy należy nowo poznany spójnik.
===== Szyk prosty =====
Takiego samego szyku jak w zdaniach prostych używa się po „spójnikach współrzędnych” takich jak:
aber (ale)
denn (ponieważ)
doch (jednak)
oder (albo)
sondern (ale, lecz, tylko)
und (i, a)
Np.: Ich trinke Bier und du trinkst Wein.
===== Szyk przestawny =====
Tzw. „spójniki wtórne” zachowują się gramatycznie jak przysłówki, i są częścią zdania składowego zajmując w nim pierwszą pozycję. Drugą musi więc zająć czasownik, a dopiero na trzecim miejscu znajduje się podmiot.
Należą do nich:
dann (potem, wówczas)
danach (następnie, potem)
deshalb, deswegen (dlatego)
sonst (w przeciwnym razie)
später (później)
trotzdem (pomimo to)
zuerst (najpierw)
Np.: Ich habe Durst, deshalb trinke ich Bier.
===== Szyk zdania poboczny (końcowy) =====
„Spójniki zdania podrzędnego” wymuszają przesunięcie całego orzeczenia na koniec zdania.
Należą do nich między innymi:
als (gdy)
da (ponieważ)
dass (że)
ob (czy)
obwohl (chociaż)
weil (ponieważ)
wenn (gdy)
damit (aby)
während (podczas gdy)
indem (podczas gdy)
seitdem (od kiedy)
nachdem (po tym, jak)
Np.: Ich trinke Bier, weil ich Durst habe.
Reguła ta zachowana jest również wtedy, gdy w zdaniu występują dwa czasowniki (np. główny i posiłkowy albo główny i modalny w czasie prostym). Np. Er sagt, dass ich ihm helfen muss. (=Mówi, że muszę mu pomóc.)
Jeśli jednak czasownik modalny występuje w czasie złożonym, czasownik posiłkowy stoi bezpośrednio przed czasownikiem głównym. Np. Er sagt, dass ich ihm werde helfen müssen (Mówi, że będę musiał mu pomóc). Er sagt, dass ich ihm hätte helfen sollen (Mówi, że powinienem był mu pomóc). Konstrukcje takie są jednak w języku niemieckim dość rzadkie.
=== Wyrażenia przyimkowe i rekcja ===
Przypadek gramatyczny rzeczownika w wyrażeniu przyimkowym zależy przede wszystkim od przyimka:
Przyimki wymagające rzeczownika w dopełniaczu: wegen, während, angesichts, trotz, statt
Przyimki wymagające rzeczownika w celowniku: zu, nach, bei, mit, aus, seit, von
Przyimki wymagające rzeczownika w bierniku: um, für, gegen, durch, ohne
Przyimki wymagające rzeczownika w celowniku lub biernku: auf, an, unter, über, hinter, vor, in, neben, zwischen
W wypadku przyimków ostatniej grupy dla rozstrzygnięcia w jakim przypadku wystąpi w zdaniu rzeczownik istotna jest opozycja funkcji okolicznikowej wyrażenia:
wyrażenie jest okolicznikiem lokatywnym miejsca, odpowiadającym na pytanie „gdzie?” – rzeczownik użyty jest w celowniku
wyrażenie jest okolicznikiem allatywnym miejsca, odpowiadającym na pytanie „dokąd?” – rzeczownik użyty jest w bierniku.
Na przykład: Ich lege das Buch auf den Tisch. („Kładę książkę na stół”). Wyrażenie przyimkowe odpowiada tu na pytanie „dokąd” (jest okolicznikiem allatywnym miejsca), więc w zdaniu użyto biernika. Ale: Das Buch liegt auf dem Tisch. („Książka leży na stole”). Wyrażenie przyimkowe odpowiada tu na pytanie „gdzie” (jest okolicznikiem lokatywnym miejsca), więc w zdaniu użyto celownika.
Przyimek über może również wchodzić w skład wyrażenia przyimkowego, będącego okolicznikiem perlatywnym miejsca (odpowiadającym na pytanie: „którędy?”) i wymaga wówczas użycia rzeczownika w bierniku. Np.: Ich gehe über die Straße. („Przechodzę przez ulicę”).
Uwaga: w języku polskim pytanie gdzie używane bywa tak w znaczeniu statycznym, jak i dynamicznym. Zadaje się więc pytanie (gdzie jesteś?) oraz bardzo często używa się również pytania (gdzie idziesz? = dokąd idziesz?). W niemieckim wo (gdzie) jest używane wyłącznie w znaczeniu statycznym; wohin (dokąd) i woher (skąd) mają natomiast znaczenie tylko dynamiczne (analogicznie do polszczyzny). Jest to podobne do rosyjskiego где, куда, откуда. Właściwe zrozumienie tej różnicy ułatwia obcokrajowcom poprawną klasyfikację danego okolicznika miejsca jako allatywnego lub lokatywnego i co za tym idzie – wybór właściwego przypadka.
Jest to istotne również ze względu na fakt, że niewielka grupa czasowników może występować w dwu różnych znaczeniach, z których każde konotuje inny okolicznik miejsca, a więc wymaga przyimka z innym przypadkiem. Np. Er hängt das Bild an die Wand (=„On wiesza obraz na ścianie” – użyto biernika, ponieważ wyrażenie przyimkowe jest okolicznikiem allatywnym miejsca), ale: Das Bild hängt an der Wand. (=„Obraz wisi na ścianie” – użyto celownika, ponieważ wyrażenie przyimkowe jest okolicznikiem lokatywnym miejsca). O przypadku rzeczownika nie rozstrzyga więc sam czasownik, ale rodzaj okolicznika miejsca.
W wypadku pozostałych rodzajów okoliczników o przypadku rzeczownika w wyrażeniu przyimkowym decyduje często rekcja (składnia rządu). Np.: Ich warte auf meinen Bruder (=„Czekam na mojego brata”). Wystąpił tu biernik, ponieważ warten auf (=„czekać na”) to wypadek rekcji i akurat ten czasownik rządzi w tym wypadku biernikiem.
W wypadku rekcji nie sposób przewidzieć przypadka, którym rządzi dany czasownik, i trzeba się tego uczyć na pamięć. Jeśli jednak dany przyimek łączy się w języku niemieckim tylko z jednym przypadkiem (należy do trzech pierwszych grup wymienionych wyżej), to rzeczownik wystąpi właśnie w tym przypadku. Dlatego przypadek rzeczownika w wyrażeniach Ich schreibe mit dem Kuli (=Piszę długopisem), Ich bitte um das Buch (=Proszę o książkę) jest łatwy do przewidzenia – odnośne przyimki mogą się łączyć tylko z jednym przypadkiem.
Podobnie jak w języku polskim składnia rządu może też występować bez użycia przyimka. Przykład: Ich bediene mich des Telefons (=Posługuję się telefonem). W języku niemieckim czasownik sich bedienen wymaga użycia dopełniacza. Tego typu bezprzyimkowe konstrukcje są w języku niemieckim rzadsze niż w polskim ze względu na mniejszą liczbę przypadków gramatycznych.
=== Przydawka ===
=== Następstwo czasów ===
=== Wyrażenia bezokolicznikowe ===
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Jan Czochralski: Gramatyka niemiecka dla Polaków. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0552-5.
Józef Paweł Darski: Gramatyka niemiecka z uwagami konfrontatywnymi. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2012. ISBN 978-83-232-2433-4.
Der kleine Duden. Mała gramatyka języka niemieckiego. Opracowanie niemieckie: Rudolf i Urszula Hoberg. Opracowanie polskie: Roman i Grażyna Lewiccy. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 1997. ISBN 83-01-12245-5.
Duden. Die Zweifelsfälle der deutschen Sprache, Bibliographisches Institut AG, Mannheim 1972.
Helbig, Gerhard & Busha, Joachim: Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht, VEB Verlag Enzyklopädie Leipzig, Leipzig 1972.
Jung, Walter: Grammatik der deutschen Sprache, VEB Bibliographisches Institut, Leipzig 1966 (5. durchgesehene Auflage 1973).
Kurze Grammatik der deutschen Sprache, [w:] Duden. Deutsches Universalwörterbuch A – Z, Dudenverlag, Mannheim – Leipzig – Wien – Zürich 1996, s. 15–48
Ludewig, Walter, Dr.: Lexikon der deutschen Sprachlehre, [w:] Wahrig, Gerhard, Deutsches Wörterbuch, Bertelsmann Lexikon-Verlag, Berlin – München – Wien 1968, 1972, s. 49–248.
Schendels E.: Deutsche Grammatik. Morphologie, Syntax, Text, Izdatelstwo „Wysszaja Szkoła”, Moskwa 1979.
Stanisław Łuszczyk, Aleksander Szulc, Zdzisław Wawrzyniak: Gramatyka języka niemieckiego, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1981
Magdalena Daroch: Gramatyka języka niemieckiego z ćwiczeniami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15006-8.
Gerhard Helbig: Die Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht. Berlin: Langenscheidt, 2007. ISBN 3-468-49493-9.
|
wikipedia
|
Idiom
Idiom, idiomat, idiomatyzm (z łac. idioma „specyfika języka, osobliwości językowe”; od gr. idiōma, dop. idiōmatos „specyficzna cecha; właściwość” od idiousthai „odpowiedni”; ídios „własny; prywatny; swoisty”) – konstrukcja językowa, której znaczenie ma charakter swoisty, tj. nie daje się wyprowadzić ze znaczenia jej poszczególnych części składowych. Idiomy należy odróżnić od kolokacji, czyli związków wyrazowych wykazujących pewną ustaloną łączliwość, ale dających się rozumieć dosłownie.
== Terminologia ==
Część autorów utożsamia idiomy z frazeologizmami lub frazemami, inni zaś rozumieją idiom jako pojęcie podrzędne wobec szerzej rozumianego frazemu lub frazeologizmu. W szerokim znaczeniu frazemy i frazeologizmy to nie tylko wyrażenia idiomatyczne (których znaczenie nie wynika ze znaczeń poszczególnych składników), lecz wszelkie wyrażenia utarte, cechujące się złożonością składniową (w tym idiomy i kolokacje).
O idiomach najczęściej wspomina się w kontekście nauki języków obcych (ponieważ stanowią one liczną grupę wyjątków od poznawanych przez uczącego się reguł), stąd też bardzo często stosuje się inną definicję: „wyrażenie właściwe tylko danemu językowi, niedające się dosłownie przetłumaczyć na inny język”. Definicja ta nie jest jednak ścisła, ponieważ niektóre idiomy są zapożyczane od jednych języków przez drugie, przez co są one charakterystyczne dla większej niż jeden liczby języków.
== Idiomy polskie ==
piąte koło u wozu – osoba lub rzecz zawadzająca
ręka rękę myje – popieranie się przez ludzi w nieuczciwych sprawach (angielski idiom one hand washes the other oznacza współpracę, nie ma negatywnej konotacji)
urwanie głowy – bezładny pośpiech
flaki z olejem – coś wyjątkowo nudnego
włosy stają dęba – być bardzo przestraszonym
na czarną godzinę – na trudny okres w nieokreślonej przyszłości
== Idiomy obcojęzyczne ==
W tłumaczeniu idiomy oddaje się najczęściej poprzez użycie odpowiadających im (lub zbliżonych znaczeniem) polskich idiomów, np.:
da liegt der Hund begraben (niem.), (dosł. tu leży pies pogrzebany) – „w tym sęk” – w tym problem
it rains cats and dogs (ang.), (dosł. pada kotami i psami) – „pierze żabami”, „leje jak z cebra” – ulewa
come hell or high water (ang.), (dosł. niech nastąpi piekło albo powódź) – „choćby się paliło i waliło” – nieważne, co się stanie; bez względu na trudności
revenons à nos moutons (fr.), (dosł. wróćmy do naszych baranów) – „wróćmy do rzeczy”
стрелял (метил) в ворону, а попал в корову (ros.), (dosł. strzelał do wrony, a trafił w krowę) – „trafić kulą w płot”
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Informator (językoznawstwo)
Informator – osoba, której wypowiedzi służą do badań i dokumentacji kodu językowego (języka, dialektu itp.). Taką osobą jest najczęściej rodzimy użytkownik języka, który przy użyciu swojej kompetencji jest w stanie ocenić akceptowalność proponowanych wyrażeń językowych, umożliwiając charakteryzację danego języka. W przypadku kiedy lingwista bada swój własny język, informatorem może być on sam; wówczas wskazane jest jednak sięgnięcie po wiedzę innych użytkowników języka, w celu ograniczenia ewentualnych nieobiektywnych sądów na temat własnego języka.
W czasie badań językowych przydatna jest przynajmniej podstawowa znajomość miejscowej kultury. Istotną rolę odgrywa wybór informatora lub informatorów. Nie każdy informator dysponuje cechami charakteru, które sprzyjają skutecznej współpracy przy opisie języka; praca z językiem wymaga bowiem pewnego stopnia wnikliwości, jak najlepszej świadomości struktury języka, dobrej znajomości innego języka (języka kontaktu), a także cierpliwości i zaangażowania. Informator może być osobą niepiśmienną, przy czym brak umiejętności czytania i pisania może stanowić przeszkodę na dalszych etapach pracy badawczej. W niektórych przypadkach informatorzy mogą zostać przeszkoleni do wykonywania pewnych zadań.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Jednostki językowe
Jednostki językowe, elementy językowe – elementy składowe języka, wydzielone na podstawie ich funkcji, struktury i umiejscowienia w systemie. Wyróżnia się jednostki nominatywne (słowo, frazem), komunikatywne (zdanie) i strukturalne (fonem, morfem, na innej płaszczyźnie także model słowotwórczy/wzorzec zdaniowy).
== Zobacz też ==
środki stylistyczne
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Język (mowa)
Język – system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji.
== Cechy języka ==
Język posiada następujące cechy:
istnienie nadawcy i odbiorcy – nadawca nadaje komunikat odbiorcy, który dysponuje tym samym kodem; język jako narzędzie komunikacji zakłada efektywne porozumienie się obydwu stron;
język jest systemem znaków o charakterze konwencjonalnym;
foniczność – dźwięki oraz alfabet (wtórna realizacja dźwięku);
dwustopniowość i dwuklasowość – wyróżniamy dwa stopnie: znaki i diakryty oraz dwie klasy: słownik i gramatykę;
abstrakcyjność (zdalność) – odnoszenie do pojęć ogólnych, możliwość mówienia o zjawiskach nieobecnych;
polisemiczność – możliwość przesunięć w umowie, cecha wskazująca na kreatywność języka, gdyż język może zostać odnoszony do zjawisk nieposiadających własnej nazwy; twórcze użycie wyrażeń językowych;
samozwrotność – mówienie za pomocą języka o samym języku;
nadużywalność – przekaz różnych informacji (prawdziwych lub fałszywych).
== Elementy języka i jego cele ==
Na język składają się dwa elementy:
otwarty zbiór znaków, zbudowanych z fonemów:
morfemów
wyrazów
stałych zwrotów i wyrażeń
reguły łączenia i tworzenia znaków:
fonologia
morfologia
składnia
Język służy do przedstawiania rzeczywistości dotyczącej przedmiotów, czynności czy abstrakcyjnych pojęć za pomocą znaków. Zbiór znaków w języku jest otwarty. Wynika to z faktu, że znakiem językowym jest każdy tekst, każda sformułowana wypowiedź, posiadająca znaczenie. Jednostka posługująca się językiem może więc za pomocą jego systemu tworzyć nieskończoną liczbę nowych znaków, także takich, z którymi nigdy się wcześniej nie zetknęła. Znaki te niekoniecznie wzbogacają jednak sam system językowy, gdyż użytkownicy nie uczą się na pamięć wszystkich zasłyszanych wypowiedzi – są jednak w stanie w oparciu o język stworzyć nowy tekst (znak) o tym samym bądź zbliżonym znaczeniu. Tak więc język to nie tylko system znaków, ale szerzej – system tworzenia znaków.
Spośród języków używanych przez ludzi można wymienić języki naturalne (np. polski, francuski, islandzki itp.) i sztuczne (np. esperanto, interlingua).
Język mówiony jest utrwalany jako język pisany za pomocą pisma, regulowanego konwencjami ortograficznymi.
Oprócz tego można mówić o języku gestów (język migowy), ciała (np. balet) czy muzyki (notacja muzyczna).
Matematyka, w szczególności informatyka, używają szeregu sztucznych języków, tzw. języków formalnych, m.in. języków programowania.
Badaniami nad językami zajmują się lingwistyka i filologia, a także dziedziny interdyscyplinarne takie jak psycholingwistyka.
Język dzieli się na podsystemy:
podsystem fonologiczny
podsystem morfologiczny
podsystem leksykalny
podsystem składniowy
== Szyk morfemów i wyrazów ==
We wszystkich językach szyk morfemów ma znaczącą rolę. Nie zawsze jednak ma ją szyk wyrazów. Na przykład w języku polskim pary morfem tematu + morfem "końcówka rzeczownika" mogą poruszać się dość dowolnie w zdaniu, nie można tego jednak powiedzieć o którymś z tych morfemów z osobna.
W większości języków istnieją zdania, które można podzielić na podmiot, orzeczenie i dopełnienie, choć często typowe zdanie nie zawiera ich wszystkich, lub zawiera w formie złączonej, np. informacje o podmiocie mogą być zawarte w końcówce czasownika. Zwykle pewna kolejność tych 3 elementów w zdaniu jest dominująca. Jest 6 możliwości, przy czym w niewielu językach dopełnienie występuje przed podmiotem. Niezbyt często też orzeczenie występuje na początku zdania:
Podmiot Orzeczenie Dopełnienie (SVO) – jeden z dwóch najpopularniejszych szyków; m.in. polski, angielski
Podmiot Dopełnienie Orzeczenie (SOV) – drugi pod względem popularności szyk; m.in. łacina, japoński
Orzeczenie Podmiot Dopełnienie (VSO) – m.in. walijski
Orzeczenie Dopełnienie Podmiot (VOS) – m.in. malgaski
Dopełnienie Orzeczenie Podmiot (OVS) – hixkaryana
Dopełnienie Podmiot Orzeczenie (OSV) – apurinatilde
== Języki i dialekty ==
Różne odmiany jednego języka mówionego nazywane są dialektami. Odmiany językowe (języki, dialekty, zespoły dialektalne itp.) charakterystyczne dla określonych grup etnicznych to tzw. etnolekty. Kryteria zaklasyfikowania dwóch etnolektów jako odrębnych języków lub dialektów tego samego języka nie są jasno sprecyzowane.
Ze względów wyłącznie politycznych, historycznych lub kulturowych uznaje się często jakiś etnolekt za osobny język (zob. Abstand- i Ausbausprachen). Granice państw narodowych, dążenia standaryzacyjne I tradycje piśmiennicze wpływają na postrzeganie odrębności języków.
Np. od momentu odzyskania przez Mołdawię niepodległości (koniec XX w.) język klasyfikowany wcześniej jako lokalna odmiana języka rumuńskiego zyskuje niekiedy miano języka mołdawskiego. Podobnie, po rozpadzie Jugosławii dotychczasowy język serbsko-chorwacki rozpadł się na odrębne języki narodowe: serbski, chorwacki i bośniacki.
Często jest też na odwrót – etnolekty dość odległe od siebie uznaje się za odmiany etnolektu dominującego na danym obszarze (który cieszy się większą elaboracją i obsługuje szeroki zakres domen komunikacyjnych). Mówi się wówczas o językach pozornie dialektyzowanych. Według niektórych opinii taka sytuacja dotyczy języka kaszubskiego, którego częste zaliczanie do dialektów języka polskiego może być uznawane za umotywowane ideologicznie. Innym przykładem jest tu traktowanie większości chińsko-tybetańskich etnolektów używanych w Chinach jako dialektów języka chińskiego lub uznawanie etnolektów Arabów za dialekty jednego języka arabskiego. Użytkownicy tych etnolektów często nie potrafią się między sobą porozumieć, tworzą jednak pewne wspólnoty kulturowe lub polityczne, które łączy wspólny język standardowy.
Ze względu na powszechność praktyki takiego nieopartego na lingwistycznych przesłankach rozróżniania dialektu i języka w dyskusjach lingwistycznych pojawia się często aforyzm „język to dialekt z armią i flotą wojenną”.
Różne odmiany językowe określa się jako (nie są to definicje ścisłe, w rzeczywistości często tych terminów używa się zamiennie):
dialekt, gwarę ludową, narzecze – mowa pewnego stosunkowo niewielkiego obszaru
żargon – język pewnych grup zawodowych
slang – mowa środowiskowa innych grup
Język oficjalnie uznawany i używany w danym kraju to jego język urzędowy.
Język, który w danej przestrzeni geograficznej lub społecznej (jak Internet) jest używany najpowszechniej to język dominujący. Zjawisko to wiąże się z pojęciem dominacji językowej.
== Przyszłość ==
Nie wiadomo jak dalej potoczą się losy języków świata. Z jednej strony coraz większa komunikacja między osobami mieszkającymi w odległych od siebie miejscach wymusza korzystanie ze wspólnych języków – co może prowadzić do zaniku mniejszych języków – z drugiej zaś na świecie jest coraz więcej ludzi, więc językom coraz trudniej jest zachować spójność. Nie wiadomo też, które języki będą w przyszłości dominujące. Z jednej strony ekspansję prowadzą języki międzynarodowe, takie jak angielski i kilka języków o znaczeniu regionalnym, a z drugiej największy przyrost naturalny, a zatem przyrost liczby użytkowników języka notuje się w krajach Trzeciego Świata, których języki na razie nie są zbyt popularne. Średnio jeden język wymiera co 14 dni.
== Języki świata ==
Dotychczas poznano i opisano blisko 4,5 tysiąca języków z 7 tysięcy. Języki te klasyfikuje się w rodziny, podrodziny, grupy i zespoły językowe, a także w większe, ale luźne zespoły języków tzw. ligi językowe. Ponadto wyróżnia się także języki izolowane, nie wykazujące żadnych powiązań z istniejącymi językami, np. baskijski.
Listę języków i dialektów świata zawiera strona internetowa Ethnologue, a także strona Marka Rosenfeldera [1] (razem z liczebnikami od 1 do 10).
== Zabawy językowe ==
Pig Latin
Gibberish
Ubbi dubbi
verlan
gra półsłówek
== Zobacz też ==
akt mowy
język (anatomia)
dialekt, regiolekt, socjolekt
język ogólny, język regionalny, język wernakularny
klasyfikacja języków – języki świata
najczęściej używane języki świata
język urzędowy, język pomocniczy, język międzynarodowy
lingua franca, język wehikularny
języki pidżynowe, języki kreolskie
języki sztuczne
język ojczysty
język potoczny, język literacki, język standardowy, język prawniczy, język prawny
język liturgiczny
język martwy, język wymarły, język zagrożony wymarciem
gramatyka, ortografia, fonologia, semantyka, filozofia języka
język sformalizowany, zapożyczenia językowe, uniwersalia językowe, licznik
poliglota
społeczność językowa
langue a parole
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Renata Grzegorczykowa: Wstęp do językoznawstwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, seria: Krótkie Wykłady z Językoznawstwa. ISBN 978-830115233-8. OCLC 177343876. Brak numerów stron w książce
== Linki zewnętrzne ==
Bożydar Kaczmarek. vvv.wsei.lublin.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-08)]., Język a umysł (esej), „Forum Akademickie” 3/1998
|
wikipedia
|
Języki pluricentryczne
Języki pluricentryczne, inaczej: języki policentryczne (w odróżnieniu od języków monocentrycznych) – języki mające kilka (lub więcej niż kilka) skodyfikowanych (ujętych w osobnych słownikach, czasem też opracowaniach gramatyki) standardowych odmian, które najczęściej występują w różnych krajach.
Przykładem języka pluricentrycznego jest język niemiecki – używany w Niemczech, w Austrii i Szwajcarii. Nie należą do tej kategorii niemieckie warianty językowe o mniejszym zasięgu: w Belgii, Luksemburgu, Liechtensteinie, we Włoszech, które nie są skodyfikowane leksykograficznie. Mnogość ośrodków języka standardowego powinno się odróżnić od zróżnicowania dialektalnego, ugruntowanego regionalnie i niewynikającego ze starań o standaryzację i kodyfikację odmian narodowych.
Inne przykłady języków pluricentrycznych (policentrycznych): język angielski – używany m.in. na terenie Wielkiej Brytanii, USA, Kanady, Australii, Nowej Zelandii, Irlandii; język francuski (Francja, Kanada, niektóre kraje w Afryce); a również język hiszpański, portugalski, arabski i in. Do języków pluricentrycznych należy też standardowy język malajski (używany głównie w Malezji, Brunei i Indonezji), przy czym jego nazewnictwo jest silnie związane ze względami narodowymi – w Indonezji jest nazywany indonezyjskim, a w Malezji bywa określany jako język malezyjski.
Poszczególne narodowe odmiany języka pluricentrycznego wykazują określone różnice, głównie w zakresie słownictwa. W odmianach narodowych występują także różnice gramatyczne, lecz tego typu zróżnicowanie może być słabiej zaznaczone. Odrębności leksykalne i gramatyczne na poziomie odmian narodowych (np. w przypadku języka malajskiego) można trafniej powiązać z kształtowaniem się różnych preferencji językowych i uwarunkowań zewnętrznych aniżeli z diametralnymi różnicami w zakresie systemu językowego.
Temat różnych odmian języka nie jest bez znaczenia dla nauki danego języka jako języka obcego. Przynajmniej na poziomie zaawansowanym należałoby go uwzględnić zarówno w materiałach do nauki języka, w tym w słownikach dwujęzycznych, jak i w samym toku nauczania.
== Zobacz też ==
język niemiecki na terenie Austrii
język niemiecki na terenie Szwajcarii
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Języki prymitywne
Języki prymitywne – potoczne (nienaukowe) określenie języków używanych przez ludy, o których uważa się, że stoją na niższym szczeblu rozwoju cywilizacyjnego. Zwykle chodzi o języki kultur nieeuropejskich, pozbawione tradycji piśmienniczych i form kodyfikacji (opracowań gramatycznych i słowników); często są to języki ludności tubylczej. Języki te bywają określane mianem „dialektów”, co implikuje ich niekompletność, niższość względem języków państwowych.
W popularnych dyskusjach można spotkać się z przekonaniem, jakoby istniały ludy posługujące się językiem o ograniczonym zasobie słownictwa, „dopełnianym gestami”. Badania językoznawcze nie wskazują jednak na istnienie związku między „złożonością” języka a poziomem cywilizacyjnym jego użytkowników. Nie istnieją cechy, które pozwoliłyby scharakteryzować dany język jako „mowę z epoki kamienia”; nie istnieją też właściwości, które dałoby się wyodrębnić jako typowe dla języków ludów zbierackich, pasterskich czy też społeczeństw uprzemysłowionych. W istocie wszystkie języki cechują się bogactwem słownictwa i złożonością zasad. Struktury gramatyczne, niejednokrotnie bardzo rozbudowane, są właściwe również dla języków społeczeństw tradycyjnych, które nie przeszły industrializacji i urbanizacji; staje się to jasne wraz z próbami opisywania i uczenia się tych języków. Języki uchodzące za „prymitywne”, jak każde inne języki świata, stanowią pełnoprawny przedmiot badawczy dla lingwistyki.
Słownictwo społeczności tradycyjnych nie obejmuje specjalistycznego nazewnictwa, np. terminologii abstrakcyjnej właściwej dla dyscyplin naukowych, a także specyficznych pojęć życia codziennego, które są ściśle związane z kulturą Zachodu. Nie oznacza to jednak, że języki takich grup są pozbawione cech otwartości; każdy język pozwala bowiem na innowacyjne wykorzystywanie środków językowych, mówienie za ich pomocą o przedmiotach i zjawiskach uprzednio nieznanych danej kulturze. Zawsze istnieje możliwość zapożyczenia leksyki obcej lub wypracowania terminologii w oparciu o rodzime materiały leksykalne i derywacyjne. Użytkownik każdego języka może tworzyć nieskończoną liczbę zdań, w innowacyjny sposób wykorzystując środki językowe. Tym samym języki adaptują się do potrzeb komunikacyjnych społeczności.
