diff --git "a/DharmicData/Mahabharata/Chapters/MBH3.txt" "b/DharmicData/Mahabharata/Chapters/MBH3.txt"
new file mode 100644--- /dev/null
+++ "b/DharmicData/Mahabharata/Chapters/MBH3.txt"
@@ -0,0 +1,22462 @@
+जनमेजय उवाच
+एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः
+धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम
+श्राविताः परुषा वाचः सृजद्भिर्वैरमुत्तमम्
+किमकुर्वन्त कौरव्या मम पूर्वपितामहाः
+कथं चैश्वर्यविभ्रष्टाः सहसा दुःखमेयुषः
+वने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः
+के चैनानन्ववर्तन्त प्राप्तान्व्यसनमुत्तमम्
+किमाहाराः किमाचाराः क्व च वासो महात्मनाम्
+कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम्
+व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामरिघातिनाम्
+कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम्
+पतिव्रता महाभागा सततं सत्यवादिनी
+वनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत
+एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन
+श्रोतुमिच्छामि चरितं भूरिद्रविणतेजसाम्
+कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे
+वैशंपायन उवाच
+एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः
+धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात्
+वर्धमानपुरद्वारेणाभिनिष्क्रम्य ते तदा
+उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया
+इन्द्रसेनादयश्चैनान्भृत्याः परिचतुर्दश
+रथैरनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः
+व्रजतस्तान्विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः
+गर्हयन्तोऽसकृद्भीष्मविदुरद्रोणगौतमान्
+ऊचुर्विगतसंत्रासाः समागम्य परस्परम्
+नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं न च नो गृहाः
+यत्र दुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितः
+कर्णदुःशासनाभ्यां च राज्यमेतच्चिकीर्षति
+नो चेत्कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम्
+यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं बुभूषते
+दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्ताचारसुहृज्जनः
+अर्थलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः
+नेयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः
+साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः
+सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः
+ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च धर्माचारपरायणाः
+एवमुक्त्वानुजग्मुस्तान्पाण्डवांस्ते समेत्य च
+ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान्कुन्तीमाद्रिनन्दनान्
+क्व गमिष्यथ भद्रं वस्त्यक्त्वास्मान्दुःखभागिनः
+वयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ
+अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैः
+उद्विग्नाः स्म भृशं सर्वे नास्मान्हातुमिहार्हथ
+भक्तानुरक्ताः सुहृदः सदा प्रियहिते रतान्
+कुराजाधिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः
+श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान्नरर्षभाः
+शुभाशुभाधिवासेन संसर्गं कुरुते यथा
+वस्त्रमापस्तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथा
+पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः
+मोहजालस्य योनिर्हि मूढैरेव समागमः
+अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः
+तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिः
+सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः
+येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च
+तान्सेवेत्तैः समास्या हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी
+निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु
+पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात्
+असतां दर्शनात्स्पर्शात्संजल्पनसहासनात्
+धर्माचाराः प्रहीयन्ते न च सिध्यन्ति मानवाः
+बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्
+मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः
+ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसंभवाः
+लोकाचारात्मसंभूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः
+ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः
+इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोऽभिकाङ्क्षिणः
+युधिष्ठिर उवाच
+धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः
+असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः
+तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वः
+नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया
+भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे
+सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये
+ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः
+युष्माभिः सहितैः सर्वैः शोकसंतापविह्वलाः
+निवर्ततागता दूरं समागमनशापिताः
+स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः
+एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम्
+सुकृतानेन मे तुष्टिः सत्कारश्च भविष्यति
+वैशंपायन उवाच
+तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः
+चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः
+गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः
+अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान्
+निवृत्तेषु तु पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः
+प्रजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम्
+तं ते दिवसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः
+ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि
+उदकेनैव तां रात्रिमूषुस्ते दुःखकर्शिताः
+अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः
+साग्नयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः
+स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः
+तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे
+ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत
+राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः
+आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षपां सर्वां व्यनोदयन्
+वैशंपायन उवाच
+प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम्
+वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः
+तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः
+फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः
+वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम्
+परिक्लेशश्च वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति
+ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत्
+किं पुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः
+ब्राह्मणा ऊचुः
+गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः
+नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिनः
+अनुकम्पां हि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते
+विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु
+युधिष्ठिर उवाच
+ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः
+सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम्
+आहरेयुर्हि मे येऽपि फलमूलमृगांस्तथा
+त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः
+द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च
+दुःखान्वितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे
+ब्राह्मणा ऊचुः
+अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव
+स्वयमाहृत्य वन्यानि अनुयास्यामहे वयम्
+अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिवं तव
+कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने
+युधिष्ठिर उवाच
+एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह
+न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः
+कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृतभोजनान्
+मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान्
+वैशंपायन उवाच
+इत्युक्त्वा स नृपः शोचन्निषसाद महीतले
+तमध्यात्मरतिर्विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः
+योगे सांख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत्
+शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च
+दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
+न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु
+श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः
+अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम्
+श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां सा राजंस्त्वय्यवस्थिता
+अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च
+श���रीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः
+श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा
+आत्मव्यवस्थानकरा गीताः श्लोका महात्मना
+मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत्
+तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं शृणु
+व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात्
+दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते
+तदाशुप्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात्
+आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्वयेन तु
+मतिमन्तो ह्यतो वैद्याः शमं प्रागेव कुर्वते
+मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम्
+मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते
+अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम्
+मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना
+प्रशान्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति
+मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते
+स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च
+स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च
+शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते
+स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा
+अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः
+कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत्
+धर्मार्थिनं तथाल्पोऽपि रागदोषो विनाशयेत्
+विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमात्
+विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः
+तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात्
+स्वशरीरसमुत्थं तु ज्ञानेन विनिवर्तयेत्
+ज्ञानान्वितेषु मुख्येषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु
+न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्
+रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते
+इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा प्रवर्तते
+तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी नृणाम्
+अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी
+या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः
+योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्
+अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम्
+विनाशयति संभूता अयोनिज इवानलः
+यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति
+तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति
+राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि
+भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव
+यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि
+भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान्
+अर्थ एव हि केषांचिदनर्थो भविता नृणाम्
+अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः
+तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः
+कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च
+अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम्
+अर्थस्योपार्जने दुःखं पालने च क्षये तथा
+नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात्
+अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चापि तेऽसुखाः
+दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत्
+असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः
+अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम्
+तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः
+अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः
+ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृध्येदेषु न पण्डितः
+त्यजेत संचयांस्तस्मात्तज्जं क्लेशं सहेत कः
+न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः
+अतश्च धर्मिभिः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते
+प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्
+युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि
+धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः
+युधिष्ठिर उवाच
+नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम
+भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः
+कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे
+भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम्
+संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते
+तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना
+तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता
+सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन
+देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम्
+तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम्
+चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम्
+प्रत्युद्गम्याभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनम्
+अघिहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिबान्धवाः
+पुत्रदारभृताश्चैव निर्दहेयुरपूजिताः
+नात्मार्थं पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून्
+न च तत्स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत्
+श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि
+वैश्वदेवं हि नामैतत्सायंप्रातर्विधीयते
+विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः
+विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम्
+एतां यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे
+तस्य धर्मं परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे
+शौनक उवाच
+अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत्
+येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति
+शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विघसं बहु
+मोहरागसमाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः
+ह्रियते बुध्यमानोऽपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः
+विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुद्भ्रान्तैरिव सारथिः
+षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा
+तदा प्रादुर्भवत्येषां पूर्वसंकल्पजं मनः
+मनो यस्येन्द्रियग्रामविषयं प्रति चोदितम्
+तस्यौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते
+ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः
+विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोभात्पतंगवत्
+ततो विहारैराहारैर्मोहितश्च विशां पते
+महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते
+एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु
+अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत्
+ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु हूतेषु परिवर्तते
+जले भुवि तथाकाशे जायमानः पुनः पुनः
+अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु
+ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः
+यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च
+तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत्
+इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः
+अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः
+तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयानपथे स्थितः
+कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत्
+उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा
+अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत्
+सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात्
+सम्यग्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात्
+सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात्
+सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात्
+एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः
+रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यं देवता गताः
+रुद्राः साध्यास्तथादित्या वसवोऽथाश्विनावपि
+योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः
+तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम्
+तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत
+पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते
+तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै
+सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहात्
+तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम्
+वैशंपायन उवाच
+शौनकेनैवमुक्तस्तु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+पुरोहितमुपागम्य भ्रातृमध्येऽब्रवीदिदम्
+प्रस्थितं मानुयान्तीमे ब्राह्मणा वेदपारगाः
+न चास्मि पालने शक्तो बहुदुःखसमन्वितः
+परित्यक्तुं न शक्नोमि दानशक्तिश्च नास्ति मे
+कथमत्र मया कार्यं भगवांस्तद्ब्रवीतु मे
+मुहूर्तमिव स ध्यात्वा धर्मेणान्विष्य तां गतिम्
+युधिष्ठ��रमुवाचेदं धौम्यो धर्मभृतां वरः
+पुरा सृष्टानि भूतानि पीड्यन्ते क्षुधया भृशम्
+ततोऽनुकम्पया तेषां सविता स्वपिता इव
+गत्वोत्तरायणं तेजोरसानुद्धृत्य रश्मिभिः
+दक्षिणायनमावृत्तो महीं निविशते रविः
+क्षेत्रभूते ततस्तस्मिन्नोषधीरोषधीपतिः
+दिवस्तेजः समुद्धृत्य जनयामास वारिणा
+निषिक्तश्चन्द्रतेजोभिः सूयते भूगतो रविः
+ओषध्यः षड्रसा मेध्यास्तदन्नं प्राणिनां भुवि
+एवं भानुमयं ह्यन्नं भूतानां प्राणधारणम्
+पितैष सर्वभूतानां तस्मात्तं शरणं व्रज
+राजानो हि महात्मानो योनिकर्मविशोधिताः
+उद्धरन्ति प्रजाः सर्वास्तप आस्थाय पुष्कलम्
+भीमेन कार्तवीर्येण वैन्येन नहुषेण च
+तपोयोगसमाधिस्थैरुद्धृता ह्यापदः प्रजाः
+तथा त्वमपि धर्मात्मन्कर्मणा च विशोधितः
+तप आस्थाय धर्मेण द्विजातीन्भर भारत
+एवमुक्तस्तु धौम्येन तत्कालसदृशं वचः
+धर्मराजो विशुद्धात्मा तप आतिष्ठदुत्तमम्
+पुष्पोपहारैर्बलिभिरर्चयित्वा दिवाकरम्
+योगमास्थाय धर्मात्मा वायुभक्षो जितेन्द्रियः
+गाङ्गेयं वार्युपस्पृष्य प्राणायामेन तस्थिवान्
+जनमेजय उवाच
+कथं कुरूणामृषभः स तु राजा युधिष्ठिरः
+विप्रार्थमाराधितवान्सूर्यमद्भुतविक्रमम्
+वैशंपायन उवाच
+शृणुष्वावहितो राजञ्शुचिर्भूत्वा समाहितः
+क्षणं च कुरु राजेन्द्र सर्वं वक्ष्याम्यशेषतः
+धौम्येन तु यथ प्रोक्तं पार्थाय सुमहात्मने
+नाम्नामष्टशतं पुण्यं तच्छृणुष्व महामते
+सूर्योऽर्यमा भगस्त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः
+गभस्तिमानजः कालो मृत्युर्धाता प्रभाकरः
+पृथिव्यापश्च तेजश्च खं वायुश्च परायणम्
+सोमो बृहस्पतिः शुक्रो बुधोऽङ्गारक एव च
+इन्द्रो विवस्वान्दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः
+ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्दो वैश्रवणो यमः
+वैद्युतो जाठरश्चाग्निरैन्धनस्तेजसां पतिः
+धर्मध्वजो वेदकर्ता वेदाङ्गो वेदवाहनः
+कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिः सर्वामराश्रयः
+कला काष्ठा मुहूर्ताश्च पक्षा मासा ऋतुस्तथा
+संवत्सरकरोऽश्वत्थः कालचक्रो विभावसुः
+पुरुषः शाश्वतो योगी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः
+लोकाध्यक्षः प्रजाध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः
+वरुणः सागरोंऽशुश्च जीमूतो जीवनोऽरिहा
+भूताश्रयो भूतपतिः सर्वभूतनिषेवितः
+मणिः सुवर्णो भूतादिः कामदः सर्वतोमुखः
+जयो विशालो वरदः शीघ्रगः प्रा���धारणः
+धन्वन्तरिर्धूमकेतुरादिदेवोऽदितेः सुतः
+द्वादशात्मारविन्दाक्षः पिता माता पितामहः
+स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्
+देहकर्ता प्रशान्तात्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः
+चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा मैत्रेण वपुषान्वितः
+एतद्वै कीर्तनीयस्य सूर्यस्यैव महात्मनः
+नाम्नामष्टशतं पुण्यं शक्रेणोक्तं महात्मना
+शक्राच्च नारदः प्राप्तो धौम्यश्च तदनन्तरम्
+धौम्याद्युधिष्ठिरः प्राप्य सर्वान्कामानवाप्तवान्
+सुरपितृगणयक्षसेवितं; ह्यसुरनिशाचरसिद्धवन्दितम्
+वरकनकहुताशनप्रभं; त्वमपि मनस्यभिधेहि भास्करम्
+सूर्योदये यस्तु समाहितः पठे;त्स पुत्रलाभं धनरत्नसंचयान्
+लभेत जातिस्मरतां सदा नरः; स्मृतिं च मेधां च स विन्दते पराम्
+इमं स्तवं देववरस्य यो नरः; प्रकीर्तयेच्छुचिसुमनाः समाहितः
+स मुच्यते शोकदवाग्निसागरा;ल्लभेत कामान्मनसा यथेप्सितान्
+वैशंपायन उवाच
+ततो दिवाकरः प्रीतो दर्शयामास पाण्डवम्
+दीप्यमानः स्ववपुषा ज्वलन्निव हुताशनः
+यत्तेऽभिलषितं राजन्सर्वमेतदवाप्स्यसि
+अहमन्नं प्रदास्यामि सप्त पञ्च च ते समाः
+फलमूलामिषं शाकं संस्कृतं यन्महानसे
+चतुर्विधं तदन्नाद्यमक्षय्यं ते भविष्यति
+धनं च विविधं तुभ्यमित्युक्त्वान्तरधीयत
+लब्ध्वा वरं तु कौन्तेयो जलादुत्तीर्य धर्मवित्
+जग्राह पादौ धौम्यस्य भ्रातॄंश्चास्वजताच्युतः
+द्रौपद्या सह संगम्य पश्यमानोऽभ्ययात्प्रभुः
+महानसे तदान्नं तु साधयामास पाण्डवः
+संस्कृतं प्रसवं याति वन्यमन्नं चतुर्विधम्
+अक्षय्यं वर्धते चान्नं तेन भोजयते द्विजान्
+भुक्तवत्सु च विप्रेषु भोजयित्वानुजानपि
+शेषं विघससंज्ञं तु पश्चाद्भुङ्क्ते युधिष्ठिरः
+युधिष्ठिरं भोजयित्वा शेषमश्नाति पार्षती
+एवं दिवाकरात्प्राप्य दिवाकरसमद्युतिः
+कामान्मनोऽभिलषितान्ब्राह्मणेभ्यो ददौ प्रभुः
+पुरोहितपुरोगाश्च तिथिनक्षत्रपर्वसु
+यज्ञियार्थाः प्रवर्तन्ते विधिमन्त्रप्रमाणतः
+ततः कृतस्वस्त्ययना धौम्येन सह पाण्डवाः
+द्विजसंघैः परिवृताः प्रययुः काम्यकं वनम्
+वैशंपायन उवाच
+वनं प्रविष्टेष्वथ पाण्डवेषु; प्रज्ञाचक्षुस्तप्यमानोऽम्बिकेयः
+धर्मात्मानं विदुरमगाधबुद्धिं; सुखासीनो वाक्यमुवाच राजा
+प्रज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा; धर्मं च त्वं परमं वेत्थ स��क्ष्मम्
+समश्च त्वं संमतः कौरवाणां; पथ्यं चैषां मम चैव ब्रवीहि
+एवं गते विदुर यदद्य कार्यं; पौराश्चेमे कथमस्मान्भजेरन्
+ते चाप्यस्मान्नोद्धरेयुः समूला;न्न कामये तांश्च विनश्यमानान्
+विदुर उवाच
+त्रिवर्गोऽयं धर्ममूलो नरेन्द्र; राज्यं चेदं धर्ममूलं वदन्ति
+धर्मे राजन्वर्तमानः स्वशक्त्या; पुत्रान्सर्वान्पाहि कुन्तीसुतांश्च
+स वै धर्मो विप्रलुप्तः सभायां; पापात्मभिः सौबलेयप्रधानैः
+आहूय कुन्तीसुतमक्षवत्यां; पराजैषीत्सत्यसंधं सुतस्ते
+एतस्य ते दुष्प्रणीतस्य राज;ञ्शेषस्याहं परिपश्याम्युपायम्
+यथा पुत्रस्तव कौरव्य पापा;न्मुक्तो लोके प्रतितिष्ठेत साधु
+तद्वै सर्वं पाण्डुपुत्रा लभन्तां; यत्तद्राजन्नतिसृष्टं त्वयासीत्
+एष धर्मः परमो यत्स्वकेन; राजा तुष्येन्न परस्वेषु गृध्येत्
+एतत्कार्यं तव सर्वप्रधानं; तेषां तुष्टिः शकुनेश्चावमानः
+एवं शेषं यदि पुत्रेषु ते स्या;देतद्राजंस्त्वरमाणः कुरुष्व
+अथैतदेवं न करोषि राज;न्ध्रुवं कुरूणां भविता विनाशः
+न हि क्रुद्धो भीमसेनोऽर्जुनो वा; शेषं कुर्याच्छात्रवाणामनीके
+येषां योद्धा सव्यसाची कृतास्त्रो; धनुर्येषां गाण्डिवं लोकसारम्
+येषां भीमो बाहुशाली च योद्धा; तेषां लोके किं नु न प्राप्यमस्ति
+उक्तं पूर्वं जातमात्रे सुते ते; मया यत्ते हितमासीत्तदानीम्
+पुत्रं त्यजेममहितं कुलस्ये;त्येतद्राजन्न च तत्त्वं चकर्थ
+इदानीं ते हितमुक्तं न चेत्त्वं; कर्तासि राजन्परितप्तासि पश्चात्
+यद्येतदेवमनुमन्ता सुतस्ते; संप्रीयमाणः पाण्डवैरेकराज्यम्
+तापो न ते वै भविता प्रीतियोगा;त्त्वं चेन्न गृह्णासि सुतं सहायैः
+अथापरो भवति हि तं निगृह्य; पाण्डोः पुत्रं प्रकुरुष्वाधिपत्ये
+अजातशत्रुर्हि विमुक्तरागो; धर्मेणेमां पृथिवीं शास्तु राजन्
+ततो राजन्पार्थिवाः सर्व एव; वैश्या इवास्मानुपतिष्ठन्तु सद्यः
+दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रः; प्रीत्या राजन्पाण्डुपुत्रान्भजन्ताम्
+दुःशासनो याचतु भीमसेनं; सभामध्ये द्रुपदस्यात्मजां च
+युधिष्ठिरं त्वं परिसान्त्वयस्व; राज्ये चैनं स्थापयस्वाभिपूज्य
+त्वया पृष्टः किमहमन्यद्वदेय;मेतत्कृत्वा कृतकृत्योऽसि राजन्
+धृतराष्ट्र उवाच
+एतद्वाक्यं विदुर यत्ते सभाया;मिह प्रोक्तं पाण्डवान्प्राप्य मां च
+हितं तेषामहितं मामकाना;मेतत्सर्वं मम नोपैति चेतः
+इदं त्विदानीं कुत एव निश्चितं; तेषामर्थे पाण्डवानां यदात्थ
+तेनाद्य मन्ये नासि हितो ममेति; कथं हि पुत्रं पाण्डवार्थे त्यजेयम्
+असंशयं तेऽपि ममैव पुत्रा; दुर्योधनस्तु मम देहात्प्रसूतः
+स्वं वै देहं परहेतोस्त्यजेति; को नु ब्रूयात्समतामन्ववेक्षन्
+स मा जिह्मं विदुर सर्वं ब्रवीषि; मानं च तेऽहमधिकं धारयामि
+यथेच्छकं गच्छ वा तिष्ठ वा त्वं; सुसान्त्व्यमानाप्यसती स्त्री जहाति
+वैशंपायन उवाच
+एतावदुक्त्वा धृतराष्ट्रोऽन्वपद्य;दन्तर्वेश्म सहसोत्थाय राजन्
+नेदमस्तीत्यथ विदुरो भाषमाणः; संप्राद्रवद्यत्र पार्था बभूवुः
+वैशंपायन उवाच
+पाण्डवास्तु वने वासमुद्दिश्य भरतर्षभाः
+प्रययुर्जाह्नवीकूलात्कुरुक्षेत्रं सहानुगाः
+सरस्वतीदृषद्वत्यौ यमुनां च निषेव्य ते
+ययुर्वनेनैव वनं सततं पश्चिमां दिशम्
+ततः सरस्वतीकूले समेषु मरुधन्वसु
+काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम्
+तत्र ते न्यवसन्वीरा वने बहुमृगद्विजे
+अन्वास्यमाना मुनिभिः सान्त्व्यमानाश्च भारत
+विदुरस्त्वपि पाण्डूनां तदा दर्शनलालसः
+जगामैकरथेनैव काम्यकं वनमृद्धिमत्
+ततो यात्वा विदुरः काननं त;च्छीघ्रैरश्वैर्वाहिना स्यन्दनेन
+ददर्शासीनं धर्मराजं विविक्ते; सार्धं द्रौपद्या भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्च
+ततोऽपश्यद्विदुरं तूर्णमारा;दभ्यायान्तं सत्यसंधः स राजा
+अथाब्रवीद्भ्रातरं भीमसेनं; किं नु क्षत्ता वक्ष्यति नः समेत्य
+कच्चिन्नायं वचनात्सौबलस्य; समाह्वाता देवनायोपयाति
+कच्चित्क्षुद्रः शकुनिर्नायुधानि; जेष्यत्यस्मान्पुनरेवाक्षवत्याम्
+समाहूतः केनचिदाद्रवेति; नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम्
+गाण्डीवे वा संशयिते कथंचि;द्राज्यप्राप्तिः संशयिता भवेन्नः
+तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेयाः; प्रत्यगृह्णन्नृपते सर्व एव
+तैः सत्कृतः स च तानाजमीढो; यथोचितं पाण्डुपुत्रान्समेयात्
+समाश्वस्तं विदुरं ते नरर्षभा;स्ततोऽपृच्छन्नागमनाय हेतुम्
+स चापि तेभ्यो विस्तरतः शशंस; यथावृत्तो धृतराष्ट्रोऽऽम्बिकेयः
+विदुर उवाच
+अवोचन्मां धृतराष्ट्रोऽनुगुप्त;मजातशत्रो परिगृह्याभिपूज्य
+एवं गते समतामभ्युपेत्य; पथ्यं तेषां मम चैव ब्रवीहि
+मयाप्युक्तं यत्क्षमं कौरवाणां; हितं पथ्यं धृतराष्ट्रस्य चैव
+तद्वै पथ्यं तन्मनो नाभ्युपैति; ततश्चाहं क्षम���न्यन्न मन्ये
+परं श्रेयः पाण्डवेया मयोक्तं; न मे तच्च श्रुतवानाम्बिकेयः
+यथातुरस्येव हि पथ्यमन्नं; न रोचते स्मास्य तदुच्यमानम्
+न श्रेयसे नीयतेऽजातशत्रो; स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा
+ब्रुवन्न रुच्यै भरतर्षभस्य; पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः
+ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां; न वै श्रेयो धृतराष्ट्रः परैति
+यथा पर्णे पुष्करस्येव सिक्तं; जलं न तिष्ठेत्पथ्यमुक्तं तथास्मिन्
+ततः क्रुद्धो धृतराष्ट्रोऽब्रवीन्मां; यत्र श्रद्धा भारत तत्र याहि
+नाहं भूयः कामये त्वां सहायं; महीमिमां पालयितुं पुरं वा
+सोऽहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राजं;स्त्वां शासितुमुपयातस्त्वरावान्
+तद्वै सर्वं यन्मयोक्तं सभायां; तद्धार्यतां यत्प्रवक्ष्यामि भूयः
+क्लेशैस्तीव्रैर्युज्यमानः सपत्नैः; क्षमां कुर्वन्कालमुपासते यः
+सं वर्धयन्स्तोकमिवाग्निमात्मवा;न्स वै भुङ्क्ते पृथिवीमेक एव
+यस्याविभक्तं वसु राजन्सहायै;स्तस्य दुःखेऽप्यंशभाजः सहायाः
+सहायानामेष संग्रहणेऽभ्युपायः; सहायाप्तौ पृथिवीप्राप्तिमाहुः
+सत्यं श्रेष्ठं पाण्डव निष्प्रलापं; तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहायैः
+आत्मा चैषामग्रतो नातिवर्ते;देवंवृत्तिर्वर्धते भूमिपालः
+युधिष्ठिर उवाच
+एवं करिष्यामि यथा ब्रवीषि; परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्तः
+यच्चाप्यन्यद्देशकालोपपन्नं; तद्वै वाच्यं तत्करिष्यामि कृत्स्नम्
+वैशंपायन उवाच
+गते तु विदुरे राजन्नाश्रमं पाण्डवान्प्रति
+धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः पर्यतप्यत भारत
+स सभाद्वारमागम्य विदुरस्मारमोहितः
+समक्षं पार्थिवेन्द्राणां पपाताविष्टचेतनः
+स तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां समुत्थाय महीतलात्
+समीपोपस्थितं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्
+भ्राता मम सुहृच्चैव साक्षाद्धर्म इवापरः
+तस्य स्मृत्वाद्य सुभृशं हृदयं दीर्यतीव मे
+तमानयस्व धर्मज्ञं मम भ्रातरमाशु वै
+इति ब्रुवन्स नृपतिः करुणं पर्यदेवयत्
+पश्चात्तापाभिसंतप्तो विदुरस्मारकर्शितः
+भ्रातृस्नेहादिदं राजन्संजयं वाक्यमब्रवीत्
+गच्छ संजय जानीहि भ्रातरं विदुरं मम
+यदि जीवति रोषेण मया पापेन निर्धुतः
+न हि तेन मम भ्रात्रा सुसूक्ष्ममपि किंचन
+व्यलीकं कृतपूर्वं मे प्राज्ञेनामितबुद्धिना
+स व्यलीकं कथं प्राप्तो मत्तः परमबुद्धिमान्
+न जह्याज्जीवितं प्राज्ञस्तं गच्छानय सं��य
+तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञस्तमनुमान्य च
+संजयो बाढमित्युक्त्वा प्राद्रवत्काम्यकं वनम्
+सोऽचिरेण समासाद्य तद्वनं यत्र पाण्डवाः
+रौरवाजिनसंवीतं ददर्शाथ युधिष्ठिरम्
+विदुरेण सहासीनं ब्राह्मणैश्च सहस्रशः
+भ्रातृभिश्चाभिसंगुप्तं देवैरिव शतक्रतुम्
+युधिष्ठिरमथाभ्येत्य पूजयामास संजयः
+भीमार्जुनयमांश्चापि तदर्हं प्रत्यपद्यत
+राज्ञा पृष्टः स कुशलं सुखासीनश्च संजयः
+शशंसागमने हेतुमिदं चैवाब्रवीद्वचः
+राजा स्मरति ते क्षत्तर्धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
+तं पश्य गत्वा त्वं क्षिप्रं संजीवय च पार्थिवम्
+सोऽनुमान्य नरश्रेष्ठान्पाण्डवान्कुरुनन्दनान्
+नियोगाद्राजसिंहस्य गन्तुमर्हसि मानद
+एवमुक्तस्तु विदुरो धीमान्स्वजनवत्सलः
+युधिष्ठिरस्यानुमते पुनरायाद्गजाह्वयम्
+तमब्रवीन्महाप्राज्ञं धृतराष्ट्रः प्रतापवान्
+दिष्ट्या प्राप्तोऽसि धर्मज्ञ दिष्ट्या स्मरसि मेऽनघ
+अद्य रात्रौ दिवा चाहं त्वत्कृते भरतर्षभ
+प्रजागरे प्रपश्यामि विचित्रं देहमात्मनः
+सोऽङ्कमादाय विदुरं मूर्ध्न्युपाघ्राय चैव ह
+क्षम्यतामिति चोवाच यदुक्तोऽसि मया रुषा
+विदुर उवाच
+क्षान्तमेव मया राजन्गुरुर्नः परमो भवान्
+तथा ह्यस्म्यागतः क्षिप्रं त्वद्दर्शनपरायणः
+भवन्ति हि नरव्याघ्र पुरुषा धर्मचेतसः
+दीनाभिपातिनो राजन्नात्र कार्या विचारणा
+पाण्डोः सुता यादृशा मे तादृशा मे सुतास्तव
+दीना इति हि मे बुद्धिरभिपन्नाद्य तान्प्रति
+वैशंपायन उवाच
+अन्योन्यमनुनीयैवं भ्रातरौ तौ महाद्युती
+विदुरो धृतराष्ट्रश्च लेभाते परमां मुदम्
+वैशंपायन उवाच
+श्रुत्वा च विदुरं प्राप्तं राज्ञा च परिसान्त्वितम्
+धृतराष्ट्रात्मजो राजा पर्यतप्यत दुर्मतिः
+स सौबलं समानाय्य कर्णदुःशासनावपि
+अब्रवीद्वचनं राजा प्रविश्याबुद्धिजं तमः
+एष प्रत्यागतो मन्त्री धृतराष्ट्रस्य संमतः
+विदुरः पाण्डुपुत्राणां सुहृद्विद्वान्हिते रतः
+यावदस्य पुनर्बुद्धिं विदुरो नापकर्षति
+पाण्डवानयने तावन्मन्त्रयध्वं हितं मम
+अथ पश्याम्यहं पार्थान्प्राप्तानिह कथंचन
+पुनः शोषं गमिष्यामि निरासुर्निरवग्रहः
+विषमुद्बन्धनं वापि शस्त्रमग्निप्रवेशनम्
+करिष्ये न हि तानृद्धान्पुनर्द्रष्टुमिहोत्सहे
+शकुनिरुवाच
+किं बालिषां मतिं राजन्नास्थितोऽसि विशां पते
+गता���्ते समयं कृत्वा नैतदेवं भविष्यति
+सत्यवाक्ये स्थिताः सर्वे पाण्डवा भरतर्षभ
+पितुस्ते वचनं तात न ग्रहीष्यन्ति कर्हिचित्
+अथ वा ते ग्रहीष्यन्ति पुनरेष्यन्ति वा पुरम्
+निरस्य समयं भूयः पणोऽस्माकं भविष्यति
+सर्वे भवामो मध्यस्था राज्ञश्छन्दानुवर्तिनः
+छिद्रं बहु प्रपश्यन्तः पाण्डवानां सुसंवृताः
+दुःशासन उवाच
+एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मातुल
+नित्यं हि मे कथयतस्तव बुद्धिर्हि रोचते
+कर्ण उवाच
+काममीक्षामहे सर्वे दुर्योधन तवेप्सितम्
+ऐकमत्यं हि नो राजन्सर्वेषामेव लक्ष्यते
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा
+नातिहृष्टमनाः क्षिप्रमभवत्स पराङ्मुखः
+उपलभ्य ततः कर्णो विवृत्य नयने शुभे
+रोषाद्दुःशासनं चैव सौबलेयं च तावुभौ
+उवाच परमक्रुद्ध उद्यम्यात्मानमात्मना
+अहो मम मतं यत्तन्निबोधत नराधिपाः
+प्रियं सर्वे चिकीर्षामो राज्ञः किंकरपाणयः
+न चास्य शक्नुमः सर्वे प्रिये स्थातुमतन्द्रिताः
+वयं तु शस्त्राण्यादाय रथानास्थाय दंशिताः
+गच्छामः सहिता हन्तुं पाण्डवान्वनगोचरान्
+तेषु सर्वेषु शान्तेषु गतेष्वविदितां गतिम्
+निर्विवादा भविष्यन्ति धार्तराष्ट्रास्तथा वयम्
+यावदेव परिद्यूना यावच्छोकपरायणाः
+यावन्मित्रविहीनाश्च तावच्छक्या मतं मम
+तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पूजयन्तः पुनः पुनः
+बाढमित्येव ते सर्वे प्रत्यूचुः सूतजं तदा
+एवमुक्त्वा तु संक्रुद्धा रथैः सर्वे पृथक्पृथक्
+निर्ययुः पाण्डवान्हन्तुं संघशः कृतनिश्चयाः
+तान्प्रस्थितान्परिज्ञाय कृष्णद्वैपायनस्तदा
+आजगाम विशुद्धात्मा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा
+प्रतिषिध्याथ तान्सर्वान्भगवाँल्लोकपूजितः
+प्रज्ञाचक्षुषमासीनमुवाचाभ्येत्य सत्वरः
+व्यास उवाच
+धृतराष्ट्र महाप्राज्ञ निबोध वचनं मम
+वक्ष्यामि त्वा कौरवाणां सर्वेषां हितमुत्तमम्
+न मे प्रियं महाबाहो यद्गताः पाण्डवा वनम्
+निकृत्या निर्जिताश्चैव दुर्योधनवशानुगैः
+ते स्मरन्तः परिक्लेशान्वर्षे पूर्णे त्रयोदशे
+विमोक्ष्यन्ति विषं क्रुद्धाः कौरवेयेषु भारत
+तदयं किं नु पापात्मा तव पुत्रः सुमन्दधीः
+पाण्डवान्नित्यसंक्रुद्धो राज्यहेतोर्जिघांसति
+वार्यतां साध्वयं मूढः शमं गच्छतु ते सुतः
+वनस्थांस्तानयं हन्तुमिच्छन्प्राणैर्विमोक्ष्यते
+यथाह विदुरः प्राज्ञो ��था भीष्मो यथा वयम्
+यथा कृपश्च द्रोणश्च तथा साधु विधीयताम्
+विग्रहो हि महाप्राज्ञ स्वजनेन विगर्हितः
+अधर्म्यमयशस्यं च मा राजन्प्रतिपद्यथाः
+समीक्षा यादृशी ह्यस्य पाण्डवान्प्रति भारत
+उपेक्ष्यमाणा सा राजन्महान्तमनयं स्पृशेत्
+अथ वायं सुमन्दात्मा वनं गच्छतु ते सुतः
+पाण्डवैः सहितो राजन्नेक एवासहायवान्
+ततः संसर्गजः स्नेहः पुत्रस्य तव पाण्डवैः
+यदि स्यात्कृतकार्योऽद्य भवेस्त्वं मनुजेश्वर
+अथ वा जायमानस्य यच्छीलमनुजायते
+श्रूयते तन्महाराज नामृतस्यापसर्पति
+कथं वा मन्यते भीष्मो द्रोणो वा विदुरोऽपि वा
+भवान्वात्र क्षमं कार्यं पुरा चार्थोऽतिवर्तते
+धृतराष्ट्र उवाच
+भगवन्नाहमप्येतद्रोचये द्यूतसंस्तवम्
+मन्ये तद्विधिनाक्रम्य कारितोऽस्मीति वै मुने
+नैतद्रोचयते भीष्मो न द्रोणो विदुरो न च
+गान्धारी नेच्छति द्यूतं तच्च मोहात्प्रवर्तितम्
+परित्यक्तुं न शक्नोमि दुर्योधनमचेतनम्
+पुत्रस्नेहेन भगवञ्जानन्नपि यतव्रत
+व्यास उवाच
+वैचित्रवीर्य नृपते सत्यमाह यथा भवान्
+दृढं वेद्मि परं पुत्रं परं पुत्रान्न विद्यते
+इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातेन सुरभ्या प्रतिबोधितः
+अन्यैः समृद्धैरप्यर्थैर्न सुताद्विद्यते परम्
+अत्र ते वर्तयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम्
+सुरभ्याश्चैव संवादमिन्द्रस्य च विशां पते
+त्रिविष्टपगता राजन्सुरभिः प्रारुदत्किल
+गवां मात पुरा तात तामिन्द्रोऽन्वकृपायत
+इन्द्र उवाच
+किमिदं रोदिषि शुभे कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम्
+मानुषेष्वथ वा गोषु नैतदल्पं भविष्यति
+सुरभिरुवाच
+विनिपातो न वः कश्चिद्दृश्यते त्रिदशाधिप
+अहं तु पुत्रं शोचामि तेन रोदिमि कौशिक
+पश्यैनं कर्षकं रौद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम्
+प्रतोदेनाभिनिघ्नन्तं लाङ्गलेन निपीडितम्
+एतं दृष्ट्वा भृशं श्रान्तं वध्यमानं सुराधिप
+कृपाविष्टास्मि देवेन्द्र मनश्चोद्विजते मम
+एकस्तत्र बलोपेतो धुरमुद्वहतेऽधिकाम्
+अपरोऽल्पबलप्राणः कृशो धमनिसंततः
+कृच्छ्रादुद्वहते भारं तं वै शोचामि वासव
+वध्यमानः प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः
+नैव शक्नोति तं भारमुद्वोढुं पश्य वासव
+ततोऽहं तस्य दुःखार्ता विरौमि भृशदुःखिता
+अश्रूण्यावर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती
+इन्द्र उवाच
+तव पुत्रसहस्रेषु पीड्यमानेषु शोभने
+किं कृपायितमस्त्यत्र पुत्र एकोऽ���्र पीड्यते
+सुरभिरुवाच
+यदि पुत्रसहस्रं मे सर्वत्र सममेव मे
+दीनस्य तु सतः शक्र पुत्रस्याभ्यधिका कृपा
+व्यास उवाच
+तदिन्द्रः सुरभीवाक्यं निशम्य भृशविस्मितः
+जीवितेनापि कौरव्य मेनेऽभ्यधिकमात्मजम्
+प्रववर्ष च तत्रैव सहसा तोयमुल्बणम्
+कर्षकस्याचरन्विघ्नं भगवान्पाकशासनः
+तद्यथा सुरभिः प्राह सममेवास्तु ते तथा
+सुतेषु राजन्सर्वेषु दीनेष्वभ्यधिका कृपा
+यादृशो मे सुतः पण्डुस्तादृशो मेऽसि पुत्रक
+विदुरश्च महाप्राज्ञः स्नेहादेतद्ब्रवीम्यहम्
+चिराय तव पुत्राणां शतमेकश्च पार्थिव
+पाण्डोः पञ्चैव लक्ष्यन्ते तेऽपि मन्दाः सुदुःखिताः
+कथं जीवेयुरत्यन्तं कथं वर्धेयुरित्यपि
+इति दीनेषु पार्थेषु मनो मे परितप्यते
+यदि पार्थिव कौरव्याञ्जीवमानानिहेच्छसि
+दुर्योधनस्तव सुतः शमं गच्छतु पाण्डवैः
+धृतराष्ट्र उवाच
+एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि नो मुने
+अहं चैव विजानामि सर्वे चेमे नराधिपाः
+भवांस्तु मन्यते साधु यत्कुरूणां सुखोदयम्
+तदेव विदुरोऽप्याह भीष्मो द्रोणश्च मां मुने
+यदि त्वहमनुग्राह्यः कौरवेषु दया यदि
+अनुशाधि दुरात्मानं पुत्रं दुर्योधनं मम
+व्यास उवाच
+अयमायाति वै राजन्मैत्रेयो भगवानृषिः
+अन्वीय पाण्डवान्भ्रातॄनिहैवास्मद्दिदृक्षया
+एष दुर्योधनं पुत्रं तव राजन्महानृषिः
+अनुशास्ता यथान्यायं शमायास्य कुलस्य ते
+ब्रूयाद्यदेष राजेन्द्र तत्कार्यमविशङ्कया
+अक्रियायां हि कार्यस्य पुत्रं ते शप्स्यते रुषा
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्त्वा ययौ व्यासो मैत्रेयः प्रत्यदृश्यत
+पूजया प्रतिजग्राह सपुत्रस्तं नराधिपः
+दत्त्वार्घ्याद्याः क्रियाः सर्वा विश्रान्तं मुनिपुंगवम्
+प्रश्रयेणाब्रवीद्राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
+सुखेनागमनं कच्चिद्भगवन्कुरुजाङ्गले
+कच्चित्कुशलिनो वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः
+समये स्थातुमिच्छन्ति कच्चिच्च पुरुषर्षभाः
+कच्चित्कुरूणां सौभ्रात्रमव्युच्छिन्नं भविष्यति
+मैत्रेय उवाच
+तीर्थयात्रामनुक्रामन्प्राप्तोऽस्मि कुरुजाङ्गलम्
+यदृच्छया धर्मराजं दृष्टवान्काम्यके वने
+तं जटाजिनसंवीतं तपोवननिवासिनम्
+समाजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुं मुनिगणाः प्रभो
+तत्राश्रौषं महाराज पुत्राणां तव विभ्रमम्
+अनयं द्यूतरूपेण महापायमुपस्थितम्
+ततोऽहं त्वामनुप्राप्तः कौरवाणामवे���्षया
+सदा ह्यभ्यधिकः स्नेहः प्रीतिश्च त्वयि मे प्रभो
+नैतदौपयिकं राजंस्त्वयि भीष्मे च जीवति
+यदन्योन्येन ते पुत्रा विरुध्यन्ते नराधिप
+मेढीभूतः स्वयं राजन्निग्रहे प्रग्रहे भवान्
+किमर्थमनयं घोरमुत्पतन्तमुपेक्षसे
+दस्यूनामिव यद्वृत्तं सभायां कुरुनन्दन
+तेन न भ्राजसे राजंस्तापसानां समागमे
+वैशंपायन उवाच
+ततो व्यावृत्य राजानं दुर्योधनममर्षणम्
+उवाच श्लक्ष्णया वाचा मैत्रेयो भगवानृषिः
+दुर्योधन महाबाहो निबोध वदतां वर
+वचनं मे महाप्राज्ञ ब्रुवतो यद्धितं तव
+मा द्रुहः पाण्डवान्राजन्कुरुष्व हितमात्मनः
+पाण्डवानां कुरूणां च लोकस्य च नरर्षभ
+ते हि सर्वे नरव्याघ्राः शूरा विक्रान्तयोधिनः
+सर्वे नागायुतप्राणा वज्रसंहनना दृढाः
+सत्यव्रतपराः सर्वे सर्वे पुरुषमानिनः
+हन्तारो देवशत्रूणां रक्षसां कामरूपिणाम्
+हिडिम्बबकमुख्यानां किर्मीरस्य च रक्षसः
+इतः प्रच्यवतां रात्रौ यः स तेषां महात्मनाम्
+आवृत्य मार्गं रौद्रात्मा तस्थौ गिरिरिवाचलः
+तं भीमः समरश्लाघी बलेन बलिनां वरः
+जघान पशुमारेण व्याघ्रः क्षुद्रमृगं यथा
+पश्य दिग्विजये राजन्यथा भीमेन पातितः
+जरासंधो महेष्वासो नागायुतबलो युधि
+संबन्धी वासुदेवश्च येषां श्यालश्च पार्षतः
+कस्तान्युधि समासीत जरामरणवान्नरः
+तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ
+कुरु मे वचनं राजन्मा मृत्युवशमन्वगाः
+एवं तु ब्रुवतस्तस्य मैत्रेयस्य विशां पते
+ऊरुं गजकराकारं करेणाभिजघान सः
+दुर्योधनः स्मितं कृत्वा चरणेनालिखन्महीम्
+न किंचिदुक्त्वा दुर्मेधास्तस्थौ किंचिदवाङ्मुखः
+तमशुश्रूषमाणं तु विलिखन्तं वसुंधराम्
+दृष्ट्वा दुर्योधनं राजन्मैत्रेयं कोप आविशत्
+स कोपवशमापन्नो मैत्रेयो मुनिसत्तमः
+विधिना संप्रयुक्तश्च शापायास्य मनो दधे
+ततः स वार्युपस्पृश्य कोपसंरक्तलोचनः
+मैत्रेयो धार्तराष्ट्रं तमशपद्दुष्टचेतसम्
+यस्मात्त्वं मामनादृत्य नेमां वाचं चिकीर्षसि
+तस्मादस्याभिमानस्य सद्यः फलमवाप्नुहि
+त्वदभिद्रोहसंयुक्तं युद्धमुत्पत्स्यते महत्
+यत्र भीमो गदापातैस्तवोरुं भेत्स्यते बली
+इत्येवमुक्ते वचने धृतराष्ट्रो महीपतिः
+प्रसादयामास मुनिं नैतदेवं भवेदिति
+मैत्रेय उवाच
+शमं यास्यति चेत्पुत्रस्तव राजन्यथा तथा
+शापो न भविता तात विपरीते भविष्यति
+वैशंप��यन उवाच
+स विलक्षस्तु राजेन्द्र दुर्योधनपिता तदा
+मैत्रेयं प्राह किर्मीरः कथं भीमेन पातितः
+मैत्रेय उवाच
+नाहं वक्ष्याम्यसूया ते न ते शुश्रूषते सुतः
+एष ते विदुरः सर्वमाख्यास्यति गते मयि
+वैशंपायन उवाच
+इत्येवमुक्त्वा मैत्रेयः प्रातिष्ठत यथागतम्
+किर्मीरवधसंविग्नो बहिर्दुर्योधनोऽगमत्
+धृतराष्ट्र उवाच
+किर्मीरस्य वधं क्षत्तः श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्
+रक्षसा भीमसेनस्य कथमासीत्समागमः
+विदुर उवाच
+शृणु भीमस्य कर्मेदमतिमानुषकर्मणः
+श्रुतपूर्वं मया तेषां कथान्तेषु पुनः पुनः
+इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताः
+जग्मुस्त्रिभिरहोरात्रैः काम्यकं नाम तद्वनम्
+रात्रौ निशीथे स्वाभीले गतेऽर्धसमये नृप
+प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम्
+तद्वनं तापसा नित्यं शेषाश्च वनचारिणः
+दूरात्परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात्किल
+तेषां प्रविशतां तत्र मार्गमावृत्य भारत
+दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सोल्मुकं प्रत्यदृश्यत
+बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथास्यं च भयानकम्
+स्थितमावृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः
+दष्टोष्ठदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम्
+सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकमिवाम्बुदम्
+सृजन्तं राक्षसीं मायां महारावविराविणम्
+मुञ्चन्तं विपुलं नादं सतोयमिव तोयदम्
+तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिणः सर्वतोदिशम्
+विमुक्तनादाः संपेतुः स्थलजा जलजैः सह
+संप्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्क्षसमाकुलम्
+तद्वनं तस्य नादेन संप्रस्थितमिवाभवत्
+तस्योरुवाताभिहता ताम्रपल्लवबाहवः
+विदूरजाताश्च लताः समाश्लिष्यन्त पादपान्
+तस्मिन्क्षणेऽथ प्रववौ मारुतो भृशदारुणः
+रजसा संवृतं तेन नष्टर्क्षमभवन्नभः
+पञ्चानां पाण्डुपुत्राणामविज्ञातो महारिपुः
+पञ्चानामिन्द्रियाणां तु शोकवेग इवातुलः
+स दृष्ट्वा पाण्डवान्दूरात्कृष्णाजिनसमावृतान्
+आवृणोत्तद्वनद्वारं मैनाक इव पर्वतः
+तं समासाद्य वित्रस्ता कृष्णा कमललोचना
+अदृष्टपूर्वं संत्रासान्न्यमीलयत लोचने
+दुःशासनकरोत्सृष्टविप्रकीर्णशिरोरुहा
+पञ्चपर्वतमध्यस्था नदीवाकुलतां गता
+मोमुह्यमानां तां तत्र जगृहुः पञ्च पाण्डवाः
+इन्द्रियाणि प्रसक्तानि विषयेषु यथा रतिम्
+अथ तां राक्षसीं मायामुत्थितां घोरदर्शनाम्
+रक्षोघ्नैर्विविधैर्मन्त्रैर्धौम्यः स��्यक्प्रयोजितैः
+पश्यतां पाण्डुपुत्राणां नाशयामास वीर्यवान्
+स नष्टमायोऽतिबलः क्रोधविस्फारितेक्षणः
+काममूर्तिधरः क्षुद्रः कालकल्पो व्यदृश्यत
+तमुवाच ततो राजा दीर्घप्रज्ञो युधिष्ठिरः
+को भवान्कस्य वा किं ते क्रियतां कार्यमुच्यताम्
+प्रत्युवाचाथ तद्रक्षो धर्मराजं युधिष्ठिरम्
+अहं बकस्य वै भ्राता किर्मीर इति विश्रुतः
+वनेऽस्मिन्काम्यके शून्ये निवसामि गतज्वरः
+युधि निर्जित्य पुरुषानाहारं नित्यमाचरन्
+के यूयमिह संप्राप्ता भक्ष्यभूता ममान्तिकम्
+युधि निर्जित्य वः सर्वान्भक्षयिष्ये गतज्वरः
+युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दुरात्मनः
+आचचक्षे ततः सर्वं गोत्रनामादि भारत
+पाण्डवो धर्मराजोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतः
+सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्भीमसेनार्जुनादिभिः
+हृतराज्यो वने वासं वस्तुं कृतमतिस्ततः
+वनमभ्यागतो घोरमिदं तव परिग्रहम्
+किर्मीरस्त्वब्रवीदेनं दिष्ट्या देवैरिदं मम
+उपपादितमद्येह चिरकालान्मनोगतम्
+भीमसेनवधार्थं हि नित्यमभ्युद्यतायुधः
+चरामि पृथिवीं कृत्स्नां नैनमासादयाम्यहम्
+सोऽयमासादितो दिष्ट्या भ्रातृहा काङ्क्षितश्चिरम्
+अनेन हि मम भ्राता बको विनिहतः प्रियः
+वेत्रकीयगृहे राजन्ब्राह्मणच्छद्मरूपिणा
+विद्याबलमुपाश्रित्य न ह्यस्त्यस्यौरसं बलम्
+हिडिम्बश्च सखा मह्यं दयितो वनगोचरः
+हतो दुरात्मनानेन स्वसा चास्य हृता पुरा
+सोऽयमभ्यागतो मूढो ममेदं गहनं वनम्
+प्रचारसमयेऽस्माकमर्धरात्रे समास्थिते
+अद्यास्य यातयिष्यामि तद्वैरं चिरसंभृतम्
+तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा
+अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुः सख्युस्तथैव च
+शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्व राक्षसकण्टकम्
+यदि तेन पुरा मुक्तो भीमसेनो बकेन वै
+अद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस्ते युधिष्ठिर
+एनं हि विपुलप्राणमद्य हत्वा वृकोदरम्
+संभक्ष्य जरयिष्यामि यथागस्त्यो महासुरम्
+एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सत्यसंधो युधिष्ठिरः
+नैतदस्तीति सक्रोधो भर्त्सयामास राक्षसम्
+ततो भीमो महाबाहुरारुज्य तरसा द्रुम
+दशव्याममिवोद्विद्धं निष्पत्रमकरोत्तदा
+चकार सज्यं गाण्डीवं वज्रनिष्पेषगौरवम्
+निमेषान्तरमात्रेण तथैव विजयोऽर्जुनः
+निवार्य भीमो जिष्णुं तु तद्रक्षो घोरदर्शनम्
+अभिद्रुत्याब्रवीद्वाक्यं तिष्ठ तिष्ठेति भारत
+इ��्युक्त्वैनमभिक्रुद्धः कक्ष्यामुत्पीड्य पाण्डवः
+निष्पिष्य पाणिना पाणिं संदष्टोष्ठपुटो बली
+तमभ्यधावद्वेगेन भीमो वृक्षायुधस्तदा
+यमदण्डप्रतीकाशं ततस्तं तस्य मूर्धनि
+पातयामास वेगेन कुलिशं मघवानिव
+असंभ्रान्तं तु तद्रक्षः समरे प्रत्यदृश्यत
+चिक्षेप चोल्मुकं दीप्तमशनिं ज्वलितामिव
+तदुदस्तमलातं तु भीमः प्रहरतां वरः
+पदा सव्येन चिक्षेप तद्रक्षः पुनराव्रजत्
+किर्मीरश्चापि सहसा वृक्षमुत्पाट्य पाण्डवम्
+दण्डपाणिरिव क्रुद्धः समरे प्रत्ययुध्यत
+तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम्
+वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोर्यथा श्रीकाङ्क्षिणोः पुरा
+शीर्षयोः पतिता वृक्षा बिभिदुर्नैकधा तयोः
+यथैवोत्पलपद्मानि मत्तयोर्द्विपयोस्तथा
+मुञ्जवज्जर्जरीभूता बहवस्तत्र पादपाः
+चीराणीव व्युदस्तानि रेजुस्तत्र महावने
+तद्वृक्षयुद्धमभवत्सुमुहूर्तं विशां पते
+राक्षसानां च मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च
+ततः शिलां समुत्क्षिप्य भीमस्य युधि तिष्ठतः
+प्राहिणोद्राक्षसः क्रुद्धो भीमसेनश्चचाल ह
+तं शिलाताडनजडं पर्यधावत्स राक्षसः
+बाहुविक्षिप्तकिरणः स्वर्भानुरिव भास्करम्
+तावन्योन्यं समाश्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम्
+उभावपि चकाशेते प्रयुद्धौ वृषभाविव
+तयोरासीत्सुतुमुलः संप्रहारः सुदारुणः
+नखदंष्ट्रायुधवतोर्व्याघ्रयोरिव दृप्तयोः
+दुर्योधननिकाराच्च बाहुवीर्याच्च दर्पितः
+कृष्णानयनदृष्टश्च व्यवर्धत वृकोदरः
+अभिपत्याथ बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णादमर्षितः
+मातङ्ग इव मातङ्गं प्रभिन्नकरटामुखः
+तं चाप्याथ ततो रक्षः प्रतिजग्राह वीर्यवान्
+तमाक्षिपद्भीमसेनो बलेन बलिनां वरः
+तयोर्भुजविनिष्पेषादुभयोर्बलिनोस्तदा
+शब्दः समभवद्घोरो वेणुस्फोटसमो युधि
+अथैनमाक्षिप्य बलाद्गृह्य मध्ये वृकोदरः
+धूनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव द्रुमम्
+स भीमेन परामृष्टो दुर्बलो बलिना रणे
+व्यस्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम्
+तत एनं परिश्रान्तमुपलभ्य वृकोदरः
+योक्त्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा
+विनदन्तं महानादं भिन्नभेरीसमस्वनम्
+भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम्
+तं विषीदन्तमाज्ञाय राक्षसं पाण्डुनन्दनः
+प्रगृह्य तरसा दोर्भ्यां पशुमारममारयत्
+आक्रम्य स कटीदेशे जानुना राक्षसाधमम्
+अपीडयत बाहुभ्यां कण्ठं तस्य वृकोदरः
+अथ तं जडसर्वाङ्गं व्यावृत्तनयनोल्बणम्
+भूतले पातयामास वाक्यं चेदमुवाच ह
+हिडिम्बबकयोः पाप न त्वमश्रुप्रमार्जनम्
+करिष्यसि गतश्चासि यमस्य सदनं प्रति
+इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीर;स्तं राक्षसं क्रोधविवृत्तनेत्रः
+प्रस्रस्तवस्त्राभरणं स्फुरन्त;मुद्भ्रान्तचित्तं व्यसुमुत्ससर्ज
+तस्मिन्हते तोयदतुल्यरूपे; कृष्णां पुरस्कृत्य नरेन्द्रपुत्राः
+भीमं प्रशस्याथ गुणैरनेकै;र्हृष्टास्ततो द्वैतवनाय जग्मुः
+एवं विनिहतः संख्ये किर्मीरो मनुजाधिप
+भीमेन वचनात्तस्य धर्मराजस्य कौरव
+ततो निष्कण्टकं कृत्वा वनं तदपराजितः
+द्रौपद्या सह धर्मज्ञो वसतिं तामुवास ह
+समाश्वास्य च ते सर्वे द्रौपदीं भरतर्षभाः
+प्रहृष्टमनसः प्रीत्या प्रशशंसुर्वृकोदरम्
+भीमबाहुबलोत्पिष्टे विनष्टे राक्षसे ततः
+विविशुस्तद्वनं वीराः क्षेमं निहतकण्टकम्
+स मया गच्छता मार्गे विनिकीर्णो भयावहः
+वने महति दुष्टात्मा दृष्टो भीमबलाद्धतः
+तत्राश्रौषमहं चैतत्कर्म भीमस्य भारत
+ब्राह्मणानां कथयतां ये तत्रासन्समागताः
+वैशंपायन उवाच
+एवं विनिहतं संख्ये किर्मीरं राक्षसोत्तमम्
+श्रुत्वा ध्यानपरो राजा निशश्वासार्तवत्तदा
+वैशंपायन उवाच
+भोजाः प्रव्रजिताञ्श्रुत्वा वृष्णयश्चान्धकैः सह
+पाण्डवान्दुःखसंतप्तान्समाजग्मुर्महावने
+पाञ्चालस्य च दायादा धृष्टकेतुश्च चेदिपः
+केकयाश्च महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुताः
+वने तेऽभिययुः पार्थान्क्रोधामर्शसमन्विताः
+गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान्किं कुर्म इति चाब्रुवन्
+वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाः
+परिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम्
+वासुदेव उवाच
+दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः
+दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम्
+ततः सर्वेऽभिषिञ्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम्
+निकृत्योपचरन्वध्य एष धर्मः सनातनः
+वैशंपायन उवाच
+पार्थानामभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम्
+अर्जुनः शमयामासा दिधक्षन्तमिव प्रजाः
+संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेहेषु फल्गुनः
+कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मनः
+पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामिततेजसः
+प्रजापतिपतेर्विष्णोर्लोकनाथस्य धीमतः
+अर्जुन उवाच
+दश वर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनिः
+व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमाद��े
+दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च
+पुष्करेष्ववसः कृष्ण त्वमपो भक्षयन्पुरा
+ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां मधुसूदन
+अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः
+अपकृष्टोत्तरासङ्गः कृशो धमनिसंततः
+आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रे द्वादशवार्षिके
+प्रभासं चाप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनोचितम्
+तथा कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम्
+आतिष्ठस्तप एकेन पादेन नियमे स्थितः
+क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशव
+निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातनः
+निहत्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले
+प्रथमोत्पादितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृजः
+कृत्वा तत्कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित्
+अवधीस्त्वं रणे सर्वान्समेतान्दैत्यदानवान्
+ततः सर्वेश्वरत्वं च संप्रदाय शचीपतेः
+मानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोऽसि केशव
+स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासीः परंतप
+ब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्च धर्मो धाता यमोऽनलः
+वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः
+अजश्चराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम
+तुरायणादिभिर्देव क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः
+अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने
+शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दन
+एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि भागशः
+अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन
+त्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो भुवि
+शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप
+त्रिभिर्विक्रमणैः कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा
+संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यसदने स्थितः
+अत्यरोचश्च भूतात्मन्भास्करं स्वेन तेजसा
+सादिता मौरवाः पाशा निसुन्दनरकौ हतौ
+कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति
+जारूथ्यामाहुतिः क्राथः शिशुपालो जनैः सह
+भीमसेनश्च शैब्यश्च शतधन्वा च निर्जितः
+तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा
+अवाक्षीर्महिषीं भोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम्
+इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्यवनश्च कशेरुमान्
+हतः सौभपतिः शाल्वस्त्वया सौभं च पातितम्
+इरावत्यां तथा भोजः कार्तवीर्यसमो युधि
+गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ
+तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन
+द्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि
+न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन
+त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु
+आसीनं चित्तमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसा
+आगम्य ऋषयः सर्वेऽयाचन्ताभयम���्युत
+युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन
+आत्मन्येवात्मसात्कृत्वा जगदास्से परंतप
+नैवं पूर्वे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि ते
+कर्माणि यानि देव त्वं बाल एव महाद्युते
+कृतवान्पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान्
+वैराजभवने चापि ब्रह्मणा न्यवसः सह
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्त्वा तदात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवः
+तूष्णीमासीत्ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः
+ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते
+यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु
+नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिर्नारायणो ह्यहम्
+लोकाल्लोकमिमं प्राप्तौ नरनारायणावृषी
+अनन्यः पार्थ मत्तस्त्वमहं त्वत्तश्च भारत
+नावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ
+तस्मिन्वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु
+धृष्टद्युम्नमुखैर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारिता
+पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं यादवैः सह
+अभिगम्याब्रवीत्कृष्णा शरण्यं शरणैषिणी
+पूर्वे प्रजानिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम्
+स्रष्टारं सर्वभूतानामसितो देवलोऽब्रवीत्
+विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन
+यष्टा त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाब्रवीत्
+ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च पुरुषोत्तम
+सत्याद्यज्ञोऽसि संभूतः कश्यपस्त्वां यथाब्रवीत्
+साध्यानामपि देवानां वसूनामीश्वरेश्वरः
+लोकभावन लोकेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत्
+दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां च पृथिवी विभो
+जठरं ते इमे लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः
+विद्यातपोऽभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम्
+आत्मदर्शनसिद्धानामृषीणामृषिसत्तम
+राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम्
+सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषोत्तम
+त्वं प्रभुस्त्वं विभुस्त्वं भूरात्मभूस्त्वं सनातनः
+लोकपालाश्च लोकाश्च नक्षत्राणि दिशो दश
+नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्
+मर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम्
+त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम्
+सा तेऽहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन
+ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः
+कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो
+धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी
+स्त्रीधर्मिणी वेपमाना रुधिरेण समुक्षिता
+एकवस्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता कुरुसंसदि
+राजमध्ये सभायां तु रजसाभिसमीरिताम्
+दृष्ट्वा च मां ���ार्तराष्ट्राः प्राहसन्पापचेतसः
+दासीभावेन भोक्तुं मामीषुस्ते मधुसूदन
+जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेष्वथ वृष्णिषु
+नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः
+स्नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृता बलात्
+गर्हये पाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान्महाबलान्
+ये क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम्
+धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम्
+यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर्मर्षयेतां जनार्दन
+शाश्वतोऽयं धर्मपथः सद्भिराचरितः सदा
+यद्भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारोऽल्पबला अपि
+भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता
+प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः
+आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज्जाया भवत्युत
+भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे
+नन्विमे शरणं प्राप्तान्न त्यजन्ति कदाचन
+ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः
+पञ्चेमे पञ्चभिर्जाताः कुमाराश्चामितौजसः
+एतेषामप्यवेक्षार्थं त्रातव्यास्मि जनार्दन
+प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात्
+अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः
+कनिष्ठाच्छ्रुतकर्मा तु सर्वे सत्यपराक्रमाः
+प्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास्ते महारथाः
+नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः
+किमर्थं धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम्
+अधर्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास्तथा
+सभायां परिकृष्टाहमेकवस्त्रा रजस्वला
+नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम्
+अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन
+धिग्भीमसेनस्य बलं धिक्पार्थस्य च गाण्डिवम्
+यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति
+य एतानाक्षिपद्राष्ट्रात्सह मात्राविहिंसकान्
+अधीयानान्पुरा बालान्व्रतस्थान्मधुसूदन
+भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षेपयद्विषम्
+कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम्
+तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन
+सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम
+प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम्
+बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुनराव्रजत्
+यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम्
+उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः
+आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत्
+सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा
+प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेयः सर्वान्सर्पानपोथयत्
+सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान्
+पुनः सुप्तानुपाधाक्षीद्बालकान्वारणावते
+शयानानार्यया सार्धं को नु तत्कर्तुमर्हति
+यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत्
+महद्व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता
+हा हतास्मि कुतो न्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात्
+अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह
+तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रमः
+आर्यामाश्वासयामास भ्रातॄंश्चापि वृकोदरः
+वैनतेयो यथा पक्षी गरुडः पततां वरः
+तथैवाभिपतिष्यामि भयं वो नेह विद्यते
+आर्यामङ्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च
+अंसयोश्च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च
+सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान्
+भ्रातॄनार्यां च बलवान्मोक्षयामास पावकात्
+ते रात्रौ प्रस्थिताः सर्वे मात्रा सह यशस्विनः
+अभ्यगच्छन्महारण्यं हिडिम्बवनमन्तिकात्
+श्रान्ताः प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः
+सुप्तांश्चैनानभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी
+भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्व उत्सङ्गे ततो बलात्
+पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना
+तामबुध्यदमेयात्मा बलवान्सत्यविक्रमः
+पर्यपृच्छच्च तां भीमः किमिहेच्छस्यनिन्दिते
+तयोः श्रुत्वा तु कथितमागच्छद्राक्षसाधमः
+भीमरूपो महानादान्विसृजन्भीमदर्शनः
+केन सार्धं कथयसि आनयैनं ममान्तिकम्
+हिडिम्बे भक्षयिष्यावो न चिरं कर्तुमर्हसि
+सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी
+नैनमैच्छत्तदाख्यातुमनुक्रोशादनिन्दिता
+स नादान्विनदन्घोरान्राक्षसः पुरुषादकः
+अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल
+तमभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली
+अगृह्णात्पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः
+इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रसंहननं दृढम्
+संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत्सहसा करम्
+गृहीतं पाणिना पाणिं भीमसेनोऽथ रक्षसा
+नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुध्यद्वृकोदरः
+तत्रासीत्तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः
+सर्वास्त्रविदुषोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव
+हत्वा हिडिम्बं भीमोऽथ प्रस्थितो भ्रातृभिः सह
+हिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कचः
+ततश्च प्राद्रवन्सर्वे सह मात्रा यशस्विनः
+एकचक्रामभिमुखाः संवृता ब्राह्मणव्रजैः
+प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहितोऽभवत्
+ततोऽगच्छन्नेकचक्रां पाण्डवाः संशितव्रताः
+तत्राप्यासादयामासुर्बकं नाम महाबलम्
+पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव संमितम्
+तं चापि विनिहत्योग्रं भीमः प्रहरतां वरः
+सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्द्रुपदस्य पुरं ययौ
+लब्धाहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना
+यथा त्वया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा
+एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदन
+स्वयंवरे महत्कर्म कृत्वा नसुकरं परैः
+एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमानाः सुदुःखिताः
+निवसामार्यया हीनाः कृष्ण धौम्यपुरःसराः
+त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिकाः परैः
+विहीनैः परिक्लिश्यन्तीं समुपेक्षन्त मां कथम्
+एतादृशानि दुःखानि सहन्ते दुर्बलीयसाम्
+दीर्घकालं प्रदीप्तानि पापानां क्षुद्रकर्मणाम्
+कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किल
+पाण्डवानां प्रिया भार्या स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः
+कचग्रहमनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सती
+पञ्चानामिन्द्रकल्पानां प्रेक्षतां मधुसूदन
+इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना
+पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी
+स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ
+अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभिः
+चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनः पुनः
+बाष्पपूर्णेन कण्ठेन क्रुद्धा वचनमब्रवीत्
+नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा मधुसूदन
+न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं न च बान्धवाः
+ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्वं विशोकवत्
+न हि मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत्प्राहसत्तदा
+अथैनामब्रवीत्कृष्णस्तस्मिन्वीरसमागमे
+रोदिष्यन्ति स्त्रियो ह्येवं येषां क्रुद्धासि भामिनि
+बीभत्सुशरसंछन्नाञ्शोणितौघपरिप्लुतान्
+निहताञ्जीवितं त्यक्त्वा शयानान्वसुधातले
+यत्समर्थं पाण्डवानां तत्करिष्यामि मा शुचः
+सत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि
+पतेद्द्यौर्हिमवाञ्शीर्येत्पृथिवी शकलीभवेत्
+शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत्
+धृष्टद्युम्न उवाच
+अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम्
+दुर्योधनं भीमसेनः कर्णं हन्ता धनंजयः
+रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेयाः स्म शुचिस्मिते
+अपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनर्धृतराष्ट्रजैः
+वैशंपायन उवाच
+इत्युक्तेऽभिमुखा वीरा वासुदेवमुपस्थिता
+तेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यमब्रवीत्
+वासुदेव उवाच
+नेदं कृच्छ्रमनुप्राप्तो भवान्स्याद्वसुधाधिप
+यद्यहं द्वारकायां स्यां राज��्संनिहितः पुरा
+आगच्छेयमहं द्यूतमनाहूतोऽपि कौरवैः
+आम्बिकेयेन दुर्धर्ष राज्ञा दुर्योधनेन च
+वारयेयमहं द्यूतं बहून्दोषान्प्रदर्शयन्
+भीष्मद्रोणौ समानाय्य कृपं बाह्लीकमेव च
+वैचित्रवीर्यं राजानमलं द्यूतेन कौरव
+पुत्राणां तव राजेन्द्र त्वन्निमित्तमिति प्रभो
+तत्र वक्ष्याम्यहं दोषान्यैर्भवानवरोपितः
+वीरसेनसुतो यैश्च राज्यात्प्रभ्रंशितः पुरा
+अभक्षितविनाशं च देवनेन विशां पते
+सातत्यं च प्रसङ्गस्य वर्णयेयं यथातथम्
+स्त्रियोऽक्षा मृगया पानमेतत्कामसमुत्थितम्
+व्यसनं चतुष्टयं प्रोक्तं यै राजन्भ्रश्यते श्रियः
+तत्र सर्वत्र वक्तव्यं मन्यन्ते शास्त्रकोविदाः
+विशेषतश्च वक्तव्यं द्यूते पश्यन्ति तद्विदः
+एकाह्ना द्रव्यनाशोऽत्र ध्रुवं व्यसनमेव च
+अभुक्तनाशश्चार्थानां वाक्पारुष्यं च केवलम्
+एतच्चान्यच्च कौरव्य प्रसङ्गि कटुकोदयम्
+द्यूते ब्रूयां महाबाहो समासाद्याम्बिकासुतम्
+एवमुक्तो यदि मया गृह्णीयाद्वचनं मम
+अनामयं स्याद्धर्मस्य कुरूणां कुरुनन्दन
+न चेत्स मम राजेन्द्र गृह्णीयान्मधुरं वचः
+पथ्यं च भरतश्रेष्ठ निगृह्णीयां बलेन तम्
+अथैनानभिनीयैवं सुहृदो नाम दुर्हृदः
+सभासदश्च तान्सर्वान्भेदयेयं दुरोदरान्
+असांनिध्यं तु कौरव्य ममानर्तेष्वभूत्तदा
+येनेदं व्यसनं प्राप्ता भवन्तो द्यूतकारितम्
+सोऽहमेत्य कुरुश्रेष्ठ द्वारकां पाण्डुनन्दन
+अश्रौषं त्वां व्यसनिनं युयुधानाद्यथातथम्
+श्रुत्वैव चाहं राजेन्द्र परमोद्विग्नमानसः
+तूर्णमभ्यागतोऽस्मि त्वां द्रष्टुकामो विशां पते
+अहो कृच्छ्रमनुप्राप्ताः सर्वे स्म भरतर्षभ
+ये वयं त्वां व्यसनिनं पश्यामः सह सोदरैः
+युधिष्ठिर उवाच
+असांनिध्यं कथं कृष्ण तवासीद्वृष्णिनन्दन
+क्व चासीद्विप्रवासस्ते किं वाकार्षीः प्रवासकः
+कृष्ण उवाच
+शाल्वस्य नगरं सौभं गतोऽहं भरतर्षभ
+विनिहन्तुं नरश्रेष्ठ तत्र मे शृणु कारणम्
+महातेजा महाबाहुर्यः स राजा महायशाः
+दमघोषात्मजो वीरः शिशुपालो मया हतः
+यज्ञे ते भरतश्रेष्ठ राजसूयेऽर्हणां प्रति
+स रोषवशसंप्राप्तो नामृष्यत दुरात्मवान्
+श्रुत्वा तं निहतं शाल्वस्तीव्ररोषसमन्वितः
+उपायाद्द्वारकां शून्यामिहस्थे मयि भारत
+स तत्र योधितो राजन्बालकैर्वृष्णिपुंगवैः
+आगतः कामगं सौभमारुह्यैव नृशंसकृत्
+ततो वृ���्णिप्रवीरांस्तान्बालान्हत्वा बहूंस्तदा
+पुरोद्यानानि सर्वाणि भेदयामास दुर्मतिः
+उक्तवांश्च महाबाहो क्वासौ वृष्णिकुलाधमः
+वासुदेवः सुमन्दात्मा वसुदेवसुतो गतः
+तस्य युद्धार्थिनो दर्पं युद्धे नाशयितास्म्यहम्
+आनर्ताः सत्यमाख्यात तत्र गन्तास्मि यत्र सः
+तं हत्वा विनिवर्तिष्ये कंसकेशिनिषूदनम्
+अहत्वा न निवर्तिष्ये सत्येनायुधमालभे
+क्वासौ क्वासाविति पुनस्तत्र तत्र विधावति
+मया किल रणे युद्धं काङ्क्षमाणः स सौभराट्
+अद्य तं पापकर्माणं क्षुद्रं विश्वासघातिनम्
+शिशुपालवधामर्षाद्गमयिष्ये यमक्षयम्
+मम पापस्वभावेन भ्राता येन निपातितः
+शिशुपालो महीपालस्तं वधिष्ये महीतले
+भ्राता बालश्च राजा च न च संग्राममूर्धनि
+प्रमत्तश्च हतो वीरस्तं हनिष्ये जनार्दनम्
+एवमादि महाराज विलप्य दिवमास्थितः
+कामगेन स सौभेन क्षिप्त्वा मां कुरुनन्दन
+तमश्रौषमहं गत्वा यथा वृत्तः सुदुर्मतिः
+मयि कौरव्य दुष्टात्मा मार्त्तिकावतको नृपः
+ततोऽहमपि कौरव्य रोषव्याकुललोचनः
+निश्चित्य मनसा राजन्वधायास्य मनो दधे
+आनर्तेषु विमर्दं च क्षेपं चात्मनि कौरव
+प्रवृद्धमवलेपं च तस्य दुष्कृतकर्मणः
+ततः सौभवधायाहं प्रतस्थे पृथिवीपते
+स मया सागरावर्ते दृष्ट आसीत्परीप्सता
+ततः प्रध्माप्य जलजं पाञ्चजन्यमहं नृप
+आहूय शाल्वं समरे युद्धाय समवस्थितः
+सुमुहूर्तमभूद्युद्धं तत्र मे दानवैः सह
+वशीभूताश्च मे सर्वे भूतले च निपातिताः
+एतत्कार्यं महाबाहो येनाहं नागमं तदा
+श्रुत्वैव हास्तिनपुरं द्यूतं चाविनयोत्थितम्
+युधिष्ठिर उवाच
+वासुदेव महाबाहो विस्तरेण महामते
+सौभस्य वधमाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यतः
+वासुदेव उवाच
+हतं श्रुत्वा महाबाहो मया श्रौतश्रवं नृपम्
+उपायाद्भरतश्रेष्ठ शाल्वो द्वारवतीं पुरीम्
+अरुन्धत्तां सुदुष्टात्मा सर्वतः पाण्डुनन्दन
+शाल्वो वैहायसं चापि तत्पुरं व्यूह्य विष्ठितः
+तत्रस्थोऽथ महीपालो योधयामास तां पुरीम्
+अभिसारेण सर्वेण तत्र युद्धमवर्तत
+पुरी समन्ताद्विहिता सपताका सतोरणा
+सचक्रा सहुडा चैव सयन्त्रखनका तथा
+सोपतल्पप्रतोलीका साट्टाट्टालकगोपुरा
+सकचग्रहणी चैव सोल्कालातावपोथिका
+सोष्ट्रिका भरतश्रेष्ठ सभेरीपणवानका
+समित्तृणकुशा राजन्सशतघ्नीकलाङ्गला
+सभुशुण्ड्यश्मलगुडा सायुधा सपरश्वधा
+लोहच��्मवती चापि साग्निः सहुडशृङ्गिका
+शास्त्रदृष्टेन विधिना संयुक्ता भरतर्षभ
+द्रव्यैरनेकैर्विविधैर्गदसाम्बोद्धवादिभिः
+पुरुषैः कुरुशार्दूल समर्थैः प्रतिबाधने
+अभिख्यातकुलैर्वीरैर्दृष्टवीर्यैश्च संयुगे
+मध्यमेन च गुल्मेन रक्षिता सारसंज्ञिता
+उत्क्षिप्तगुल्मैश्च तथा हयैश्चैव पदातिभिः
+आघोषितं च नगरे न पातव्या सुरेति ह
+प्रमादं परिरक्षद्भिरुग्रसेनोद्धवादिभिः
+प्रमत्तेष्वभिघातं हि कुर्याच्छाल्वो नराधिपः
+इति कृत्वाप्रमत्तास्ते सर्वे वृष्ण्यन्धकाः स्थिताः
+आनर्ताश्च तथा सर्वे नटनर्तकगायनाः
+बहिर्विवासिताः सर्वे रक्षद्भिर्वित्तसंचयान्
+संक्रमा भेदिताः सर्वे नावश्च प्रतिषेधिताः
+परिखाश्चापि कौरव्य कीलैः सुनिचिताः कृताः
+उदपानाः कुरुश्रेष्ठ तथैवाप्यम्बरीषकाः
+समन्तात्क्रोशमात्रं च कारिता विषमा च भूः
+प्रकृत्या विषमं दुर्गं प्रकृत्या च सुरक्षितम्
+प्रकृत्या चायुधोपेतं विशेषेण तदानघ
+सुरक्षितं सुगुप्तं च सर्वायुधसमन्वितम्
+तत्पुरं भरतश्रेष्ठ यथेन्द्रभवनं तथा
+न चामुद्रोऽभिनिर्याति न चामुद्रः प्रवेश्यते
+वृष्ण्यन्धकपुरे राजंस्तदा सौभसमागमे
+अनु रथ्यासु सर्वासु चत्वरेषु च कौरव
+बलं बभूव राजेन्द्र प्रभूतगजवाजिमत्
+दत्तवेतनभक्तं च दत्तायुधपरिच्छदम्
+कृतापदानं च तदा बलमासीन्महाभुज
+न कुप्यवेतनी कश्चिन्न चातिक्रान्तवेतनी
+नानुग्रहभृतः कश्चिन्न चादृष्टपराक्रमः
+एवं सुविहिता राजन्द्वारका भूरिदक्षिणैः
+आहुकेन सुगुप्ता च राज्ञा राजीवलोचन
+वासुदेव उवाच
+तां तूपयात्वा राजेन्द्र शाल्वः सौभपतिस्तदा
+प्रभूतनरनागेन बलेनोपविवेश ह
+समे निविष्टा सा सेना प्रभूतसलिलाशये
+चतुरङ्गबलोपेता शाल्वराजाभिपालिता
+वर्जयित्वा श्मशानानि देवतायतनानि च
+वल्मीकांश्चैव चैत्यांश्च तन्निविष्टमभूद्बलम्
+अनीकानां विभागेन पन्थानः षट्कृताभवन्
+प्रवणा नव चैवासञ्शाल्वस्य शिबिरे नृप
+सर्वायुधसमोपेतं सर्वशस्त्रविशारदम्
+रथनागाश्वकलिलं पदातिध्वजसंकुलम्
+तुष्टपुष्टजनोपेतं वीरलक्षणलक्षितम्
+विचित्रध्वजसंनाहं विचित्ररथकार्मुकम्
+संनिवेश्य च कौरव्य द्वारकायां नरर्षभ
+अभिसारयामास तदा वेगेन पतगेन्द्रवत्
+तदापतन्तं संदृश्य बलं शाल्वपतेस्तदा
+निर्याय योधयामासुः कुमारा वृष्णिनन्दनाः
+असहन्तोऽभियानं तच्छाल्वराजस्य कौरव
+चारुदेष्णश्च साम्बश्च प्रद्युम्नश्च महारथः
+ते रथैर्दंशिताः सर्वे विचित्राभरणध्वजाः
+संसक्ताः शाल्वराजस्य बहुभिर्योधपुंगवैः
+गृहीत्वा तु धनुः साम्बः शाल्वस्य सचिवं रणे
+योधयामास संहृष्टः क्षेमवृद्धिं चमूपतिम्
+तस्य बाणमयं वर्षं जाम्बवत्याः सुतो महत्
+मुमोच भरतश्रेष्ठ यथा वर्षं सहस्रदृक्
+तद्बाणवर्षं तुमुलं विषेहे स चमूपतिः
+क्षेमवृद्धिर्महाराज हिमवानिव निश्चलः
+ततः साम्बाय राजेन्द्र क्षेमवृद्धिरपि स्म ह
+मुमोच मायाविहितं शरजालं महत्तरम्
+ततो मायामयं जालं माययैव विदार्य सः
+साम्बः शरसहस्रेण रथमस्याभ्यवर्षत
+ततः स विद्धः साम्बेन क्षेमवृद्धिश्चमूपतिः
+अपायाज्जवनैरश्वैः साम्बबाणप्रपीडितः
+तस्मिन्विप्रद्रुते क्रूरे शाल्वस्याथ चमूपतौ
+वेगवान्नाम दैतेयः सुतं मेऽभ्यद्रवद्बली
+अभिपन्नस्तु राजेन्द्र साम्बो वृष्णिकुलोद्वहः
+वेगं वेगवतो राजंस्तस्थौ वीरो विधारयन्
+स वेगवति कौन्तेय साम्बो वेगवतीं गदाम्
+चिक्षेप तरसा वीरो व्याविध्य सत्यविक्रमः
+तया त्वभिहतो राजन्वेगवानपतद्भुवि
+वातरुग्ण इव क्षुण्णो जीर्णमूलो वनस्पतिः
+तस्मिन्निपतिते वीरे गदानुन्ने महासुरे
+प्रविश्य महतीं सेनां योधयामास मे सुतः
+चारुदेष्णेन संसक्तो विविन्ध्यो नाम दानवः
+महारथः समाज्ञातो महाराज महाधनुः
+ततः सुतुमुलं युद्धं चारुदेष्णविविन्ध्ययोः
+वृत्रवासवयो राजन्यथा पूर्वं तथाभवत्
+अन्योन्यस्याभिसंक्रुद्धावन्योन्यं जघ्नतुः शरैः
+विनदन्तौ महाराज सिंहाविव महाबलौ
+रौक्मिणेयस्ततो बाणमग्न्यर्कोपमवर्चसम्
+अभिमन्त्र्य महास्त्रेण संदधे शत्रुनाशनम्
+स विविन्ध्याय सक्रोधः समाहूय महारथः
+चिक्षेप मे सुतो राजन्स गतासुरथापतत्
+विविन्ध्यं निहतं दृष्ट्वा तां च विक्षोभितां चमूम्
+कामगेन स सौभेन शाल्वः पुनरुपागमत्
+ततो व्याकुलितं सर्वं द्वारकावासि तद्बलम्
+दृष्ट्वा शाल्वं महाबाहो सौभस्थं पृथिवीगतम्
+ततो निर्याय कौन्तेय व्यवस्थाप्य च तद्बलम्
+आनर्तानां महाराज प्रद्युम्नो वाक्यमब्रवीत्
+सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु सर्वे पश्यन्तु मां युधि
+निवारयन्तं संग्रामे बलात्सौभं सराजकम्
+अहं सौभपतेः सेनामायसैर्भुजगैरिव
+धनुर्भुजविनिर्मुक्तैर्नाशयाम्यद्य यादवाः
+आश्वसध्वं न भीः कार्या सौभराडद्य नश्यति
+मयाभिपन्नो दुष्टात्मा ससौभो विनशिष्यति
+एवं ब्रुवति संहृष्टे प्रद्युम्ने पाण्डुनन्दन
+विष्ठितं तद्बलं वीर युयुधे च यथासुखम्
+वासुदेव उवाच
+एवमुक्त्वा रौक्मिणेयो यादवान्भरतर्षभ
+दंशितैर्हरिभिर्युक्तं रथमास्थाय काञ्चनम्
+उच्छ्रित्य मकरं केतुं व्यात्ताननमलंकृतम्
+उत्पतद्भिरिवाकाशं तैर्हयैरन्वयात्परान्
+विक्षिपन्नादयंश्चापि धनुःश्रेष्ठं महाबलः
+तूणखड्गधरः शूरो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्
+स विद्युच्चलितं चापं विहरन्वै तलात्तलम्
+मोहयामास दैतेयान्सर्वान्सौभनिवासिनः
+नास्य विक्षिपतश्चापं संदधानस्य चासकृत्
+अन्तरं ददृशे कश्चिन्निघ्नतः शात्रवान्रणे
+मुखस्य वर्णो न विकल्पतेऽस्य; चेलुश्च गात्राणि न चापि तस्य
+सिंहोन्नतं चाप्यभिगर्जतोऽस्य; शुश्राव लोकोऽद्भुतरूपमग्र्यम्
+जलेचरः काञ्चनयष्टिसंस्थो; व्यात्ताननः सर्वतिमिप्रमाथी
+वित्रासयन्राजति वाहमुख्ये; शाल्वस्य सेनाप्रमुखे ध्वजाग्र्यः
+ततः स तूर्णं निष्पत्य प्रद्युम्नः शत्रुकर्शनः
+शाल्वमेवाभिदुद्राव विधास्यन्कलहं नृप
+अभियानं तु वीरेण प्रद्युम्नेन महाहवे
+नामर्षयत संक्रुद्धः शाल्वः कुरुकुलोद्वह
+स रोषमदमत्तो वै कामगादवरुह्य च
+प्रद्युम्नं योधयामास शाल्वः परपुरंजयः
+तयोः सुतुमुलं युद्धं शाल्ववृष्णिप्रवीरयोः
+समेता ददृशुर्लोका बलिवासवयोरिव
+तस्य मायामयो वीर रथो हेमपरिष्कृतः
+सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षः सतूणवान्
+स तं रथवरं श्रीमान्समारुह्य किल प्रभो
+मुमोच बाणान्कौरव्य प्रद्युम्नाय महाबलः
+ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजत्तरसा रणे
+प्रद्युम्नो भुजवेगेन शाल्वं संमोहयन्निव
+स तैरभिहतः संख्ये नामर्षयत सौभराट्
+शरान्दीप्ताग्निसंकाशान्मुमोच तनये मम
+स शाल्वबाणै राजेन्द्र विद्धो रुक्मिणिनन्दनः
+मुमोच बाणं त्वरितो मर्मभेदिनमाहवे
+तस्य वर्म विभिद्याशु स बाणो मत्सुतेरितः
+बिभेद हृदयं पत्री स पपात मुमोह च
+तस्मिन्निपतिते वीरे शाल्वराजे विचेतसि
+संप्राद्रवन्दानवेन्द्रा दारयन्तो वसुंधराम्
+हाहाकृतमभूत्सैन्यं शाल्वस्य पृथिवीपते
+नष्टसंज्ञे निपतिते तदा सौभपतौ नृप
+तत उत्थाय कौरव्य प्रतिलभ्य च चेतनाम्
+मुमोच बाणं तरसा प्रद्युम्नाय महाबलः
+तेन विद्धो महाबाहुः प्रद्युम्नः समरे स्थितः
+जत्रुदेशे भृशं वीरो व्यवासीदद्रथे तदा
+तं स विद्ध्वा महाराज शाल्वो रुक्मिणिनन्दनम्
+ननाद सिंहनादं वै नादेनापूरयन्महीम्
+ततो मोहं समापन्ने तनये मम भारत
+मुमोच बाणांस्त्वरितः पुनरन्यान्दुरासदान्
+स तैरभिहतो बाणैर्बहुभिस्तेन मोहितः
+निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठ प्रद्युम्नोऽभूद्रणाजिरे
+वासुदेव उवाच
+शाल्वबाणार्दिते तस्मिन्प्रद्युम्ने बलिनां वरे
+वृष्णयो भग्नसंकल्पा विव्यथुः पृतनागताः
+हाहाकृतमभूत्सार्वं वृष्ण्यन्धकबलं तदा
+प्रद्युम्ने पतिते राजन्परे च मुदिताभवन्
+तं तथा मोहितं दृष्ट्वा सारथिर्जवनैर्हयैः
+रणादपाहरत्तूर्णं शिक्षितो दारुकिस्ततः
+नातिदूरापयाते तु रथे रथवरप्रणुत्
+धनुर्गृहीत्वा यन्तारं लब्धसंज्ञोऽब्रवीदिदम्
+सौते किं ते व्यवसितं कस्माद्यासि पराङ्मुखः
+नैष वृष्णिप्रवीराणामाहवे धर्म उच्यते
+कच्चित्सौते न ते मोहः शाल्वं दृष्ट्वा महाहवे
+विषादो वा रणं दृष्ट्वा ब्रूहि मे त्वं यथातथम्
+सूत उवाच
+जानार्दने न मे मोहो नापि मे भयमाविशत्
+अतिभारं तु ते मन्ये शाल्वं केशवनन्दन
+सोऽपयामि शनैर्वीर बलवानेष पापकृत्
+मोहितश्च रणे शूरो रक्ष्यः सारथिना रथी
+आयुष्मंस्त्वं मया नित्यं रक्षितव्यस्त्वयाप्यहम्
+रक्षितव्यो रथी नित्यमिति कृत्वापयाम्यहम्
+एकश्चासि महाबाहो बहवश्चापि दानवाः
+नसमं रौक्मिणेयाहं रणं मत्वापयाम्यहम्
+वासुदेव उवाच
+एवं ब्रुवति सूते तु तदा मकरकेतुमान्
+उवाच सूतं कौरव्य निवर्तय रथं पुनः
+दारुकात्मज मैवं त्वं पुनः कार्षीः कथंचन
+व्यपयानं रणात्सौते जीवतो मम कर्हिचित्
+न स वृष्णिकुले जातो यो वै त्यजति संगरम्
+यो वा निपतितं हन्ति तवास्मीति च वादिनम्
+तथा स्त्रियं वै यो हन्ति वृद्धं बालं तथैव च
+विरथं विप्रकीर्णं च भग्नशस्त्रायुधं तथा
+त्वं च सूतकुले जातो विनीतः सूतकर्मणि
+धर्मज्ञश्चासि वृष्णीनामाहवेष्वपि दारुके
+स जानंश्चरितं कृत्स्नं वृष्णीनां पृतनामुखे
+अपयानं पुनः सौते मैवं कार्षीः कथंचन
+अपयातं हतं पृष्ठे भीतं रणपलायिनम्
+गदाग्रजो दुराधर्षः किं मां वक्ष्यति माधवः
+केशवस्याग्रजो वापि नीलवासा मदोत्कटः
+किं वक्ष्यति महाबाहुर्बलदेवः समागतः
+किं वक्ष्यति शिनेर्नप्ता नरसिंहो महाधनुः
+अपयातं रणात्सौते साम्बश्च समितिंजयः
+चारुदेष्णश्च दुर्धर्षस्तथैव गदसारणौ
+अक्रूरश्च म��ाबाहुः किं मां वक्ष्यति सारथे
+शूरं संभावितं सन्तं नित्यं पुरुषमानिनम्
+स्त्रियश्च वृष्णीवीराणां किं मां वक्ष्यन्ति संगताः
+प्रद्युम्नोऽयमुपायाति भीतस्त्यक्त्वा महाहवम्
+धिगेनमिति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साध्विति
+धिग्वाचा परिहासोऽपि मम वा मद्विधस्य वा
+मृत्युनाभ्यधिकः सौते स त्वं मा व्यपयाः पुनः
+भारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरिः
+यज्ञं भरतसिंहस्य पार्थस्यामिततेजसः
+कृतवर्मा मया वीरो निर्यास्यन्नेव वारितः
+शाल्वं निवारयिष्येऽहं तिष्ठ त्वमिति सूतज
+स च संभावयन्मां वै निवृत्तो हृदिकात्मजः
+तं समेत्य रणं त्यक्त्वा किं वक्ष्यामि महारथम्
+उपयातं दुराधर्षं शङ्खचक्रगदाधरम्
+पुरुषं पुण्डरीकाक्षं किं वक्ष्यामि महाभुजम्
+सात्यकिं बलदेवं च ये चान्येऽन्धकवृष्णयः
+मया स्पर्धन्ति सततं किं नु वक्ष्यामि तानहम्
+त्यक्त्वा रणमिमं सौते पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः
+त्वयापनीतो विवशो न जीवेयं कथंचन
+स निवर्त रथेनाशु पुनर्दारुकनन्दन
+न चैतदेवं कर्तव्यमथापत्सु कथंचन
+न जीवितमहं सौते बहु मन्ये कदाचन
+अपयातो रणाद्भीतः पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः
+कदा वा सूतपुत्र त्वं जानीषे मां भयार्दितम्
+अपयातं रणं हित्वा यथा कापुरुषं तथा
+न युक्तं भवता त्यक्तुं संग्रामं दारुकात्मज
+मयि युद्धार्थिनि भृशं स त्वं याहि यतो रणम्
+वासुदेव उवाच
+एवमुक्तस्तु कौन्तेय सूतपुत्रस्तदा मृधे
+प्रद्युम्नमब्रवीच्छ्लक्ष्णं मधुरं वाक्यमञ्जसा
+न मे भयं रौक्मिणेय संग्रामे यच्छतो हयान्
+युद्धज्ञश्चास्मि वृष्णीनां नात्र किंचिदतोऽन्यथा
+आयुष्मन्नुपदेशस्तु सारथ्ये वर्ततां स्मृतः
+सर्वार्थेषु रथी रक्ष्यस्त्वं चापि भृशपीडितः
+त्वं हि शाल्वप्रयुक्तेन पत्रिणाभिहतो भृशम्
+कश्मलाभिहतो वीर ततोऽहमपयातवान्
+स त्वं सात्वतमुख्याद्य लब्धसंज्ञो यदृच्छया
+पश्य मे हयसंयाने शिक्षां केशवनन्दन
+दारुकेणाहमुत्पन्नो यथावच्चैव शिक्षितः
+वीतभीः प्रविशाम्येतां शाल्वस्य महतीं चमूम्
+एवमुक्त्वा ततो वीर हयान्संचोद्य संगरे
+रश्मिभिश्च समुद्यम्य जवेनाभ्यपतत्तदा
+मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च
+सव्यानि च विचित्राणि दक्षिणानि च सर्वशः
+प्रतोदेनाहता राजन्रश्मिभिश्च समुद्यताः
+उत्पतन्त इवाकाशं विबभुस्ते हयोत्तमाः
+ते हस्तलाघवोपेतं विज्ञाय न���प दारुकिम्
+दह्यमाना इव तदा पस्पृशुश्चरणैर्महीम्
+सोऽपसव्यां चमूं तस्य शाल्वस्य भरतर्षभ
+चकार नातियत्नेन तदद्भुतमिवाभवत्
+अमृष्यमाणोऽपसव्यं प्रद्युम्नेन स सौभराट्
+यन्तारमस्य सहसा त्रिभिर्बाणैः समर्पयत्
+दारुकस्य सुतस्तं तु बाणवेगमचिन्तयन्
+भूय एव महाबाहो प्रययौ हयसंमतः
+ततो बाणान्बहुविधान्पुनरेव स सौभराट्
+मुमोच तनये वीरे मम रुक्मिणिनन्दने
+तानप्राप्ताञ्शितैर्बाणैश्चिच्छेद परवीरहा
+रौक्मिणेयः स्मितं कृत्वा दर्शयन्हस्तलाघवम्
+छिन्नान्दृष्ट्वा तु तान्बाणान्प्रद्युम्नेन स सौभराट्
+आसुरीं दारुणीं मायामास्थाय व्यसृजच्छरान्
+प्रयुज्यमानमाज्ञाय दैतेयास्त्रं महाबलः
+ब्रह्मास्त्रेणान्तरा छित्त्वा मुमोचान्यान्पतत्रिणः
+ते तदस्त्रं विधूयाशु विव्यधू रुधिराशनाः
+शिरस्युरसि वक्त्रे च स मुमोह पपात च
+तस्मिन्निपतिते क्षुद्रे शाल्वे बाणप्रपीडिते
+रौक्मिणेयोऽपरं बाणं संदधे शत्रुनाशनम्
+तमर्चितं सर्वदाशार्हपूगै;राशीर्भिरर्कज्वलनप्रकाशम्
+दृष्ट्वा शरं ज्यामभिनीयमानं; बभूव हाहाकृतमन्तरिक्षम्
+ततो देवगणाः सर्वे सेन्द्राः सह धनेश्वराः
+नारदं प्रेषयामासुः श्वसनं च महाबलम्
+तौ रौक्मिणेयमागम्य वचोऽब्रूतां दिवौकसाम्
+नैष वध्यस्त्वया वीर शाल्वराजः कथंचन
+संहरस्व पुनर्बाणमवध्योऽयं त्वया रणे
+एतस्य हि शरस्याजौ नावध्योऽस्ति पुमान्क्वचित्
+मृत्युरस्य महाबाहो रणे देवकिनन्दनः
+कृष्णः संकल्पितो धात्रा तन्न मिथ्या भवेदिति
+ततः परमसंहृष्टः प्रद्युम्नः शरमुत्तमम्
+संजहार धनुःश्रेष्ठात्तूणे चैव न्यवेशयत्
+तत उत्थाय राजेन्द्र शाल्वः परमदुर्मनाः
+व्यपायात्सबलस्तूर्णं प्रद्युम्नशरपीडितः
+स द्वारकां परित्यज्य क्रूरो वृष्णिभिरर्दितः
+सौभमास्थाय राजेन्द्र दिवमाचक्रमे तदा
+वासुदेव उवाच
+आनर्तनगरं मुक्तं ततोऽहमगमं तदा
+महाक्रतौ राजसूये निवृत्ते नृपते तव
+अपश्यं द्वारकां चाहं महाराज हतत्विषम्
+निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम्
+अनभिज्ञेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च
+दृष्ट्वा शङ्कोपपन्नोऽहमपृच्छं हृदिकात्मजम्
+अस्वस्थनरनारीकमिदं वृष्णिपुरं भृशम्
+किमिदं नरशार्दूल श्रोतुमिच्छामहे वयम्
+एवमुक्तस्तु स मया विस्तरेणेदमब्रवीत्
+रोधं मोक्षं च शाल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम
+ततोऽहं कौरवश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वमशेषतः
+विनाशे शाल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम्
+ततोऽहं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम्
+राजानमाहुकं चैव तथैवानकदुन्दुभिम्
+सर्ववृष्णिप्रवीरांश्च हर्षयन्नब्रुवं तदा
+अप्रमादः सदा कार्यो नगरे यादवर्षभाः
+शाल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत
+नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं द्वारवतीं प्रति
+सशाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि वः पुनः
+त्रिसामा हन्यतामेषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणी
+ते मयाश्वासिता वीरा यथावद्भरतर्षभ
+सर्वे मामब्रुवन्हृष्टाः प्रयाहि जहि शात्रवान्
+तैः प्रहृष्टात्मभिर्वीरैराशीर्भिरभिनन्दितः
+वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्प्रणम्य शिरसाहुकम्
+सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन्दिशः
+प्रध्माप्य शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यमहं नृप
+प्रयातोऽस्मि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः
+कॢप्तेन चतुरङ्गेण बलेन जितकाशिना
+समतीत्य बहून्देशान्गिरींश्च बहुपादपान्
+सरांसि सरितश्चैव मार्त्तिकावतमासदम्
+तत्राश्रौषं नरव्याघ्र शाल्वं नगरमन्तिकात्
+प्रयातं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोऽन्वयाम्
+ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिणः
+समुद्रनाभ्यां शाल्वोऽभूत्सौभमास्थाय शत्रुहन्
+स समालोक्य दूरान्मां स्मयन्निव युधिष्ठिर
+आह्वयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहुः
+तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः
+पुरं नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत्
+स चापि पापप्रकृतिर्दैतेयापसदो नृप
+मय्यवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः
+सैनिकान्मम सूतं च हयांश्च समवाकिरत्
+अचिन्तयन्तस्तु शरान्वयं युध्याम भारत
+ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्
+चिक्षिपुः समरे वीरा मयि शाल्वपदानुगाः
+ते हयान्मे रथं चैव तदा दारुकमेव च
+छादयामासुरसुरा बाणैर्मर्मविभेदिभिः
+न हया न रथो वीर न यन्ता मम दारुकः
+अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाहं सैनिकाश्च मे
+ततोऽहमपि कौरव्य शराणामयुतान्बहून्
+अभिमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाक्षिपम्
+न तत्र विषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत
+खे विषक्तं हि तत्सौभं क्रोशमात्र इवाभवत्
+ततस्ते प्रेक्षकाः सर्वे रङ्गवाट इव स्थिताः
+हर्षयामासुरुच्चैर्मां सिंहनादतलस्वनैः
+मत्कार्मुकविनिर्मुक्ता दानवानां महारणे
+अङ्गेषु रुधिराक्तास्ते विविशुः शलभा इव
+ततो हलहलाशब्दः सौभमध्ये व्���वर्धत
+वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे
+ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृतिदर्शनाः
+नदन्तो भैरवान्नादन्निपतन्ति स्म दानवाः
+ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभम्
+जलजं पाञ्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम्
+तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र शाल्वः सौभपतिस्तदा
+मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि
+ततो हुडहुडाः प्रासाः शक्तिशूलपरश्वधाः
+पट्टिशाश्च भुशुण्ड्यश्च प्रापतन्ननिशं मयि
+तानहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम्
+तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैरयोधयत्
+ततोऽभवत्तम इव प्रभातमिव चाभवत्
+दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत
+एवं मायां विकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः
+विज्ञाय तदहं सर्वं माययैव व्यनाशयम्
+यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरैः
+ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत्
+शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुततारकम्
+ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्रं तथा दिशः
+ततोऽहं मोहमापन्नः प्रज्ञास्त्रं समयोजयम्
+ततस्तदस्त्रमस्त्रेण विधूतं शरतूलवत्
+तथा तदभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
+लब्धालोकश्च राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम्
+वासुदेव उवाच
+एवं स पुरुषव्याघ्र शाल्वो राज्ञां महारिपुः
+युध्यमानो मया संख्ये वियदभ्यागमत्पुनः
+ततः शतघ्नीश्च महागदाश्च; दीप्तांश्च शूलान्मुसलानसींश्च
+चिक्षेप रोषान्मयि मन्दबुद्धिः; शाल्वो महाराज जयाभिकाङ्क्षी
+तानाशुगैरापततोऽहमाशु; निवार्य तूर्णं खगमान्ख एव
+द्विधा त्रिधा चाच्छिनमाशु मुक्तै;स्ततोऽन्तरिक्षे निनदो बभूव
+ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम्
+दारुकं वाजिनश्चैव रथं च समवाकिरत्
+ततो मामब्रवीद्वीर दारुको विह्वलन्निव
+स्थातव्यमिति तिष्ठामि शाल्वबाणप्रपीडितः
+इति तस्य निशम्याहं सारथेः करुणं वचः
+अवेक्षमाणो यन्तारमपश्यं शरपीडितम्
+न तस्योरसि नो मूर्ध्नि न काये न भुजद्वये
+अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्यामि नहतं शरैः
+स तु बाणवरोत्पीडाद्विस्रवत्यसृगुल्बणम्
+अभिवृष्टो यथा मेघैर्गिरिर्गैरिकधातुमान्
+अभीषुहस्तं तं दृष्ट्वा सीदन्तं सारथिं रणे
+अस्तम्भयं महाबाहो शाल्वबाणप्रपीडितम्
+अथ मां पुरुषः कश्चिद्द्वारकानिलयोऽब्रवीत्
+त्वरितो रथमभ्येत्य सौहृदादिव भारत
+आहुकस्य वचो वीर तस्यैव परिचारकः
+विषण्णः सन्नकण्ठो वै तन्निबोध युधिष्ठिर
+द्वारकाधिपतिर्वीर आह त्���ामाहुको वचः
+केशवेह विजानीष्व यत्त्वां पितृसखोऽब्रवीत्
+उपयात्वाद्य शाल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन
+विषक्ते त्वयि दुर्धर्ष हतः शूरसुतो बलात्
+तदलं साधु युद्धेन निवर्तस्व जनार्दन
+द्वारकामेव रक्षस्व कार्यमेतन्महत्तव
+इत्यहं तस्य वचनं श्रुत्वा परमदुर्मनाः
+निश्चयं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य वा
+सात्यकिं बलदेवं च प्रद्युम्नं च महारथम्
+जगर्हे मनसा वीर तच्छ्रुत्वा विप्रियं वचः
+अहं हि द्वारकायाश्च पितुश्च कुरुनन्दन
+तेषु रक्षां समाधाय प्रयातः सौभपातने
+बलदेवो महाबाहुः कच्चिज्जीवति शत्रुहा
+सात्यकी रौक्मिणेयश्च चारुदेष्णश्च वीर्यवान्
+साम्बप्रभृतयश्चैवेत्यहमासं सुदुर्मनाः
+एतेषु हि नरव्याघ्र जीवत्सु न कथंचन
+शक्यः शूरसुतो हन्तुमपि वज्रभृता स्वयम्
+हतः शूरसुतो व्यक्तं व्यक्तं ते च परासवः
+बलदेवमुखाः सर्वे इति मे निश्चिता मतिः
+सोऽहं सर्वविनाशं तं चिन्तयानो मुहुर्मुहुः
+सुविह्वलो महाराज पुनः शाल्वमयोधयम्
+ततोऽपश्यं महाराज प्रपतन्तमहं तदा
+सौभाच्छूरसुतं वीर ततो मां मोह आविशत्
+तस्य रूपं प्रपततः पितुर्मम नराधिप
+ययातेः क्षीणपुण्यस्य स्वर्गादिव महीतलम्
+विशीर्णगलितोष्णीषः प्रकीर्णाम्बरमूर्धजः
+प्रपतन्दृश्यते ह स्म क्षीणपुण्य इव ग्रहः
+ततः शार्ङ्गं धनुःश्रेष्ठं करात्प्रपतितं मम
+मोहात्सन्नश्च कौन्तेय रथोपस्थ उपाविशम्
+ततो हाहाकृतं सर्वं सैन्यं मे गतचेतनम्
+मां दृष्ट्वा रथनीडस्थं गतासुमिव भारत
+प्रसार्य बाहू पततः प्रसार्य चरणावपि
+रूपं पितुरपश्यं तच्छकुनेः पततो यथा
+तं पतन्तं महाबाहो शूलपट्टिशपाणयः
+अभिघ्नन्तो भृशं वीरा मम चेतो व्यकम्पयन्
+ततो मुहूर्तात्प्रतिलभ्य संज्ञा;महं तदा वीर महाविमर्दे
+न तत्र सौभं न रिपुं न शाल्वं; पश्यामि वृद्धं पितरं न चापि
+ततो ममासीन्मनसि मायेयमिति निश्चितम्
+प्रबुद्धोऽस्मि ततो भूयः शतशो विकिरञ्शरान्
+वासुदेव उवाच
+ततोऽहं भरतश्रेष्ठ प्रगृह्य रुचिरं धनुः
+शरैरपातयं सौभाच्छिरांसि विबुधद्विषाम्
+शरांश्चाशीविषाकारानूर्ध्वगांस्तिग्मतेजसः
+अप्रैषं शाल्वराजाय शार्ङ्गमुक्तान्सुवाससः
+ततो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोद्वह
+अन्तर्हितं माययाभूत्ततोऽहं विस्मितोऽभवम्
+अथ दानवसंघास्ते विकृताननमूर्धजाः
+उदक्रोशन्महाराज विष्ठिते मयि भारत
+त��ोऽस्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महाहवे
+अयोजयं तद्वधाय ततः शब्द उपारमत्
+हतास्ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरितः
+शरैरादित्यसंकाशैर्ज्वलितैः शब्दसाधनैः
+तस्मिन्नुपरते शब्दे पुनरेवान्यतोऽभवत्
+शब्दोऽपरो महाराज तत्रापि प्राहरं शरान्
+एवं दश दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च भारत
+नादयामासुरसुरास्ते चापि निहता मया
+ततः प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनरेव व्यदृश्यत
+सौभं कामगमं वीर मोहयन्मम चक्षुषी
+ततो लोकान्तकरणो दानवो वानराकृतिः
+शिलावर्षेण सहसा महता मां समावृणोत्
+सोऽहं पर्वतवर्षेण वध्यमानः समन्ततः
+वल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतोपचितोऽभवम्
+ततोऽहं पर्वतचितः सहयः सहसारथिः
+अप्रख्यातिमियां राजन्सध्वजः पर्वतैश्चितः
+ततो वृष्णिप्रवीरा ये ममासन्सैनिकास्तदा
+ते भयार्ता दिशः सर्वाः सहसा विप्रदुद्रुवुः
+ततो हाहाकृतं सर्वमभूत्किल विशां पते
+द्यौश्च भूमिश्च खं चैवादृश्यमाने तथा मयि
+ततो विषण्णमनसो मम राजन्सुहृज्जनाः
+रुरुदुश्चुक्रुशुश्चैव दुःखशोकसमन्विताः
+द्विषतां च प्रहर्षोऽभूदार्तिश्चाद्विषतामपि
+एवं विजितवान्वीर पश्चादश्रौषमच्युत
+ततोऽहमस्त्रं दयितं सर्वपाषाणभेदनम्
+वज्रमुद्यम्य तान्सर्वान्पर्वतान्समशातयम्
+ततः पर्वतभारार्ता मन्दप्राणविचेष्टिताः
+हया मम महाराज वेपमाना इवाभवन्
+मेघजालमिवाकाशे विदार्याभ्युदितं रविम्
+दृष्ट्वा मां बान्धवाः सर्वे हर्षमाहारयन्पुनः
+ततो मामब्रवीत्सूतः प्राञ्जलिः प्रणतो नृप
+साधु संपश्य वार्ष्णेय शाल्वं सौभपतिं स्थितम्
+अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचर
+मार्दवं सखितां चैव शाल्वादद्य व्यपाहर
+जहि शाल्वं महाबाहो मैनं जीवय केशव
+सर्वैः पराक्रमैर्वीर वध्यः शत्रुरमित्रहन्
+न शत्रुरवमन्तव्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा
+योऽपि स्यात्पीठगः कश्चित्किं पुनः समरे स्थितः
+स त्वं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नैरिमं प्रभो
+जहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा त्वां कालोऽत्यगात्पुनः
+नैष मार्दवसाध्यो वै मतो नापि सखा तव
+येन त्वं योधितो वीर द्वारका चावमर्दिता
+एवमादि तु कौन्तेय श्रुत्वाहं सारथेर्वचः
+तत्त्वमेतदिति ज्ञात्वा युद्धे मतिमधारयम्
+वधाय शाल्वराजस्य सौभस्य च निपातने
+दारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्तं स्थीयतामिति
+ततोऽप्रतिहतं दिव्यमभेद्यमतिवीर्यवत्
+आग्नेयमस्त्रं दयितं स���्वसाहं महाप्रभम्
+यक्षाणां राक्षसानां च दानवानां च संयुगे
+राज्ञां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महत्
+क्षुरान्तममलं चक्रं कालान्तकयमोपमम्
+अभिमन्त्र्याहमतुलं द्विषतां च निबर्हणम्
+जहि सौभं स्ववीर्येण ये चात्र रिपवो मम
+इत्युक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै प्राहिणवं रुषा
+रूपं सुदर्शनस्यासीदाकाशे पततस्तदा
+द्वितीयस्येव सूर्यस्य युगान्ते परिविष्यतः
+तत्समासाद्य नगरं सौभं व्यपगतत्विषम्
+मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्विवोच्छ्रितम्
+द्विधा कृतं ततः सौभं सुदर्शनबलाद्धतम्
+महेश्वरशरोद्धूतं पपात त्रिपुरं यथा
+तस्मिन्निपतिते सौभे चक्रमागात्करं मम
+पुनश्चोद्धूय वेगेन शाल्वायेत्यहमब्रुवम्
+ततः शाल्वं गदां गुर्वीमाविध्यन्तं महाहवे
+द्विधा चकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा
+तस्मिन्निपतिते वीरे दानवास्त्रस्तचेतसः
+हाहाभूता दिशो जग्मुरर्दिता मम सायकैः
+ततोऽहं समवस्थाप्य रथं सौभसमीपतः
+शङ्खं प्रध्माप्य हर्षेण सुहृदः पर्यहर्षयम्
+तन्मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टालगोपुरम्
+दह्यमानमभिप्रेक्ष्य स्त्रियस्ताः संप्रदुद्रुवुः
+एवं निहत्य समरे शाल्वं सौभं निपात्य च
+आनर्तान्पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमावहम्
+एतस्मात्कारणाद्राजन्नागमं नागसाह्वयम्
+यद्यगां परवीरघ्न न हि जीवेत्सुयोधनः
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषोत्तमः
+आमन्त्र्य प्रययौ धीमान्पाण्डवान्मधुसूदनः
+अभिवाद्य महाबाहुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम्
+राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातो भीमेन च महाभुजः
+सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काञ्चनम्
+आरुरोह रथं कृष्णः पाण्डवैरभिपूजितः
+सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा
+द्वारकां प्रययौ कृष्णः समाश्वास्य युधिष्ठिरम्
+ततः प्रयाते दाशार्हे धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः
+द्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वपुरं तदा
+धृष्टकेतुः स्वसारं च समादायाथ चेदिराट्
+जगाम पाण्डवान्दृष्ट्वा रम्यां शुक्तिमतीं पुरीम्
+केकयाश्चाप्यनुज्ञाताः कौन्तेयेनामितौजसा
+आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्प्रययुस्तेऽपि भारत
+ब्राह्मणाश्च विशश्चैव तथा विषयवासिनः
+विसृज्यमानाः सुभृशं न त्यजन्ति स्म पाण्डवान्
+समवायः स राजेन्द्र सुमहाद्भुतदर्शनः
+आसीन्महात्मनां तेषां काम्यके भरतर्षभ
+युधिष्ठिरस्तु विप्रांस्ताननुमान्य महामन���ः
+शशास पुरुषान्काले रथान्योजयतेति ह
+वैशंपायन उवाच
+तस्मिन्दशार्हाधिपतौ प्रयाते; युधिष्ठिरो भीमसेनार्जुनौ च
+यमौ च कृष्णा च पुरोहितश्च; रथान्महार्हान्परमाश्वयुक्तान्
+आस्थाय वीराः सहिता वनाय; प्रतस्थिरे भूतपतिप्रकाशाः
+हिरण्यनिष्कान्वसनानि गाश्च; प्रदाय शिक्षाक्षरमन्त्रविद्भ्यः
+प्रेष्याः पुरो विंशतिरात्तशस्त्रा; धनूंषि वर्माणि शरांश्च पीतान्
+मौर्वीश्च यन्त्राणि च सायकांश्च; सर्वे समादाय जघन्यमीयुः
+ततस्तु वासांसि च राजपुत्र्या; धात्र्यश्च दास्यश्च विभूषणं च
+तदिन्द्रसेनस्त्वरितं प्रगृह्य; जघन्यमेवोपययौ रथेन
+ततः कुरुश्रेष्ठमुपेत्य पौराः; प्रदक्षिणं चक्रुरदीनसत्त्वाः
+तं ब्राह्मणाश्चाभ्यवदन्प्रसन्ना; मुख्याश्च सर्वे कुरुजाङ्गलानाम्
+स चापि तानभ्यवदत्प्रसन्नः; सहैव तैर्भ्रातृभिर्धर्मराजः
+तस्थौ च तत्राधिपतिर्महात्मा; दृष्ट्वा जनौघं कुरुजाङ्गलानाम्
+पितेव पुत्रेषु स तेषु भावं; चक्रे कुरूणामृषभो महात्मा
+ते चापि तस्मिन्भरतप्रबर्हे; तदा बभूवुः पितरीव पुत्राः
+ततः समासाद्य महाजनौघाः; कुरुप्रवीरं परिवार्य तस्थुः
+हा नाथ हा धर्म इति ब्रुवन्तो; ह्रिया च सर्वेऽश्रुमुखा बभूवुः
+वरः कुरूणामधिपः प्रजानां; पितेव पुत्रानपहाय चास्मान्
+पौरानिमाञ्जानपदांश्च सर्वा;न्हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः
+धिग्धार्तराष्ट्रं सुनृशंसबुद्धिं; ससौबलं पापमतिं च कर्णम्
+अनर्थमिच्छन्ति नरेन्द्र पापा; ये धर्मनित्यस्य सतस्तवोग्राः
+स्वयं निवेश्याप्रतिमं महात्मा; पुरं महद्देवपुरप्रकाशम्
+शतक्रतुप्रस्थममोघकर्मा; हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः
+चकार यामप्रतिमां महात्मा; सभां मयो देवसभाप्रकाशाम्
+तां देवगुप्तामिव देवमायां; हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः
+तान्धर्मकामार्थविदुत्तमौजा; बीभत्सुरुच्चैः सहितानुवाच
+आदास्यते वासमिमं निरुष्य; वनेषु राजा द्विषतां यशांसि
+द्विजातिमुख्याः सहिताः पृथक्च; भवद्भिरासाद्य तपस्विनश्च
+प्रसाद्य धर्मार्थविदश्च वाच्या; यथार्थसिद्धिः परमा भवेन्नः
+इत्येवमुक्ते वचनेऽर्जुनेन; ते ब्राह्मणाः सर्ववर्णाश्च राजन्
+मुदाभ्यनन्दन्सहिताश्च चक्रुः; प्रदक्षिणं धर्मभृतां वरिष्ठम्
+आमन्त्र्य पार्थं च वृकोदरं च; धनंजयं याज्ञसेनीं यमौ च
+प्रतस्थिरे राष्ट्रमपेतहर���षा; युधिष्ठिरेणानुमता यथास्वम्
+वैशंपायन उवाच
+ततस्तेषु प्रयातेषु कौन्तेयः सत्यसंगरः
+अभ्यभाषत धर्मात्मा भ्रातॄन्सर्वान्युधिष्ठिरः
+द्वादशेमाः समास्माभिर्वस्तव्यं निर्जने वने
+समीक्षध्वं महारण्ये देशं बहुमृगद्विजम्
+बहुपुष्पफलं रम्यं शिवं पुण्यजनोचितम्
+यत्रेमाः शरदः सर्वाः सुखं प्रतिवसेमहि
+एवमुक्ते प्रत्युवाच धर्मराजं धनंजयः
+गुरुवन्मानवगुरुं मानयित्वा मनस्विनम्
+अर्जुन उवाच
+भवानेव महर्षीणां वृद्धानां पर्युपासिता
+अज्ञातं मानुषे लोके भवतो नास्ति किंचन
+त्वया ह्युपासिता नित्यं ब्राह्मणा भरतर्षभ
+द्वैपायनप्रभृतयो नारदश्च महातपाः
+यः सर्वलोकद्वाराणि नित्यं संचरते वशी
+देवलोकाद्ब्रह्मलोकं गन्धर्वाप्सरसामपि
+सर्वा गतीर्विजानासि ब्राह्मणानां न संशयः
+प्रभावांश्चैव वेत्थ त्वं सर्वेषामेव पार्थिव
+त्वमेव राजञ्जानासि श्रेयःकारणमेव च
+यत्रेच्छसि महाराज निवासं तत्र कुर्महे
+इदं द्वैतवनं नाम सरः पुण्यजनोचितम्
+बहुपुष्पफलं रम्यं नानाद्विजनिषेवितम्
+अत्रेमा द्वादश समा विहरेमेति रोचये
+यदि तेऽनुमतं राजन्किं वान्यन्मन्यते भवान्
+युधिष्ठिर उवाच
+ममाप्येतन्मतं पार्थ त्वया यत्समुदाहृतम्
+गच्छाम पुण्यं विख्यातं महद्द्वैतवनं सरः
+वैशंपायन उवाच
+ततस्ते प्रययुः सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः
+ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्धं पुण्यं द्वैतवनं सरः
+ब्राह्मणाः साग्निहोत्राश्च तथैव च निरग्नयः
+स्वाध्यायिनो भिक्षवश्च सजपा वनवासिनः
+बहवो ब्राह्मणास्तत्र परिवव्रुर्युधिष्ठिरम्
+तपस्विनः सत्यशीलाः शतशः संशितव्रताः
+ते यात्वा पाण्डवास्तत्र बहुभिर्ब्राह्मणैः सह
+पुण्यं द्वैतवनं रम्यं विविशुर्भरतर्षभाः
+तच्छालतालाम्रमधूकनीप; कदम्बसर्जार्जुनकर्णिकारैः
+तपात्यये पुष्पधरैरुपेतं; महावनं राष्ट्रपतिर्ददर्श
+महाद्रुमाणां शिखरेषु तस्थु;र्मनोरमां वाचमुदीरयन्तः
+मयूरदात्यूहचकोरसंघा;स्तस्मिन्वने काननकोकिलाश्च
+करेणुयूथैः सह यूथपानां; मदोत्कटानामचलप्रभाणाम्
+महान्ति यूथानि महाद्विपानां; तस्मिन्वने राष्ट्रपतिर्ददर्श
+मनोरमां भोगवतीमुपेत्य; धृतात्मनां चीरजटाधराणाम्
+तस्मिन्वने धर्मभृतां निवासे; ददर्श सिद्धर्षिगणाननेकान्
+ततः स यानादवरुह्य राजा; सभ्रातृकः सजनः काननं तत्
+विवेश धर्मा��्मवतां वरिष्ठ;स्त्रिविष्टपं शक्र इवामितौजाः
+तं सत्यसंधं सहिताभिपेतु;र्दिदृक्षवश्चारणसिद्धसंघाः
+वनौकसश्चापि नरेन्द्रसिंहं; मनस्विनं संपरिवार्य तस्थुः
+स तत्र सिद्धानभिवाद्य सर्वा;न्प्रत्यर्चितो राजवद्देववच्च
+विवेश सर्वैः सहितो द्विजाग्र्यैः; कृताञ्जलिर्धर्मभृतां वरिष्ठः
+स पुण्यशीलः पितृवन्महात्मा; तपस्विभिर्धर्मपरैरुपेत्य
+प्रत्यर्चितः पुष्पधरस्य मूले; महाद्रुमस्योपविवेश राजा
+भीमश्च कृष्णा च धनंजयश्च; यमौ च ते चानुचरा नरेन्द्रम्
+विमुच्य वाहानवरुह्य सर्वे; तत्रोपतस्थुर्भरतप्रबर्हाः
+लतावतानावनतः स पाण्डवै;र्महाद्रुमः पञ्चभिरुग्रधन्विभिः
+बभौ निवासोपगतैर्महात्मभि;र्महागिरिर्वारणयूथपैरिव
+वैशंपायन उवाच
+तत्काननं प्राप्य नरेन्द्रपुत्राः; सुखोचिता वासमुपेत्य कृच्छ्रम्
+विजह्रुरिन्द्रप्रतिमाः शिवेषु; सरस्वतीशालवनेषु तेषु
+यतींश्च सर्वान्स मुनींश्च राजा; तस्मिन्वने मूलफलैरुदग्रैः
+द्विजातिमुख्यानृषभः कुरूणां; संतर्पयामास महानुभावः
+इष्टीश्च पित्र्याणि तथाग्रियाणि; महावने वसतां पाण्डवानाम्
+पुरोहितः सर्वसमृद्धतेजा;श्चकार धौम्यः पितृवत्कुरूणाम्
+अपेत्य राष्ट्राद्वसतां तु तेषा;मृषिः पुराणोऽतिथिराजगाम
+तमाश्रमं तीव्रसमृद्धतेजा; मार्कण्डेयः श्रीमतां पाण्डवानाम्
+स सर्वविद्द्रौपदीं प्रेक्ष्य कृष्णां; युधिष्ठिरं भीमसेनार्जुनौ च
+संस्मृत्य रामं मनसा महात्मा; तपस्विमध्येऽस्मयतामितौजाः
+तं धर्मराजो विमना इवाब्रवी;त्सर्वे ह्रिया सन्ति तपस्विनोऽमी
+भवानिदं किं स्मयतीव हृष्ट;स्तपस्विनां पश्यतां मामुदीक्ष्य
+मार्कण्डेय उवाच
+न तात हृष्यामि न च स्मयामि; प्रहर्षजो मां भजते न दर्पः
+तवापदं त्वद्य समीक्ष्य रामं; सत्यव्रतं दाशरथिं स्मरामि
+स चापि राजा सह लक्ष्मणेन; वने निवासं पितुरेव शासनात्
+धन्वी चरन्पार्थ पुरा मयैव; दृष्टो गिरेरृष्यमूकस्य सानौ
+सहस्रनेत्रप्रतिमो महात्मा; मयस्य जेत नमुचेश्च हन्ता
+पितुर्निदेशादनघः स्वधर्मं; वने वासं दाशरथिश्चकार
+स चापि शक्रस्य समप्रभावो; महानुभावः समरेष्वजेयः
+विहाय भोगानचरद्वनेषु; नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
+नृपाश्च नाभागभगीरथादयो; महीमिमां सागरान्तां विजित्य
+सत्येन तेऽप्यजयंस्तात लोका;न्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
+अलर्कमाहुर्नरवर्य सन्तं; सत्यव्रतं काशिकरूषराजम्
+विहाय राष्ट्राणि वसूनि चैव; नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
+धात्रा विधिर्यो विहितः पुराण;स्तं पूजयन्तो नरवर्य सन्तः
+सप्तर्षयः पार्थ दिवि प्रभान्ति; नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
+महाबलान्पर्वतकूटमात्रा;न्विषाणिनः पश्य गजान्नरेन्द्र
+स्थितान्निदेशे नरवर्य धातु;र्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
+सर्वाणि भूतानि नरेन्द्र पश्य; यथा यथावद्विहितं विधात्रा
+स्वयोनितस्तत्कुरुते प्रभावा;न्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
+सत्येन धर्मेण यथार्हवृत्त्या; ह्रिया तथा सर्वभूतान्यतीत्य
+यशश्च तेजश्च तवापि दीप्तं; विभावसोर्भास्करस्येव पार्थ
+यथाप्रतिज्ञं च महानुभाव; कृच्छ्रं वने वासमिमं निरुष्य
+ततः श्रियं तेजसा स्वेन दीप्ता;मादास्यसे पार्थिव कौरवेभ्यः
+वैशंपायन उवाच
+तमेवमुक्त्वा वचनं महर्षि;स्तपस्विमध्ये सहितं सुहृद्भिः
+आमन्त्र्य धौम्यं सहितांश्च पार्थां;स्ततः प्रतस्थे दिशमुत्तरां सः
+वैशंपायन उवाच
+वसत्स्वथ द्वैतवने पाण्डवेषु महात्मसु
+अनुकीर्णं महारण्यं ब्राह्मणैः समपद्यत
+ईर्यमाणेन सततं ब्रह्मघोषेण सर्वतः
+ब्रह्मलोकसमं पुण्यमासीद्द्वैतवनं सरः
+यजुषामृचां च साम्नां च गद्यानां चैव सर्वशः
+आसीदुच्चार्यमाणानां निस्वनो हृदयंगमः
+ज्याघोषः पाण्डवेयानां ब्रह्मघोषश्च धीमताम्
+संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं भूय एव व्यरोचत
+अथाब्रवीद्बको दाल्भ्यो धर्मराजं युधिष्ठिरम्
+संध्यां कौन्तेयमासीनमृषिभिः परिवारितम्
+पश्य द्वैतवने पार्थ ब्राह्मणानां तपस्विनाम्
+होमवेलां कुरुश्रेष्ठ संप्रज्वलितपावकाम्
+चरन्ति धर्मं पुण्येऽस्मिंस्त्वया गुप्ता धृतव्रताः
+भृगवोऽङ्गिरसश्चैव वासिष्ठाः काश्यपैः सह
+आगस्त्याश्च महाभागा आत्रेयाश्चोत्तमव्रताः
+सर्वस्य जगतः श्रेष्ठा ब्राह्मणाः संगतास्त्वया
+इदं तु वचनं पार्थ शृण्वेकाग्रमना मम
+भ्रातृभिः सह कौन्तेय यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव
+ब्रह्म क्षत्रेण संसृष्टं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह
+उदीर्णौ दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ
+नाब्राह्मणस्तात चिरं बुभूषे;दिच्छन्निमं लोकममुं च जेतुम्
+विनीतधर्मार्थमपेतमोहं; लब्ध्वा द्विजं नुदति नृपः सपत्नान्
+चरन्नैःश्रेयसं धर्मं प्रजापालनकारितम्
+नाध्यगच्छद्बलिर्लोके तीर्थमन्यत्र वै द्विजात्
+अनूनमासीदसुरस्य कामै;र्वैरोचनेः श्रीरपि चाक्षयासीत्
+लब्ध्वा महीं ब्राह्मणसंप्रयोगा;त्तेष्वाचरन्दुष्टमतो व्यनश्यत्
+नाब्राह्मणं भूमिरियं सभूति;र्वर्णं द्वितीयं भजते चिराय
+समुद्रनेमिर्नमते तु तस्मै; यं ब्राह्मणः शास्ति नयैर्विनीतः
+कुञ्जरस्येव संग्रामेऽपरिगृह्याङ्कुशग्रहम्
+ब्राह्मणैर्विप्रहीणस्य क्षत्रस्य क्षीयते बलम्
+ब्रह्मण्यनुपमा दृष्टिः क्षात्रमप्रतिमं बलम्
+तौ यदा चरतः सार्धमथ लोकः प्रसीदति
+यथा हि सुमहानग्निः कक्षं दहति सानिलः
+तथा दहति राजन्यो ब्राह्मणेन समं रिपून्
+ब्राह्मणेभ्योऽथ मेधावी बुद्धिपर्येषणं चरेत्
+अलब्धस्य च लाभाय लब्धस्य च विवृद्धये
+अलब्धलाभाय च लब्धवृद्धये; यथार्हतीर्थप्रतिपादनाय
+यशस्विनं वेदविदं विपश्चितं; बहुश्रुतं ब्राह्मणमेव वासय
+ब्राह्मणेषूत्तमा वृत्तिस्तव नित्यं युधिष्ठिर
+तेन ते सर्वलोकेषु दीप्यते प्रथितं यशः
+ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे बकं दाल्भ्यमपूजयन्
+युधिष्ठिरे स्तूयमाने भूयः सुमनसोऽभवन्
+द्वैपायनो नारदश्च जामदग्न्यः पृथुश्रवाः
+इन्द्रद्युम्नो भालुकिश्च कृतचेताः सहस्रपात्
+कर्णश्रवाश्च मुञ्जश्च लवणाश्वश्च काश्यपः
+हारीतः स्थूणकर्णश्च अग्निवेश्योऽथ शौनकः
+ऋतवाक्च सुवाक्चैव बृहदश्व ऋतावसुः
+ऊर्ध्वरेता वृषामित्रः सुहोत्रो होत्रवाहनः
+एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणाः संशितव्रताः
+अजातशत्रुमानर्चुः पुरंदरमिवर्षयः
+वैशंपायन उवाच
+ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया
+उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः
+प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता
+ततः कृष्णा धर्मराजमिदं वचनमब्रवीत्
+न नूनं तस्य पापस्य दुःखमस्मासु किंचन
+विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः
+यस्त्वां राजन्मया सार्धमजिनैः प्रतिवासितम्
+भ्रातृभिश्च तथा सर्वैर्नाभ्यभाषत किंचन
+वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः
+आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः
+यस्त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत्तदा
+सुखोचितमदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणः
+ईदृशं दुःखमानीय मोदते पापपूरुषः
+चतुर्णामेव पापानामश्रु वै नापतत्तदा
+त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि
+दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः
+दुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य तथा दुःशासनस्य च
+इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम
+दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्
+इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम्
+शोचामि त्वां महाराज दुःखानर्हं सुखोचितम्
+दान्तं यच्च सभामध्ये आसनं रत्नभूषितम्
+दृष्ट्वा कुशबृसीं चेमां शोको मां रुन्धयत्ययम्
+यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम्
+तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे
+या त्वाहं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम्
+सा त्वा पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत
+या वै त्वा कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैर्बहुधनैः पुरा
+दृष्टवत्यस्मि राजेन्द्र सा त्वां पश्यामि चीरिणम्
+यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः
+ह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतं सार्वकामिकम्
+यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम्
+दीयते भोजनं राजन्नतीव गुणवत्प्रभो
+तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे
+यांस्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः
+अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः
+सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीवतः
+अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः
+भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम्
+ध्यायन्तं किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते
+भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युत
+सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
+सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा
+तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
+कुरूनपि हि यः सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः
+त्वत्प्रसादं प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः
+योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना
+शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः
+यस्य शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः
+यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे
+तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः
+ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
+दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम्
+न च ते वर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत
+यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत्
+तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
+यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः
+प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतपः
+क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः
+तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
+श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे
+नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
+दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर
+सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
+द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः
+मां ते वनगतां दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
+नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम
+यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा न व्यथते मनः
+न निर्मन्युः क्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम्
+तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत्
+यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते
+सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत
+तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचन
+तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः
+तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति
+अप्रियः सर्वभूतानां सोऽमुत्रेह च नश्यति
+द्रौपद्युवाच
+अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
+प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च
+असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम्
+बलिः पप्रच्छ दैत्येन्द्रं प्रह्लादं पितरं पितुः
+क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत
+एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते
+श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम्
+करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम्
+तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः
+सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते
+प्रह्लाद उवाच
+न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा
+इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम्
+यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति
+भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथैव च
+सर्वभूतानि चाप्यस्य न नमन्ते कदाचन
+तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपवादिता
+अवज्ञाय हि तं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम्
+आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः
+यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च
+भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च
+आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः
+प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात्
+न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन
+अवज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम्
+क्षमिणं तादृशं तात ब्रुवन्ति कटुकान्यपि
+प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः
+अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः
+दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः
+तथा च नित्यमुदिता यदि स्वल्पमपीश्वरात्
+दण्डम��्हन्ति दुष्यन्ति दुष्टाश्चाप्यपकुर्वते
+एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम्
+अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम्
+अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः
+क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा
+मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसावृतः
+प्राप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा
+सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम्
+संतापद्वेषलोभांश्च शत्रूंश्च लभते नरः
+क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषो नयन्
+भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि
+योऽपकर्तॄंश्च कर्तॄंश्च तेजसैवोपगच्छति
+तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव
+यस्मादुद्विजते लोकः कथं तस्य भवो भवेत्
+अन्तरं ह्यस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम्
+तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत्
+काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः
+स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च
+क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान्
+ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः
+पूर्वोपकारी यस्तु स्यादपराधेऽगरीयसि
+उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः
+अबुद्धिमाश्रितानां च क्षन्तव्यमपराधिनाम्
+न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषेण वै
+अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम्
+पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथानृजून्
+सर्वस्यैकोऽपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत्
+द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत्
+अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि
+क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया
+मृदुना मार्दवं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम्
+नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरो मृदुः
+देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः
+नादेशकाले किंचित्स्याद्देशः कालः प्रतीक्ष्यते
+तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधिनः
+एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः
+अतोऽन्यथानुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते
+द्रौपद्युवाच
+तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप
+धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु
+न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति
+तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि
+मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः
+काले प्राप्ते द्वयं ह्येतद्यो वेद स महीपतिः
+युधिष्ठिर उवाच
+क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः
+इति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमूलौ भवाभवौ
+यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने
+यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं न सहते शुभे
+तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः
+क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते
+तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम्
+क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि
+क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते
+वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित्
+नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा
+हिंस्यात्क्रोधादवध्यांश्च वध्यान्संपूजयेदपि
+आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम्
+एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः
+इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम्
+तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्चरेत्
+एतद्द्रौपदि संधाय न मे मन्युः प्रवर्धते
+आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात्
+क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्द्वयोरेष चिकित्सकः
+मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरः
+बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः
+तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः
+तस्माद्द्रौपद्यशक्तस्य मन्योर्नियमनं स्मृतम्
+विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति
+स नाशयित्वा क्लेष्टारं परलोके च नन्दति
+तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा
+क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता
+मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः
+क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम्
+सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता
+तमेवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम्
+मादृशः प्रसृजेत्कस्मात्सुयोधनवधादपि
+तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्घदर्शिनः
+न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस्य भवतीति विनिश्चितम्
+यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधते
+तेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः
+क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति
+न कार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति
+हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपि
+तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः
+दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः
+गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा
+क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यते
+कालयुक्तं महाप्राज्ञे क्रुद्धै��्तेजः सुदुःसहम्
+क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिधीयते
+रजस्तल्लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति
+तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन्
+श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम्
+यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तममेधसाम्
+अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते
+यदि न स्युर्मनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाः
+न स्यात्संधिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः
+अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतः
+एवं विनाशो भूतानामधर्मः प्रथितो भवेत्
+आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः प्रत्याक्रोशेदनन्तरम्
+प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः
+हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन्
+हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च
+एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यते
+प्रजानां संधिमूलं हि जन्म विद्धि शुभानने
+ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशे
+तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च
+यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः
+तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते
+क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वास्वापत्सु शोभने
+क्षमा भवो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम्
+आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बलीयसा
+यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः
+प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः
+क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति
+अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम्
+गीताः क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना
+क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम्
+यस्तामेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुमर्हति
+क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च
+क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमया चोद्धृतं जगत्
+अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम्
+अति यज्ञविदां चैव क्षमिणः प्राप्नुवन्ति तान्
+क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम्
+क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा दानं क्षमा यशः
+तां क्षमामीदृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत्
+यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च विष्ठिताः
+भुज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा
+क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता
+यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा
+क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्
+इह संमानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम्
+येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमया निहतः सदा
+तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता
+इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम्
+श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्य द्रौपदि मा क्रुधः
+पितामहः शांतनवः शमं संपूजयिष्यति
+आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः
+कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः
+सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च
+पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः
+एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति
+राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति
+कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये
+निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिनि
+सुयोधनो नार्हतीति क्षमामेवं न विन्दति
+अर्हस्तस्याहमित्येव तस्मान्मां विन्दते क्षमा
+एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः
+क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्तास्म्यहमञ्जसा
+द्रौपद्युवाच
+नमो धात्रे विधात्रे च यौ मोहं चक्रतुस्तव
+पितृपैतामहे वृत्ते वोढव्ये तेऽन्यथा मतिः
+नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च
+पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन कर्हिचित्
+त्वां चेद्व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम्
+यत्त्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः
+न हि तेऽध्यगमञ्जातु तदानीं नाद्य भारत
+धर्मात्प्रियतरं किंचिदपि चेज्जीवितादिह
+धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते
+ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः
+भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रेयौ च मया सह
+त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः
+राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः
+इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति
+अनन्या हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्ममेव ते
+बुद्धिः सततमन्वेति छायेव पुरुषं निजा
+नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः
+अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत
+स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान्
+दैवतानि पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे
+ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः
+यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्थाश्चैव भारत
+आरण्यकेभ्यो लौहानि भाजनानि प्रयच्छसि
+नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते
+यदिदं वैश्वदेवान्ते सायंप्रातः प्रदीयते
+तद्दत्त्वातिथिभृत्येभ्यो राजञ्शेषेण जीवसि
+इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये
+वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च यज्ञकर्म च नि��्यदा
+अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते
+राष्ट्रादपेत्य वसतो धार्मस्ते नावसीदति
+अश्वमेधो राजसूयः पुण्डरीकोऽथ गोसवः
+एतैरपि महायज्ञैरिष्टं ते भूरिदक्षिणैः
+राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये
+राज्यं वसून्यायुधानि भ्रातॄन्मां चासि निर्जितः
+ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः
+कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव
+अतीव मोहमायाति मनश्च परिदूयते
+निशाम्य ते दुःखमिदमिमां चापदमीदृशीम्
+अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
+ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा
+धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये
+दधाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन्
+यथा दारुमयी योषा नरवीर समाहिता
+ईरयत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः
+आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत
+ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम्
+शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नियतोऽयमनीश्वरः
+ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषां नात्मनः प्रभुः
+मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः
+धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः
+नात्माधीनो मनुष्योऽयं कालं भवति कंचन
+स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलाद्वृक्ष इव च्युतः
+अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः
+ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च
+यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः
+धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत
+आर्यकर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वरः
+व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते
+हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम्
+येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः
+पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः
+यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वात्ममायया
+अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिर्वेददर्शिभिः
+अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः
+अन्यथैव हि मन्यन्ते पुरुषास्तानि तानि च
+अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च
+यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः
+अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम्
+एवं स भगवान्देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः
+हिनस्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर
+संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः
+क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव
+न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते
+रोषादिव प्रवृत्तोऽयं यथायमितरो जनः
+आर्याञ्शीलवतो दृष्ट्वा ह्रीमतो वृत्तिकर्शितान्
+अनार्यान्सुखिन���्चैव विह्वलामीव चिन्तया
+तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने
+धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति
+आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि
+धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते
+कर्म चेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति
+कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः
+अथ कर्म कृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति
+कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान्
+युधिष्ठिर उवाच
+वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः
+उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे
+नाहं धर्मफलान्वेषी राजपुत्रि चराम्युत
+ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत
+अस्तु वात्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत्
+गृहानावसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत्
+धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात्
+आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च
+धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम्
+न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति
+यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः
+अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममतिशङ्किथाः
+धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः
+धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः
+वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात्
+वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो यशस्विनि
+स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः
+पापीयान्हि स शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशेषतः
+शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते
+प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः
+मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविताम्
+व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः
+अन्ये च ऋषयः सिद्धा धर्मेणैव सुचेतसः
+प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान्
+शापानुग्रहणे शक्तान्देवैरपि गरीयसः
+एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदा मम
+कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः
+अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च
+रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुमेव च
+धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन्प्रमाणमधिगच्छति
+आत्मप्रमाण उन्नद्धः श्रेयसो ह्यवमन्यकः
+इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम्
+एतावान्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति
+प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममतिशङ्कते
+ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते
+प्रमाणान्यतिवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः
+कामलोभ��नुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते
+यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते
+अशङ्कमानः कल्याणि सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते
+आर्षं प्रमाणमुत्क्रम्य धर्मानपरिपालयन्
+सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति
+शिष्टैराचरितं धर्मं कृष्णे मा स्मातिशङ्किथाः
+पुराणमृषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः
+धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम्
+सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारमृच्छतः
+अफालो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः
+अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन्मज्जेदनिन्दिते
+निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशुजीविकाम्
+विघातेनैव युज्येयुर्न चार्थं किंचिदाप्नुयुः
+तपश्च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च
+दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै
+नाचरिष्यन्परे धर्मं परे परतरे च ये
+विप्रलम्भोऽयमत्यन्तं यदि स्युरफलाः क्रियाः
+ऋषयश्चैव देवाश्च गन्धर्वासुरराक्षसाः
+ईश्वराः कस्य हेतोस्ते चरेयुर्धर्ममादृताः
+फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि ध्रुवे
+धर्मं ते ह्याचरन्कृष्णे तद्धि धर्मसनातनम्
+स चायं सफलो धर्मो न धर्मोऽफल उच्यते
+दृश्यन्तेऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा
+त्वय्येतद्वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथा श्रुतम्
+वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्
+एतावदेव पर्याप्तमुपमानं शुचिस्मिते
+कर्मणां फलमस्तीति धीरोऽल्पेनापि तुष्यति
+बहुनापि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्यबुद्धयः
+तेषां न धर्मजं किंचित्प्रेत्य शर्मास्ति कर्म वा
+कर्मणामुत पुण्यानां पापानां च फलोदयः
+प्रभवश्चाप्ययश्चैव देवगुह्यानि भामिनि
+नैतानि वेद यः कश्चिन्मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः
+रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः
+कृशाङ्गाः सुव्रताश्चैव तपसा दग्धकिल्बिषाः
+प्रसन्नैर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः
+न फलादर्शनाद्धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः
+यष्टव्यं चाप्रमत्तेन दातव्यं चानसूयता
+कर्मणां फलमस्तीति तथैतद्धर्म शाश्वतम्
+ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यदृषिर्वेद कश्यपः
+तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु
+व्यवस्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भावमुत्सृज
+ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा विचिक्षिपः
+शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी
+यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्यमर्त्यताम्
+उत्तमं दैवतं ��ृष्णे मातिवोचः कथंचन
+द्रौपद्युवाच
+नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन
+ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम्
+आर्ताहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत
+भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्तन्निबोध मे
+कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन
+अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः
+आ मातृस्तनपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम्
+जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर
+जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ
+इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च
+उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत
+प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम्
+पश्यामि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तवः
+अपि धाता विधाता च यथायमुदके बकः
+स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः
+कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सोऽस्ति वा
+तस्य चापि भवेत्कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा
+भक्ष्यमाणो ह्यनावापः क्षीयते हिमवानपि
+उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि
+अपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान्
+नान्यथा ह्यभिजानन्ति वृत्तिं लोके कथंचन
+यश्च दिष्टपरो लोके यश्चायं हठवादकः
+उभावपसदावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते
+यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं स्वपेत्
+अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवाम्भसि
+तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत्
+आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः
+अकस्मादपि यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः
+तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित्
+यच्चापि किंचित्पुरुषो दिष्टं नाम लभत्युत
+दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम्
+यत्स्वयं कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः
+प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति स्मृतम्
+स्वभावतः प्रवृत्तोऽन्यः प्राप्नोत्यर्थानकारणात्
+तत्स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम
+एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा
+यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणः
+धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः
+विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम्
+यद्ध्ययं पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम्
+तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम्
+कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि
+स यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुतेऽवशः
+तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः
+सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि
+मनसार��थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा
+बुद्धिपूर्वं स्वयं धीरः पुरुषस्तत्र कारणम्
+संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ
+अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी
+तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः
+धिया धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये
+ततः प्रवर्तते पश्चात्करणेष्वस्य सिद्धये
+तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः
+कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम्
+इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते
+इष्टापूर्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत्
+पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच्चेदयमकारणम्
+कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते
+असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह
+सर्वमेव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्युत
+पुरुषप्रयत्नजं केचित्त्रैधमेतन्निरुच्यते
+न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे
+अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः
+दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः
+किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः
+पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्
+कुशलाः प्रतिजानन्ति ये तत्त्वविदुषो जनाः
+तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः
+यदि न स्यान्न भूतानां कृपणो नाम कश्चन
+यं यमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः
+तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुराकृतम्
+त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः
+तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते
+कर्तव्यं त्वेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः
+एकान्तेन ह्यनीहोऽयं पराभवति पूरुषः
+कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर
+एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित्
+असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते
+कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यमवाप्यते
+अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम्
+निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते
+अनर्थं संशयावस्थं वृण्वते मुक्तसंशयाः
+धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयं क्वचित्
+एकान्तेन ह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम्
+न तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते
+अथ वा सिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तथैव ते
+वृकोदरस्य बीभत्सोर्भ्रात्रोश्च यमयोरपि
+अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः
+विप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम्
+पृथिवीं लाङ्गलेनैव भित्त्वा बीजं वपत्युत
+आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम्
+वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः
+यदन्यः पुरुषः कुर्यात्कृतं तत्सकलं मया
+तच्चेदफलमस्माकं नापराधोऽस्ति नः क्वचित्
+इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गर्हयेत्
+कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत
+निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावेतौ ह्यस्य कर्मणः
+सिद्धिर्वाप्यथ वासिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा
+बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति
+गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव वा
+अनारम्भे तु न फलं न गुणो दृश्यतेऽच्युत
+देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्ति वृद्धये
+युनक्ति मेधया धीरो यथाशक्ति यथाबलम्
+अप्रमत्तेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः
+भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः
+यं तु धीरोऽन्ववेक्षेत श्रेयांसं बहुभिर्गुणैः
+साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत्
+व्यसनं वास्य काङ्क्षेत विनाशं वा युधिष्ठिर
+अपि सिन्धोर्गिरेर्वापि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः
+उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे
+आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च
+न चैवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन
+न ह्यात्मपरिभूतस्य भूतिर्भवति भारत
+एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत
+चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागतः
+ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम्
+सोऽस्मा अर्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ
+नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातॄन्मेऽग्राहयत्पुरा
+तेषां सांकथ्यमश्रौषमहमेतत्तदा गृहे
+स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन्
+शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर
+वैशंपायन उवाच
+याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः
+निःश्वसन्नुपसंगम्य क्रुद्धो राजानमब्रवीत्
+राज्यस्य पदवीं धर्म्यां व्रज सत्पुरुषोचिताम्
+धर्मकामार्थहीनानां किं नो वस्तुं तपोवने
+नैव धर्मेण तद्राज्यं नार्जवेन न चौजसा
+अक्षकूटमधिष्ठाय हृतं दुर्योधनेन नः
+गोमायुनेव सिंहानां दुर्बलेन बलीयसाम्
+आमिषं विघसाशेन तद्वद्राज्यं हि नो हृतम्
+धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोः
+अर्थमुत्सृज्य किं राजन्दुर्गेषु परितप्यसे
+भवतोऽनुविधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम्
+अहार्यमपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना
+कुणीनामिव बिल्वानि पङ्गूनामिव धेनवः
+हृतमैश्वर्यमस्माकं जीवतां भवतः कृते
+भवतः प्रियमित्येवं महद्व्यसनमीदृशम्
+धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत
+कर्शयामः स्वमित्राणि नन्दयामश्च शात्रवान्
+आत्मानं भवतः शास्त्रे नियम्य भरतर्षभ
+यद्वयं न तदैवैतान्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि
+भवतः शास्त्रमादाय तन्नस्तपति दुष्कृतम्
+अथैनामन्ववेक्षस्व मृगचर्यामिवात्मनः
+अवीराचरितां राजन्न बलस्थैर्निषेविताम्
+यां न कृष्णो न बीभत्सुर्नाभिमन्युर्न सृञ्जयः
+न चाहमभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ
+भवान्धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शितः
+कच्चिद्राजन्न निर्वेदादापन्नः क्लीबजीविकाम्
+दुर्मनुष्या हि निर्वेदमफलं सर्वघातिनम्
+अशक्ताः श्रियमाहर्तुमात्मनः कुर्वते प्रियम्
+स भवान्दृष्टिमाञ्शक्तः पश्यन्नात्मनि पौरुषम्
+आनृशंस्यपरो राजन्नानर्थमवबुध्यसे
+अस्मानमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणानलं सतः
+अशक्तानेव मन्यन्ते तद्दुःखं नाहवे वधः
+तत्र चेद्युध्यमानानामजिह्ममनिवर्तिनाम्
+सर्वशो हि वधः श्रेयान्प्रेत्य लोकाँल्लभेमहि
+अथ वा वयमेवैतान्निहत्य भरतर्षभ
+आददीमहि गां सर्वां तथापि श्रेय एव नः
+सर्वथा कार्यमेतन्नः स्वधर्ममनुतिष्ठताम्
+काङ्क्षतां विपुलां कीर्तिं वैरं प्रतिचिकीर्षताम्
+आत्मार्थं युध्यमानानां विदिते कृत्यलक्षणे
+अन्यैरपहृते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा
+कर्शनार्थो हि यो धर्मो मित्राणामात्मनस्तथा
+व्यसनं नाम तद्राजन्न स धर्मः कुधर्म तत्
+सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम्
+जहतस्तात धर्मार्थौ प्रेतं दुःखसुखे यथा
+यस्य धर्मो हि धर्मार्थं क्लेशभाङ्न स पण्डितः
+न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभामिव
+यस्य चार्थार्थमेवार्थः स च नार्थस्य कोविदः
+रक्षते भृतकोऽरण्यं यथा स्यात्तादृगेव सः
+अतिवेलं हि योऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति
+स वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः
+सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति
+मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते
+तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम्
+कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये
+तस्माद्धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमाद्यन्ति पण्डिताः
+प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर्यथा
+सर्वथा धर्ममूलोऽर्थो धर्मश्चार्थपरिग्रहः
+इतरेतरयोनी तौ विद्धि मेघोदधी यथा
+द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायते
+स कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य ���िद्यते
+अर्थार्थी पुरुषो राजन्बृहन्तं धर्ममृच्छति
+अर्थमृच्छति कामार्थी न कामादन्यमृच्छती
+न हि कामेन कामोऽन्यः साध्यते फलमेव तत्
+उपयोगात्फलस्येव काष्ठाद्भस्मेव पण्डितः
+इमाञ्शकुनिकान्राजन्हन्ति वैतंसिको यथा
+एतद्रूपमधर्मस्य भूतेषु च विहिंसताम्
+कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रवृत्तिं यो न पश्यति
+स वध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेह च दुर्मतिः
+व्यक्तं ते विदितो राजन्नर्थो द्रव्यपरिग्रहः
+प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम्
+तस्य नाशं विनाशं वा जरया मरणेन वा
+अनर्थमिति मन्यन्ते सोऽयमस्मासु वर्तते
+इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य च
+विषये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायते
+स काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलमुत्तमम्
+एवमेव पृथग्दृष्ट्वा धर्मार्थौ काममेव च
+न धर्मपर एव स्यान्न चार्थपरमो नरः
+न कामपरमो वा स्यात्सर्वान्सेवेत सर्वदा
+धर्मं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत्
+अहन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः
+कामं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये धर्ममाचरेत्
+वयस्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः
+धर्मं चार्थं च कामं च यथावद्वदतां वर
+विभज्य काले कालज्ञः सर्वान्सेवेत पण्डितः
+मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन्सुखार्थिनाम्
+प्राप्तिर्वा बुद्धिमास्थाय सोपायं कुरुनन्दन
+तद्वाशु क्रियतां राजन्प्राप्तिर्वाप्यधिगम्यताम्
+जीवितं ह्यातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिनः
+विदितश्चैव ते धर्मः सततं चरितश्च ते
+जानते त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम्
+दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम्
+एष धर्मः परो राजन्फलवान्प्रेत्य चेह च
+एष नार्थविहीनेन शक्यो राजन्निषेवितुम्
+अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर्यद्यपीतरे
+धर्ममूलं जगद्राजन्नान्यद्धर्माद्विशिष्यते
+धर्मश्चार्थेन महता शक्यो राजन्निषेवितुम्
+न चार्थो भैक्षचर्येण नापि क्लैब्येन कर्हिचित्
+वेत्तुं शक्यः सदा राजन्केवलं धर्मबुद्धिना
+प्रतिषिद्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै द्विजः
+तेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ
+भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका
+क्षत्रियस्य विशेषेण धर्मस्तु बलमौरसम्
+उदारमेव विद्वांसो धर्मं प्राहुर्मनीषिणः
+उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुमर्हसि
+अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान्सनातनान्
+क्रूरकर्माभिजातोऽसि य��्मादुद्विजते जनः
+प्रजापालनसंभूतं फलं तव न गर्हितम्
+एष ते विहितो राजन्धात्रा धर्मः सनातनः
+तस्माद्विचलितः पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसि
+स्वधर्माद्धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते
+स क्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनः
+वीर्यमास्थाय कौन्तेय धुरमुद्वह धुर्यवत्
+न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्चन
+पार्थिवो व्यजयद्राजन्न भूतिं न पुनः श्रियम्
+जिह्वां दत्त्वा बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम्
+निकृत्या लभते राज्यमाहारमिव शल्यकः
+भ्रातरः पूर्वजाताश्च सुसमृद्धाश्च सर्वशः
+निकृत्या निर्जिता देवैरसुराः पाण्डवर्षभ
+एवं बलवतः सर्वमिति बुद्ध्वा महीपते
+जहि शत्रून्महाबाहो परां निकृतिमास्थितः
+न ह्यर्जुनसमः कश्चिद्युधि योद्धा धनुर्धरः
+भविता वा पुमान्कश्चिन्मत्समो वा गदाधरः
+सत्त्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि
+न प्रमाणेन नोत्साहात्सत्त्वस्थो भव पाण्डव
+सत्त्वं हि मूलमर्थस्य वितथं यदतोऽन्यथा
+न तु प्रसक्तं भवति वृक्षच्छायेव हैमनी
+अर्थत्यागो हि कार्यः स्यादर्थं श्रेयांसमिच्छता
+बीजौपम्येन कौन्तेय मा ते भूदत्र संशयः
+अर्थेन तु समोऽनर्थो यत्र लभ्येत नोदयः
+न तत्र विपणः कार्यः खरकण्डूयितं हि तत्
+एवमेव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाल्पकं नरः
+बृहन्तं धर्ममाप्नोति स बुद्ध इति निश्चितः
+अमित्रं मित्रसंपन्नं मित्रैर्भिन्दन्ति पण्डिताः
+भिन्नैर्मित्रैः परित्यक्तं दुर्बलं कुरुते वशे
+सत्त्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि
+नोद्यमेन न होत्राभिः सर्वाः स्वीकुरुते प्रजाः
+सर्वथा संहतैरेव दुर्बलैर्बलवानपि
+अमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैरिव
+यथा राजन्प्रजाः सर्वाः सूर्यः पाति गभस्तिभिः
+अत्ति चैव तथैव त्वं सवितुः सदृशो भव
+एतद्ध्यपि तपो राजन्पुराणमिति नः श्रुतम्
+विधिना पालनं भूमेर्यत्कृतं नः पितामहैः
+अपेयात्किल भाः सूर्याल्लक्ष्मीश्चन्द्रमसस्तथा
+इति लोको व्यवसितो दृष्ट्वेमां भवतो व्यथाम्
+भवतश्च प्रशंसाभिर्निन्दाभिरितरस्य च
+कथायुक्ताः परिषदः पृथग्राजन्समागताः
+इदमभ्यधिकं राजन्ब्राह्मणा गुरवश्च ते
+समेताः कथयन्तीह मुदिताः सत्यसंधताम्
+यन्न मोहान्न कार्पण्यान्न लोभान्न भयादपि
+अनृतं किंचिदुक्तं ते न कामान्नार्थकारणात्
+यदेनः कुरुते किंचिद्राजा भूमिमव��प्नुवन्
+सर्वं तन्नुदते पश्चाद्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः
+ब्राह्मणेभ्यो ददद्ग्रामान्गाश्च राजन्सहस्रशः
+मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तमोभ्य इव चन्द्रमाः
+पौरजानपदाः सर्वे प्रायशः कुरुनन्दन
+सवृद्धबालाः सहिताः शंसन्ति त्वां युधिष्ठिर
+श्वदृतौ क्षीरमासक्तं ब्रह्म वा वृषले यथा
+सत्यं स्तेने बलं नार्यां राज्यं दुर्योधने तथा
+इति निर्वचनं लोके चिरं चरति भारत
+अपि चैतत्स्त्रियो बालाः स्वाध्यायमिव कुर्वते
+स भवान्रथमास्थाय सर्वोपकरणान्वितम्
+त्वरमाणोऽभिनिर्यातु चिरमर्थोपपादकम्
+वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठानद्यैव गजसाह्वयम्
+अस्त्रविद्भिः परिवृतो भ्रातृभिर्दृढधन्विभिः
+आशीविषसमैर्वीरैर्मरुद्भिरिव वृत्रहा
+अमित्रांस्तेजसा मृद्नन्नसुरेभ्य इवारिहा
+श्रियमादत्स्व कौन्तेय धार्तराष्ट्रान्महाबल
+न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां गार्ध्रवाससाम्
+स्पर्शमाशीविषाभानां मर्त्यः कश्चन संसहेत्
+न स वीरो न मातङ्गो न सदश्वोऽस्ति भारत
+यः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्य संयुगे
+सृञ्जयैः सह कैकेयैर्वृष्णीनामृषभेण च
+कथं स्विद्युधि कौन्तेय राज्यं न प्राप्नुयामहे
+युधिष्ठिर उवाच
+असंशयं भारत सत्यमेत;द्यन्मा तुदन्वाक्यशल्यैः क्षिणोषि
+न त्वा विगर्हे प्रतिकूलमेत;न्ममानयाद्धि व्यसनं व आगात्
+अहं ह्यक्षानन्वपद्यं जिहीर्ष;न्राज्यं सराष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पुत्रात्
+तन्मा शठः कितवः प्रत्यदेवी;त्सुयोधनार्थं सुबलस्य पुत्रः
+महामायः शकुनिः पार्वतीयः; सदा सभायां प्रवपन्नक्षपूगान्
+अमायिनं मायया प्रत्यदेवी;त्ततोऽपश्यं वृजिनं भीमसेन
+अक्षान्हि दृष्ट्वा शकुनेर्यथाव;त्कामानुलोमानयुजो युजश्च
+शक्यं नियन्तुमभविष्यदात्मा; मन्युस्तु हन्ति पुरुषस्य धैर्यम्
+यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषेण; मानेन वीर्येण च तात नद्धः
+न ते वाचं भीमसेनाभ्यसूये; मन्ये तथा तद्भवितव्यमासीत्
+स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो; न्यपातयद्व्यसने राज्यमिच्छन्
+दास्यं च नोऽगमयद्भीमसेन; यत्राभवच्छरणं द्रौपदी नः
+त्वं चापि तद्वेत्थ धनंजयश्च; पुनर्द्यूतायागतानां सभां नः
+यन्माब्रवीद्धृतराष्ट्रस्य पुत्र; एकग्लहार्थं भरतानां समक्षम्
+वने समा द्वादश राजपुत्र; यथाकामं विदितमजातशत्रो
+अथापरं चाविदितं चरेथाः; सर्वैः सह भ्रातृभिश्छद्मगूढः
+त्वां चेच��छ्रुत्वा तात तथा चरन्त;मवभोत्स्यन्ते भारतानां चराः स्म
+अन्यांश्चरेथास्तावतोऽब्दांस्ततस्त्वं; निश्चित्य तत्प्रतिजानीहि पार्थ
+चरैश्चेन्नोऽविदितः कालमेतं; युक्तो राजन्मोहयित्वा मदीयान्
+ब्रवीमि सत्यं कुरुसंसदीह; तवैव ता भारत पञ्च नद्यः
+वयं चैवं भ्रातरः सर्व एव; त्वया जिताः कालमपास्य भोगान्
+वसेम इत्याह पुरा स राजा; मध्ये कुरूणां स मयोक्तस्तथेति
+तत्र द्यूतमभवन्नो जघन्यं; तस्मिञ्जिताः प्रव्रजिताश्च सर्वे
+इत्थं च देशाननुसंचरामो; वनानि कृच्छ्राणि च कृच्छ्ररूपाः
+सुयोधनश्चापि न शान्तिमिच्छ;न्भूयः स मन्योर्वशमन्वगच्छत्
+उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वा;न्ये चास्य केचिद्वशमन्वगच्छन्
+तं संधिमास्थाय सतां सकाशे; को नाम जह्यादिह राज्यहेतोः
+आर्यस्य मन्ये मरणाद्गरीयो; यद्धर्ममुत्क्रम्य महीं प्रशिष्यात्
+तदैव चेद्वीरकर्माकरिष्यो; यदा द्यूते परिघं पर्यमृक्षः
+बाहू दिधक्षन्वारितः फल्गुनेन; किं दुष्कृतं भीम तदाभविष्यत्
+प्रागेव चैवं समयक्रियायाः; किं नाब्रवीः पौरुषमाविदानः
+प्राप्तं तु कालं त्वभिपद्य पश्चा;त्किं मामिदानीमतिवेलमात्थ
+भूयोऽपि दुःखं मम भीमसेन; दूये विषस्येव रसं विदित्वा
+यद्याज्ञसेनीं परिकृष्यमाणां; संदृश्य तत्क्षान्तमिति स्म भीम
+न त्वद्य शक्यं भरतप्रवीर; कृत्वा यदुक्तं कुरुवीरमध्ये
+कालं प्रतीक्षस्व सुखोदयस्य; पक्तिं फलानामिव बीजवापः
+यदा हि पूर्वं निकृतो निकृत्या; वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा
+महागुणं हरति हि पौरुषेण; तदा वीरो जीवति जीवलोके
+श्रियं च लोके लभते समग्रां; मन्ये चास्मै शत्रवः संनमन्ते
+मित्राणि चैनमतिरागाद्भजन्ते; देवा इवेन्द्रमनुजीवन्ति चैनम्
+मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां; वृणे धर्मममृताज्जीविताच्च
+राज्यं च पुत्राश्च यशो धनं च; सर्वं न सत्यस्य कलामुपैति
+भीमसेन उवाच
+संधिं कृत्वैव कालेन अन्तकेन पतत्रिणा
+अनन्तेनाप्रमेयेन स्रोतसा सर्वहारिणा
+प्रत्यक्षं मन्यसे कालं मर्त्यः सन्कालबन्धनः
+फेनधर्मा महाराज फलधर्मा तथैव च
+निमेषादपि कौन्तेय यस्यायुरपचीयते
+सूच्येवाञ्जनचूर्णस्य किमिति प्रतिपालयेत्
+यो नूनममितायुः स्यादथ वापि प्रमाणवित्
+स कालं वै प्रतीक्षेत सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान्
+प्रतीक्षमाणान्कालो नः समा राजंस्त्रयोदश
+आयुषोऽपचयं कृत्वा मरणायोपनेष्यति
+शरीरिणां हि मरणं शरीरे नित्यमाश्रितम्
+प्रागेव मरणात्तस्माद्राज्यायैव घटामहे
+यो न याति प्रसंख्यानमस्पष्टो भूमिवर्धनः
+अयातयित्वा वैराणि सोऽवसीदति गौरिव
+यो न यातयते वैरमल्पसत्त्वोद्यमः पुमान्
+अफलं तस्य जन्माहं मन्ये दुर्जातजायिनः
+हैरण्यौ भवतो बाहू श्रुतिर्भवति पार्थिव
+हत्वा द्विषन्तं संग्रामे भुक्त्वा बाह्वर्जितं वसु
+हत्वा चेत्पुरुषो राजन्निकर्तारमरिंदम
+अह्नाय नरकं गच्छेत्स्वर्गेणास्य स संमितः
+अमर्षजो हि संतापः पावकाद्दीप्तिमत्तरः
+येनाहमभिसंतप्तो न नक्तं न दिवा शये
+अयं च पार्थो बीभत्सुर्वरिष्ठो ज्याविकर्षणे
+आस्ते परमसंतप्तो नूनं सिंह इवाशये
+योऽयमेकोऽभिमनुते सर्वाँल्लोके धनुर्भृतः
+सोऽयमात्मजमूष्माणं महाहस्तीव यच्छति
+नकुलः सहदेवश्च वृद्धा माता च वीरसूः
+तवैव प्रियमिच्छन्त आसते जडमूकवत्
+सर्वे ते प्रियमिच्छन्ति बान्धवाः सह सृञ्जयैः
+अहमेकोऽभिसंतप्तो माता च प्रतिविन्ध्यतः
+प्रियमेव तु सर्वेषां यद्ब्रवीम्युत किंचन
+सर्वे ही व्यसनं प्राप्ताः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः
+नेतः पापीयसी काचिदापद्राजन्भविष्यति
+यन्नो नीचैरल्पबलै राज्यमाच्छिद्य भुज्यते
+शीलदोषाद्घृणाविष्ट आनृशंस्यात्परंतप
+क्लेशांस्तितिक्षसे राजन्नान्यः कश्चित्प्रशंसति
+घृणी ब्राह्मणरूपोऽसि कथं क्षत्रे अजायथाः
+अस्यां हि योनौ जायन्ते प्रायशः क्रूरबुद्धयः
+अश्रौषीस्त्वं राजधर्मान्यथा वै मनुरब्रवीत्
+क्रूरान्निकृतिसंयुक्तान्विहितानशमात्मकान्
+कर्तव्ये पुरुषव्याघ्र किमास्से पीठसर्पवत्
+बुद्ध्या वीर्येण संयुक्तः श्रुतेनाभिजनेन च
+तृणानां मुष्टिनैकेन हिमवन्तं तु पर्वतम्
+छन्नमिच्छसि कौन्तेय योऽस्मान्संवर्तुमिच्छसि
+अज्ञातचर्या गूढेन पृथिव्यां विश्रुतेन च
+दिवीव पार्थ सूर्येण न शक्या चरितुं त्वया
+बृहच्छाल इवानूपे शाखापुष्पपलाशवान्
+हस्ती श्वेत इवाज्ञातः कथं जिष्णुश्चरिष्यति
+इमौ च सिंहसंकाशौ भ्रातरौ सहितौ शिशू
+नकुलः सहदेवश्च कथं पार्थ चरिष्यतः
+पुण्यकीर्ती राजपुत्री द्रौपदी वीरसूरियम्
+विश्रुता कथमज्ञाता कृष्णा पार्थ चरिष्यति
+मां चापि राजञ्जानन्ति आकुमारमिमाः प्रजाः
+अज्ञातचर्यां पश्यामि मेरोरिव निगूहनम्
+तथैव बहवोऽस्माभी राष्ट्रेभ्यो विप्रवासिताः
+राजानो राजप���त्राश्च धृतराष्ट्रमनुव्रताः
+न हि तेऽप्युपशाम्यन्ति निकृतानां निराकृताः
+अवश्यं तैर्निकर्तव्यमस्माकं तत्प्रियैषिभिः
+तेऽप्यस्मासु प्रयुञ्जीरन्प्रच्छन्नान्सुबहूञ्जनान्
+आचक्षीरंश्च नो ज्ञात्वा तन्नः स्यात्सुमहद्भयम्
+अस्माभिरुषिताः सम्यग्वने मासास्त्रयोदश
+परिमाणेन तान्पश्य तावतः परिवत्सरान्
+अस्ति मासः प्रतिनिधिर्यथा प्राहुर्मनीषिणः
+पूतिकानिव सोमस्य तथेदं क्रियतामिति
+अथ वानडुहे राजन्साधवे साधुवाहिने
+सौहित्यदानादेकस्मादेनसः प्रतिमुच्यते
+तस्माच्छत्रुवधे राजन्क्रियतां निश्चयस्त्वया
+क्षत्रियस्य तु सर्वस्य नान्यो धर्मोऽस्ति संयुगात्
+वैशंपायन उवाच
+भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः
+स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम्
+भीमसेनमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्
+एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत
+इदमन्यत्समाधत्स्व वाक्यं मे वाक्यकोविद
+महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात्
+आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारत
+सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृते सुविचारिते
+सिध्यन्त्यर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम्
+त्वं तु केवलचापल्याद्बलदर्पोच्छ्रितः स्वयम्
+आरब्धव्यमिदं कर्म मन्यसे शृणु तत्र मे
+भूरिश्रवाः शलश्चैव जलसंधश्च वीर्यवान्
+भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान्
+धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः
+सर्व एव कृतास्त्राश्च सततं चाततायिनः
+राजानः पार्थिवाश्चैव येऽस्माभिरुपतापिताः
+संश्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश्च सांप्रतम्
+दुर्योधनहिते युक्ता न तथास्मासु भारत
+पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणे
+सर्वे कौरवसैन्यस्य सपुत्रामात्यसैनिकाः
+संविभक्ता हि मात्राभिर्भोगैरपि च सर्वशः
+दुर्योधनेन ते वीरा मानिताश्च विशेषतः
+प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः
+समा यद्यपि भीष्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च
+द्रोणस्य च महाबाहो कृपस्य च महात्मनः
+अवश्यं राजपिण्डस्तैर्निर्वेश्य इति मे मतिः
+तस्मात्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान्
+सर्वे दिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः
+अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवैः
+अमर्षी नित्यसंहृष्टस्तत्र कर्णो महारथः
+सर्वास्त्रविदनाधृष्य अभेद्यकवचावृतः
+अनिर्जित्य रणे सर्वानेतान्पुरुषसत्तमान्
+अशक्यो ह्यसहायेन हन्तुं दुर्योधनस्त्वया
+न निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर
+अति सर्वान्धनुर्ग्राहान्सूतपुत्रस्य लाघवम्
+एतद्वचनमाज्ञाय भीमसेनोऽत्यमर्षणः
+बभूव विमनास्त्रस्तो न चैवोवाच किंचन
+तयोः संवदतोरेवं तदा पाण्डवयोर्द्वयोः
+आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः
+सोऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः
+युधिष्ठिरमिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः
+युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदि मानसम्
+मनीषया ततः क्षिप्रमागतोऽस्मि नरर्षभ
+भीष्माद्द्रोणात्कृपात्कर्णाद्द्रोणपुत्राच्च भारत
+यत्ते भयममित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते
+तत्तेऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना
+तच्छ्रुत्वा धृतिमास्थाय कर्मणा प्रतिपादय
+तत एकान्तमुन्नीय पाराशर्यो युधिष्ठिरम्
+अब्रवीदुपपन्नार्थमिदं वाक्यविशारदः
+श्रेयसस्ते परः कालः प्राप्तो भरतसत्तम
+येनाभिभविता शत्रून्रणे पार्थो धनंजयः
+गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमतीमिव
+विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते
+यामवाप्य महाबाहुरर्जुनः साधयिष्यति
+अस्त्रहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु
+वरुणं च धनेशं च धर्मराजं च पाण्डव
+शक्तो ह्येष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च
+ऋषिरेष महातेजा नारायणसहायवान्
+पुराणः शाश्वतो देवो विष्णोरंशः सनातनः
+अस्त्राणीन्द्राच्च रुद्राच्च लोकपालेभ्य एव च
+समादाय महाबाहुर्महत्कर्म करिष्यति
+वनादस्माच्च कौन्तेय वनमन्यद्विचिन्त्यताम्
+निवासार्थाय यद्युक्तं भवेद्वः पृथिवीपते
+एकत्र चिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत्
+तापसानां च शान्तानां भवेदुद्वेगकारकः
+मृगाणामुपयोगश्च वीरुदोषधिसंक्षयः
+बिभर्षि हि बहून्विप्रान्वेदवेदाङ्गपारगान्
+एवमुक्त्वा प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः
+प्रोवाच योगतत्त्वज्ञो योगविद्यामनुत्तमाम्
+धर्मराज्ञे तदा धीमान्व्यासः सत्यवतीसुतः
+अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत
+युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तद्ब्रह्म मनसा यतः
+धारयामास मेधावी काले काले समभ्यसन्
+स व्यासवाक्यमुदितो वनाद्द्वैतवनात्ततः
+ययौ सरस्वतीतीरे काम्यकं नाम काननम्
+तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविदस्तथा
+ब्राह्मणास्तपसा युक्ता ��ेवेन्द्रमृषयो यथा
+ततः काम्यकमासाद्य पुनस्ते भरतर्षभाः
+न्यविशन्त महात्मानः सामात्याः सपदानुगाः
+तत्र ते न्यवसन्राजन्कंचित्कालं मनस्विनः
+धनुर्वेदपरा वीराः शृण्वाना वेदमुत्तमम्
+चरन्तो मृगयां नित्यं शुद्धैर्बाणैर्मृगार्थिनः
+पितृदैवतविप्रेभ्यो निर्वपन्तो यथाविधि
+वैशंपायन उवाच
+कस्यचित्त्वथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिरः
+संस्मृत्य मुनिसंदेशमिदं वचनमब्रवीत्
+विविक्ते विदितप्रज्ञमर्जुनं भरतर्षभम्
+सान्त्वपूर्वं स्मितं कृत्वा पाणिना परिसंस्पृशन्
+स मुहूर्तमिव ध्यात्वा वनवासमरिंदमः
+धनंजयं धर्मराजो रहसीदमुवाच ह
+भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत
+धनुर्वेदश्चतुष्पाद एतेष्वद्य प्रतिष्ठितः
+ब्राह्मं दैवमासुरं च सप्रयोगचिकित्सितम्
+सर्वास्त्राणां प्रयोगं च तेऽभिजानन्ति कृत्स्नशः
+ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विताः
+संविभक्ताश्च तुष्टाश्च गुरुवत्तेषु वर्तते
+सर्वयोधेषु चैवास्य सदा वृत्तिरनुत्तमा
+शक्तिं न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिताः
+अद्य चेयं मही कृत्स्ना दुर्योधनवशानुगा
+त्वयि व्यपाश्रयोऽस्माकं त्वयि भारः समाहितः
+तत्र कृत्यं प्रपश्यामि प्राप्तकालमरिंदम
+कृष्णद्वैपायनात्तात गृहीतोपनिषन्मया
+तया प्रयुक्तया सम्यग्जगत्सर्वं प्रकाशते
+तेन त्वं ब्रह्मणा तात संयुक्तः सुसमाहितः
+देवतानां यथाकालं प्रसादं प्रतिपालय
+तपसा योजयात्मानमुग्रेण भरतर्षभ
+धनुष्मान्कवची खड्गी मुनिः सारसमन्वितः
+न कस्यचिद्ददन्मार्गं गच्छ तातोत्तरां दिशम्
+इन्द्रे ह्यस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय
+वृत्राद्भीतैस्तदा देवैर्बलमिन्द्रे समर्पितम्
+तान्येकस्थानि सर्वाणि ततस्त्वं प्रतिपत्स्यसे
+शक्रमेव प्रपद्यस्व स तेऽस्त्राणि प्रदास्यति
+दीक्षितोऽद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टुं देवं पुरंदरम्
+एवमुक्त्वा धर्मराजस्तमध्यापयत प्रभुः
+दीक्षितं विधिना तेन यतवाक्कायमानसम्
+अनुजज्ञे ततो वीरं भ्राता भ्रातरमग्रजः
+निदेशाद्धर्मराजस्य द्रष्टुं देवं पुरंदरम्
+धनुर्गाण्डीवमादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी
+कवची सतलत्राणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्
+हुत्वाग्निं ब्राह्मणान्निष्कैः स्वस्ति वाच्य महाभुजः
+प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृहीतशरासनः
+वधाय धार्तराष्ट्राणां निःश्वस्योर��ध्वमुदीक्ष्य च
+तं दृष्ट्वा तत्र कौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम्
+अब्रुवन्ब्राह्मणाः सिद्धा भूतान्यन्तर्हितानि च
+क्षिप्रं प्राप्नुहि कौन्तेय मनसा यद्यदिच्छसि
+तं सिंहमिव गच्छन्तं शालस्कन्धोरुमर्जुनम्
+मनांस्यादाय सर्वेषां कृष्णा वचनमब्रवीत्
+यत्ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद्धनंजय
+तत्तेऽस्तु सर्वं कौन्तेय यथा च स्वयमिच्छसि
+मास्माकं क्षत्रियकुले जन्म कश्चिदवाप्नुयात्
+ब्राह्मणेभ्यो नमो नित्यं येषां युद्धे न जीविका
+नूनं ते भ्रातरः सर्वे त्वत्कथाभिः प्रजागरे
+रंस्यन्ते वीरकर्माणि कीर्तयन्तः पुनः पुनः
+नैव नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते
+तुष्टिर्बुद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि
+त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे समाहिते
+जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च
+आपृष्टो मेऽसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि पाण्डव
+नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ ह्यनामयम्
+स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च भारत
+दिव्येभ्यश्चैव भूतेभ्यो ये चान्ये परिपन्थिनः
+ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भ्रातॄन्धौम्यं च पाण्डवः
+प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृह्य रुचिरं धनुः
+तस्य मार्गादपाक्रामन्सर्वभूतानि गच्छतः
+युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिणः
+सोऽगच्छत्पर्वतं पुण्यमेकाह्नैव महामनाः
+मनोजवगतिर्भूत्वा योगयुक्तो यथानिलः
+हिमवन्तमतिक्रम्य गन्धमादनमेव च
+अत्यक्रामत्स दुर्गाणि दिवारात्रमतन्द्रितः
+इन्द्रकीलं समासाद्य ततोऽतिष्ठद्धनंजयः
+अन्तरिक्षे हि शुश्राव तिष्ठेति स वचस्तदा
+ततोऽपश्यत्सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम्
+ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानं पिङ्गलं जटिलं कृशम्
+सोऽब्रवीदर्जुनं तत्र स्थितं दृष्ट्वा महातपाः
+कस्त्वं तातेह संप्राप्तो धनुष्मान्कवची शरी
+निबद्धासितलत्राणः क्षत्रधर्ममनुव्रतः
+नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानामयमालयः
+विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम्
+नेहास्ति धनुषा कार्यं न संग्रामेण कर्हिचित्
+निक्षिपैतद्धनुस्तात प्राप्तोऽसि परमां गतिम्
+इत्यनन्तौजसं वीरं यथा चान्यं पृथग्जनम्
+तथा वाचमथाभीक्ष्णं ब्राह्मणोऽर्जुनमब्रवीत्
+न चैनं चालयामास धैर्यात्सुदृढनिश्चयम्
+तमुवाच ततः प्रीतः स द्विजः प्रहसन्निव
+वरं वृणीष्व भद्रं ते शक्रोऽहमरिसूदन
+एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः
+प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा शूरः कुरुकुलोद्वहः
+ईप्सितो ह्येष मे कामो वरं चैनं प्रयच्छ मे
+त्वत्तोऽद्य भगवन्नस्त्रं कृत्स्नमिच्छामि वेदितुम्
+प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसन्निव
+इह प्राप्तस्य किं कार्यमस्त्रैस्तव धनंजय
+कामान्वृणीष्व लोकांश्च प्राप्तोऽसि परमां गतिम्
+एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः
+न लोकान्न पुनः कामान्न देवत्वं कुतः सुखम्
+न च सर्वामरैश्वर्यं कामये त्रिदशाधिप
+भ्रातॄंस्तान्विपिने त्यक्त्वा वैरमप्रतियात्य च
+अकीर्तिं सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः
+एवमुक्तः प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम्
+सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृतः
+यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं त्र्यक्षं शूलधरं शिवम्
+तदा दातास्मि ते तात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः
+क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिनः
+दर्शनात्तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि
+इत्युक्त्वा फल्गुनं शक्रो जगामादर्शनं ततः
+अर्जुनोऽप्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वितः
+जनमेजय उवाच
+भगवञ्श्रोतुमिच्छामि पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः
+विस्तरेण कथामेतां यथास्त्राण्युपलब्धवान्
+कथं स पुरुषव्याघ्रो दीर्घबाहुर्धनंजयः
+वनं प्रविष्टस्तेजस्वी निर्मनुष्यमभीतवत्
+किं च तेन कृतं तत्र वसता ब्रह्मवित्तम
+कथं च भगवान्स्थाणुर्देवराजश्च तोषितः
+एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम
+त्वं हि सर्वज्ञ दिव्यं च मानुषं चैव वेत्थ ह
+अत्यद्भुतं महाप्राज्ञ रोमहर्षणमर्जुनः
+भवेन सह संग्रामं चकाराप्रतिमं किल
+पुरा प्रहरतां श्रेष्ठः संग्रामेष्वपराजितः
+यच्छ्रुत्वा नरसिंहानां दैन्यहर्षातिविस्मयात्
+शूराणामपि पार्थानां हृदयानि चकम्पिरे
+यद्यच्च कृतवानन्यत्पार्थस्तदखिलं वद
+न ह्यस्य निन्दितं जिष्णोः सुसूक्ष्ममपि लक्षये
+चरितं तस्य शूरस्य तन्मे सर्वं प्रकीर्तय
+वैशंपायन उवाच
+कथयिष्यामि ते तात कथामेतां महात्मनः
+दिव्यां कौरवशार्दूल महतीमद्भुतोपमाम्
+गात्रसंस्पर्शसंबन्धं त्र्यम्बकेण सहानघ
+पार्थस्य देवदेवेन शृणु सम्यक्समागमम्
+युधिष्ठिरनियोगात्स जगामामितविक्रमः
+शक्रं सुरेश्वरं द्रष्टुं देवदेवं च शंकरम्
+दिव्यं तद्धनुरादाय खड्गं च पुरुषर्षभः
+महाबलो महाबाहुरर्जुन��� कार्यसिद्धये
+दिशं ह्युदीचीं कौरव्यो हिमवच्छिखरं प्रति
+ऐन्द्रिः स्थिरमना राजन्सर्वलोकमहारथः
+त्वरया परया युक्तस्तपसे धृतनिश्चयः
+वनं कण्टकितं घोरमेक एवान्वपद्यत
+नानापुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम्
+नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्
+ततः प्रयाते कौन्तेये वनं मानुषवर्जितम्
+शङ्खानां पटहानां च शब्दः समभवद्दिवि
+पुष्पवर्षं च सुमहन्निपपात महीतले
+मेघजालं च विततं छादयामास सर्वतः
+अतीत्य वनदुर्गाणि संनिकर्षे महागिरेः
+शुशुभे हिमवत्पृष्ठे वसमानोऽर्जुनस्तदा
+तत्रापश्यद्द्रुमान्फुल्लान्विहगैर्वल्गु नादितान्
+नदीश्च बहुलावर्ता नीलवैडूर्यसंनिभाः
+हंसकारण्डवोद्गीताः सारसाभिरुतास्तथा
+पुंस्कोकिलरुताश्चैव क्रौञ्चबर्हिणनादिताः
+मनोहरवनोपेतास्तस्मिन्नतिरथोऽर्जुनः
+पुण्यशीतामलजलाः पश्यन्प्रीतमनाभवत्
+रमणीये वनोद्देशे रममाणोऽर्जुनस्तदा
+तपस्युग्रे वर्तमान उग्रतेजा महामनाः
+दर्भचीरं निवस्याथ दण्डाजिनविभूषितः
+पूर्णे पूर्णे त्रिरात्रे तु मासमेकं फलाशनः
+द्विगुणेनैव कालेन द्वितीयं मासमत्यगात्
+तृतीयमपि मासं स पक्षेणाहारमाचरन्
+शीर्णं च पतितं भूमौ पर्णं समुपयुक्तवान्
+चतुर्थे त्वथ संप्राप्ते मासि पूर्णे ततः परम्
+वायुभक्षो महाबाहुरभवत्पाण्डुनन्दनः
+ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बः पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः
+सदोपस्पर्शनाच्चास्य बभूवुरमितौजसः
+विद्युदम्भोरुहनिभा जटास्तस्य महात्मनः
+ततो महर्षयः सर्वे जग्मुर्देवं पिनाकिनम्
+शितिकण्ठं महाभागं प्रणिपत्य प्रसाद्य च
+सर्वे निवेदयामासुः कर्म तत्फल्गुनस्य ह
+एष पार्थो महातेजा हिमवत्पृष्ठमाश्रितः
+उग्रे तपसि दुष्पारे स्थितो धूमाययन्दिशः
+तस्य देवेश न वयं विद्मः सर्वे चिकीर्षितम्
+संतापयति नः सर्वानसौ साधु निवार्यताम्
+महेश्वर उवाच
+शीघ्रं गच्छत संहृष्टा यथागतमतन्द्रिताः
+अहमस्य विजानामि संकल्पं मनसि स्थितम्
+नास्य स्वर्गस्पृहा काचिन्नैश्वर्यस्य न चायुषः
+यत्त्वस्य काङ्क्षितं सर्वं तत्करिष्येऽहमद्य वै
+वैशंपायन उवाच
+ते श्रुत्व शर्ववचनमृषयः सत्यवादिनः
+प्रहृष्टमनसो जग्मुर्यथास्वं पुनराश्रमान्
+वैशंपायन उवाच
+गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु
+पिनाकपाणिर्भगवान्सर्वपापहरो हरः
+कैरातं वेषमास्थाय काञ्चनद्रुम���ंनिभम्
+विभ्राजमानो वपुषा गिरिर्मेरुरिवापरः
+श्रीमद्धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान्
+निष्पपात महार्चिष्मान्दहन्कक्षमिवानलः
+देव्या सहोमया श्रीमान्समानव्रतवेषया
+नानावेषधरैर्हृष्टैर्भूतैरनुगतस्तदा
+किरातवेषप्रच्छन्नः स्त्रीभिश्चानु सहस्रशः
+अशोभत तदा राजन्स देवोऽतीव भारत
+क्षणेन तद्वनं सर्वं निःशब्दमभवत्तदा
+नादः प्रस्रवणानां च पक्षिणां चाप्युपारमत्
+स संनिकर्षमागम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः
+मूकं नाम दितेः पुत्रं ददर्शाद्भुतदर्शनम्
+वाराहं रूपमास्थाय तर्कयन्तमिवार्जुनम्
+हन्तुं परमदुष्टात्मा तमुवाचाथ फल्गुनः
+गाण्डीवं धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान्
+सज्यं धनुर्वरं कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन्
+यन्मां प्रार्थयसे हन्तुमनागसमिहागतम्
+तस्मात्त्वां पूर्वमेवाहं नेष्यामि यमसादनम्
+तं दृष्ट्वा प्रहरिष्यन्तं फल्गुनं दृढधन्विनम्
+किरातरूपी सहसा वारयामास शंकरः
+मयैष प्रार्थितः पूर्वं नीलमेघसमप्रभः
+अनादृत्यैव तद्वाक्यं प्रजहाराथ फल्गुनः
+किरातश्च समं तस्मिन्नेकलक्ष्ये महाद्युतिः
+प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरमग्निशिखोपमम्
+तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां समं तत्र निपेततुः
+मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा
+यथाशनिविनिष्पेषो वज्रस्येव च पर्वते
+तथा तयोः संनिपातः शरयोरभवत्तदा
+स विद्धो बहुभिर्बाणैर्दीप्तास्यैः पन्नगैरिव
+ममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वा विभीषणम्
+ददर्शाथ ततो जिष्णुः पुरुषं काञ्चनप्रभम्
+किरातवेषप्रच्छन्नं स्त्रीसहायममित्रहा
+तमब्रवीत्प्रीतमनाः कौन्तेयः प्रहसन्निव
+को भवानटते शून्ये वने स्त्रीगणसंवृतः
+न त्वमस्मिन्वने घोरे बिभेषि कनकप्रभ
+किमर्थं च त्वया विद्धो मृगोऽयं मत्परिग्रहः
+मयाभिपन्नः पूर्वं हि राक्षसोऽयमिहागतः
+कामात्परिभवाद्वापि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
+न ह्येष मृगयाधर्मो यस्त्वयाद्य कृतो मयि
+तेन त्वां भ्रंशयिष्यामि जीवितात्पर्वताश्रय
+इत्युक्तः पाण्डवेयेन किरातः प्रहसन्निव
+उवाच श्लक्ष्णया वाचा पाण्डवं सव्यसाचिनम्
+ममैवायं लक्ष्यभूतः पूर्वमेव परिग्रहः
+ममैव च प्रहारेण जीविताद्व्यवरोपितः
+दोषान्स्वान्नार्हसेऽन्यस्मै वक्तुं स्वबलदर्पितः
+अभिषक्तोऽस्मि मन्दात्मन्न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
+स्थिरो भवस्व मोक्ष्यामि सायकानशनीनिव
+घ���स्व परया शक्त्या मुञ्च त्वमपि सायकान्
+ततस्तौ तत्र संरब्धौ गर्जमानौ मुहुर्मुहुः
+शरैराशीविषाकारैस्ततक्षाते परस्परम्
+ततोऽर्जुनः शरवर्षं किराते समवासृजत्
+तत्प्रसन्नेन मनसा प्रतिजग्राह शंकरः
+मुहूर्तं शरवर्षं तत्प्रतिगृह्य पिनाकधृक्
+अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचलः
+स दृष्ट्वा बाणवर्षं तन्मोघीभूतं धनंजयः
+परमं विस्मयं चक्रे साधु साध्विति चाब्रवीत्
+अहोऽयं सुकुमाराङ्गो हिमवच्छिखरालयः
+गाण्डीवमुक्तान्नाराचान्प्रतिगृह्णात्यविह्वलः
+कोऽयं देवो भवेत्साक्षाद्रुद्रो यक्षः सुरेश्वरः
+विद्यते हि गिरिश्रेष्ठे त्रिदशानां समागमः
+न हि मद्बाणजालानामुत्सृष्टानां सहस्रशः
+शक्तोऽन्यः सहितुं वेगमृते देवं पिनाकिनम्
+देवो वा यदि वा यक्षो रुद्रादन्यो व्यवस्थितः
+अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम्
+ततो हृष्टमना जिष्णुर्नाराचान्मर्मभेदिनः
+व्यसृजच्छतधा राजन्मयूखानिव भास्करः
+तान्प्रसन्नेन मनसा भगवाँल्लोकभावनः
+शूलपाणिः प्रत्यगृह्णाच्छिलावर्षमिवाचलः
+क्षणेन क्षीणबाणोऽथ संवृत्तः फल्गुनस्तदा
+वित्रासं च जगामाथ तं दृष्ट्वा शरसंक्षयम्
+चिन्तयामास जिष्णुस्तु भगवन्तं हुताशनम्
+पुरस्तादक्षयौ दत्तौ तूणौ येनास्य खाण्डवे
+किं नु मोक्ष्यामि धनुषा यन्मे बाणाः क्षयं गताः
+अयं च पुरुषः कोऽपि बाणान्ग्रसति सर्वशः
+अहमेनं धनुष्कोट्या शूलाग्रेणेव कुञ्जरम्
+नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदनं प्रति
+संप्रायुध्यद्धनुष्कोट्या कौन्तेयः परवीरहा
+तदप्यस्य धनुर्दिव्यं जग्रास गिरिगोचरः
+ततोऽर्जुनो ग्रस्तधनुः खड्गपाणिरतिष्ठत
+युद्धस्यान्तमभीप्सन्वै वेगेनाभिजगाम तम्
+तस्य मूर्ध्नि शितं खड्गमसक्तं पर्वतेष्वपि
+मुमोच भुजवीर्येण विक्रम्य कुरुनन्दनः
+तस्य मूर्धानमासाद्य पफालासिवरो हि सः
+ततो वृक्षैः शिलाभिश्च योधयामास फल्गुनः
+यथा वृक्षान्महाकायः प्रत्यगृह्णादथो शिलाः
+किरातरूपी भगवांस्ततः पार्थो महाबलः
+मुष्टिभिर्वज्रसंस्पर्शैर्धूममुत्पादयन्मुखे
+प्रजहार दुराधर्षे किरातसमरूपिणि
+ततः शक्राशनिसमैर्मुष्टिभिर्भृशदारुणैः
+किरातरूपी भगवानर्दयामास फल्गुनम्
+ततश्चटचटाशब्दः सुघोरः समजायत
+पाण्डवस्य च मुष्टीनां किरातस्य च युध्यतः
+सुमुहूर्तं महद्युद्धमासीत्तल्लोमहर्षणम्
+भुजप्रहारसं���ुक्तं वृत्रवासवयोरिव
+जहाराथ ततो जिष्णुः किरातमुरसा बली
+पाण्डवं च विचेष्टन्तं किरातोऽप्यहनद्बलात्
+तयोर्भुजविनिष्पेषात्संघर्षेणोरसोस्तथा
+समजायत गात्रेषु पावकोऽङ्गारधूमवान्
+तत एनं महादेवः पीड्य गात्रैः सुपीडितम्
+तेजसा व्याक्रमद्रोषाच्चेतस्तस्य विमोहयन्
+ततो निपीडितैर्गात्रैः पिण्डीकृत इवाबभौ
+फल्गुनो गात्रसंरुद्धो देवदेवेन भारत
+निरुच्छ्वासोऽभवच्चैव संनिरुद्धो महात्मना
+ततः पपात संमूढस्ततः प्रीतोऽभवद्भवः
+भगवानुवाच
+भो भो फल्गुन तुष्टोऽस्मि कर्मणाप्रतिमेन ते
+शौर्येणानेन धृत्या च क्षत्रियो नास्ति ते समः
+समं तेजश्च वीर्यं च ममाद्य तव चानघ
+प्रीतस्तेऽहं महाबाहो पश्य मां पुरुषर्षभ
+ददानि ते विशालाक्ष चक्षुः पूर्वऋषिर्भवान्
+विजेष्यसि रणे शत्रूनपि सर्वान्दिवौकसः
+वैशंपायन उवाच
+ततो देवं महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम्
+ददर्श फल्गुनस्तत्र सह देव्या महाद्युतिम्
+स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा प्रणिपत्य च
+प्रसादयामास हरं पार्थः परपुरंजयः
+अर्जुन उवाच
+कपर्दिन्सर्वभूतेश भगनेत्रनिपातन
+व्यतिक्रमं मे भगवन्क्षन्तुमर्हसि शंकर
+भवगद्दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तोऽस्मीमं महागिरिम्
+दयितं तव देवेश तापसालयमुत्तमम्
+प्रसादये त्वां भगवन्सर्वभूतनमस्कृत
+न मे स्यादपराधोऽयं महादेवातिसाहसात्
+कृतो मया यदज्ञानाद्विमर्दोऽयं त्वया सह
+शरणं संप्रपन्नाय तत्क्षमस्वाद्य शंकर
+वैशंपायन उवाच
+तमुवाच महातेजाः प्रहस्य वृषभध्वजः
+प्रगृह्य रुचिरं बाहुं क्षान्तमित्येव फल्गुनम्
+भगवानुवाच
+नरस्त्वं पूर्वदेहे वै नारायणसहायवान्
+बदर्यां तप्तवानुग्रं तपो वर्षायुतान्बहून्
+त्वयि वा परमं तेजो विष्णौ वा पुरुषोत्तमे
+युवाभ्यां पुरुषाग्र्याभ्यां तेजसा धार्यते जगत्
+शक्राभिषेके सुमहद्धनुर्जलदनिस्वनम्
+प्रगृह्य दानवाः शस्तास्त्वया कृष्णेन च प्रभो
+एतत्तदेव गाण्डीवं तव पार्थ करोचितम्
+मायामास्थाय यद्ग्रस्तं मया पुरुषसत्तम
+तूणौ चाप्यक्षयौ भूयस्तव पार्थ यथोचितौ
+प्रीतिमानस्मि वै पार्थ तव सत्यपराक्रम
+गृहाण वरमस्मत्तः काङ्क्षितं यन्नरर्षभ
+न त्वया सदृशः कश्चित्पुमान्मर्त्येषु मानद
+दिवि वा विद्यते क्षत्रं त्वत्प्रधानमरिंदम
+अर्जुन उवाच
+भगवन्ददासि चेन्मह्यं कामं प्रीत्या वृषध्वज
+कामये दिव���यमस्त्रं तद्घोरं पाशुपतं प्रभो
+यत्तद्ब्रह्मशिरो नाम रौद्रं भीमपराक्रमम्
+युगान्ते दारुणे प्राप्ते कृत्स्नं संहरते जगत्
+दहेयं येन संग्रामे दानवान्राक्षसांस्तथा
+भूतानि च पिशाचांश्च गन्धर्वानथ पन्नगान्
+यतः शूलसहस्राणि गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः
+शराश्चाशीविषाकाराः संभवन्त्यनुमन्त्रिताः
+युध्येयं येन भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च
+सूतपुत्रेण च रणे नित्यं कटुकभाषिणा
+एष मे प्रथमः कामो भगवन्भगनेत्रहन्
+त्वत्प्रसादाद्विनिर्वृत्तः समर्थः स्यामहं यथा
+भगवानुवाच
+ददानि तेऽस्त्रं दयितमहं पाशुपतं महत्
+समर्थो धारणे मोक्षे संहारे चापि पाण्डव
+नैतद्वेद महेन्द्रोऽपि न यमो न च यक्षराट्
+वरुणो वाथ वा वायुः कुतो वेत्स्यन्ति मानवाः
+न त्वेतत्सहसा पार्थ मोक्तव्यं पुरुषे क्वचित्
+जगद्विनिर्दहेत्सर्वमल्पतेजसि पातितम्
+अवध्यो नाम नास्त्यस्य त्रैलोक्ये सचराचरे
+मनसा चक्षुषा वाचा धनुषा च निपात्यते
+वैशंपायन उवाच
+तच्छ्रुत्वा त्वरितः पार्थः शुचिर्भूत्वा समाहितः
+उपसंगृह्य विश्वेशमधीष्वेति च सोऽब्रवीत्
+ततस्त्वध्यापयामास सरहस्य निवर्तनम्
+तदस्त्रं पाण्डवश्रेष्ठं मूर्तिमन्तमिवान्तकम्
+उपतस्थे महात्मानं यथा त्र्यक्षमुमापतिम्
+प्रतिजग्राह तच्चापि प्रीतिमानर्जुनस्तदा
+ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा
+ससागरवनोद्देशा सग्रामनगराकरा
+शङ्खदुन्दुभिघोषाश्च भेरीणां च सहस्रशः
+तस्मिन्मुहूर्ते संप्राप्ते निर्घातश्च महानभूत्
+अथास्त्रं जाज्वलद्घोरं पाण्डवस्यामितौजसः
+मूर्तिमद्विष्ठितं पार्श्वे ददृशुर्देवदानवाः
+स्पृष्टस्य च त्र्यम्बकेन फल्गुनस्यामितौजसः
+यत्किंचिदशुभं देहे तत्सर्वं नाशमेयिवत्
+स्वर्गं गच्छेत्यनुज्ञातस्त्र्यम्बकेन तदार्जुनः
+प्रणम्य शिरसा पार्थः प्राञ्जलिर्देवमैक्षत
+ततः प्रभुस्त्रिदिवनिवासिनां वशी; महामतिर्गिरिश उमापतिः शिवः
+धनुर्महद्दितिजपिशाचसूदनं; ददौ भवः पुरुषवराय गाण्डिवम्
+ततः शुभं गिरिवरमीश्वरस्तदा; सहोमया सिततटसानुकन्दरम्
+विहाय तं पतगमहर्षिसेवितं; जगाम खं पुरुषवरस्य पश्यतः
+वैशंपायन उवाच
+तस्य संपश्यतस्त्वेव पिनाकी वृषभध्वजः
+जगामादर्शनं भानुर्लोकस्येवास्तमेयिवान्
+ततोऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा
+मया साक्षान्महादेवो दृष्ट इत्येव भारत
+ध��्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मया त्र्यम्बको हरः
+पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश्च पाणिना
+कृतार्थं चावगच्छामि परमात्मानमात्मना
+शत्रूंश्च विजितान्सर्वान्निर्वृत्तं च प्रयोजनम्
+ततो वैडूर्यवर्णाभो भासयन्सर्वतो दिशः
+यादोगणवृतः श्रीमानाजगाम जलेश्वरः
+नागैर्नदैर्नदीभिश्च दैत्यैः साध्यैश्च दैवतैः
+वरुणो यादसां भर्ता वशी तं देशमागमत्
+अथ जाम्बूनदवपुर्विमानेन महार्चिषा
+कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैरनुगतः प्रभुः
+विद्योतयन्निवाकाशमद्भुतोपमदर्शनः
+धनानामीश्वरः श्रीमानर्जुनं द्रष्टुमागतः
+तथा लोकान्तकृच्छ्रीमान्यमः साक्षात्प्रतापवान्
+मूर्त्यमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर्लोकभावनैः
+दण्डपाणिरचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत्
+वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन्
+त्रीँल्लोकान्गुह्यकांश्चैव गन्धर्वांश्च सपन्नगान्
+द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते
+भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः
+समास्थायार्जुनं तत्र ददृशुस्तपसान्वितम्
+ततो मुहूर्ताद्भगवानैरावतशिरोगतः
+आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर्वृतः
+पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि
+शुशुभे तारकाराजः सितमभ्रमिवास्थितः
+संस्तूयमानो गन्धर्वैरृषिभिश्च तपोधनैः
+शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः
+अथ मेघस्वनो धीमान्व्याजहार शुभां गिरम्
+यमः परमधर्मज्ञो दक्षिणां दिशमास्थितः
+अर्जुनार्जुन पश्यास्माँल्लोकपालान्समागतान्
+दृष्टिं ते वितरामोऽद्य भवानर्हो हि दर्शनम्
+पूर्वर्षिरमितात्मा त्वं नरो नाम महाबलः
+नियोगाद्ब्रह्मणस्तात मर्त्यतां समुपागतः
+त्वं वासवसमुद्भूतो महावीर्यपराक्रमः
+क्षत्रं चाग्निसमस्पर्शं भारद्वाजेन रक्षितम्
+दानवाश्च महावीर्या ये मनुष्यत्वमागताः
+निवातकवचाश्चैव संसाध्याः कुरुनन्दन
+पितुर्ममांशो देवस्य सर्वलोकप्रतापिनः
+कर्णः स सुमहावीर्यस्त्वया वध्यो धनंजय
+अंशाश्च क्षितिसंप्राप्ता देवगन्धर्वरक्षसाम्
+तया निपातिता युद्धे स्वकर्मफलनिर्जिताम्
+गतिं प्राप्स्यन्ति कौन्तेय यथास्वमरिकर्शन
+अक्षया तव कीर्तिश्च लोके स्थास्यति फल्गुन
+त्वया साक्षान्महादेवस्तोषितो हि महामृधे
+लघ्वी वसुमती चापि कर्तव्या विष्णुना सह
+गृहाणास्त्रं महाबाहो दण्डमप्रतिवारणम्
+अनेनास्त्रेण सुमहत्त्वं हि कर्म करिष्यसि
+प्रतिजग्राह तत्पार्थो विधिवत्कुरुनन्दनः
+समन्त्रं सोपचारं च समोक्षं सनिवर्तनम्
+ततो जलधरश्यामो वरुणो यादसां पतिः
+पश्चिमां दिशमास्थाय गिरमुच्चारयन्प्रभुः
+पार्थ क्षत्रियमुख्यस्त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः
+पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणोऽस्मि जलेश्वरः
+मया समुद्यतान्पाशान्वारुणाननिवारणान्
+प्रतिगृह्णीष्व कौन्तेय सरहस्यनिवर्तनान्
+एभिस्तदा मया वीर संग्रामे तारकामये
+दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम्
+तस्मादिमान्महासत्त्व मत्प्रसादात्समुत्थितान्
+गृहाण न हि ते मुच्येदन्तकोऽप्याततायिनः
+अनेन त्वं यदास्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि
+तदा निःक्षत्रिया भूमिर्भविष्यति न संशयः
+ततः कैलासनिलयो धनाध्यक्षोऽभ्यभाषत
+दत्तेष्वस्त्रेषु दिव्येषु वरुणेन यमेन च
+सव्यसाचिन्महाबाहो पूर्वदेव सनातन
+सहास्माभिर्भवाञ्श्रान्तः पुराकल्पेषु नित्यशः
+मत्तोऽपि त्वं गृहाणास्त्रमन्तर्धानं प्रियं मम
+ओजस्तेजोद्युतिहरं प्रस्वापनमरातिहन्
+ततोऽर्जुनो महाबाहुर्विधिवत्कुरुनन्दनः
+कौबेरमपि जग्राह दिव्यमस्त्रं महाबलः
+ततोऽब्रवीद्देवराजः पार्थमक्लिष्टकारिणम्
+सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा मेघदुन्दुभिनिस्वनः
+कुन्तीमातर्महाबाहो त्वमीशानः पुरातनः
+परां सिद्धिमनुप्राप्तः साक्षाद्देवगतिं गतः
+देवकार्यं हि सुमहत्त्वया कार्यमरिंदम
+आरोढव्यस्त्वया स्वर्गः सज्जीभव महाद्युते
+रथो मातलिसंयुक्त आगन्ता त्वत्कृते महीम्
+तत्र तेऽहं प्रदास्यामि दिव्यान्यस्त्राणि कौरव
+तान्दृष्ट्वा लोकपालांस्तु समेतान्गिरिमूर्धनि
+जगाम विस्मयं धीमान्कुन्तीपुत्रो धनंजयः
+ततोऽर्जुनो महातेजा लोकपालान्समागतान्
+पूजयामास विधिवद्वाग्भिरद्भिः फलैरपि
+ततः प्रतिययुर्देवाः प्रतिपूज्य धनंजयम्
+यथागतेन विबुधाः सर्वे काममनोजवाः
+ततोऽर्जुनो मुदं लेभे लब्धास्त्रः पुरुषर्षभः
+कृतार्थमिव चात्मानं स मेने पूर्णमानसः
+वैशंपायन उवाच
+गतेषु लोकपालेषु पार्थः शत्रुनिबर्हणः
+चिन्तयामास राजेन्द्र देवराजरथागमम्
+ततश्चिन्तयमानस्य गुडाकेशस्य धीमतः
+रथो मातलिसंयुक्त आजगाम महाप्रभः
+नभो वितिमिरं कुर्वञ्जलदान्पाटयन्निव
+दिशः संपूरयन्नादैर्महामेघरवोपमैः
+असयः शक्तयो भीमा गदाश्चोग्रप्रदर्शन���ः
+दिव्यप्रभावाः प्रासाश्च विद्युतश्च महाप्रभाः
+तथैवाशनयस्तत्र चक्रयुक्ता हुडागुडाः
+वायुस्फोटाः सनिर्घाता बर्हिमेघनिभस्वनाः
+तत्र नागा महाकाया ज्वलितास्याः सुदारुणाः
+सिताभ्रकूटप्रतिमाः संहताश्च यथोपलाः
+दश वाजिसहस्राणि हरीणां वातरंहसाम्
+वहन्ति यं नेत्रमुषं दिव्यं मायामयं रथम्
+तत्रापश्यन्महानीलं वैजयन्तं महाप्रभम्
+ध्वजमिन्दीवरश्यामं वंशं कनकभूषणम्
+तस्मिन्रथे स्थितं सूतं तप्तहेमविभूषितम्
+दृष्ट्वा पार्थो महाबाहुर्देवमेवान्वतर्कयत्
+तथा तर्कयतस्तस्य फल्गुनस्याथ मातलिः
+संनतः प्रश्रितो भूत्वा वाक्यमर्जुनमब्रवीत्
+भो भो शक्रात्मज श्रीमाञ्शक्रस्त्वां द्रष्टुमिच्छति
+आरोहतु भवाञ्शीघ्रं रथमिन्द्रस्य संमतम्
+आह माममरश्रेष्ठः पिता तव शतक्रतुः
+कुन्तीसुतमिह प्राप्तं पश्यन्तु त्रिदशालयाः
+एष शक्रः परिवृतो देवैरृषिगणैस्तथा
+गन्धर्वैरप्सरोभिश्च त्वां दिदृक्षुः प्रतीक्षते
+अस्माल्लोकाद्देवलोकं पाकशासनशासनात्
+आरोह त्वं मया सार्धं लब्धास्त्रः पुनरेष्यसि
+अर्जुन उवाच
+मातले गच्छ शीघ्रं त्वमारोहस्व रथोत्तमम्
+राजसूयाश्वमेधानां शतैरपि सुदुर्लभम्
+पार्थिवैः सुमहाभागैर्यज्वभिर्भूरिदक्षिणैः
+दैवतैर्वा समारोढुं दानवैर्वा रथोत्तमम्
+नातप्ततपसा शक्य एष दिव्यो महारथः
+द्रष्टुं वाप्यथ वा स्प्रष्टुमारोढुं कुत एव तु
+त्वयि प्रतिष्ठिते साधो रथस्थे स्थिरवाजिनि
+पश्चादहमथारोक्ष्ये सुकृती सत्पथं यथा
+वैशंपायन उवाच
+तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मातलिः शक्रसारथिः
+आरुरोह रथं शीघ्रं हयान्येमे च रश्मिभिः
+ततोऽर्जुनो हृष्टमना गङ्गायामाप्लुतः शुचिः
+जजाप जप्यं कौन्तेयो विधिवत्कुरुनन्दनः
+ततः पितॄन्यथान्यायं तर्पयित्वा यथाविधि
+मन्दरं शैलराजं तमाप्रष्टुमुपचक्रमे
+साधूनां धर्मशीलानां मुनीनां पुण्यकर्मणाम्
+त्वं सदा संश्रयः शैल स्वर्गमार्गाभिकाङ्क्षिणाम्
+त्वत्प्रसादात्सदा शैल ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः
+स्वर्गं प्राप्ताश्चरन्ति स्म देवैः सह गतव्यथाः
+अद्रिराज महाशैल मुनिसंश्रय तीर्थवन्
+गच्छाम्यामन्त्रयामि त्वां सुखमस्म्युषितस्त्वयि
+तव सानूनि कुञ्जाश्च नद्यः प्रस्रवणानि च
+तीर्थानि च सुपुण्यानि मया दृष्टान्यनेकशः
+एवमुक्त्वार्जुनः शैलमामन्त्र्य परवीरहा
+आरु���ोह रथं दिव्यं द्योतयन्निव भास्करः
+स तेनादित्यरूपेण दिव्येनाद्भुतकर्मणा
+ऊर्ध्वमाचक्रमे धीमान्प्रहृष्टः कुरुनन्दनः
+सोऽदर्शनपथं यात्वा मर्त्यानां भूमिचारिणाम्
+ददर्शाद्भुतरूपाणि विमानानि सहस्रशः
+न तत्र सूर्यः सोमो वा द्योतते न च पावकः
+स्वयैव प्रभया तत्र द्योतन्ते पुण्यलब्धया
+तारारूपाणि यानीह दृश्यन्ते द्युतिमन्ति वै
+दीपवद्विप्रकृष्टत्वादणूनि सुमहान्त्यपि
+तानि तत्र प्रभास्वन्ति रूपवन्ति च पाण्डवः
+ददर्श स्वेषु धिष्ण्येषु दीप्तिमन्ति स्वयार्चिषा
+तत्र राजर्षयः सिद्धा वीराश्च निहता युधि
+तपसा च जितस्वर्गाः संपेतुः शतसंघशः
+गन्धर्वाणां सहस्राणि सूर्यज्वलनतेजसाम्
+गुह्यकानामृषीणां च तथैवाप्सरसां गणाः
+लोकानात्मप्रभान्पश्यन्फल्गुनो विस्मयान्वितः
+पप्रच्छ मातलिं प्रीत्या स चाप्येनमुवाच ह
+एते सुकृतिनः पार्थ स्वेषु धिष्ण्येष्ववस्थिताः
+यान्दृष्टवानसि विभो तारारूपाणि भूतले
+ततोऽपश्यत्स्थितं द्वारि सितं वैजयिनं गजम्
+ऐरावतं चतुर्दन्तं कैलासमिव शृङ्गिणम्
+स सिद्धमार्गमाक्रम्य कुरुपाण्डवसत्तमः
+व्यरोचत यथा पूर्वं मान्धाता पार्थिवोत्तमः
+अतिचक्राम लोकान्स राज्ञां राजीवलोचनः
+ततो ददर्श शक्रस्य पुरीं ताममरावतीम्
+वैशंपायन उवाच
+स ददर्श पुरीं रम्यां सिद्धचारणसेविताम्
+सर्वर्तुकुसुमैः पुण्यैः पादपैरुपशोभिताम्
+तत्र सौगन्धिकानां स द्रुमाणां पुण्यगन्धिनाम्
+उपवीज्यमानो मिश्रेण वायुना पुण्यगन्धिना
+नन्दनं च वनं दिव्यमप्सरोगणसेवितम्
+ददर्श दिव्यकुसुमैराह्वयद्भिरिव द्रुमैः
+नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुं नानाहिताग्निना
+स लोकः पुण्यकर्तॄणां नापि युद्धपराङ्मुखैः
+नायज्वभिर्नानृतकैर्न वेदश्रुतिवर्जितैः
+नानाप्लुताङ्गैस्तीर्थेषु यज्ञदानबहिष्कृतैः
+नापि यज्ञहनैः क्षुद्रैर्द्रष्टुं शक्यः कथंचन
+पानपैर्गुरुतल्पैश्च मांसादैर्वा दुरात्मभिः
+स तद्दिव्यं वनं पश्यन्दिव्यगीतनिनादितम्
+प्रविवेश महाबाहुः शक्रस्य दयितां पुरीम्
+तत्र देवविमानानि कामगानि सहस्रशः
+संस्थितान्यभियातानि ददर्शायुतशस्तदा
+संस्तूयमानो गन्धर्वैरप्सरोभिश्च पाण्डवः
+पुष्पगन्धवहैः पुण्यैर्वायुभिश्चानुवीजितः
+ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः
+हृष्टाः संपूजयामासुः पार्थमक्ल���ष्टकारिणम्
+आशीर्वादैः स्तूयमानो दिव्यवादित्रनिस्वनैः
+प्रतिपेदे महाबाहुः शङ्खदुन्दुभिनादितम्
+नक्षत्रमार्गं विपुलं सुरवीथीति विश्रुतम्
+इन्द्राज्ञया ययौ पार्थः स्तूयमानः समन्ततः
+तत्र साध्यास्तथा विश्वे मरुतोऽथाश्विनावपि
+आदित्या वसवो रुद्रास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः
+राजर्षयश्च बहवो दिलीपप्रमुखा नृपाः
+तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ च हहाहुहू
+तान्सर्वान्स समागम्य विधिवत्कुरुनन्दनः
+ततोऽपश्यद्देवराजं शतक्रतुमरिंदमम्
+ततः पार्थो महाबाहुरवतीर्य रथोत्तमात्
+ददर्श साक्षाद्देवेन्द्रं पितरं पाकशासनम्
+पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा
+दिव्यगन्धाधिवासेन व्यजनेन विधूयता
+विश्वावसुप्रभृतिभिर्गन्धर्वैः स्तुतिवन्दनैः
+स्तूयमानं द्विजाग्र्यैश्च ऋग्यजुःसामसंस्तवैः
+ततोऽभिगम्य कौन्तेयः शिरसाभ्यनमद्बली
+स चैनमनुवृत्ताभ्यां भुजाभ्यां प्रत्यगृह्णत
+ततः शक्रासने पुण्ये देवराजर्षिपूजिते
+शक्रः पाणौ गृहीत्वैनमुपावेशयदन्तिके
+मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय देवेन्द्रः परवीरहा
+अङ्कमारोपयामास प्रश्रयावनतं तदा
+सहस्राक्षनियोगात्स पार्थः शक्रासनं तदा
+अध्यक्रामदमेयात्मा द्वितीय इव वासवः
+ततः प्रेम्णा वृत्रशत्रुरर्जुनस्य शुभं मुखम्
+पस्पर्श पुण्यगन्धेन करेण परिसान्त्वयन्
+परिमार्जमानः शनकैर्बाहू चास्यायतौ शुभौ
+ज्याशरक्षेपकठिनौ स्तम्भाविव हिरण्मयौ
+वज्रग्रहणचिह्नेन करेण बलसूदनः
+मुहुर्मुहुर्वज्रधरो बाहू संस्फालयञ्शनैः
+स्मयन्निव गुडाकेशं प्रेक्षमाणः सहस्रदृक्
+हर्षेणोत्फुल्लनयनो न चातृप्यत वृत्रहा
+एकासनोपविष्टौ तौ शोभयां चक्रतुः सभाम्
+सूर्याचन्द्रमसौ व्योम्नि चतुर्दश्यामिवोदितौ
+तत्र स्म गाथा गायन्ति साम्ना परमवल्गुना
+गन्धर्वास्तुम्बुरुश्रेष्ठाः कुशला गीतसामसु
+घृताची मेनका रम्भा पूर्वचित्तिः स्वयंप्रभा
+उर्वशी मिश्रकेशी च डुण्डुर्गौरी वरूथिनी
+गोपाली सहजन्या च कुम्भयोनिः प्रजागरा
+चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मधुरस्वरा
+एताश्चान्याश्च ननृतुस्तत्र तत्र वराङ्गनाः
+चित्तप्रमथने युक्ताः सिद्धानां पद्मलोचनाः
+महाकटितटश्रोण्यः कम्पमानैः पयोधरैः
+कटाक्षहावमाधुर्यैश्चेतोबुद्धिमनोहराः
+वैशंपायन उवाच
+ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यमुत्तमम्
+शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानर्चुरञ्जसा
+पाद्यमाचमनीयं च प्रतिग्राह्य नृपात्मजम्
+प्रवेशयामासुरथो पुरंदरनिवेशनम्
+एवं संपूजितो जिष्णुरुवास भवने पितुः
+उपशिक्षन्महास्त्राणि ससंहाराणि पाण्डवः
+शक्रस्य हस्ताद्दयितं वज्रमस्त्रं दुरुत्सहम्
+अशनीश्च महानादा मेघबर्हिणलक्षणाः
+गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातॄन्सस्मार पाण्डवः
+पुरंदरनियोगाच्च पञ्चाब्दमवसत्सुखी
+ततः शक्रोऽब्रवीत्पार्थं कृतास्त्रं काल आगते
+नृत्तं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादवाप्नुहि
+वादित्रं देवविहितं नृलोके यन्न विद्यते
+तदर्जयस्व कौन्तेय श्रेयो वै ते भविष्यति
+सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरंदरः
+स तेन सह संगम्य रेमे पार्थो निरामयः
+कदाचिदटमानस्तु महर्षिरुत लोमशः
+जगाम शक्रभवनं पुरंदरदिदृक्षया
+स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः
+ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य ह
+ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरोत्तरे
+निषसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः
+तस्य दृष्ट्वाभवद्बुद्धिः पार्थमिन्द्रासने स्थितम्
+कथं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनमवाप्तवान्
+किं त्वस्य सुकृतं कर्म लोका वा के विनिर्जिताः
+य एवमुपसंप्राप्तः स्थानं देवनमस्कृतम्
+तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रनिषूदनः
+लोमशं प्रहसन्वाक्यमिदमाह शचीपतिः
+ब्रह्मर्षे श्रूयतां यत्ते मनसैतद्विवक्षितम्
+नायं केवलमर्त्यो वै क्षत्रियत्वमुपागतः
+महर्षे मम पुत्रोऽयं कुन्त्यां जातो महाभुजः
+अस्त्रहेतोरिह प्राप्तः कस्माच्चित्कारणान्तरात्
+अहो नैनं भवान्वेत्ति पुराणमृषिसत्तमम्
+शृणु मे वदतो ब्रह्मन्योऽयं यच्चास्य कारणम्
+नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ
+ताविमावभिजानीहि हृषीकेशधनंजयौ
+यन्न शक्यं सुरैर्द्रष्टुमृषिभिर्वा महात्मभिः
+तदाश्रमपदं पुण्यं बदरी नाम विश्रुतम्
+स निवासोऽभवद्विप्र विष्णोर्जिष्णोस्तथैव च
+यतः प्रववृते गङ्गा सिद्धचारणसेविता
+तौ मन्नियोगाद्ब्रह्मर्षे क्षितौ जातौ महाद्युती
+भूमेर्भारावतरणं महावीर्यौ करिष्यतः
+उद्वृत्ता ह्यसुराः केचिन्निवातकवचा इति
+विप्रियेषु स्थितास्माकं वरदानेन मोहिताः
+तर्कयन्ते सुरान्हन्तुं बलदर्पसमन्विताः
+देवान्न गणयन्ते च तथा दत्तवरा हि ते
+पातालवासिनो रौद्रा दनोः पुत्रा महाबलाः
+सर्वे देवनिकाया हि नालं य���धयितुं स्म तान्
+योऽसौ भूमिगतः श्रीमान्विष्णुर्मधुनिषूदनः
+कपिलो नाम देवोऽसौ भगवानजितो हरिः
+येन पूर्वं महात्मानः खनमाना रसातलम्
+दर्शनादेव निहताः सगरस्यात्मजा विभो
+तेन कार्यं महत्कार्यमस्माकं द्विजसत्तम
+पार्थेन च महायुद्धे समेताभ्यामसंशयम्
+अयं तेषां समस्तानां शक्तः प्रतिसमासने
+तान्निहत्य रणे शूरः पुनर्यास्यति मानुषान्
+भवांश्चास्मन्नियोगेन यातु तावन्महीतलम्
+काम्यके द्रक्ष्यसे वीरं निवसन्तं युधिष्ठिरम्
+स वाच्यो मम संदेशाद्धर्मात्मा सत्यसंगरः
+नोत्कण्ठा फल्गुने कार्या कृतास्त्रः शीघ्रमेष्यति
+नाशुद्धबाहुवीर्येण नाकृतास्त्रेण वा रणे
+भीष्मद्रोणादयो युद्धे शक्याः प्रतिसमासितुम्
+गृहीतास्त्रो गुडाकेशो महाबाहुर्महामनाः
+नृत्तवादित्रगीतानां दिव्यानां पारमेयिवान्
+भवानपि विविक्तानि तीर्थानि मनुजेश्वर
+भ्रातृभिः सहितः सर्वैर्द्रष्टुमर्हत्यरिंदम
+तीर्थेष्वाप्लुत्य पुण्येषु विपाप्मा विगतज्वरः
+राज्यं भोक्ष्यसि राजेन्द्र सुखी विगतकल्मषः
+भवांश्चैनं द्विजश्रेष्ठ पर्यटन्तं महीतले
+त्रातुमर्हति विप्राग्र्य तपोबलसमन्वितः
+गिरिदुर्गेषु हि सदा देशेषु विषमेषु च
+वसन्ति राक्षसा रौद्रास्तेभ्यो रक्षेत्सदा भवान्
+स तथेति प्रतिज्ञाय लोमशः सुमहातपाः
+काम्यकं वनमुद्दिश्य समुपायान्महीतलम्
+ददर्श तत्र कौन्तेयं धर्मराजमरिंदमम्
+तापसैर्भ्रातृभिश्चैव सर्वतः परिवारितम्
+जनमेजय उवाच
+अत्यद्भुतमिदं कर्म पार्थस्यामिततेजसः
+धृतराष्ट्रो महातेजाः श्रुत्वा विप्र किमब्रवीत्
+वैशंपायन उवाच
+शक्रलोकगतं पार्थं श्रुत्वा राजाम्बिकासुतः
+द्वैपायनादृषिश्रेष्ठात्संजयं वाक्यमब्रवीत्
+श्रुतं मे सूत कार्त्स्न्येन कर्म पार्थस्य धीमतः
+कच्चित्तवापि विदितं यथातथ्येन सारथे
+प्रमत्तो ग्राम्यधर्मेषु मन्दात्मा पापनिश्चयः
+मम पुत्रः सुदुर्बुद्धिः पृथिवीं घातयिष्यति
+यस्य नित्यमृता वाचः स्वैरेष्वपि महात्मनः
+त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद्योद्धा यस्य धनंजयः
+अस्यतः कर्णिनाराचांस्तीक्ष्णाग्रांश्च शिलाशितान्
+कोऽर्जुनस्याग्रतस्तिष्ठेदपि मृत्युर्जरातिगः
+मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मृत्युवशं गताः
+येषां युद्धं दुराधर्षैः पाण्डवैः प्रत्युपस्थितम्
+तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीव���न्वनः
+अनिशं चिन्तयानोऽपि य एनमुदियाद्रथी
+द्रोणकर्णौ प्रतीयातां यदि भीष्मोऽपि वा रणे
+महान्स्यात्संशयो लोके न तु पश्यामि नो जयम्
+घृणी कर्णः प्रमादी च आचार्यः स्थविरो गुरुः
+अमर्षी बलवान्पार्थः संरम्भी दृढविक्रमः
+भवेत्सुतुमुलं युद्धं सर्वशोऽप्यपराजितम्
+सर्वे ह्यस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः
+अपि सर्वेश्वरत्वं हि न वाञ्छेरन्पराजिताः
+वधे नूनं भवेच्छान्तिस्तेषां वा फल्गुनस्य वा
+न तु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता वास्य न विद्यते
+मन्युस्तस्य कथं शाम्येन्मन्दान्प्रति समुत्थितः
+त्रिदशेशसमो वीरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत्
+जिगाय पार्थिवान्सर्वान्राजसूये महाक्रतौ
+शेषं कुर्याद्गिरेर्वज्रं निपतन्मूर्ध्नि संजय
+न तु कुर्युः शराः शेषमस्तास्तात किरीटिना
+यथा हि किरणा भानोस्तपन्तीह चराचरम्
+तथा पार्थभुजोत्सृष्टाः शरास्तप्स्यन्ति मे सुतान्
+अपि वा रथघोषेण भयार्ता सव्यसाचिनः
+प्रतिभाति विदीर्णेव सर्वतो भारती चमूः
+यदुद्वपन्प्रवपंश्चैव बाणा;न्स्थाताततायी समरे किरीटी
+सृष्टोऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा; भवेद्यथा तद्वदपारणीयः
+संजय उवाच
+यदेतत्कथितं राजंस्त्वया दुर्योधनं प्रति
+सर्वमेतद्यथात्थ त्वं नैतन्मिथ्या महीपते
+मन्युना हि समाविष्टाः पाण्डवास्तेऽमितौजसः
+दृष्ट्वा कृष्णां सभां नीतां धर्मपत्नीं यशस्विनीम्
+दुःशासनस्य ता वाचः श्रुत्वा ते दारुणोदयाः
+कर्णस्य च महाराज न स्वप्स्यन्तीति मे मतिः
+श्रुतं हि ते महाराज यथा पार्थेन संयुगे
+एकादशतनुः स्थाणुर्धनुषा परितोषितः
+कैरातं वेषमास्थाय योधयामास फल्गुनम्
+जिज्ञासुः सर्वदेवेशः कपर्दी भगवान्स्वयम्
+तत्रैनं लोकपालास्ते दर्शयामासुरर्जुनम्
+अस्त्रहेतोः पराक्रान्तं तपसा कौरवर्षभम्
+नैतदुत्सहतेऽन्यो हि लब्धुमन्यत्र फल्गुनात्
+साक्षाद्दर्शनमेतेषामीश्वराणां नरो भुवि
+महेश्वरेण यो राजन्न जीर्णो ग्रस्तमूर्तिमान्
+कस्तमुत्सहते वीरं युद्धे जरयितुं पुमान्
+आसादितमिदं घोरं तुमुलं लोमहर्षणम्
+द्रौपदीं परिकर्षद्भिः कोपयद्भिश्च पाण्डवान्
+यत्र विस्फुरमाणोष्ठो भीमः प्राह वचो महत्
+दृष्ट्वा दुर्योधनेनोरू द्रौपद्या दर्शितावुभौ
+ऊरू भेत्स्यामि ते पाप गदया वज्रकल्पया
+त्रयोदशानां वर्षाणामन्ते दुर्द्यूतदेविनः
+सर्वे प्रहरतां श्रेष्ठाः सर्वे चामिततेजसः
+सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसो देवैरपि सुदुर्जयाः
+मन्ये मन्युसमुद्धूताः पुत्राणां तव संयुगे
+अन्तं पार्थाः करिष्यन्ति वीर्यामर्षसमन्विताः
+धृतराष्ट्र उवाच
+किं कृतं सूत कर्णेन वदता परुषं वचः
+पर्याप्तं वैरमेतावद्यत्कृष्णा सा सभां गता
+अपीदानीं मम सुतास्तिष्ठेरन्मन्दचेतसः
+येषां भ्राता गुरुर्ज्येष्ठो विनये नावतिष्ठते
+ममापि वचनं सूत न शुश्रूषति मन्दभाक्
+दृष्ट्वा मां चक्षुषा हीनं निर्विचेष्टमचेतनम्
+ये चास्य सचिवा मन्दाः कर्णसौबलकादयः
+तेऽप्यस्य भूयसो दोषान्वर्धयन्ति विचेतसः
+स्वैरमुक्ता अपि शराः पार्थेनामिततेजसा
+निर्दहेयुर्मम सुतान्किं पुनर्मन्युनेरिताः
+पार्थबाहुबलोत्सृष्टा महाचापविनिःसृताः
+दिव्यास्त्रमन्त्रमुदिताः सादयेयुः सुरानपि
+यस्य मन्त्री च गोप्ता च सुहृच्चैव जनार्दनः
+हरिस्त्रैलोक्यनाथः स किं नु तस्य न निर्जितम्
+इदं च सुमहच्चित्रमर्जुनस्येह संजय
+महादेवेन बाहुभ्यां यत्समेत इति श्रुतिः
+प्रत्यक्षं सर्वलोकस्य खाण्डवे यत्कृतं पुरा
+फल्गुनेन सहायार्थे वह्नेर्दामोदरेण च
+सर्वथा नास्ति मे पुत्रः सामात्यः सहबान्धवः
+क्रुद्धे पार्थे च भीमे च वासुदेवे च सात्वते
+जनमेजय उवाच
+यदिदं शोचितं राज्ञा धृतराष्ट्रेण वै मुने
+प्रव्राज्य पाण्डवान्वीरान्सर्वमेतन्निरर्थकम्
+कथं हि राजा पुत्रं स्वमुपेक्षेताल्पचेतसम्
+दुर्योधनं पाण्डुपुत्रान्कोपयानं महारथान्
+किमासीत्पाण्डुपुत्राणां वने भोजनमुच्यताम्
+वानेयमथ वा कृष्टमेतदाख्यातु मे भवान्
+वैशंपायन उवाच
+वानेयं च मृगांश्चैव शुद्धैर्बाणैर्निपातितान्
+ब्राह्मणानां निवेद्याग्रमभुञ्जन्पुरुषर्षभाः
+तांस्तु शूरान्महेष्वासांस्तदा निवसतो वने
+अन्वयुर्ब्राह्मणा राजन्साग्नयोऽनग्नयस्तथा
+ब्राह्मणानां सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम्
+दश मोक्षविदां तद्वद्यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः
+रुरून्कृष्णमृगांश्चैव मेध्यांश्चान्यान्वनेचरान्
+बाणैरुन्मथ्य विधिवद्ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत्
+न तत्र कश्चिद्दुर्वर्णो व्याधितो वाप्यदृश्यत
+कृशो वा दुर्बलो वापि दीनो भीतोऽपि वा नरः
+पुत्रानिव प्रियाञ्ज्ञातीन्भ्रातॄनिव सहोदरान्
+पुपोष कौरवश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः
+पतींश्च द्रौपदी सर्वान्द्विज��ंश्चैव यशस्विनी
+मातेव भोजयित्वाग्रे शिष्टमाहारयत्तदा
+प्राचीं राजा दक्षिणां भीमसेनो; यमौ प्रतीचीमथ वाप्युदीचीम्
+धनुर्धरा मांसहेतोर्मृगाणां; क्षयं चक्रुर्नित्यमेवोपगम्य
+तथा तेषां वसतां काम्यके वै; विहीनानामर्जुनेनोत्सुकानाम्
+पञ्चैव वर्षाणि तदा व्यतीयु;रधीयतां जपतां जुह्वतां च
+वैशंपायन उवाच
+सुदीर्घमुष्णं निःश्वस्य धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
+अब्रवीत्संजयं सूतमामन्त्र्य भरतर्षभ
+देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती
+नकुलः सहदेवश्च पाण्डवौ युद्धदुर्मदौ
+दृढायुधौ दूरपातौ युद्धे च कृतनिश्चयौ
+शीघ्रहस्तौ दृढक्रोधौ नित्ययुक्तौ तरस्विनौ
+भीमार्जुनौ पुरोधाय यदा तौ रणमूर्धनि
+स्थास्येते सिंहविक्रान्तावश्विनाविव दुःसहौ
+न शेषमिह पश्यामि तदा सैन्यस्य संजय
+तौ ह्यप्रतिरथौ युद्धे देवपुत्रौ महारथौ
+द्रौपद्यास्तं परिक्लेशं न क्षंस्येते त्वमर्षिणौ
+वृष्णयो वा महेष्वासा पाञ्चाला वा महौजसः
+युधि सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः
+प्रधक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम वाहिनीम्
+रामकृष्णप्रणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन
+न शक्यः सहितुं वेगः पर्वतैरपि संयुगे
+तेषां मध्ये महेष्वासो भीमो भीमपराक्रमः
+शैक्यया वीरघातिन्या गदया विचरिष्यति
+तथा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः
+गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः
+ततोऽहं सुहृदां वाचो दुर्योधनवशानुगः
+स्मरणीयाः स्मरिष्यामि मया या न कृताः पुरा
+संजय उवाच
+व्यतिक्रमोऽयं सुमहांस्त्वया राजन्नुपेक्षितः
+समर्थेनापि यन्मोहात्पुत्रस्ते न निवारितः
+श्रुत्वा हि निर्जितान्द्यूते पाण्डवान्मधुसूदनः
+त्वरितः काम्यके पार्थान्समभावयदच्युतः
+द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः
+विराटो धृष्टकेतुश्च केकयाश्च महारथाः
+तैश्च यत्कथितं तत्र दृष्ट्वा पार्थान्पराजितान्
+चारेण विदितं सर्वं तन्मया वेदितं च ते
+समागम्य वृतस्तत्र पाण्डवैर्मधुसूदनः
+सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्याह च तान्हरिः
+अमर्षितो हि कृष्णोऽपि दृष्ट्वा पार्थांस्तथागतान्
+कृष्णाजिनोत्तरासङ्गानब्रवीच्च युधिष्ठिरम्
+या सा समृद्धिः पार्थानामिन्द्रप्रस्थे बभूव ह
+राजसूये मया दृष्टा नृपैरन्यैः सुदुर्लभा
+यत्र सर्वान्महीपालाञ्शस्त्रतेजोभयार्दितान्
+सवङ्गाङ्गान्सपौण्ड्रोड्रान्सचोलद्रविडान्धकान्
+सागरानूपगांश्चैव ये च पत्तनवासिनः
+सिंहलान्बर्बरान्म्लेच्छान्ये च जाङ्गलवासिनः
+पश्चिमानि च राज्यानि शतशः सागरान्तिकान्
+पह्लवान्दरदान्सर्वान्किरातान्यवनाञ्शकान्
+हारहूणांश्च चीनांश्च तुखारान्सैन्धवांस्तथा
+जागुडान्रमठान्मुण्डान्स्त्रीराज्यानथ तङ्गणान्
+एते चान्ये च बहवो ये च ते भरतर्षभ
+आगतानहमद्राक्षं यज्ञे ते परिवेषकान्
+सा ते समृद्धिर्यैरात्ता चपला प्रतिसारिणी
+आदाय जीवितं तेषामाहरिष्यामि तामहम्
+रामेण सह कौरव्य भीमार्जुनयमैस्तथा
+अक्रूरगदसाम्बैश्च प्रद्युम्नेनाहुकेन च
+धृष्टद्युम्नेन वीरेण शिशुपालात्मजेन च
+दुर्योधनं रणे हत्वा सद्यः कर्णं च भारत
+दुःशासनं सौबलेयं यश्चान्यः प्रतियोत्स्यते
+ततस्त्वं हास्तिनपुरे भ्रातृभिः सहितो वसन्
+धार्तराष्ट्रीं श्रियं प्राप्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्
+अथैनमब्रवीद्राजा तस्मिन्वीरसमागमे
+शृण्वत्सु तेषु सर्वेषु धृष्टद्युम्नमुखेषु च
+प्रतिगृह्णामि ते वाचं सत्यामेतां जनार्दन
+अमित्रान्मे महाबाहो सानुबन्धान्हनिष्यसि
+वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं सत्यं मां कुरु केशव
+प्रतिज्ञातो वने वासो राजमध्ये मया ह्ययम्
+तद्धर्मराजवचनं प्रतिश्रुत्य सभासदः
+धृष्टद्युम्नपुरोगास्ते शमयामासुरञ्जसा
+केशवं मधुरैर्वाक्यैः कालयुक्तैरमर्षितम्
+पाञ्चालीं चाहुरक्लिष्टां वासुदेवस्य शृण्वतः
+दुर्योधनस्तव क्रोधाद्देवि त्यक्ष्यति जीवितम्
+प्रतिजानीम ते सत्यं मा शुचो वरवर्णिनि
+ये स्म ते कुपितां कृष्णे दृष्ट्वा त्वां प्राहसंस्तदा
+मांसानि तेषां खादन्तो हसिष्यन्ति मृगद्विजाः
+पास्यन्ति रुधिरं तेषां गृध्रा गोमायवस्तथा
+उत्तमाङ्गानि कर्षन्तो यैस्त्वं कृष्टा सभातले
+तेषां द्रक्ष्यसि पाञ्चालि गात्राणि पृथिवीतले
+क्रव्यादैः कृष्यमाणानि भक्ष्यमाणानि चासकृत्
+परिक्लिष्टासि यैस्तत्र यैश्चापि समुपेक्षिता
+तेषामुत्कृत्तशिरसां भूमिः पास्यति शोणितम्
+एवं बहुविधा वाचस्तदोचुः पुरुषर्षभाः
+सर्वे तेजस्विनः शूराः सर्वे चाहतलक्षणाः
+ते धर्मराजेन वृता वर्षादूर्ध्वं त्रयोदशात्
+पुरस्कृत्योपयास्यन्ति वासुदेवं महारथाः
+रामश्च कृष्णश्च धनंजयश्च; प्रद्युम्नसाम्बौ युयुधानभीमौ
+माद्रीसुतौ केकयराजपुत्राः; पाञ्चालपुत्राः सह धर्मराज्ञा
+एतान्सर्वाँल्लोकवीरानजेया;न्महात्मनः सानुबन्धान्ससैन्यान्
+को जीवितार्थी समरे प्रत्युदीया;त्क्रुद्धान्सिंहान्केसरिणो यथैव
+धृतराष्ट्र उवाच
+यन्माब्रवीद्विदुरो द्यूतकाले; त्वं पाण्डवाञ्जेष्यसि चेन्नरेन्द्र
+ध्रुवं कुरूणामयमन्तकालो; महाभयो भविता शोणितौघः
+मन्ये तथा तद्भवितेति सूत; यथा क्षत्ता प्राह वचः पुरा माम्
+असंशयं भविता युद्धमेत;द्गते काले पाण्डवानां यथोक्तम्
+जनमेजय उवाच
+अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि
+युधिष्ठिरप्रभृतयः किमकुर्वन्त पाण्डवाः
+वैशंपायन उवाच
+अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि
+न्यवसन्कृष्णया सार्धं काम्यके पुरुषर्षभाः
+ततः कदाचिदेकान्ते विविक्त इव शाद्वले
+दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णया
+धनंजयं शोचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः
+तद्वियोगाद्धि तान्सर्वाञ्शोकः समभिपुप्लुवे
+धनंजयवियोगाच्च राज्यनाशाच्च दुःखिताः
+अथ भीमो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत
+निदेशात्ते महाराज गतोऽसौ पुरुषर्षभः
+अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन्प्राणाः प्रतिष्ठिताः
+यस्मिन्विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा वयम्
+सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुरसंशयम्
+योऽसौ गच्छति तेजस्वी बहून्क्लेशानचिन्तयन्
+भवन्नियोगाद्बीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम्
+यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः
+मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम्
+यस्य प्रभावान्न मया सभामध्ये धनुष्मतः
+नीता लोकममुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः
+ते वयं बाहुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनः
+सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः
+वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान्परान्
+स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशासेम वसुंधराम्
+भवतो द्यूतदोषेण सर्वे वयमुपप्लुताः
+अहीनपौरुषा राजन्बलिभिर्बलवत्तमाः
+क्षात्रं धर्मं महाराज समवेक्षितुमर्हसि
+न हि धर्मो महाराज क्षत्रियस्य वनाश्रयः
+राज्यमेव परं धर्मं क्षत्रियस्य विदुर्बुधाः
+स क्षत्रधर्मविद्राजन्मा धर्म्यान्नीनशः पथः
+प्राग्द्वादश समा राजन्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि
+निवर्त्य च वनात्पार्थमानाय्य च जनार्दनम्
+व्यूढानीकान्महाराज जवेनैव महाहवे
+धार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयामि विशां पते
+सर्वानहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्ससौबलान्
+द��र्योधनं च कर्णं च यो वान्यः प्रतियोत्स्यते
+मया प्रशमिते पश्चात्त्वमेष्यसि वनात्पुनः
+एवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशां पते
+यज्ञैश्च विविधैस्तात कृतं पापमरिंदम
+अवधूय महाराज गच्छेम स्वर्गमुत्तमम्
+एवमेतद्भवेद्राजन्यदि राजा न बालिशः
+अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद्भवान्धर्मपरायणः
+निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चयः
+न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापमुच्यते
+तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैरिह दृश्यते
+अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण हि
+तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो
+संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः
+यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसादूर्ध्वमच्युत
+त्रयोदश समाः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः
+कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धमरिंदम
+एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन्करोति सः
+एवं ब्रुवाणं भीमं तु धर्मराजो युधिष्ठिरः
+उवाच सान्त्वयन्राजा मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम्
+असंशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम्
+वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना
+यच्च मा भाषसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभो
+अनृतं नोत्सहे वक्तुं न ह्येतन्मयि विद्यते
+अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिं पापनिश्चयम्
+हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम्
+एवं ब्रुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरे
+आजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषिः
+तमभिप्रेक्ष्य धर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम्
+शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामास धर्मराट्
+आश्वस्तं चैनमासीनमुपासीनो युधिष्ठिरः
+अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वभाषत
+अक्षद्यूतेन भगवन्धनं राज्यं च मे हृतम्
+आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः
+अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः
+भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
+अस्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि
+भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोऽपि वा भवेत्
+न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः
+बृहदश्व उवाच
+यद्ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्यते क्वचित्
+अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव
+अत्र ते कथयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघ
+यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृथिवीपते
+वैशंपायन उवाच
+अथैनमब्रवीद्राजा ब्रवीतु भगवानिति
+इमामवस्थां संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम्
+बृहदश्व उवाच
+शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत
+यस्त्वत्तो दुः���िततरो राजासीत्पृथिवीपते
+निषधेषु महीपालो वीरसेन इति स्म ह
+तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्थदर्शिवान्
+स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम्
+वनवासमदुःखार्हो भार्यया न्यवसत्सह
+न तस्याश्वो न च रथो न भ्राता न च बान्धवाः
+वने निवसतो राजञ्शिष्यन्ते स्म कदाचन
+भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैः
+ब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम्
+युधिष्ठिर उवाच
+विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः
+चरितं वदतां श्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि
+बृहदश्व उवाच
+आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली
+उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः
+अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा
+उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा
+ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो निषधेषु महीपतिः
+अक्षप्रियः सत्यवादी महानक्षौहिणीपतिः
+ईप्सितो वरनारीणामुदारः संयतेन्द्रियः
+रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षादिव मनुः स्वयम्
+तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः
+शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजः
+स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहितः
+तमभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत
+तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित्
+महिष्या सह राजेन्द्र सत्कारेण सुवर्चसम्
+तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ
+कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान्महायशाः
+दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम्
+उपपन्नान्गुणैः सर्वैर्भीमान्भीमपराक्रमान्
+दमयन्ती तु रूपेण तेजसा यशसा श्रिया
+सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा
+अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम्
+शतं सखीनां च तथा पर्युपास्ते शचीमिव
+तत्र स्म भ्राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता
+सखीमध्येऽनवद्याङ्गी विद्युत्सौदामिनी यथा
+अतीव रूपसंपन्ना श्रीरिवायतलोचना
+न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती क्वचित्
+मानुषेष्वपि चान्येषु दृष्टपूर्वा न च श्रुता
+चित्तप्रमाथिनी बाला देवानामपि सुन्दरी
+नलश्च नरशार्दूलो रूपेणाप्रतिमो भुवि
+कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम्
+तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात्
+नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः
+तयोरदृष्टकामोऽभूच्छृण्वतोः सततं गुणान्
+अन्योन्यं प्रति कौन्तेय स व्यवर्धत हृच्छयः
+अशक्नुवन्नलः कामं तदा धारयितुं हृदा
+अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगतः
+स ददर्श तदा हंसाञ्जातरूपपरिच्छदान्
+वने विचरतां तेषामेकं जग्राह पक्षिणम्
+ततोऽन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार तदा नलम्
+न हन्तव्योऽस्मि ते राजन्करिष्यामि हि ते प्रियम्
+दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध
+यथा त्वदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हिचित्
+एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपतिः
+ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भानगमंस्ततः
+विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास्तदान्तिके
+निपेतुस्ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान्खगान्
+सा तानद्भुतरूपान्वै दृष्ट्वा सखिगणावृता
+हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे
+अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने
+एकैकशस्ततः कन्यास्तान्हंसान्समुपाद्रवन्
+दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावदन्तिके
+स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीमथाब्रवीत्
+दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपतिः
+अश्विनोः सदृशो रूपे न समास्तस्य मानुषाः
+तस्य वै यदि भार्या त्वं भवेथा वरवर्णिनि
+सफलं ते भवेज्जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे
+वयं हि देवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसान्
+दृष्टवन्तो न चास्माभिर्दृष्टपूर्वस्तथाविधः
+त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वरः
+विशिष्टाया विशिष्टेन संगमो गुणवान्भवेत्
+एवमुक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशां पते
+अब्रवीत्तत्र तं हंसं तमप्येवं नलं वद
+तथेत्युक्त्वाण्डजः कन्यां वैदर्भस्य विशां पते
+पुनरागम्य निषधान्नले सर्वं न्यवेदयत्
+बृहदश्व उवाच
+दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत
+तदा प्रभृति नस्वस्था नलं प्रति बभूव सा
+ततश्चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा
+बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा
+ऊर्ध्वदृष्टिर्ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना
+न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित्
+न नक्तं न दिवा शेते हा हेति वदती मुहुः
+तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जज्ञुरिङ्गितैः
+ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीगणः
+न्यवेदयत नस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वर
+तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीसखीगणात्
+चिन्तयामास तत्कार्यं सुमहत्स्वां सुतां प्रति
+स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम्
+अपश्यदात्मनः कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम्
+स संनिपातयामास महीपालान्विशां पते
+अनुभूयतामयं वीराः स्वयंवर इति प्रभो
+श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम्
+अभिजग्मुस्तदा भीमं राजानो भीमशासनात्
+हस्त्यश्वरथघोषेण नादयन्तो वसुंधराम्
+विचित्रमाल्याभरणैर्बलैर्दृश्यैः स्वलंकृतैः
+एतस्मिन्नेव काले तु पुराणावृषिसत्तमौ
+अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ
+नारदः पर्वतश्चैव महात्मानौ महाव्रतौ
+देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ
+तावर्चित्वा सहस्राक्षस्ततः कुशलमव्ययम्
+पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः
+नारद उवाच
+आवयोः कुशलं देव सर्वत्रगतमीश्वर
+लोके च मघवन्कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो
+बृहदश्व उवाच
+नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा
+धर्मज्ञाः पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिनः
+शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्यपराङ्मुखाः
+अयं लोकोऽक्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक्
+क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तानहम्
+आगच्छतो महीपालानतिथीन्दयितान्मम
+एवमुक्तस्तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत
+शृणु मे भगवन्येन न दृश्यन्ते महीक्षितः
+विदर्भराजदुहिता दमयन्तीति विश्रुता
+रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः
+तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिरादिव
+तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः
+तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः
+काङ्क्षन्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन
+एतस्मिन्कथ्यमाने तु लोकपालाश्च साग्निकाः
+आजग्मुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमाः
+ततस्तच्छुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत्
+श्रुत्वा चैवाब्रुवन्हृष्टा गच्छामो वयमप्युत
+ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः
+विदर्भानभितो जग्मुर्यत्र सर्वे महीक्षितः
+नलोऽपि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम्
+अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रतः
+अथ देवाः पथि नलं ददृशुर्भूतले स्थितम्
+साक्षादिव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसंपदा
+तं दृष्ट्वा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम्
+तस्थुर्विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसंपदा
+ततोऽन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः
+अब्रुवन्नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात्
+भो भो नैषध राजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवान्
+अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम
+बृहदश्व उवाच
+तेभ्यः प्रतिज्ञाय नलः करिष्य इति भारत
+अथैनान्परिपप्रच्छ कृताञ्जलिरवस्थितः
+के वै भवन्तः कश्चासौ यस्याहं दूत ईप्सितः
+किं च तत्र मया कार्यं कथयध्वं यथातथम्
+एवमुक्ते नैषधेन मघवान्प्रत्यभाषत
+अमरान्वै निबोधास्मान्दमयन्त्यर्थमागतान्
+अहमिन्द्रोऽयमग्निश्च तथैवायमपांपतिः
+शरीरान्तकरो नॄणां यमोऽयमपि पार्थिव
+स वै त्वमागतानस्मान्दमयन्त्यै निवेदय
+लोकपालाः सहेन्द्रास्त्वां समायान्ति दिदृक्षवः
+प्राप्तुमिच्छन्ति देवास्त्वां शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः
+तेषामन्यतमं देवं पतित्वे वरयस्व ह
+एवमुक्तः स शक्रेण नलः प्राञ्जलिरब्रवीत्
+एकार्थसमवेतं मां न प्रेषयितुमर्हथ
+देवा ऊचुः
+करिष्य इति संश्रुत्य पूर्वमस्मासु नैषध
+न करिष्यसि कस्मात्त्वं व्रज नैषध माचिरम्
+बृहदश्व उवाच
+एवमुक्तः स देवैस्तैर्नैषधः पुनरब्रवीत्
+सुरक्षितानि वेश्मानि प्रवेष्टुं कथमुत्सहे
+प्रवेक्ष्यसीति तं शक्रः पुनरेवाभ्यभाषत
+जगाम स तथेत्युक्त्वा दमयन्त्या निवेशनम्
+ददर्श तत्र वैदर्भीं सखीगणसमावृताम्
+देदीप्यमानां वपुषा श्रिया च वरवर्णिनीम्
+अतीव सुकुमाराङ्गीं तनुमध्यां सुलोचनाम्
+आक्षिपन्तीमिव च भाः शशिनः स्वेन तेजसा
+तस्य दृष्ट्वैव ववृधे कामस्तां चारुहासिनीम्
+सत्यं चिकीर्षमाणस्तु धारयामास हृच्छयम्
+ततस्ता नैषधं दृष्ट्वा संभ्रान्ताः परमाङ्गनाः
+आसनेभ्यः समुत्पेतुस्तेजसा तस्य धर्षिताः
+प्रशशंसुश्च सुप्रीता नलं ता विस्मयान्विताः
+न चैनमभ्यभाषन्त मनोभिस्त्वभ्यचिन्तयन्
+अहो रूपमहो कान्तिरहो धैर्यं महात्मनः
+कोऽयं देवो नु यक्षो नु गन्धर्वो नु भविष्यति
+न त्वेनं शक्नुवन्ति स्म व्याहर्तुमपि किंचन
+तेजसा धर्षिताः सर्वा लज्जावत्यो वराङ्गनाः
+अथैनं स्मयमानेव स्मितपूर्वाभिभाषिणी
+दमयन्ती नलं वीरमभ्यभाषत विस्मिता
+कस्त्वं सर्वानवद्याङ्ग मम हृच्छयवर्धन
+प्राप्तोऽस्यमरवद्वीर ज्ञातुमिच्छामि तेऽनघ
+कथमागमनं चेह कथं चासि न लक्षितः
+सुरक्षितं हि मे वेश्म राजा चैवोग्रशासनः
+एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह
+नलं मां विद्धि कल्याणि देवदूतमिहागतम्
+देवास्त्वां प्राप्तुमिच्छन्ति शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः
+तेषामन्यतमं देवं पतिं वरय शोभने
+तेषामेव प्रभावेन प्रविष्टोऽहमलक्षितः
+प्रविशन्तं हि मां कश्चिन्नापश्यन्नाप्यवारयत्
+एतदर्थमहं भद्रे प्रेषितः सुरसत्तमैः
+एतच्छ्रुत्वा शुभे बुद्धिं प्रकुरुष्व यथेच्छसि
+बृहदश्व उवाच
+सा नमस्कृत्य देवेभ्यः प्रहस्य नलमब्रवीत्
+प्रणयस्व यथाश्रद्धं राजन्किं करवाणि ते
+अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किंचन
+सर्वं तत्��व विश्रब्धं कुरु प्रणयमीश्वर
+हंसानां वचनं यत्तत्तन्मां दहति पार्थिव
+त्वत्कृते हि मया वीर राजानः संनिपातिताः
+यदि चेद्भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद
+विषमग्निं जलं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात्
+एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह
+तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि
+येषामहं लोककृतामीश्वराणां महात्मनाम्
+न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम्
+विप्रियं ह्याचरन्मर्त्यो देवानां मृत्युमृच्छति
+त्राहि मामनवद्याङ्गि वरयस्व सुरोत्तमान्
+ततो बाष्पकलां वाचं दमयन्ती शुचिस्मिता
+प्रव्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत्
+अस्त्युपायो मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर
+येन दोषो न भविता तव राजन्कथंचन
+त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्चाग्निपुरोगमाः
+आयान्तु सहिताः सर्वे मम यत्र स्वयंवरः
+ततोऽहं लोकपालानां संनिधौ त्वां नरेश्वर
+वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविष्यति
+एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशां पते
+आजगाम पुनस्तत्र यत्र देवाः समागताः
+तमपश्यंस्तथायान्तं लोकपालाः सहेश्वराः
+दृष्ट्वा चैनं ततोऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तत्
+देवा ऊचुः
+कच्चिद्दृष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता
+किमब्रवीच्च नः सर्वान्वद भूमिपतेऽनघ
+नल उवाच
+भवद्भिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम्
+प्रविष्टः सुमहाकक्ष्यं दण्डिभिः स्थविरैर्वृतम्
+प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्चिद्दृष्टवान्नरः
+ऋते तां पार्थिवसुतां भवतामेव तेजसा
+सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चाप्युपलक्षितः