Przeświadczenie o istnieniu języków prymitywnych było właściwe dla ustaleń dawnych uczonych – antropologów i językoznawców. Na przykład badacze typologii uznawali, że języki pozbawione fleksji (m.in. język chiński) znajdują się na wcześniejszym etapie rozwoju, choć pojawiały się również przeciwne stanowiska, przyjmujące, że np. deklinacja w językach słowiańskich świadczy o ich prymitywności. Pokutowało także przekonanie, jakoby pewne języki były pozbawione fundamentalnej gramatyki. Niektórzy badacze uważali wręcz, że nauka języków niepiśmiennych pozwoli poznać sposób, w jaki komunikowali się przodkowie społeczeństw rozwiniętych. W I poł. XX w. wskazywano na niesłuszność założeń o rzekomych językach prymitywnych. Współcześni naukowcy odrzucają te poglądy, przyjmując, że wszystkie języki są gramatycznie równoważne.
== Zobacz też ==
ewolucja języka
lingwistyka potoczna
== Uwagi ==
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
AnnaA. Berlińska AnnaA., Teaching Mother Tongue Polish, [w:] WitoldW. Tulasiewicz, AnthonyA. Adams (red.), Teaching the Mother Tongue in a Multilingual Europe, London–New York: Continuum, 2005 (Continuum studies in language and education), s. 163–173, ISBN 978-0-8264-7027-0, OCLC 232292774 (ang.).
Jean-ClaudeJ.C. Chevalier Jean-ClaudeJ.C., Francúzski lingvisti a krajiny strednej a východnej Európy v rokoch 1918–1931, „Slovanské štúdie”, 1/1995, Vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, s. 19–31 (słow.).
Luisanna FoddeL.F. Melis Luisanna FoddeL.F., Race, Ethnicity and Dialects: Language Policy and Ethnic Minorities in the United States, Milano: FrancoAngeli, 2002 (Collana Università 37), ISBN 978-88-464-3912-3, OCLC 249564246 (ang.).
ViktorV. Krupa ViktorV., Etnolingvistika a jej vzťah k vede o človeku, „Slovenský národopis”, 17, Veda, 1969, s. 192–204 (słow.).
DickD. Leith DickD., A Social History of English, wyd. 2, London: Routledge, 1997, DOI: 10.4324/9780203992869, ISBN 0-203-99286-5, ISBN 0-415-16456-7, ISBN 0-415-09797-5, ISBN 978-1-134-71145-1, OCLC 252966315 (ang.).
JohnJ. Lyons JohnJ., Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1981, s. 27–31, DOI: 10.1017/CBO9780511809859, ISBN 978-0-521-29775-2, ISBN 978-0-511-80985-9, OCLC 7565470 (ang.).
NicoleN. Nau NicoleN., Odkrywamy różnorodność językową, [w:] NicoleN. Nau i inni red., Języki w niebezpieczeństwie: księga wiedzy, RadosławR. Wójtowicz, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 2016, s. 27–48, DOI: 10.14746/9788394719845, ISBN 978-83-947198-4-5, OCLC 1150696484 .
JánJ. Stanislav JánJ., Spisovný jazyk slovenský, [w:] MilošM. Weingart (red.), Slovanské spisovné jazyky v době přítomné, Praha: Melantrich, 1937, s. 61–106, OCLC 1067468336 (słow.).
StanisławS. Urbańczyk StanisławS. (red.), Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1994, ISBN 83-04-04251-7, OCLC 31217816 .
|
wikipedia
|
Kalka (językoznawstwo)
Kalka językowa (fr. calque linguistique), in. odbitka językowa – jednostka językowa utworzona poprzez dokładne przetłumaczenie wyrazu lub całego połączenia wyrazowego z jednego języka na inny. Język docelowy naśladuje wówczas strukturę (semantyczną, morfemową) przejętego słowa lub połączenia wyrazów przy użyciu rodzimych jednostek leksykalnych. Mechanizm ten określa się jako kalkowanie i stanowi szczególną formę zapożyczania językowego; odróżnia się od ścisłego zapożyczania tym, że dochodzi do zaczerpnięcia znaczeniowej strony wyrazu, samo jego brzmienie zaś ulega wyraźnej zmianie; następuje replikacja pierwotnego wzorca (struktury słowa). Kalki semantyczne mają charakter neosemantyzmów, tj. istniejącemu wyrazowi języka docelowego jest przypisywane nowe znaczenie, powstałe pod wpływem semantyki języka obcego.
Kalki bywają promowane przez purystów jako zastępstwo dla zapożyczeń właściwych, choć formują się również w sposób spontaniczny. Granica między kalkowaniem a zapożyczaniem nie zawsze jest jasna. Pokrewnym zjawiskiem jest powstawanie hybryd językowych lub półkalk, które łączą materiały języka obcego z zasobami językami docelowego.
Kalkowanie oznacza zaczerpnięcie nie tylko struktury onomazjologicznej, ale również konceptualizacji językowo-kulturowej danego określenia. Kalkowanie wzbogaca leksykę języka docelowego i stanowi odpowiedź na pojawiające się w różnych sferach życia potrzeby nazewnicze. Kalki występują powszechnie (obok zapożyczeń), kiedy zachodzi potrzeba nazwania zjawisk, przedmiotów itp. pochodzących z innych społeczności językowych.
== Zastosowanie kalk ==
W języku staropolskim panowała tendencja do kalkowania terminów łacińskich związanych z nazewnictwem kościelnym. Na przykład odpowiedniki łacińskich wykonawców czynności na -tor urabiano za pomocą odpowiednich rdzeni i przyrostka -ciel (np. salva-tor – zbawi-ciel). We współczesnej polszczyźnie zakorzeniły się również odbitki z języka niemieckiego (Briefträger – listonosz, Weltanschauung – światopogląd), rosyjskiego (np. kto by nie był) i angielskiego (np. wydawać się być).
Kalki pozwalają na wzbogacenie zasobu słownego języka, odzwierciedlając potrzeby nazewnicze pojawiające się w różnych dziedzinach życia. Językiem o stosunkowo dużym udziale kalk (przede wszystkim z greckiego) jest staro-cerkiewno-słowiański. Kalkowanie było tu spowodowane koniecznością uzupełnienia leksyki języka o brakujące ekwiwalenty greckich słów, potrzebne przy tłumaczeniu tekstów oryginalnych .
Spontaniczne kalki językowe mogą się pojawiać przy nauce języków i próbie przeniesienia zasad gramatycznych języka ojczystego na grunt języka obcego (por. transfer językowy). Przykładem jest niegramatyczne angielskie zdanie I’ll call to you (zamiast I’ll call you), powstałe wskutek odwzorowania struktury polskiego „Zadzwonię DO ciebie”.
== Typy kalk ==
Wyróżnia się następujące typy kalk :
kalki gramatyczne – naśladują strukturę morfemiczną/słowotwórczą przejmowanego elementu językowego, tj. dochodzi do bezpośredniego odwzorowania każdego morfemu ;
kalki semantyczne – słowo istniejące w języku docelowym zyskuje dodatkowe znaczenie pod wpływem wzorców języka obcego ;
kalki frazeologiczne – naśladują strukturę obcych wyrażeń frazeologicznych, całych połączeń składniowych .
== Przykłady ==
Polskie słowo „Rzeczpospolita” stanowi kalkę łacińskiego określenia Res Publica („rzecz publiczna”); w starszych formach polszczyzny oznaczało one każde państwo o ustroju republikańskim (obecnie wyparte w tym znaczeniu przez słowo republika).
Określenie „mapa drogowa” jest często spotykaną w mediach kalką ang. road map, którą zaleca się zastępować takimi określeniami, jak: „plan”, „strategia” czy „harmonogram”.
Postać kalk przybierają często wyrazy i wyrażenia międzynarodowe (tzw. internacjonalizmy). Przykładowo anglojęzyczny termin political correctness zadomowił się jako kalka na gruncie wielu języków europejskich (np. pol. „poprawność polityczna”, słow. politická korektnosť).
W niestandardowej polszczyźnie emigrantów funkcjonują takie połączenia wyrazowe, jak: „mieć seks”, „mieć obiad”, „wziąć autobus”, wzorowane na angielskich modelach łączliwości.
== Zobacz też ==
neosemantyzacja
innowacja językowa
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
HelenaH. Karlíková HelenaH., Kalk, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [dostęp 2021-02-17] [zarchiwizowane z adresu 2021-02-17] (cz.).
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
StanisławS. Urbańczyk StanisławS., Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1992, ISBN 83-04-02994-4, OCLC 30953882 .
JanaJ. Kesselová JanaJ., Kalkovanie a preberanie slov v slovenčine, [w:] KaiK. Witzlack-Makarevich (red.), Kalkierungs- und Entlehnungssprachen in der Slavia: Boris Unbegaun zum 120. Geburtstag: Mit einem Vorwort von George Thomas, Berlin: Frank & Timme, 2018, s. 77–101, ISBN 978-3-7329-0486-0, ISBN 978-3-7329-9514-1, OCLC 1051745663 (słow.).
DianaD. Svobodová DianaD., Cizojazyčné přejímky a kalky v češtině, [w:] KaiK. Witzlack-Makarevich (red.), Kalkierungs- und Entlehnungssprachen in der Slavia: Boris Unbegaun zum 120. Geburtstag: Mit einem Vorwort von George Thomas, Berlin: Frank & Timme, 2018, s. 59–76, ISBN 978-3-7329-0486-0, ISBN 978-3-7329-9514-1, OCLC 1051745663 (cz.).
JánJ. Horecký JánJ., K charakteristike štúrovského lexika, „Linguistica Slovaca”, 4–6, Slovenská akadémia vied a umení, Academia Scientiarum et Artium Slovaca, 1946–1948, s. 279–298 (słow.).
BogdanB. Walczak BogdanB., Język polski jako nośnik kultury europejskiej, „Polonistyka: czasopismo dla nauczycieli”, nr 6, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Zakład Czasopism Pedagogicznych, 2003, s. 324–328 .
|
wikipedia
|
Klasa (językoznawstwo)
Klasa – określenie zespołu elementów języka pełniących tę samą funkcję i mających tę samą dystrybucję, stosowane językoznawstwie strukturalistycznym (głównie w glossematyce).
== Zobacz też ==
klasa nominalna
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Konstrukcja (językoznawstwo)
Konstrukcja – w jednym ze znaczeń: struktura wszelkich jednostek językowych: wyrazów, grup wyrazowych, zdań, tekstów. Według innej definicji konstrukcja to wewnętrzna organizacja jednostki gramatycznej, będąca wynikiem zestawienia syntagmatycznego, tj. zestawieniem jednostek o zgodnych funkcjach gramatycznych. Na tak rozumianą konstrukcję mogą składać się np.: podmiot + orzeczenie + dopełnienie; zaimek dzierżawczy + rzeczownik. Konstrukcja przybiera charakter homonimiczny, gdy można ją interpretować na więcej niż jeden sposób. Na przykład wyrażenie dobrzy uczniowie i nauczyciele można zrozumieć jako dobrzy uczniowie + dobrzy nauczyciele bądź jako dobrzy uczniowie + nauczyciele.
W rozumieniu gramatyki tradycyjnej: budowa jakiegoś wyrażenia językowego, najczęściej wyrazu lub części zdania. W terminologii amerykańskiej szkoły strukturalistycznej: każde znaczące połączenie jednostek językowych w pewną całość. W tym sensie konstrukcję tworzy wyraz jako grupa morfemów, fraza jako grupa wyrazów, zdanie jako grupa fraz lub grupa zdań składowych. W teorii gramatyki generatywnej: relacja między składnikami, które tworzą odrębne gałęzie w drzewie derywacyjnym, ale bezpośrednio dzielą węzeł dominujący.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
|
wikipedia
|
Konwencja językowa
Konwencja językowa - ogólnie przyjęte w środowisku normy używania języka, dostosowane do odbiorcy. Składa się na nią używanie frazeologizmów, metafor i innych środków wyrazu używanych niedosłownie, a także wyrażenia ironiczne
== Konwencja językowa a stosunki międzyludzkie ==
Związana z tradycyjną kulturą etykieta jako komunikacyjna gra opiera się, na podstawowej strategii odgrywania roli społecznej. Wśród podstawowych zasad konwencji można wymienić
zasadę umniejszania własnej wartości
zasadę pomniejszania własnych zasług
zasadę bagatelizowania winy partnera
zasadę wyolbrzymiania własnej winy
W kulturze azjatyckiej, szczególnie Azji Wschodniej, powyższe zasady są generalnie pożądane w społeczeństwie, a ich przestrzeganie uznawane jest za zaletę człowieka
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Konwencjonalny charakter języka
Konwencjonalny charakter języka, niemotywowany charakter języka, arbitralny charakter języka – cecha języka polegająca na tym, że jest on systemem znaków opartym na umowie (konwencji) społecznej, umożliwiającym wyrażanie treści za pomocą potencjalnie dowolnych (choć zakorzenionych w systemie języka) środków językowych. Nie ma bezpośredniego związku naturalnego (opartego na podobieństwie czy też ikoniczności) między znakiem językowym jako formą oznaczającą (dźwiękową, signifiant) a treścią oznaczaną (znaczeniem, signifié). Świadectwem tego jest fakt, że różne języki (i ich odmiany) używają odmiennych określeń i struktur do przekazania tej samej treści, np.: pol. książka – fr. livre – niem. buch; słow. dom – ang. house – fr. maison.
Pewnymi wyjątkami od powyższej arbitralności są onomatopeje (np. kukułka), które wykazują związek imitacyjny względem pojęć oznaczanych, oraz wykrzykniki (np. oj, ach), powiązane z ruchami ekspresywnymi człowieka. Jednakże również te jednostki są ostatecznie konwencjonalizowane i przybierają różne formy w różnych językach świata.
Konwencjonalność języka przejawia się również w tym, że jest on tworem przekazywanym za pośrednictwem tradycji społecznej, podobnie jak zwyczaje, wierzenia itp.
Znaki językowe, pomimo swojego konwencjonalnego charakteru, nie poddają się łatwo zmianom. Każdy znak wykazuje bowiem pewną trwałość, przynajmniej w krótkim odcinku czasu; zmiany wymagają dłuższego okresu historycznego. Ponadto znak nie może być spontanicznym wytworem jednostki (musi być przyjęty w pewnej społeczności), a jego postać powinna odpowiadać systemowi dźwiękowemu danego języka.
Część językoznawców tezą o arbitralności uzasadnia odejście od preskryptywizmu i normatywnych koncepcji poprawności językowej, a także odrzucenie koncepcji istnienia języków, dialektów i form językowych wyższych lub niższych z perspektywy czysto lingwistycznej (w oderwaniu od czynników społecznych). Nieuwzględnianie arbitralnego charakteru języka odróżnia popularne postawy językowe, nastawione na wartościowanie różnych środków językowych (pod względem walorów logiczno-estetycznych), od naukowych poglądów językoznawczych.
Termin „arbitralny” został wprowadzony przez Ferdinanda de Saussure’a, założyciela strukturalizmu.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
MarcinM. Józefaciuk MarcinM., Pojęcie znaku w językoznawstwie, „Językoznawstwo: współczesne badania, problemy i analizy językoznawcze”, 1 (2), 2008, s. 43–50 [dostęp 2023-10-05] [zarchiwizowane z adresu 2023-10-05] .
MateM. Kapović MateM., AnđelA. Starčević AnđelA., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] BarbaraB. Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagreb: Srednja Europa, 2016, s. 45–67, ISBN 978-953-7963-47-7, OCLC 970772545 (chorw.).
JamesJ. Milroy JamesJ., LesleyL. Milroy LesleyL., Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, London–New York: Routledge, 1999, ISBN 0-415-17412-0, ISBN 978-1-134-68757-2, ISBN 0-203-02603-9, OCLC 50987367 (ang.).
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
|
wikipedia
|
Language Log
Language Log – blog internetowy poświęcony zagadnieniom językoznawczym, rozwijany przez różnych autorów. Został założony w 2003 roku przez językoznawców Marka Libermana i Geoffreya Pulluma. Należy do najpopularniejszych witryn internetowych o tematyce lingwistycznej.
Blog zajmuje się m.in. opisywaniem zróżnicowanej praktyki językowej, w tym analizą języka standardowego i zjawisk niestandardowych, obalaniem powszechnych mitów dotyczących języka, krytyką preskryptywizmu i popularnych koncepcji poprawności językowej.
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Bieżąca strona bloga „Language Log” (ang.)
Archiwum bloga „Language Log” (ang.)
|
wikipedia
|
Langue a parole
Langue i parole – terminy lingwistyczne wprowadzone przez Ferdinanda de Saussure’a i upublicznione w książce Kurs językoznawstwa ogólnego. Termin langue (język) odnosi się do języka jako abstrakcyjnego, społecznie wytworzonego systemu znaków; parole (mówienie) oznacza zaś realizację języka na poziomie jednostki.
O ile langue stanowi fakt społeczny oparty na umowie społeczności użytkowników, parole odnosi się do wypowiedzi językowych, czyli języka jako zjawiska indywidualnego, heterogenicznego i tymczasowego. Langue i parole są wzajemnie od siebie uzależnione.
Oprócz langue i parole de Saussure wprowadził również termin langage, określający wszelkie zjawiska związane z komunikacją językową; zdolność człowieka do posługiwania się językiem.
Rozróżnienie między langue a parole jest zbliżone do nowszej dychotomii między kompetencją a performancją językową. Istnieją jednak pewne różnice: kompetencja i performancja to raczej zjawiska dynamiczne (w odróżnieniu od statycznych langue i parole); ponadto kompetencja w ujęciu Chomsky’ego jest zjawiskiem psychologicznym (a nie społecznym).
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
JohnJ. Lyons JohnJ., Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1968, DOI: 10.1017/CBO9781139165570, ISBN 0-521-09510-7, ISBN 978-1-139-16557-0, OCLC 489813415 (ang.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
Yoseph YapiY.Y. Taum Yoseph YapiY.Y., I. PraptomoI.P. Baryadi I. PraptomoI.P., Susilowati Endah PeniS.E.P. Adji Susilowati Endah PeniS.E.P. (red.), Bahasa: merajut sastra, merunut budaya, Yogyakarta: Universitas Sanata Dharma, 2004, ISBN 978-979-8927-78-2, OCLC 61859985 (indonez.).
|
wikipedia
|
Le Bon Usage
Le Bon Usage (wym. [lə bɔn‿yzaʒ]; pol. „dobre użycie”) lub potocznie Le Grevisse od nazwiska autora, Maurice’a Grevisse’a – gramatyka opisowa i normatywna języka francuskiego, najbliższa standardowemu językowi zajmująca się zwłaszcza formalnym francuskim językiem pisanym.
Pierwsza edycja została wydana w 1936, książka była wznawiana: do 2020 ukazało się 16 edycji.
== Historia ==
Wszechstronne dzieło, posiada 1760 stron w 16. edycji, zawiera przykłady i kontrprzykłady, a także 40 tys. cytatów z literatury francuskiej z wszystkich okresów i przykłady wybrane z prasy. Jest używana przez osoby, które muszą posługiwać się formalnym i poprawnym językiem francuskim, w tym przez pisarzy, redaktorów, nauczycieli, tłumaczy i korektorów tekstu, dla których jest standardowym punktem odniesienia.
Autorowi po kilku odmowach udało się wydać książkę w wydawnictwie Duculot (później część grupy De Boeck) w 1936. Kolejne wydania ukazały się w 1939 i 1946. W 1946 gramatyka otrzymała złoty medal Akademii Francuskiej. Duże znaczenie dla popularności opracowania miała pozytywna recenzja André Gide’a, opublikowana 8 lutego 1947 w dodatku literackim do gazety „Le Figaro”.
Po śmierci Maurice’a Grevisse’a w 1980 jego zięć André Goosse, też gramatyk, kontynuował dzieło, publikując nowe edycje: 12. edycję w 1986 i 13. edycję w 1993. 14. edycja z 2007 ukazała się w odnowionym formacie. W 2011 ukazała się 15. edycja, a w 2016 – 16. edycja. Le Bon Usage jest dostępna online lub na nośnikach multimedialnych (komputerach i tabletach).
== Edycje ==
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 1 edycja, Duculot, 1936
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 2 edycja, Duculot, 1939
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 3 edycja, Duculot, 1946
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 4 edycja, Duculot, 1949
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 5 edycja, Duculot, 1953
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 6 edycja, Duculot, 1955
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 7 edycja, Duculot, 1961
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 8 edycja, Duculot, 1964
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 9 edycja, Duculot, 1969
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 10 edycja, Duculot, 1975
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 11 edycja, Duculot, 1980 (ISBN 2-8011-0042-0)
Le Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 12 edycja, Duculot, 1986 (ISBN 2-8011-0588-0)
Le Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 13 edycja, De Boeck Duculot, 1993 (ISBN 2-8011-1045-0)
Le Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 14 edycja, De Boeck Duculot, 2007 (ISBN 978-2-8011-1404-9)
Le Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 15 edycja, De Boeck Duculot, 2011 (ISBN 978-2-8011-6425-9)
Le Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 16 edycja, De Boeck Supérieur (część grupy Albin Michel), 2016 (ISBN 978-2-8073-0069-9)
== Źródło inspiracji ==
Le petit bon usage de la langue française, Cédrick Fairon i Anne-Catherine Simon, De Boeck Supérieur (część grupy Albin Michel), 2018 (ISBN 978-2-8073-1696-6)
== Zobacz też ==
gramatyka francuska
język francuski
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona
14 edycja
Maurice Grevisse. old.rtbf.be. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-30)].
|
wikipedia
|
Linguist List
Linguist List – witryna internetowa i lista mailingowa poświęcona zagadnieniom językoznawczym. Projekt został założony w 1990 roku przez językoznawcę Anthony’ego Aristara. Serwis był notowany w rankingu Alexa na miejscu 210861 (czerwiec 2020).
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona „Linguist List” (ang.)
|
wikipedia
|
Linguistic Society of America
Linguistic Society of America – towarzystwo naukowe zajmujące się językoznawstwem. Zostało założone w 1924 r. W 1986 r. liczyło 7 tys. członków. Centrum organizacyjne towarzystwa składa się z sekretariatu (Waszyngton), obejmuje dwa komitety (wykonawczy i wydawniczy). Oficjalne czasopismo Linguistic Society of America – „Language” – jest wydawane cztery razy w roku.
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona towarzystwa (ang.)
|
wikipedia
|
Lingwistyka kognitywna
Lingwistyka kognitywna – paradygmat językoznawstwa zakładający, że język jest ściśle powiązany z umysłowymi procesami dotyczącymi postrzegania świata. Lingwistyka kognitywna zajmuje się przyswajaniem, gromadzeniem i wykorzystywaniem informacji; opiera się na wcześniej rozwijanej psychologii kognitywnej.
Językoznawstwo kognitywne radykalnie przeciwstawia się gramatyce transformacyjno-generatywnej, zapoczątkowanej przez Noama Chomsky’ego na przełomie lat 50. i 60. XX wieku. Gramatyka ta, jako zbiór reguł wyrażonych w sformalizowanym języku matematycznym, zdominowała ówczesne językoznawstwo i wywarła szeroki wpływ m.in. na psychologię, socjologię oraz na teorię literatury. Do uczniów Chomsky’ego należał początkowo George Lakoff, który jednak po pewnym czasie stał się jednym z najzagorzalszych przeciwników jego gramatyki, uważając, że jest ona może interesującym, ale jednak marginalnym przedsięwzięciem, nie zasługującym na poważne traktowanie. Ostatecznie Lakoff walnie przyczynił się do powstania językoznawstwa kognitywnego, którego teoretyczne podstawy sformułował Ronald Langacker w książce Podstawy gramatyki kognitywnej (1987). Wcześniej, w 1980 r., Lakoff wraz z filozofem Markiem Johnsonem wydali wspólną książkę Metafory w naszym życiu, formułując w niej kognitywną teorię metafory.
Głównym zadaniem lingwistyki kognitywnej jest objaśnienie nie tylko zdolności językowych, ale również możliwości społecznych języka.
Niektórzy przedstawiciele dziedziny na świecie: Ronald Langacker, George Lakoff, Mark Johnson, Paul Kay, Mark Turner, Georges Kleiber, John R. Taylor, Vyvyan Evans.
W Polsce: Henryk Kardela, Tomasz Krzeszowski, Aleksander Szwedek, Elżbieta Tabakowska, Elżbieta Górska, Jolanta Antas, Iwona Nowakowska-Kempna, Bogusław Bierwiaczonek, Roman Kalisz, Krzysztof Korżyk.
== Gramatyka kognitywna ==
Podstawową różnicą pomiędzy gramatyką transformacyjno-generatywną a gramatyką kognitywną jest to, że w przypadku tej ostatniej gramatyka nie jest systemem stricte formalnym. Kognitywizm w języku często utożsamiany jest z funkcjonalizmem, a zatem z takim kierunkiem badań, który skupia się na tym, jak język jest używany, jakie są jego funkcje. Gdyby spojrzeć na język jak na grę, funkcjonaliści nie zadowoliliby się jedynie opisaniem reguł; pragnęliby zrozumieć, jaki cel i jaką przyczynę mają faktyczne zachowania graczy, nawet te niezgodne z regułami.
Zbudowanie gramatyki kognitywnej wymagało przeformułowania wielu pojęć. Język to „zbiór […] środków służących symbolizacji myśli i komunikacji tych symbolizacji” (John R. Taylor, Gramatyka kognitywna, przeł. Buchta M. i Wiraszka Ł., Kraków 2007, s. 36), a uczymy się go poprzez wzbogacanie swojego repertuaru symboli, aby móc komunikować swoje myśli coraz precyzyjniej i coraz bardziej zrozumiale dla otoczenia. Na naczelne pytanie semiologii – czym jest znaczenie? – kognitywiści odpowiadają: znaczenie jest konceptualizacją. Konceptualizacja, choć pojawia się w umyśle, ugruntowana jest w otaczającej konceptualizującego rzeczywistości fizycznej i socjalnej, dzięki czemu może ona podlegać badaniu naukowemu (Ronald Langacker, Orientation, w: Cognitive linguistics. Critical Concepts in Linguistics. Volume III. Grammar (I), pod red. Goldberg A. E., Nowy Jork 2011). Reguły gramatyczne to jednostki symboliczne, które utrwalają się przez powtarzanie, zaś nieużywane – zanikają, jak np. dualis w języku polskim. Powtarzanie prowadzi też do utrwalania się nowych jednostek językowych, które są np. złożeniami pomniejszych jednostek lub występowały wcześniej jako metafory. Klasy gramatyczne definiowane są przez odwołanie do semantyki, zamiast do wyabstrahowanej ze znaczenia konstrukcji zdań (Roman Kalisz, Językoznawstwo kognitywne w świetle językoznawstwa funkcjonalnego, Gdańsk 2001). Zdanie zaś jest wyrażeniem myśli przy pomocy słów (Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej, Kraków 2001). Idąc tym tropem, do zbudowania teorii gramatyki potrzebne jest nam zrozumienie – choćby ogólne – konstrukcji myśli, gramatyka bowiem odzwierciedla nasz sposób myślenia. Patrząc na biurko, możemy skupić naszą uwagę na monitorze komputera, książce, lampce lub kubku z herbatą, i tak samo kiedy konstruujemy zdanie, potrafimy przenosić uwagę na inne aspekty opisywanej sytuacji dzięki np. szykowi wyrazów, wyborze strony czynnej lub biernej czasownika itd. Potrafimy z pojedynczych elementów budować mniej lub bardziej skomplikowane układy, tak jak potrafimy łączyć ze sobą zdania proste w złożone. Dostrzegamy różnorodne powiązania pomiędzy przedmiotami lub sytuacjami i posiadamy różnorodne konstrukcje, które pozwalają językowo oddać powiązania pomiędzy pojęciami lub zdaniami prostymi.
== Bibliografia ==
Lakoff George, Johnson Mark, Metafory w naszym życiu. Tłum. T. P. Krzeszowski. Warszawa 1988.
Georges Kleiber, Semantyka prototypu: kategorie i znaczenie leksykalne. Tłum. Bronisława Ligara. Kraków 2003.
John R. Taylor, Kategoryzacja w języku: prototypy w teorii językoznawczej. Tłum. Anna Skucińska. Kraków 2001
Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej. Kraków 2001.
Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska: Zu der Schnittstelle zwischen den konzeptuellen Metaphern und Konzeptualisierungen am Beispiel ausgewählter Nominalphrasen mit adjektivischem Attribut - nr 25 - Colloquia Germanica Stetinensia - Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego
Nowakowska-Kempna Iwona, Konceptualizacja uczuć w języku polskim. Warszawa 1995.
Anna Sulikowska: Kognitive Aspekte der Phraseologie. Konstituierung der Bedeutung von Phraseologismen aus der Perspektive der Kognitiven Linguistik. Berlin: Peter Lang, 2019, s. 49-169. ISBN 978-3-631-77189-1.
== Linki zewnętrzne ==
Zbiór artykułów z zakresu kognitywistyki i lingwistyki. kognitywistyka.upjp2.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-04-20)].
|
wikipedia
|
Mama i papa
Mama i papa – przykład fałszywych wyrazów pokrewnych, istniejących na poziomie różnych języków świata. W wielu językach sekwencje dźwiękowe zbliżone do /mama/ i /papa/ oznaczają „matka” i „ojciec”, przeważnie w podanej kolejności. Uważa się, że jest to zbieg okoliczności wynikający z procesu wczesnej akwizycji języka.
== Zobacz też ==
efekt buba-kiki
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Mapa językowa
Mapa językowa, mapa lingwistyczna (łac. mappa – obrus, lingua – język) – graficzna prezentacja faktów językowych w celu wykrywania językowych różnic terytorialnych na danym terenie. Bez względu na typ mapowania, charakteryzuje się ona jasnością ekspozycji zjawisk językowych.
== Wybrane elementy mapy językowej ==
izoglosa,
pęk izoglos,
areał (rejon, region) językowy – przestrzeń językowa.
== Podział map ==
=== Ze względu na przedmiot mapowania można wyróżnić ===
mapy fonetyczne – przedstawiające zróżnicowanie brzmień w określonej pozycji fonetycznej,
mapy fleksyjne – wykazujące zróżnicowanie końcówek pewnych form gramatycznych,
mapy słowotwórcze – obrazujące zróżnicowanie elementów tworzących formacje określonego typu,
mapy słownikowe – ilustrujące zróżnicowanie leksykalne, słowotwórcze i fleksyjne nazw określonych desygnatów,
mapy semantyczne.
Powyższą koncepcję rozszerza Barbara Falińska wskazując, iż zagadnienia leksykalno-semantyczne przedstawiają:
mapy leksykalne (wyrazowe) – unaoczniające zróżnicowania terenowe określonego desygnatu,
mapy zasięgowe – oddające zasięg jakiegoś wyrazu w danym znaczeniu,
mapy semantyczne – wyrażające terytorialne rozmieszczenie znaczeń wyrazu pojawiającego się w tytule mapy.
=== Ze względu na technikę opracowania ===
Po porównaniu sposobów mapowania oraz przy założeniu większej samodzielności opracowania kartograficznego, Bogusław Kreja opowiedział się za koncepcją B. Falińskiej i wyróżnił cztery podstawowe typy map oraz odmianę mieszaną:
mapy płaszczyznowe,
mapy izoglosowe,
mapy punktowe,
mapy napisowe,
mapy mieszane.
Natomiast H. Augustynowicz-Ciecierska wyodrębniła:
mapy napisowe – niewymagające komentarza,
mapy symboliczne (z zakreskowaniem, kolorową płaszczyzną, z izoglosą, ze znakami) – wymagające komentarza i przeważające nad pierwszymi sposobem prezentacji układów geograficznych, syntetyzowania danych,
mapy przejściowe – domagające się komentarza.
Karol Dejna rozróżniał:
mapy atlasu dialektów – zawierające jedynie cechy formujące dialekty,
mapy gwarowe – rejestrujące szczegóły i odmiany zróżnicowania obszaru mowy ludzi.
=== Ze względu na technikę opracowania oraz ilość ukazanych danych ===
mapy jednostkowe – przybliżające jedną cechą,
mapy syntetyzujące – przynoszące mniejszy zakres lub stopień uogólnienia,
mapy syntetyczne – dające większy stopień uogólnienia.
== Problemy metodologiczne ==
Mapa językowa od lat jest przedmiotem żywej dyskusji językoznawców. Geografia lingwistyczna jest często utożsamiana z kartografią językową. Jednak jak wskazał Antoni Furdal, pierwsza ma zakres szerszy i ujmuje zjawiska w kontekście geograficznym, druga natomiast – węższy i odnosi się do prezentacji zjawisk w postaci map. Furdal zwrócił też uwagę na fakt, że już przedstawienie zjawisk językowych na mapie jest sformułowaniem naukowym. Niemniej najczęściej nie poprzestaje się na samej prezentacji, lecz dąży do poszukania związków między cechami lingwistycznymi.
Ponadto doborowi sposobu mapowania powinna towarzyszyć nie tylko refleksja techniczna, lecz również metodologiczna. Przed przystąpieniem do tworzenia map należy odpowiedzieć na pytania Haliny Pelcowej – czy przedstawienie kartograficzne ma na celu ukazanie materiału bez jakiejkolwiek selekcji, bez zobrazowania rozmieszczenia przestrzennego, czy dane zjawisko prezentuje tylko płaszczyznę synchroniczną, czy może uwzględnia rozwój historyczny? Na tej podstawie można stwierdzić, że mapy są ekspozycją materiału oraz jego interpretacją.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Metoda odsłuchu zespołowego
Metoda odsłuchu zespołowego do odczytywania tekstów gwarowych w zapisie audialnym (inaczej metoda intersubiektywna) polega na transpozycji słuchowej.
== Historia i opis metody ==
Po raz pierwszy zastosowana została przez prof. E. Zwirnera; w Polsce jej inicjatorem i głównym propagatorem był prof. Witold Doroszewski.
Według metody odsłuchu zespołowego transkrypcję tego samego nagrania wykonuje kilku badaczy. Pierwszy odsłuch i transkrypcję wykonuje każdy z badaczy oddzielnie, dwa kolejne odsłuchy kontrolne przeprowadza się wspólnie. Wyrazy, które zostały zapisane przez badaczy w sposób niejednakowy zostają wpisane na osobnych arkuszach porównawczych. Następnie na te same arkusze porównawcze zostają wpisane wyniki pierwszego i drugiego odsłuchu kontrolnego i badacze ustalają wzajemny stosunek liczbowy różnic w odsłuchu. Jeśli po pierwszym odsłuchu kontrolnym któryś z wariantów danego fonemu wystąpił więcej razy w zapisach niż pozostałe, to wpisuje się go do ostatecznej wersji transkrypcji. Dodatkowo małą cyfrą sygnalizuje się niejednolitość osłuchu oraz sporządza się przypis, w którym podane są warianty oraz ich stosunek liczbowy.
Każdy odsłuch kontrolny odbywa się nie wcześniej niż dwa tygodnie po odsłuchu poprzednim, aby w ten sposób zredukować do minimum wpływ autosugestii.
== Zalety metody ==
Umożliwia usunięcie z tekstu błędów wynikających z przesłyszenia się któregokolwiek z badaczy;
Zespołowy subiektywizm każdego z transkrybentów jest ograniczony i kontrolowany przez pozostałych badaczy;
Daje możliwość ustalenia niektórych indywidualnych tendencji do słyszenia pewnych zjawisk fonetycznych w jakiś mniej lub więcej stały, określony sposób;
Pozwala ustalić zależność zakresu i stopnia rozchwiania percepcji słuchowej dialektologa od zakresu stopnia stabilizacji systemu językowego danego dialektu.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Z. Sobierajski, H. Nowak, M. Gruchmanowa, Zastosowanie odsłuchu zespołowego do odczytywania tekstów gwarowych z płyt gramofonowych, „Biuletyn Fonograficzny” 1962, 5, s. 1-44.
|
wikipedia
|
Parafraza
Parafraza (gr. παράφρασις paráphrasis „omówienie; opowiadanie”) – swobodna przeróbka tekstu lub tłumaczenia, która rozwija lub modyfikuje treść oryginału, zachowując jednak jego zasadniczy sens. Przeciwieństwo metafrazy – literalnego przekazu słowo w słowo. Parafraza jest czytelna tylko wtedy, gdy odwołuje się do dzieła powszechnie znanego.
Parafraza w językoznawstwie to wyrażenie tej samej treści innymi środkami wyrazowymi, powiązane z wyrażaniem synonimicznym. Z kolei parafraza składniowa (syntaktyczne) to takie przekształcenie zdania, które nie zmienia jego znaczenia, ale przekazuje tę samą treść przy użyciu innej konstrukcji składniowych; przykładowo: „Perfumy przyjemnie pachną” → „Perfumy mają przyjemny zapach”. Parafrazy słowotwórcze polegają na zastąpieniu wyrazu pochodnego dłuższym związkiem wyrazowym, np. „czytelnik” → „(ten), kto czyta”.
Umiejętność parafrazowania stanowi istotną część kompetencji językowych.
== Zobacz też ==
parodia
trawestacja (literatura)
peryfraza
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Podmiot wypowiedzi
Podmiot wypowiedzi – osoba wypowiadająca daną sekwencję słowną, nadawca komunikatu.
Najłatwiej można określić podmiot wypowiedzi w bezpośrednich interakcjach językowych (rozmowa), kiedy nadawca i odbiorca uczestniczą w konkretnej sytuacji komunikacyjnej. W wypadku tekstów pisanych o charakterze użytkowym (jak np. list, podanie, umowa) zakłada się na ogół tożsamość rzeczywistego autora i nadawcy wpisanego w wypowiedź. Założenie tożsamości "ja" rzeczywistego i tekstowego jest też jednym z głównych wyznaczników prozy publicystycznej i prozy niefikcjonalnej (obejmującej np. dziennik, reportaż, felieton, pamiętnik). Nawet jednak w tekstach użytkowych dyskurs oddaje jedynie wybrane aspekty osoby autora, odnosząc się np. do jego życia intymnego, poglądów ideowych, roli społecznej oraz czy też przynależności grupowej. Z reguły zatem wypowiedź tworzy pewien językowy obraz danej osoby. "Ja" mówiące bywa przedstawione bezpośrednio - kiedy podmiot mówi o samym sobie (np. w autobiografii) - oraz pośrednio, przez sposób budowania wypowiedzi (np. na podstawie konstrukcji stylistycznych użytych w liście można domniemywać, jakiego rodzaju relacje łączą nadawcę i adresata). Stosunki między osobą wypowiadającą i jej rolą społeczną lub komunikacyjną a jej obrazem tekstowym, znacznie komplikują się w wypadku podmiotu retorycznego a zwłaszcza literackiego.
== Bibliografia ==
J.Kleiner, Rola podmiotu mówiącego w epice, liryce i w poezji dramatycznej, w: Genologia polska, Wybór tekstów, oprac. E.Miodońska-Brookers, A.Kulawik, M.Tatara, 1983: Z problemów podmiotowości w literaturze polskiej XX wieku, red. M.Lalak, 1993
|
wikipedia
|
Polglisz
Polglisz (język polgielski, ang. Poglish, Polglish lub Ponglish, niem. Ponglisch) – mieszanka dwóch wyrazów lub zbitka wyrazowa słów w języku polskim i angielskim – opisuje efekt makaronicznego zmieszania elementów języka polskiego i angielskiego (morfemów, wyrazów, struktur gramatycznych, części składni, idiomów itp.) w ramach jednej wypowiedzi lub użycie fałszywych przyjaciół lub wyrazów pokrewnych o wspólnym rdzeniu etymologicznym. Takie złączenie lub zmieszanie polskich i angielskich elementów, kiedy występuje w obrębie pojedynczego wyrazu, terminu lub frazy (np. w słowie hybrydowym) może nieumyślnie lub celowo utworzyć neologizm.
Polglisz występuje powszechnie wśród osób dwujęzycznych polsko-angielskich; jest oznaką szerszego zjawiska, jakim jest interferencja językowa. Podobnie jak w przypadku mieszania innych par języków, skutki wypowiadania się w polgliszu (ustnie lub pisemnie) mogą czasami być mylące, zabawne lub zawstydzające.
Powstało kilka zbitek wyrazowych, łączących słowa „polski” (Polish) i „angielski” (English). Po Polglish (wzmianki od 1975 r.) nastąpił Pinglish (1984), Polilish (1997), Ponglish (2002) i Poglish (2006).
Przykładem jest wyrażenie używane przez niektórych rodzimych użytkowników języka polskiego do określenia mieszania elementów języka polskiego i angielskiego w mowie lub piśmie to „Half na pół” („Pół na pół”).
W odmiennym ujęciu polglisz to interjęzyk używany przez rodzimych użytkowników języka polskiego mówiących po angielsku, czyli język angielski z błędami będącymi naleciałościami z polszczyzny.
== Błędna metafraza ==
Jedno z dwóch głównych podejść w tłumaczeniu, metafrazę, nazywaną również ekwiwalencją, tłumaczeniem dosłownym lub „tłumaczeniem słowo w słowo” należy stosować z ostrożnością zwłaszcza gdy odnosi się do idiomów. Madeleine Masson w biografii polskiej agentki S.O.E. z okresu II wojny światowej, Krystyny Skarbek, cytuje ją mówiącą, że „leży na słońcu” i przypuszcza, że jest to dosłowne tłumaczenie z polskiego. Rzeczywiście, polski idiom „leżeć na słońcu” („to lie on the sun”, czyli opalać się) jest nawet mniej absurdalny niż jego angielski odpowiednik „to lie in the sun” (leżeć w słońcu).
== Fałszywi przyjaciele ==
Niektóre błędne zamienniki leksemiczne stworzone przez Polonię – członków polskiej diaspory – można przypisać nie błędnej metafrazie, ale pomieszaniu podobnych słów (błędne zbitki wyrazowe lub fałszywi przyjaciele) które nie dzielą wspólnej etymologii ani znaczenia. W związku z tym, część Polaków mieszkających w krajach anglojęzycznych, chcąc „zrealizować czek” powie błędnie „kasować czek” („to cancel a check”) zamiast poprawnego „to cash a check”.
== Kalki łacińskie ==
Nieproporcjonalnie duża część polskich zwrotów posiada dokładne odpowiedniki w języku angielskim, co można wyjaśniać tymi samymi łacińskimi korzeniami, z których oba indoeuropejskie języki czerpały od średniowiecza.
== Polglisz w Chicago ==
Część polskich emigrantów w Chicago – zwłaszcza ci, którzy mieszkają tam od dawna – posługują się polgliszem na co dzień. Najczęściej występującą cechą stosowanego przez nich języka jest polonizacja angielskich wyrazów. Polski emigrant, który próbowałby używać tej mieszanki polskiego i angielskiego w Polsce, miałby trudności w byciu zrozumianym.
== Polglisz w kulturze masowej ==
Powieść Anthony’ego Burgessa Mechaniczna pomarańcza (ang. A Clockwork Orange) została przetłumaczona w Polsce przez Roberta Stillera w dwóch wersjach: jedną przetłumaczono z oryginalnej mieszanki angielsko-rosyjskiej na mieszankę polsko-rosyjską jako Mechaniczna pomarańcza, wersja R (A Mechanical Orange, version R); drugą przetłumaczono jako mieszankę polsko-angielską: Nakręcona pomarańcza, wersja A (A Wind-Up Orange, version A). Wersja polsko-angielska jest trafnym przykładem tekstu w polgliszu.
Telewizja BBC Look North (East Yorkshire and Lincolnshire) stworzyła reportaż na temat polglisza w Bostonie (Lincolnshire), który posiada dużą polską populację.
W języku polskim istnieje duża liczba neologizmów pochodzenia angielskiego, używana głównie przez polską młodzież. Fonetycznie czytane angielskie wyrazy takie jak „szoping” [ˈʃɔpiŋk] („shopping”), są elementem slangu.
== Zobacz też ==
code switching
fałszywi przyjaciele
hybryda
języki mieszane
kontakt językowy
transfer językowy
wielojęzyczność
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Christopher Kasparek. The Translator's Endless Toil. „The Polish Review”. 28 (2), s. 83–87, 1983. ISSN 0032-2970.
Christopher Kasparek. Krystyna Skarbek: Re-viewing Britain’s Legendary Polish Agent. „The Polish Review”. 49 (3), s. 945–953, 2004. ISSN 0032-2970.
James Lambert. A multitude of “lishes”: The nomenclature of hybridity. „English World-Wide”. 39 (1), 2018. DOI: 10.1075/eww.00001.lam. ISSN 0172-8865. (ang.).
Madeleine Masson: Christine: a Search for Christine Granville, G.M., O.B.E., Croix de Guerre. London: Hamish Hamilton, 1975. Brak numerów stron w książce
|
wikipedia
|
Prawo Stiglera
Prawo Stiglera – reguła zaproponowana przez Stephena Stiglera w 1980 roku. W swej najprostszej i najmocniejszej postaci mówi ona iż „żadne odkrycie naukowe nie nosi nazwiska swego oryginalnego odkrywcy". Według samego Stiglera reguła ta została odkryta przez socjologa Roberta Mertona, byłaby więc ona sama jaskrawym przykładem swego działania.
Inne przykłady to:
cyfry arabskie stworzone przez Hindusów;
prawo Greshama sformułowane kilkadziesiąt lat wcześniej przez Mikołaja Kopernika.
|
wikipedia
|
Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny
Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny – łączna liczba wszystkich neologizmów słowotwórczych utworzonych w danym czasie na gruncie języka polskiego za pomocą określonych afiksów, afiksoidów i członów złożeń oraz innych formantów.
Można je precyzyjnie scharakteryzować ze względu na liczbę struktur z danym wykładnikiem, funkcje pełnione przez środki sygnalizujące relację motywacji czy kategorie słowotwórcze reprezentowane przez nowe wyrazy pochodne. Trudnościami w jednolitym przedstawieniu produktywności słowotwórstwa języka polskiego są jednak takie czynniki, jak: zróżnicowanie okresów branych pod uwagę w opracowaniach, nierówny stopień zaawansowania badań nad poszczególnymi etapami, nieuwzględnianie wszystkich części mowy i wyrazów obcego lub rodzimego pochodzenia w niektórych z publikacji, niestosowanie wielu możliwych do wykorzystania punktów widzenia (np. perspektywy funkcjonalnej, semantycznej, tematycznej), a także niekonsekwentne podawanie dokładnych danych liczbowych przez część językoznawców.
== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie staropolskiej ==
W dobie staropolskiej bardzo produktywne były sufiksy -ca, -acz, -iciel, -ec, -nik, -isty, -ski/-skie, które tworzyły nowe nazwy wykonawców czynności. Pojawiły się ponadto wówczas pierwsze formanty zapożyczone (ściślej: wyabstrahowane z wyrazów obcego pochodzenia), czyli przyrostki -arz, -erz, -unek, -ulec. W zakresie nazw osobowych tworzono dużo imion dwuczłonowych upamiętniających życzenia rodziców pod adresem nowo narodzonego dziecka lub okoliczności jego narodzin, a także nie mniej imion przezwiskowych; w użyciu pozostawały też imiona imiesłowowe i patronimiczne. Szerzyły się poza tym zdrobnienia z przyrostkami -ch, -ech, -ich, -och, -sz, -esz, -isz, -osz, -usz, -ysz, -ek, -ko, -ik, -yk,- ak, -ina, -yna, -on, -oń, -ota, -uta i innymi. Powstało także wiele nazw miesięcy tworzonych od zjawisk przyrodniczych lub prac rolniczych.
== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie średniopolskiej ==
W dobie średniopolskiej sufiks -erz zmniejszył swoją produktywność, przyrostki -ec, ca, -acz, -ak, -ciel, -nik, -ownik, -ość zintensyfikowały natomiast swoją aktywność derywacyjną. Z semantycznego punktu widzenia neologizmy słowotwórcze tworzone za pomocą wymienionych ekspansywnych formantów reprezentowały nazwy wykonawców czynności, w tym nazwy zawodowe z wykładnikiem -nik, oraz nazwy abstrakcyjne. Tworzono ponadto wiele nowych zdrobnień. W zakresie derywacji przymiotnikowej bardzo produktywny był przyrostek -n(y), niewiele mniej formanty -liw(y) i -sk(i). Neologizmy czasownikowe zawierały z kolei rozmaite przedrostki. Jeśli chodzi o nowe przysłówki, bardzo aktywny w ich tworzeniu był sufiks -e. Przejawem wpływów innych języków na polski system derywacyjny stanowiło tworzenie (zwłaszcza w poezji) derywatów złożonych, które odzwierciedlały strukturę złożeń funkcjonujących w językach klasycznych.
== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie nowopolskiej ==
W dobie nowopolskiej nastąpił wzrost produktywności derywacji paradygmatycznej oraz mazowieckich przyrostków -ak (kosztem dawnych form na -ę) i -iwać, -ywać (kosztem starych form na -ować i -awać), spadła natomiast aktywność bardzo żywotnych we wcześniejszym okresie sufiksów -ak, -ca, -nik, -acz. Zdecydowanie nasiliło się także zjawisko tworzenia nowych skrótowców.
== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w międzywojniu ==
W dwudziestoleciu międzywojennym rozpoczęła się znaczna część zjawisk słowotwórczych, które przybrały jeszcze bardziej na sile po drugiej wojnie światowej lub po transformacji ustrojowej. Należą do nich takie procesy, jak: ekspansja skrótowców, wykorzystywanie nazwisk jako podstaw słowotwórczych, tworzenie licznych nazw żeńskich, internacjonalizacja przejawiająca się w produktywności obcych prefiksów i członów złożeń, a także rozpowszechnienie się słowotwórstwa hybrydalnego.
== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w powojennym 30-leciu ==
W pewnością w powojennym trzydziestoleciu powstało co najmniej 1700 neologizmów słowotwórczych, choć niektórzy badacze wskazują nawet na 5000 lub prawie 6000 takich wyrazów. Największą klasę stanowiły wśród nich rzeczowniki (67%), średnią – przymiotniki (24%), a najmniejszą – czasowniki (9%). W grupie nowych derywatów substantywnych derywaty proste, które odpowiadały za 85% wyrazów, przeważały nad złożonymi, obejmującymi 12% leksemów, a dopełniały je słowa powstałe od wyrażeń syntaktycznych stanowiące prawie 3% materiału. W pierwszym z wymienionych zbiorów znalazły się formacje sufiksalne (93%), prefiksalne (3%), paradygmatyczne (3%), ujemne i cyrkumfiksalne (mniej niż 1%); w drugim – konstrukcje interfiksalne (64%), interfiksalno-paradygmatyczne (17%), bezafiksalne (15%), interfiksalno-sufiksalne (4%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi przyrostkami były w tym okresie sufiksy -anie, -(ow’)ec, -nia, -ka. Co do utworzonych w powojennym trzydziestoleciu przymiotnikowych wyrazów pochodnych, 64% z nich stanowiły derywaty proste, 24% – złożenia, a 12% – leksemy powstałe od wyrażeń syntaktycznych. W pierwszej grupie wystąpiły struktury sufiksalne (89%), paradygmatyczne (9%), prefiksalno-sufiksalne (1%) i prefiksalne (1%), a w drugiej z nich – interfiksalno-sufiksalne (57%), interfiksalne (37%), interfiksalno-paradygmatyczne (6%). Czasownikowe neologizmy słowotwórcze pochodzące z tego czasu można podzielić z kolei na derywaty paradygmatyczne (40%), prefiksalno-paradygmatyczne (35%), prefiksalne (23%) i sufiksalne (2%). Dla opisywanego okresu charakterystyczne były takie trendy rozwojowe, jak: tendencja do skrótu, tendencja do ekonomiczności, a także powstawanie formantów złożonych, pojawianie się nowych wykładników dawnych kategorii słowotwórczych, specjalizacja semantyczna i stylistyczna, generalizacja, rozszerzenie łączliwości formantów, tworzenie serii, działanie analogii, zapożyczenia wewnętrzne i upowszechnienie formantów obcych.
== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w latach 70. XX wieku ==
W prasie z lat 1976–1977 powstało 1795 neologizmów słowotwórczych. 60% reprezentowało rzeczowniki, 35% – przymiotniki, 3% – czasowniki, a 2% – przysłówki. W obrębie nowych rzeczowników motywowanych wystąpiły zarówno derywaty proste (81%), jak i derywaty złożone (19%), przy czym wśród tych pierwszych struktury sufiksalne (58%) dominowały nad konstrukcjami prefiksalnymi (42%), a w drugiej grupie – złożenia interfiksalne (60%) przeważały nad złożeniami bezafiksalnymi (40%). Najbardziej produktywnymi sufiksami rzeczownikowymi były w tym czasie przyrostki -(ow’)ec, -(-ów)ka, -anie, -enie, -arz (-arka), -acja, -ość, -acz (-aczka), -ista (-istka), -stwo, -izm, a członami złożeń – cząstki mini-, mikro- i super-. Nazwy abstrakcyjne reprezentowało 47% substantywnych neologizmów słowotwórczych, nazwy atrybutywne – 27%, a nazwy agentywne – 26%; te pierwsze cechowały się ponadto dużym udziałem nazw kierunków politycznych, społecznych i artystycznych oraz specjalności naukowych, zawodowych i sportowych. Wśród utworzonych w opisywanym okresie przymiotników motywowanych znalazły się struktury sufiksalne (32%), prefiksalne (22%), prefiksalno-sufiksalne (3%), powstałe od wyrażeń przyimkowych (13%), a także formacje złożone (30%). Zróżnicowanie nowych czasowników pochodnych przedstawiało się z kolei tak, że 48% wyrazów obejmowały struktury prefiksalno-sufiksalne, 26% – sufiksalne, 21% – prefiksalne, a 5% – złożone. Produktywność słowotwórstwa języka polskiego w latach 1976–1977 można zatem scharakteryzować jako tworzenie przede wszystkim rzeczownikowych prostych derywatów sufiksalnych i złożonych derywatów interfiksalnych, które oznaczały zasadniczo szeroko rozumiane nazwy abstrakcyjne. Badań dotyczących lat 1970–1975 oraz 1977–1980 dotychczas nie przeprowadzono.
== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny pod koniec XX wieku ==
Liczbę neologizmów słowotwórczych utworzonych w latach 1989–2000 szacuje się na 2 470, a w okresie 1985–2005 – na ok. 5 000 (w tym drugim przypadku są to tylko rzeczowniki, w tym ponad 3 500 zawierających element obcy). Największy zbiór stanowiły wśród nich rzeczowniki (75%), średni – przymiotniki (9%), a najmniejszy – czasowniki (6%). W klasie nowych derywatów substantywnych derywaty proste, które obejmowały 65% wyrazów, dominowały nad złożonymi, odpowiadającymi za 35% leksemów, a dopełniały je słowa powstałe od wyrażeń syntaktycznych stanowiące prawie 1% materiału. W pierwszej ze wspomnianych grup znalazły się formacje sufiksalne (86%), ujemne (5%), prefiksalne (4%), paradygmatyczne (4%), prefiksalno-sufiksalne (1%); w drugiej – konstrukcje bezafiksalne (41%), interfiksalne (30%), prefiksoidalne (22%), interfiksalno-sufiksalne (4%) i interfiksalno-paradygmatyczne (3%); a w trzeciej – struktury sufiksalne (43%), paradygmatyczne (35%) i bezafiksalne (22%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi sufiksami słowotwórczymi były w tym czasie przyrostki -anie, -(ow’ec), -ość, -ka, -izacja, -ista, -izm, prefiksami – przedrostki anty-, super-, a członami złożeń – cząstki euro-II, mini-, cyber-. Jeśli chodzi o utworzone w opisywanym okresie przymiotniki, 62% stanowiły derywaty proste, 30% – złożenia, a 8% – wyrazy pochodne od wyrażeń syntaktycznych. W pierwszej klasie wystąpiły konstrukcje sufiksalne (83%), prefiksalne (9%), prefiksalno-sufiksalne (7%) i paradygmatyczne (prawie 1%); w drugiej – formacje interfiksalno-sufiksalne (56%), interfiksalne (20%), prefiksoidalne (13%), interfiksalno-paradygmatyczne (4%), prefiksalno-sufiksalne (4%) i bezafiksalne (3%). Do najbardziej produktywnych przymiotnikowych przyrostków słowotwórczych należały sufiksy -owy, -ski, -ny. Wreszcie werbalne neologizmy słowotwórcze pochodzące z tego czasu można podzielić na derywaty prefiksalne (43%), paradygmatyczne (36%), prefiksalno-paradygmatyczne (11%) i sufiksalne (10%). Ponadto większą niż wcześniej część podstaw słowotwórczych stanowiły zapożyczenia, skrótowce i nazwiska. Drugi i najważniejszy trend stanowiła tendencja do internacjonalizacji, która przejawiała się w pięciu typach zjawisk językowych: adaptacji zapożyczeń przez wzbogacanie systemu derywacyjnego polszczyzny o nowe podstawy i formanty, wpływie zapożyczeń na aktywność rodzimych i obcych morfemów słowotwórczych, wyodrębnianiu się uszczegółowionych znaczeń w obcych cząstkach słowotwórczych, zwiększonej roli kompozycji, a także w rozszerzeniu zakresu struktur hybrydalnych. Poza tym zwiększyła się liczba złożeń kosztem derywatów prostych i udział niesufiksalnych technik derywacyjnych: derywacji prefiksalnej, paradygmatycznej i ujemnej – kosztem sufiksacji. O wiele powszechniejsze niż wcześniej stały się też formanty niepowodujące alternacji morfonologicznych oraz bezafiksalne połączenia tematów słowotwórczych, często zdezintegrowanych, w obrębie złożeń.
== Produktywność systemu słowotwórczego w pierwszych dwóch dekadach XXI w. ==
=== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w języku ogólnym ===
Dwie pierwsze dekady XXI wieku przyniosły kolejne 1117 neologizmów słowotwórczych. Największą klasą funkcjonalną były wśród nich rzeczowniki, średnią – czasowniki, a najmniejszą – przymiotniki. W zbiorze nowych rzeczowników motywowanych derywaty proste, które odpowiadały za 63% wyrazów, przeważały nad złożeniami, obejmującymi 37% zebranych formacji. W pierwszej ze wspomnianych grup znalazły się derywaty sufiksalne (92%), prefiksalne (3%), paradygmatyczne (3%) oraz prefiksalno-sufiksalne (2%), a w drugiej z nich – struktury bezafiksalne (51%), interfiksalne (32%), prefiksoidalne (11%), interfiksalno-sufiksalne (4%) oraz interfiksalno-paradygmatyczne (2%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi formantami słowotwórczymi były w tym czasie sufiksy -ka, -(ów)ka, -(ow’)ec, -er, -ista, -ik, -ak, -owicz, a członami złożeń – cząstki e-, -mat, cyber-, -bus, eko-, euro-. Ponadto w neologizmach słowotwórczych z lat 2000–2022 swoje odzwierciedlenie znalazły takie trendy rozwojowe polskiego słowotwórstwa, jak tendencja do skrótu, precyzji, internacjonalizacji i eksploatowania rzadkich podstaw słowotwórczych. Pierwsza z nich przejawiła się w uniwerbizacji za pomocą sufiksów -(ów)ka, -(ow’)ec oraz -ak, powoływaniu do życia struktur o skondensowanym znaczeniu z przyrostkami -oza i -izm, a także posługiwaniu się formantami niepowodującymi alternacji morfonologicznych. Działanie tendencji do precyzji polegało z kolei na wykorzystywaniu przyrostków wyrazistych pod względem funkcjonalnym, np. -anin, -arium, -nia, -izacja // -yzacja, -oza. Trzeci trend uwidocznił się między innymi w używaniu afiksów obcego pochodzenia. Wreszcie tendencja do eksploatowania rzadkich podstaw słowotwórczych zaznaczyła swój wpływ przez wykorzystywanie nazw własnych i skrótowców w funkcji baz derywacyjnych. Jak zatem widać, również na początku XXI stulecia do charakterystycznych cech struktury produktywności polskiego systemu derywacyjnego należały takie właściwości, jak: dominacja derywatów prostych, struktur sufiksalnych i złożeń bezafiksalnych.
=== Produktywność systemu słowotwórczego w mediach społecznościowych ===
Aktywność systemu derywacyjnego współczesnego języka polskiego zaznaczyła się w tym okresie również w mediach społecznościowych. Mówiąc ściślej, w latach 2013–2018 w komentarzach na Facebooku utworzono kilkaset neologizmów słowotwórczych. Wśród rzeczownikowych derywatów prostych znalazły się formacje prefiksalne, sufiksalne, ujemne, paradygmatyczne, alternacyjne, a w grupie złożeń – konstrukcje interfiksalne, interfiksalno-sufiksalne, interfiksalno-paradygmatyczne, a także zrosty i kontaminacje, przy czym pod względem ilościowym dominowały struktury sufiksalne. Powstałe wówczas motywowane przymiotniki proste reprezentowały z kolei wyrazy derywaty prefiksalne, sufiksalne, ujemne, paradygmatyczne i alternacyjne, a złożone – composita właściwe i zrosty, kontaminacje. Najbardziej produktywnymi przyrostkami były w tym czasie formanty rzeczownikowe -ka, -ak, -anie, -ica/-yca oraz przymiotnikowe -owy, -ski, -ny. Charakterystyczne cechy nowych wyrazów podzielnych pochodzących z tego okresu stanowiły występowanie sufiksów typowych dla derywatów ekspresywnych oraz polszczyzny potocznej i socjolektów, duża liczba afiksów obcych, znaczny udział leksemów odnoszących się bezpośrednio do Internetu, ucięcia (towarzyszące sufiksacji), aktywność słowotwórcza imion i nazwisk oraz istnienie dubletów słowotwórczych. Poza tym do tendencji panujących w słowotwórstwie medialnym, a ściślej: w komentarzach na Facebooku, w latach 2013–2018 należały: skrótowość, hybrydyzacja, ekspresja i doraźność.
== Zobacz też ==
neologizm
formant słowotwórczy
derywacja
słowotwórstwo
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Jadacka H., System słowotwórczy polszczyzny (1945–2000), Warszawa 2001.
Klemensiewicz Z., Historia języka polskiego, Warszawa 2015.
Rybarski M., Neologizmy słowotwórcze w Obserwatorium Językowym Uniwersytetu Warszawskiego (na materiale haseł opracowanych do lutego 2022 roku). Część 1: Substantywne derywaty proste, „Poznańskie Studia Polonistyczne” 2023, nr 2, s. 129-149, https://doi.org/10.14746/pspsj.2023.30.2.8.
Satkiewicz H., Innowacje słowotwórcze w powojennym trzydziestoleciu, [w:] Współczesna polszczyzna. Wybór zagadnień, red. H. Kurkowska, Warszawa 1981, s. 130-155.
Satkiewicz H., O niektórych innowacjach słowotwórczych w polszczyźnie XX wieku, [w:] Z problemów współczesnych języków i literatur słowiańskich, red. S. Bartoszczak-Gadaj, Warszawa 1976, s. 111-121.
Satkiewicz H., Produktywne typy słowotwórcze współczesnego języka ogólnopolskiego, Warszawa 1969.
Smółkowa T., Nowe słownictwo polskie. Badania rzeczowników, Warszawa 1976.
Urzędowska A., Facewords. O tendencjach słowotwórczych w mediach społecznościowych, Kraków 2023.
Walczak B., Zarys dziejów języka polskiego, Wrocław 1995.
Waszakowa K., Przejawy internacjonalizacji w słowotwórstwie współczesnej polszczyzny, Warszawa 2005.
Woźniak E., Przełomowe dwudziestolecie. Lata 1918–1939 w dziejach języka polskiego, Łódź 2020.
Woźniak E., Wkład dwudziestolecia międzywojennego w ewolucję polszczyzny, „Poradnik Językowy” 2020, z. 6, s. 7-21.
Zagrodnikowa A., Nowe wyrazy i wyrażenia w prasie, Kraków 1982.
Zagrodnikowa A., Nowe słownictwo w prasie: rodzaje, źródła, funkcje, „Zeszyty Prasoznawcze. Kwartalnik Ośrodka Badań Prasoznawczych” 1978, nr 2, s. 9-26.
|
wikipedia
|
Profilowanie (językoznawstwo)
Profilowanie – proces wydobywania na pierwszy plan pewnej cechy lub części bazy pojęciowej wyrażenia. Efektem profilowania jest profil.
Wyrażenie językowe mogą profilować zarówno przedmioty fizyczne, pojęcia abstrakcyjne, jak i relacje.
== Bibliografia ==
Ronald W. Langacker: Cognitive Grammar: A Basic Introduction. New York: Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-533196-7. (ang.). Brak numerów stron w książce
|
wikipedia
|
Racjonalność komunikacyjna
Racjonalność komunikacyjna – wzorcowa sytuacja komunikacji pomiędzy podmiotami, gdzie dyskurs jest wolny zarówno od oddziaływań zewnętrznych, jak i od ograniczeń wynikających z samej struktury komunikacji językowej. Podmioty prowadzące dyskurs w takich warunkach łatwiej dochodzą do racjonalnych działań społecznych, a jednocześnie sprzyjają procesowi konsensualnej regulacji konfliktów społecznych. Teoria racjonalności komunikacyjnej została sformułowana przez Jürgena Habermasa.
Z uwagi na zbyt silną rolę oddziaływań zewnętrznych (np. uwarunkowania społeczno-kulturowe) i różnice w interpretacji stosowanego języka (np. „zniekształcenia” myśli w procesie komunikacji) możliwość komunikacji racjonalnej pozostaje w sferze ideacyjnej.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Redundancja
Redundancja (łac. redundantio „powódź, nadmiar, zbytek”) – nadmiarowość w stosunku do tego, co konieczne lub zwykłe. Określenie może odnosić się zarówno do nadmiaru zbędnego lub szkodliwego, niecelowo zużywającego zasoby, jak i do pożądanego zabezpieczenia na wypadek uszkodzenia części systemu.
== Inżynieria ==
W celu zmniejszenia prawdopodobieństwa załamania pracy systemu stosuje się zdublowanie krytycznych elementów systemu. W systemach, w których w przypadku awarii zagrożone jest życie ludzi, niektóre części występują potrójnie. W konstrukcjach takich jak samoloty używające całkowicie skomputeryzowanego systemu sterowania – fly-by-wire – element generujący błędną decyzję zostaje przegłosowany przez dwa pozostałe. Inna możliwość to równoległa praca trzech komponentów, ponieważ oczekuje się, że jeśli awarie podsystemów będą rzadkie i niezależne w każdym, to prawdopodobieństwo jednoczesnej awarii trzech jest znikomo małe.
== Nadmiarowość danych w bazach danych ==
Bazy danych są zwykle normalizowane, czyli doprowadzane do postaci bez nadmiarowości. W szczególności w odniesieniu do relacyjnych baz danych dąży się do sytuacji, gdy każda relacja zawiera unikalne informacje oraz klucze łączące z innymi relacjami. W szczególnych przypadkach, w celu przyspieszenia obróbki danych, relacje bywają denormalizowane, jednak może to być źródłem błędów i wewnętrznej niespójności bazy.
== Programowanie ==
W programowaniu można się spotkać z pojęciem kodu nadmiarowego (ang. redundant code). Jest to:
kod, który jest wykonywany, ale nie ma żadnego wpływu na wynik końcowy;
kod zombie, który znajduje się w programie, ale nigdy nie jest wykonywany;
kod zdublowany, gdzie wielokrotnie pojawia się taki sam fragment kodu, pełniący tę samą funkcję (lub bardzo zbliżony), a dający się zredukować przez zastąpienie go funkcją lub procedurą.
Niektórzy nie uznają kodu nadmiarowego za kategorię nadrzędną i nie zaliczają do niego kodu zombie i kodu zdublowanego, traktując je jako osobne kategorie. Nadmiarowy kod, oprócz tego, że zwiększa objętość programu oraz obniża jego czytelność, może prowadzić do wielu błędów (zwłaszcza kod zdublowany).
== Nadmiarowość informacji w teorii informacji ==
W teorii informacji redundancja to ilość informacji przekraczająca wymagane do rozwiązania problemu minimum. Bardziej formalnie – liczba bitów w wiadomości minus liczba bitów faktycznej informacji.
Celowa redundancja danych jest stosowana w celu ułatwienia odtworzenia danych po ich częściowej utracie czy uszkodzeniu lub też do wykrycia takiego uszkodzenia (CRC, Suma kontrolna).
Redundancja ma zastosowanie głównie w przypadku bardzo ważnych, strategicznych dla danego systemu informacji. Szczególnie często mamy do czynienia z redundancją danych w systemach telekomunikacyjnych, gdzie niezawodność przesyłania odgrywa kluczową rolę podczas transmisji. W dzisiejszych czasach nadmiarowość jest cechą większości systemów informacyjnych przesyłających dane w postaci cyfrowej.
Usuwanie nieprzydatnej redundancji to kompresja danych. Paradoksalnie, wiele programów kompresujących może dodawać niewielkie informacje nadmiarowe, pozwalające wykryć uszkodzenie skompresowanych danych (sumy kontrolne).
== Język ==
Zarówno mowa, jak i pismo zawierają redundantne informacje. Obecność w języku elementów nadmiarowych pozwala na efektywniejszą komunikację, szczególnie w przypadku, gdy przekaz jest zakłócony przez czynniki zewnętrzne (tzw. szum). Przykładem zjawiska redundancji jest powtarzanie informacji o rodzaju, liczbie i przypadku gramatycznym w połączeniach takich jak wysoki dom. Nadmiarowość bywa niekiedy stosowana również do podkreślenia znaczenia komunikatu. Niecelowa nadmiarowość, jak okres czasu czy miesiąc lipiec, uważana jest za niezręczność językową (zobacz też pleonazm, tautologia).
== Komunikacja ==
Redundancja w komunikacji umożliwia definiowanie nadmiarowych tras komunikacyjnych, które mogą być używane wzajemnie zamiennie (rodzaj gorącej rezerwy) przy dostępie do danych czasu rzeczywistego (procesowych) w urządzeniach przemysłowych (np. PLC, DCS) przez stacje klienckie warstwy sterowania i zarządzania procesem (np. HMI, SCADA). Przesył danych przez różne trasy komunikacyjne wiąże się ze zróżnicowaniem kosztów, co musi być uwzględnione w algorytmie wyboru trasy. Ponadto wszystkie trasy muszą być okresowo sprawdzane, aby zapobiec sytuacjom, kiedy droga zapasowa jest z jakiegoś powodu niedostępna, a system o tym nie wie.
== Zobacz też ==
entropia
OPC (standard komunikacyjny w automatyce przemysłowej)
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Redundancja – czyli rzecz o potrzebie masła maślanego w języku. Dwójka – Program 2 Polskiego Radia, 2014-04-22. [dostęp 2015-12-10].
|
wikipedia
|
Remarques sur la langue française
Remarques sur la langue françoise, utiles à ceux qui veulent bien parler et bien escrire (pol. „Uwagi o języku francuskim, przydatne dla tych, którzy chcą dobrze mówić i dobrze pisać”) – pochodząca z 1647 roku książka na temat gramatyki francuskiej autorstwa Claude’a Favre’a de Vaugelas.
Dzieło przedstawia wiedzę na temat języka francuskiego, porusza takie zagadnienia, jak: leksyka, morfologia, ortografia, syntaksa, styl i wymowa.
Jest to pionierskie dzieło w dziedzinie standaryzacji języka francuskiego, stanowi ważne źródło dla badaczy historii języka francuskiego, szczególnie XVII wieku.
Książka doczekała się wielokrotnych wznowień.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Rodzaje wypowiedzi
Rodzaje wypowiedzi - wypowiedzi dzielą się na:
wypowiedzi opisujące - opisują coś,
wypowiedzi oceniające - mieszczą w sobie oceny,
wypowiedzi optatywne - wyrażają życzenie,
wypowiedzi dyrektywalne - mówią jak należy postępować
wypowiedzi performatywne - wywołują poprzez ich wyartykułowanie jakiś skutek lub skutki w świecie konwencji.
== Zobacz też ==
ocena prakseologiczna
dyrektywa techniczna
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.
|
wikipedia
|
System językowy
System językowy – język jako system, czyli uporządkowany wewnętrznie i posiadający określoną strukturę układ elementów; innymi słowy jest to język pojmowany jako zbiór elementów i zbiór relacji (wzajemnych zależności), które zachodzą między tymi elementami, zgrupowanymi na różnych płaszczyznach.
System językowy jest tworzony przez szereg hierarchicznie uporządkowanych poziomów językowych. Na szczycie hierarchii znajduje się system funkcji językowych, który wyznacza ramy dla systemu znaków i systemu konstrukcji. W obrębie tej struktury system fonemów jest nadrzędny wobec systemu cech dystynktywnych, ale jednocześnie podporządkowany systemowi morfemów.
Sam system językowy nie funkcjonuje w izolacji; stanowi część szerszego systemu zachowań werbalnych, który wraz z systemami pozajęzykowymi (takimi jak gestykulacja czy mimika) składa się na ludzkie zachowania komunikacyjne.
Na systemowość języka w sposób wyraźny pierwszy zwrócił uwagę szwajcarski językoznawca Ferdinand de Saussure (zob. strukturalizm), który ujmował język (langue) jako konwencjonalny system znaków umożliwiających porozumiewanie się w obrębie danej społeczności. Na tej podstawie naukę o języku traktował jako część semiotyki.
== Zobacz też ==
jednostki językowe
system leksykalny
system fonologiczny
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
AdamA. Heinz AdamA., Dzieje językoznawstwa w zarysie, wyd. 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-03536-6, OCLC 17851984 .
EdwardE. Łuczyński EdwardE., JolantaJ. Maćkiewicz JolantaJ., Językoznawstwo ogólne. Wybrane zagadnienia, wyd. 2 rozsz., Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2002, ISBN 83-7326-073-0, OCLC 804658516 .
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
|
wikipedia
|
Text Retrieval Conference
Text Retrieval Conference (TREC) – seria warsztatów skupiająca się na wyszukiwaniu informacji w różnych obszarach badawczych lub ścieżkach. TREC jest współfinalizowane przez National Institute of Standards and Technology (NIST) oraz Disruptive Technology Office departamentu obrony USA. TREC powstało w 1992 jako cześć programu TIPSTER. Zadaniem TREC jest wspieranie i popieranie badań związanych z wyszukiwaniem informacji poprzez zapewnienie infrastruktury niezbędnej do ewaluacji metod wyszukiwania tekstu na dużą skalę.
Każda ścieżka (track) to wyzwanie dla biorących udział grup. Ścieżki zawierają problemy związane z wyszukiwaniem tekstu. W zależności od ścieżki, problemem mogą być pytania, tematy itp. Dzięki systemowi punktowemu oprogramowanie biorące udział w teście może być w łatwy sposób porównywane. Po ogólnym przedstawieniu wyników ewaluacji, warsztaty przewidują możliwość konwersacji uczestników na temat obecnych i przyszłych planów badawczych.
== Dostępne ścieżki (tracks) ==
Ścieżka blogowa (Blog Track) – Cel: badanie informacji w blogosferze.
Ścieżka chemiczna (Chemical Track) – Cel: rozwój i porównywanie technologii odpowiedzialnej za przeszukiwanie na dużą skalę dokumentów chemicznych, patentów. Od 2009 roku.
Ścieżka podmiotu (Entity Track) – Cel: badanie wspólnych potrzeb informacyjnych. Od 2009 roku.
Ścieżka prawna (Legal Track) – Cel: rozwój technologii wyszukiwania dokumentów prawniczych.
Ścieżka miliona pytań (Million Query Track) – Cel: testowanie hipotezy, że biblioteka zbudowana z wielu nieocenionych tematów jest lepszym narzędziem niż biblioteka zbudowana z użyciem tradycyjnych łączeń TREC.
Ścieżka informacji zwrotnej (Relevance Feedback Track) – Cel: zapewnienie podłoża pod badanie wpływu różnych czynników na trafność informacji zwrotnej.
Ścieżka webowa (Web Track) – Cel: badanie zachowania przy wyszukiwaniu informacji w sieci.
Ścieżka odpowiedzi na pytanie (Question Answering) – Cel: zdobycie większej ilości informacji niż jest w stanie przedstawić pojedynczy dokument poprzez próbę udzielenia odpowiedzi na zadane pytanie.
== Udział ==
Konferencja składa się z różnorodnych, międzynarodowych grup naukowców i deweloperów. W roku 2003 udział wzięły 93 grupy ze sfery akademickiej i przemysłowej pochodzące z 22 różnych krajów.
=== Test miliona pytań (TREC 2008 Million Query Track) ===
Na test miliona pytań składa się ogromna liczba pytań przygotowana przez organizatorów TREC. Poniżej kilka linijek z pliku zawierającego tematy pytań z roku 2007 (plik zawiera 10000 tematów)
227:women rights in 1840
297:turkey hunting in indiana
310:pyramid scheme
765:missouri tornado damage march 12 2006
4427:street parking rules
8064:world trade center tragedy
8821:2005 statistics of people arrested for marijuana
Tematy są więc bardzo różnorodne:
227: Prawa kobiet w roku 1840
297: Polowanie na indyki w stanie Indiana
310: Schemat piramidy
765: Zniszczenia spowodowane przez tornado w Missouru 12 marca 2006 roku
4427: Zasady parkowania na ulicy
8064: Tragedia World Trade Center
8821: Statystyki dotyczące osób aresztowanych za posiadanie marihuany w roku 2005
=== Ścieżka odpowiedzi na pytanie (Question Answering Track) ===
Zespoły biorące udział w Question Answering track testują systemy, których celem jest odpowiadanie na pytania zadane przez użytkownika. Co roku TREC przygotowuje inny zestaw pytań. Po zakończeniu badania prezentowane są wyniki. Najlepszy system Question Answering to taki, który udzieli najwięcej prawidłowych odpowiedzi. Przykładowy fragment pliku z pytaniami z roku 2007 znajduje się poniżej:
<target id = "217" text = "Jay-Z">
<qa>
<q id = "217.1" type="FACTOID">
What company produces his records?
</q>
</qa>
<qa>
<q id = "217.2" type="FACTOID">
What is his real name?
</q>
</qa>
<qa>
<q id = "217.3" type="FACTOID">
Who is he planning to marry?
</q>
</qa>
<qa>
<q id = "217.4" type="FACTOID">
Which company is he president of?
</q>
</qa>
<qa>
<q id = "217.5" type="FACTOID">
Where did he grow up?
</q>
</qa>
<qa>
<q id = "217.6" type="LIST">
What are titles of albums featuring Jay-Z?
</q>
</qa>
<qa>
<q id = "217.7" type="OTHER">
Other
</q>
</qa>
</target>
Wyniki „ścieżki odpowiedzi na pytanie” przedstawiane są w następującej formie (TREC-9):
Pierwsza i druga kolumna identyfikują system. Kolejna kolumna to MRR, czyli Mean reciprocal rank, który wyrażany jest wzorem:
MRR
=
1
|
Q
|
∑
i
=
1
Q
1
rank
i
.
{\displaystyle {\text{MRR}}={\frac {1}{|Q|}}\sum _{i=1}^{Q}{\frac {1}{{\text{rank}}_{i}}}.}
Jeżeli MRR jest równe 1.0, znaczy to, że każda z pierwszych odpowiedzi zaproponowana przez system była poprawna.
Łatwo zauważyć, że im MRR jest bliższe 1.0, tym lepiej.
Ostatnia kolumna to procentowo wyrażona liczba błędnych odpowiedzi.
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Strona domowa projektu
|
wikipedia
|
Walencja (językoznawstwo)
Walencja – pojęcie z zakresu językoznawstwa określające łączliwość elementów języka, a zwłaszcza czasowników.
== Historia ==
Pierwsze prace o zjawisku walencyjności przedstawił Karl Bühler, chociaż jego analiza bywa utożsamiana z konotacją. W następnych latach badania i rozwój teorii walencji dotyczył głównie gramatyki niemieckiej. Za autora terminu „walencja” uznawany jest Lucien Tesnière, który porównał łączenie leksemów w zdania do łączenia atomów w cząsteczki i odwołał się do chemicznej wartościowości. Teoria walencji miała być alternatywną teorią składniową, która sprawdzała się w opisywaniu czasowników. Znalazła ona zastosowanie w przetwarzaniu języków naturalnych, jak również jako ogólne źródło w nauczaniu języka obcego.
== Teoria ==
Teoria walencji dzieli zbiór podrzędników na dwie klasy. Elementy ściśle związane z nadrzędnikiem określane są mianem argumentów, fraz wymaganych lub aktantów. Pozostałe, które są luźno związane, nazywa się modyfikatorami, frazami luźnymi, adiunktami lub cyrkumstantami. Stałym problemem w teorii walencji jest wyodrębnianie elementów charakterystycznych od elementów adiunktywnych. Z powodu trudności w określeniu granicy między argumentami a modyfikatorami rozważa się istnienie słowników i gramatyki bez takiego rozróżnienia.
Istnieją różne metody podziału podrzędników na ściśle i luźno związane z nadrzędnikiem:
kryterium ontologiczne
kryterium formalne
kryterium funkcyjne
kryterium iterowalności
kryterium wybiórczości
kryterium zasłówka
== Zobacz też ==
klasyfikacja części mowy
wariacja językowa
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
JoannaJ. Golonka JoannaJ., Walencja stosowana w dydaktyce i w analizie tekstu, „Lingwistyka stosowana” (9), 2014, s. 79–92 [dostęp 2018-07-09] .
AdamA. Przepiórkowski AdamA., On the Computational Usability of Valence Dictionaries for Polish, „Prace Instytutu Podstaw Informatyki Polskiej Akademii Nauk” (971), 2003, s. 1–14 [dostęp 2018-07-09] .
AdamA. Przepiórkowski AdamA., Argumenty i modyfikatory w gramatyce i języku, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2017, ISBN 978-83-235-3111-1 [dostęp 2018-07-09] .
RomanR. Sadziński RomanR., Kryteria analizy walencyjnej, „Folia Linguistica”, 26, 1992, s. 63–72 [dostęp 2018-07-09] .
MichałM. Smułczyński MichałM., Walencja semantyczna polskich i duńskich czasowników ruchu w ujęciu kontrastywnym, „Studia Linguistica”, XXXII, Wrocław 2013, s. 173–188 [dostęp 2018-07-09] .