+विस्मिताश्चाभवन्दृष्ट्वा सर्वा मां विबुधेश्वराः
+वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना
+मामेव गतसंकल्पा वृणीते सुरसत्तमाः
+अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः
+त्वया सह नरश्रेष्ठ मम यत्र स्वयंवरः
+तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्ये नरोत्तम
+एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह
+एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुदाहृतम्
+मयाशेषं प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः
+बृहदश्व उवाच
+अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा
+आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे
+तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः
+त्वरिताः समुपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः
+कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम्
+विविशुस्ते महारङ्गं नृपाः सिंहा इवाचलम्
+तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः
+सुरभिस्रग्धराः सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः
+तां राजसमितिं पूर्णां नागैर्भोगवतीमिव
+संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव
+तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः
+आकारवन्तः सुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः
+सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च
+मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि
+दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना
+मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च
+तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम्
+तत्र तत्रैव सक्ताभून्न चचाल च पश्यताम्
+ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत
+ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिव
+तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान्
+संदेहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्
+यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम्
+सा चिन्तयन्ती बुद्ध्याथ तर्कयामास भामिनी
+कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम्
+एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता
+श्रुतानि देवलिङ्गानि चिन्तयामास भारत
+देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे
+तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये
+सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः
+शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत
+वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा
+देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत्
+हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः
+पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे
+वाचा च मनसा चैव यथा नाभिचराम्यहम्
+तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे
+यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिपः
+तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे
+स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपालाः सहेश्वराः
+यथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम्
+निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं परिदेवितम्
+निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे
+मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च भारत
+यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे
+सापश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान्
+हृषितस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम्
+छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः
+भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः
+सा समीक्ष्य ततो देवान्पुण्यश्लोकं च भारत
+नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण भारत
+विलज्जमाना वस्त्रान्ते जग्राहायतलोचना
+स्कन्धदेशेऽसृ��च्चास्य स्रजं परमशोभनाम्
+वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी
+ततो हा हेति सहसा शब्दो मुक्तो नराधिपैः
+देवैर्महर्षिभिश्चैव साधु साध्विति भारत
+विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम्
+वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः
+प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः
+प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम्
+नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः
+अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधः
+लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः
+यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम्
+अपांपतिरपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः
+स्रजं चोत्तमगन्धाढ्यां सर्वे च मिथुनं ददुः
+वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः
+पार्थिवाश्चानुभूयास्या विवाहं विस्मयान्विताः
+दमयन्त्याः प्रमुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम्
+अवाप्य नारीरत्नं तत्पुण्यश्लोकोऽपि पार्थिवः
+रेमे सह तया राजा शच्येव बलवृत्रहा
+अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंऽशुमानिव
+अरञ्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन्
+ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः
+अन्यैश्च क्रतुभिर्धीमान्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः
+पुनश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च
+दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः
+एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः
+ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः
+बृहदश्व उवाच
+वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः
+यान्तो ददृशुरायान्तं द्वापरं कलिना सह
+अथाब्रवीत्कलिं शक्रः संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा
+द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि
+ततोऽब्रवीत्कलिः शक्रं दमयन्त्याः स्वयंवरम्
+गत्वाहं वरयिष्ये तां मनो हि मम तद्गतम्
+तमब्रवीत्प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्तः स स्वयंवरः
+वृतस्तया नलो राजा पतिरस्मत्समीपतः
+एवमुक्तस्तु शक्रेण कलिः कोपसमन्वितः
+देवानामन्त्र्य तान्सर्वानुवाचेदं वचस्तदा
+देवानां मानुषं मध्ये यत्सा पतिमविन्दत
+ननु तस्या भवेन्न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम्
+एवमुक्ते तु कलिना प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः
+अस्माभिः समनुज्ञातो दमयन्त्या नलो वृतः
+कश्च सर्वगुणोपेतं नाश्रयेत नलं नृपम्
+यो वेद धर्मानखिलान्यथावच्चरितव्रतः
+यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं तपः शौचं दमः शमः
+ध्रुवाणि पुरुषव्याघ्रे लोकपालसमे नृपे
+आत्मानं स शपेन्मूढो हन्याच्चात्मानमात्मना
+एवंगुणं नलं यो वै कामयेच्छपितुं ��ले
+कृच्छ्रे स नरके मज्जेदगाधे विपुलेऽप्लवे
+एवमुक्त्वा कलिं देवा द्वापरं च दिवं ययुः
+ततो गतेषु देवेषु कलिर्द्वापरमब्रवीत्
+संहर्तुं नोत्सहे कोपं नले वत्स्यामि द्वापर
+भ्रंशयिष्यामि तं राज्यान्न भैम्या सह रंस्यते
+त्वमप्यक्षान्समाविश्य कर्तुं साहाय्यमर्हसि
+बृहदश्व उवाच
+एवं स समयं कृत्वा द्वापरेण कलिः सह
+आजगाम ततस्तत्र यत्र राजा स नैषधः
+स नित्यमन्तरप्रेक्षी निषधेष्ववसच्चिरम्
+अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरन्तरम्
+कृत्वा मूत्रमुपस्पृश्य संध्यामास्ते स्म नैषधः
+अकृत्वा पादयोः शौचं तत्रैनं कलिराविशत्
+स समाविश्य तु नलं समीपं पुष्करस्य ह
+गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै
+अक्षद्यूते नलं जेता भवान्हि सहितो मया
+निषधान्प्रतिपद्यस्व जित्वा राजन्नलं नृपम्
+एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात्
+कलिश्चैव वृषो भूत्वा गवां पुष्करमभ्ययात्
+आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा
+दीव्यावेत्यब्रवीद्भ्राता वृषेणेति मुहुर्मुहुः
+न चक्षमे ततो राजा समाह्वानं महामनाः
+वैदर्भ्याः प्रेक्षमाणायाः पणकालममन्यत
+हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम्
+आविष्टः कलिना द्यूते जीयते स्म नलस्तदा
+तमक्षमदसंमत्तं सुहृदां न तु कश्चन
+निवारणेऽभवच्छक्तो दीव्यमानमचेतसम्
+ततः पौरजनः सर्वो मन्त्रिभिः सह भारत
+राजानं द्रष्टुमागच्छन्निवारयितुमातुरम्
+ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न्यवेदयत्
+एष पौरजनः सर्वो द्वारि तिष्ठति कार्यवान्
+निवेद्यतां नैषधाय सर्वाः प्रकृतयः स्थिताः
+अमृष्यमाणा व्यसनं राज्ञो धर्मार्थदर्शिनः
+ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता
+उवाच नैषधं भैमी शोकोपहतचेतना
+राजन्पौरजनो द्वारि त्वां दिदृक्षुरवस्थितः
+मन्त्रिभिः सहितः सर्वै राजभक्तिपुरस्कृतः
+तं द्रष्टुमर्हसीत्येवं पुनः पुनरभाषत
+तां तथा रुचिरापाङ्गीं विलपन्तीं सुमध्यमाम्
+आविष्टः कलिना राजा नाभ्यभाषत किंचन
+ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे ते चैव पुरवासिनः
+नायमस्तीति दुःखार्ता व्रीडिता जग्मुरालयान्
+तथा तदभवद्द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च
+युधिष्ठिर बहून्मासान्पुण्यश्लोकस्त्वजीयत
+बृहदश्व उवाच
+दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम्
+उन्मत्तवदनुन्मत्ता देवने गतचेतसम्
+भयशोकसमाविष्टा राजन्भीमसुता ततः
+चिन्तयामास तत्क��र्यं सुमहत्पार्थिवं प्रति
+सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम्
+नलं च हृतसर्वस्वमुपलभ्येदमब्रवीत्
+बृहत्सेने व्रजामात्यानानाय्य नलशासनात्
+आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यमवशिष्टं च यद्वसु
+ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम्
+अपि नो भागधेयं स्यादित्युक्त्वा पुनराव्रजन्
+तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः
+न्यवेदयद्भीमसुता न च तत्प्रत्यनन्दत
+वाक्यमप्रतिनन्दन्तं भर्तारमभिवीक्ष्य सा
+दमयन्ती पुनर्वेश्म व्रीडिता प्रविवेश ह
+निशम्य सततं चाक्षान्पुण्यश्लोकपराङ्मुखान्
+नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनरुवाच ह
+बृहत्सेने पुनर्गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात्
+सूतमानय कल्याणि महत्कार्यमुपस्थितम्
+बृहत्सेना तु तच्छ्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम्
+वार्ष्णेयमानयामास पुरुषैराप्तकारिभिः
+वार्ष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा
+उवाच देशकालज्ञा प्राप्तकालमनिन्दिता
+जानीषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि
+तस्य त्वं विषमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि
+यथा यथा हि नृपतिः पुष्करेणेह जीयते
+तथा तथास्य द्यूते वै रागो भूयोऽभिवर्धते
+यथा च पुष्करस्याक्षा वर्तन्ते वशवर्तिनः
+तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते
+सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथावन्न शृणोति च
+नूनं मन्ये न शेषोऽस्ति नैषधस्य महात्मनः
+यत्र मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः
+शरणं त्वां प्रपन्नास्मि सारथे कुरु मद्वचः
+न हि मे शुध्यते भावः कदाचिद्विनशेदिति
+नलस्य दयितानश्वान्योजयित्वा महाजवान्
+इदमारोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुमर्हसि
+मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा
+अश्वांश्चैतान्यथाकामं वस वान्यत्र गच्छ वा
+दमयन्त्यास्तु तद्वाक्यं वार्ष्णेयो नलसारथिः
+न्यवेदयदशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः
+तैः समेत्य विनिश्चित्य सोऽनुज्ञातो महीपते
+ययौ मिथुनमारोप्य विदर्भांस्तेन वाहिना
+हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम्
+इन्द्रसेनां च तां कन्यामिन्द्रसेनं च बालकम्
+आमन्त्र्य भीमं राजानमार्तः शोचन्नलं नृपम्
+अटमानस्ततोऽयोध्यां जगाम नगरीं तदा
+ऋतुपर्णं स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः
+भृतिं चोपययौ तस्य सारथ्येन महीपते
+बृहदश्व उवाच
+ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः
+पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चान्यद्���सु किंचन
+हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत्
+द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव
+शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया
+दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे
+पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना
+व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत्
+ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान्
+उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यो भूषणानि महायशाः
+एकवासा असंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः
+निश्चक्राम तदा राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्
+दमयन्त्येकवस्त्रा तं गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात्
+स तया बाह्यतः सार्धं त्रिरात्रं नैषधोऽवसत्
+पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे
+नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम
+पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च
+पौरा न तस्मिन्सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर
+स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सत्कृतः
+त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्
+क्षुधा संपीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेऽहनि
+अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान्
+स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली
+अस्ति भक्षो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति
+ततस्तानन्तरीयेण वाससा समवास्तृणोत्
+तस्यान्तरीयमादाय जग्मुः सर्वे विहायसा
+उत्पतन्तः खगास्ते तु वाक्यमाहुस्तदा नलम्
+दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम्
+वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तव वासो जिहीर्षवः
+आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि
+तान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम्
+पुण्यश्लोकस्ततो राजा दमयन्तीमथाब्रवीत्
+येषां प्रकोपादैश्वर्यात्प्रच्युतोऽहमनिन्दिते
+प्राणयात्रां न विन्दे च दुःखितः क्षुधयार्दितः
+येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाः
+त इमे शकुना भूत्वा वासोऽप्यपहरन्ति मे
+वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः
+भर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः
+एते गच्छन्ति बहवः पन्थानो दक्षिणापथम्
+अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम्
+एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा
+आश्रमाश्च महर्षीणाममी पुष्पफलान्विताः
+एष पन्था विदर्भाणामयं गच्छति कोसलान्
+अतः परं च देशोऽयं दक्षिणे दक्षिणापथः
+ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता
+उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः
+उद्वेपते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः
+तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुन���
+हृतराज्यं हृतधनं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम्
+कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां विजने वने
+श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम्
+वने घोरे महाराज नाशयिष्यामि ते क्लमम्
+न च भार्यासमं किंचिद्विद्यते भिषजां मतम्
+औषधं सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
+नल उवाच
+एवमेतद्यथात्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे
+नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम्
+न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमर्थं भीरु शङ्कसे
+त्यजेयमहमात्मानं न त्वेव त्वामनिन्दिते
+दमयन्त्युवाच
+यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि
+तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते
+अवैमि चाहं नृपते न त्वं मां त्यक्तुमर्हसि
+चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महापते
+पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि नरसत्तम
+अतोनिमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरप्रभ
+यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्व्रजेदिति
+सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे
+विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद
+तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे
+नल उवाच
+यथा राज्यं पितुस्ते तत्तथा मम न संशयः
+न तु तत्र गमिष्यामि विषमस्थः कथंचन
+कथं समृद्धो गत्वाहं तव हर्षविवर्धनः
+परिद्यूनो गमिष्यामि तव शोकविवर्धनः
+बृहदश्व उवाच
+इति ब्रुवन्नलो राजा दमयन्तीं पुनः पुनः
+सान्त्वयामास कल्याणीं वाससोऽर्धेन संवृताम्
+तावेकवस्त्रसंवीतावटमानावितस्ततः
+क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ सभां कांचिदुपेयतुः
+तां सभामुपसंप्राप्य तदा स निषधाधिपः
+वैदर्भ्या सहितो राजा निषसाद महीतले
+स वै विवस्त्रो मलिनो विकचः पांसुगुण्ठितः
+दमयन्त्या सह श्रान्तः सुष्वाप धरणीतले
+दमयन्त्यपि कल्याणी निद्रयापहृता ततः
+सहसा दुःखमासाद्य सुकुमारी तपस्विनी
+सुप्तायां दमयन्त्यां तु नलो राजा विशां पते
+शोकोन्मथितचित्तात्मा न स्म शेते यथा पुरा
+स तद्राज्यापहरणं सुहृत्त्यागं च सर्वशः
+वने च तं परिध्वंसं प्रेक्ष्य चिन्तामुपेयिवान्
+किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः
+किं नु मे मरणं श्रेयः परित्यागो जनस्य वा
+मामियं ह्यनुरक्तेदं दुःखमाप्नोति मत्कृते
+मद्विहीना त्वियं गच्छेत्कदाचित्स्वजनं प्रति
+मया निःसंशयं दुःखमियं प्राप्स्यत्यनुत्तमा
+उत्सर्गे संशयः स्यात्तु विन्देतापि सुखं क्वचित्
+स विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः
+उत्सर्गेऽमन्यत श्रेयो दमयन्त्या नराधिपः
+सोऽवस्त्रतामात्मनश्च तस्याश्चाप्येकवस्त्रताम्
+चिन्तयित्वाध्यगाद्राजा वस्त्रार्धस्यावकर्तनम्
+कथं वासो विकर्तेयं न च बुध्येत मे प्रिया
+चिन्त्यैवं नैषधो राजा सभां पर्यचरत्तदा
+परिधावन्नथ नल इतश्चेतश्च भारत
+आससाद सभोद्देशे विकोशं खड्गमुत्तमम्
+तेनार्धं वाससश्छित्त्वा निवस्य च परंतपः
+सुप्तामुत्सृज्य वैदर्भीं प्राद्रवद्गतचेतनः
+ततो निबद्धहृदयः पुनरागम्य तां सभाम्
+दमयन्तीं तथा दृष्ट्वा रुरोद निषधाधिपः
+यां न वायुर्न चादित्यः पुरा पश्यति मे प्रियाम्
+सेयमद्य सभामध्ये शेते भूमावनाथवत्
+इयं वस्त्रावकर्तेन संवीता चारुहासिनी
+उन्मत्तेव वरारोहा कथं बुद्ध्वा भविष्यति
+कथमेका सती भैमी मया विरहिता शुभा
+चरिष्यति वने घोरे मृगव्यालनिषेविते
+गत्वा गत्वा नलो राजा पुनरेति सभां मुहुः
+आकृष्यमाणः कलिना सौहृदेनापकृष्यते
+द्विधेव हृदयं तस्य दुःखितस्याभवत्तदा
+दोलेव मुहुरायाति याति चैव सभां मुहुः
+सोऽपकृष्टस्तु कलिना मोहितः प्राद्रवन्नलः
+सुप्तामुत्सृज्य तां भार्यां विलप्य करुणं बहु
+नष्टात्मा कलिना स्पृष्टस्तत्तद्विगणयन्नृपः
+जगामैव वने शून्ये भार्यामुत्सृज्य दुःखितः
+बृहदश्व उवाच
+अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा
+अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने
+सापश्यमाना भर्तारं दुःखशोकसमन्विता
+प्राक्रोशदुच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्
+हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम्
+हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने
+ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवागसि
+कथमुक्त्वा तथासत्यं सुप्तामुत्सृज्य मां गतः
+कथमुत्सृज्य गन्तासि वश्यां भार्यामनुव्रताम्
+विशेषतोऽनपकृते परेणापकृते सति
+शक्ष्यसे ता गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर
+यास्त्वया लोकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा
+पर्याप्तः परिहासोऽयमेतावान्पुरुषर्षभ
+भीताहमस्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर
+दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष तिष्ठसि नैषध
+आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे
+नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह
+विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव
+न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन
+कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचिमि
+कथं नु राजंस्तृषितः क्षुधितः श्रमकर्शितः
+साय��ह्ने वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि
+ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना
+इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता
+मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला
+मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति
+सा तीव्रशोकसंतप्ता मुहुर्निःश्वस्य विह्वला
+उवाच भैमी निष्क्रम्य रोदमाना पतिव्रता
+यस्याभिशापाद्दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधः
+तस्य भूतस्य तद्दुःखाद्दुःखमभ्यधिकं भवेत्
+अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम्
+तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वसुखजीविकाम्
+एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः
+अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते
+उन्मत्तवद्भीमसुता विलपन्ती ततस्ततः
+हा हा राजन्निति मुहुरितश्चेतश्च धावति
+तां शुष्यमाणामत्यर्थं कुररीमिव वाशतीम्
+करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर्मुहुः
+सहसाभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम्
+जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः
+सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता
+नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम्
+हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत्
+ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि
+कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध
+पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च
+श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध
+कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद
+तामकस्मान्मृगव्याधो विचरन्गहने वने
+आक्रन्दतीमुपश्रुत्य जवेनाभिससार ह
+तां स दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम्
+त्वरमाणो मृगव्याधः समभिक्रम्य वेगितः
+मुखतः पातयामास शस्त्रेण निशितेन ह
+निर्विचेष्टं भुजंगं तं विशस्य मृगजीवनः
+मोक्षयित्वा च तां व्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन च
+समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत
+कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम्
+कथं चेदं महत्कृच्छ्रं प्राप्तवत्यसि भामिनि
+दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशां पते
+सर्वमेतद्यथावृत्तमाचचक्षेऽस्य भारत
+तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम्
+सुकुमारानवद्याङ्गीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
+अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम्
+लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशमेयिवान्
+तामथ श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया
+सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भामिनी
+दमयन्ती तु तं दुष्टमुपलभ्य पतिव्रता
+तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना
+स तु प��पमतिः क्षुद्रः प्रधर्षयितुमातुरः
+दुर्धर्षां तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव
+दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता
+अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषा किल
+यथाहं नैषधादन्यं मनसापि न चिन्तये
+तथायं पततां क्षुद्रः परासुर्मृगजीवनः
+उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः
+व्यसुः पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुमः
+बृहदश्व उवाच
+सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा
+वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम्
+सिंहव्याघ्रवराहर्क्षरुरुद्वीपिनिषेवितम्
+नानापक्षिगणाकीर्णं म्लेच्छतस्करसेवितम्
+शालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेङ्गुदकिंशुकैः
+अर्जुनारिष्टसंछन्नं चन्दनैश्च सशाल्मलैः
+जम्ब्वाम्रलोध्रखदिरशाकवेत्रसमाकुलम्
+काश्मर्यामलकप्लक्षकदम्बोदुम्बरावृतम्
+बदरीबिल्वसंछन्नं न्यग्रोधैश्च समाकुलम्
+प्रियालतालखर्जूरहरीतकबिभीतकैः
+नानाधातुशतैर्नद्धान्विविधानपि चाचलान्
+निकुञ्जान्पक्षिसंघुष्टान्दरीश्चाद्भुतदर्शनाः
+नदीः सरांसि वापीश्च विविधांश्च मृगद्विजान्
+सा बहून्भीमरूपांश्च पिशाचोरगराक्षसान्
+पल्वलानि तडागानि गिरिकूटानि सर्वशः
+सरितः सागरांश्चैव ददर्शाद्भुतदर्शनान्
+यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी
+महिषान्वराहान्गोमायूनृक्षवानरपन्नगान्
+तेजसा यशसा स्थित्या श्रिया च परया युता
+वैदर्भी विचरत्येका नलमन्वेषती तदा
+नाबिभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित्
+दारुणामटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनकर्शिता
+विदर्भतनया राजन्विललाप सुदुःखिता
+भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलसमाश्रिता
+दमयन्त्युवाच
+सिंहोरस्क महाबाहो निषधानां जनाधिप
+क्व नु राजन्गतोऽसीह त्यक्त्वा मां निर्जने वने
+अश्वमेधादिभिर्वीर क्रतुभिः स्वाप्तदक्षिणैः
+कथमिष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे
+यत्त्वयोक्तं नरव्याघ्र मत्समक्षं महाद्युते
+कर्तुमर्हसि कल्याण तदृतं पार्थिवर्षभ
+यथोक्तं विहगैर्हंसैः समीपे तव भूमिप
+मत्सकाशे च तैरुक्तं तदवेक्षितुमर्हसि
+चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः
+स्वधीता मानवश्रेष्ठ सत्यमेकं किलैकतः
+तस्मादर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वर
+उक्तवानसि यद्वीर मत्सकाशे पुरा वचः
+हा वीर ननु नामाहमिष्टा किल तवानघ
+अस्यामटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे
+भर्त्सयत्येष मां रौद��रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः
+अरण्यराट्क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुमर्हसि
+न मे त्वदन्या सुभगे प्रिया इत्यब्रवीस्तदा
+तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारतीं नृप
+उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्यामिष्टां नराधिप
+ईप्सितामीप्सितो नाथ किं मां न प्रतिभाषसे
+कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिप
+वस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत्
+यूथभ्रष्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन
+न मानयसि मानार्ह रुदतीमरिकर्शन
+महाराज महारण्ये मामिहैकाकिनीं सतीम्
+आभाषमाणां स्वां पत्नीं किं मां न प्रतिभाषसे
+कुलशीलोपसंपन्नं चारुसर्वाङ्गशोभनम्
+नाद्य त्वामनुपश्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तम
+वने चास्मिन्महाघोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते
+शयानमुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप
+प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकविवर्धन
+कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता
+कच्चिद्दृष्टस्त्वयारण्ये संगत्येह नलो नृपः
+को नु मे कथयेदद्य वनेऽस्मिन्विष्ठितं नलम्
+अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम्
+यमन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम्
+अयं स इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम्
+अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दंष्ट्रो महाहनुः
+शार्दूलोऽभिमुखः प्रैति पृच्छाम्येनमशङ्किता
+भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभुः
+विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम्
+निषधाधिपतेर्भार्यां नलस्यामित्रघातिनः
+पतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्शिताम्
+आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नलः
+अथ वारण्यनृपते नलं यदि न शंससि
+मामदस्व मृगश्रेष्ठ विशोकां कुरु दुःखिताम्
+श्रुत्वारण्ये विलपितं ममैष मृगराट्स्वयम्
+यात्येतां मृष्टसलिलामापगां सागरंगमाम्
+इमं शिलोच्चयं पुण्यं शृङ्गैर्बहुभिरुच्छ्रितैः
+विराजद्भिर्दिवस्पृग्भिर्नैकवर्णैर्मनोरमैः
+नानाधातुसमाकीर्णं विविधोपलभूषितम्
+अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतमिवोच्छ्रितम्
+सिंहशार्दूलमातङ्गवराहर्क्षमृगायुतम्
+पतत्रिभिर्बहुविधैः समन्तादनुनादितम्
+किंशुकाशोकबकुलपुंनागैरुपशोभितम्
+सरिद्भिः सविहंगाभिः शिखरैश्चोपशोभितम्
+गिरिराजमिमं तावत्पृच्छामि नृपतिं प्रति
+भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुत
+शरण्य बहुकल्याण नमस्तेऽस्तु महीधर
+प्रणमे त्वाभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम्
+राज्ञः स्न��षां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम्
+राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः
+भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
+राजसूयाश्वमेधानां क्रतूनां दक्षिणावताम्
+आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः
+ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकः
+शीलवान्सुसमाचारः पृथुश्रीर्धर्मविच्छुचिः
+सम्यग्गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः
+तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम्
+निषधेषु महाशैल श्वशुरो मे नृपोत्तमः
+सुगृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह
+तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान्सत्यपराक्रमः
+क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह
+नलो नामारिदमनः पुण्यश्लोक इति श्रुतः
+ब्रह्मण्यो वेदविद्वाग्मी पुण्यकृत्सोमपोऽग्निचित्
+यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक्चैव प्रशासिता
+तस्य मामचलश्रेष्ठ विद्धि भार्यामिहागताम्
+त्यक्तश्रियं भर्तृहीनामनाथां व्यसनान्विताम्
+अन्वेषमाणां भर्तारं तं वै नरवरोत्तमम्
+खमुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया शृङ्गशतैर्नृपः
+कच्चिद्दृष्टोऽचलश्रेष्ठ वनेऽस्मिन्दारुणे नलः
+गजेन्द्रविक्रमो धीमान्दीर्घबाहुरमर्षणः
+विक्रान्तः सत्यवाग्धीरो भर्ता मम महायशाः
+निषधानामधिपतिः कच्चिद्दृष्टस्त्वया नलः
+किं मां विलपतीमेकां पर्वतश्रेष्ठ दुःखिताम्
+गिरा नाश्वासयस्यद्य स्वां सुतामिव दुःखिताम्
+वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपते
+यद्यस्यस्मिन्वने राजन्दर्शयात्मानमात्मना
+कदा नु स्निग्धगम्भीरां जीमूतस्वनसंनिभाम्
+श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताममृतोपमाम्
+वैदर्भीत्येव कथितां शुभां राज्ञो महात्मनः
+आम्नायसारिणीमृद्धां मम शोकनिबर्हिणीम्
+इति सा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी
+दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम्
+सा गत्वा त्रीनहोरात्रान्ददर्श परमाङ्गना
+तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननदर्शनम्
+वसिष्ठभृग्वत्रिसमैस्तापसैरुपशोभितम्
+नियतैः संयताहारैर्दमशौचसमन्वितैः
+अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च पत्राहारैस्तथैव च
+जितेन्द्रियैर्महाभागैः स्वर्गमार्गदिदृक्षुभिः
+वल्कलाजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः
+तापसाध्युषितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम्
+सा दृष्ट्वैवाश्रमपदं नानामृगनिषेवितम्
+शाखामृगगणैश्चैव तापसैश्च समन्वितम्
+सुभ्रूः सुकेशी सु��्रोणी सुकुचा सुद्विजानना
+वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वञ्चितोद्यतगामिनी
+सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया
+योषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती मनस्विनी
+साभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थिता
+स्वागतं त इति प्रोक्ता तैः सर्वैस्तापसैश्च सा
+पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्र तपोधनाः
+आस्यतामित्यथोचुस्ते ब्रूहि किं करवामहे
+तानुवाच वरारोहा कच्चिद्भगवतामिह
+तपस्यग्निषु धर्मेषु मृगपक्षिषु चानघाः
+कुशलं वो महाभागाः स्वधर्मचरणेषु च
+तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेति यशस्विनी
+ब्रूहि सर्वानवद्याङ्गि का त्वं किं च चिकीर्षसि
+दृष्ट्वैव ते परं रूपं द्युतिं च परमामिह
+विस्मयो नः समुत्पन्नः समाश्वसिहि मा शुचः
+अस्यारण्यस्य महती देवता वा महीभृतः
+अस्या नु नद्याः कल्याणि वद सत्यमनिन्दिते
+साब्रवीत्तानृषीन्नाहमरण्यस्यास्य देवता
+न चाप्यस्य गिरेर्विप्रा न नद्या देवताप्यहम्
+मानुषीं मां विजानीत यूयं सर्वे तपोधनाः
+विस्तरेणाभिधास्यामि तन्मे शृणुत सर्वशः
+विदर्भेषु महीपालो भीमो नाम महाद्युतिः
+तस्य मां तनयां सर्वे जानीत द्विजसत्तमाः
+निषधाधिपतिर्धीमान्नलो नाम महायशाः
+वीरः संग्रामजिद्विद्वान्मम भर्ता विशां पतिः
+देवताभ्यर्चनपरो द्विजातिजनवत्सलः
+गोप्ता निषधवंशस्य महाभागो महाद्युतिः
+सत्यवाग्धर्मवित्प्राज्ञः सत्यसंधोऽरिमर्दनः
+ब्रह्मण्यो दैवतपरः श्रीमान्परपुरंजयः
+नलो नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमद्युतिः
+मम भर्ता विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनोऽरिहा
+आहर्ता क्रतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगः
+सपत्नानां मृधे हन्ता रविसोमसमप्रभः
+स कैश्चिन्निकृतिप्रज्ञैरकल्याणैर्नराधमैः
+आहूय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणः
+देवने कुशलैर्जिह्मैर्जितो राज्यं वसूनि च
+तस्य मामवगच्छध्वं भार्यां राजर्षभस्य वै
+दमयन्तीति विख्यातां भर्तृदर्शनलालसाम्
+सा वनानि गिरींश्चैव सरांसि सरितस्तथा
+पल्वलानि च रम्याणि तथारण्यानि सर्वशः
+अन्वेषमाणा भर्तारं नलं रणविशारदम्
+महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता
+कच्चिद्भगवतां पुण्यं तपोवनमिदं नृपः
+भवेत्प्राप्तो नलो नाम निषधानां जनाधिपः
+यत्कृतेऽहमिदं विप्राः प्रपन्ना भृशदारुणम्
+वनं प्रतिभयं घोरं शार्दूलमृगसेवितम्
+यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम्
+आत्म���नं श्रेयसा योक्ष्ये देहस्यास्य विमोचनात्
+को नु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम्
+कथं भविष्याम्यद्याहं भर्तृशोकाभिपीडिता
+एवं विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम्
+दमयन्तीमथोचुस्ते तापसाः सत्यवादिनः
+उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे
+वयं पश्याम तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम्
+निषधानामधिपतिं नलं रिपुनिघातिनम्
+भैमि धर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम्
+विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम्
+तदेव नगरश्रेष्ठं प्रशासन्तमरिंदमम्
+द्विषतां भयकर्तारं सुहृदां शोकनाशनम्
+पतिं द्रक्ष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम्
+एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषीं पार्थिवात्मजाम्
+अन्तर्हितास्तापसास्ते साग्निहोत्राश्रमास्तदा
+सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता अभवत्तदा
+दमयन्त्यनवद्याङ्गी वीरसेननृपस्नुषा
+किं नु स्वप्नो मया दृष्टः कोऽयं विधिरिहाभवत्
+क्व नु ते तापसाः सर्वे क्व तदाश्रममण्डलम्
+क्व सा पुण्यजला रम्या नानाद्विजनिषेविता
+नदी ते च नगा हृद्याः फलपुष्पोपशोभिताः
+ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता
+भर्तृशोकपरा दीना विवर्णवदनाभवत्
+सा गत्वाथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा
+विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाशोकतरुं ततः
+उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं तदा
+पल्लवापीडितं हृद्यं विहंगैरनुनादितम्
+अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन्वनान्तरे
+आपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान्द्रमिडराडिव
+विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शन
+वीतशोकभयाबाधं कच्चित्त्वं दृष्टवान्नृपम्
+नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम्
+निषधानामधिपतिं दृष्टवानसि मे प्रियम्
+एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम्
+व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम्
+यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत्कुरु
+सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात्
+एवं साशोकवृक्षं तमार्ता त्रिः परिगम्य ह
+जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना
+सा ददर्श नगान्नैकान्नैकाश्च सरितस्तथा
+नैकांश्च पर्वतान्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः
+कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदांश्चाद्भुतदर्शनान्
+ददर्श सा भीमसुता पतिमन्वेषती तदा
+गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता
+ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम्
+उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम्
+सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम्
+प्रोद्घुष्टां क्रौञ्चकुररैश्चक्रवाकोपकूजिताम्
+कूर्मग्राहझषाकीर्णां पुलिनद्वीपशोभिताम्
+सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी
+उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह
+उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता
+कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा
+तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः
+केचिच्चिन्तापरास्तस्थुः केचित्तत्र विचुक्रुशुः
+प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्त चापरे
+चक्रुस्तस्यां दयां केचित्पप्रच्छुश्चापि भारत
+कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने
+त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित्त्वमसि मानुषी
+वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथ वा दिशः
+देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः
+यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोऽसि वराङ्गना
+सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्षस्वास्माननिन्दिते
+यथायं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत्
+तथा विधत्स्व कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः
+तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा
+प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनदुःखिता
+सार्थवाहं च सार्थं च जना ये चात्र केचन
+यूनः स्थविरबालाश्च सार्थस्य च पुरोगमाः
+मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम्
+नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम्
+विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषधः
+नलो नाम महाभागस्तं मार्गाम्यपराजितम्
+यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम्
+नलं पार्थिवशार्दूलममित्रगणसूदनम्
+तामुवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः
+सार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वचः
+अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते
+मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि
+कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगानपि
+पश्याम्यस्मिन्वने कष्टे अमनुष्यनिषेविते
+तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु
+साब्रवीद्वणिजः सर्वान्सार्थवाहं च तं ततः
+क्व नु यास्यसि सार्थोऽयमेतदाख्यातुमर्हथ
+सार्थवाह उवाच
+सार्थोऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः
+क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे
+बृहदश्व उवाच
+सा तच्छ्रुत्वानवद्याङ्गी सार्थवाहवचस्तदा
+अगच्छत्तेन वै सार्धं भर्तृदर्शनलालसा
+अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे
+तडागं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकं महत्
+ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम्
+बहुमूलफलोपेतं नानापक्षिगणैर्वृतम्
+तं दृष्ट्वा मृष्टसलिलं मनोहरसुखावहम्
+सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधुः
+संमते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम्
+उवास सार्थः सुमहान्वेलामासाद्य पश्चिमाम्
+अथार्धरात्रसमये निःशब्दस्तिमिते तदा
+सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत्
+पानीयार्थं गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम्
+मार्गं संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थमुत्तमम्
+सुप्तं ममर्द सहसा चेष्टमानं महीतले
+हाहारवं प्रमुञ्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनः
+वनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रान्धा महतो भयात्
+केचिद्दन्तैः करैः केचित्केचित्पद्भ्यां हता नराः
+गोखरोष्ट्राश्वबहुलं पदातिजनसंकुलम्
+भयार्तं धावमानं तत्परस्परहतं तदा
+घोरान्नादान्विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले
+वृक्षेष्वासज्य संभग्नाः पतिता विषमेषु च
+तथा तन्निहतं सर्वं समृद्धं सार्थमण्डलम्
+अथापरेद्युः संप्राप्ते हतशिष्टा जनास्तदा
+वनगुल्माद्विनिष्क्रम्य शोचन्तो वैशसं कृतम्
+भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च जनाधिप
+अशोचत्तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम्
+योऽपि मे निर्जनेऽरण्ये संप्राप्तोऽयं जनार्णवः
+हतोऽयं हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तु
+प्राप्तव्यं सुचिरं दुःखं मया नूनमसंशयम्
+नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम्
+यन्नाहमद्य मृदिता हस्तियूथेन दुःखिता
+न ह्यदैवकृतं किंचिन्नराणामिह विद्यते
+न च मे बालभावेऽपि किंचिद्व्यपकृतं कृतम्
+कर्मणा मनसा वाचा यदिदं दुःखमागतम्
+मन्ये स्वयंवरकृते लोकपालाः समागताः
+प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः
+नूनं तेषां प्रभावेन वियोगं प्राप्तवत्यहम्
+एवमादीनि दुःखानि सा विलप्य वराङ्गना
+हतशिष्टैः सह तदा ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
+अगच्छद्राजशार्दूल दुःखशोकपरायणा
+गच्छन्ती सा चिरात्कालात्पुरमासादयन्महत्
+सायाह्ने चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः
+वस्त्रार्धकर्तसंवीता प्रविवेश पुरोत्तमम्
+तां विवर्णां कृशां दीनां मुक्तकेशीममार्जनाम्
+उन्मत्तामिव गच्छन्तीं ददृशुः पुरवासिनः
+प्रविशन्तीं तु तां दृष्ट्वा चेदिराजपुरीं तदा
+अनुजग्मुस्ततो बाला ग्रामिपुत्राः कुतूहलात्
+सा तैः परिवृतागच्छत्समीपं राजवेश्मनः
+तां प्रासादगतापश्यद्राजमाता जनैर्वृताम्
+सा जनं वारयित्वा तं प्��ासादतलमुत्तमम्
+आरोप्य विस्मिता राजन्दमयन्तीमपृच्छत
+एवमप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपुः
+भासि विद्युदिवाभ्रेषु शंस मे कासि कस्य वा
+न हि ते मानुषं रूपं भूषणैरपि वर्जितम्
+असहाया नरेभ्यश्च नोद्विजस्यमरप्रभे
+तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भैमी वचनमब्रवीत्
+मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम्
+सैरन्ध्रीं जातिसंपन्नां भुजिष्यां कामवासिनीम्
+फलमूलाशनामेकां यत्रसायंप्रतिश्रयाम्
+असंख्येयगुणो भर्ता मां च नित्यमनुव्रतः
+भर्तारमपि तं वीरं छायेवानपगा सदा
+तस्य दैवात्प्रसङ्गोऽभूदतिमात्रं स्म देवने
+द्यूते स निर्जितश्चैव वनमेकोऽभ्युपेयिवान्
+तमेकवसनं वीरमुन्मत्तमिव विह्वलम्
+आश्वासयन्ती भर्तारमहमन्वगमं वनम्
+स कदाचिद्वने वीरः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे
+क्षुत्परीतः सुविमनास्तदप्येकं व्यसर्जयत्
+तमेकवसनं नग्नमुन्मत्तं गतचेतसम्
+अनुव्रजन्ती बहुला न स्वपामि निशाः सदा
+ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मां क्वचित्
+वाससोऽर्धं परिच्छिद्य त्यक्तवान्मामनागसम्
+तं मार्गमाणा भर्तारं दह्यमाना दिनक्षपाः
+न विन्दाम्यमरप्रख्यं प्रियं प्राणधनेश्वरम्
+तामश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहु
+राजमाताब्रवीदार्तां भैमीमार्ततरा स्वयम्
+वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिर्मे त्वयि वर्तते
+मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम
+अथ वा स्वयमागच्छेत्परिधावन्नितस्ततः
+इहैव वसती भद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे
+राजमातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचोऽब्रवीत्
+समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि
+उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम्
+न चाहं पुरुषानन्यान्संभाषेयं कथंचन
+प्रार्थयेद्यदि मां कश्चिद्दण्ड्यस्ते स पुमान्भवेत्
+भर्तुरन्वेषणार्थं तु पश्येयं ब्राह्मणानहम्
+यद्येवमिह कर्तव्यं वसाम्यहमसंशयम्
+अतोऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये क्वचित्
+तां प्रहृष्टेन मनसा राजमातेदमब्रवीत्
+सर्वमेतत्करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदृशम्
+एवमुक्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशां पते
+उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत
+सैरन्ध्रीमभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम्
+एतया सह मोदस्व निरुद्विग्नमनाः स्वयम्
+बृहदश्व उवाच
+उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशां पते
+ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने
+तत्र शुश्राव मध्येऽग्नौ शब्दं भूतस्य कस्यचित्
+अभिधाव नलेत्युच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत्
+मा भैरिति नलश्चोक्त्वा मध्यमग्नेः प्रविश्य तम्
+ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम्
+स नागः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानो नलं तदा
+उवाच विद्धि मां राजन्नागं कर्कोटकं नृप
+मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिरनागाः सुमहातपाः
+तेन मन्युपरीतेन शप्तोऽस्मि मनुजाधिप
+तस्य शापान्न शक्नोमि पदाद्विचलितुं पदम्
+उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस्त्रातुमर्हति मां भवान्
+सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः
+लघुश्च ते भविष्यामि शीघ्रमादाय गच्छ माम्
+एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः
+तं गृहीत्वा नलः प्रायादुद्देशं दाववर्जितम्
+आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना
+उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत्
+पदानि गणयन्गच्छ स्वानि नैषध कानिचित्
+तत्र तेऽहं महाराज श्रेयो धास्यामि यत्परम्
+ततः संख्यातुमारब्धमदशद्दशमे पदे
+तस्य दष्टस्य तद्रूपं क्षिप्रमन्तरधीयत
+स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतं नलः
+स्वरूपधारिणं नागं ददर्श च महीपतिः
+ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन्नलमब्रवीत्
+मया तेऽन्तर्हितं रूपं न त्वा विद्युर्जना इति
+यत्कृते चासि विकृतो दुःखेन महता नल
+विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति
+विषेण संवृतैर्गात्रैर्यावत्त्वां न विमोक्ष्यति
+तावत्त्वयि महाराज दुःखं वै स निवत्स्यति
+अनागा येन निकृतस्त्वमनर्हो जनाधिप
+क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता
+न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतोऽपि वा
+ब्रह्मविद्भ्यश्च भविता मत्प्रसादान्नराधिप
+राजन्विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति
+संग्रामेषु च राजेन्द्र शश्वज्जयमवाप्स्यसि
+गच्छ राजन्नितः सूतो बाहुकोऽहमिति ब्रुवन्
+समीपमृतुपर्णस्य स हि वेदाक्षनैपुणम्
+अयोध्यां नगरीं रम्यामद्यैव निषधेश्वर
+स तेऽक्षहृदयं दाता राजाश्वहृदयेन वै
+इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान्मित्रं चैव भविष्यति
+भविष्यसि यदाक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा
+समेष्यसि च दारैस्त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः
+राज्येन तनयाभ्यां च सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
+स्वरूपं च यदा द्रष्टुमिच्छेथास्त्वं नराधिप
+संस्मर्तव्यस्तदा तेऽहं वासश्चेदं निवासयेः
+अनेन वाससाच्छन्नः स्वरूपं प्रतिपत्स्यसे
+इत्युक्त्वा प्रददावस्मै दिव्य��� वासोयुगं तदा
+एवं नलं समादिश्य वासो दत्त्वा च कौरव
+नागराजस्ततो राजंस्तत्रैवान्तरधीयत
+बृहदश्व उवाच
+तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः
+ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद्दशमेऽहनि
+स राजानमुपातिष्ठद्बाहुकोऽहमिति ब्रुवन्
+अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः
+अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च
+अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः
+यानि शिल्पानि लोकेऽस्मिन्यच्चाप्यन्यत्सुदुष्करम्
+सर्वं यतिष्ये तत्कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम्
+ऋतुपर्ण उवाच
+वस बाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि
+शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्धीयते मे विशेषतः
+स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम
+भवेयुरश्वाध्यक्षोऽसि वेतनं ते शतं शताः
+त्वामुपस्थास्यतश्चेमौ नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ
+एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक
+बृहदश्व उवाच
+एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्र पूजितः
+ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः
+स तत्र निवसन्राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन्
+सायं सायं सदा चेमं श्लोकमेकं जगाद ह
+क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी
+स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति
+एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोऽब्रवीत्
+कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक
+तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित्
+आसीद्बहुमता नारी तस्या दृढतरं च सः
+स वै केनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत
+विप्रयुक्तश्च मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडितः
+दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रितः
+निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकमेकं स्म गायति
+स वै भ्रमन्महीं सर्वां क्वचिदासाद्य किंचन
+वसत्यनर्हस्तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन्
+सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छ्रेऽप्यनुगता वने
+त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति
+एका बालानभिज्ञा च मार्गाणामतथोचिता
+क्षुत्पिपासापरीता च दुष्करं यदि जीवति
+श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे
+त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष
+इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन्
+अज्ञातवासमवसद्राज्ञस्तस्य निवेशने
+बृहदश्व उवाच
+हृतराज्ये नले भीमः सभार्ये प्रेष्यतां गते
+द्विजान्प्रस्थापयामास नलदर्शनकाङ्क्षया
+संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्त्वा च पुष्कलम्
+मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम्
+अस्मिन्कर्मणि निष्��न्ने विज्ञाते निषधाधिपे
+गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यति
+अग्रहारं च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम्
+न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलोऽपि वा
+ज्ञातमात्रेऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम्
+इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम्
+पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया
+ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः
+विचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवेश्मनि
+पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम्
+मन्दप्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम्
+पिनद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः
+तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्
+तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन्
+सुदेव उवाच
+यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयमङ्गना
+कृतार्थोऽस्म्यद्य दृष्ट्वेमां लोककान्तामिव श्रियम्
+पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम्
+कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः
+चारुपद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतीमिव
+इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव
+विदर्भसरसस्तस्माद्दैवदोषादिवोद्धृताम्
+मलपङ्कानुलिप्ताङ्गीं मृणालीमिव तां भृशम्
+पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम्
+पतिशोकाकुलां दीनां शुष्कस्रोतां नदीमिव
+विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम्
+हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलामिव पद्मिनीम्
+सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम्
+दह्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम्
+रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाममण्डिताम्
+चन्द्रलेखामिव नवां व्योम्नि नीलाभ्रसंवृताम्
+कामभोगैः प्रियैर्हीनां हीनां बन्धुजनेन च
+देहं धारयतीं दीनां भर्तृदर्शनकाङ्क्षया
+भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर्विना
+एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभते
+दुष्करं कुरुतेऽत्यर्थं हीनो यदनया नलः
+धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति
+इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम्
+सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः
+कदा नु खलु दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा
+भर्तुः समागमात्साध्वी रोहिणी शशिनो यथा
+अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैषधः प्रीतिमेष्यति
+राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लब्ध्वेव मेदिनीम्
+तुल्यशीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंयुताम्
+नैषधोऽर्हति वैदर्भीं तं चेयमसितेक्षणा
+युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्त्ववतो मया
+समाश्वास��ितुं भार्यां पतिदर्शनलालसाम्
+अयमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
+अदृष्टपूर्वां दुःखस्य दुःखार्तां ध्यानतत्पराम्
+बृहदश्व उवाच
+एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम्
+उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणोऽब्रवीत्
+अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस्ते दयितः सखा
+भीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वामन्वेष्टुमिहागतः
+कुशली ते पिता राज्ञि जनित्री भ्रातरश्च ते
+आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते
+त्वत्कृते बन्धुवर्गाश्च गतसत्त्वा इवासते
+अभिज्ञाय सुदेवं तु दमयन्ती युधिष्ठिर
+पर्यपृच्छत्ततः सर्वान्क्रमेण सुहृदः स्वकान्
+रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोककर्शिता
+दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुरिष्टं द्विजोत्तमम्
+ततो रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिताम्
+सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत
+जनित्र्यै प्रेषयामास सैरन्ध्री रुदते भृशम्
+ब्राह्मणेन समागम्य तां वेद यदि मन्यसे
+अथ चेदिपतेर्माता राज्ञश्चान्तःपुरात्तदा
+जगाम यत्र सा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत्
+ततः सुदेवमानाय्य राजमाता विशां पते
+पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी
+कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर्वा वामलोचना
+त्वया च विदिता विप्र कथमेवंगता सती
+एतदिच्छाम्यहं त्वत्तो ज्ञातुं सर्वमशेषतः
+तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्या देवरूपिणीम्
+एवमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमः
+सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम्
+सुदेव उवाच
+विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः
+सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता
+राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः
+भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः
+स वै द्यूते जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महीपतिः
+दमयन्त्या गतः सार्धं न प्रज्ञायत कर्हिचित्
+ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीमिमाम्
+सेयमासादिता बाला तव पुत्रनिवेशने
+अस्या रूपेण सदृशी मानुषी नेह विद्यते
+अस्याश्चैव भ्रुवोर्मध्ये सहजः पिप्लुरुत्तमः
+श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितोऽन्तर्हितो मया
+मलेन संवृतो ह्यस्यास्तन्वभ्रेणेव चन्द्रमाः
+चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मितः
+प्रतिपत्कलुषेवेन्दोर्लेखा नाति विराजते
+न चास्या नश्यते रूपं वपुर्मलसमाचितम्
+असंस्कृतमपि व्यक्तं भाति काञ्चनसंनिभम्
+अनेन वपुषा बाला पिप्लुनानेन चैव ह
+लक्षिते��ं मया देवी पिहितोऽग्निरिवोष्मणा
+बृहदश्व उवाच
+तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशां पते
+सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम्
+स मलेनापकृष्टेन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत
+दमयन्त्यास्तदा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः
+पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत
+रुदन्त्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तमिव तस्थतुः
+उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत्
+भगिन्या दुहिता मेऽसि पिप्लुनानेन सूचिता
+अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मनः
+सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश्चारुदर्शने
+भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोरहं पुनः
+त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर्गृहे
+यथैव ते पितुर्गेहं तथेदमपि भामिनि
+यथैव हि ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव
+तां प्रहृष्टेन मनसा दमयन्ती विशां पते
+अभिवाद्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमब्रवीत्
+अज्ञायमानापि सती सुखमस्म्युषितेह वै
+सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया
+सुखात्सुखतरो वासो भविष्यति न संशयः
+चिरविप्रोषितां मातर्मामनुज्ञातुमर्हसि
+दारकौ च हि मे नीतौ वसतस्तत्र बालकौ
+पित्रा विहीनौ शोकार्तौ मया चैव कथं नु तौ
+यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि
+विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश
+बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्टा मातृष्वसा नृप
+गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः
+प्रस्थापयद्राजमाता श्रीमता नरवाहिना
+यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम्
+ततः सा नचिरादेव विदर्भानगमच्छुभा
+तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः प्रत्यपूजयत्
+सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान्दारकौ च तौ
+मातरं पितरं चैव सर्वं चैव सखीजनम्
+देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशस्विनी
+विधिना परेण कल्याणी दमयन्ती विशां पते
+अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः
+प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च
+सा व्युष्टा रजनीं तत्र पितुर्वेश्मनि भामिनी
+विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत्
+दमयन्त्युवाच
+मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं ब्रवीमि ते
+नरवीरस्य वै तस्य नलस्यानयने यत
+बृहदश्व उवाच
+दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता
+बाष्पेण पिहिता राजन्नोत्तरं किंचिदब्रवीत्
+तदवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा
+हाहाभूतमतीवासीद्भृशं च प्ररुरोद ह
+ततो भीमं महाराज भार्या वचनमब्रवीत्
+दमयन्ती तव सुता भ���्तारमनुशोचति
+अपकृष्य च लज्जां मां स्वयमुक्तवती नृप
+प्रयतन्तु तव प्रेष्याः पुण्यश्लोकस्य दर्शने
+तया प्रचोदितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिनः
+प्रास्थापयद्दिशः सर्वा यतध्वं नलदर्शने
+ततो विदर्भाधिपतेर्नियोगाद्ब्राह्मणर्षभाः
+दमयन्तीमथो दृष्ट्वा प्रस्थिताः स्मेत्यथाब्रुवन्
+अथ तानब्रवीद्भैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वचः
+ब्रुवध्वं जनसंसत्सु तत्र तत्र पुनः पुनः
+क्व नु त्वं कितव छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम
+उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय
+सा वै यथा समादिष्टा तत्रास्ते त्वत्प्रतीक्षिणी
+दह्यमाना भृशं बाला वस्त्रार्धेनाभिसंवृता
+तस्या रुदन्त्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव
+प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं ददस्व च
+एतदन्यच्च वक्तव्यं कृपां कुर्याद्यथा मयि
+वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावकः
+भर्तव्या रक्षणीया च पत्नी हि पतिना सदा
+तन्नष्टमुभयं कस्माद्धर्मज्ञस्य सतस्तव
+ख्यातः प्राज्ञः कुलीनश्च सानुक्रोशश्च त्वं सदा
+संवृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात्
+स कुरुष्व महेष्वास दयां मयि नरर्षभ
+आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव हि मे श्रुतम्
+एवं ब्रुवाणान्यदि वः प्रतिब्रूयाद्धि कश्चन
+स नरः सर्वथा ज्ञेयः कश्चासौ क्व च वर्तते
+यच्च वो वचनं श्रुत्वा ब्रूयात्प्रतिवचो नरः
+तदादाय वचः क्षिप्रं ममावेद्यं द्विजोत्तमाः
+यथा च वो न जानीयाच्चरतो भीमशासनात्
+पुनरागमनं चैव तथा कार्यमतन्द्रितैः
+यदि वासौ समृद्धः स्याद्यदि वाप्यधनो भवेत्
+यदि वाप्यर्थकामः स्याज्ज्ञेयमस्य चिकीर्षितम्
+एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम्
+नलं मृगयितुं राजंस्तथा व्यसनिनं तदा
+ते पुराणि सराष्ट्राणि ग्रामान्घोषांस्तथाश्रमान्
+अन्वेषन्तो नलं राजन्नाधिजग्मुर्द्विजातयः
+तच्च वाक्यं तथा सर्वे तत्र तत्र विशां पते
+श्रावयां चक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम्
+बृहदश्व उवाच
+अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः
+प्रत्येत्य नगरं भैमीमिदं वचनमब्रवीत्
+नैषधं मृगयानेन दमयन्ति दिवानिशम्
+अयोध्यां नगरीं गत्वा भाङ्गस्वरिरुपस्थितः
+श्रावितश्च मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने
+ऋतुपर्णो महाभागो यथोक्तं वरवर्णिनि
+तच्छ्रुत्वा नाब्रवीत्किंचिदृतुपर्णो नराधिपः
+न च पारिषदः कश्चिद्भाष्यमाणो ��यासकृत्
+अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश्चिदब्रवीत्
+ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः
+सूतस्तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो ह्रस्वबाहुकः
+शीघ्रयाने सुकुशलो मृष्टकर्ता च भोजने
+स विनिःश्वस्य बहुशो रुदित्वा च मुहुर्मुहुः
+कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चादिदमभाषत
+वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः
+आत्मानमात्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः
+रहिता भर्तृभिश्चैव न क्रुध्यन्ति कदाचन
+विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च
+यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्धुमर्हति
+प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः
+आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति
+सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम्
+भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं श्यामा न क्रोद्धुमर्हति
+तस्य तद्वचनं श्रुत्वा त्वरितोऽहमिहागतः
+श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश्चैव निवेदय
+एतच्छ्रुत्वाश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशां पते
+दमयन्ती रहोऽभ्येत्य मातरं प्रत्यभाषत
+अयमर्थो न संवेद्यो भीमे मातः कथंचन
+त्वत्संनिधौ समादेक्ष्ये सुदेवं द्विजसत्तमम्
+यथा न नृपतिर्भीमः प्रतिपद्येत मे मतम्
+तथा त्वया प्रयत्तव्यं मम चेत्प्रियमिच्छसि
+यथा चाहं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान्
+तेनैव मङ्गलेनाशु सुदेवो यातु माचिरम्
+समानेतुं नलं मातरयोध्यां नगरीमितः
+विश्रान्तं च ततः पश्चात्पर्णादं द्विजसत्तमम्
+अर्चयामास वैदर्भी धनेनातीव भामिनी
+नले चेहागते विप्र भूयो दास्यामि ते वसु
+त्वया हि मे बहु कृतं यथा नान्यः करिष्यति
+यद्भर्त्राहं समेष्यामि शीघ्रमेव द्विजोत्तम
+एवमुक्तोऽर्चयित्वा तामाशीर्वादैः सुमङ्गलैः
+गृहानुपययौ चापि कृतार्थः स महामनाः
+ततश्चानाय्य तं विप्रं दमयन्ती युधिष्ठिर
+अब्रवीत्संनिधौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता
+गत्वा सुदेव नगरीमयोध्यावासिनं नृपम्
+ऋतुपर्णं वचो ब्रूहि पतिमन्यं चिकीर्षती
+आस्थास्यति पुनर्भैमी दमयन्ती स्वयंवरम्
+तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः
+यथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति
+यदि संभावनीयं ते गच्छ शीघ्रमरिंदम
+सूर्योदये द्वितीयं सा भर्तारं वरयिष्यति
+न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवन्मृतोऽपि वा
+एवं तया यथोक्तं वै गत्वा राजानमब्रवीत्
+ऋतुपर्णं महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा
+बृहदश्व उवाच
+श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतु���र्णो नराधिपः
+सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत
+विदर्भान्यातुमिच्छामि दमदन्त्याः स्वयंवरम्
+एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक
+एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह
+व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः
+दमयन्ती भवेदेतत्कुर्याद्दुःखेन मोहिता
+अस्मदर्थे भवेद्वायमुपायश्चिन्तितो महान्
+नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी
+मया क्षुद्रेण निकृता पापेनाकृतबुद्धिना
+स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः
+स्यादेवमपि कुर्यात्सा विवशा गतसौहृदा
+मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा
+न चैवं कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः
+यदत्र तथ्यं पथ्यं च गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम्
+ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम्
+इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः
+कृताञ्जलिरुवाचेदमृतुपर्णं नराधिपम्
+प्रतिजानामि ते सत्यं गमिष्यसि नराधिप
+एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप
+ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः
+अश्वशालामुपागम्य भाङ्गस्वरिनृपाज्ञया
+स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकः
+अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान्
+तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान्
+वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून्
+शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः
+दृष्ट्वा तानब्रवीद्राजा किंचित्कोपसमन्वितः
+किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या हि ते वयम्
+कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मम
+महानध्वा च तुरगैर्गन्तव्यः कथमीदृशैः
+बाहुक उवाच
+एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः
+अथान्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि कान्योजयामि ते
+ऋतुपर्ण उवाच
+त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलश्चासि बाहुक
+यान्मन्यसे समर्थांस्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय
+बृहदश्व उवाच
+ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान्
+योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नरः
+ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः
+अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः
+ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशां पते
+सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान्
+रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सः
+सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम्
+ते चोद्यमाना विधिना बाहुकेन हयोत्तमाः
+समुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्निव
+तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरं��सः
+अयोध्याधिपतिर्धीमान्विस्मयं परमं ययौ
+रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत्
+वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम्
+किं नु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः
+तथा हि लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत्
+शालिहोत्रोऽथ किं नु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित्
+मानुषं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम्
+उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयः
+सोऽयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत्
+अथ वा यां नलो वेद विद्यां तामेव बाहुकः
+तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च
+अपि चेदं वयस्तुल्यमस्य मन्ये नलस्य च
+नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यस्तु भविष्यति
+प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम्
+दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च विरूपणैः
+भवेत्तु मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यतां प्रति
+प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति हि मे मतिः
+वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः
+नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः
+एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेयः पर्यचिन्तयत्
+हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः
+ऋतुपर्णस्तु राजेन्द्र बाहुकस्य हयज्ञताम्
+चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः
+बलं वीर्यं तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत्
+परं यत्नं च संप्रेक्ष्य परां मुदमवाप ह
+बृहदश्व उवाच
+स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च
+अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्निव
+तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः
+उत्तरीयमथापश्यद्भ्रष्टं परपुरंजयः
+ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा
+ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः
+निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान्
+वार्ष्णेयो यावदेतं मे पटमानयतामिति
+नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव
+योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस्त्वया पुनः
+एवमुक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः
+आससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम्
+तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषत
+ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम्
+सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन
+नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित्
+वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक
+पतितानि च यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम्
+एकपत्राधिकं पत्रं फलमेकं च बाहुक
+पञ्च कोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः
+प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः
+आभ्यां फलसहस्रे द्���े पञ्चोनं शतमेव च
+ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत्
+परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन
+अथ ते गणिते राजन्विद्यते न परोक्षता
+प्रत्यक्षं ते महाराज गणयिष्ये बिभीतकम्
+अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति च
+संख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप
+मुहूर्तमिव वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम्
+तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम्
+बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः
+प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथ वा त्वरते भवान्
+एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः
+अब्रवीदृतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन
+त्वमेव यन्ता नान्योऽस्ति पृथिव्यामपि बाहुक
+त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद
+शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि
+कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक
+विदर्भान्यदि यात्वाद्य सूर्यं दर्शयितासि मे
+अथाब्रवीद्बाहुकस्तं संख्यायेमं बिभीतकम्
+ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वेदं वचो मम
+अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह
+सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम्
+ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत्
+गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि च
+अत्यद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम्
+श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां यथैतज्ज्ञायते नृप
+तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने तदा
+विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम्
+बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम
+मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ
+ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात्
+हयज्ञानस्य लोभाच्च तथेत्येवाब्रवीद्वचः
+यथेष्टं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम्
+निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक
+एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै
+तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः
+कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन्
+कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः
+स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालमनात्मवान्
+ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपमकरोत्कलिः
+तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः
+तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः
+कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम्
+इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत्पुरा
+यदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भृशपीडितः
+अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखमपराजित
+विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम्
+ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताः
+मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति
+एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः
+ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम्
+कलिस्त्वन्येन नादृश्यत्कथयन्नैषधेन वै
+ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा
+संप्रनष्टे कलौ राजन्संख्यायाथ फलान्युत
+मुदा परमया युक्तस्तेजसा च परेण ह
+रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैः
+बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात्
+हयोत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः
+नलः संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना
+विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महामनाः
+नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद्गृहान्
+ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपते
+विमुक्तः कलिना राजन्रूपमात्रवियोजितः
+बृहदश्व उवाच
+ततो विदर्भान्संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम्
+ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन्
+स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम्
+नादयन्रथघोषेण सर्वाः सोपदिशो दश
+ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः
+श्रुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ
+दमयन्ती च शुश्राव रथघोषं नलस्य तम्
+यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे
+नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु
+सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः
+प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः
+हयाश्च शुश्रुवुस्तत्र रथघोषं महीपतेः
+ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा
+प्रणेदुरुन्मुखा राजन्मेघोदयमिवेक्ष्य ह
+दमयन्त्युवाच
+यथासौ रथनिर्घोषः पूरयन्निव मेदिनीम्
+मम ह्लादयते चेतो नल एष महीपतिः
+अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि
+असंख्येयगुणं वीरं विनशिष्याम्यसंशयम्
+यदि वै तस्य वीरस्य बाह्वोर्नाद्याहमन्तरम्
+प्रविशामि सुखस्पर्शं विनशिष्याम्यसंशयम्
+यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः
+अद्य चामीकरप्रख्यो विनशिष्याम्यसंशयम्
+यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणवारणः
+नाभिगच्छति राजेन्द्रो विनशिष्याम्यसंशयम्
+न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यनुपाकृतम्
+न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्वपि महात्मनः
+प्रभुः क्षमावान्वीरश्च मृदुर्दान्तो जितेन्द्रियः
+रहोऽनीचानुवर्ती च क्लीबवन्मम नैषधः
+गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम्
+हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम्
+बृहदश्व उवाच
+एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत
+आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया
+ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम्
+ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम्
+ततोऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश्च रथोत्तमात्
+हयांस्तानवमुच्याथ स्थापयामासतू रथम्
+सोऽवतीर्य रथोपस्थादृतुपर्णो नराधिपः
+उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम्
+तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः
+अकस्मात्सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति
+किं कार्यं स्वागतं तेऽस्तु राज्ञा पृष्टश्च भारत
+नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुहित्रर्थे समागतम्
+ऋतुपर्णोऽपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः
+राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कंचन
+नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम्
+ततो विगणयन्राजा मनसा कोसलाधिपः
+आगतोऽस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादकः
+राजापि च स्मयन्भीमो मनसाभिविचिन्तयत्
+अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम्
+ग्रामान्बहूनतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम्
+अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम्
+नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत्
+विश्राम्यतामिति वदन्क्लान्तोऽसीति पुनः पुनः
+स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः
+राजप्रेष्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत्
+ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे
+बाहुको रथमास्थाय रथशालामुपागमत्
+स मोचयित्वा तानश्वान्परिचार्य च शास्त्रतः
+स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत्
+दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम्
+सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम्
+चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वनः
+नलस्येव महानासीन्न च पश्यामि नैषधम्
+वार्ष्णेयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता
+तेनास्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत्
+आहोस्विदृतुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्तथा
+ततोऽयं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते
+एवं वितर्कयित्वा तु दमयन्ती विशां पते
+दूतीं प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे नृप
+दमयन्त्युवाच
+गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः
+उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः
+अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वं समाहिता
+पृच्छेथाः पुरुषं ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते
+अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः
+तथा च मे मनस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः
+ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा
+प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुध्येथास्त्वमनिन्द��ते
+बृहदश्व उवाच
+एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत्
+दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थान्ववैक्षत
+केशिन्युवाच
+स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम्
+दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ
+कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः
+तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति
+बाहुक उवाच
+श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कौसल्येन यशस्विना
+द्वितीयो दमयन्त्या वै श्वोभूत इति भामिनि
+श्रुत्वा तं प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः
+हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः
+केशिन्युवाच
+अथ योऽसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः
+त्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम्
+बाहुक उवाच
+पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रुतः
+स नले विद्रुते भद्रे भाङ्गस्वरिमुपस्थितः
+अहमप्यश्वकुशलः सूदत्वे च सुनिष्ठितः
+ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम्
+केशिन्युवाच
+अथ जानाति वार्ष्णेयः क्व नु राजा नलो गतः
+कथंचित्त्वयि वैतेन कथितं स्यात्तु बाहुक
+बाहुक उवाच
+इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्याशुभकर्मणः
+गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम्
+न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि
+गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः
+आत्मैव हि नलं वेत्ति या चास्य तदनन्तरा
+न हि वै तानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित्
+केशिन्युवाच
+योऽसावयोध्यां प्रथमं गतवान्ब्राह्मणस्तदा
+इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनः पुनः
+क्व नु त्वं कितव छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम
+उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय
+सा वै यथा समादिष्टा तत्रास्ते त्वत्प्रतीक्षिणी
+दह्यमाना दिवारात्रं वस्त्रार्धेनाभिसंवृता
+तस्या रुदन्त्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव
+प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं प्रयच्छ च
+तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रब्रवीहि महामते
+तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छत्यनिन्दिता
+एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल
+यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति
+बृहदश्व उवाच
+एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन
+हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने
+स निगृह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः
+बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत्
+वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः
+आत्मानमात्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः
+रहिता भ��्तृभिश्चैव न क्रुध्यन्ति कदाचन
+प्राणांश्चारित्रकवचा धारयन्तीह सत्स्त्रियः
+प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः
+आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति
+सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम्
+भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं क्षुधितं व्यसनाप्लुतम्
+एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुःखितः
+न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत
+ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत्
+तत्सर्वं कथितं चैव विकारं चैव तस्य तम्
+बृहदश्व उवाच
+दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा भृशं शोकपरायणा
+शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीमिदमब्रवीत्
+गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके
+अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय
+यदा च किंचित्कुर्यात्स कारणं तत्र भामिनि
+तत्र संचेष्टमानस्य संलक्ष्यं ते विचेष्टितम्
+न चास्य प्रतिबन्धेन देयोऽग्निरपि भामिनि
+याचते न जलं देयं सम्यगत्वरमाणया
+एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय
+यच्चान्यदपि पश्येथास्तच्चाख्येयं त्वया मम
+दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथाशु केशिनी
+निशाम्य च हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनरागमत्
+सा तत्सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत्
+निमित्तं यत्तदा दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम्
+केशिन्युवाच
+दृढं शुच्युपचारोऽसौ न मया मानुषः क्वचित्
+दृष्टपूर्वः श्रुतो वापि दमयन्ति तथाविधः
+ह्रस्वमासाद्य संचारं नासौ विनमते क्वचित्
+तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गमुत्सर्पति यथासुखम्
+संकटेऽप्यस्य सुमहद्विवरं जायतेऽधिकम्
+ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः
+प्रेषितं तत्र राज्ञा च मांसं सुबहु पाशवम्
+तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भस्तत्रोपकल्पितः
+स तेनावेक्षितः कुम्भः पूर्ण एवाभवत्तदा
+ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः
+तृणमुष्टिं समादाय आविध्यैनं समादधत्
+अथ प्रज्वलितस्तत्र सहसा हव्यवाहनः
+तदद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताहमिहागता
+अन्यच्च तस्मिन्सुमहदाश्चर्यं लक्षितं मया
+यदग्निमपि संस्पृश्य नैव दह्यत्यसौ शुभे
+छन्देन चोदकं तस्य वहत्यावर्जितं द्रुतम्
+अतीव चान्यत्सुमहदाश्चर्यं दृष्टवत्यहम्
+यत्स पुष्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः
+मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि तान्यथ
+भूय एव सुगन्धीनि हृषितानि भवन्ति च
+एतान्यद्भुतकल्पानि दृष्ट्वाहं द्रुतमागता
+बृहदश्व उवाच
+दम��न्ती तु तच्छ्रुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम्
+अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम्
+सा शङ्कमाना भर्तारं नलं बाहुकरूपिणम्
+केशिनीं श्लक्ष्णया वाचा रुदती पुनरब्रवीत्
+पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम्
+महानसाच्छृतं मांसं समादायैहि भामिनि
+सा गत्वा बाहुके व्यग्रे तन्मांसमपकृष्य च
+अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणं प्रियकारिणी
+दमयन्त्यै ततः प्रादात्केशिनी कुरुनन्दन
+सोचिता नलसिद्धस्य मांसस्य बहुशः पुरा
+प्राश्य मत्वा नलं सूदं प्राक्रोशद्भृशदुःखिता
+वैक्लव्यं च परं गत्वा प्रक्षाल्य च मुखं ततः
+मिथुनं प्रेषयामास केशिन्या सह भारत
+इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुकः
+अभिद्रुत्य ततो राजा परिष्वज्याङ्कमानयत्
+बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ
+भृशं दुःखपरीतात्मा सस्वरं प्ररुरोद ह
+नैषधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत्तदा
+उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत्
+इदं सुसदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः
+ततो दृष्ट्वैव सहसा बाष्पमुत्सृष्टवानहम्
+बहुशः संपतन्तीं त्वां जनः शङ्केत दोषतः
+वयं च देशातिथयो गच्छ भद्रे नमोऽस्तु ते
+बृहदश्व उवाच
+सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः
+आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत्
+दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम्
+मातुः सकाशं दुःखार्ता नलशङ्कासमुत्सुका
+परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया
+रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छामि वेदितुम्
+स वा प्रवेश्यतां मातर्मां वानुज्ञातुमर्हसि
+विदितं वाथ वाज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम्
+एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत्
+दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानाच्च पार्थिवः
+सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ
+नलं प्रवेशयामास यत्र तस्याः प्रतिश्रयः
+तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा
+तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी
+ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी
+दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत्
+दृष्टपूर्वस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम बाहुक
+सुप्तामुत्सृज्य विपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम्
+अनागसं प्रियां भार्यां विजने श्रममोहिताम्
+अपहाय तु को गच्छेत्पुण्यश्लोकमृते नलम्
+किं नु तस्य मया कार्यमपराद्धं महीपतेः
+यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्निद्रया हृताम्
+साक्षाद्देवानपाहाय वृतो यः स मय��� पुरा
+अनुव्रतां साभिकामां पुत्रिणीं त्यक्तवान्कथम्
+अग्नौ पाणिगृहीतां च हंसानां वचने स्थिताम्
+भरिष्यामीति सत्यं च प्रतिश्रुत्य क्व तद्गतम्
+दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिंदम
+शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद्बहु
+अतीव कृष्णताराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत्
+परिस्रवन्नलो दृष्ट्वा शोकार्त इदमब्रवीत्
+मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम्
+कलिना तत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम्
+त्वया तु धर्मभृच्छ्रेष्ठे शापेनाभिहतः पुरा
+वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां विवाससम्
+स मच्छरीरे त्वच्छापाद्दह्यमानोऽवसत्कलिः
+त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नाविव समाहितः
+मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः
+दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे
+विमुच्य मां गतः पापः स ततोऽहमिहागतः
+त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत्प्रयोजनम्
+कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम्
+उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित्
+दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात्
+भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति
+स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः
+श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाङ्गस्वरिरुपस्थितः
+दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम्
+प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत्
+दमयन्त्युवाच
+न मामर्हसि कल्याण पापेन परिशङ्कितुम्
+मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप
+तवाभिगमनार्थं तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः
+वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश
+ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव
+अभ्यगच्छत्कोसलायामृतुपर्णनिवेशने
+तेन वाक्ये हृते सम्यक्प्रतिवाक्ये तथाहृते
+उपायोऽयं मया दृष्टो नैषधानयने तव
+त्वामृते न हि लोकेऽन्य एकाह्ना पृथिवीपते
+समर्थो योजनशतं गन्तुमश्वैर्नराधिप
+तथा चेमौ महीपाल भजेऽहं चरणौ तव
+यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसापि चराम्यहम्
+अयं चरति लोकेऽस्मिन्भूतसाक्षी सदागतिः
+एष मुञ्चतु मे प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्
+तथा चरति तिग्मांशुः परेण भुवनं सदा
+स विमुञ्चतु मे प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्
+चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत्
+स विमुञ्चतु मे प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्
+एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै
+विब्रुवन्तु यथासत्यमेते वाद्य त्यजन्तु माम्
+एवमुक्ते ततो वायुरन्तरिक्षादभाषत
+नैषा कृतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते
+राजञ्शीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः
+साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन्परिवत्सरान्
+उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया
+न ह्येकाह्ना शतं गन्ता त्वदृतेऽन्यः पुमानिह
+उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते
+नात्र शङ्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया
+तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह
+देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः
+तदद्भुततमं दृष्ट्वा नलो राजाथ भारत
+दमयन्त्यां विशङ्कां तां व्यपाकर्षदरिंदमः
+ततस्तद्वस्त्रमरजः प्रावृणोद्वसुधाधिपः
+संस्मृत्य नागराजानं ततो लेभे वपुः स्वकम्
+स्वरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा
+प्राक्रोशदुच्चैरालिङ्ग्य पुण्यश्लोकमनिन्दिता
+भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा
+सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत्प्रत्यनन्दत
+ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्त्रं तस्य शुभानना
+परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा
+तथैव मलदिग्धाङ्गी परिष्वज्य शुचिस्मिता
+सुचिरं पुरुषव्याघ्रं तस्थौ साश्रुपरिप्लुता
+ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च
+भीमायाकथयत्प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नृप
+ततोऽब्रवीन्महाराजः कृतशौचमहं नलम्
+दमयन्त्या सहोपेतं काल्यं द्रष्टा सुखोषितम्
+ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम्
+वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप
+स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया
+सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान्परमां मुदम्
+दमयन्त्यपि भर्तारमवाप्याप्यायिता भृशम्
+अर्धसंजातसस्येव तोयं प्राप्य वसुंधरा
+सैवं समेत्य व्यपनीततन्द्री; शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा
+रराज भैमी समवाप्तकामा; शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन
+बृहदश्व उवाच
+अथ तां व्युषितो रात्रिं नलो राजा स्वलंकृतः
+वैदर्भ्या सहितः काल्यं ददर्श वसुधाधिपम्
+ततोऽभिवादयामास प्रयतः श्वशुरं नलः
+तस्यानु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा
+तं भीमः प्रतिजग्राह पुत्रवत्परया मुदा
+यथार्हं पूजयित्वा तु समाश्वासयत प्रभुः
+नलेन सहितां तत्र दमयन्तीं पतिव्रताम्
+तामर्हणां नलो राजा प्रतिगृह्य यथाविधि
+परिचर्यां स्वकां तस्मै यथावत्प्रत्यवेदयत्
+ततो बभूव नगरे सुमहान्हर्षनिस्वनः
+जनस्य संप्रहृष्टस्य नलं दृष्ट्वा तथागतम्
+अशोभयच्च नगरं पताकाध्वजमालिनम्
+सिक्तसंमृष्टपुष्पाढ्या राजमार्गाः कृतास्तदा
+द्वारि द्वारि च पौराणां पुष्पभङ्गः प्रकल्पितः
+अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च
+ऋतुपर्णोऽपि शुश्राव बाहुकच्छद्मिनं नलम्
+दमयन्त्या समायुक्तं जहृषे च नराधिपः
+तमानाय्य नलो राजा क्षमयामास पार्थिवम्
+स च तं क्षमयामास हेतुभिर्बुद्धिसंमतः
+स सत्कृतो महीपालो नैषधं विस्मयान्वितः
+दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत
+कच्चित्तु नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध
+अज्ञातवासं वसतो मद्गृहे निषधाधिप
+यदि वा बुद्धिपूर्वाणि यद्यबुद्धानि कानिचित्
+मया कृतान्यकार्याणि तानि मे क्षन्तुमर्हसि
+नल उवाच
+न मेऽपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव
+कृतेऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव
+पूर्वं ह्यसि सखा मेऽसि संबन्धी च नराधिप
+अत ऊर्ध्वं तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमर्हसि
+सर्वकामैः सुविहितः सुखमस्म्युषितस्त्वयि
+न तथा स्वगृहे राजन्यथा तव गृहे सदा
+इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति
+तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव
+बृहदश्व उवाच
+एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषधः
+स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा
+ततो गृह्याश्वहृदयं तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः
+सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव हि
+ऋतुपर्णे प्रतिगते नलो राजा विशां पते
+नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्घमिवावसत्
+बृहदश्व उवाच
+स मासमुष्य कौन्तेय भीममामन्त्र्य नैषधः
+पुरादल्पपरीवारो जगाम निषधान्प्रति
+रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशैः
+पञ्चाशद्भिर्हयैश्चैव षट्शतैश्च पदातिभिः
+स कम्पयन्निव महीं त्वरमाणो महीपतिः
+प्रविवेशातिसंरब्धस्तरसैव महामनाः
+ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नलः
+उवाच दीव्याव पुनर्बहु वित्तं मयार्जितम्
+दमयन्ती च यच्चान्यन्मया वसु समर्जितम्
+एष वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर
+पुनः प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मतिः
+एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्च पणावहे
+जित्वा परस्वमाहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु
+प्रतिपाणः प्रदातव्यः परं हि धनमुच्यते
+न चेद्वाञ्छसि तद्द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम्
+द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप
+वंशभोज्यमिदं राज्यं मार्गितव्यं यथा तथा
+येन तेनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम्
+द्वयोरेकतरे बुद्धिः क्रियतामद्य पुष्कर
+कैतवेनाक्षवत्यां व��� युद्धे वा नम्यतां धनुः
+नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्करः प्रहसन्निव
+ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम्
+दिष्ट्या त्वयार्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध
+दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम्
+दिष्ट्या च ध्रियसे राजन्सदारोऽरिनिबर्हण
+धनेनानेन वैदर्भी जितेन समलंकृता
+मामुपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रमिवाप्सराः
+नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षामि च नैषध
+देवने च मम प्रीतिर्न भवत्यसुहृद्गणैः
+जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम्
+कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि
+श्रुत्वा तु तस्य ता वाचो बह्वबद्धप्रलापिनः
+इयेष स शिरश्छेत्तुं खड्गेन कुपितो नलः
+स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच ततो नृपः
+पणावः किं व्याहरसे जित्वा वै व्याहरिष्यसि
+ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च
+एकपाणेन भद्रं ते नलेन स पराजितः
+सरत्नकोशनिचयः प्राणेन पणितोऽपि च
+जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत्
+मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्टकम्
+वैदर्भी न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम्
+तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागतः
+न तत्त्वया कृतं कर्म येनाहं निर्जितः पुरा
+कलिना तत्कृतं कर्म त्वं तु मूढ न बुध्यसे
+नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथंचन
+यथासुखं त्वं जीवस्व प्राणानभ्युत्सृजामि ते
+तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशयः
+सौभ्रात्रं चैव मे त्वत्तो न कदाचित्प्रहास्यति
+पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीवस्व शतं समाः
+एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः
+स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः
+सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम्
+पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताञ्जलिः
+कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी
+यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव
+स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृपः
+प्रययौ स्वपुरं हृष्टः पुष्करः स्वजनावृतः
+महत्या सेनया राजन्विनीतैः परिचारकैः
+भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ
+प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम्
+प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभितम्
+प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः
+बृहदश्व उवाच
+प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे
+महत्या सेनया राजा दमयन्तीमुपानयत्
+दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्य परवीरहा
+प्रस्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः
+आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः
+वर्तयामास मुदितो देवराडिव नन्दने
+तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपेऽथ राजसु
+पुनः स्वे चावसद्राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः
+ईजे च विविधैर्यज्ञैर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणैः
+तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहृद्वक्ष्यसेऽचिरात्
+दुःखमेतादृशं प्राप्तो नलः परपुरंजयः
+देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ
+एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते
+दुःखमासादितं घोरं प्राप्तश्चाभ्युदयः पुनः
+त्वं पुनर्भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव
+रमसेऽस्मिन्महारण्ये धर्ममेवानुचिन्तयन्
+ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
+नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना
+इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमुच्यते
+शक्यमाश्वासितुं श्रुत्वा त्वद्विधेन विशां पते
+अस्थिरत्वं च संचिन्त्य पुरुषार्थस्य नित्यदा
+तस्याये च व्यये चैव समाश्वसिहि मा शुचः
+ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस्य चरितं महत्
+श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान्भजिष्यति
+अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति
+इतिहासमिमं श्रुत्वा पुराणं शश्वदुत्तमम्
+पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चैव वेत्स्यते नृषु चाग्र्यताम्
+अरोगः प्रीतिमांश्चैव भविष्यति न संशयः
+भयं पश्यसि यच्च त्वमाह्वयिष्यति मां पुनः
+अक्षज्ञ इति तत्तेऽहं नाशयिष्यामि पार्थिव
+वेदाक्षहृदयं कृत्स्नमहं सत्यपराक्रम
+उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसन्नोऽहं ब्रवीमि ते
+वैशंपायन उवाच
+ततो हृष्टमना राजा बृहदश्वमुवाच ह
+भगवन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः
+ततोऽक्षहृदयं प्रादात्पाण्डवाय महात्मने
+दत्त्वा चाश्वशिरोऽगच्छदुपस्प्रष्टुं महातपाः
+बृहदश्वे गते पार्थमश्रौषीत्सव्यसाचिनम्
+वर्तमानं तपस्युग्रे वायुभक्षं मनीषिणम्
+ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यः संपतद्भ्यस्ततस्ततः
+तीर्थशैलवरेभ्यश्च समेतेभ्यो दृढव्रतः
+इति पार्थो महाबाहुर्दुरापं तप आस्थितः
+न तथा दृष्टपूर्वोऽन्यः कश्चिदुग्रतपा इति
+यथा धनंजयः पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः
+मुनिरेकचरः श्रीमान्धर्मो विग्रहवानिव
+तं श्रुत्वा पाण्डवो राजंस्तप्यमानं महावने
+अन्वशोचत कौन्तेयः प्रियं वै भ्रातरं जयम्
+दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने
+ब्राह्मणान्विविधज्ञानान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः
+जनमेजय उवाच
+भगवन्काम्यकात्पार्थे गते मे प्रपितामहे
+पाण्डवाः किमकुर्वन्त तमृते सव्यसाचिनम्
+स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित्
+आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे
+तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना
+विनाभूता वने वीराः कथमासन्पितामहाः
+वैशंपायन उवाच
+गते तु काम्यकात्तात पाण्डवे सव्यसाचिनि
+बभूवुः कौरवेयास्ते दुःखशोकपरायणाः
+आक्षिप्तसूत्रा मणयश्छिन्नपक्षा इव द्विजाः
+अप्रीतमनसः सर्वे बभूवुरथ पाण्डवाः
+वनं च तदभूत्तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा
+कुबेरेण यथा हीनं वनं चैत्ररथं तथा
+तमृते पुरुषव्याघ्रं पाण्डवा जनमेजय
+मुदमप्राप्नुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा
+ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ताः शुद्धैर्बाणैर्महारथाः
+निघ्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान्बहुविधान्मृगान्
+नित्यं हि पुरुषव्याघ्रा वन्याहारमरिंदमाः
+विप्रसृत्य समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्
+एवं ते न्यवसंस्तत्र सोत्कण्ठाः पुरुषर्षभाः
+अहृष्टमनसः सर्वे गते राजन्धनंजये
+अथ विप्रोषितं वीरं पाञ्चाली मध्यमं पतिम्
+स्मरन्ती पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्
+योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना
+तमृते पाण्डवश्रेष्ठं वनं न प्रतिभाति मे
+शून्यामिव च पश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम्
+बह्वाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम्
+न तथा रमणीयं मे तमृते सव्यसाचिनम्
+नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातङ्गविक्रमम्
+तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे
+यस्य स्म धनुषो घोषः श्रूयतेऽशनिनिस्वनः
+न लभे शर्म तं राजन्स्मरन्ती सव्यसाचिनम्
+तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा
+भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत्
+मनःप्रीतिकरं भद्रे यद्ब्रवीषि सुमध्यमे
+तन्मे प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम्
+यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ
+मौर्वीकृतकिणौ वृत्तौ खड्गायुधगदाधरौ
+निष्काङ्गदकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ
+तमृते पुरुषव्याघ्रं नष्टसूर्यमिदं वनम्
+यमाश्रित्य महाबाहुं पाञ्चालाः कुरवस्तथा
+सुराणामपि यत्तानां पृतनासु न बिभ्यति
+यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः
+मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम्
+तमृते फल्गुनं वीरं न लभे काम्यके धृतिम्
+शून्यामिव च पश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम्
+नकुल उवाच
+य उदीचीं दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान्
+गन्धर्वमुख्याञ्शतशो हयाँल्लेभे स वासविः
+राजंस्तित्तिरिकल्माषाञ्श्रीमाननिलरंहसः
+प्रादाद्भ्रात्रे प्रियः प्रेम्णा राजसूये महाक्रतौ
+तमृते भीमधन्वानं भीमादवरजं वने
+कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम्
+सहदेव उवाच
+यो धनानि च कन्याश्च युधि जित्वा महारथान्
+आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ
+यः समेतान्मृधे जित्वा यादवानमितद्युतिः
+सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य संमते
+तस्य जिष्णोर्बृसीं दृष्ट्वा शून्यामुपनिवेशने
+हृदयं मे महाराज न शाम्यति कदाचन
+वनादस्माद्विवासं तु रोचयेऽहमरिंदम
+न हि नस्तमृते वीरं रमणीयमिदं वनम्
+वैशंपायन उवाच
+धनंजयोत्सुकास्ते तु वने तस्मिन्महारथाः
+न्यवसन्त महाभागा द्रौपद्या सह पाण्डवाः
+अथापश्यन्महात्मानं देवर्षिं तत्र नारदम्
+दीप्यमानं श्रिया ब्राह्म्या दीप्ताग्निसमतेजसम्
+स तैः परिवृतः श्रीमान्भ्रातृभिः कुरुसत्तमः
+विबभावतिदीप्तौजा देवैरिव शतक्रतुः
+यथा च वेदान्सावित्री याज्ञसेनी तथा सती
+न जहौ धर्मतः पार्थान्मेरुमर्कप्रभा यथा
+प्रतिगृह्य तु तां पूजां नारदो भगवानृषिः
+आश्वासयद्धर्मसुतं युक्तरूपमिवानघ
+उवाच च महात्मानं धर्मराजं युधिष्ठिरम्
+ब्रूहि धर्मभृतां श्रेष्ठ केनार्थः किं ददामि ते
+अथ धर्मसुतो राजा प्रणम्य भ्रातृभिः सह
+उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं नारदं देवसंमितम्
+त्वयि तुष्टे महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते
+कृतमित्येव मन्येऽहं प्रसादात्तव सुव्रत
+यदि त्वहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ
+संदेहं मे मुनिश्रेष्ठ हृदिस्थं छेत्तुमर्हसि
+प्रदक्षिणं यः कुरुते पृथिवीं तीर्थतत्परः
+किं फलं तस्य कार्त्स्न्येन तद्ब्रह्मन्वक्तुमर्हसि
+नारद उवाच
+शृणु राजन्नवहितो यथा भीष्मेण भारत
+पुलस्त्यस्य सकाशाद्वै सर्वमेतदुपश्रुतम्
+पुरा भागीरथीतीरे भीष्मो धर्मभृतां वरः
+पित्र्यं व्रतं समास्थाय न्यवसन्मुनिवत्तदा
+शुभे देशे महाराज पुण्ये देवर्षिसेविते
+गङ्गाद्वारे महातेजा देवगन्धर्वसेविते
+स पितॄंस्तर्पयामास देवांश्च परमद्युतिः
+ऋषींश्च तोषयामास विधिदृष्टेन कर्मणा
+कस्यचित्त्वथ कालस्य जपन्नेव महातपाः
+ददर्शाद्भुतसंकाशं पुलस्त्यमृषिसत्तमम्
+स तं दृष्ट्वोग्रतपसं दीप्यमानमिव श्रिया
+प्रहर्षमतुलं लेभे विस्मयं च परं ययौ
+उपस्थितं महाराज पू���यामास भारत
+भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठो विधिदृष्टेन कर्मणा
+शिरसा चार्घ्यमादाय शुचिः प्रयतमानसः
+नाम संकीर्तयामास तस्मिन्ब्रह्मर्षिसत्तमे
+भीष्मोऽहमस्मि भद्रं ते दासोऽस्मि तव सुव्रत
+तव संदर्शनादेव मुक्तोऽहं सर्वकिल्बिषैः
+एवमुक्त्वा महाराज भीष्मो धर्मभृतां वरः
+वाग्यतः प्राञ्जलिर्भूत्वा तूष्णीमासीद्युधिष्ठिर
+तं दृष्ट्वा नियमेनाथ स्वाध्यायाम्नायकर्शितम्
+भीष्मं कुरुकुलश्रेष्ठं मुनिः प्रीतमनाभवत्
+पुलस्त्य उवाच
+अनेन तव धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च
+सत्येन च महाभाग तुष्टोऽस्मि तव सर्वशः
+यस्येदृशस्ते धर्मोऽयं पितृभक्त्याश्रितोऽनघ
+तेन पश्यसि मां पुत्र प्रीतिश्चापि मम त्वयि
+अमोघदर्शी भीष्माहं ब्रूहि किं करवाणि ते
+यद्वक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दातास्मि तेऽनघ
+भीष्म उवाच
+प्रीते त्वयि महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते
+कृतमित्येव मन्येऽहं यदहं दृष्टवान्प्रभुम्
+यदि त्वहमनुग्राह्यस्तव धर्मभृतां वर
+वक्ष्यामि हृत्स्थं संदेहं तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि
+अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः
+तमहं श्रोतुमिच्छामि पृथक्संकीर्तितं त्वया
+प्रदक्षिणं यः पृथिवीं करोत्यमितविक्रम
+किं फलं तस्य विप्रर्षे तन्मे ब्रूहि तपोधन
+पुलस्त्य उवाच
+हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि यदृषीणां परायणम्
+तदेकाग्रमनास्तात शृणु तीर्थेषु यत्फलम्
+यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्
+विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
+प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः
+अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते
+अकल्कको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
+विमुक्तः सर्वदोषैर्यः स तीर्थफलमश्नुते
+अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः
+आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते
+ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता वेदेष्विह यथाक्रमम्
+फलं चैव यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः
+न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते
+बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः
+प्राप्यन्ते पार्थिवैरेते समृद्धैर्वा नरैः क्वचित्
+नार्थन्यूनोपकरणैरेकात्मभिरसंहतैः
+यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर
+तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस्तं निबोध युधां वर
+ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम
+तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते
+अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्य��भिगम्य च
+अदत्त्वा काञ्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते
+अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः
+न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत्
+नृलोके देवदेवस्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
+पुष्करं नाम विख्यातं महाभागः समाविशेत्
+दश कोटिसहस्राणि तीर्थानां वै महीपते
+सांनिध्यं पुष्करे येषां त्रिसंध्यं कुरुनन्दन
+आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्च समरुद्गणाः
+गन्धर्वाप्सरसश्चैव नित्यं संनिहिता विभो
+यत्र देवास्तपस्तप्त्वा दैत्या ब्रह्मर्षयस्तथा
+दिव्ययोगा महाराज पुण्येन महतान्विताः
+मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः
+पूयन्ते सर्वपापानि नाकपृष्ठे च पूज्यते
+तस्मिंस्तीर्थे महाभाग नित्यमेव पितामहः
+उवास परमप्रीतो देवदानवसंमतः
+पुष्करेषु महाभाग देवाः सर्षिपुरोगमाः
+सिद्धिं समभिसंप्राप्ताः पुण्येन महतान्विताः
+तत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवार्चने रतः
+अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः
+अप्येकं भोजयेद्विप्रं पुष्करारण्यमाश्रितः
+तेनासौ कर्मणा भीष्म प्रेत्य चेह च मोदते
+शाकमूलफलैर्वापि येन वर्तयते स्वयम्
+तद्वै दद्याद्ब्राह्मणाय श्रद्धावाननसूयकः
+तेनैव प्राप्नुयात्प्राज्ञो हयमेधफलं नरः
+ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम
+न वियोनिं व्रजन्त्येते स्नातास्तीर्थे महात्मनः
+कार्त्तिक्यां तु विशेषेण योऽभिगच्छेत पुष्करम्
+फलं तत्राक्षयं तस्य वर्धते भरतर्षभ
+सायं प्रातः स्मरेद्यस्तु पुष्कराणि कृताञ्जलिः
+उपस्पृष्टं भवेत्तेन सर्वतीर्थेषु भारत
+प्राप्नुयाच्च नरो लोकान्ब्रह्मणः सदनेऽक्षयान्
+जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा
+पुष्करे स्नातमात्रस्य सर्वमेव प्रणश्यति
+यथा सुराणां सर्वेषामादिस्तु मधुसूदनः
+तथैव पुष्करं राजंस्तीर्थानामादिरुच्यते
+उष्य द्वादश वर्षाणि पुष्करे नियतः शुचिः
+क्रतून्सर्वानवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति
+यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते
+कार्त्तिकीं वा वसेदेकां पुष्करे सममेव तत्
+दुष्करं पुष्करं गन्तुं दुष्करं पुष्करे तपः
+दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करम्
+उष्य द्वादशरात्रं तु नियतो नियताशनः
+प्रदक्षिणमुपावृत्तो जम्बूमार्गं समाविशेत्
+जम्बूमार्गं समाविश्य देवर्षिपितृसेवितम्
+अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति
+तत्रोष्य रजनीः पञ्च षष्ठकालक्षमी नरः
+न दुर्गतिमवाप्नोति सिद्धिं प्राप्नोति चोत्तमाम्
+जम्बूमार्गादुपावृत्तो गच्छेत्तण्डुलिकाश्रमम्
+न दुर्गतिमवाप्नोति स्वर्गलोके च पूज्यते
+अगस्त्यसर आसाद्य पितृदेवार्चने रतः
+त्रिरात्रोपोषितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत्
+शाकवृत्तिः फलैर्वापि कौमारं विन्दते पदम्
+कण्वाश्रमं समासाद्य श्रीजुष्टं लोकपूजितम्