ZofiaZ. Zaron ZofiaZ., Konotacja nie jedno ma imię. Wymagania składniowe nazw osobowych, Moskwa 2012, s. 672–681 [dostęp 2018-07-09] .
== Linki zewnętrzne ==
Walenty. Internetowy słownik walencyjny języka polskiego [online] [dostęp 2018-07-09] . strona główna serwisu
|
wikipedia
|
Wikitongues
Wikitongues – amerykańska organizacja non-profit zarejestrowana w stanie Nowy Jork. Jej celem jest dokumentacja języków świata i stworzenie audiowizualnej „encyklopedii” zróżnicowania językowego. Organizacja została powołana w 2014 r. z inicjatywy trzech założycieli (Frederico Andrade, Daniel Bogre Udell, Lindie Botes).
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona organizacji (ang.)
Wikitongues w serwisie YouTube
|
wikipedia
|
World Atlas of Language Structures
World Atlas of Language Structures (WALS) – baza danych gromadząca informacje na temat struktury języków świata (z perspektywy fonologicznej, gramatycznej i słownikowej), zaczerpnięte z dostępnej dokumentacji lingwistycznej. Projekt opisuje języki świata pod względem ich lokalizacji, pokrewieństwa językowego oraz podstawowych cech typologii lingwistycznej. Pierwsze wydanie bazy danych zostało wprowadzone na rynek przez Oxford University Press i przybrało postać książki z płytą CD-ROM (2005). W kwietniu 2008 ogłoszono wydanie internetowe. Projekt jest utrzymywany przez Instytut Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka i Max Planck Digital Library. Do jego autorów należą: Martin Haspelmath, Matthew S. Dryer, David Gil i Bernard Comrie.
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
World Atlas of Language Structures – wydanie internetowe
|
wikipedia
|
Wypowiedź dyrektywalna
Wypowiedź dyrektywalna (dyrektywna, powinnościowa) - nie wypowiada się na temat tego, jak jest, ale na temat tego, jak ktoś powinien się zachować, przy czym może ona to robić w sposób mniej lub bardziej stanowczy.
Wypowiedziom dyrektywalnym nie da się raczej przypisać wartości prawdy lub fałszu. Można je za to uznawać za słuszne bądź niesłuszne, wiążące bądź niewiążące albo obowiązujące lub nieobowiązujące - tj. będąc w zgodzie ze stanowiskiem nonkognitywistycznym/akognitywistycznym.
Wśród wypowiedzi dyrektywalnych można wyróżnić:
rozkazy,
polecenia,
zasady,
dyrektywy,
normy,
reguły,
wytyczne,
zalecenia,
rekomendacje,
wskazówki,
dobre rady,
sugestie,
prośby.
Od wypowiedzi dyrektywalnych trzeba odróżnić tzw. dyrektywy (normy) techniczne (instrumentalne, celowościowe, teleologiczne, praktyczne), które wskazują sposób, w jaki mamy postąpić, aby osiągnąć dany skutek (cel) w świecie fizycznym, i którym można przypisać wartości prawdy lub fałszu.
Uzasadnieniem formułowania poszczególnych wypowiedzi dyrektywalnych mogą być oceny, a dyrektyw technicznych wypowiedzi opisowe, jakie stwierdzają występowanie pewnych prawidłowości w świecie fizycznym.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.
|
wikipedia
|
Wypowiedź oceniająca
Wypowiedź oceniająca (wartościująca) – wypowiedź, która określa czyjś negatywny lub pozytywny stosunek do czegoś, tj. przede wszystkim wyraża czyjąś aprobatę lub dezaprobatę dla jakiegoś stanu rzeczy, np. stanowi, że coś jest ładne, dobre, fantastyczne, boskie.
Na ogół przyjmuje się, że wypowiedziom oceniającym nie da się przypisać wartości prawdy lub fałszu (tzw. stanowisko antykognitywistyczne/akognitywistyczne), a zawarte w nich oceny są zrelatywizowane do dokonujących je osób, a nie absolutne.
Gdy podstawą wypowiedzi oceniających są wartości i standardy panujące w danej społeczności (np. ustalone kanony piękna), upodabniają się one jednak do wypowiedzi opisujących i mogą być prawdziwe lub fałszywe, tj. w zależności od tego, czy dokonane w nich oceny są zgodne lub niezgodne z powszechnie akceptowanymi w danym środowisku standardami i wartościami.
Od ocen, jakie zawierają wypowiedzi oceniające i jakie zwie się zasadniczymi, należy odróżniać tzw. oceny prakseologiczne.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.
|
wikipedia
|
Wypowiedź opisująca
Wypowiedź opisująca (opisowa, deskryptywna, stwierdzająca, konstatująca, asertoryczna) – wypowiedź, która zawiera w sobie stwierdzenie o tym, że coś istnieje albo nie istnieje.
Wypowiedzi opisujące są prawdziwe, ilekroć stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że występuje, rzeczywiście występuje, a stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że nie występuje, rzeczywiście nie występuje.
Wypowiedzi opisujące są fałszywe, gdy stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że występuje, w rzeczywistości nie występuje, a stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że nie występuje, w rzeczywistości występuje.
Żeby stwierdzić ich prawdziwość lub fałszywość, muszą one podawać miejsce i czas stanu, o którym jest w nich mowa – jak jest np. w przypadku stwierdzenia, iż teraz w Krakowie za oknami pada deszcz.
Do wypowiedzi opisujących należą tylko zdania oznajmujące (nie są już nimi zdania pytające ani zdania rozkazujące).
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.
|
wikipedia
|
Wypowiedź optatywna
Wypowiedź optatywna (optatyw) – wypowiedź, która wskazuje na to, jaki stan rzeczy byłby pożądany w przyszłości (zawiera w sobie życzenie) – np. „obym był bogaty”, „żeby w lipcu było ciepło”.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.
|
wikipedia
|
Związek syntagmatyczny
Związek syntagmatyczny – jest to związek składniowy pomiędzy dwoma wyrazami. Może, ale nie musi on dotyczyć wyrazów występujących w tekście tuż obok siebie. Taka relacja może występować np. pomiędzy rodzajnikiem a rzeczownikiem, rzeczownikiem a czasownikiem lub przyimkiem a uzupełenieniem. Związek syntagmatyczny można przedstawić w postaci schematu, np. wysokie drzewo i przystojny mężczyzna realizują schemat:
przymiotnik + rzeczownik
(przy czym oba te elementy muszą być w tym samym przypadku, liczbie i rodzaju).
W powyższych przykładach można stwierdzić, że elementy pozostają ze sobą w związku syntagmatycznym, ponieważ:
rzeczownik otwiera pozycję dla przymiotnika (przymiotnik opisuje cechy rzeczownika),
przymiotnik nie może wystąpić w tekście bez rzeczownika:
W ogrodzie rosło wysokie *(drzewo).
W powyższym przykładzie brak elementu oznaczonego „*(…)” powoduje zdanie nieakceptowalne.
Występuje związek rządu (rzeczownik narzuca przymiotnikowi przypadek, liczbę i rodzaj).
Związek syntagmatyczny przeciwstawia się związkowi paradygmatycznemu, czyli relacji pomiędzy elementami, które w tym samym kontekście mogą być wzajemnie zastępowalne.
Pojęcie zostało wprowadzone do językoznawstwa przez Ferdinanda de Saussure’a.
== Bibliografia ==
Ireneusz Bobrowski: Zaproszenie do językoznawstwa. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1998, s. 64. ISBN 83-85579-97-4.
Robert D. Van Valin: An introduction to syntax. Cambridge: Cambridge University Press, 2007, s. 239. ISBN 0-521-63199-8.
|
wikipedia
|
Kultura języka
Kultura języka (in. kultura językowa , kultura mowy) – termin językoznawczy, w Polsce różnie definiowany na przestrzeni lat. W każdym z ujęć jest powiązany z preskryptywnym podejściem do języka. Najogólniejsza definicja Andrzeja Markowskiego brzmi: świadome i celowe posługiwanie się językiem we wszelkich sytuacjach komunikatywnych. Wyróżnia on także cztery precyzyjniejsze znaczenia tego terminu:
Jako umiejętność mówienia i pisania zgodnie z przyjętymi w danej społeczności normami językowymi. W tym znaczeniu kultura języka jest zawsze wartościowana dodatnio. Takie podejście reprezentuje na przykład zdanie: Nauczyciele powinni dbać o kulturę języka swoich wychowanków.
Jako działalność kulturalnojęzykowa (kultywacja języka ). Takie znaczenie terminu ma na gruncie polskim najstarszy rodowód, ponieważ wywodzi się z drugiej połowy XIX wieku, z publikacji m.in. Fryderyka Skobla, Aleksandra Walickiego, Ludomira Szczerbowicza-Wieczora, Józefa Blizińskiego. Chociaż nie byli oni wykształconymi polonistami, to zajmowali się ustalaniem norm polszczyzny ogólnej, ich opisem i udzielaniem porad użytkownikom. Prace profesjonalnych normatywistów pojawiły się na początku XX w.: Artura Passendorfera Słowniczek błędów językowych i najważniejszych prawideł gramatycznych (1905), Antoniego Krasnowolskiego Najpospolitsze błędy językowe, zdarzające się w mowie i piśmie polskim (1902). Także w okresie dwudziestolecia międzywojennego w Polsce pojawiły się wydawnictwa, które miały za zadanie zwalczanie niezalecanych ówcześnie elementów mowy. Były to publikacje Adama Kryńskiego (Jak nie należy mówić i pisać po polsku, 1921, część druga 1931), Stanisława Szobera (Na straży języka. Szkice z zakresu poprawności i kultury języka polskiego oraz Słownik ortoepiczny – Jak mówić i pisać po polsku, 1937). Działalność popularyzatorska tego typu trwa do dziś ze względu na spore zainteresowanie Polaków kwestiami związanymi z normatywnością w języku: zadawaniem pytań o poprawne formy językowe, normatywną pisownię wyrazów itd. Współcześnie opiera się ona z zasady na wynikach badań opisowych, na podstawie których formułuje się sądy normatywne i kodyfikuje preskryptywny model języka.
Jako pozytywna postawa osób wobec języka, które posługują się nim, prezentując wysoki stan wiedzy lingwistycznej oraz ugruntowaną świadomość językową.
Nazwa dyscypliny kulturalnojęzykowej, która wyodrębniła się na gruncie zainteresowania językoznawców sprawami związanymi z normatywnością w języku. Niektórzy autorzy traktują ten termin jako synonim normatywistyki językowej, określanej również jako „językoznawstwo normatywne”. To także przedmiot nauczania wykładany na wydziałach filologii polskiej. Niekiedy mowa o tzw. standardologii.
Kultywacja językowa dotyczy przede wszystkim języka standardowego (literackiego) i jest blisko związana z procesami standaryzacyjnymi. Z jednej strony może przejawiać się w krytyce odstępstw od skodyfikowanego standardu, a z drugiej – ogólną promocją tolerancji dla jego wariantywności. Mimo że obie ścieżki zazwyczaj postępują równolegle (również w zależności od domen komunikacyjnych), w przypadku społeczeństw postmodernistycznych, które kładą nacisk na pluralizm i różnorodność, bardziej obiecujący wydaje się akcent na postawę drugą .
W amerykańskiej i zachodnioeuropejskiej tradycji lingwistycznej pojęcie „kultury języka” nie jest stosowane; pojawia się ono głównie w językoznawstwie krajów Europy Wschodniej, które w drugiej połowie XX w. znajdowały się pod wpływem lingwistyki radzieckiej. W literaturze anglojęzycznej terminy culture of language i language culture są nieużywane (czasami jako ekwiwalentu używa się language cultivation).
== Historia pojęcia ==
Termin „kultura języka” został zaproponowany przez rosyjskiego językoznawcę Grigorija Winokura w 1924. Później został przejęty przez przedstawicieli Praskiego Koła Lingwistycznego, którzy zaczęli popularyzować tę koncepcję na łamach swoich prac. Fundamentalne teksty ich programu zostały zamieszczone w wydaniu książkowym Spisovná čeština a jazyková kultura (1932). Inicjatywy normatywistyczne szkoły praskiej stanowiły odpowiedź na skrajny puryzm przedstawicieli czasopisma „Naše řeč”.
Bohuslav Havránek rozumiał kulturę języka literackiego jako sprawowanie świadomej pieczy nad językiem literackim i jego doskonalenie, mające na celu osiągnięcie kultywacji w zakresie języka oraz kultury językowej jednostek wykorzystujących język literacki w praktyce. Współczesny autor, Zdeněk Starý, zwraca uwagę na fakt, że praska teoria kultury językowej „nie jest teorią kultury języka, lecz kultury języka literackiego”. Zauważa tym samym, że teoria szkoły praskiej nie rozpatruje całokształtu języka narodowego i nie zajmuje się odmianami niestandardowymi. Autorzy książki Jeziku je svejedno zaznaczają, że powszechne pojmowanie kultury języka jako kultury języka literackiego pozwala na normalizację ideologii języka standardowego, opartej na przekonaniu, że tylko standard jest prawidłową formą egzystencji języka.
Czeski językoznawca František Čermák traktuje kulturę języka jako postać ogólną szerzej rozumianej kultury językowej, która według jego ujęcia obejmuje także kulturę mowy, rozumianą w sposób indywidualny. Do kwestii ogólnej kultury języka, dotyczącej całej społeczności językowej, należy jego zdaniem szereg zagadnień, związanych zwykle z językiem standardowym. Mają się do nich zaliczać stopień oraz sposób stosowania norm ortoepicznych, gramatycznych, ortograficznych i stylistycznych (które mogą być formułowane w autorytatywnych poradnikach). Kultura mowy, przypisywana jednostce, ma natomiast się przejawiać w umiejętności sprawnego posługiwania się różnymi środkami z osobistego repertuaru językowego.
=== Na gruncie polskim ===
Kwestię różnych znaczeń pojęcia „kultura języka” na gruncie polskim po raz pierwszy podjęła Halina Kurkowska w podręczniku Kultura języka polskiego, wydanym w 1971. Nadała terminowi trzy znaczenia: 1) działalność zmierzająca do udoskonalenia języka i rozwinięcia umiejętności posługiwania się nim w sposób poprawny i sprawny (...) 2) stopień umiejętności poprawnego i sprawnego używania języka (...) 3) dział językoznawstwa stosowanego. Podobnie uczynił Marian Bugajski w Językoznawstwie normatywnym (1993). Jadwiga Puzynina z kolei wymieniła tylko dwa znaczenia tego terminu (w tomie Współczesny język polski, 2001): 1) określenie związanej z językiem części ogólnej kultury społeczeństwa lub jednostki, 2) nazwa dziedziny myśli humanistycznej i działalności poświęconej kształtowaniu kultury języka w znaczeniu pierwszym. Podobnie uczynił Walery Pisarek w Encyklopedii języka polskiego (1991), a także Zygmunt Saloni w Encyklopedii językoznawstwa ogólnego (1995). Cztery znaczenia tego terminu Andrzej Markowski opublikował w tomie III Nowej encyklopedii powszechnej PWN (1995).
== Krytyka koncepcji ==
Koncepcja kultury języka spotykała się z głosami krytyki ze strony niektórych lingwistów.
Chorwacki językoznawca Anđel Starčević określa termin „kultura języka” jako ideologiczny eufemizm, który służy legitymizowaniu ideologii preskryptywizmu i konstruowaniu sztucznych problemów komunikacyjnych. Jako że kultura języka wiązana jest z umiejętnością operowania językiem (dialektem) standardowym i jego aktywnym wykorzystywaniem, pojęcie to może sugerować, iż posługiwanie się dialektami niestandardowymi (nieliterackimi) i niestandardowymi formami językowymi jest przejawem „niekultury językowej”, „barbarzyństwa” (takie poglądy bywają wręcz wyrażane przez autorów chorwackich). Zdaniem Starčevicia tak rozumiana koncepcja kultury języka nie ma charakteru naukowego i stanowi jedynie „zbiór ideologicznych strategii”, które propaguje się pod przykrywką nauki i dbałości o język. Do tych praktyk mają należeć: kultywowanie ideologii języka standardowego jako zdroworozsądkowego poglądu na język i promowanie dialektu standardowego (czy też jego hiperkodyfikowanej wersji) jako „obowiązkowego” kodu językowego, stygmatyzacja wielu użytkowników języka jako osób niekulturalnych i niekompetentnych przy jednoczesnej legitymizacji normatywistów jako uprzywilejowanej grupy kontrolującej produkcję językową i promującej ideologie językowe pod postacią prawd naukowych. Na podobne aspekty kultury języka, związane z postrzeganiem normatywności jako odpowiedzialności moralno-kulturalnej, zwraca uwagę również litewski lingwista Giedrius Subačius.
Loreta Vaicekauskienė pisze, że kultura językowa na gruncie litewskim propaguje przednaukowe podejście do języka, właściwe dla gramatyki normatywnej i ideologicznych wyobrażeń XIX-wiecznego językoznawstwa historycznego. Praktyka ta, umożliwiająca kontrolę społeczeństwa, jest realizowana pod pozorem nauki: do jej uzasadniania stosuje się alibi w formie teorii lingwistycznej (założeń językoznawstwa strukturalnego). Zdaniem autorki litewska kultura językowa nastawiona jest na konstruowanie preskryptywnego ideału języka i próby podporządkowania mu faktycznej praktyki językowej. Dochodzi tutaj do sytuacji, w której wiedza naukowa służy jako narzędzie do legitymizacji wcześniej przyjętych praktyk.
== Zobacz też ==
poradnictwo językowe
regulacja językowa
Rada Języka Polskiego
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
FrantišekF. Čermák FrantišekF., Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praha: Nakladatelství Karolinum, Univerzita Karlova, 2011, ISBN 978-80-246-1946-0, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746 (cz.).
AndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, ISBN 83-01-14526-9 .
JiříJ. Nekvapil JiříJ., Kultivace jazyka, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
AnđelA. Starčević AnđelA., Govorimo hrvatski ili ’hrvatski’: standardni dijalekt i jezične ideologije u institucionalnom diskursu, „Suvremena lingvistika”, 42 (81), 2016, s. 67–103 [dostęp 2023-10-05] (chorw.).
AnđelA. Starčević AnđelA., MateM. Kapović MateM., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., Jeziku je svejedno, Zagreb: Sandorf, 2019, ISBN 978-953-351-115-3, OCLC 1126555222 (chorw.).
GiedriusG. Subačius GiedriusG., Sovietinė preskriptyvinė kalbos suvokimo paradigm, [w:] LoretaL. Vaicekauskienė, NerijusN. Šepetys (red.), Lietuvių kalbos ideologija: Norminimo idėjų ir galios istorija, Vilnius: Naujasis Židinys-Aidai, 2016, s. 129–141, ISBN 978-609-8163-09-4, OCLC 1005842335 (lit.).
|
wikipedia
|
Agresja językowa
Agresja językowa – napastliwe, brutalne zachowanie nadawcy wypowiedzi wobec uczestników komunikacji językowej, przeciwne zasadom grzeczności wypowiedzi. Do jej przejawów należą: napastliwy ton wypowiedzi, posługiwanie się wyrażeniami negatywnie oceniającymi rozmówcę, obelgami lub wulgaryzmami. Agresja językowa zwykle wiąże się z poniżeniem odbiorcy, może ranić, obrażać. Jako ukryta forma agresji językowej wymieniana jest ironia.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Anglish
Anglish – rodzaj puryzmu w obrębie języka angielskiego, którego zwolennicy dążą do usunięcia z tego języka słów pochodzenia niegermańskiego, przede wszystkim łacińskiego, greckiego i francuskiego. Pierwszymi przedstawicielami ruchu byli w XVI w. John Cheke i Thomas Wilson, a największy wkład w ten prąd miał William Barnes. Nadmierne używanie łacińskich i greckich słów krytykował także George Orwell. Zwolennicy tego prądu postulują użycie dawnych słów rodzimego pochodzenia lub tworzenie nowych słów w oparciu o germański źródłosłów, jednak tworzone na przestrzeni lat słowa w większości nie weszły do powszechnego użycia. Sam termin „anglish” stworzył satyryk Paul Jennings.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Feminatyw
Feminatyw, feminatywum (liczba mnoga: feminatywy lub feminatywa), feminativum, nazwa żeńska – żeńskie formy gramatyczne nazw zawodów i funkcji, z przyrostkami potocznie zwanymi „żeńskimi końcówkami”. Feminatywy nazywają kobiety ze względu na przysługujący im tytuł, pełnioną funkcję, zajmowane stanowisko, wykonywany zawód, przynależność narodową, pochodzenie, wyznanie, przekonania, właściwości psychiczne i fizyczne, wykonywane czynności itp.
Jest to klasa leksemów o trwałym żeńskim rodzaju gramatycznym, w skład której wchodzą rzeczowniki samodzielne składniowo. Do feminatywów nie zalicza się przymiotników i czasowników, gdyż rodzaj jest tu kategorią fleksyjną.
Według Marka Łazińskiego feminatywy można zdefiniować jako „rzeczowniki nazywające kobiece zawody i funkcje, najczęściej derywowane od nazw męskich z sufiksem kategorii feminativum lub bezpośrednio od czasowników z sufiksem złożonym kategorii wykonawców czynności” oraz „żeńskie warianty nazw wykonawców czynności oraz osobowych nazw charakterystycznych”.
Słowotwórstwo rzeczowników żeńskich (i męskich) nazywa się mocją (cz. přechylování, niem. Movierung, ang. gender marking). Feminatywy różnią się stopniem przyjęcia na gruncie różnych języków narodowych i kontekstów kulturowych.
== Historia feminatywów w języku polskim ==
=== Okres przedwojenny i międzywojenny ===
Rozwój słowotwórczej kategorii żeńskości, istniejącej od wieków, nastąpił wraz z emancypacją kobiet, wskutek której narodziła się „potrzeba nowego nazewnictwa funkcji, zawodów, urzędów, które dotychczas były przez kobiety rzadko piastowane”. W XIX-wiecznych zwyczajach językowych funkcjonowały „neutralne stylowo odpowiedniki nazw męskoosobowych (np. docentka, doktorka, profesorka, weterynarka)”. W polszczyźnie na przełomie XIX i XX wieku występowała tendencja do „symetrycznego urabiania feminatywów”. W efekcie słowniki pierwszej połowy XX wieku notowały generalnie więcej nazw żeńskich niż w drugiej połowie stulecia.
Historyk języka polskiego Zenon Klemensiewicz w 1957 roku pisał o:
=== Okres powojenny ===
Według Zofii Kubiszyn-Mędrali maskulinizacja tytułów i nazw zawodowych (czyli ogromnej części wszystkich istniejących w polszczyźnie nazw osobowych) szerzyła się zwłaszcza w okresie powojennym. Działo się tak, ponieważ transformacja języka nie nadążała za masowym zwiększeniem aktywności zawodowej i społecznej kobiet. Coraz częściej zaczęto stosować nazwy i tytuły męskie w odniesieniu do kobiet. Hanna Jadacka w Nowym słowniku poprawnej polszczyzny stwierdziła wręcz:
W okresie PRL-u wraz z nowym typem gospodarki państwowej wprowadzono leksykę mającą na celu aktywizację zawodową kobiet w dziedzinie przemysłu i rolnictwa. Stąd stosowano takie określenia jak brygadzistka, chlewmistrzyni, formiarka, giserka, gwinciarka, kolejarka, ładowaczka, murarka, traktorzystka, zbrojniarka, żniwiarka.
Jednocześnie umacniała się tendencja do aktualizacji użyć generycznych (wspólnoodmianowych). Użycia generyczne to określenia mężczyzn i kobiet jedną męskoosobową nazwą, odnoszące się do obojga płci. Przykładowo mowa o podpisie klienta, podpisie bibliotekarza, czytelnika, indeksie studenta, zeszycie ucznia zamiast o podpisie klientki lub klienta, podpisie bibliotekarki lub bibliotekarza, czytelniczki lub czytelnika, indeksie studentki lub studenta, zeszycie uczennicy lub ucznia. Również Krysiak uważa, że słabsza pozycja feminatywów w dwudziestowiecznych pozycjach „jest być może pokłosiem wyraźnej w PRL-u tendencji do aktualizacji użyć generycznych, określania mężczyzn i kobiet jedną męskoosobową nazwą”.
Zdaniem Agnieszki Małochy-Krupy w PRL-u pojawiło się odczucie, że bardziej prestiżowo brzmią męskoosobowe formy, które nobilitują kobiety na poszczególnych stanowiskach. W konsekwencji „użycia generyczne objęły swoim zasięgiem nazewnictwo godności, funkcji i zawodów postrzeganych z perspektywy społecznej jako wyższe rangą, natomiast nazwy postrzegane jako mniej szacowne zatrzymały lub przejęły formy feminatywne (np. laborantka, szlifierka, węglarka, woźna, zecerka)”.
=== Po 1989 roku ===
Po 1989 roku (od początku transformacji ustroju) nastąpiło stopniowe wprowadzanie odpowiedników żeńskich obok funkcjonujących dotychczas nazw męskoosobowych. Rozpoczął się trwający do dziś proces słowotwórczego odblokowania tej kategorii znaczeniowej języka. Zaczęto poszukiwać odpowiedników żeńskich, zapełniać istniejące luki semantyczne w językowo „nadal niesymetrycznej rzeczywistości zawodowej, społecznej i publicznej kobiet”. Nastąpiła również reaktywacja feminatywów, takich jak: adwokatka, architektka, drzeworytniczka, literatka, rysowniczka, weterynarka, które były obecne w polszczyźnie XIX-wiecznej. Dodatkowo dzięki Internetowi:
Zofia Kubiszyn-Mędrala wyróżniła dwa stanowiska dotyczące kwestii nazywania zawodów i tytułów przynależnych kobietom:
Pierwsze stanowisko opowiada się za „słowotwórczą symetrią rodzajową w nazwach zawodów i tytułów, np. doktor – doktorka, prezes – prezeska, adwokat – adwokatka”. Zwolennicy tego podejścia powołują się na tradycję, „według nich właściwą językowi polskiemu w urabianiu nazw żeńskich od każdej formy męskiej”.
Drugie stanowisko dopuszcza używanie nazw męskich „na oznaczanie zawodów i tytułów przynależnych kobietom”. Jednym z argumentów przedstawicieli tego stanowiska jest uwzględnienie czynnika morfologiczno-fonetycznego (powstanie trudnych do wymówienia zbitek spółgłoskowych, np. architektka, adiunktka).
W 2012 roku Joanna Mucha – szefowa jednego z resortów ministerialnych oficjalnie użyła w odniesieniu do własnej osoby formy ta ministra. Wywołała tym dyskusję medialną i akademicką, której efektem jest oficjalne stanowisko Rady Języka Polskiego w sprawie żeńskich form nazw zawodów i tytułów. Stanowisko zostało przyjęte na posiedzeniu plenarnym Rady 19 marca 2012 roku i dotyczy m.in. wysokich funkcji sprawowanych przez kobiety: minister/ministra, marszałek/marszałkini, premier/premiera. Fragment stanowiska brzmi:
W 2019 roku pojawiły się nowe zapisy w Statucie Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, zgodnie z którymi w oficjalnych dokumentach uczelni można stosować zarówno żeńskie, jak i męskie formy nazw stanowisk i funkcji. Rok później na podobny krok zdecydowała się Akademia Sztuki w Szczecinie, zaopatrując w formy żeńskie (niekiedy – dwie do wyboru, obok tradycyjnej) wszystkie występujące w statucie nazwy funkcji, stopni czy tytułów. W 2021 analogiczny do UAM przepis wprowadziła Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie.
25 listopada 2019 roku na posiedzeniu plenarnym Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN zajęła oficjalne stanowisko w sprawie żeńskich form nazw zawodów i tytułów. W dokumencie można przeczytać, że „większość argumentów przeciw tworzeniu nazw żeńskich jest pozbawiona podstaw”, „dążenie do symetrii systemu rodzajowego ma podstawy społeczne”, „prawo do stosowania nazw żeńskich należy zostawić mówiącym”, a także „w polszczyźnie potrzebna jest większa, możliwie pełna symetria nazw osobowych męskich i żeńskich w zasobie słownictwa”.
== Problematyka asymetrii języka ==
Polski językoznawca Marek Łaziński zwraca uwagę, że zarówno polszczyzna, jak i inne języki rodzajowe, jest asymetryczna. Również Zofia Kubiszyn-Mędrala, poddając analizie trzy słowniki współczesnego języka polskiego i zawartych w nich feminatywów, wskazała na „brak regularności i symetryczności w formalnych wykładnikach żeńskości”. Nierówny obraz obu płci jest obecny na wielu płaszczyznach języka – w jego słowotwórstwie, leksyce, frazeologii i gramatyce. Zjawisko asymetrii języka względem płci jest wytłumaczalne czynnikami pozajęzykowymi. We współczesnej polszczyźnie tendencje dążące do symetryczności słowotwórczej w obrębie nazw zawodów i tytułów pojawiają się w lingwistyce płci, która ujmuje zagadnienie na tle problematyki rodzajowo-płciowej w języku. W tym nurcie badawczym wskazuje się na luki leksykalne i niesymetryczność w zakresie słowotwórstwa wielu nazw zawodów wykonywanych obecnie przez kobiety. W opinii większości przedstawicieli tego nurtu badawczego zmieniająca się sytuacja zawodowa i społeczna kobiet znajduje słabe odbicie w strukturach języka, o czym świadczy niepopularność żeńskich określeń większości prestiżowych stanowisk i funkcji (np. rektor – rektorka, premier – premierka).
Męskoosobowość jest specyficznie polską kategorią, a w innych językach słowiańskich, zwłaszcza w języku czeskim, derywacja sufiksalna nazw żeńskich od męskich jest procesem należącym do standardowych. W czeszczyźnie derywowanie nazw żeńskich od nazw męskich jest zjawiskiem częstszym i cieszącym się szerszą akceptacją. Czeskie odpowiedniki polskich feminatywów (np. doktorka, ministryně, filoložka) są w czeskiej praktyce językowej wyraźnie lepiej ustabilizowane i współcześnie przypisuje się im neutralne zabarwienie. Niemniej dawniej na gruncie czeskim feminatywy bywały postrzegane jako formy nacechowane, wychodzące poza zakres słownictwa neutralnego.
=== Brak kobiet wykonujących konkretne zawody ===
Jak pisze Patrycja Krysiak: „formy żeńskie nie istniały, gdyż nie było w rzeczywistości ich potencjalnych desygnatów, kobiet wykonujących określone czynności, piastujących dane funkcje”. Potwierdzają to autorki haseł w Słowniku nazw żeńskich polszczyzny, gdzie wskazane są procesy rozwoju słowotwórczej kategorii żeńskości, które zaistniały jako naturalna potrzeba nazewnictwa funkcji, zawodów, urzędów, które zaczęły być przez kobiety coraz częściej wykonywane. Również według Magdaleny Horodeńskiej-Ostaszewskiej wiele nazw kobiet należy do wyrazów rzadko używanych z powodu dominującej liczebności mężczyzn wykonujących dane zawody.
Redakcja „Poradnika Językowego” z 1901 roku na zapytanie czytelnika dotyczące tego, w jaki sposób powinna określać się kobieta, która uzyskała stopień akademicki doktora uznała, że w języku polskim nie wypracowano dotychczas formy właściwej dla określenia tytułu kobiecego, ponieważ nie było takiej potrzeby ze względu na brak kobiet wykonujących dane zawody. Jednak, jak pisze Małocha-Krupa, streszczając informacje z Poradnika Językowego, w momencie, kiedy kobiety uaktywniły się w tej sferze należy utworzyć („analogicznie do takich par rzeczowników, jak: aptekarz – aptekarka, akuszer – akuszerka, blagier – blagierka, lektor – lektorka, znachor – znachorka) także postać doktorka” – „nawet, choćby się to nie podobało interesowanym”. W dalszej części wypowiedzi publikowanej w pierwszych latach XX w. czytamy:
Jan Miodek, pisząc o językowych wykładnikach żeńskości stwierdza, że „ich absolutne zwycięstwo przewidywano po ostatniej wojnie, uzasadniając je zdobywaniem przez kobiety stanowisk i godności do tej pory zarezerwowanych dla mężczyzn. Jak wiadomo, ewolucja słowotwórcza przebiegła zupełnie inaczej: znakiem równouprawnienia stały się u nas formy bezprzyrostkowe”. W efekcie popularność zyskały określenia takie jak np. pani dyrektor, pani notariusz, pani psycholog, zamiast dyrektorka, notariuszka, psycholożka. Jednocześnie autorki Kultury języka polskiego piszą, że zastępowanie form żeńskich np. kierowniczka na pani kierownik jest niesłuszne, ponieważ są to jednostki leksykalne, które od dawna funkcjonują w języku w formach żeńskich.
=== Oszczędzanie miejsca w słownikach ===
Krysiak zauważa, że słownikarze decydowali o eliminacji wyrazów rzadziej używanych czy też redundantnych oraz że znamienna jest tendencja, iż nazwy żeńskie pomijane są raczej w dziełach mniej obszernych. Potwierdza to Żmigrodzki, według którego autorzy słowników w doborze haseł kierują się także planowaną objętością – mniejsze rozmiary słownika skłaniają do eliminacji wyrazów rzadszych na rzecz tych o wyższej frekwencji. Decyzja o umieszczaniu lub pomijaniu w słowniku feminatywów, jako odrębnych artykułów hasłowych, to właśnie problem hasłowania, a zatem kwestia techniczna. Zwłaszcza w słownikach mniejszych „naturalna jest tendencja do rezygnacji z haseł, które nie wydają się niezbędne” i dotyczy to pomijania zarówno całych klas faktów językowych, np. regularnych derywatów słowotwórczych (a takimi są w większości feminatywa), jak i wyrazów rzadziej używanych. Niehonorowanie feminatywów przez leksykografów wpływa na traktowanie nazw żeńskich przez użytkowników języka ze sporą dozą niepewności, gdyż ci uważają, że nieodnotowanie danej formy w słowniku świadczy automatycznie o jej niedopuszczalności normatywnej.
=== Androcentryzm języka polskiego w podręcznikach ===
Badaczki i badacze realizujący projekt „Gender w podręcznikach” udokumentowali powszechną praktykę stosowania w polskich podręcznikach szkolnych męskoosobowych form także wobec postaci żeńskich oraz grup, w których skład wchodzą osoby różnej płci. Analizą ilościową i jakościową objęto w sumie 227 (co stanowi 25,82% z 879 zatwierdzonych przez MEN w 2013 roku) wybranych podręczników, dopuszczonych do użytku szkolnego i przeznaczonych do kształcenia ogólnego w zakresie 28 przedmiotów (w tym edukacja przedszkolna), na wszystkich czterech poziomach kształcenia w różnych typach szkół, zgodnie z nową podstawą programową obowiązującą na dzień 01.10.2013.
== Wybrane słowniki języka polskiego zawierające feminatywy ==
Słownik autorstwa Samuela Lindego z 1807 roku, który zawiera nazwy żeńskie, podaje je jako osobne artykuły hasłowe. Każdy z nich ma również osobną definicję i jest traktowany jako fakt językowy. Jednak w słownikach z lat 50. i 60. XX wieku feminatywy nie mają już własnej definicji, choć nadal są traktowane jako osobne hasła. Słowniki tworzone u końca XX wieku i na początku wieku XXI odchodzą od notowania feminatywów lub nie są one autonomiczne, jedynie traktowane jako podhasła. Stan ten został zmieniony w 2015 roku wraz z publikacją Słownika nazw żeńskich polszczyzny pod redakcją Agnieszki Małochy-Krupy, będącego zbiorem feminatywów w języku polskim.
Patrycja Krysiak uważa, że uwzględnienie w słownikach feminatywów można „interpretować jako akt na rzecz równości kobiet i mężczyzn, wskazanie na równorzędną pozycję obu płci”, a także „dążność do przywrócenia lub podtrzymania symetryczności słowotwórczej w obrębie nazw osobowych”. Jednocześnie w publikacjach, w których nazwy żeńskie są nieobecne przejawia się „przekonanie leksykografów, że nazwy męskoosobowe pełnią funkcję nazw generycznych, denotujących przedstawicieli obu płci”.
=== Lista przykładowych słowników uwzględniających feminatywy ===
Słownik języka polskiego autorstwa Samuela Lindego (Warszawa 1807–1814)
Słownik języka polskiego (tzw. Słownik wileński) pod redakcją Aleksandra Zdanowicza i innych (Wilno 1861)
Słownik języka polskiego (tzw. Słownik warszawski) pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego (Warszawa 1900–1927)
Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego (Warszawa 1958–1969)
Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka (Warszawa 1978-1981)
Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod redakcją Haliny Zgółkowej (Poznań 1994–2005).
Inny słownik języka polskiego pod redakcją Mirosława Bańki (Warszawa 2000)
Słownik nazw żeńskich polszczyzny pod redakcją Agnieszki Małochy-Krupy (Wrocław 2015)
Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów pod redakcją Jerzego Bralczyka (Warszawa 2005)
Uniwersalny słownik języka polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza (Warszawa 2003)
Wielki słownik języka polskiego pod redakcją Piotra Żmigrodzkiego (Kraków 2007–)
== Wykładniki żeńskości ==
W językach polskim i czeskim najbardziej produktywnym wykładnikiem feminatywnym jest końcówka -ka.
Do polskich wykładników żeńskości wchodzących w skład feminatywów należą:
dzierżawcze przyrostki żeńskości (-owa, -ówna, -ina/-yna, -anka) – krawcowa, hrabina, burmistrzanka, koleżanka;
formanty (-ka, -ini/-yni, -ica/-yca,-ina/-yna,-anka) – autochtonka, kibicka, sabotażystka, skoczkini, przodkini, sportowczyni, wydawczyni, dawczyni, anielica, diablica;
sufiksy (-icha/-ycha,-na,-essa) – kowalicha, druhna, baronessa.
W języku czeskim wyróżnia się kilka podstawowych wykładników tworzących feminatywy rzeczownikowe. Zalicza się do nich: -ka, -ice, -yně, -ová, -na, -anda.
Najczęściej spotykanym formantem feminatywnym jest przyrostek -ka oraz jego rozszerzenia -nk(a), -nk(a), -ovk(a), -ezk(a). Formant ten łączy się z wyrazami męskimi rodzimymi, wyrazami zapożyczonymi oraz rzeczownikami motywowanymi i niemotywowanymi. Może być stosowany w przypadku rzeczowników męskich zakończonych sufiksem: -tel (učitel → učitelka), -č (prodavač → prodavačka), -ař/ář (lékař → lékařka), -ák (zpěvák → zpěvačka), -íř (malíř → malířka), -ec (cizinec → cizinka), -an (Jihlavan → Jihlavanka). Dołączany jest również do rzeczowników zakończonych na spółgłoskę, np. referent → referentka, doktor → doktorka, inženýr → inženýrka.
Cząstka -ka może się również łączyć z obcym formantem -log, np. sociolog → socioložka; filolog → filoložka. Formy tego typu są w czeszczyźnie zadomowione i szerzej akceptowane niż w języku polskim, gdzie uchodzą współcześnie za niestandardowe.
== Przykładowe feminatywy w słownikach języka polskiego ==
== Zobacz też ==
neologizm
poprawność polityczna
norma językowa
norma stylistyczna
seksizm językowy
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
SvětlaS. Čmejrková SvětlaS., Rod v jazyce a komunikaci: specifika češtiny, „Slovo a slovesnost”, nr 4/2002, 2002, s. 263–286 [dostęp 2024-11-18] (cz.).
Sowa K. (2013), Feminatywa w języku polskim i czeskim – tworzenie, użycie, frekwencja, [w:] Slavica iuvenum XIV, Ostravská univerzita v Ostravě, Filozofická fakulta.
Daneš F. (1967). Tvoření slov v češtině 2. Odvozování podstatných jmen. Praga, Československé akademie věd. (cz.)
Bąk P. (2013) Poprawność polityczna a problem ekwiwalencji polskich i niemieckich żeńskich nazw osobowych, [w:] Lingwistyka Stosowana / Applied Linguistics / Angewandte Linguistik nr 8, s. 27-41.
Borejszo M. (2005), O nazwach kobiet w polszczyźnie i ich roli w rekonstruowaniu obrazu świata, [w:] Język a komunikacja 8. Zbiór referatów z konferencji Język trzeciego tysiąclecia III, t. 1, red. G. Szpila, Kraków, s. 235–246.
Hołojda-Mikulska K. (2016), Dyskusje o feminatywach na łamach „Języka Polskiego” w latach 1945–1989, [w:] „Język Polski”, nr 2 (96), s. 89–97.
Horodeńska-Ostaszewska, M. (2006). Nazwy kobiet w Uniwersalnym słowniku języka polskiego PWN (2003), „Prace Filologiczne”, tom LI, s. 179–187.
Horodeńska-Ostaszewska, M. (2007). Niektóre słownikowe rozstrzygnięcia definicyjne w odniesieniu do nazw osób, „Prace Filologiczne”, nr 52, s. 253–267.
Horodeńska-Ostaszewska, M. (2011). O nazwach osób. Problemy z symetrycznością informacji o płci, [w:] Osoby i działania. Wokół „Słownika nazw osobowych”, oprac. i red. naukowa Z. Zaron i S. Dubisz, s. 207–306.
Karwatowska, M., Szpyra-Kozłowska, J. (2005). Lingwistyka płci. On i ona w języku polskim, Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Klemensiewicz Z. (1982). Tytuły i nazwy zawodowe kobiet w świetle teorii i praktyki, [w:] Składnia, stylistyka, pedagogika językowa, Warszawa, 729-753.
Krysiak, P. (2016). Feminatywa w polskiej tradycji leksykograficznej, „Rozprawy Komisji Językowej”, tom XLII, s. 83–90.
Kubiszyn-Mędrala, Z. (2007). Żeńskie nazwy tytułów i zawodów w słownikach współczesnego języka polskiego, „LingVaria”, tom II, nr 1–3, s. 31–40.
Łaziński, M. (2006). O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo-płciowa, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Małocha-Krupa, A. (2018). Feminatywum w uwikłaniach językowo-kulturowych, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT.
Nowosad-Bakalarczyk M. (2006). Tendencje w sposobie wyrażania żeńskości we współczesnej polszczyźnie, „Język Polski”, z. 2, s. 126–136.
Rubcowa M.I. (2015). Niektóre problemy funkcjonowania feminatywów w języku polskim z formatowaniem -k/a, „Слов'янський збірник” 19(34), s. 304–311.
Siatkowska, E. (2012). Konkurencja czynników zewnętrznych i wewnętrznych w tworzeniu polskich i czeskich feminatiwów (przyczynek do badań nad płcią kulturową), [w:] Oblicze płci. Język – kultura – edukacja, red. Małgorzata Karwatowska, Jolanta Szpyra – Kozłowska, Lublin, s. 129–138.
== Linki zewnętrzne ==
Marcin Napiórkowski, Żeńskie końcówki to kwestia życia i śmierci, 2 listopada 2019.
Kamil Janicki (2019). Żeńskie końcówki, feminatywy w II RP. Używano ich w Polsce już 100 lat temu i nie wzbudzały kontrowersji, „Wielka Historia”.
Klára Osolsobě, Zdenka Rusínová, Přechýlené názvy, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.). Brak numerów stron w książce
FEMINATYWY. O genderowej nowomowie słów kilka. | TEDxKoszalin. Maciej Makselon
|
wikipedia
|
Gra słów
Gra słów – figura stylistyczna polegająca na użyciu tych samych lub podobnie brzmiących wyrazów celem uzyskania odmiennych znaczeń, nastrojów i funkcji. Gra słów bywa stosowana dla osiągnięcia efektów dramatycznych lub żartobliwych.
== Zobacz też ==
łamaniec językowy
komizm słowny
== Bibliografia ==
Anna Ginter: O powstawaniu i rozumieniu gry słów, w: Studia słowianoznawcze T. 3. Piotrków Trybunalski: Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, 2002. ISBN 83-88865-56-0. Brak numerów stron w książce
|
wikipedia
|
Innowacja językowa
innowacja językowa – każdy nowy element (wyraz, wyrażenie, forma gramatyczna, znaczenie lub konstrukcja składniowa) pojawiający się w języku. O innowacjach można mówić na poziomie tekstu, uzusu językowego, normy lub systemu języka. Pojęcie innowacji to jedno z podstawowych pojęć językoznawstwa diachronicznego (historycznego), zajmującego się badaniem ewolucji języka.
Innowacje językowe odzwierciedlają zmiany w rzeczywistości społecznej, wpływy obce oraz wewnętrzne tendencje rozwojowe języka. Pojawianie się innowacji w języku jest związane z różnymi zjawiskami i procesami językowymi; powstają wskutek skojarzeń i przejęzyczeń, w celu zaspokojenia potrzeb nazewniczych, uproszczenia sposobu formułowania myśli i pod wpływem analogii do zjawisk charakterystycznych dla danego języka.
Najczęściej kształtują się innowacje leksykalne, czyli nowe wyrazy odnoszące się do nowych przedmiotów lub pojęć lub służące wyrażeniu określonego stosunku mówiącego do rzeczywistości. Takie innowacje są określane mianem neologizmów. Czasami utożsamia się neologizmy i szeroko pojęte innowacje językowe.
Innowacje pojawiają się w konkretnych tekstach i kształtują w sposób ciągły, a jeśli dana innowacja się utrwala, to wchodzi do uzusu danego typu tekstów lub grupy społecznej. Z czasem innowacja może zostać zaakceptowana przez normę, wejść do systemu językowego i przybrać charakter zmiany językowej. Ocena innowacji jest zaliczana do zadań tzw. językoznawstwa normatywnego, które wartościuje je pod względem przydatności i zgodności z normą językową. Tradycyjne koncepcje kultury (kultywacji) języka często postrzegają zmienność języka jako zjawisko niepożądane lub wręcz szkodliwe.
== Podział innowacji ==
=== Typologia formalna ===
Typologia formalna wyróżnia następujące typy innowacji:
innowacje fonetyczne;
innowacje gramatyczne (fleksyjne i składniowe);
innowacje leksykalne (słowotwórcze, wyrazowe, semantyczne i frazeologiczne);
innowacje stylistyczne.
=== Typologia funkcjonalna ===
Typologia wyróżnia następujące typy innowacji:
innowacje uzupełniające mają charakter leksykalny i służą wypełnieniu braków w systemie nazewniczym, nazywając nowo powstałe desygnaty, np. walentynki, dekomunizacja; zaspokajają nową potrzebę wyrażenia stanów emocjonalnych, np.: oszołom, superatrakcyjny. Powstają najczęściej poprzez neosemantyzację, zapożyczenia, mogą także przybierać formę neologizmów słowotwórczych lub frazeologicznych;
innowacje regulujące służą usuwaniu z języka zjawisk wyjątkowych, dotyczą głównie systemu gramatycznego, np.: forma gałęziami (uznawana przez normę), koniami, przyjacielami (odstępstwa fleksyjne);
innowacje rozszerzające powstają poprzez rozszerzenie zakresu stosowania schematu gramatycznego, np.: cztery dziewczęta zamiast czworo dziewcząt, wskutek czego następuje poszerzenie łączliwości liczebników głównych kosztem zbiorowych;
innowacje alternatywne wskutek nasilania się mód i tendencji tworzą alternatywne określenia dla tego samego zjawiska, np.: zapożyczone z angielskiego lider obok dawnego przywódca;
innowacje nawiązujące tworzą nowe formy językowe w analogii do form już istniejących, np.: nienormatywne protokół z zebrania zamiast protokół zebrania nawiązuje do fraz relacja z zebrania, sprawozdanie z zebrania lub również nienormatywne przywiązywać do czegoś uwagę zamiast przywiązywać wagę powstało w analogii do zwracać na coś uwagę;
innowacje skracające służą ekonomizacji języka, mają charakter skrótu lub skrótowca, np.: inż., Pekao, albo też powstają poprzez uniwerbizację: budżetówka (od strefa budżetowa). Skróceniu może podlegać także składnia: Dawno wiedział o tym, że go zdradza;
innowacje precyzujące mają charakter ściśle znaczeniowy, służą likwidowaniu zbędnej synonimii, np.: romanse (przygody miłosne) i romansy (typ powieści)
== Zobacz też ==
kontakt językowy
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Kiep
Kiep – od prasłowiańskiego *kъpъ, etymologicznie powiązane z tocharskim kwīpe (wstyd), staropolskie słowo znane z literatury XV-wiecznej (podobnie stare słowo czeskie i ruskie), oznaczające pierwotnie srom, odpowiednik łacińskiego cunnus (1447, 1525), a w przenośni także kobietę, a później, XVI–XVII w., także mężczyznę zniewieściałego lub zachowującego się nie po męsku (np. niehonorowo lub nierozumnie), z którego wzięło się później kolejne znaczenie na określenie człowieka głupiego, które przetrwało do naszych czasów.
Od tego wyrazu pochodzi przymiotnik kiepski i czasownik kpić.
W tym znaczeniu użył tego wyrazu Jan Andrzej Morsztyn we fraszce „Nadgrobek kusiowi”:Kuś umarł, kpy w sieroctwie (...)Z wieloznaczności pojęcia korzystali m.in. we fraszkach: Wespazjan Kochowski (np. gdzie kiep powozi, a w chomącie mądy – gdzie żona furmanem, a mąż koniem), oraz Wacław Potocki (np. między kolany u niewiasty kiep – o mężczyźnie zdominowanym przez kobietę, jak koń prowadzony kolanami jeźdźca).
Za czasów panowania Jana Kazimierza opozycyjna część szlachty wobec tego monarchy mówiła o nim kiep. Przed oskarżeniami o nielojalność broniono się, tłumacząc, że jest to skrót oznaczający „Król Jan Europy Pan”.
W dzisiejszej polszczyźnie kiep funkcjonuje jako archaiczne określenie na osobę głupią, a w szczególności łatwą do oszukania (odmiana kiep, kpa, kpy). W mianowniku lp. jest homonimem nowszego kiep „niedopałek papierosa” (odmiana kiep, kiepa, kiepy), z niemieckiego Kippe.
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Andrzej Bańkowski, Etymologiczny słownik Języka polskiego, t. I: A–K, Warszawa 2000, ISBN 978-83-01-13019-0, s. 667–668.
|
wikipedia
|
Kontaminacja (językoznawstwo)
Kontaminacja (łac. contaminatio – „zetknięcie” albo „splamienie”) – zjawisko słowotwórcze oznaczające połączenie (zmieszanie) dwóch (lub więcej) słów albo wyrażeń, zwykle zbliżonych semantycznie lub leksykalnie.
Można wyróżnić cztery rodzaje kontaminacji:
frazeologiczne
morfologiczne (np. przekonywujący zamiast normatywnego „przekonujący” lub „przekonywający”)
leksykalne (zbitka wyrazów mających wspólne elementy znaczeniowe; np. przymiotnik pstrokaty zbudowany z cząstek przymiotników pstry i srokaty)
składniowe (np. w szeregu wypadkach zamiast „w szeregu wypadków” lub „w wielu wypadkach”)
Do krytykowanych kontaminacji frazeologicznych należą m.in.:
w każdym bądź razie (zbicie w jedno powiedzenie zwrotów „w każdym razie” i „bądź co bądź”)
na wskutek (złączenie w jeden zwrot wyrażeń przyimkowych „na skutek” i „wskutek”)
dzięki bardzo (zamiana słów pomiędzy „dziękuję bardzo” i „wielkie dzięki”)
zawieszenie ognia (zamiana słów w kolokacjach „zawieszenie broni” i „wstrzymanie ognia”)
pełnić rolę (przeniesienie czasownika z frazeologizmu „pełnić funkcję” do „grać/odgrywać rolę”)
wywrzeć piętno (przeniesienie czasownika z frazeologizmu „wywrzeć nacisk” do „odcisnąć piętno”)
przykładać do czegoś wagę (przeniesienie czasownika z idiomu „przykładać do czegoś miarę” do „przywiązywać do czegoś wagę”)
Z perspektywy normatywnego podejścia do języka kontaminacje są przeważnie oceniane negatywnie. Nieliczne konstrukcje skontaminowane (np. pełnić rolę zamiast pełnić funkcję) uzyskują akceptację na poziomie normy językowej.
== Zobacz też ==
hybryda (językoznawstwo)
zbitka wyrazowa
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Krytyka językowa
Krytyka językowa – działalność metajęzykowa mająca na celu doskonalenie poziomu wypowiedzi językowych. Przedmiotem krytyki językowej są wypowiedzi językowe, które odstępują od wyobrażeń nt. kultury języka.
W krytyce językowej uczestniczą zarówno zwykli użytkownicy języka, jak i specjaliści. Fachowa krytyka językowa opiera się na teoretycznych kryteriach oceny, tj. kryteriach kodyfikacji i kultury mowy. Są to takie kryteria jak normatywność, funkcjonalność i systemowość (które często – choć nie zawsze – pokrywają się ze sobą). Krytyka językowa może być związana z refleksją nad sposobem wypowiedzi, wrażliwością językową i wyczuleniem na konfliktogenne praktyki językowe.
W zależności od podejścia krytyka językowa może dążyć do purystycznej oceny zachowań językowych (zob. puryzm) bądź do traktowania ich w sposób bardziej tolerancyjny.
Pojęcie było wykorzystywane przez przedstawicieli Praskiego Koła Lingwistycznego, stanowiąc część teorii kultury języka. Krytykę językową rozumiano jako działalność skierowaną wobec konkretnych wypowiedzi językowych, przy odwołaniu do skodyfikowanych norm językowych (gramatycznych, leksykalnych, frazeologicznych, ortoepicznych, ortograficznych) oraz aktualnych wymagań ideologicznych i estetycznych wobec języka.
== Zobacz też ==
norma językowa
preskryptywizm
poradnictwo językowe
krytyka literacka
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
JurajJ. Dolník JurajJ., Jazyková kritika na Slovensku. Úloha jazykovej kritiky, [w:] JozefJ. Mlacek (red.), Prednášky XXXIV. letného seminára slovenského jazyka a kultúry, Bratislava: Stimul, 1998 (Studia academica Slovaca 27), s. 35–41, ISBN 978-80-85697-84-1, OCLC 84849052 (słow.).
JurajJ. Dolník JurajJ., Teória spisovného jazyka: so zreteľom na spisovnú slovenčinu, Bratislava: VEDA, vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, 2010, ISBN 978-80-224-1119-6, OCLC 706019500 (słow.).
|
wikipedia
|
Lingwistyka potoczna
Lingwistyka potoczna (ang. folk linguistics), także pseudolingwistyka – ogół potocznych poglądów na temat języka, będących wyrazem nienaukowej refleksji nad językiem. Anglojęzyczny termin folk linguistics został wprowadzony w 1964 roku przez językoznawcę Henry’ego Hoenigswalda w prezentacji A proposal for the study of folk linguistics , odpowiedniki tego pojęcia pojawiały się również na gruncie językoznawstwa rosyjskiego (народное языкознание, narodnoje jazykoznanije) i niemieckiego (Volkslinguistik). Lingwistyka potoczna jest blisko związana z badaną już wcześniej etymologią ludową, w sposób laicki wyjaśniającą związki semantyczne w języku, i analogią ludową, korelującą zjawiska morfologiczne na podstawie semantyki.
Potoczne poglądy lingwistyczne są charakterystyczne dla ogółu społeczności językowych. W różnych zakątkach świata powszechne są przekonania, jakoby niektóre języki były starsze, piękniejsze, bardziej ekspresywne lub bardziej logiczne od innych – czy też bardziej odpowiednie do pewnych celów. Do częstych należą także spostrzeżenia na temat pogarszającego się stanu języka oraz rozróżnienie między poprawnymi i niepoprawnymi formami językowymi. Poglądy lingwistyki potocznej niekoniecznie odzwierciedlają obiektywną rzeczywistość, ale ze względu na swoje rozprzestrzenienie mogą ją kreować, gdyż mają moc wywierania wpływu na postawy społeczne.
Językoznawca Ray Jackendoff stwierdza, że stosowanie w edukacji potocznych poglądów językowych jest potencjalnie niekorzystne dla uczniów posługujących się niestandardowymi odmianami języka. Wartościowanie różnych bytów językowych jako „dobrych” lub „złych” może prowadzić do negatywnych skutków społecznych .
Termin „lingwistyka potoczna” obejmuje także ideologiczne spojrzenia na język, w tym poglądy o podłożu nacjonalistycznym. Fakty naukowe ustalone w drodze badań językoznawczych często stoją w sprzeczności z utwierdzonymi odczuciami społecznymi. W Polsce utrwalony jest mit o wyjątkowej złożoności języka polskiego na tle innych języków.
== Przykłady ==
Ray Jackendoff przytacza następujące stwierdzenia jako przykłady przekonań typowych dla lingwistyki potocznej :
Stwierdzenie: „Dzieci staną się zdezorientowane, jeśli będą próbowały posługiwać się więcej niż jednym językiem”. Część rodziców obawia się, że dzieci mogą mieć problem z uporządkowaniem znajomości różnych języków.
W rzeczywistości dzieci mogą z łatwością stać się wielojęzyczne, jeśli mają regularny kontakt z różnymi językami. W większości krajów polilingwizm nie jest wyjątkiem, lecz normą. Dzieci bez trudu uczą się rozróżniania języków i sytuacyjnego przełączania się między nimi.
Stwierdzenie: „Językiem jest język pisany. Twór pozbawiony postaci pisanej lub słownika nie jest językiem”.
Gdyby przyjąć ten pogląd za słuszny, większość języków w dziejach ludzkości nie spełniałaby kryteriów bycia językiem. Jeszcze 200 lat temu znakomita większość języków świata istniała wyłącznie w formie mówionej, a umiejętność czytania i pisania była dostępna jedynie wąskiej warstwie elit społecznych. Również współcześnie stosunkowo niewielki odsetek języków dysponuje formą pisaną, a jeszcze mniejsza ich grupa przeszła instytucjonalną standaryzację. W ujęciu lingwistyki językiem jest każde narzędzie komunikacji właściwe dla pewnej grupy ludzi, wyposażone w usystematyzowany repertuar dźwięków, wyrazów i struktur zdaniowych.
Stwierdzenia: „Język jest w fazie degradacji, należy go chronić”, „Język osiągnął niegdyś szczyt swojego rozwoju i od tamtej pory nieustannie się pogarsza”. Puryści językowi twierdzą, że zmiany językowe (w tym neologizmy leksykalne, innowacje gramatyczne i nowe warianty wymowy) są zjawiskiem szkodliwym.
W rzeczywistości zmienność jest immanentną cechą wszystkich języków żywych, a procesy ewolucji językowej nie są zjawiskiem wyłącznie współczesnym. Zmiany zachodzą zarówno w zróżnicowanych dialektach (odmianach niestandardowych), jak i w standardach literackich. Nie istnieje obiektywna podstawa dla wyróżnienia lepszych lub gorszych etapów rozwoju języka. Przekonanie, jakoby współcześnie języki ulegały degradacji może wypływać z faktu, że wariantywna i zmienna natura języka stała się bardziej widoczna dla przeciętnego użytkownika języka; przyczynił się do tego rozwój telewizji i innych środków masowego przekazu. Jednocześnie globalizacja i dostęp do edukacji sprzyjają rozbudowie osobistego repertuaru językowego o języki międzynarodowe oraz ekspansji prestiżowych, „poprawnych” odmian języka.
Stwierdzenia: „Słownik określa poprawną postać języka”, „Słownik nie powinien zawierać slangu, niepoprawnych form typu «snuck» i błędnych wariantów wymowy typu «nucular»”.
Zawartość słownika nie jest uzależniona od dyktatów wyższego autorytetu. Słownik stanowi próbę rejestracji realnej praktyki językowej. Dobrze sporządzony słownik bierze pod uwagę konwenanse społeczne i przyjęte normy językowe, oznaczając różne formy jako dialektalne, slangowe, swobodne lub formalne. Mylne jest przekonanie, że język istnieje poza wyobrażeniem jego użytkowników.
== Zobacz też ==
postawy wobec języka
eskimoskie wyrazy na śnieg
sofizmat etymologiczny
hipoteza Sapira-Whorfa
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
SvětlaS. Čmejrková SvětlaS., Jazykové vědomí a jazyková kultura (zamyšlení nad tzv. lidovým jazykozpytem), „Slovo a slovesnost”, 53 (1), 1992, s. 56–64 (cz.).
Henry M.H.M. Hoenigswald Henry M.H.M., A proposal for the study of folk linguistics, [w:] WilliamW. Bright (red.), Sociolinguistics: Proceedings of the UCLA Sociolinguistic Conference, 1964, The Hague–Paris: Mouton & Co., 1966 (Janua Linguarum. Series Maior 20), s. 16–26, DOI: 10.1515/9783110856507-004, ISBN 978-90-279-3266-2, ISBN 978-3-11-085650-7, OCLC 2164408 (ang.).
RichardR. Hudson RichardR., Some issues on which linguists can agree, „Journal of Linguistics”, 17 (2), 1981, s. 333–343, DOI: 10.1017/S0022226700007052, ISSN 0022-2267, JSTOR: 4175597 (ang.).
RayR. Jackendoff RayR., The Structure of Language: Why It Matters to Education [online], referat na konferencji „Learning and the Brain”, Cambridge, 5–8 listopada, 2003 (ang.).
SnježanaS. Kordić SnježanaS., Jezik i nacionalizam, Zagreb: Durieux, 2010 (Rotulus Universitas), s. 57–68, DOI: 10.2139/ssrn.3467646, ISBN 978-953-188-311-5, LCCN 2011520778, OCLC 729837512, OL: 15270636W (serb.-chorw.).
JoannaJ. Lustański JoannaJ., Wymiary potocznej świadomości językowej i relacje między nimi, „Socjolingwistyka”, 35, 2021, s. 283–302, DOI: 10.17651/SOCJOLING.35.16, ISSN 2545-0468 .
PeterP. Trudgill PeterP., LaurieL. Bauer LaurieL. (red.), Language Myths, London: Penguin UK, 1998, ISBN 978-0-14-026023-6, ISBN 978-0-14-193910-0, OCLC 655147044 (ang.).
== Linki zewnętrzne ==
Viktor Krupa, Slavomír Ondrejovič, Jazykové mýty a ich poslanie, „Človek a spoločnosť”, 1/2004 [dostęp 2019-12-07] [zarchiwizowane z adresu 2016-01-10] (słow.). Brak numerów stron w czasopiśmie
Maciej Rataj, Mity na temat języka a kształcenie nauczycieli języka angielskiego [online] (pol.).
|
wikipedia
|
Moda językowa
Moda językowa – nadużywanie jednych środków językowych i form kosztem drugich. Występuje w zakresie form gramatycznych, wymowy, słowotwórstwa, słownictwa, frazeologii i składni. Niekiedy wywiera wpływ na wymowę (np. na akcent i intonację), por. słowackie némôžem, néjdem, spévak (Bratysława); może też dotyczyć afiksów i modeli słowotwórczych (np. rzeczowniki odczasownikowe powstałe w wyniku derywacji wstecznej, por. uzysk, ubaw, wycisk; czasowniki z użyciem przedrostka u- – uaktywnić, ulirycznić itp.). Najwyraźniejszą modę obserwuje się jednak w zakresie słownictwa, w tym także imion własnych.
Moda językowa może również przybrać formę szczególnej ekspansji jakiejś odmiany języka na niekorzyść innych (np. stylu urzędowo-kancelaryjnego w wystąpieniach i wypowiedziach pisanych, slangu młodzieżowego w języku potocznym). Ujawnia się poprzez gwałtowny wzrost częstości użycia pewnych elementów, który nie jest uzasadniony potrzebami informacyjnymi i nie sprzyja sprawności komunikacyjnej. Zjawisko to uchodzi za negatywne, gdyż nadaje praktyce językowej charakter szablonowy.
== Zobacz też ==
norma stylistyczna
norma językowa
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Mówiąc Inaczej
Mówiąc Inaczej – polski kanał na YouTube założony w 2013 przez Paulinę Mikułę, absolwentkę polonistyki. W filmikach o charakterze poradniczym autorka popularyzuje wiedzę na temat polszczyzny, w każdym z odcinków wyjaśniając kolejne zagadnienia bądź wątpliwości językowe. Źródłem analizowanych przez nią dylematów są komentarze i listy widzów, a także osobiste obserwacje zjawisk i tendencji lingwistycznych.
Sukcesem kanału okazało się zainteresowanie młodych internautów normatywną polszczyzną i skłonienie ich do pracy nad sposobem wyrażania się. Program określany jest jako hybryda tradycyjnego poradnictwa językowego i rozrywkowego wideoblogu. Już na samym początku działalności vlog uważano za jeden z najszybciej rozwijających się kanałów na polskim YouTubie. W 2016 liczba jego subskrypcji przekroczyła próg 200 tysięcy, a we wrześniu 2021 kanał subskrybowało już ponad 492 tysiące osób.
== Lista odcinków ==
=== Sezon 1 ===
=== Sezon 2 ===
=== Sezon 3 ===
=== Sezon 4 ===
=== Sezon 5 ===
=== Sezon 6 ===
=== Sezon 7 ===
=== Sezon 8 ===
=== Sezon 9 ===
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Poradnictwo językowe
Poradnictwo językowe – zorganizowana forma krzewienia tzw. kultury języka. Stanowi odpowiedź na zapotrzebowania społeczne i wywodzi się z tradycji normatywizmu. Poradnie językowe zajmują się odpowiadaniem na pytania nadsyłane przez użytkowników języka oraz doradzaniem w kwestii sprawnego posługiwania się językiem. Funkcjonują w krajach europejskich, gdzie często mają długą historię.
Poradnictwo językowe ma cel edukacyjny, pozbawione jest jednak mocy nakazowej, ponieważ pracownicy poradni językowej nie dysponują sankcjami wobec osób nieprzestrzegających udzielanych porad.
Poradnictwo językowe popularyzowane jest w prasie, radiu, telewizji oraz internecie. Istnieją też poradnie telefoniczne. Utrwalonymi formami tej działalności są słowniki normatywne oraz poradniki językowe. Porady językowe prezentowane są w rubrykach językowych, publikowanych w czasopismach niejęzykoznawczych. Powstały także amatorskie inicjatywy zajmujące się rozstrzyganiem zagadnień normatywnych, przybierające postać blogów i innego rodzaju publikacji internetowych. Zbiory porad językowych (pytań i odpowiedzi) bywają wydawane jako książki.
Poradnictwo językowe występuje w Europie (np. w Wielkiej Brytanii, Niemczech, krajach skandynawskich, na Węgrzech). W Polsce działalność poradniczą spopularyzowali m.in. poloniści: Jan Miodek, Jerzy Bralczyk czy Walery Pisarek. Odpowiedzi na pytania dotyczące spraw językowych udziela także internetowa Poradnia Językowa PWN. Pionierami czeskiego (praskiego) poradnictwa językowego byli M. Weingart, J. Stanislav i J. Haller, założyciele poradni językowej (1936).
Poradnictwo językowe stanowi przejaw preskryptywnego podejścia do języka, choć samemu pojęciu preskryptywizmu zwykło się przypisywać ujemne zabarwienie. Bywa, że osoby praktykujące poradnictwo językowe nie tylko formułują zalecenia normatywne, lecz również popularyzują pewne zagadnienia lingwistyczne (np. wiadomości z zakresu etymologii). Niektórzy językoznawcy krytykują popularne poradnictwo językowe za nadmierne skupienie na języku standardowym i prezentowanie subiektywnych zaleceń, nie zawsze ugruntowanych w praktyce językowej. Masowe zasięganie porad językowych może być rozumiane jako wyraz nieuzasadnionej niepewności językowej; język to bowiem środek ekspresji i komunikacji dostępny wszystkim jego użytkownikom.
== Zobacz też ==
regulacja językowa
krytyka językowa
ideologia języka standardowego
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Regulacja językowa
Regulacja językowa – działalność mająca na celu oddziaływanie na stan danego języka (w tym sprawowanie nad nim pieczy), prowadzona przez autorytatywne gremium językowe. Praktycznym wyrazem instytucjonalnej regulacji języka jest przede wszystkim jego kodyfikacja. Regulacja językowa jest z zasady związana ze stratyfikacją języka – regulacji poddawane są ogólnonarodowe języki standardowe, w przeciwieństwie do dialektów, które są odmianami nieregulowanymi. Pokrewne (i czasem utożsamiane) terminy to „planowanie językowe” (language planning) i „polityka językowa”.
Sposób sprawowania regulacji językowej zmienia się na przestrzeni historii, stosownie do kontekstu społecznego i lingwistycznego. Regulacja języka może być umotywowana chęcią ochrony wartości narodowych, odczuwanym zagrożeniem języka czy też chęcią utrzymania „porządku” wewnątrzjęzykowego. Bywa postrzegana jako klucz do podtrzymania egzystencji narodu.
Szereg wątpliwości budzi zasadność regulacji językowej, a także dopuszczalny stopień jej intensywności. Według części autorów regulacja jest zbędna i nieuzasadniona lingwistycznie; wychodzą oni z założenia, że nie należy ingerować w spontaniczny rozwój języka. Spotyka się również opinię, że język standardowy, jako produkt rozwoju społecznego, nie musi podlegać formalnej regulacji; norma komunikacji „wyższej” kształtuje się bowiem w sposób naturalny i arbitralny, podobnie jak normy ubioru. W XX wieku preskryptywne postawy językowe, a wraz z nimi próby regulacji języka, zostały w dużej mierze wyłączone poza zakres zainteresowań językoznawstwa europejskiego, wyraźnie odżegnującego się od wartościowania zmian językowych. Czescy zwolennicy regulacji wskazują jednak na kulturotwórczą funkcję języka, wolę użytkowników języka do zwiększania kultury wypowiedzi, a także potrzebę poszerzania walorów ekspresyjnych języka. Według tych opinii regulacja języka ma umożliwiać odpowiednie ukierunkowanie jego rozwoju, pozwalając na usprawnienie komunikacji i przyswajania języka. W koncepcji Praskiego Koła Lingwistycznego regulacja (kultywacja) języka należy do problematyki tzw. kultury języka, obejmującej ogół zagadnień związanych z dbałością o język.
Większość języków świata nie przeszła procesu planowania językowego i nie podlega standaryzacji. Projekty planowania językowego w odniesieniu do języków nieustandaryzowanych i języków wyłącznie ustnych przybierają rozmaity charakter. Czasem w ramach tych działań za standard uznaje się już istniejącą odmianę językową o „wyższym” statusie (odmianę prestiżową); w innych zaś przypadkach przeprowadzana jest selekcja cech językowych w celu stworzenia nowego, poniekąd sztucznego standardu, który w założeniu powinien zostać przyjęty przez całą społeczność językową. Trzecie podejście zakłada akceptację zróżnicowania wewnętrznojęzykowego i rezygnację z prób promowania jednej konkretnej odmiany języka kosztem innych. Z jednej strony próby standaryzacji językowej mogą być skuteczne i przyczynić się do zwiększenia prestiżu języka, z drugiej – mogą okazać się nieudane i napotkać na opór społeczności, np. ze strony grup posługujących się mniej prestiżowymi dialektami lub w sytuacji gdy promowany standard uchodzi za twór zewnętrzny, niezwiązany z tradycją żadnej z grup użytkowników języka. Niekiedy zabiegi związane z planowaniem i standaryzacją językową osłabiają żywotność rewitalizowanych języków mniejszościowych, obniżając status odmian lokalnych i sprzyjając przerwaniu interakcji w danym języku. W miarę rozwoju piśmiennictwa dąży się do standaryzacji zasad ortografii; niemniej nie w każdej społeczności językowej zakorzenia się oficjalny system pisma. Brak ujednoliconej lub odgórnie regulowanej pisowni jest typowy dla języków o niższym statusie społecznym i języków o słabo ugruntowanej tradycji literackiej.
Wpływ formalnej regulacji na praktykę językową, w tym na kształt ustandaryzowanego języka ogólnego, ma charakter wysoce ograniczony. Nawet autorytatywne słowniki odgrywają minimalną rolę w kształtowaniu zachowań ogółu użytkowników języka; zaobserwowano, że formy niestandardowe utrzymują się w użyciu pomimo podejmowanych interwencji normatywnych. W potocznym obiegu można spotkać mylne przekonanie, jakoby gremia regulacyjne miały moc „dopuszczania” bądź „wprowadzania” form do języka. W rzeczywistości instytucje tego rodzaju mogą doradzać w zakresie stosowania języka, kodyfikować jego normatywną postać; trudno jednak mówić o „zatwierdzaniu” elementów językowych, gdyż język jest społecznym środkiem ekspresji. Regulatorzy angażują się natomiast w ustalanie konwencji ortograficznych, które w odróżnieniu od gramatyki mają charakter zewnętrzny wobec języka; czyni to np. Rada Języka Polskiego.
W niektórych krajach kwestie związane z użyciem języka są regulowane ustawami (takimi jak słowacka ustawa o języku państwowym z 1995 r. lub ustawa o języku polskim z 1999 r.).
W węższym rozumieniu regulacja językowa to ingerencja w praktykę językową mająca na celu wprowadzenie lub wyeliminowanie pewnych świadomych skojarzeń, przeprowadzana zwykle przez instytucje państwowe.
== Uwagi ==
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Sprawność językowa
Sprawność językowa – zdolność posługiwania się językiem w sposób odpowiedni do sytuacji i celu, pozwalający nadawcy na przekazanie zamierzonego komunikatu w sposób zrozumiały. Sprawność językową osiąga się poprzez dobór właściwych środków językowych. Dobór ten powinien uwzględniać takie czynniki jak:
zdolności percepcyjne odbiorcy – należy używać słownictwa zrozumiałego dla adresata komunikatu, nie korzystać ze słownictwa erudycyjnego lub specjalistycznego, jeśli nie ma pewności, że adresat wypowiedzi jest z nim zaznajomiony;
poruszany temat – np. nie należy używać wyrażeń nacechowanych humorem lub ironią w rozmowach na tematy smutne, natomiast wypowiadając się na tematy codzienne lub błahe, powinno się unikać słownictwa książkowego i wyszukanego;
sytuację komunikacyjną – należy rozróżniać sytuacje oficjalne od nieoficjalnych i dopasowywać do nich odpowiednio język staranny lub potoczny.
Osiągnięcie sprawności językowej wymaga świadomości językowej, polegającej na znajomości różnych odmian języka (stylistycznych, środowiskowych, terytorialnych i chronologicznych), posiadania bogatego zasobu słownictwa, a także umiejętności korzystania z tej wiedzy.
Sprawnością językową bywają również określane umiejętności językowe dziecka, odpowiednie dla jego wieku i etapu rozwojowego.
== Zobacz też ==
kompetencja komunikacyjna
poprawność językowa
norma stylistyczna
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
AndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, ISBN 83-01-14526-9 .
|
wikipedia
|
Standardologia
Standardologia – dyscyplina naukowa zajmująca się badaniem języków standardowych. Jej przedmiotem jest kodyfikacja języków bądź wariantów językowych. Standardologia rozwinęła się w szczególnym stopniu na gruncie słowiańskim.
Jako synonim terminu „standardologia” funkcjonuje określenie „normatywistyka” (np. w słoweńskiej tradycji lingwistycznej). Spotyka się także pojęcie tzw. językoznawstwa normatywnego.
Postawy teoretyczne badań nad językami standardowymi zostały wyłożone już przez przedstawicieli Praskiego Koła Lingwistycznego, którzy ogłosili wydanie książkowe Spisovná čeština a jazyková kultura (1932). Wypracowali oni koncepcję tzw. kultury językowej.
Termin „standardologia” jako określenie lingwistyczne wprowadził Žarko Muljačić w pracy Genetički, tipološki i standardološki kriteriji u klasifikaciji romanskih jezika (1972).
== Zobacz też ==
preskryptywizm
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Stowarzyszenie Języka Niemieckiego
Stowarzyszenie Języka Niemieckiego (niem. Verein Deutsche Sprache, VDS) – prywatne stowarzyszenie językowe, obecnie największe i najbardziej aktywne w Niemczech.
== O Stowarzyszeniu ==
Der Verein Deutsche Sprache został założony 14 listopada 1997 przez profesora matematyki i ekonomii Waltera Krämera, który do dziś jest jego przewodniczącym. Według informacji samego Stowarzyszenia liczy ono 36 000 członków, nie tylko w Niemczech, ale też w innych krajach na całym świecie, również w Polsce. Wspierane jest przez Radę Naukową, do której należą też językoznawcy.
Do ważnych celów Stowarzyszenia należy zwalczanie anglicyzmów w języku niemieckim. Ich używanie traktowane jest jako wyraz snobizmu, odwracania się od języka ojczystego. Znajdujemy też inne motywy: motywy językowo–strukturalne (język niemiecki staje się rzekomo mieszanką języka niemieckiego i angielskiego: Denglisch), używanie wyrazów obcych (szczególnie anglicyzmów) tworzy bariery socjalne (motywy oświeceniowe), utrudnia komunikację (motywy komunikacyjne), wpływa na sposób myślenia (motywy kognitywne), wreszcie motywy narodowe. Globalizacja – głosi VDS – prowadzi do przejmowania obcych wzorców językowych i kulturowych z USA.
== Formy aktywności ==
Rozwijana jest wszechstronna działalność, również w Internecie (vds-ev.de). Stowarzyszenie kieruje apele do instytucji publicznych, do partii politycznych, do mediów, nawołując do unikania zbędnych anglicyzmów, przestrzegając przed rzekomym wypieraniem języka niemieckiego przez język angielski. Przyznaje nagrody za propagowanie języka niemieckiego i coroczne negatywne wyróżnienia („Sprachpanscher des Jahres”) dla instytucji lub osobowości używających w nadmiarze zapożyczeń z języka angielskiego. Wydaje własną gazetę „Sprachnachrichten” (kwartalnik), też w wersji internetowej. Opracowuje (zniemczające) słowniki zbędnych anglicyzmów i ich rodzimych odpowiedników.
Jednocześnie przedstawiciele Stowarzyszenia nie chcą uchodzić za zagorzałych purystów i deklarują, że akceptują zapożyczenia, które ułatwiają komunikację. VDS wypowiada się również na inne tematy związane z językiem niemieckim, m.in. krytycznie w sprawie używania feminatywów (Gendersprache).
== Reakcje ze strony językoznawców ==
Wielu językoznawców jest krytycznie nastawionych wobec działalności Stowarzyszenia. Piętnując rzekomy zalew języka niemieckiego przez zapożyczenia z angielskiego VDS abstrahuje od kontekstu historycznego i społecznego. Brytyjska lingwistka Claudia Law uważa, że Stowarzyszenie nie wypracowało naukowych kryteriów opisu słownictwa i odwołuje się do nieaktualnego rozróżnienia na wyrazy niemieckie i obce. Pomija językowo-socjologiczne aspekty używania wyrazów obcych w języku niemieckim. Stowarzyszenie – mówi Claudia Law – jest jednostronne w swoim polowaniu na anglicyzmy i można je zaliczyć do negatywnego nurtu puryzmu językowego.
== Zobacz też ==
Powszechne Niemieckie Stowarzyszenie Językowe
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Heier, Anke: Deutsche Fremdwortlexikografie zwischen 1800 und 2007. Zur metasprachlichen und lexikografischen Behandlung äußeren Lehnguts in Sprachkontaktwörterbüchern des Deutschen. Berlin, Boston: Walter de Gruyter, 2012. ISBN 978-3-11-028254-2.
Law, Claudia: Das sprachliche Ringen um die nationale und kulturelle Identität Deutschlands, Puristische Reaktionen im 17. Jahrhundert und Ende des 20. Jahrhunderts, [w:] Muttersprache 1, 2002, s. 67–83.
Lipczuk, Ryszard: Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 2007, s. 141–144. ISBN 978-3-631-573884.
Lipczuk, Ryszard: Walka z wyrazami obcymi w Niemczech – Historia i współczesność. Kraków: Universitas, 2014, s. 62–105. ISBN 97883-242-2332-9.
Pfalzgraf, Falco: Neopurismus in Deutschland nach der Wende. Frankfurt a. M: Peter Lang, 2006, s. 68–85. ISSN 1618-5714. Rec. R. Lipczuk, [w:] Germanistik. Internationales Referatenorgan mit bibliographischen Hinweisen. Bd. 48, 3-4. Tübingen: Niemeyer, 2007, s. 620–621.
Pogarell, Reiner/Schröder, Markus: Wörterbuch überflüssiger Anglizismen. Paderborn: IFB-Verlag, 1999–2007.
Schluss mit Gender-Unfug! | Verein Deutsche Sprache e. V. (vds-ev.de)
Witold Sadziński: Anglicyzmy w języku niemieckim up to date (Anglicisms in German up to date), [w:] W. Sadziński (red.), Gegenwart und Geschichte in komplementärer Relation. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Germanica 9. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2013, s. 9–14.
Katarzyna Sztandarska: O zwalczaniu wyrazów obcych w Niemczech – na przykładzie działalności Powszechnego Niemieckiego Stowarzyszenia Językowego i Stowarzyszenia Języka Niemieckiego, [w:] (red.) Jadwiga Lizak, Filologczne konteksty współczesności. Język i dydaktyka. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2011, s. 142–148.
|
wikipedia
|
Świadomość językowa
Świadomość językowa – ogół sądów i poglądów na język, które są właściwe dla danej osoby lub grupy użytkowników języka. W skład świadomości językowej wchodzą wyobrażenia, doświadczenia i wiedza nt. struktury języka, jego jednostkach i zasadach posługiwania się nimi. Sądy i poglądy tworzące świadomość językową mogą mieć charakter intuicyjny, ale bywa też, że wyrastają z posiadanej wiedzy o języku.
Dzięki świadomości językowej użytkownik języka potrafi oceniać zgodność wypowiedzi z normą językową, co jest dopuszczalne w ramach normy, a co stanowi odstępstwo od niej. Świadomość językowa reguluje indywidualne zachowania językowe. Na indywidualną świadomość językową mają wpływ takie czynniki jak wychowanie (rodzina, szkoła, życie publiczne) i ogólny poziom społecznej świadomości językowej. Podstawowym przejawem świadomości językowej są rozmaite postawy wobec języka.
Świadomość językowa umożliwia ocenę sposobu mówienia pod kątem poprawności i walorów stylistycznych. Jest to także zdolność formułowania sądów o stosunkach zachodzących między elementami języka (synonimia, sprzeczność).
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Świadomość językowa współczesnych Polaków, [w:] AndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 123–126, ISBN 83-01-14526-9 .
|
wikipedia
|
Truizm
Truizm (ang. truism od truth – „prawda”) – stwierdzenie prawdziwe, ale banalne, znane wszystkim albo zbyt błahe, aby warto było je wygłaszać. Może być użyte jako figura retoryczna. Truizmem jest np. stwierdzenie, że „Słońce jest jasne”. W retoryce, jeśli nie chce się być posądzonym o bezkrytyczne posługiwanie się banałami, często używa się następującego zwrotu: „Truizmem byłoby stwierdzenie, że...”, po czym następuje wygłoszenie tej banalnej prawdy.
Pojęcie truizmu jest blisko związane z językową tautologią, a jego odpowiednikiem w logice jest tautologia.
Terminem przeciwnym do truizmu jest oczywisty fałsz, którym jest np. określenie „gruszki na wierzbie”.
== Bibliografia ==
Słownik wyrazów obcych PWN, ElżbietaE. Sobol, AnnaA. Stankiewicz, wyd. 1, 15 dodr, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, ISBN 83-01-13677-4, OCLC 749284083 . Brak numerów stron w książce
|
wikipedia
|
Uzus językowy
Uzus językowy (od łac. usus „zwyczaj, praktyka”) – rzeczywisty stan w użyciu danego języka, pewnej odmiany językowej lub pewnego stylu. Pod pojęciem uzusu można rozumieć sposób użycia języka w danym środowisku (rodzina, zespół pracowniczy, instytucja, wydawnictwo itp.), sposób użycia jakiejś odmiany języka (np. języka literackiego), a według niektórych ujęć również zachowania językowe pojedynczej osoby (idiolekt).
Uzus obejmuje środki językowe, które rzeczywiście istnieją w obiegu społecznym, a także przyjęte sposoby ich łączenia, niezależnie od oceny normatywnej poszczególnych elementów (na podstawie kryteriów takich jak systemowość). Uzus tworzy nie tylko oparcie dla normy językowej, ale stanowi również samodzielny przedmiot badań w językoznawstwie korpusowym. Może mieć charakter społeczny lub jednostkowy.
Termin „uzus” odegrał istotną rolę w teoriach Ottona Jespersena i Louisa Hjelmsleva.
== Definicja i podział uzusu ==
Szczegóły definicji uzusu różnią się w zależności od autora. Według jednego z ujęć uzus można utożsamiać z pojęciem praktyki językowej. Czasem może dotyczyć wręcz cech jednostkowych. Według propozycji Andrzeja Markowskiego uzus obejmuje środki językowe, które są rozpowszechnione w pewnym środowisku lub w pewnym typie tekstów, niezależnie od tego, czy zyskały ogólną aprobatę. Uzus zawiera zatem wszelkie elementy występujące obiegowo, w tym takie, które nie są akceptowane przez wszystkich członków społeczności i nie zostały skodyfikowane w obrębie normy.
Badacze Rudolf Krajčovič i Pavol Žigo wyróżniają uzusy: indywidualny, grupowy, regionalny i ogólnonarodowy (na podstawie zasięgu), a także literacki i nieliteracki (na podstawie zgodności normatywnej). Uzus literacki charakteryzuje przestrzeganie normy i kodyfikacji języka literackiego (standardowego), uzus nieliteracki zaś konstytuuje się na gruncie nieliterackich form języka (gwar i slangów). Mówi się zatem o uzusie stylu urzędowego, uzusie gwar zawodowych czy uzusie dialektów (nieliterackich). Aleksander Wilkoń wyróżnia uzus jednostkowy oraz uzus społeczny, będący przedmiotem zainteresowania socjolingwistyki. Samo pojęcie uzusu definiuje w sposób ogólny jako: „użycie i funkcjonowanie danej formy w danym zespole tekstów i w danym środowisku”. Uzus jako „przyjęty w danej społeczności sposób posługiwania się systemem językowym […]” to inaczej „zwyczaj językowy”.
== Uzus a norma ==
W zestawieniu z normą językową uzus można traktować jako praktyczną formę realizacji normy. Uzus w dużym stopniu odzwierciedla kształt normy językowej (znaczna część środków uzualnych pozostaje z nią w zgodzie), przy czym w uzusie pojawiają się także środki krytykowane lub niebędące realizacjami jednostek systemowych. Zadomowienie pewnych elementów w uzusie prowadzi ostatecznie do włączenia ich w ramy normy językowej. Przykładowo istniejące w języku polskim wyrazy i wyrażenia „lata pięćdziesiąte”, „listonosz” i „wywiad z kimś” utrwaliły się jako formy wzorcowe, mimo początkowej krytyki poprawnościowej. W przypadku dialektów (odmian nieliterackich) pojęcie normy językowej jest bliskie pojęciu uzusu.
Niektóre środki językowe wchodzące do uzusu mają charakter efemeryczny (są np. związane z sytuacją społeczną kraju lub stanowią przejaw mody językowej); takie elementy rzadko kiedy stają się częścią normy językowej.
Uzus jest rozpatrywany jako jedno z kryteriów tzw. poprawności językowej (niekiedy mowa o praktyce wykształconych użytkowników języka). Stanowi on podstawę dla kodyfikacji języka ogólnopolskiego – jeśli pewne elementy językowe, początkowo pozanormatywne, staną się szeroko rozpowszechnione (najlepiej: przez dłuższy okres, w różnych środowiskach, w mowie i piśmie), a tym samym wejdą do powszechnej praktyki językowej, to zyskają one sankcję normatywną w obrębie normy użytkowej (uzualnej), skąd po jakimś czasie mogą przejść do warstwy wzorcowej. To uzus winien wyznaczać warunki właściwego użycia języka.
Uzus nie jest w pełni równoznaczny z normą uzualną (użytkową), która z zasady obejmuje węższy zakres środków językowych, choć część badaczy traktuje te pojęcia jako tożsame. W języku polskim formy takie jak wziąść, koniami, [wyrwać] zęba stoją na pograniczu normy użytkowej języka ogólnego i zjawisk nienormatywnych.
== Zobacz też ==
język ogólny
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
LidiaL. Drabik LidiaL., AnnaA. Stankiewicz AnnaA., Słownik języka polskiego PWN, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, ISBN 978-83-01-14627-6 . Brak numerów stron w książce
AndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, ISBN 83-01-14526-9 .
|
wikipedia
|
Zmiana językowa
Zmiana językowa – zmiana elementów systemu językowego (gramatycznych, dźwiękowych, leksykalnych itp.), o podłożu wewnętrznym lub zewnętrznym. Zmiany językowe mogą wynikać z przyczyn socjolingwistycznych; czasem służą zaspokojeniu nowych potrzeb komunikacyjnych, bywają też uwarunkowane wpływem innej odmiany językowej lub działaniem szkolnictwa; inne przyczyny mają podłoże strukturalne (odtwarzanie wzorców językowych) lub psycholingwistyczne (błąd ludzki). Badanie zmian językowych stanowi przedmiot językoznawstwa historycznego.
Zmiany językowe można rozumieć jako utrwalone innowacje w języku, objęte akceptacją wśród społeczności jego użytkowników. Innowacje językowe powstają nieświadomie (np. jako wynik skojarzeń językowych, przejęzyczeń) lub albo też jako efekt świadomego działania użytkowników języka (np. w celu nazwania nowych zjawisk, uproszczenia sposobu formułowania myśli).
Zmiany językowe dokonują się na rozmaitych płaszczyznach systemu, a innowacje obserwowane na pojedynczej płaszczyźnie mogą powodować przeobrażenia na pozostałych poziomach języka. Zmiany dźwiękowe przejawiają się w postaci innowacji fonetycznych (takich jak redukcje, asymilacja i dysymilacja); zmiany morfologiczne, konstytuujące się w strukturze fleksyjnej i słowotwórczej, mogą zaś powstawać w odpowiedzi na wyrównania analogiczne lub innowacje fonetyczne.
Zmiany językowe mogą być umotywowane czynnikami wewnętrznymi (np. ekonomią języka) lub zewnętrznymi (np. wpływem innych języków, modą lub czynnikami społeczno-gospodarczymi). Utrwalają się w różnym zakresie – bywają zakończone i trudne do zauważenia, ale mogą być także właściwe dla idiolektu mówiącego, zależne od wieku i innych czynników socjolingwistycznych. Ich zasięg geograficzny bywa nieregularny. Częstym wyjaśnieniem dla zmian językowych jest zjawisko analogii, występujące w morfologii. Źródłem zmian w języku standardowym mogą być odmiany niestandardowe, z którymi standard wchodzi w kontakt; z kolei te drugie odmiany nie opierają się wpływom standardu.
Pod wpływem kontaktu językowego bardzo często dochodzi do zapożyczania słownictwa (np. wyrazów określających pojęcia z innej kultury). Przy odpowiednich okolicznościach językowo-społecznych możliwe jest także przeniesienie elementów struktury języka (cech składni, morfologii, semantyki czy fonologii), również na styku różnych rodzin językowych (np. uralskiej i indoeuropejskiej). W ramach kontaktu językowego mówi się o konwergencji, czyli zbliżaniu się języków do siebie (wpływ ten ma charakter obustronny) i releksyfikacji, czyli zastępowaniu większości (lub całej) leksyki jednego języka słownictwem innego języka.
Zmiany językowe są zjawiskiem naturalnym i typowym dla języków żywych, w tym ich form literackich. Zachodni językoznawcy, stosujący podejście opisowe, odstępują przeważnie od prób ich hamowania czy też wartościowania poszczególnych zjawisk jako dobrych lub złych. Nie jest prawdziwe przekonanie, jakoby zmiany językowe prowadziły do uproszczenia mowy i zubożenia jej potencjału ekspresyjnego. Można przyjąć, że każde ewentualne kryterium, którego używa się do ewaluacji zmian, powinno być oparte na świadomości rozmaitych zastosowań, jakie dany język znajduje w posługującym się nim społeczeństwie; niemniej zmiany językowe uchodzą za zjawisko nieuniknione, silnie związane ze społecznym charakterem języka, ale jednocześnie pozbawione kierunkowości (język nie dąży ani do gorszego, ani do lepszego stanu).
Przydatność innowacji językowych jest poddawana ocenie na gruncie językoznawstwa normatywnego, wchodząc w skład głównych zagadnień tej dziedziny. Tradycyjne koncepcje kultury (kultywacji) języka i potoczne stanowiska często uznają zmienność języka za zjawisko ujemne, świadczące o spadku jego jakości. Negatywny stosunek do zmian językowych może wynikać ze złudnego przeświadczenia, jakoby współcześnie ich tempo było szczególnie nasilone. Przekonaniu temu sprzyjają takie czynniki jak wpływ środków masowego przekazu (w tym telewizji) oraz zwiększone możliwości podróży. Dostępność mediów i łatwość podróży przyczyniają się do większej wiedzy na temat istnienia różnic językowych oraz nasilonego kontaktu ze zjawiskami wariantywności i zmienności języka.
== Zobacz też ==
kontakt językowy
ewolucja języka
wariacja językowa
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
JoanJ. Bybee JoanJ., Language Change, Cambridge: Cambridge University Press, 2015, DOI: 10.1017/CBO9781139096768, ISBN 978-1-107-02016-0, ISBN 978-1-107-65582-9, ISBN 978-1-139-09676-8 (ang.).
SarahS. Thomason SarahS., Language Contact, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2001, DOI: 10.1515/9781474473125, ISBN 0-7486-0719-6, ISBN 978-1-47447-312-5, OCLC 47041712 (ang.).
|
wikipedia
|
Myrmekologia
Myrmekologia – gałąź entomologii zajmująca się badaniem mrówek w środowisku naturalnym oraz w środowisku sztucznym.
Myrmekolodzy hodują mrówki korzystając ze sztucznych gniazd (formikarium) w celu obserwowania i poznawania ich zachowania.
== Linki zewnętrzne ==
Formicopedia
|
wikipedia
|
Formikarium
Formikarium (łac. formica – mrówka) – rodzaj insektarium, sztuczne mrowisko przeznaczone do hodowli mrówek i obserwacji żyjących w nim mrówek. Dziedzina zoologii zajmująca się badaniem mrówek to myrmekologia.
W zależności od zastosowanego materiału wyróżnia się formikaria:
korkowe,
gipsowe,
gazobetonowe,
ziemne,
piaskowe,
akrylowe.
Formikarium składa się części gniazdowej oraz wybiegu zwanego areną. W części gniazdowej żyje królowa składająca jaja oraz robotnice opiekujące się jajami i larwami. Wybieg pełni rolę miejsca, w którym mrówki zdobywają pożywienie oraz wynoszą nieczystości z gniazda.
== Zobacz też ==
Mrówkowate
SimAnt – gra komputerowa, symulacja kolonii mrówek
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Baza Mrówczej Wiedzy
formicopedia.org – Forum miłośników mrówek
antmania.pl – Świat Mrówek
|
wikipedia
|
Myrmecological News
Myrmecological News – międzynarodowe recenzowane czasopismo naukowe obejmujące tematyką myrmekologię. Obejmuje artykuły ze wszystkich dziedzin biologicznych związane z mrówkami. Dawniej ukazywało się pod nazwą "Myrmecologische Nachrichten". Do woluminu 15 artykuły miały abstrakty w języku niemieckim. Obecnie pismo w całości wydawane jest po angielsku. Wydawane jest przez Österreichische Gesellschaft für Entomofaunistik, austriackie stowarzyszenie entomologów i przyrodników. Obecnie redaktorami pisma są Birgit Schlick-Steiner, Florian Steiner oraz Herbert Zettel, a wychodzi ono raz do roku.
Czasopismo jest indeksowane przez: Current Contents/Agriculture, Biology & Environmental Sciences, Google Scholar, Science Citation Index Expanded, Scopus oraz Zoological Record.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Myrmekofile
Myrmekofile (gr. mýrmēx – mrówka, philéō – lubię) – organizmy wykorzystujące mrówki, na przykład jako pasożyty stale lub przejściowo żyjące w gnieździe mrówek lub termitów i korzystające z ich pokarmu, jako drapieżcy zjadający mrówki i ich larwy lub jako symbionty.
Przykładem myrmekofili korzystających w sposób przejściowy z mrówek są niektóre modraszki. Larwy modraszka, żywiące się w pierwszej części rozwoju kwiatami, w drugiej przedostają się do gniazda mrówek wścieklic, aby tam być karmionymi podobnie jak larwy mrówek lub zjadać larwy i jaja mrówek.
Larwy modraszków dostają się do gniazda niesione przez mrówki-robotnice. Dzieje się to za sprawą odpowiednich gruczołów sprawiających, że larwy modraszka traktowane są przez mrówki jako własne. Do czasu przepoczwarczenia larwy znajdują się pod troskliwą opieką mrówek.
Myrmekofilami są również mszyce, o które mrówki dbają i hodują na różnych roślinach, aby móc korzystać z ich pożywnych wydzielin. Także niektóre gatunki roztoczy są myrmekofilne. Należą tu też: pająki, wije, świerszczowate, pluskwiaki oraz chrząszcze.
Do roślin myrmekofilnych zalicza się niektóre drzewa i krzewy z rodzaju Acacia produkujące nektar pozakwiatowy wabiący mrówki, które w zamian chronią roślinę, przeganiając zwierzęta i czyszcząc podłoże z nasion konkurencji.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Acanthognathus
Acanthognathus – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje osiem gatunków (w tym jeden wymarły, znany z dominikańskiego bursztynu A. poinari), gatunkiem typowym jest A. ocellatus.
== Występowanie ==
Rodzaj neotropikalny, występuje w Ameryce Południowej i Środkowej.
== Biologia ==
Tworzy niewielkie kolonie, liczące do 30 dorosłych osobników.
Robotnice tego rodzaju mają wyspecjalizowane, długie i cienkie żuwaczki, rozwierające się do kąta 170°. Mrówki podchodzą do niewielkich owadów i w momencie, gdy zdobycz dotknie jednego z czuciowych włosków na ich wewnętrznej powierzchni, żuwaczki błyskawicznie się zatrzaskują. Czas zamknięcia żuwaczek wynosi poniżej 2,5 ms.
== Taksonomia ==
Rodzaj dawniej zaliczany do Dacetini. W 2015 roku na podstawie analiz filogenetycznych zaliczony został do Attini przez P.S. Warda i innych.
Należy tu 8 opisanych gatunków:
Acanthognathus brevicornis M.R. Smith, 1944
Acanthognathus laevigatus Galvis & Fernández, 2009
Acanthognathus lentus Mann 1922
Acanthognathus ocellatus (Mayr, 1887)
†Acanthognathus poinari Baroni Urbani, 1994
Acanthognathus rudis Brown and Kempf, 1969
Acanthognathus stipulosus Brown and Kempf, 1969
Acanthognathus teledectus Brown & Kempf 1969
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Acanthomyrmex
Acanthomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Ma orientalny zasięg występowania. Obejmuje 11 opisanych gatunków.
Rodzaj ten opisany został w 1893 roku przez Carlo Emeryego. Najpierw umieszczany w Mymrimicini, potem w Pheidolini, które to plemię zostało na podstawie analiz filogenetycznych zsynonimizowane z Crematogastrini przez P.S. Warda i współpracowników w 2015 roku.
Mrówki te zasiedlają Azję, od Chin, Tajwanu i Sri Lanki po Indonezję i Filipiny. Żyją w małych koloniach.
Należy tu 17 opisanych gatunków:
Acanthomyrmex basispinosus Moffett, 1986
Acanthomyrmex careoscrobis Moffett, 1986
Acanthomyrmex concavus Moffett, 1986
Acanthomyrmex crassispinus Wheeler, W.M., 1930
Acanthomyrmex dusun Wheeler, W.M., 1919
Acanthomyrmex ferox Emery, 1893
Acanthomyrmex foveolatus Moffett, 1986
Acanthomyrmex glabfemoralis Zhou & Zheng, 1997
Acanthomyrmex humilis Eguchi, Bui & Yamane, 2008
Acanthomyrmex laevis Moffett, 1986
Acanthomyrmex luciolae Emery, 1893
Acanthomyrmex mindanao Moffett, 1986
Acanthomyrmex minus Terayama, Ito & Gobin, 1998
Acanthomyrmex notabilis Smith, F., 1860
Acanthomyrmex padanensis Terayama, Ito & Gobin, 1998
Acanthomyrmex sulawesiensis Terayama, Ito & Gobin, 1998
Acanthomyrmex thailandensis Terayama, 1995
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Acanthoponera
Acanthoponera – rodzaj mrówek z podrodziny Ponerinae.
Mrówki te zamieszkują wyłącznie krainę neotropikalną.
== Gatunki ==
Opisano dotychczas cztery gatunki:
Acanthoponera goeldii Forel, 1912
Acanthoponera minor Forel, 1899
Acanthoponera mucronata Roger, 1860
Acanthoponera peruviana Brown, 1958
Ponadto znana jest samica nieznanego gatunku, który nie został dotychczas nazwany.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Acanthostichus
Acanthostichus – rodzaj mrówek z podrodziny Dorylinae. Opisano 23 gatunki, w tym jeden wymarły, znany z dominikańskiego bursztynu (†A. hispaniolicus). Gatunkiem typowym jest A. serratulus.
== Gatunki ==
Acanthostichus arizonensis MacKay, 1996
Acanthostichus bentoni MacKay, 1996
Acanthostichus brevicornis Emery, 1894
Acanthostichus brevinodis MacKay, 1996
Acanthostichus concavinodis MacKay, 1996
Acanthostichus emmae MacKay, 1996
Acanthostichus femoralis Kusnezov, 1962
Acanthostichus flexuosus MacKay, 1996
Acanthostichus fuscipennis Emery, 1895
†Acanthostichus hispaniolicus De Andrade, 1998
Acanthostichus kirbyi Emery, 1895
Acanthostichus laevigatus MacKay, 1996
Acanthostichus laticornis Forel, 1908
Acanthostichus lattkei MacKay, 1996
Acanthostichus longinodis MacKay, 2004
Acanthostichus punctiscapus MacKay, 1996
Acanthostichus quadratus Emery, 1895
Acanthostichus quirozi MacKay, 1996
Acanthostichus sanchezorum MacKay, 1985
Acanthostichus serratulus Smith, 1858
Acanthostichus skwarrae Wheeler, 1934
Acanthostichus texanus Forel, 1904
Acanthostichus truncatus MacKay, 1996
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Genus: Acanthostichus - AntWeb. [dostęp 2013-07-23].
|
wikipedia
|
Acromyrmex
Acromyrmex – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych, sklasyfikowany przez Gustava Mayra w roku 1865.
== Gatunki ==
== Przypisy ==
== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)
|
wikipedia
|
Acropyga
Acropyga – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae, sklasyfikowany przez Rogera w roku 1862.
== Gatunki ==
== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)
Acropyga (en.). ento.csiro.au. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-30)].
Acropyga (en.)
|
wikipedia
|
Adelomyrmex
Adelomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Został opisany przez Fernandeza w 2003.
== Gatunki ==
Adelomyrmex biroi (Emery, 1897)
Adelomyrmex hirsutus (Mann, 1921)
Adelomyrmex myops (Wheeler, 1910)
Adelomyrmex samoanus (Wilson & Taylor, 1967)
Adelomyrmex silvestrii (Menozzi, 1931)
Adelomyrmex tristani (Menozzi, 1931)
== Linki zewnętrzne ==
Catalogue of Life : 2008 Annual Checklist : Genus Adelomyrmex. [dostęp 2009-10-16].
|
wikipedia
|
Adetomyrma
Adetomyrma – rodzaj mrówek należący do podrodziny Amblyoponinae, sklasyfikowany przez Philipa Warda w roku 1996.
== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje jeden gatunek:
== Bibliografia ==
www.catalogueoflife.org/browse_taxa.php?selected_taxon=91256 – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)
Artikuł w antbase.org
|
wikipedia
|
Adlerzia froggatti
Adlerzia froggatti – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae, należący do monotypowego rodzaju Adlerzia. Występuje w Australii.
== Przypisy ==
== Linki zewnętrzne ==
Genus: Adlerzia - AntWeb. [dostęp 2013-07-15].
|
wikipedia
|
Aenictogiton
Aenictogiton – rodzaj mrówek z podrodziny Dorylinae. Opisany przez Carlo Emery'ego w roku 1901.
== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje 7 gatunków:
Aenictogiton attenuatus Santschi, 1919
Aenictogiton bequaerti Forel, 1913
Aenictogiton elongatus Santschi, 1919
Aenictogiton emeryi Forel, 1913
Aenictogiton fossiceps Emery, 1901
Aenictogiton schoutedeni Santschi, 1924
Aenictogiton sulcatus Santschi, 1919
== Linki zewnętrzne ==
Catalogue of Life : 2008 Annual Checklist : Genus Aenictogiton. [dostęp 2009-10-16].
|
wikipedia
|
Aenictogiton attenuatus
Aenictogiton attenuatus – gatunek mrówki z podrodziny Aenictogitoninae. Występuje w Demokratycznej Republice Konga.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Aenictus
Aenictus – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych, sklasyfikowany przez Williama Shuckarda w roku 1840.
== Gatunki ==
== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)
|
wikipedia
|
Afroxyidris crigensis
Afroxyidris crigensis – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Afroxyidris.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Agraulomyrmex
Agraulomyrmex – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae, sklasyfikowany przez Prinsa w roku 1983.
== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje 2 gatunki:
== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)
|
wikipedia
|
Agroecomyrmecini
Agroecomyrmecini – plemię mrówek z podrodziny Agroecomyrmecinae.
== Rodzaje ==
Należą tu 3 opisane rodzaje:
†Agroecomyrmex Wheeler, 1915
†Eulithomyrmex Carpenter, 1935
Tatuidris Brown & Kempf, 1968
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Agroecomyrmex duisburgi
Agroecomyrmex duisburgi – wymarły gatunek owada z rodziny mrówkowatych (Formicidae); jedyny przedstawiciel rodzaju Agroecomyrmex wprowadzonego przez Wheelera w roku 1910. Został odkryty w bałtyckim bursztynie datowanym na eocen (34–42 milionów lat temu).
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Alloformica
Alloformica – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae.
== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje 4 gatunki:
== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)
|
wikipedia
|
Allomerus
Allomerus – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.
== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje trzy gatunki:
Allomerus decemarticulatus Mayr, 1878
Allomerus octoarticulatus Mayr, 1878
Allomerus vogeli Kempf, 1975
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Amblyopone
Amblyopone – rodzaj mrówek z podrodziny Amblyoponinae. Według najnowszej rewizji rodzaju należy tu osiem gatunków. Gatunkiem typowym jest A. australis.
== Gatunki ==
Amblyopone aberrans Wheeler, 1927
Amblyopone australis Erichson, 1842
Amblyopone clarki Wheeler, 1927
Amblyopone hackeri Wheeler, 1927
Amblyopone leae Wheeler,1927
Amblyopone longidens Forel, 1910
Amblyopone mercovichi Brown, 1960
Amblyopone michaelseni Forel, 1907
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Amblyoponinae
Amblyoponinae – podrodzina mrówek.
== Taksonomia ==
Takson jako podrodzina mrówkowatych wprowadzony został w 1893 roku przez Auguste Forela. Później klasyfikowane był jako plemię Amblyoponini w obrębie Ponerinae. W 2003 roku Barry Bolton nadał im rangę osobnej podrodziny mrówek. Późniejsze filogenetyczne badania molekularne potwierdziły ich pozycję jako osobnej podrodziny w obrębie grupy mrówek poneroidalnych, blisko spokrewnionej z Proceratiinae. Badania Yoshimury i Fishera z 2012 roku pozwoliły rozpoznać w obrębie tej podrodziny dwa klady: XMAS, obejmujący rodzaje Xymmer, Myopias, Adetomyrma i Stigmatomma oraz andoCP, obejmujący rodzaje Onychomyrmex, Concoctio i Prionopelta. Badania przeprowadzone przez Bradyego i innych w 2006 oraz Moreau i Bella w 2013 wsparły również poprawność zaliczania do Amblyoponinae rodzaju Apomyrma, który niektórzy autorzy klasyfikowali w Leptanillinae, Ponerinae s. lato, czy własnej podrodzinie Apomyrminae.
W sumie do podrodziny tej zalicza się 13 rodzajów:
== Opis ==
Głowa robotnic o małych oczach położonych za środkiem długości lub bezoka, na przedniej krawędzi nadustka wyposażona w ząbkowate szczecinki. U samic gruczoły metapleuralne otwierają się u nich mniej lub więcej grzbietowo-tylnie. U wszystkich kast petiolus jest na trzecim segmencie odwłoka osadzony bardzo szeroko i pozbawiony wyraźnej powierzchni tylnej. Postpetiolus nie występuje. Czwarty segment odwłoka u wszystkich kast ma zlane ze sobą tergum i sternum. Robotnice maja żądła dobrze rozwinięte. Narządy genitalne samców mają brzusznowierzchołkowy wyrostek na basivolsella, osadzony blisko cuspis i digitusa.
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Ancyridris
Ancyridris – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych.
== Taksonomia ==
Opisany przez Williama Wheelera w roku 1935. Na podstawie analiz filogenetycznych włączony do Crematogastrini przez P.S. Warda i innych w 2015 roku. Obejmuje 2 gatunki:
Ancyridris polyrhachioides Wheeler, 1935
Ancyridris rupicapra (Stitz, 1938)
== Opis ==
Ubarwienie czarniawobrązowe lub rudobrązowe, ogólnie silnie błyszczące. Powierzchnia ciała w większości przypadków pokryta rzadkim owłosieniem i bardzo słabo urzeźbiona. Głowa z dwunastoczłonowymi czułkami, środkowym szpicem na przednim brzegu nadustka, a zagłębieniami okołoczułkowymi i krawędziami czołowymi szczątkowymi. Na pozatułowiu obecne silne, wydłużone i wierzchołkowo zakrzywione kolce. Petiolus z dwoma silnymi kolcami w części grzbietowo-bocznej, a postpetiolus z wierzchu stożkowaty.
== Występowanie ==
Mrówki te zasiedlają Nową Gwineę, gdzie występują powyżej 1500 m n.p.m..
== Przypisy ==
|
wikipedia
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.