+धर्मारण्यं हि तत्पुण्यमाद्यं च भरतर्षभ
+यत्र प्रविष्टमात्रो वै पापेभ्यो विप्रमुच्यते
+अर्चयित्वा पितॄन्देवान्नियतो नियताशनः
+सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते
+प्रदक्षिणं ततः कृत्वा ययातिपतनं व्रजेत्
+हयमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति तत्र वै
+महाकालं ततो गच्छेन्नियतो नियताशनः
+कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत्
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ पुण्यस्थानमुमापतेः
+नाम्ना भद्रवटं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+तत्राभिगम्य चेशानं गोसहस्रफलं लभेत्
+महादेवप्रसादाच्च गाणपत्यमवाप्नुयात्
+नर्मदामथ चासाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम्
+तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत्
+दक्षिणं सिन्धुमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
+अग्निष्टोममवाप्नोति विमानं चाधिरोहति
+चर्मण्वतीं समासाद्य नियतो नियताशनः
+रन्तिदेवाभ्यनुज्ञातो अग्निष्टोमफलं लभेत्
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ हिमवत्सुतमर्बुदम्
+पृथिव्यां यत्र वै छिद्रं पूर्वमासीद्युधिष्ठिर
+तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
+तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्
+पिङ्गातीर्थमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
+कपिलानां नरव्याघ्र शतस्य फलमश्नुते
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ प्रभासं लोकविश्रुतम्
+यत्र संनिहितो नित्यं स्वयमेव हुताशनः
+देवतानां मुखं वीर अनलोऽनिलसारथिः
+तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः
+अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
+ततो गत्वा सरस्वत्याः सागरस्य च संगमे
+गोसहस्रफलं प्राप्य स्वर्गलोके महीयते
+दीप्यमानोऽग्निवन्नित्यं प्रभया भरतर्षभ
+त्रिरात्रमुषितस्तत्र तर्पयेत्पितृदेवताः
+प्रभासते यथा सोमो अश्वमेधं च विन्दति
+वरदानं ततो गच्छेत्तीर्थं भरतसत्तम
+विष्णोर्दुर्वाससा यत्र वरो दत्तो युधिष्ठिर
+वरदाने नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+ततो द्वारवती�� गच्छेन्नियतो नियताशनः
+पिण्डारके नरः स्नात्वा लभेद्बहु सुवर्णकम्
+तस्मिंस्तीर्थे महाभाग पद्मलक्षणलक्षिताः
+अद्यापि मुद्रा दृश्यन्ते तदद्भुतमरिंदम
+त्रिशूलाङ्कानि पद्मानि दृश्यन्ते कुरुनन्दन
+महादेवस्य सांनिध्यं तत्रैव भरतर्षभ
+सागरस्य च सिन्धोश्च संगमं प्राप्य भारत
+तीर्थे सलिलराजस्य स्नात्वा प्रयतमानसः
+तर्पयित्वा पितॄन्देवानृषींश्च भरतर्षभ
+प्राप्नोति वारुणं लोकं दीप्यमानः स्वतेजसा
+शङ्कुकर्णेश्वरं देवमर्चयित्वा युधिष्ठिर
+अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः
+प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ
+तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+दृमीति नाम्ना विख्यातं सर्वपापप्रमोचनम्
+यत्र ब्रह्मादयो देवा उपासन्ते महेश्वरम्
+तत्र स्नात्वार्चयित्वा च रुद्रं देवगणैर्वृतम्
+जन्मप्रभृति पापानि कृतानि नुदते नरः
+दृमी चात्र नरश्रेष्ठ सर्वदेवैरभिष्टुता
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र हयमेधमवाप्नुयात्
+जित्वा यत्र महाप्राज्ञ विष्णुना प्रभविष्णुना
+पुरा शौचं कृतं राजन्हत्वा दैवतकण्टकान्
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ वसोर्धारामभिष्टुताम्
+गमनादेव तस्यां हि हयमेधमवाप्नुयात्
+स्नात्वा कुरुवरश्रेष्ठ प्रयतात्मा तु मानवः
+तर्प्य देवान्पितॄंश्चैव विष्णुलोके महीयते
+तीर्थं चात्र परं पुण्यं वसूनां भरतर्षभ
+तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वसूनां संमतो भवेत्
+सिन्धूत्तममिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम्
+तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ लभेद्बहु सुवर्णकम्
+ब्रह्मतुङ्गं समासाद्य शुचिः प्रयतमानसः
+ब्रह्मलोकमवाप्नोति सुकृती विरजा नरः
+कुमारिकाणां शक्रस्य तीर्थं सिद्धनिषेवितम्
+तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं शक्रलोकमवाप्नुयात्
+रेणुकायाश्च तत्रैव तीर्थं देवनिषेवितम्
+तत्र स्नात्वा भवेद्विप्रो विमलश्चन्द्रमा यथा
+अथ पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः
+पञ्च यज्ञानवाप्नोति क्रमशो येऽनुकीर्तिताः
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ भीमायाः स्थानमुत्तमम्
+तत्र स्नात्वा तु योन्यां वै नरो भरतसत्तम
+देव्याः पुत्रो भवेद्राजंस्तप्तकुण्डलविग्रहः
+गवां शतसहस्रस्य फलं चैवाप्नुयान्महत्
+गिरिमुञ्जं समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+पितामहं नमस्कृत्य गोसहस्रफलं लभेत्
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ विमलं तीर्थमुत्तमम्
+अद्यापि यत्र दृश्यन्ते मत्��्याः सौवर्णराजताः
+तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ वाजपेयमवाप्नुयात्
+सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेच्च परमां गतिम्
+ततो गच्छेत मलदां त्रिषु लोकेषु विश्रुताम्
+पश्चिमायां तु संध्यायामुपस्पृश्य यथाविधि
+चरुं नरेन्द्र सप्तार्चेर्यथाशक्ति निवेदयेत्
+पितॄणामक्षयं दानं प्रवदन्ति मनीषिणः
+गवां शतसहस्रेण राजसूयशतेन च
+अश्वमेधसहस्रेण श्रेयान्सप्तार्चिषश्चरुः
+ततो निवृत्तो राजेन्द्र वस्त्रापदमथाविशेत्
+अभिगम्य महादेवमश्वमेधफलं लभेत्
+मणिमन्तं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः
+एकरात्रोषितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत्
+अथ गच्छेत राजेन्द्र देविकां लोकविश्रुताम्
+प्रसूतिर्यत्र विप्राणां श्रूयते भरतर्षभ
+त्रिशूलपाणेः स्थानं च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+देविकायां नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य महेश्वरम्
+यथाशक्ति चरुं तत्र निवेद्य भरतर्षभ
+सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य लभते फलम्
+कामाख्यं तत्र रुद्रस्य तीर्थं देवर्षिसेवितम्
+तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं सिद्धिमाप्नोति भारत
+यजनं याजनं गत्वा तथैव ब्रह्मवालुकाम्
+पुष्पन्यास उपस्पृश्य न शोचेन्मरणं ततः
+अर्धयोजनविस्तारां पञ्चयोजनमायताम्
+एतावद्देविकामाहुः पुण्यां देवर्षिसेविताम्
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ दीर्घसत्रं यथाक्रमम्
+यत्र ब्रह्मादयो देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः
+दीर्घसत्रमुपासन्ते दक्षिणाभिर्यतव्रताः
+गमनादेव राजेन्द्र दीर्घसत्रमरिंदम
+राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
+ततो विनशनं गच्छेन्नियतो नियताशनः
+गच्छत्यन्तर्हिता यत्र मरुपृष्ठे सरस्वती
+चमसे च शिवोद्भेदे नागोद्भेदे च दृश्यते
+स्नात्वा च चमसोद्भेदे अग्निष्टोमफलं लभेत्
+शिवोद्भेदे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+नागोद्भेदे नरः स्नात्वा नागलोकमवाप्नुयात्
+शशयानं च राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम्
+शशरूपप्रतिच्छन्नाः पुष्करा यत्र भारत
+सरस्वत्यां महाराज अनु संवत्सरं हि ते
+स्नायन्ते भरतश्रेष्ठ वृत्तां वै कार्त्तिकीं सदा
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र द्योतते शशिवत्सदा
+गोसहस्रफलं चैव प्राप्नुयाद्भरतर्षभ
+कुमारकोटिमासाद्य नियतः कुरुनन्दन
+तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः
+गवामयमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ रुद्रकोटिं समाहितः
+पुरा यत्र महाराज ऋषिकोटिः स���ाहिता
+प्रहर्षेण च संविष्टा देवदर्शनकाङ्क्षया
+अहं पूर्वमहं पूर्वं द्रक्ष्यामि वृषभध्वजम्
+एवं संप्रस्थिता राजन्नृषयः किल भारत
+ततो योगेश्वरेणापि योगमास्थाय भूपते
+तेषां मन्युप्रणाशार्थमृषीणां भावितात्मनाम्
+सृष्टा कोटिस्तु रुद्राणामृषीणामग्रतः स्थिता
+मया पूर्वतरं दृष्ट इति ते मेनिरे पृथक्
+तेषां तुष्टो महादेव ऋषीणामुग्रतेजसाम्
+भक्त्या परमया राजन्वरं तेषां प्रदिष्टवान्
+अद्य प्रभृति युष्माकं धर्मवृद्धिर्भविष्यति
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र रुद्रकोट्यां नरः शुचिः
+अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र संगमं लोकविश्रुतम्
+सरस्वत्या महापुण्यमुपासन्ते जनार्दनम्
+यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः
+अभिगच्छन्ति राजेन्द्र चैत्रशुक्लचतुर्दशीम्
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र विन्देद्बहु सुवर्णकम्
+सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं च गच्छति
+ऋषीणां यत्र सत्राणि समाप्तानि नराधिप
+सत्रावसानमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत्
+पुलस्त्य उवाच
+ततो गच्छेत राजेन्द्र कुरुक्षेत्रमभिष्टुतम्
+पापेभ्यो विप्रमुच्यन्ते तद्गताः सर्वजन्तवः
+कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम्
+य एवं सततं ब्रूयात्सोऽपि पापैः प्रमुच्यते
+तत्र मासं वसेद्वीर सरस्वत्यां युधिष्ठिर
+यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः
+गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्च महीपते
+ब्रह्मक्षेत्रं महापुण्यमभिगच्छन्ति भारत
+मनसाप्यभिकामस्य कुरुक्षेत्रं युधिष्ठिर
+पापानि विप्रणश्यन्ति ब्रह्मलोकं च गच्छति
+गत्वा हि श्रद्धया युक्तः कुरुक्षेत्रं कुरूद्वह
+राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
+ततो मचक्रुकं राजन्द्वारपालं महाबलम्
+यक्षं समभिवाद्यैव गोसहस्रफलं लभेत्
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ विष्णोः स्थानमनुत्तमम्
+सततं नाम राजेन्द्र यत्र संनिहितो हरिः
+तत्र स्नात्वार्चयित्वा च त्रिलोकप्रभवं हरिम्
+अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति
+ततः पारिप्लवं गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
+अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
+पृथिव्यास्तीर्थमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत्
+ततः शालूकिनीं गत्वा तीर्थसेवी नराधिप
+दशाश्वमेधिके स्नात्वा तदेव लभते फलम्
+सर्पदर्वीं समासाद्य नागानां तीर्थमुत्तमम्
+अग्��िष्टोममवाप्नोति नागलोकं च विन्दति
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ द्वारपालं तरन्तुकम्
+तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्
+ततः पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः
+कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत्
+अश्विनोस्तीर्थमासाद्य रूपवानभिजायते
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ वाराहं तीर्थमुत्तमम्
+विष्णुर्वाराहरूपेण पूर्वं यत्र स्थितोऽभवत्
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र अग्निष्टोमफलं लभेत्
+ततो जयन्त्या राजेन्द्र सोमतीर्थं समाविशेत्
+स्नात्वा फलमवाप्नोति राजसूयस्य मानवः
+एकहंसे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह
+पुण्डरीकमवाप्नोति कृतशौचो भवेन्नरः
+ततो मुञ्जवटं नाम महादेवस्य धीमतः
+तत्रोष्य रजनीमेकां गाणपत्यमवाप्नुयात्
+तत्रैव च महाराज यक्षी लोकपरिश्रुता
+तां चाभिगम्य राजेन्द्र पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात्
+कुरुक्षेत्रस्य तद्द्वारं विश्रुतं भरतर्षभ
+प्रदक्षिणमुपावृत्य तीर्थसेवी समाहितः
+संमिते पुष्कराणां च स्नात्वार्च्य पितृदेवताः
+जामदग्न्येन रामेण आहृते वै महात्मना
+कृतकृत्यो भवेद्राजन्नश्वमेधं च विन्दति
+ततो रामह्रदान्गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप
+यत्र रामेण राजेन्द्र तरसा दीप्ततेजसा
+क्षत्रमुत्साद्य वीर्येण ह्रदाः पञ्च निवेशिताः
+पूरयित्वा नरव्याघ्र रुधिरेणेति नः श्रुतम्
+पितरस्तर्पिताः सर्वे तथैव च पितामहाः
+ततस्ते पितरः प्रीता राममूचुर्महीपते
+राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव
+अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण च ते विभो
+वरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छसि महाद्युते
+एवमुक्तः स राजेन्द्र रामः प्रहरतां वरः
+अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं पितॄन्स गगने स्थितान्
+भवन्तो यदि मे प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि
+पितृप्रसादादिच्छेयं तपसाप्यायनं पुनः
+यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया
+ततश्च पापान्मुच्येयं युष्माकं तेजसा ह्यहम्
+ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः
+एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं रामस्य पितरस्तदा
+प्रत्यूचुः परमप्रीता रामं हर्षसमन्विताः
+तपस्ते वर्धतां भूयः पितृभक्त्या विशेषतः
+यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं त्वया
+ततश्च पापान्मुक्तस्त्वं कर्मभिस्ते च पातिताः
+ह्रदाश्च तव तीर्थत्वं गमिष्यन्ति न संशयः
+ह्रदेष्वेतेषु यः स्नात्वा पितॄन्संतर्पयिष्यति
+पितरस्तस्य वै प्रीता दास्यन्ति भुवि दुर्लभम्
+ईप्सितं मनसः कामं स्वर्गलोकं च शाश्वतम्
+एवं दत्त्वा वरान्राजन्रामस्य पितरस्तदा
+आमन्त्र्य भार्गवं प्रीतास्तत्रैवान्तर्दधुस्तदा
+एवं रामह्रदाः पुण्या भार्गवस्य महात्मनः
+स्नात्वा ह्रदेषु रामस्य ब्रह्मचारी शुभव्रतः
+राममभ्यर्च्य राजेन्द्र लभेद्बहु सुवर्णकम्
+वंशमूलकमासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह
+स्ववंशमुद्धरेद्राजन्स्नात्वा वै वंशमूलके
+कायशोधनमासाद्य तीर्थं भरतसत्तम
+शरीरशुद्धिः स्नातस्य तस्मिंस्तीर्थे न संशयः
+शुद्धदेहश्च संयाति शुभाँल्लोकाननुत्तमान्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
+लोका यत्रोद्धृताः पूर्वं विष्णुना प्रभविष्णुना
+लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
+स्नात्वा तीर्थवरे राजँल्लोकानुद्धरते स्वकान्
+श्रीतीर्थं च समासाद्य विन्दते श्रियमुत्तमाम्
+कपिलातीर्थमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः
+तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस्तथा
+कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः
+सूर्यतीर्थं समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः
+अर्चयित्वा पितॄन्देवानुपवासपरायणः
+अग्निष्टोममवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति
+गवांभवनमासाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम्
+तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत्
+शङ्खिनीं तत्र आसाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह
+देव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र द्वारपालमरन्तुकम्
+तस्य तीर्थं सरस्वत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मनः
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत्
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ ब्रह्मावर्तं नराधिप
+ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ सुतीर्थकमनुत्तमम्
+यत्र संनिहिता नित्यं पितरो दैवतैः सह
+तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः
+अश्वमेधमवाप्नोति पितृलोकं च गच्छति
+ततोऽम्बुवश्यं धर्मज्ञ समासाद्य यथाक्रमम्
+कोशेश्वरस्य तीर्थेषु स्नात्वा भरतसत्तम
+सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
+मातृतीर्थं च तत्रैव यत्र स्नातस्य भारत
+प्रजा विवर्धते राजन्ननन्तां चाश्नुते श्रियम्
+ततः शीतवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः
+तीर्थं तत्र महाराज महदन्यत्र दुर्लभम्
+पुनाति दर्शनादेव दण्डेनैकं नराधिप
+केशानभ्युक्ष्य वै तस्मिन्��ूतो भवति भारत
+तीर्थं तत्र महाराज श्वानलोमापहं स्मृतम्
+यत्र विप्रा नरव्याघ्र विद्वांसस्तीर्थतत्पराः
+श्वानलोमापनयने तीर्थे भरतसत्तम
+प्राणायामैर्निर्हरन्ति श्वलोमानि द्विजोत्तमाः
+पूतात्मानश्च राजेन्द्र प्रयान्ति परमां गतिम्
+दशाश्वमेधिकं चैव तस्मिंस्तीर्थे महीपते
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र गच्छेत परमां गतिम्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र मानुषं लोकविश्रुतम्
+यत्र कृष्णमृगा राजन्व्याधेन परिपीडिताः
+अवगाह्य तस्मिन्सरसि मानुषत्वमुपागताः
+तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
+सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते
+मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रे महीपते
+आपगा नाम विख्याता नदी सिद्धनिषेविता
+श्यामाकभोजनं तत्र यः प्रयच्छति मानवः
+देवान्पितॄंश्च उद्दिश्य तस्य धर्मफलं महत्
+एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता
+तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस्तथा
+उषित्वा रजनीमेकामग्निष्टोमफलं लभेत्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम्
+ब्रह्मोदुम्बरमित्येव प्रकाशं भुवि भारत
+तत्र सप्तर्षिकुण्डेषु स्नातस्य कुरुपुंगव
+केदारे चैव राजेन्द्र कपिष्ठलमहात्मनः
+ब्रह्माणमभिगम्याथ शुचिः प्रयतमानसः
+सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते
+कपिष्ठलस्य केदारं समासाद्य सुदुर्लभम्
+अन्तर्धानमवाप्नोति तपसा दग्धकिल्बिषः
+ततो गच्छेत राजेन्द्र सरकं लोकविश्रुतम्
+कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामभिगम्य वृषध्वजम्
+लभते सर्वकामान्हि स्वर्गलोकं च गच्छति
+तिस्रः कोट्यस्तु तीर्थानां सरके कुरुनन्दन
+रुद्रकोटिस्तथा कूपे ह्रदेषु च महीपते
+इलास्पदं च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम
+तत्र स्नात्वार्चयित्वा च पितॄन्देवांश्च भारत
+न दुर्गतिमवाप्नोति वाजपेयं च विन्दति
+किंदाने च नरः स्नात्वा किंजप्ये च महीपते
+अप्रमेयमवाप्नोति दानं जप्यं च भारत
+कलश्यां चाप्युपस्पृश्य श्रद्दधानो जितेन्द्रियः
+अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
+सरकस्य तु पूर्वेण नारदस्य महात्मनः
+तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ अनाजन्मेति विश्रुतम्
+तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा प्राणांश्चोत्सृज्य भारत
+नारदेनाभ्यनुज्ञातो लोकान्प्राप्नोति दुर्लभान्
+शुक्लपक्षे दशम्यां तु पुण्डरीकं समाविशेत्
+तत्र स्नात्वा नरो राजन��पुण्डरीकफलं लभेत्
+ततस्त्रिविष्टपं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+तत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रमोचनी
+तत्र स्नात्वार्चयित्वा च शूलपाणिं वृषध्वजम्
+सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र फलकीवनमुत्तमम्
+यत्र देवाः सदा राजन्फलकीवनमाश्रिताः
+तपश्चरन्ति विपुलं बहुवर्षसहस्रकम्
+दृषद्वत्यां नरः स्नात्वा तर्पयित्वा च देवताः
+अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं विन्दति भारत
+तीर्थे च सर्वदेवानां स्नात्वा भरतसत्तम
+गोसहस्रस्य राजेन्द्र फलं प्राप्नोति मानवः
+पाणिखाते नरः स्नात्वा तर्पयित्वा च देवताः
+राजसूयमवाप्नोति ऋषिलोकं च गच्छति
+ततो गच्छेत राजेन्द्र मिश्रकं तीर्थमुत्तमम्
+तत्र तीर्थानि राजेन्द्र मिश्रितानि महात्मना
+व्यासेन नृपशार्दूल द्विजार्थमिति नः श्रुतम्
+सर्वतीर्थेषु स स्नाति मिश्रके स्नाति यो नरः
+ततो व्यासवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः
+मनोजवे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+गत्वा मधुवटीं चापि देव्यास्तीर्थं नरः शुचिः
+तत्र स्नात्वार्चयेद्देवान्पितॄंश्च प्रयतः शुचिः
+स देव्या समनुज्ञातो गोसहस्रफलं लभेत्
+कौशिक्याः संगमे यस्तु दृषद्वत्याश्च भारत
+स्नाति वै नियताहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते
+ततो व्यासस्थली नाम यत्र व्यासेन धीमता
+पुत्रशोकाभितप्तेन देहत्यागार्थनिश्चयः
+कृतो देवैश्च राजेन्द्र पुनरुत्थापितस्तदा
+अभिगम्य स्थलीं तस्य गोसहस्रफलं लभेत्
+किंदत्तं कूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाय च
+गच्छेत परमां सिद्धिमृणैर्मुक्तः कुरूद्वह
+अहश्च सुदिनं चैव द्वे तीर्थे च सुदुर्लभे
+तयोः स्नात्वा नरव्याघ्र सूर्यलोकमवाप्नुयात्
+मृगधूमं ततो गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+तत्र गङ्गाह्रदे स्नात्वा समभ्यर्च्य च मानवः
+शूलपाणिं महादेवमश्वमेधफलं लभेत्
+देवतीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+अथ वामनकं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+तत्र विष्णुपदे स्नात्वा अर्चयित्वा च वामनम्
+सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकमवाप्नुयात्
+कुलंपुने नरः स्नात्वा पुनाति स्वकुलं नरः
+पवनस्य ह्रदं गत्वा मरुतां तीर्थमुत्तमम्
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र वायुलोके महीयते
+अमराणां ह्रदे स्नात्वा अमरेषु नराधिप
+अमराणां प्रभावेन स्वर्गलोके महीयते
+शालिहोत्रस्य राजेन्द्र शालिशूर���पे यथाविधि
+स्नात्वा नरवरश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत्
+श्रीकुञ्जं च सरस्वत्यां तीर्थं भरतसत्तम
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत्
+ततो नैमिषकुञ्जं च समासाद्य कुरूद्वह
+ऋषयः किल राजेन्द्र नैमिषेयास्तपोधनाः
+तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्रं गताः पुरा
+ततः कुञ्जः सरस्वत्यां कृतो भरतसत्तम
+ऋषीणामवकाशः स्याद्यथा तुष्टिकरो महान्
+तस्मिन्कुञ्जे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+कन्यातीर्थे नरः स्नात्वा अग्निष्टोमफलं लभेत्
+ततो गच्छेन्नरव्याघ्र ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम्
+तत्र वर्णावरः स्नात्वा ब्राह्मण्यं लभते नरः
+ब्राह्मणश्च विशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम्
+ततो गच्छेन्नरश्रेष्ठ सोमतीर्थमनुत्तमम्
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्सोमलोकमवाप्नुयात्
+सप्तसारस्वतं तीर्थं ततो गच्छेन्नराधिप
+यत्र मङ्कणकः सिद्धो महर्षिर्लोकविश्रुतः
+पुरा मङ्कणको राजन्कुशाग्रेणेति नः श्रुतम्
+क्षतः किल करे राजंस्तस्य शाकरसोऽस्रवत्
+स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टो महातपाः
+प्रनृत्तः किल विप्रर्षिर्विस्मयोत्फुल्ललोचनः
+ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते वै स्थावरं जङ्गमं च यत्
+प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम्
+ब्रह्मादिभिः सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः
+विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरर्थे नराधिप
+नायं नृत्येद्यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि
+ततः प्रनृत्तमासाद्य हर्षाविष्टेन चेतसा
+सुराणां हितकामार्थमृषिं देवोऽभ्यभाषत
+अहो महर्षे धर्मज्ञ किमर्थं नृत्यते भवान्
+हर्षस्थानं किमर्थं वा तवाद्य मुनिपुंगव
+ऋषिरुवाच
+किं न पश्यसि मे देव कराच्छाकरसं स्रुतम्
+यं दृष्ट्वाहं प्रनृत्तो वै हर्षेण महतान्वितः
+पुलस्त्य उवाच
+तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम्
+अहं वै विस्मयं विप्र न गच्छामीति पश्य माम्
+एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठ महादेवेन धीमता
+अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वाङ्गुष्ठस्ताडितोऽनघ
+ततो भस्म क्षताद्राजन्निर्गतं हिमसंनिभम्
+तद्दृष्ट्वा व्रीडितो राजन्स मुनिः पादयोर्गतः
+नान्यं देवमहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत्
+सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक्
+त्वया सृष्टमिदं विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
+त्वामेव भगवन्सर्वे प्रविशन्ति युगक्षये
+देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया
+त्वयि सर्वे च दृश्यन्ते सुरा ब���रह्मादयोऽनघ
+सर्वस्त्वमसि लोकानां कर्ता कारयिता च ह
+त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे मोदन्तीहाकुतोभयाः
+एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषिः प्रणतोऽभवत्
+ऋषिरुवाच
+त्वत्प्रसादान्महादेव तपो मे न क्षरेत वै
+पुलस्त्य उवाच
+ततो देवः प्रहृष्टात्मा ब्रह्मर्षिमिदमब्रवीत्
+तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा
+आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्धं महामुने
+सप्तसारस्वते स्नात्वा अर्चयिष्यन्ति ये तु माम्
+न तेषां दुर्लभं किंचिदिह लोके परत्र च
+सारस्वतं च ते लोकं गमिष्यन्ति न संशयः
+ततस्त्वौशनसं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः
+कार्त्तिकेयश्च भगवांस्त्रिसंध्यं किल भारत
+सांनिध्यमकरोत्तत्र भार्गवप्रियकाम्यया
+कपालमोचनं तीर्थं सर्वपापप्रमोचनम्
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र सर्वपापैः प्रमुच्यते
+अग्नितीर्थं ततो गच्छेत्तत्र स्नात्वा नरर्षभ
+अग्निलोकमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्
+विश्वामित्रस्य तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम
+तत्र स्नात्वा महाराज ब्राह्मण्यमभिजायते
+ब्रह्मयोनिं समासाद्य शुचिः प्रयतमानसः
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र ब्रह्मलोकं प्रपद्यते
+पुनात्यासप्तमं चैव कुलं नास्त्यत्र संशयः
+ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
+पृथूदकमिति ख्यातं कार्त्तिकेयस्य वै नृप
+तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः
+अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि स्त्रिया वा पुरुषेण वा
+यत्किंचिदशुभं कर्म कृतं मानुषबुद्धिना
+तत्सर्वं नश्यते तस्य स्नातमात्रस्य भारत
+अश्वमेधफलं चापि स्वर्गलोकं च गच्छति
+पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रात्सरस्वतीम्
+सरस्वत्याश्च तीर्थानि तीर्थेभ्यश्च पृथूदकम्
+उत्तमे सर्वतीर्थानां यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्
+पृथूदके जप्यपरो नैनं श्वोमरणं तपेत्
+गीतं सनत्कुमारेण व्यासेन च महात्मना
+वेदे च नियतं राजनभिगच्छेत्पृथूदकम्
+पृथूदकात्पुण्यतमं नान्यत्तीर्थं नरोत्तम
+एतन्मेध्यं पवित्रं च पावनं च न संशयः
+तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति अपि पापकृतो जनाः
+पृथूदके नरश्रेष्ठ प्राहुरेवं मनीषिणः
+मधुस्रवं च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत्
+ततो गच्छेन्नरश्रेष्ठ तीर्थं देव्या यथाक्रमम्
+सरस्वत्यारुणायाश्च संगमं लोकविश्रुतम्
+त्��िरात्रोपोषितः स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया
+अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं विन्दति मानवः
+आसप्तमं कुलं चैव पुनाति भरतर्षभ
+अवतीर्णं च तत्रैव तीर्थं कुरुकुलोद्वह
+विप्राणामनुकम्पार्थं दर्भिणा निर्मितं पुरा
+व्रतोपनयनाभ्यां वा उपवासेन वा द्विजः
+क्रियामन्त्रैश्च संयुक्तो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः
+क्रियामन्त्रविहीनोऽपि तत्र स्नात्वा नरर्षभ
+चीर्णव्रतो भवेद्विप्रो दृष्टमेतत्पुरातने
+समुद्राश्चापि चत्वारः समानीताश्च दर्भिणा
+येषु स्नातो नरव्याघ्र न दुर्गतिमवाप्नुयात्
+फलानि गोसहस्राणां चतुर्णां विन्दते च सः
+ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं शतसहस्रकम्
+साहस्रकं च तत्रैव द्वे तीर्थे लोकविश्रुते
+उभयोर्हि नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+दानं वाप्युपवासो वा सहस्रगुणितं भवेत्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र रेणुकातीर्थमुत्तमम्
+तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः
+सर्वपापविशुद्धात्मा अग्निष्टोमफलं लभेत्
+विमोचनमुपस्पृश्य जितमन्युर्जितेन्द्रियः
+प्रतिग्रहकृतैर्दोषैः सर्वैः स परिमुच्यते
+ततः पञ्चवटं गत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
+पुण्येन महता युक्तः सतां लोके महीयते
+यत्र योगेश्वरः स्थाणुः स्वयमेव वृषध्वजः
+तमर्चयित्वा देवेशं गमनादेव सिध्यति
+औजसं वरुणं तीर्थं दीप्यते स्वेन तेजसा
+यत्र ब्रह्मादिभिर्देवैरृषिभिश्च तपोधनैः
+सेनापत्येन देवानामभिषिक्तो गुहस्तदा
+औजसस्य तु पूर्वेण कुरुतीर्थं कुरूद्वह
+कुरुतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
+सर्वपापविशुद्धात्मा कुरुलोकं प्रपद्यते
+स्वर्गद्वारं ततो गच्छेन्नियतो नियताशनः
+स्वर्गलोकमवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति
+ततो गच्छेदनरकं तीर्थसेवी नराधिप
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्न दुर्गतिमवाप्नुयात्
+तत्र ब्रह्मा स्वयं नित्यं देवैः सह महीपते
+अन्वास्यते नरश्रेष्ठ नारायणपुरोगमैः
+सांनिध्यं चैव राजेन्द्र रुद्रपत्न्याः कुरूद्वह
+अभिगम्य च तां देवीं न दुर्गतिमवाप्नुयात्
+तत्रैव च महाराज विश्वेश्वरमुमापतिम्
+अभिगम्य महादेवं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
+नारायणं चाभिगम्य पद्मनाभमरिंदमम्
+शोभमानो महाराज विष्णुलोकं प्रपद्यते
+तीर्थे तु सर्वदेवानां स्नातः स पुरुषर्षभ
+सर्वदुःखैः परित्यक्तो द्योतते शशिवत्सदा
+ततः स्वस्तिपुरं गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप
+पावनं तीर्थमासाद्य तर्पयेत्पितृदेवताः
+अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
+गङ्गाह्रदश्च तत्रैव कूपश्च भरतर्षभ
+तिस्रः कोट्यस्तु तीर्थानां तस्मिन्कूपे महीपते
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्स्वर्गलोकं प्रपद्यते
+आपगायां नरः स्नात्वा अर्चयित्वा महेश्वरम्
+गाणपत्यमवाप्नोति कुलं चोद्धरते स्वकम्
+ततः स्थाणुवटं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+तत्र स्नात्वा स्थितो रात्रिं रुद्रलोकमवाप्नुयात्
+बदरीपाचनं गच्छेद्वसिष्ठस्याश्रमं ततः
+बदरं भक्षयेत्तत्र त्रिरात्रोपोषितो नरः
+सम्यग्द्वादश वर्षाणि बदरान्भक्षयेत्तु यः
+त्रिरात्रोपोषितश्चैव भवेत्तुल्यो नराधिप
+इन्द्रमार्गं समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप
+अहोरात्रोपवासेन शक्रलोके महीयते
+एकरात्रं समासाद्य एकरात्रोषितो नरः
+नियतः सत्यवादी च ब्रह्मलोके महीयते
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
+आदित्यस्याश्रमो यत्र तेजोराशेर्महात्मनः
+तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयित्वा विभावसुम्
+आदित्यलोकं व्रजति कुलं चैव समुद्धरेत्
+सोमतीर्थे नरः स्नात्वा तीर्थसेवी कुरूद्वह
+सोमलोकमवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ दधीचस्य महात्मनः
+तीर्थं पुण्यतमं राजन्पावनं लोकविश्रुतम्
+यत्र सारस्वतो राजन्सोऽङ्गिरास्तपसो निधिः
+तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत्
+सारस्वतीं गतिं चैव लभते नात्र संशयः
+ततः कन्याश्रमं गच्छेन्नियतो ब्रह्मचर्यवान्
+त्रिरात्रोपोषितो राजन्नुपवासपरायणः
+लभेत्कन्याशतं दिव्यं ब्रह्मलोकं च गच्छति
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थं संनिहितीमपि
+यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः
+मासि मासि समायान्ति पुण्येन महतान्विताः
+संनिहित्यामुपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे
+अश्वमेधशतं तेन इष्टं भवति शाश्वतम्
+पृथिव्यां यानि तीर्थानि अन्तरिक्षचराणि च
+नद्यो नदास्तडागाश्च सर्वप्रस्रवणानि च
+उदपानाश्च वप्राश्च पुण्यान्यायतनानि च
+मासि मासि समायान्ति संनिहित्यां न संशयः
+यत्किंचिद्दुष्कृतं कर्म स्त्रिया वा पुरुषस्य वा
+स्नातमात्रस्य तत्सर्वं नश्यते नात्र संशयः
+पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मलोकं स गच्छति
+अभिवाद्य ततो यक्षं द्वारपालमरन्तुकम्
+कोटिरूपमुपस्पृश्य लभेद्बहु सुवर्णकम���
+गङ्गाह्रदश्च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम
+तत्र स्नातस्तु धर्मज्ञ ब्रह्मचारी समाहितः
+राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं विन्दति शाश्वतम्
+पृथिव्यां नैमिषं पुण्यमन्तरिक्षे च पुष्करम्
+त्रयाणामपि लोकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते
+पांसवोऽपि कुरुक्षेत्रे वायुना समुदीरिताः
+अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम्
+दक्षिणेन सरस्वत्या उत्तरेण दृषद्वतीम्
+ये वसन्ति कुरुक्षेत्रे ते वसन्ति त्रिविष्टपे
+कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम्
+अप्येकां वाचमुत्सृज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
+ब्रह्मवेदी कुरुक्षेत्रं पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम्
+तदावसन्ति ये राजन्न ते शोच्याः कथंचन
+तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं; रामह्रदानां च मचक्रुकस्य
+एतत्कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं; पितामहस्योत्तरवेदिरुच्यते
+पुलस्त्य उवाच
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ धर्मतीर्थं पुरातनम्
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्धर्मशीलः समाहितः
+आसप्तमं कुलं राजन्पुनीते नात्र संशयः
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ कारापतनमुत्तमम्
+अग्निष्टोममवाप्नोति मुनिलोकं च गच्छति
+सौगन्धिकं वनं राजंस्ततो गच्छेत मानवः
+यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः
+सिद्धचारणगन्धर्वाः किंनराः समहोरगाः
+तद्वनं प्रविशन्नेव सर्वपापैः प्रमुच्यते
+ततो हि सा सरिच्छ्रेष्ठा नदीनामुत्तमा नदी
+प्लक्षाद्देवी स्रुता राजन्महापुण्या सरस्वती
+तत्राभिषेकं कुर्वीत वल्मीकान्निःसृते जले
+अर्चयित्वा पितॄन्देवानश्वमेधफलं लभेत्
+ईशानाध्युषितं नाम तत्र तीर्थं सुदुर्लभम्
+षट्सु शम्यानिपातेषु वल्मीकादिति निश्चयः
+कपिलानां सहस्रं च वाजिमेधं च विन्दति
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र दृष्टमेतत्पुरातने
+सुगन्धां शतकुम्भां च पञ्चयज्ञां च भारत
+अभिगम्य नरश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते
+त्रिशूलखातं तत्रैव तीर्थमासाद्य भारत
+तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः
+गाणपत्यं स लभते देहं त्यक्त्वा न संशयः
+ततो गच्छेत राजेन्द्र देव्याः स्थानं सुदुर्लभम्
+शाकंभरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता
+दिव्यं वर्षसहस्रं हि शाकेन किल सुव्रत
+आहारं सा कृतवती मासि मासि नराधिप
+ऋषयोऽभ्यागतास्तत्र देव्या भक्त्या तपोधनाः
+आतिथ्यं च कृतं तेषां शाकेन किल भारत
+ततः शाकम्भरीत्येव नाम तस्याः प्रतिष्ठितम्
+शाकंभरीं समासाद्य ब्रह��मचारी समाहितः
+त्रिरात्रमुषितः शाकं भक्षयेन्नियतः शुचिः
+शाकाहारस्य यत्सम्यग्वर्षैर्द्वादशभिः फलम्
+तत्फलं तस्य भवति देव्याश्छन्देन भारत
+ततो गच्छेत्सुवर्णाक्षं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+यत्र विष्णुः प्रसादार्थं रुद्रमाराधयत्पुरा
+वरांश्च सुबहूँल्लेभे दैवतेषु सुदुर्लभान्
+उक्तश्च त्रिपुरघ्नेन परितुष्टेन भारत
+अपि चास्मत्प्रियतरो लोके कृष्ण भविष्यसि
+त्वन्मुखं च जगत्कृत्स्नं भविष्यति न संशयः
+तत्राभिगम्य राजेन्द्र पूजयित्वा वृषध्वजम्
+अश्वमेधमवाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति
+धूमावतीं ततो गच्छेत्त्रिरत्रोपोषितो नरः
+मनसा प्रार्थितान्कामाँल्लभते नात्र संशयः
+देव्यास्तु दक्षिणार्धेन रथावर्तो नराधिप
+तत्रारोहेत धर्मज्ञ श्रद्दधानो जितेन्द्रियः
+महादेवप्रसादाद्धि गच्छेत परमां गतिम्
+प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ
+धारां नाम महाप्राज्ञ सर्वपापप्रणाशिनीम्
+तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र न शोचति नराधिप
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ नमस्कृत्य महागिरिम्
+स्वर्गद्वारेण यत्तुल्यं गङ्गाद्वारं न संशयः
+तत्राभिषेकं कुर्वीत कोटितीर्थे समाहितः
+पुण्डरीकमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्
+सप्तगङ्गे त्रिगङ्गे च शक्रावर्ते च तर्पयन्
+देवान्पितॄंश्च विधिवत्पुण्यलोके महीयते
+ततः कनखले स्नात्वा त्रिरात्रोपोषितो नरः
+अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
+कपिलावटं च गच्छेत तीर्थसेवी नराधिप
+उष्यैकां रजनीं तत्र गोसहस्रफलं लभेत्
+नागराजस्य राजेन्द्र कपिलस्य महात्मनाः
+तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ सर्वलोकेषु विश्रुतम्
+तत्राभिषेकं कुर्वीत नागतीर्थे नराधिप
+कपिलानां सहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः
+ततो ललितिकां गच्छेच्छंतनोस्तीर्थमुत्तमम्
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्न दुर्गतिमवाप्नुयात्
+गङ्गासंगमयोश्चैव स्नाति यः संगमे नरः
+दशाश्वमेधानाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र सुगन्धां लोकविश्रुताम्
+सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते
+रुद्रावर्तं ततो गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्स्वर्गलोके महीयते
+गङ्गायाश्च नरश्रेष्ठ सरस्वत्याश्च संगमे
+स्नातोऽश्वमेधमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
+भद्रकर्णेश्वरं गत्वा देवमर्च्य यथाविधि
+न दुर्गतिमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
+ततः कुब्जाम्रकं गच्छेत्तीर्थसेवी यथाक्रमम्
+गोसहस्रमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
+अरुन्धतीवटं गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप
+सामुद्रकमुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः
+गोसहस्रफलं विन्देत्कुलं चैव समुद्धरेत्
+ब्रह्मावर्तं ततो गच्छेद्ब्रह्मचारी समाहितः
+अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
+यमुनाप्रभवं गत्वा उपस्पृश्य च यामुने
+अश्वमेधफलं लब्ध्वा स्वर्गलोके महीयते
+दर्वीसंक्रमणं प्राप्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
+अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
+सिन्धोश्च प्रभवं गत्वा सिद्धगन्धर्वसेवितम्
+तत्रोष्य रजनीः पञ्च विन्द्याद्बहु सुवर्णकम्
+अथ वेदीं समासाद्य नरः परमदुर्गमाम्
+अश्वमेधमवाप्नोति गच्छेच्चौशनसीं गतिम्
+ऋषिकुल्यां समासाद्य वासिष्ठं चैव भारत
+वासिष्ठं समतिक्रम्य सर्वे वर्णा द्विजातयः
+ऋषिकुल्यां नरः स्नात्वा ऋषिलोकं प्रपद्यते
+यदि तत्र वसेन्मासं शाकाहारो नराधिप
+भृगुतुङ्गं समासाद्य वाजिमेधफलं लभेत्
+गत्वा वीरप्रमोक्षं च सर्वपापैः प्रमुच्यते
+कृत्तिकामघयोश्चैव तीर्थमासाद्य भारत
+अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति पुण्यकृत्
+ततः संध्यां समासाद्य विद्यातीर्थमनुत्तमम्
+उपस्पृश्य च विद्यानां सर्वासां पारगो भवेत्
+महाश्रमे वसेद्रात्रिं सर्वपापप्रमोचने
+एककालं निराहारो लोकानावसते शुभान्
+षष्ठकालोपवासेन मासमुष्य महालये
+सर्वपापविशुद्धात्मा विन्द्याद्बहु सुवर्णकम्
+अथ वेतसिकां गत्वा पितामहनिषेविताम्
+अश्वमेधमवाप्नोति गच्छेच्चौशनसीं गतिम्
+अथ सुन्दरिकातीर्थं प्राप्य सिद्धनिषेवितम्
+रूपस्य भागी भवति दृष्टमेतत्पुरातने
+ततो वै ब्राह्मणीं गत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
+पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मलोकं प्रपद्यते
+ततश्च नैमिषं गच्छेत्पुण्यं सिद्धनिषेवितम्
+तत्र नित्यं निवसति ब्रह्मा देवगणैर्वृतः
+नैमिषं प्रार्थयानस्य पापस्यार्धं प्रणश्यति
+प्रविष्टमात्रस्तु नरः सर्वपापैः प्रमुच्यते
+तत्र मासं वसेद्धीरो नैमिषे तीर्थतत्परः
+पृथिव्यां यानि तीर्थानि नैमिषे तानि भारत
+अभिषेककृतस्तत्र नियतो नियताशनः
+गवामयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति भारत
+पुनात्यासप्तमं चैव कुलं भरतसत्तम
+यस्त्यजेन्नैमिषे प्राणानुपवासपरायणः
+स मोदेत्स्वर्गलोकस्थ एवमाहुर्मनीषिणः
+नित्यं पुण्यं च मेध्यं च नैमिषं नृपसत्तम
+गङ्गोद्भेदं समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः
+वाजपेयमवाप्नोति ब्रह्मभूतश्च जायते
+सरस्वतीं समासाद्य तर्पयेत्पितृदेवताः
+सारस्वतेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः
+ततश्च बाहुदां गच्छेद्ब्रह्मचारी समाहितः
+देवसत्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
+ततश्चीरवतीं गच्छेत्पुण्यां पुण्यतमैर्वृताम्
+पितृदेवार्चनरतो वाजपेयमवाप्नुयात्
+विमलाशोकमासाद्य विराजति यथा शशी
+तत्रोष्य रजनीमेकां स्वर्गलोके महीयते
+गोप्रतारं ततो गच्छेत्सरय्वास्तीर्थमुत्तमम्
+यत्र रामो गतः स्वर्गं सभृत्यबलवाहनः
+देहं त्यक्त्वा दिवं यातस्तस्य तीर्थस्य तेजसा
+रामस्य च प्रसादेन व्यवसायाच्च भारत
+तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा गोप्रतारे नराधिप
+सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते
+रामतीर्थे नरः स्नात्वा गोमत्यां कुरुनन्दन
+अश्वमेधमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः
+शतसाहस्रिकं तत्र तीर्थं भरतसत्तम
+तत्रोपस्पर्शनं कृत्वा नियतो नियताशनः
+गोसहस्रफलं पुण्यं प्राप्नोति भरतर्षभ
+ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानमनुत्तमम्
+कोटितीर्थे नरः स्नात्वा अर्चयित्वा गुहं नृप
+गोसहस्रफलं विन्देत्तेजस्वी च भवेन्नरः
+ततो वाराणसीं गत्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम्
+कपिलाह्रदे नरः स्नात्वा राजसूयफलं लभेत्
+मार्कण्डेयस्य राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम्
+गोमतीगङ्गयोश्चैव संगमे लोकविश्रुते
+अग्निष्टोममवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्
+ततो गयां समासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
+अश्वमेधमवाप्नोति गमनादेव भारत
+तत्राक्षयवटो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
+पितॄणां तत्र वै दत्तमक्षयं भवति प्रभो
+महानद्यामुपस्पृश्य तर्पयेत्पितृदेवताः
+अक्षयान्प्राप्नुयाल्लोकान्कुलं चैव समुद्धरेत्
+ततो ब्रह्मसरो गच्छेद्धर्मारण्योपशोभितम्
+पौण्डरीकमवाप्नोति प्रभातामेव शर्वरीम्
+तस्मिन्सरसि राजेन्द्र ब्रह्मणो यूप उच्छ्रितः
+यूपं प्रदक्षिणं कृत्वा वाजपेयफलं लभेत्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र धेनुकां लोकविश्रुताम्
+एकरात्रोषितो राजन्प्रयच्छेत्तिलधेनुकाम्
+सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं व्रजेद्ध्रुवम्
+तत्र चिह्नं महाराज अद्यापि हि न संशयः
+कपिला सह वत्सेन पर्वते विचरत्युत
+सवत्सायाः पदानि स्म दृश्यन्तेऽद्यापि भारत
+तेषूपस्पृश्य राजेन्द्र पदेषु नृपसत्तम
+यत्किंचिदशुभं कर्म तत्प्रणश्यति भारत
+ततो गृध्रवटं गच्छेत्स्थानं देवस्य धीमतः
+स्नायीत भस्मना तत्र अभिगम्य वृषध्वजम्
+ब्राह्मणेन भवेच्चीर्णं व्रतं द्वादशवार्षिकम्
+इतरेषां तु वर्णानां सर्वपापं प्रणश्यति
+गच्छेत तत उद्यन्तं पर्वतं गीतनादितम्
+सावित्रं तु पदं तत्र दृश्यते भरतर्षभ
+तत्र संध्यामुपासीत ब्राह्मणः संशितव्रतः
+उपास्ता च भवेत्संध्या तेन द्वादशवार्षिकी
+योनिद्वारं च तत्रैव विश्रुतं भरतर्षभ
+तत्राभिगम्य मुच्येत पुरुषो योनिसंकरात्
+कृष्णशुक्लावुभौ पक्षौ गयायां यो वसेन्नरः
+पुनात्यासप्तमं राजन्कुलं नास्त्यत्र संशयः
+एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्
+यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्
+ततः फल्गुं व्रजेद्राजंस्तीर्थसेवी नराधिप
+अश्वमेधमवाप्नोति सिद्धिं च महतीं व्रजेत्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र धर्मपृष्ठं समाहितः
+यत्र धर्मो महाराज नित्यमास्ते युधिष्ठिर
+अभिगम्य ततस्तत्र वाजिमेधफलं लभेत्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणस्तीर्थमुत्तमम्
+तत्रार्चयित्वा राजेन्द्र ब्रह्माणममितौजसम्
+राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
+ततो राजगृहं गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप
+उपस्पृश्य तपोदेषु काक्षीवानिव मोदते
+यक्षिण्या नैत्यकं तत्र प्राश्नीत पुरुषः शुचिः
+यक्षिण्यास्तु प्रसादेन मुच्यते भ्रूणहत्यया
+मणिनागं ततो गत्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+नैत्यकं भुञ्जते यस्तु मणिनागस्य मानवः
+दष्टस्याशीविषेणापि न तस्य क्रमते विषम्
+तत्रोष्य रजनीमेकां सर्वपापैः प्रमुच्यते
+ततो गच्छेत ब्रह्मर्षेर्गौतमस्य वनं नृप
+अहल्याया ह्रदे स्नात्वा व्रजेत परमां गतिम्
+अभिगम्य श्रियं राजन्विन्दते श्रियमुत्तमाम्
+तत्रोदपानो धर्मज्ञ त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
+तत्राभिषेकं कृत्वा तु वाजिमेधमवाप्नुयात्
+जनकस्य तु राजर्षेः कूपस्त्रिदशपूजितः
+तत्राभिषेकं कृत्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्
+ततो विनशनं गच्छेत्सर्वपापप्रमोचनम्
+वाजपेयमवाप्नोति सोमलोकं च गच्छति
+गण्डकीं तु समासाद्य सर्वतीर्थजलोद्भवाम्
+वाजपेयमवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति
+ततोऽधिवंश्यं धर्मज्ञ समाविश्य तपोवनम्
+गुह्यकेषु महाराज मोदते नात्र संशयः
+कम्पनां तु समासाद्य नदीं सिद्धनिषेविता��्
+पुण्डरीकमवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति
+ततो विशालामासाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम्
+अग्निष्टोममवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
+अथ माहेश्वरीं धारां समासाद्य नराधिप
+अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्
+दिवौकसां पुष्करिणीं समासाद्य नरः शुचिः
+न दुर्गतिमवाप्नोति वाजपेयं च विन्दति
+महेश्वरपदं गच्छेद्ब्रह्मचारी समाहितः
+महेश्वरपदे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत्
+तत्र कोटिस्तु तीर्थानां विश्रुता भरतर्षभ
+कूर्मरूपेण राजेन्द्र असुरेण दुरात्मना
+ह्रियमाणाहृता राजन्विष्णुना प्रभविष्णुना
+तत्राभिषेकं कुर्वाणस्तीर्थकोट्यां युधिष्ठिर
+पुण्डरीकमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति
+ततो गच्छेत राजेन्द्र स्थानं नारायणस्य तु
+सदा संनिहितो यत्र हरिर्वसति भारत
+शालग्राम इति ख्यातो विष्णोरद्भुतकर्मणः
+अभिगम्य त्रिलोकेशं वरदं विष्णुमव्ययम्
+अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति
+तत्रोदपानो धर्मज्ञ सर्वपापप्रमोचनः
+समुद्रास्तत्र चत्वारः कूपे संनिहिताः सदा
+तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र न दुर्गतिमवाप्नुयात्
+अभिगम्य महादेवं वरदं विष्णुमव्ययम्
+विराजति यथा सोम ऋणैर्मुक्तो युधिष्ठिर
+जातिस्मर उपस्पृश्य शुचिः प्रयतमानसः
+जातिस्मरत्वं प्राप्नोति स्नात्वा तत्र न संशयः
+वटेश्वरपुरं गत्वा अर्चयित्वा तु केशवम्
+ईप्सिताँल्लभते कामानुपवासान्न संशयः
+ततस्तु वामनं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम्
+अभिवाद्य हरिं देवं न दुर्गतिमवाप्नुयात्
+भरतस्याश्रमं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम्
+कौशिकीं तत्र सेवेत महापातकनाशिनीम्
+राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
+ततो गच्छेत धर्मज्ञ चम्पकारण्यमुत्तमम्
+तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्
+अथ ज्येष्ठिलमासाद्य तीर्थं परमसंमतम्
+उपोष्य रजनीमेकामग्निष्टोमफलं लभेत्
+तत्र विश्वेश्वरं दृष्ट्वा देव्या सह महाद्युतिम्
+मित्रावरुणयोर्लोकानाप्नोति पुरुषर्षभ
+कन्यासंवेद्यमासाद्य नियतो नियताशनः
+मनोः प्रजापतेर्लोकानाप्नोति भरतर्षभ
+कन्यायां ये प्रयच्छन्ति पानमन्नं च भारत
+तदक्षयमिति प्राहुरृषयः संशितव्रताः
+निश्चीरां च समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम्
+अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति
+ये तु दानं प्रयच्छन्ति निश्चीरासंगमे नराः
+ते यान्ति नरशार्दूल ब्रह्मलोकं न स���शयः
+तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
+तत्राभिषेकं कुर्वाणो वाजपेयमवाप्नुयात्
+देवकूटं समासाद्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्
+अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र कौशिकस्य मुनेर्ह्रदम्
+यत्र सिद्धिं परां प्राप्तो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः
+तत्र मासं वसेद्वीर कौशिक्यां भरतर्षभ
+अश्वमेधस्य यत्पुण्यं तन्मासेनाधिगच्छति
+सर्वतीर्थवरे चैव यो वसेत महाह्रदे
+न दुर्गतिमवाप्नोति विन्देद्बहु सुवर्णकम्
+कुमारमभिगत्वा च वीराश्रमनिवासिनम्
+अश्वमेधमवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः
+अग्निधारां समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम्
+अग्निष्टोममवाप्नोति न च स्वर्गान्निवर्तते
+पितामहसरो गत्वा शैलराजप्रतिष्ठितम्
+तत्राभिषेकं कुर्वाणो अग्निष्टोमफलं लभेत्
+पितामहस्य सरसः प्रस्रुता लोकपावनी
+कुमारधारा तत्रैव त्रिषु लोकेषु विश्रुता
+यत्र स्नात्वा कृतार्थोऽस्मीत्यात्मानमवगच्छति
+षष्ठकालोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया
+शिखरं वै महादेव्या गौर्यास्त्रैलोक्यविश्रुतम्
+समारुह्य नरः श्राद्धः स्तनकुण्डेषु संविशेत्
+तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः
+हयमेधमवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति
+ताम्रारुणं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः
+अश्वमेधमवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति
+नन्दिन्यां च समासाद्य कूपं त्रिदशसेवितम्
+नरमेधस्य यत्पुण्यं तत्प्राप्नोति कुरूद्वह
+कालिकासंगमे स्नात्वा कौशिक्यारुणयोर्यतः
+त्रिरात्रोपोषितो विद्वान्सर्वपापैः प्रमुच्यते
+उर्वशीतीर्थमासाद्य ततः सोमाश्रमं बुधः
+कुम्भकर्णाश्रमे स्नात्वा पूज्यते भुवि मानवः
+स्नात्वा कोकामुखे पुण्ये ब्रह्मचारी यतव्रतः
+जातिस्मरत्वं प्राप्नोति दृष्टमेतत्पुरातने
+सकृन्नन्दां समासाद्य कृतात्मा भवति द्विजः
+सर्वपापविशुद्धात्मा शक्रलोकं च गच्छति
+ऋषभद्वीपमासाद्य सेव्यं क्रौञ्चनिषूदनम्
+सरस्वत्यामुपस्पृश्य विमानस्थो विराजते
+औद्दालकं महाराज तीर्थं मुनिनिषेवितम्
+तत्राभिषेकं कुर्वीत सर्वपापैः प्रमुच्यते
+धर्मतीर्थं समासाद्य पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम्
+वाजपेयमवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः
+तथा चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदकः
+दण्डार्कमभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत्
+लवेडिकां ततो गच्छेत्पुण्यां पुण्योपसेव��ताम्
+वाजपेयमवाप्नोति विमानस्थश्च पूज्यते
+पुलस्त्य उवाच
+अथ संध्यां समासाद्य संवेद्यं तीर्थमुत्तमम्
+उपस्पृश्य नरो विद्वान्भवेन्नास्त्यत्र संशयः
+रामस्य च प्रसादेन तीर्थं राजन्कृतं पुरा
+तल्लोहित्यं समासाद्य विन्द्याद्बहु सुवर्णकम्
+करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः
+अश्वमेधमवाप्नोति कृते पैतामहे विधौ
+गङ्गायास्त्वथ राजेन्द्र सागरस्य च संगमे
+अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः
+गङ्गायास्त्वपरं द्वीपं प्राप्य यः स्नाति भारत
+त्रिरात्रोपोषितो राजन्सर्वकामानवाप्नुयात्
+ततो वैतरणीं गत्वा नदीं पापप्रमोचनीम्
+विरजं तीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी
+प्रभवेच्च कुले पुण्ये सर्वपापं व्यपोहति
+गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति च कुलं नरः
+शोणस्य ज्योतिरथ्याश्च संगमे निवसञ्शुचिः
+तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत्
+शोणस्य नर्मदायाश्च प्रभवे कुरुनन्दन
+वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत्
+ऋषभं तीर्थमासाद्य कोशलायां नराधिप
+वाजपेयमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः
+कोशलायां समासाद्य कालतीर्थ उपस्पृशेत्
+वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशयः
+पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः
+गोसहस्रफलं विन्द्यात्कुलं चैव समुद्धरेत्
+ततो बदरिकातीर्थे स्नात्वा प्रयतमानसः
+दीर्घमायुरवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
+ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिषेवितम्
+रामतीर्थे नरः स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत्
+मतङ्गस्य तु केदारस्तत्रैव कुरुनन्दन
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत्
+श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीर उपस्पृशेत्
+अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति
+श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः
+न्यवसत्परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैर्वृतः
+तत्र देवह्रदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः
+अश्वमेधमवाप्नोति परां सिद्धिं च गच्छति
+ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्येषु सुरपूजितम्
+वाजपेयमवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते
+ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणैः
+तत्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत्
+ततस्तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थ उपस्पृशेत्
+तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते
+अथ गोकर्णमासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
+समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम्
+यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः
+भू��यक्षपिशाचाश्च किंनराः समहोरगाः
+सिद्धचारणगन्धर्वा मानुषाः पन्नगास्तथा
+सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम्
+तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः
+दशाश्वमेधमाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति
+उष्य द्वादशरात्रं तु कृतात्मा भवते नरः
+तत एव तु गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम्
+त्रिरात्रमुषितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत्
+निदर्शनं च प्रत्यक्षं ब्राह्मणानां नराधिप
+गायत्रीं पठते यस्तु योनिसंकरजस्तथा
+गाथा वा गीतिका वापि तस्य संपद्यते नृप
+संवर्तस्य तु विप्रर्षेर्वापीमासाद्य दुर्लभाम्
+रूपस्य भागी भवति सुभगश्चैव जायते
+ततो वेण्णां समासाद्य तर्पयेत्पितृदेवताः
+मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः
+ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम्
+गवामयमवाप्नोति वासुकेर्लोकमाप्नुयात्
+वेण्णायाः संगमे स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत्
+वरदासंगमे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+ब्रह्मस्थानं समासाद्य त्रिरात्रमुषितो नरः
+गोसहस्रफलं विन्देत्स्वर्गलोकं च गच्छति
+कुशप्लवनमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः
+त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत्
+ततो देवह्रदे रम्ये कृष्णवेण्णाजलोद्भवे
+जातिमात्रह्रदे चैव तथा कन्याश्रमे नृप
+यत्र क्रतुशतैरिष्ट्वा देवराजो दिवं गतः
+अग्निष्टोमशतं विन्देद्गमनादेव भारत
+सर्वदेवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+जातिमात्रह्रदे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नरः
+ततोऽवाप्य महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम्
+पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत्
+दण्डकारण्यमासाद्य महाराज उपस्पृशेत्
+गोसहस्रफलं तत्र स्नातमात्रस्य भारत
+शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः
+न दुर्गतिमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः
+ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम्
+रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद्बहु सुवर्णकम्
+सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः
+महत्पुण्यमवाप्नोति देवलोकं च गच्छति
+ततो देवपथं गच्छेन्नियतो नियताशनः
+देवसत्रस्य यत्पुण्यं तदवाप्नोति मानवः
+तुङ्गकारण्यमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
+वेदानध्यापयत्तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा
+तत्र वेदान्प्रनष्टांस्तु मुनेरङ्गिरसः सुतः
+उपविष्टो महर्षीणामुत्तरीयेषु भारत
+ओंकारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन च
+येन यत्पूर्वमभ्यस्तं तत्तस्य समुपस्थितम्
+ऋषयस्तत्र देवाश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः
+हरिर्नारायणो देवो महादेवस्तथैव च
+पितामहश्च भगवान्देवैः सह महाद्युतिः
+भृगुं नियोजयामास याजनार्थे महाद्युतिम्
+ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत्तदा
+सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा
+आज्यभागेन वै तत्र तर्पितास्तु यथाविधि
+देवास्त्रिभुवणं याता ऋषयश्च यथासुखम्
+तदरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम
+पापं प्रणश्यते सर्वं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा
+तत्र मासं वसेद्धीरो नियतो नियताशनः
+ब्रह्मलोकं व्रजेद्राजन्पुनीते च कुलं नरः
+मेधाविकं समासाद्य पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्
+अग्निष्टोममवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति
+ततः कालंजरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम्
+तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+आत्मानं साधयेत्तत्र गिरौ कालंजरे नृप
+स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशयः
+ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशां पते
+मन्दाकिनीं समासाद्य नदीं पापप्रमोचनीम्
+तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः
+अश्वमेधमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानमनुत्तमम्
+यत्र देवो महासेनो नित्यं संनिहितो नृपः
+पुमांस्तत्र नरश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति
+कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
+प्रदक्षिणमुपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन्नरः
+अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी
+तत्र कूपो महाराज विश्रुतो भरतर्षभ
+समुद्रास्तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर
+तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्
+नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम्
+ततो गच्छेत्कुरुश्रेष्ठ शृङ्गवेरपुरं महत्
+यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा
+गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः
+विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति
+अभिगम्य महादेवमभ्यर्च्य च नराधिप
+प्रदक्षिणमुपावृत्य गाणपत्यमवाप्नुयात्
+ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागमृषिसंस्तुतम्
+यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः
+लोकपालाश्च साध्याश्च नैरृताः पितरस्तथा
+सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः
+अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपरे
+तथा नागाः सुपर्णाश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा
+सरितः सागराश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा
+हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः
+तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्ये च जाह्नवी
+प्रयागादभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता
+तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता
+यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी
+गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम्
+प्रयागं जघनस्यान्तमुपस्थमृषयो विदुः
+प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा
+तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः
+तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर
+प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्च महाव्रताः
+यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रचरा नृप
+ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत
+प्रयागः सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो
+श्रवणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि
+मृत्तिकालम्भनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते
+तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे संशितव्रतः
+पुण्यं स फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः
+एषा यजनभूमिर्हि देवानामपि सत्कृता
+तत्र दत्तं सूक्ष्ममपि महद्भवति भारत
+न वेदवचनात्तात न लोकवचनादपि
+मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति
+दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापराः
+येषां सांनिध्यमत्रैव कीर्तितं कुरुनन्दन
+चातुर्वेदे च यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत्
+स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे
+तत्र भोगवती नाम वासुकेस्तीर्थमुत्तमम्
+तत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽश्वमेधमवाप्नुयात्
+तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
+दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन
+यत्र गङ्गा महाराज स देशस्तत्तपोवनम्
+सिद्धक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम्
+इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च
+सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च
+इदं धर्म्यमिदं पुण्यमिदं मेध्यमिदं सुखम्
+इदं स्वर्ग्यमिदं रम्यमिदं पावनमुत्तमम्
+महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम्
+अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मलत्वमवाप्नुयात्
+यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थपुण्यं सदा शुचिः
+जातीः स स्मरते बह्वीर्नाकपृष्ठे च मोदते
+गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि च
+मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमीक्षया
+एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः
+ऋषिभिर्देवकल्पैश्च श्रितानि सुकृतैषिभिः
+एवं त्वमपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत
+व्रज तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्धते
+भावितैः कारणैः पूर्वमास्तिक्याच्छ्रुतिदर्शनात्
+प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः ���िष्टानुदर्शिभिः
+नाव्रतो नाकृतात्मा च नाशुचिर्न च तस्करः
+स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः
+त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना
+पितरस्तारितास्तात सर्वे च प्रपितामहाः
+पितामहपुरोगाश्च देवाः सर्षिगणा नृप
+तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषिताः
+अवाप्स्यसि च लोकान्वै वसूनां वासवोपम
+कीर्तिं च महतीं भीष्म प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम्
+नारद उवाच
+एवमुक्त्वाभ्यनुज्ञाप्य पुलस्त्यो भगवानृषिः
+प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत
+भीष्मश्च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान्
+पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीमनुचक्रमे
+अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं संचरिष्यति
+अश्वमेधशतस्याग्र्यं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यते
+अतश्चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम्
+नेता च त्वमृषीन्यस्मात्तेन तेऽष्टगुणं फलम्
+रक्षोगणावकीर्णानि तीर्थान्येतानि भारत
+न गतिर्विद्यतेऽन्यस्य त्वामृते कुरुनन्दन
+इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थार्थसंश्रितम्
+यः पठेत्कल्यमुत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते
+ऋषिमुख्याः सदा यत्र वाल्मीकिस्त्वथ काश्यपः
+आत्रेयस्त्वथ कौण्डिन्यो विश्वामित्रोऽथ गौतमः
+असितो देवलश्चैव मार्कण्डेयोऽथ गालवः
+भरद्वाजो वसिष्ठश्च मुनिरुद्दालकस्तथा
+शौनकः सह पुत्रेण व्यासश्च जपतां वरः
+दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो गालवश्च महातपाः
+एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास्तपोधनाः
+एभिः सह महाराज तीर्थान्येतान्यनुव्रज
+एष वै लोमशो नाम देवर्षिरमितद्युतिः
+समेष्यति त्वया चैव तेन सार्धमनुव्रज
+मया च सह धर्मज्ञ तीर्थान्येतान्यनुव्रज
+प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषः
+यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः
+तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे
+यथा भगीरथो राजा यथा रामश्च विश्रुतः
+तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवानिव
+यथा मनुर्यथेक्ष्वाकुर्यथा पूरुर्महायशाः
+यथा वैन्यो महातेजास्तथा त्वमपि विश्रुतः
+यथा च वृत्रहा सर्वान्सपत्नान्निर्दहत्पुरा
+तथा शत्रुक्षयं कृत्वा प्रजास्त्वं पालयिष्यसि
+स्वधर्मविजितामुर्वीं प्राप्य राजीवलोचन
+ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा
+वैशंपायन उवाच
+एवमाश्वास्य राजानं नारदो भगवानृषिः
+अनुज्ञाप्य महात्मानं तत्रैवान्तरधीयत
+युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा तमेवार्थं विचिन्तयन्
+तीर्थयात्राश्रयं पुण्यमृषीणां प्रत्यवेदयत्
+वैशंपायन उवाच
+भ्रातॄणां मतमाज्ञाय नारदस्य च धीमतः
+पितामहसमं धौम्यं प्राह राजा युधिष्ठिरः
+मया स पुरुषव्याघ्रो जिष्णुः सत्यपराक्रमः
+अस्त्रहेतोर्महाबाहुरमितात्मा विवासितः
+स हि वीरोऽनुरक्तश्च समर्थश्च तपोधन
+कृती च भृशमप्यस्त्रे वासुदेव इव प्रभुः
+अहं ह्येतावुभौ ब्रह्मन्कृष्णावरिनिघातिनौ
+अभिजानामि विक्रान्तौ तथा व्यासः प्रतापवान्
+त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ
+नारदोऽपि तथा वेद सोऽप्यशंसत्सदा मम
+तथाहमपि जानामि नरनारायणावृषी
+शक्तोऽयमित्यतो मत्वा मया संप्रेषितोऽर्जुनः
+इन्द्रादनवरः शक्तः सुरसूनुः सुराधिपम्
+द्रष्टुमस्त्राणि चादातुमिन्द्रादिति विवासितः
+भीष्मद्रोणावतिरथौ कृपो द्रौणिश्च दुर्जयः
+धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण वृता युधि महाबलाः
+सर्वे वेदविदः शूराः सर्वेऽस्त्रकुशलास्तथा
+योद्धुकामश्च पार्थेन सततं यो महाबलः
+स च दिव्यास्त्रवित्कर्णः सूतपुत्रो महारथः
+सोऽश्ववेगानिलबलः शरार्चिस्तलनिस्वनः
+रजोधूमोऽस्त्रसंतापो धार्तराष्ट्रानिलोद्धतः
+निसृष्ट इव कालेन युगान्तज्वलनो यथा
+मम सैन्यमयं कक्षं प्रधक्ष्यति न संशयः
+तं स कृष्णानिलोद्धूतो दिव्यास्त्रजलदो महान्
+श्वेतवाजिबलाकाभृद्गाण्डीवेन्द्रायुधोज्ज्वलः
+सततं शरधाराभिः प्रदीप्तं कर्णपावकम्
+उदीर्णोऽर्जुनमेघोऽयं शमयिष्यति संयुगे
+स साक्षादेव सर्वाणि शक्रात्परपुरंजयः
+दिव्यान्यस्त्राणि बीभत्सुस्तत्त्वतः प्रतिपत्स्यते
+अलं स तेषां सर्वेषामिति मे धीयते मतिः
+नास्ति त्वतिक्रिया तस्य रणेऽरीणां प्रतिक्रिया
+तं वयं पाण्डवं सर्वे गृहीतास्त्रं धनंजयम्
+द्रष्टारो न हि बीभत्सुर्भारमुद्यम्य सीदति
+वयं तु तमृते वीरं वनेऽस्मिन्द्विपदां वर
+अवधानं न गच्छामः काम्यके सह कृष्णया
+भवानन्यद्वनं साधु बह्वन्नं फलवच्छुचि
+आख्यातु रमणीयं च सेवितं पुण्यकर्मभिः
+यत्र कंचिद्वयं कालं वसन्तः सत्यविक्रमम्
+प्रतीक्षामोऽर्जुनं वीरं वर्षकामा इवाम्बुदम्
+विविधानाश्रमान्कांश्चिद्द्विजातिभ्यः परिश्रुतान्
+सरांसि सरितश्चैव रमणीयांश्च पर्वतान्
+आचक्ष्व न हि नो ब्रह्मन्रोचते तमृतेऽर्जुनम्
+वनेऽस्मिन्काम्यके वासो गच्छामोऽन्यां द���शं प्रति
+वैशंपायन उवाच
+तान्सर्वानुत्सुकान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः
+आश्वासयंस्तदा धौम्यो बृहस्पतिसमोऽब्रवीत्
+ब्राह्मणानुमतान्पुण्यानाश्रमान्भरतर्षभ
+दिशस्तीर्थानि शैलांश्च शृणु मे गदतो नृप
+पूर्वं प्राचीं दिशं राजन्राजर्षिगणसेविताम्
+रम्यां ते कीर्तयिष्यामि युधिष्ठिर यथास्मृति
+तस्यां देवर्षिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत
+यत्र तीर्थानि देवानां सुपुण्यानि पृथक्पृथक्
+यत्र सा गोमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता
+यज्ञभूमिश्च देवानां शामित्रं च विवस्वतः
+तस्यां गिरिवरः पुण्यो गयो राजर्षिसत्कृतः
+शिवं ब्रह्मसरो यत्र सेवितं त्रिदशर्षिभिः
+यदर्थं पुरुषव्याघ्र कीर्तयन्ति पुरातनाः
+एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्
+महानदी च तत्रैव तथा गयशिरोऽनघ
+यत्रासौ कीर्त्यते विप्रैरक्षय्यकरणो वटः
+यत्र दत्तं पितृभ्योऽन्नमक्षय्यं भवति प्रभो
+सा च पुण्यजला यत्र फल्गुनामा महानदी
+बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ
+विश्वामित्रोऽभ्यगाद्यत्र ब्राह्मणत्वं तपोधनः
+गङ्गा यत्र नदी पुण्या यस्यास्तीरे भगीरथः
+अयजत्तात बहुभिः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः
+पाञ्चालेषु च कौरव्य कथयन्त्युत्पलावतम्
+विश्वामित्रोऽयजद्यत्र शक्रेण सह कौशिकः
+यत्रानुवंशं भगवाञ्जामदग्न्यस्तथा जगौ
+विश्वामित्रस्य तां दृष्ट्वा विभूतिमतिमानुषीम्
+कन्यकुब्जेऽपिबत्सोममिन्द्रेण सह कौशिकः
+ततः क्षत्रादपाक्रामद्ब्राह्मणोऽस्मीति चाब्रवीत्
+पवित्रमृषिभिर्जुष्टं पुण्यं पावनमुत्तमम्
+गङ्गायमुनयोर्वीर संगमं लोकविश्रुतम्
+यत्रायजत भूतात्मा पूर्वमेव पितामहः
+प्रयागमिति विख्यातं तस्माद्भरतसत्तम
+अगस्त्यस्य च राजेन्द्र तत्राश्रमवरो महान्
+हिरण्यबिन्दुः कथितो गिरौ कालंजरे नृप
+अत्यन्यान्पर्वतान्राजन्पुण्यो गिरिवरः शिवः
+महेन्द्रो नाम कौरव्य भार्गवस्य महात्मनः
+अयजद्यत्र कौन्तेय पूर्वमेव पितामहः
+यत्र भागीरथी पुण्या सदस्यासीद्युधिष्ठिर
+यत्रासौ ब्रह्मशालेति पुण्या ख्याता विशां पते
+धूतपाप्मभिराकीर्णा पुण्यं तस्याश्च दर्शनम्
+पवित्रो मङ्गलीयश्च ख्यातो लोके सनातनः
+केदारश्च मतङ्गस्य महानाश्रम उत्तमः
+कुण्डोदः पर्वतो रम्यो बहुमूलफलोदकः
+नैषधस्तृषितो यत्र जलं शर्म च लब्धवान्
+यत्र देववनं रम्यं तापसैरुप��ोभितम्
+बाहुदा च नदी यत्र नन्दा च गिरिमूर्धनि
+तीर्थानि सरितः शैलाः पुण्यान्यायतनानि च
+प्राच्यां दिशि महाराज कीर्तितानि मया तव
+तिसृष्वन्यासु पुण्यानि दिक्षु तीर्थानि मे शृणु
+सरितः पर्वतांश्चैव पुण्यान्यायतनानि च
+धौम्य उवाच
+दक्षिणस्यां तु पुण्यानि शृणु तीर्थानि भारत
+विस्तरेण यथाबुद्धि कीर्त्यमानानि भारत
+यस्यामाख्यायते पुण्या दिशि गोदावरी नदी
+बह्वारामा बहुजला तापसाचरिता शुभा
+वेण्णा भीमरथी चोभे नद्यौ पापभयापहे
+मृगद्विजसमाकीर्णे तापसालयभूषिते
+राजर्षेस्तत्र च सरिन्नृगस्य भरतर्षभ
+रम्यतीर्था बहुजला पयोष्णी द्विजसेविता
+अपि चात्र महायोगी मार्कण्डेयो महातपाः
+अनुवंश्यां जगौ गाथां नृगस्य धरणीपतेः
+नृगस्य यजमानस्य प्रत्यक्षमिति नः श्रुतम्
+अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः
+माठरस्य वनं पुण्यं बहुमूलफलं शिवम्
+यूपश्च भरतश्रेष्ठ वरुणस्रोतसे गिरौ
+प्रवेण्युत्तरपार्श्वे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा
+तापसानामरण्यानि कीर्तितानि यथाश्रुति
+वेदी शूर्पारके तात जमदग्नेर्महात्मनः
+रम्या पाषाणतीर्था च पुरश्चन्द्रा च भारत
+अशोकतीर्थं मर्त्येषु कौन्तेय बहुलाश्रमम्
+अगस्त्यतीर्थं पाण्ड्येषु वारुणं च युधिष्ठिर
+कुमार्यः कथिताः पुण्याः पाण्ड्येष्वेव नरर्षभ
+ताम्रपर्णीं तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तां शृणु
+यत्र देवैस्तपस्तप्तं महदिच्छद्भिराश्रमे
+गोकर्णमिति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत
+शीततोयो बहुजलः पुण्यस्तात शिवश्च सः
+ह्रदः परमदुष्प्रापो मानुषैरकृतात्मभिः
+तत्रैव तृणसोमाग्नेः संपन्नफलमूलवान्
+आश्रमोऽगस्त्यशिष्यस्य पुण्यो देवसभे गिरौ
+वैडूर्यपर्वतस्तत्र श्रीमान्मणिमयः शिवः
+अगस्त्यस्याश्रमश्चैव बहुमूलफलोदकः
+सुराष्ट्रेष्वपि वक्ष्यामि पुण्यान्यायतनानि च
+आश्रमान्सरितः शैलान्सरांसि च नराधिप
+चमसोन्मज्जनं विप्रास्तत्रापि कथयन्त्युत
+प्रभासं चोदधौ तीर्थं त्रिदशानां युधिष्ठिर
+तत्र पिण्डारकं नाम तापसाचरितं शुभम्
+उज्जयन्तश्च शिखरी क्षिप्रं सिद्धिकरो महान्
+तत्र देवर्षिवर्येण नारदेनानुकीर्तितः
+पुराणः श्रूयते श्लोकस्तं निबोध युधिष्ठिर
+पुण्ये गिरौ सुराष्ट्रेषु मृगपक्षिनिषेविते
+उज्जयन्ते स्म तप्ताङ्गो नाकपृष्ठे महीयते
+पुण्या द्वारवती तत्र यत्रास्ते मधुसूदनः
+साक्षाद्देवः पुराणोऽसौ स हि धर्मः सनातनः
+ये च वेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः
+ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्मं सनातनम्
+पवित्राणां हि गोविन्दः पवित्रं परमुच्यते
+पुण्यानामपि पुण्योऽसौ मङ्गलानां च मङ्गलम्
+त्रैलोक्यं पुण्डरीकाक्षो देवदेवः सनातनः
+आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा तत्रैव मधुसूदनः
+धौम्य उवाच
+अवन्तिषु प्रतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि
+यानि तत्र पवित्राणि पुण्यान्यायतनानि च
+प्रियङ्ग्वाम्रवनोपेता वानीरवनमालिनी
+प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत
+निकेतः ख्यायते पुण्यो यत्र विश्रवसो मुनेः
+जज्ञे धनपतिर्यत्र कुबेरो नरवाहनः
+वैडूर्यशिखरो नाम पुण्यो गिरिवरः शुभः
+दिव्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदाः
+तस्य शैलस्य शिखरे सरस्तत्र च धीमतः
+प्रफुल्लनलिनं राजन्देवगन्धर्वसेवितम्
+बह्वाश्चर्यं महाराज दृश्यते तत्र पर्वते
+पुण्ये स्वर्गोपमे दिव्ये नित्यं देवर्षिसेविते
+ह्रदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस्तत्र वै सरित्
+विश्वामित्रनदी पारा पुण्या परपुरंजय
+यस्यास्तीरे सतां मध्ये ययातिर्नहुषात्मजः
+पपात स पुनर्लोकाँल्लेभे धर्मान्सनातनान्
+तत्र पुण्यह्रदस्तात मैनाकश्चैव पर्वतः
+बहुमूलफलो वीर असितो नाम पर्वतः
+आश्रमः कक्षसेनस्य पुण्यस्तत्र युधिष्ठिर
+च्यवनस्याश्रमश्चैव ख्यातः सर्वत्र पाण्डव
+तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास्तपसा विभो
+जम्बूमार्गो महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम्
+आश्रमः शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्विजगणायुतः
+ततः पुण्यतमा राजन्सततं तापसायुता
+केतुमाला च मेध्या च गङ्गारण्यं च भूमिप
+ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिषेवितम्
+पितामहसरः पुण्यं पुष्करं नाम भारत
+वैखानसानां सिद्धानामृषीणामाश्रमः प्रियः
+अप्यत्र संस्तवार्थाय प्रजापतिरथो जगौ
+पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर
+मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः
+पापाणि विप्रणश्यन्ति नाकपृष्ठे च मोदते
+धौम्य उवाच
+उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै
+तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्यायतनानि च
+सरस्वती पुण्यवहा ह्रदिनी वनमालिनी
+समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव
+तत्र पुण्यतमं तीर्थं प्लक्षावतरणं शिवम्
+यत्र सारस्वतैरिष्ट्वा गच्छन्त्यवभृथं द्विजाः
+पुण्यं चाख्याय��े दिव्यं शिवमग्निशिरोऽनघ
+सहदेवोऽयजद्यत्र शम्याक्षेपेण भारत
+एतस्मिन्नेव चार्थेयमिन्द्रगीता युधिष्ठिर
+गाथा चरति लोकेऽस्मिन्गीयमाना द्विजातिभिः
+अग्नयः सहदेवेन ये चिता यमुनामनु
+शतं शतसहस्राणि सहस्रशतदक्षिणाः
+तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः
+विंशतिं सप्त चाष्टौ च हयमेधानुपाहरत्
+कामकृद्यो द्विजातीनां श्रुतस्तात मया पुरा
+अत्यन्तमाश्रमः पुण्यः सरकस्तस्य विश्रुतः
+सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता
+वालखिल्यैर्महाराज यत्रेष्टमृषिभिः पुरा
+दृषद्वती पुण्यतमा तत्र ख्याता युधिष्ठिर
+तत्र वैवर्ण्यवर्णौ च सुपुण्यौ मनुजाधिप
+वेदज्ञौ वेदविदितौ विद्यावेदविदावुभौ
+यजन्तौ क्रतुभिर्नित्यं पुण्यैर्भरतसत्तम
+समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणाः पुरा
+विशाखयूपेऽतप्यन्त तस्मात्पुण्यतमः स वै
+ऋषिर्महान्महाभागो जमदग्निर्महायशाः
+पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्वयजताभिभूः
+यत्र सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः साक्षात्तमृषिसत्तमम्
+स्वं स्वं तोयमुपादाय परिवार्योपतस्थिरे
+अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर्जगौ
+इमं श्लोकं तदा वीर प्रेक्ष्य वीर्यं महात्मनः
+यजमानस्य वै देवाञ्जमदग्नेर्महात्मनः
+आगम्य सरितः सर्वा मधुना समतर्पयन्
+गन्धर्वयक्षरक्षोभिरप्सरोभिश्च शोभितम्
+किरातकिंनरावासं शैलं शिखरिणां वरम्
+बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गाद्वारे युधिष्ठिर
+पुण्यं तत्ख्यायते राजन्ब्रह्मर्षिगणसेवितम्
+सनत्कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा
+पर्वतश्च पुरुर्नाम यत्र जातः पुरूरवाः
+भृगुर्यत्र तपस्तेपे महर्षिगणसेवितः
+स राजन्नाश्रमः ख्यातो भृगुतुङ्गो महागिरिः
+यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च पुरुषर्षभ
+नारायणः प्रभुर्विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः
+तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीमनु
+आश्रमः ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
+उष्णतोयवहा गङ्गा शीततोयवहापरा
+सुवर्णसिकता राजन्विशालां बदरीमनु
+ऋषयो यत्र देवाश्च महाभागा महौजसः
+प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं विभुम्
+यत्र नारायणो देवः परमात्मा सनातनः
+तत्र कृत्स्नं जगत्पार्थ तीर्थान्यायतनानि च
+तत्पुण्यं तत्परं ब्रह्म तत्तीर्थं तत्तपोवनम्
+तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः
+आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः
+पुण्यानामपि तत्पुण्यं तत��र ते संशयोऽस्तु मा
+एतानि राजन्पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते
+कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्यायतनानि च
+एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः
+ऋषिभिर्ब्रह्मकल्पैश्च सेवितानि महात्मभिः
+चरनेतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणर्षभैः
+भ्रातृभिश्च महाभागैरुत्कण्ठां विजहिष्यसि
+वैशंपायन उवाच
+एवं संभाषमाणे तु धौम्ये कौरवनन्दन
+लोमशः सुमहातेजा ऋषिस्तत्राजगाम ह
+तं पाण्डवाग्रजो राजा सगणो ब्राह्मणाश्च ते
+उदतिष्ठन्महाभागं दिवि शक्रमिवामराः
+तमभ्यर्च्य यथान्यायं धर्मराजो युधिष्ठिरः
+पप्रच्छागमने हेतुमटने च प्रयोजनम्
+स पृष्टः पाण्डुपुत्रेण प्रीयमाणो महामनाः
+उवाच श्लक्ष्णया वाचा हर्षयन्निव पाण्डवान्
+संचरन्नस्मि कौन्तेय सर्वलोकान्यदृच्छया
+गतः शक्रस्य सदनं तत्रापश्यं सुरेश्वरम्
+तव च भ्रातरं वीरमपश्यं सव्यसाचिनम्
+शक्रस्यार्धासनगतं तत्र मे विस्मयो महान्
+आसीत्पुरुषशार्दूल दृष्ट्वा पार्थं तथागतम्
+आह मां तत्र देवेशो गच्छ पाण्डुसुतानिति
+सोऽहमभ्यागतः क्षिप्रं दिदृक्षुस्त्वां सहानुजम्
+वचनात्पुरुहूतस्य पार्थस्य च महात्मनः
+आख्यास्ये ते प्रियं तात महत्पाण्डवनन्दन
+भ्रातृभिः सहितो राजन्कृष्णया चैव तच्छृणु
+यत्त्वयोक्तो महाबाहुरस्त्रार्थं पाण्डवर्षभ
+तदस्त्रमाप्तं पार्थेन रुद्रादप्रतिमं महत्
+यत्तद्ब्रह्मशिरो नाम तपसा रुद्रमागतम्
+अमृतादुत्थितं रौद्रं तल्लब्धं सव्यसाचिना
+तत्समन्त्रं ससंहारं सप्रायश्चित्तमङ्गलम्
+वज्रं चान्यानि चास्त्राणि दण्डादीनि युधिष्ठिर
+यमात्कुबेराद्वरुणादिन्द्राच्च कुरुनन्दन
+अस्त्राण्यधीतवान्पार्थो दिव्यान्यमितविक्रमः
+विश्वावसोश्च तनयाद्गीतं नृत्तं च साम च
+वादित्रं च यथान्यायं प्रत्यविन्दद्यथाविधि
+एवं कृतास्त्रः कौन्तेयो गान्धर्वं वेदमाप्तवान्
+सुखं वसति बीभत्सुरनुजस्यानुजस्तव
+यदर्थं मां सुरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्
+तच्च ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध मे
+भवान्मनुष्यलोकाय गमिष्यति न संशयः
+ब्रूयाद्युधिष्ठिरं तत्र वचनान्मे द्विजोत्तम
+आगमिष्यति ते भ्राता कृतास्त्रः क्षिप्रमर्जुनः
+सुरकार्यं महत्कृत्वा यदाशक्यं दिवौकसैः
+तपसा तु त्वमात्मानं भ्रातृभिः सह योजय
+तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्
+अहं च कर्णं जानामि यथाव���्भरतर्षभ
+न स पार्थस्य संग्रामे कलामर्हति षोडशीम्
+यच्चापि ते भयं तस्मान्मनसिस्थमरिंदम
+तच्चाप्यपहरिष्यामि सव्यसाचाविहागते
+यच्च ते मानसं वीर तीर्थयात्रामिमां प्रति
+तच्च ते लोमशः सर्वं कथयिष्यत्यसंशयम्
+यच्च किंचित्तपोयुक्तं फलं तीर्थेषु भारत
+महर्षिरेष यद्ब्रूयात्तच्छ्रद्धेयमनन्यथा
+लोमश उवाच
+धनंजयेन चाप्युक्तं यत्तच्छृणु युधिष्ठिर
+युधिष्ठिरं भ्रातरं मे योजयेर्धर्म्यया श्रिया
+त्वं हि धर्मान्परान्वेत्थ तपांसि च तपोधन
+श्रीमतां चापि जानासि राज्ञां धर्मं सनातनम्
+स भवान्यत्परं वेद पावनं पुरुषान्प्रति
+तेन संयोजयेथास्त्वं तीर्थपुण्येन पाण्डवम्
+यथा तीर्थानि गच्छेत गाश्च दद्यात्स पार्थिवः
+तथा सर्वात्मना कार्यमिति मां विजयोऽब्रवीत्
+भवता चानुगुप्तोऽसौ चरेत्तीर्थानि सर्वशः
+रक्षोभ्यो रक्षितव्यश्च दुर्गेषु विषमेषु च
+दधीच इव देवेन्द्रं यथा चाप्यङ्गिरा रविम्
+तथा रक्षस्व कौन्तेयं राक्षसेभ्यो द्विजोत्तम
+यातुधाना हि बहवो राक्षसाः पर्वतोपमाः
+त्वयाभिगुप्तान्कौन्तेयान्नातिवर्तेयुरन्तिकात्
+सोऽहमिन्द्रस्य वचनान्नियोगादर्जुनस्य च
+रक्षमाणो भयेभ्यस्त्वां चरिष्यामि त्वया सह
+द्विस्तीर्थानि मया पूर्वं दृष्टानि कुरुनन्दन
+इदं तृतीयं द्रक्ष्यामि तान्येव भवता सह
+इयं राजर्षिभिर्याता पुण्यकृद्भिर्युधिष्ठिर
+मन्वादिभिर्महाराज तीर्थयात्रा भयापहा
+नानृजुर्नाकृतात्मा च नावैद्यो न च पापकृत्
+स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः
+त्वं तु धर्ममतिर्नित्यं धर्मज्ञः सत्यसंगरः
+विमुक्तः सर्वपापेभ्यो भूय एव भविष्यसि
+यथा भगीरथो राजा राजानश्च गयादयः
+यथा ययातिः कौन्तेय तथा त्वमपि पाण्डव
+युधिष्ठिर उवाच
+न हर्षात्संप्रपश्यामि वाक्यस्यास्योत्तरं क्वचित्
+स्मरेद्धि देवराजो यं किं नामाभ्यधिकं ततः
+भवता संगमो यस्य भ्राता यस्य धनंजयः
+वासवः स्मरते यस्य को नामाभ्यधिकस्ततः
+यच्च मां भगवानाह तीर्थानां दर्शनं प्रति
+धौम्यस्य वचनादेषा बुद्धिः पूर्वं कृतैव मे
+तद्यदा मन्यसे ब्रह्मन्गमनं तीर्थदर्शने
+तदैव गन्तास्मि दृढमेष मे निश्चयः परः
+वैशंपायन उवाच
+गमने कृतबुद्धिं तं पाण्डवं लोमशोऽब्रवीत्
+लघुर्भव महाराज लघुः स्वैरं गमिष्यसि
+युधिष्ठिर उवाच
+बिक्षाभुजो निवर्तन्तां ब्राह्मणा यतयश्च ये
+ये चाप्यनुगताः पौरा राजभक्तिपुरस्कृताः
+धृतराष्ट्रं महाराजमभिगच्छन्तु चैव ते
+स दास्यति यथाकालमुचिता यस्य या भृतिः
+स चेद्यथोचितां वृत्तिं न दद्यान्मनुजेश्वरः
+अस्मत्प्रियहितार्थाय पाञ्चाल्यो वः प्रदास्यति
+वैशंपायन उवाच
+ततो भूयिष्ठशः पौरा गुरुभारसमाहिताः
+विप्राश्च यतयो युक्ता जग्मुर्नागपुरं प्रति
+तान्सर्वान्धर्मराजस्य प्रेम्णा राजाम्बिकासुतः
+प्रतिजग्राह विधिवद्धनैश्च समतर्पयत्
+ततः कुन्तीसुतो राजा लघुभिर्ब्राह्मणैः सह
+लोमशेन च सुप्रीतस्त्रिरात्रं काम्यकेऽवसत्
+वैशंपायन उवाच
+ततः प्रयान्तं कौन्तेयं ब्राह्मणा वनवासिनः
+अभिगम्य तदा राजन्निदं वचनमब्रुवन्
+राजंस्तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भ्रातृभिः सह
+देवर्षिणा च सहितो लोमशेन महात्मना
+अस्मानपि महाराज नेतुमर्हसि पाण्डव
+अस्माभिर्हि न शक्यानि त्वदृते तानि कौरव
+श्वापदैरुपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च
+अगम्यानि नरैरल्पैस्तीर्थानि मनुजेश्वर
+भवन्तो भ्रातरः शूरा धनुर्धरवराः सदा
+भवद्भिः पालिताः शूरैर्गच्छेम वयमप्युत
+भवत्प्रसादाद्धि वयं प्राप्नुयाम फलं शुभम्
+तीर्थानां पृथिवीपाल व्रतानां च विशां पते
+तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास्तीर्थपरिप्लुताः
+भवेम धूतपाप्मानस्तीर्थसंदर्शनान्नृप
+भवानपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत
+अष्टकस्य च राजर्षेर्लोमपादस्य चैव ह
+भरतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्थिव
+ध्रुवं प्राप्स्यसि दुष्प्रापाँल्लोकांस्तीर्थपरिप्लुतः
+प्रभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश्च पर्वतान्
+गङ्गाद्याः सरितश्चैव प्लक्षादींश्च वनस्पतीन्
+त्वया सह महीपाल द्रष्टुमिच्छामहे वयम्
+यदि ते ब्राह्मणेष्वस्ति काचित्प्रीतिर्जनाधिप
+कुरु क्षिप्रं वचोऽस्माकं ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे
+तीर्थानि हि महाबाहो तपोविघ्नकरैः सदा
+अनुकीर्णानि रक्षोभिस्तेभ्यो नस्त्रातुमर्हसि
+तीर्थान्युक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता
+यान्युवाच च देवर्षिर्लोमशः सुमहातपाः
+विधिवत्तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप
+धूतपाप्मा सहास्माभिर्लोमशेन च पालितः
+स तथा पूज्यमानस्तैर्हर्षादश्रुपरिप्लुतः
+भीमसेनादिभिर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारितः
+बाढमित्यब्रवीत्सर्वांस्तानृषीन्पाण्डवर्षभः
+लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरोहितम्
+ततः स पाण्डवश्रेष्ठो भ्रातृभिः सहितो वशी
+द्रौपद्या चानवद्याङ्ग्या गमनाय मनो दधे
+अथ व्यासो महाभागस्तथा नारदपर्वतौ
+काम्यके पाण्डवं द्रष्टुं समाजग्मुर्मनीषिणः
+तेषां युधिष्ठिरो राजा पूजां चक्रे यथाविधि
+सत्कृतास्ते महाभागा युधिष्ठिरमथाब्रुवन्
+युधिष्ठिर यमौ भीम मनसा कुरुतार्जवम्
+मनसा कृतशौचा वै शुद्धास्तीर्थानि गच्छत
+शरीरनियमं ह्याहुर्ब्राह्मणा मानुषं व्रतम्
+मनोविशुद्धां बुद्धिं च दैवमाहुर्व्रतं द्विजाः
+मनो ह्यदुष्टं शूराणां पर्याप्तं वै नराधिप
+मैत्रीं बुद्धिं समास्थाय शुद्धास्तीर्थानि गच्छत
+ते यूयं मानसैः शुद्धाः शरीरनियमव्रतैः
+दैवं व्रतं समास्थाय यथोक्तं फलमाप्स्यथ
+ते तथेति प्रतिज्ञाय कृष्णया सह पाण्डवाः
+कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे मुनिभिर्दिव्यमानुषैः
+लोमशस्योपसंगृह्य पादौ द्वैपायनस्य च
+नारदस्य च राजेन्द्र देवर्षेः पर्वतस्य च
+धौम्येन सहिता वीरास्तथान्यैर्वनवासिभिः
+मार्गशीर्ष्यामतीतायां पुष्येण प्रययुस्ततः
+कठिनानि समादाय चीराजिनजटाधराः
+अभेद्यैः कवचैर्युक्तास्तीर्थान्यन्वचरंस्तदा
+इन्द्रसेनादिभिर्भृत्यै रथैः परिचतुर्दशैः
+महानसव्यापृतैश्च तथान्यैः परिचारकैः
+सायुधा बद्धनिस्त्रिंशास्तूणवन्तः समार्गणाः
+प्राङ्मुखाः प्रययुर्वीराः पाण्डवा जनमेजय
+युधिष्ठिर उवाच
+न वै निर्गुणमात्मानं मन्ये देवर्षिसत्तम
+तथास्मि दुःखसंतप्तो यथा नान्यो महीपतिः
+परांश्च निर्गुणान्मन्ये न च धर्मरतानपि
+ते च लोमश लोकेऽस्मिन्नृध्यन्ते केन केतुना
+लोमश उवाच
+नात्र दुःखं त्वया राजन्कार्यं पार्थ कथंचन
+यदधर्मेण वर्धेरन्नधर्मरुचयो जनाः
+वर्धत्यधर्मेण नरस्ततो भद्राणि पश्यति
+ततः सपत्नाञ्जयति समूलस्तु विनश्यति
+मया हि दृष्टा दैतेया दानवाश्च महीपते
+वर्धमाना ह्यधर्मेण क्षयं चोपगताः पुनः
+पुरा देवयुगे चैव दृष्टं सर्वं मया विभो
+अरोचयन्सुरा धर्मं धर्मं तत्यजिरेऽसुराः
+तीर्थानि देवा विविशुर्नाविशन्भारतासुराः
+तानधर्मकृतो दर्पः पूर्वमेव समाविशत्
+दर्पान्मानः समभवन्मानात्क्रोधो व्यजायत
+क्रोधादह्रीस्ततोऽलज्जा वृत्तं तेषां ततोऽनशत्
+तानलज्जान्गतह्रीकान्हीनवृत्तान्वृथाव्रतान्
+क्षमा लक्ष्मीश्च धर्मश्च नचिरात्प्रजहुस्ततः
+लक्ष्मीस्तु देवानगमदलक्ष्मीरसुरान्नृप
+तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दर्पोपहतचेतसः
+दैतेयान्दानवांश्चैव कलिरप्याविशत्ततः
+तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दानवान्कलिना तथा
+दर्पाभिभूतान्कौन्तेय क्रियाहीनानचेतसः
+मानाभिभूतानचिराद्विनाशः प्रत्यपद्यत
+निर्यशस्यास्ततो दैत्याः कृत्स्नशो विलयं गताः
+देवास्तु सागरांश्चैव सरितश्च सरांसि च
+अभ्यगच्छन्धर्मशीलाः पुण्यान्यायतनानि च
+तपोभिः क्रतुभिर्दानैराशीर्वादैश्च पाण्डव
+प्रजहुः सर्वपापानि श्रेयश्च प्रतिपेदिरे
+एवं हि दानवन्तश्च क्रियावन्तश्च सर्वशः
+तीर्थान्यगच्छन्विबुधास्तेनापुर्भूतिमुत्तमाम्
+तथा त्वमपि राजेन्द्र स्नात्वा तीर्थेषु सानुजः
+पुनर्वेत्स्यसि तां लक्ष्मीमेष पन्थाः सनातनः
+यथैव हि नृगो राजा शिबिरौशीनरो यथा
+भगीरथो वसुमना गयः पूरुः पुरूरवाः
+चरमाणास्तपो नित्यं स्पर्शनादम्भसश्च ते
+तीर्थाभिगमनात्पूता दर्शनाच्च महात्मनाम्
+अलभन्त यशः पुण्यं धनानि च विशां पते
+तथा त्वमपि राजेन्द्र लब्धासि विपुलां श्रियम्
+यथा चेक्ष्वाकुरचरत्सपुत्रजनबान्धवः
+मुचुकुन्दोऽथ मान्धाता मरुत्तश्च महीपतिः
+कीर्तिं पुण्यामविन्दन्त यथा देवास्तपोबलात्
+देवर्षयश्च कार्त्स्न्येन तथा त्वमपि वेत्स्यसे
+धार्तराष्ट्रास्तु दर्पेण मोहेन च वशीकृताः
+नचिराद्विनशिष्यन्ति दैत्या इव न संशयः
+वैशंपायन उवाच
+ते तथा सहिता वीरा वसन्तस्तत्र तत्र ह
+क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यमागताः
+ततस्तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्याः पाण्डवा नृप
+कृताभिषेकाः प्रददुर्गाश्च वित्तं च भारत
+तत्र देवान्पितॄन्विप्रांस्तर्पयित्वा पुनः पुनः
+कन्यातीर्थेऽश्वतीर्थे च गवां तीर्थे च कौरवाः
+वालकोट्यां वृषप्रस्थे गिरावुष्य च पाण्डवाः
+बाहुदायां महीपाल चक्रुः सर्वेऽभिषेचनम्
+प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते
+ऊषुराप्लुत्य गात्राणि तपश्चातस्थुरुत्तमम्
+गङ्गायमुनयोश्चैव संगमे सत्यसंगराः
+विपाप्मानो महात्मानो विप्रेभ्यः प्रददुर्वसु
+तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापतेः
+जग्मुः पाण्डुसुता राजन्ब्राह्मणैः सह भारत
+तत्र ते न्यवसन्वीरास्तपश्चातस्थुरुत्तमम्
+संतर्पयन्तः सततं वन्येन हविषा द्विजान्
+ततो महीधरं जग्मुर्धर्मज्ञेनाभिसत्कृतम्
+राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपमद्युते
+सरो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी
+ऋषिजुष्टं सुपुण्यं तत्तीर्थं ब्रह्मसरोत्तमम्
+अगस्त्यो भगवान्यत्र गतो वैवस्वतं प्रति
+उवास च स्वयं यत्र धर्मो राजन्सनातनः
+सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदो विशां पते
+यत्र संनिहितो नित्यं महादेवः पिनाकधृक्
+तत्र ते पाण्डवा वीराश्चातुर्मास्यैस्तदेजिरे
+ऋषियज्ञेन महता यत्राक्षयवटो महान्
+ब्राह्मणास्तत्र शतशः समाजग्मुस्तपोधनाः
+चातुर्मास्येनायजन्त आर्षेण विधिना तदा
+तत्र विद्यातपोनित्या ब्राह्मणा वेदपारगाः
+कथाः प्रचक्रिरे पुण्याः सदसिस्था महात्मनाम्
+तत्र विद्याव्रतस्नातः कौमारं व्रतमास्थितः
+शमठोऽकथयद्राजन्नामूर्तरयसं गयम्
+अमूर्तरयसः पुत्रो गयो राजर्षिसत्तमः
+पुण्यानि यस्य कर्माणि तानि मे शृणु भारत
+यस्य यज्ञो बभूवेह बह्वन्नो बहुदक्षिणः
+यत्रान्नपर्वता राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः
+घृतकुल्याश्च दध्नश्च नद्यो बहुशतास्तथा
+व्यञ्जनानां प्रवाहाश्च महार्हाणां सहस्रशः
+अहन्यहनि चाप्येतद्याचतां संप्रदीयते
+अन्यत्तु ब्राह्मणा राजन्भुञ्जतेऽन्नं सुसंस्कृतम्
+तत्र वै दक्षिणाकाले ब्रह्मघोषो दिवं गतः
+न स्म प्रज्ञायते किंचिद्ब्रह्मशब्देन भारत
+पुण्येन चरता राजन्भूर्दिशः खं नभस्तथा
+आपूर्णमासीच्छब्देन तदप्यासीन्महाद्भुतम्
+तत्र स्म गाथा गायन्ति मनुष्या भरतर्षभ
+अन्नपानैः शुभैस्तृप्ता देशे देशे सुवर्चसः
+गयस्य यज्ञे के त्वद्य प्राणिनो भोक्तुमीप्सवः
+यत्र भोजनशिष्टस्य पर्वताः पञ्चविंशतिः
+न स्म पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे
+गयो यदकरोद्यज्ञे राजर्षिरमितद्युतिः
+कथं नु देवा हविषा गयेन परितर्पिताः
+पुनः शक्ष्यन्त्युपादातुमन्यैर्दत्तानि कानिचित्
+एवंविधाः सुबहवस्तस्य यज्ञे महात्मनः
+बभूवुरस्य सरसः समीपे कुरुनन्दन
+वैशंपायन उवाच
+ततः संप्रस्थितो राजा कौन्तेयो भूरिदक्षिणः
+अगस्त्याश्रममासाद्य दुर्जयायामुवास ह
+तत्र वै लोमशं राजा पप्रच्छ वदतां वरः
+अगस्त्येनेह वातापिः किमर्थमुपशामितः
+आसीद्वा किंप्रभावश्च स दैत्यो मानवान्तकः
+किमर्थं चोद्गतो मन्युरगस्त्यस्य महात्मनः
+लोमश उवाच
+इल्वलो नाम दैतेय आसीत्कौरवनन्दन
+मणिमत्यां पुरि पुरा वातापिस्तस्य चानुजः
+स ब्राह्मणं तपोयुक्तमुवाच दितिनन्दनः
+पुत्रं मे भगवानेकमिन्द्रतुल्यं प्रयच्छतु
+तस्मै स ब्राह्मण�� नादात्पुत्रं वासवसंमितम्
+चुक्रोध सोऽसुरस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम्
+समाह्वयति यं वाचा गतं वैवस्वतक्षयम्
+स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रतिदृश्यते
+ततो वातापिमसुरं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम्
+तं ब्राह्मणं भोजयित्वा पुनरेव समाह्वयत्
+तस्य पार्श्वं विनिर्भिद्य ब्राह्मणस्य महासुरः
+वातापिः प्रहसन्राजन्निश्चक्राम विशां पते
+एवं स ब्राह्मणान्राजन्भोजयित्वा पुनः पुनः
+हिंसयामास दैतेय इल्वलो दुष्टचेतनः
+अगस्त्यश्चापि भगवानेतस्मिन्काल एव तु
+पितॄन्ददर्श गर्ते वै लम्बमानानधोमुखान्
+सोऽपृच्छल्लम्बमानांस्तान्भवन्त इह किंपराः
+संतानहेतोरिति ते तमूचुर्ब्रह्मवादिनः
+ते तस्मै कथयामासुर्वयं ते पितरः स्वकाः
+गर्तमेतमनुप्राप्ता लम्बामः प्रसवार्थिनः
+यदि नो जनयेथास्त्वमगस्त्यापत्यमुत्तमम्
+स्यान्नोऽस्मान्निरयान्मोक्षस्त्वं च पुत्राप्नुया गतिम्
+स तानुवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः
+करिष्ये पितरः कामं व्येतु वो मानसो ज्वरः
+ततः प्रसवसंतानं चिन्तयन्भगवानृषिः
+आत्मनः प्रसवस्यार्थे नापश्यत्सदृशीं स्त्रियम्
+स तस्य तस्य सत्त्वस्य तत्तदङ्गमनुत्तमम्
+संभृत्य तत्समैरङ्गैर्निर्ममे स्त्रियमुत्तमाम्
+स तां विदर्भराजाय पुत्रकामाय ताम्यते
+निर्मितामात्मनोऽर्थाय मुनिः प्रादान्महातपाः
+सा तत्र जज्ञे सुभगा विद्युत्सौदामिनी यथा
+विभ्राजमाना वपुसा व्यवर्धत शुभानना
+जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः
+प्रहर्षेण द्विजातिभ्यो न्यवेदयत भारत
+अभ्यनन्दन्त तां सर्वे ब्राह्मणा वसुधाधिप
+लोपामुद्रेति तस्याश्च चक्रिरे नाम ते द्विजाः
+ववृधे सा महाराज बिभ्रती रूपमुत्तमम्
+अप्स्विवोत्पलिनी शीघ्रमग्नेरिव शिखा शुभा
+तां यौवनस्थां राजेन्द्र शतं कन्याः स्वलंकृताः
+दाशीशतं च कल्याणीमुपतस्थुर्वशानुगाः
+सा स्म दासीशतवृता मध्ये कन्याशतस्य च
+आस्ते तेजस्विनी कन्या रोहिणीव दिवि प्रभो
+यौवनस्थामपि च तां शीलाचारसमन्विताम्
+न वव्रे पुरुषः कश्चिद्भयात्तस्य महात्मनः
+सा तु सत्यवती कन्या रूपेणाप्सरसोऽप्यति
+तोषयामास पितरं शीलेन स्वजनं तथा
+वैदर्भीं तु तथायुक्तां युवतीं प्रेक्ष्य वै पिता
+मनसा चिन्तयामास कस्मै दद्यां सुतामिति
+लोमश उवाच
+यदा त्वमन्यतागस्त्यो गार्हस्थ्ये तां क्षमामिति
+तदाभि���म्य प्रोवाच वैदर्भं पृथिवीपतिम्
+राजन्निवेशे बुद्धिर्मे वर्तते पुत्रकारणात्
+वरये त्वां महीपाल लोपामुद्रां प्रयच्छ मे
+एवमुक्तः स मुनिना महीपालो विचेतनः
+प्रत्याख्यानाय चाशक्तः प्रदातुमपि नैच्छत
+ततः स भार्यामभ्येत्य प्रोवाच पृथिवीपतिः
+महर्षिर्वीर्यवानेष क्रुद्धः शापाग्निना दहेत्
+तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सभार्यं पृथिवीपतिम्
+लोपामुद्राभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्
+न मत्कृते महीपाल पीडामभ्येतुमर्हसि
+प्रयच्छ मामगस्त्याय त्राह्यात्मानं मया पितः
+दुहितुर्वचनाद्राजा सोऽगस्त्याय महात्मने
+लोपामुद्रां ततः प्रादाद्विधिपूर्वं विशां पते
+प्राप्य भार्यामगस्त्यस्तु लोपामुद्रामभाषत
+महार्हाण्युत्सृजैतानि वासांस्याभरणानि च
+ततः सा दर्शनीयानि महार्हाणि तनूनि च
+समुत्ससर्ज रम्भोरूर्वसनान्यायतेक्षणा
+ततश्चीराणि जग्राह वल्कलान्यजिनानि च
+समानव्रतचर्या च बभूवायतलोचना
+गङ्गाद्वारमथागम्य भगवानृषिसत्तमः
+उग्रमातिष्ठत तपः सह पत्न्यानुकूलया
+सा प्रीत्या बहुमानाच्च पतिं पर्यचरत्तदा
+अगस्त्यश्च परां प्रीतिं भार्यायामकरोत्प्रभुः
+ततो बहुतिथे काले लोपामुद्रां विशां पते
+तपसा द्योतितां स्नातां ददर्श भगवानृषिः
+स तस्याः परिचारेण शौचेन च दमेन च
+श्रिया रूपेण च प्रीतो मैथुनायाजुहाव ताम्
+ततः सा प्राञ्जलिर्भूत्वा लज्जमानेव भामिनी
+तदा सप्रणयं वाक्यं भगवन्तमथाब्रवीत्
+असंशयं प्रजाहेतोर्भार्यां पतिरविन्दत
+या तु त्वयि मम प्रीतिस्तामृषे कर्तुमर्हसि
+यथा पितुर्गृहे विप्र प्रासादे शयनं मम
+तथाविधे त्वं शयने मामुपैतुमिहार्हसि
+इच्छामि त्वां स्रग्विणं च भूषणैश्च विभूषितम्
+उपसर्तुं यथाकामं दिव्याभरणभूषिता
+अगस्त्य उवाच
+न वै धनानि विद्यन्ते लोपामुद्रे तथा मम
+यथाविधानि कल्याणि पितुस्तव सुमध्यमे
+लोपामुद्रोवाच
+ईशोऽसि तपसा सर्वं समाहर्तुमिहेश्वर
+क्षणेन जीवलोके यद्वसु किंचन विद्यते
+अगस्त्य उवाच
+एवमेतद्यथात्थ त्वं तपोव्ययकरं तु मे
+यथा तु मे न नश्येत तपस्तन्मां प्रचोदय
+लोपामुद्रोवाच
+अल्पावशिष्टः कालोऽयमृतौ मम तपोधन
+न चान्यथाहमिच्छामि त्वामुपैतुं कथंचन
+न चापि धर्ममिच्छामि विलोप्तुं ते तपोधन
+एतत्तु मे यथाकामं संपादयितुमर्हसि
+अगस्त्य उवाच
+यद्येष कामः सुभगे तव बुद्ध्या विनिश्चितः
+हन्त गच्छाम्यहं भद्रे चर काममिह स्थिता
+लोमश उवाच
+ततो जगाम कौरव्य सोऽगस्त्यो भिक्षितुं वसु
+श्रुतर्वाणं महीपालं यं वेदाभ्यधिकं नृपैः
+स विदित्वा तु नृपतिः कुम्भयोनिमुपागमत्
+विषयान्ते सहामात्यः प्रत्यगृह्णात्सुसत्कृतम्
+तस्मै चार्घ्यं यथान्यायमानीय पृथिवीपतिः
+प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा पप्रच्छागमनेऽर्थिताम्
+अगस्त्य उवाच
+वित्तार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां पृथिवीपते
+यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ मे
+लोमश उवाच
+तत आयव्ययौ पूर्णौ तस्मै राजा न्यवेदयत्
+अतो विद्वन्नुपादत्स्व यदत्र वसु मन्यसे
+तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर्द्विजः
+सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत
+स श्रुतर्वाणमादाय वध्र्यश्वमगमत्ततः
+स च तौ विषयस्यान्ते प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
+तयोरर्घ्यं च पाद्यं च वध्र्यश्वः प्रत्यवेदयत्
+अनुज्ञाप्य च पप्रच्छ प्रयोजनमुपक्रमे
+अगस्त्य उवाच
+वित्तकामाविह प्राप्तौ विद्ध्यावां पृथिवीपते
+यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नौ
+लोमश उवाच
+तत आयव्ययौ पूर्णौ ताभ्यां राजा न्यवेदयत्
+ततो ज्ञात्वा समादत्तां यदत्र व्यतिरिच्यते
+तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर्द्विजः
+सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत
+पौरुकुत्सं ततो जग्मुस्त्रसदस्युं महाधनम्
+अगस्त्यश्च श्रुतर्वा च वध्र्यश्वश्च महीपतिः
+त्रसदस्युश्च तान्सर्वान्प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
+अभिगम्य महाराज विषयान्ते सवाहनः
+अर्चयित्वा यथान्यायमिक्ष्वाकू राजसत्तमः
+समाश्वस्तांस्ततोऽपृच्छत्प्रयोजनमुपक्रमे
+अगस्त्य उवाच
+वित्तकामानिह प्राप्तान्विद्धि नः पृथिवीपते
+यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः
+लोमश उवाच
+तत आयव्ययौ पूर्णौ तेषां राजा न्यवेदयत्
+अतो ज्ञात्वा समादद्ध्वं यदत्र व्यतिरिच्यते
+तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर्द्विजः
+सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत
+ततः सर्वे समेत्याथ ते नृपास्तं महामुनिम्
+इदमूचुर्महाराज समवेक्ष्य परस्परम्
+अयं वै दानवो ब्रह्मन्निल्वलो वसुमान्भुवि
+तमभिक्रम्य सर्वेऽद्य वयं याचामहे वसु
+तेषां तदासीद्रुचितमिल्वलस्योपभिक्षणम्
+ततस्ते सहिता राजन्निल्वलं समुपाद्रवन्
+लोमश उवाच
+इल्वलस्तान्विदित्वा तु महर्षिसहितान्नृपान्
+उपस्थिता���्सहामात्यो विषयान्तेऽभ्यपूजयत्
+तेषां ततोऽसुरश्रेष्ठ आतिथ्यमकरोत्तदा
+स संस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना किल
+ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः
+वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम्
+अथाब्रवीदगस्त्यस्तान्राजर्षीनृषिसत्तमः
+विषादो वो न कर्तव्यो अहं भोक्ष्ये महासुरम्
+धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महामुनिः
+तं पर्यवेषद्दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्निव
+अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः
+भुक्तवत्यसुरोऽऽह्वानमकरोत्तस्य इल्वलः
+ततो वायुः प्रादुरभूदगस्त्यस्य महात्मनः
+इल्वलश्च विषण्णोऽभूद्दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम्
+प्राञ्जलिश्च सहामात्यैरिदं वचनमब्रवीत्
+किमर्थमुपयाताः स्थ ब्रूत किं करवाणि वः
+प्रत्युवाच ततोऽगस्त्यः प्रहसन्निल्वलं तदा
+ईशं ह्यसुर विद्मस्त्वां वयं सर्वे धनेश्वरम्
+इमे च नातिधनिनो धनार्थश्च महान्मम
+यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः
+ततोऽभिवाद्य तमृषिमिल्वलो वाक्यमब्रवीत्
+दित्सितं यदि वेत्सि त्वं ततो दास्यामि ते वसु
+अगस्त्य उवाच
+गवां दश सहस्राणि राज्ञामेकैकशोऽसुर
+तावदेव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर
+मह्यं ततो वै द्विगुणं रथश्चैव हिरण्मयः
+मनोजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर
+जिज्ञास्यतां रथः सद्यो व्यक्तमेष हिरण्मयः
+लोमश उवाच
+जिज्ञास्यमानः स रथः कौन्तेयासीद्धिरण्मयः
+ततः प्रव्यथितो दैत्यो ददावभ्यधिकं वसु
+विवाजश्च सुवाजश्च तस्मिन्युक्तौ रथे हयौ
+ऊहतुस्तौ वसून्याशु तान्यगस्त्याश्रमं प्रति
+सर्वान्राज्ञः सहागस्त्यान्निमेषादिव भारत
+अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस्तदा
+कृतवांश्च मुनिः सर्वं लोपामुद्राचिकीर्षितम्
+लोपामुद्रोवाच
+कृतवानसि तत्सर्वं भगवन्मम काङ्क्षितम्
+उत्पादय सकृन्मह्यमपत्यं वीर्यवत्तरम्
+अगस्त्य उवाच
+तुष्टोऽहमस्मि कल्याणि तव वृत्तेन शोभने
+विचारणामपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु
+सहस्रं तेऽस्तु पुत्राणां शतं वा दशसंमितम्
+दश वा शततुल्याः स्युरेको वापि सहस्रवत्
+लोपामुद्रोवाच
+सहस्रसंमितः पुत्र एको मेऽस्तु तपोधन
+एको हि बहुभिः श्रेयान्विद्वान्साधुरसाधुभिः
+लोमश उवाच
+स तथेति प्रतिज्ञाय तया समभवन्मुनिः
+समये समशीलिन्या श्रद्धावाञ्श्रद्दधानया
+तत आधाय गर्भं तमगमद्वनमेव सः
+तस्मिन्वनग��े गर्भो ववृधे सप्त शारदान्
+सप्तमेऽब्दे गते चापि प्राच्यवत्स महाकविः
+ज्वलन्निव प्रभावेन दृढस्युर्नाम भारत
+साङ्गोपनिषदान्वेदाञ्जपन्नेव महायशाः
+तस्य पुत्रोऽभवदृषेः स तेजस्वी महानृषिः
+स बाल एव तेजस्वी पितुस्तस्य निवेशने
+इध्मानां भारमाजह्रे इध्मवाहस्ततोऽभवत्
+तथायुक्तं च तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस्तदा
+लेभिरे पितरश्चास्य लोकान्राजन्यथेप्सितान्
+अगस्त्यस्याश्रमः ख्यातः सर्वर्तुकुसुमान्वितः
+प्राह्रादिरेवं वातापिरगस्त्येन विनाशितः
+तस्यायमाश्रमो राजन्रमणीयो गुणैर्युतः
+एषा भागीरथी पुण्या यथेष्टमवगाह्यताम्
+युधिष्ठिर उवाच
+भूय एवाहमिच्छामि महर्षेस्तस्य धीमतः
+कर्मणां विस्तरं श्रोतुमगस्त्यस्य द्विजोत्तम
+लोमश उवाच
+शृणु राजन्कथां दिव्यामद्भुतामतिमानुषीम्
+अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितात्मनः
+आसन्कृतयुगे घोरा दानवा युद्धदुर्मदाः
+कालेया इति विख्याता गणाः परमदारुणाः
+ते तु वृत्रं समाश्रित्य नानाप्रहरणोद्यताः
+समन्तात्पर्यधावन्त महेन्द्रप्रमुखान्सुरान्
+ततो वृत्रवधे यत्नमकुर्वंस्त्रिदशाः पुरा
+पुरंदरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणमुपतस्थिरे
+कृताञ्जलींस्तु तान्सर्वान्परमेष्ठी उवाच ह
+विदितं मे सुराः सर्वं यद्वः कार्यं चिकीर्षितम्
+तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ
+दधीच इति विख्यातो महानृषिरुदारधीः
+तं गत्वा सहिताः सर्वे वरं वै संप्रयाचत
+स वो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनान्तरात्मना
+स वाच्यः सहितैः सर्वैर्भवद्भिर्जयकाङ्क्षिभिः
+स्वान्यस्थीनि प्रयच्छेति त्रैलोक्यस्य हिताय वै
+स शरीरं समुत्सृज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति
+तस्यास्थिभिर्महाघोरं वज्रं संभ्रियतां दृढम्
+महच्छत्रुहणं तीक्ष्णं षडश्रं भीमनिस्वनम्
+तेन वज्रेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतुः
+एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्माच्छीघ्रं विधीयताम्
+एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहम्
+नारायणं पुरस्कृत्य दधीचस्याश्रमं ययुः
+सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतम्
+षट्पदोद्गीतनिनदैर्विघुष्टं सामगैरिव
+पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवंजीवकनादितम्
+महिषैश्च वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि
+तत्र तत्रानुचरितं शार्दूलभयवर्जितैः
+करेणुभिर्वारणैश्च प्रभिन्नकरटामुखैः
+सरोऽवगाढैः क्रीडद्भिः समन्तादनुनादितम्
+स���ंहव्याघ्रैर्महानादान्नदद्भिरनुनादितम्
+अपरैश्चापि संलीनैर्गुहाकन्दरवासिभिः
+तेषु तेष्ववकाशेषु शोभितं सुमनोरमम्
+त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीचाश्रममागमन्
+तत्रापश्यन्दधीचं ते दिवाकरसमद्युतिम्
+जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या पितामहम्
+तस्य पादौ सुरा राजन्नभिवाद्य प्रणम्य च
+अयाचन्त वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना
+ततो दधीचः परमप्रतीतः; सुरोत्तमांस्तानिदमभ्युवाच
+करोमि यद्वो हितमद्य देवाः; स्वं चापि देहं त्वहमुत्सृजामि
+स एवमुक्त्वा द्विपदां वरिष्ठः; प्राणान्वशी स्वान्सहसोत्ससर्ज
+ततः सुरास्ते जगृहुः परासो;रस्थीनि तस्याथ यथोपदेशम्
+प्रहृष्टरूपाश्च जयाय देवा;स्त्वष्टारमागम्य तमर्थमूचुः
+त्वष्टा तु तेषां वचनं निशम्य; प्रहृष्टरूपः प्रयतः प्रयत्नात्
+चकार वज्रं भृशमुग्ररूपं; कृत्वा च शक्रं स उवाच हृष्टः
+अनेन वज्रप्रवरेण देव; भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिमुग्रम्
+ततो हतारिः सगणः सुखं वै; प्रशाधि कृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः
+त्वष्ट्रा तथोक्तः स पुरंदरस्तु; वज्रं प्रहृष्टः प्रयतोऽभ्यगृह्णात्
+लोमश उवाच
+ततः स वज्री बलिभिर्दैवतैरभिरक्षितः
+आससाद ततो वृत्रं स्थितमावृत्य रोदसी
+कालकेयैर्महाकायैः समन्तादभिरक्षितम्
+समुद्यतप्रहरणैः सशृङ्गैरिव पर्वतैः
+ततो युद्धं समभवद्देवानां सह दानवैः
+मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत्
+उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः
+आसीत्सुतुमुलः शब्दः शरीरेष्वभिपात्यताम्
+शिरोभिः प्रपतद्भिश्च अन्तरिक्षान्महीतलम्
+तालैरिव महीपाल वृन्ताद्भ्रष्टैरदृश्यत
+ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः
+त्रिदशानभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रयः
+तेषां वेगवतां वेगं सहितानां प्रधावताम्
+न शेकुस्त्रिदशाः सोढुं ते भग्नाः प्राद्रवन्भयात्
+तान्दृष्ट्वा द्रवतो भीतान्सहस्राक्षः पुरंदरः
+वृत्रे विवर्धमाने च कश्मलं महदाविशत्
+तं शक्रं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः
+स्वतेजो व्यदधाच्छक्रे बलमस्य विवर्धयन्
+विष्णुनाप्यायितं शक्रं दृष्ट्वा देवगणास्ततः
+स्वं स्वं तेजः समादध्युस्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः
+स समाप्यायितः शक्रो विष्णुना दैवतैः सह
+ऋषिभिश्च महाभागैर्बलवान्समपद्यत
+ज्ञात्वा बलस्थं त्रिदशाधिपं तु; ननाद वृत्रो महतो निनादान्
+तस्य प्रणादेन धरा द��शश्च; खं द्यौर्नगाश्चापि चचाल सर्वम्
+ततो महेन्द्रः परमाभितप्तः; श्रुत्वा रवं घोररूपं महान्तम्
+भये निमग्नस्त्वरितं मुमोच; वज्रं महत्तस्य वधाय राजन्
+स शक्रवज्राभिहतः पपात; महासुरः काञ्चनमाल्यधारी
+यथा महाञ्शैलवरः पुरस्ता;त्स मन्दरो विष्णुकरात्प्रमुक्तः
+तस्मिन्हते दैत्यवरे भयार्तः; शक्रः प्रदुद्राव सरः प्रवेष्टुम्
+वज्रं न मेने स्वकरात्प्रमुक्तं; वृत्रं हतं चापि भयान्न मेने
+सर्वे च देवा मुदिताः प्रहृष्टा; महर्षयश्चेन्द्रमभिष्टुवन्तः
+सर्वांश्च दैत्यांस्त्वरिताः समेत्य; जघ्नुः सुरा वृत्रवधाभितप्तान्
+ते वध्यमानास्त्रिदशैस्तदानीं; समुद्रमेवाविविशुर्भयार्ताः
+प्रविश्य चैवोदधिमप्रमेयं; झषाकुलं रत्नसमाकुलं च
+तदा स्म मन्त्रं सहिताः प्रचक्रु;स्त्रैलोक्यनाशार्थमभिस्मयन्तः
+तत्र स्म केचिन्मतिनिश्चयज्ञा;स्तांस्तानुपायाननुवर्णयन्ति
+तेषां तु तत्र क्रमकालयोगा;द्घोरा मतिश्चिन्तयतां बभूव
+ये सन्ति विद्यातपसोपपन्ना;स्तेषां विनाशः प्रथमं तु कार्यः
+लोका हि सर्वे तपसा ध्रियन्ते; तस्मात्त्वरध्वं तपसः क्षयाय
+ये सन्ति केचिद्धि वसुंधरायां; तपस्विनो धर्मविदश्च तज्ज्ञाः
+तेषां वधः क्रियतां क्षिप्रमेव; तेषु प्रनष्टेषु जगत्प्रनष्टम्
+एवं हि सर्वे गतबुद्धिभावा; जगद्विनाशे परमप्रहृष्टाः
+दुर्गं समाश्रित्य महोर्मिमन्तं; रत्नाकरं वरुणस्यालयं स्म
+लोमश उवाच
+समुद्रं ते समाश्रित्य वारुणं निधिमम्भसाम्
+कालेयाः संप्रवर्तन्त त्रैलोक्यस्य विनाशने
+ते रात्रौ समभिक्रुद्धा भक्षयन्ति सदा मुनीन्
+आश्रमेषु च ये सन्ति पुन्येष्वायतनेषु च
+वसिष्ठस्याश्रमे विप्रा भक्षितास्तैर्दुरात्मभिः
+अशीतिशतमष्टौ च नव चान्ये तपस्विनः
+च्यवनस्याश्रमं गत्वा पुण्यं द्विजनिषेवितम्
+फलमूलाशनानां हि मुनीनां भक्षितं शतम्
+एवं रात्रौ स्म कुर्वन्ति विविशुश्चार्णवं दिवा
+भरद्वाजाश्रमे चैव नियता ब्रह्मचारिणः
+वाय्वाहाराम्बुभक्षाश्च विंशतिः संनिपातिताः
+एवं क्रमेण सर्वांस्तानाश्रमान्दानवास्तदा
+निशायां परिधावन्ति मत्ता भुजबलाश्रयात्
+कालोपसृष्टाः कालेया घ्नन्तो द्विजगणान्बहून्
+न चैनानन्वबुध्यन्त मनुजा मनुजोत्तम
+एवं प्रवृत्तान्दैत्यांस्तांस्तापसेषु तपस्विषु
+प्रभाते समदृश्यन्त नियताहारकर्शिता��
+महीतलस्था मुनयः शरीरैर्गतजीवितैः
+क्षीणमांसैर्विरुधिरैर्विमज्जान्त्रैर्विसंधिभिः
+आकीर्णैराचिता भूमिः शङ्खानामिव राशिभिः
+कलशैर्विप्रविद्धैश्च स्रुवैर्भग्नैस्तथैव च
+विकीर्णैरग्निहोत्रैश्च भूर्बभूव समावृता
+निःस्वाध्यायवषट्कारं नष्टयज्ञोत्सवक्रियम्
+जगदासीन्निरुत्साहं कालेयभयपीडितम्
+एवं प्रक्षीयमाणाश्च मानवा मनुजेश्वर
+आत्मत्राणपरा भीताः प्राद्रवन्त दिशो भयात्
+केचिद्गुहाः प्रविविशुर्निर्झरांश्चापरे श्रिताः
+अपरे मरणोद्विग्ना भयात्प्रानान्समुत्सृजन्
+केचिदत्र महेष्वासाः शूराः परमदर्पिताः
+मार्गमाणाः परं यत्नं दानवानां प्रचक्रिरे
+न चैतानधिजग्मुस्ते समुद्रं समुपाश्रितान्
+श्रमं जग्मुश्च परममाजग्मुः क्षयमेव च
+जगत्युपशमं याते नष्टयज्ञोत्सवक्रिये
+आजग्मुः परमामार्तिं त्रिदशा मनुजेश्वर
+समेत्य समहेन्द्राश्च भयान्मन्त्रं प्रचक्रिरे
+नारायणं पुरस्कृत्य वैकुण्ठमपराजितम्
+ततो देवाः समेतास्ते तदोचुर्मधुसूदनम्
+त्वं नः स्रष्टा च पाता च भर्ता च जगतः प्रभो
+त्वया सृष्टमिदं सर्वं यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति
+त्वया भूमिः पुरा नष्टा समुद्रात्पुष्करेक्षण
+वाराहं रूपमास्थाय जगदर्थे समुद्धृता
+आदिदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुस्त्वया
+नारसिंहं वपुः कृत्वा सूदितः पुरुषोत्तम
+अवध्यः सर्वभूतानां बलिश्चापि महासुरः
+वामनं वपुराश्रित्य त्रैलोक्याद्भ्रंशितस्त्वया
+असुरश्च महेष्वासो जम्भ इत्यभिविश्रुतः
+यज्ञक्षोभकरः क्रूरस्त्वयैव विनिपातितः
+एवमादीनि कर्माणि येषां संख्या न विद्यते
+अस्माकं भयभीतानां त्वं गतिर्मधुसूदन
+तस्मात्त्वां देव देवेश लोकार्थं ज्ञापयामहे
+रक्ष लोकांश्च देवांश्च शक्रं च महतो भयात्
+देवा ऊचुः
+इतः प्रदानाद्वर्तन्ते प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः
+ता भाविता भावयन्ति हव्यकव्यैर्दिवौकसः
+लोका ह्येवं वर्तयन्ति अन्योन्यं समुपाश्रिताः
+त्वत्प्रसादान्निरुद्विग्नास्त्वयैव परिरक्षिताः
+इदं च समनुप्राप्तं लोकानां भयमुत्तमम्
+न च जानीम केनेमे रात्रौ वध्यन्ति ब्राह्मणाः
+क्षीणेषु च ब्राह्मणेषु पृथिवी क्षयमेष्यति
+ततः पृथिव्यां क्षीणायां त्रिदिवं क्षयमेष्यति
+त्वत्प्रसादान्महाबाहो लोकाः सर्वे जगत्पते
+विनाशं नाधिगच्छेयुस्त्वया वै परिरक्षिता��
+विष्णुरुवाच
+विदितं मे सुराः सर्वं प्रजानां क्षयकारणम्
+भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वराः
+कालेय इति विख्यातो गणः परमदारुणः
+तैश्च वृत्रं समाश्रित्य जगत्सर्वं प्रबाधितम्
+ते वृत्रं निहतं दृष्ट्वा सहस्राक्षेण धीमता
+जीवितं परिरक्षन्तः प्रविष्टा वरुणालयम्
+ते प्रविश्योदधिं घोरं नक्रग्राहसमाकुलम्
+उत्सादनार्थं लोकानां रात्रौ घ्नन्ति मुनीनिह
+न तु शक्याः क्षयं नेतुं समुद्राश्रयगा हि ते
+समुद्रस्य क्षये बुद्धिर्भवद्भिः संप्रधार्यताम्
+अगस्त्येन विना को हि शक्तोऽन्योऽर्णवशोषणे
+एतच्छ्रुत्वा वचो देवा विष्णुना समुदाहृतम्
+परमेष्ठिनमाज्ञाप्य अगस्त्यस्याश्रमं ययुः
+तत्रापश्यन्महात्मानं वारुणिं दीप्ततेजसम्
+उपास्यमानमृषिभिर्देवैरिव पितामहम्
+तेऽभिगम्य महात्मानं मैत्रावरुणिमच्युतम्
+आश्रमस्थं तपोराशिं कर्मभिः स्वैरभिष्टुवन्
+देवा ऊचुः
+नहुषेणाभितप्तानां त्वं लोकानां गतिः पुरा
+भ्रंशितश्च सुरैश्वर्याल्लोकार्थं लोककण्टकः
+क्रोधात्प्रवृद्धः सहसा भास्करस्य नगोत्तमः
+वचस्तवानतिक्रामन्विन्ध्यः शैलो न वर्धते
+तमसा चावृते लोके मृत्युनाभ्यर्दिताः प्रजाः
+त्वामेव नाथमासाद्य निर्वृतिं परमां गताः
+अस्माकं भयभीतानां नित्यशो भगवान्गतिः
+ततस्त्वार्ताः प्रयाचामस्त्वां वरं वरदो ह्यसि
+युधिष्ठिर उवाच
+किमर्थं सहसा विन्ध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्छितः
+एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने
+लोमश उवाच
+अद्रिराजं महाशैलं मरुं कनकपर्वतम्
+उदयास्तमये भानुः प्रदक्षिणमवर्तत
+तं तु दृष्ट्वा तथा विन्ध्यः शैलः सूर्यमथाब्रवीत्
+यथा हि मेरुर्भवता नित्यशः परिगम्यते
+प्रदक्षिणं च क्रियते मामेवं कुरु भास्कर
+एवमुक्तस्ततः सूर्यः शैलेन्द्रं प्रत्यभाषत
+नाहमात्मेच्छया शैल करोम्येनं प्रदक्षिणम्
+एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत्
+एवमुक्तस्ततः क्रोधात्प्रवृद्धः सहसाचलः
+सूर्याचन्द्रमसोर्मार्गं रोद्धुमिच्छन्परंतप
+ततो देवाः सहिताः सर्व एव; सेन्द्राः समागम्य महाद्रिराजम्
+निवारयामासुरुपायतस्तं; न च स्म तेषां वचनं चकार
+अथाभिजग्मुर्मुनिमाश्रमस्थं; तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम्
+अगस्त्यमत्यद्भुतवीर्यदीप्तं; तं चार्थमूचुः सहिताः सुरास्ते
+देवा ऊचुः
+सूर्याचन्द्रमसोर्मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा
+शैलराजो वृणोत्येष विन्ध्यः क्रोधवशानुगः
+तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश्चिद्द्विजोत्तम
+ऋते त्वां हि महाभाग तस्मादेनं निवारय
+लोमश उवाच
+तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलमभ्यगात्
+सोऽभिगम्याब्रवीद्विन्ध्यं सदारः समुपस्थितः
+मार्गमिच्छाम्यहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम
+दक्षिणामभिगन्तास्मि दिशं कार्येण केनचित्
+यावदागमनं मह्यं तावत्त्वं प्रतिपालय
+निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततो वर्धस्व कामतः
+एवं स समयं कृत्वा विन्ध्येनामित्रकर्शन
+अद्यापि दक्षिणाद्देशाद्वारुणिर्न निवर्तते
+एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते
+अगस्त्यस्य प्रभावेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि
+कालेयास्तु यथा राजन्सुरैः सर्वैर्निषूदिताः
+अगस्त्याद्वरमासाद्य तन्मे निगदतः शृणु
+त्रिदशानां वचः श्रुत्वा मैत्रावरुणिरब्रवीत्
+किमर्थमभियाताः स्थ वरं मत्तः किमिच्छथ
+एवमुक्तास्ततस्तेन देवास्तं मुनिमब्रुवन्
+एवं त्वयेच्छाम कृतं महर्षे; महार्णवं पीयमानं महात्मन्
+ततो वधिष्याम सहानुबन्धा;न्कालेयसंज्ञान्सुरविद्विषस्तान्
+त्रिदशानां वचः श्रुत्वा तथेति मुनिरब्रवीत्
+करिष्ये भवतां कामं लोकानां च महत्सुखम्
+एवमुक्त्वा ततोऽगच्छत्समुद्रं सरितां पतिम्
+ऋषिभिश्च तपःसिद्धैः सार्धं देवैश्च सुव्रतः
+मनुष्योरगगन्धर्वयक्षकिंपुरुषास्तथा
+अनुजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुकामास्तदद्भुतम्
+ततोऽभ्यगच्छन्सहिताः समुद्रं भीमनिस्वनम्
+नृत्यन्तमिव चोर्मीभिर्वल्गन्तमिव वायुना
+हसन्तमिव फेनौघैः स्खलन्तं कन्दरेषु च
+नानाग्राहसमाकीर्णं नानाद्विजगणायुतम्
+अगस्त्यसहिता देवाः सगन्धर्वमहोरगाः
+ऋषयश्च महाभागाः समासेदुर्महोदधिम्
+लोमश उवाच
+समुद्रं स समासाद्य वारुणिर्भगवानृषिः
+उवाच सहितान्देवानृषींश्चैव समागतान्
+एष लोकहितार्थं वै पिबामि वरुणालयम्
+भवद्भिर्यदनुष्ठेयं तच्छीघ्रं संविधीयताम्
+एतावदुक्त्वा वचनं मैत्रावरुणिरच्युतः
+समुद्रमपिबत्क्रुद्धः सर्वलोकस्य पश्यतः
+पीयमानं समुद्रं तु दृष्ट्वा देवाः सवासवाः
+विस्मयं परमं जग्मुः स्तुतिभिश्चाप्यपूजयन्
+त्वं नस्त्राता विधाता च लोकानां लोकभावनः
+त्वत्प्रसादात्समुच्छेदं न गच्छेत्सामरं जगत्
+संपूज्यमानस्त्रिदशैर्महात्मा; गन्धर्वतूर्येषु नदत्सु सर्वशः
+दिव्यैश्च पुष्पैरवकीर्यमाणो; महार्णवं निःसलिलं चकार
+दृष्ट्वा कृतं निःसलिलं महार्णवं; सुराः समस्ताः परमप्रहृष्टाः
+प्रगृह्य दिव्यानि वरायुधानि; तान्दानवाञ्जघ्नुरदीनसत्त्वाः
+ते वध्यमानास्त्रिदशैर्महात्मभि;र्महाबलैर्वेगिभिरुन्नदद्भिः
+न सेहिरे वेगवतां महात्मनां; वेगं तदा धारयितुं दिवौकसाम्
+ते वध्यमानास्त्रिदशैर्दानवा भीमनिस्वनाः
+चक्रुः सुतुमुलं युद्धं मुहूर्तमिव भारत
+ते पूर्वं तपसा दग्धा मुनिभिर्भावितात्मभिः
+यतमानाः परं शक्त्या त्रिदशैर्विनिषूदिताः
+ते हेमनिष्काभरणाः कुण्डलाङ्गदधारिणः
+निहत्य बह्वशोभन्त पुष्पिता इव किंशुकाः
+हतशेषास्ततः केचित्कालेया मनुजोत्तम
+विदार्य वसुधां देवीं पातालतलमाश्रिताः
+निहतान्दानवान्दृष्ट्वा त्रिदशा मुनिपुंगवम्
+तुष्टुवुर्विविधैर्वाक्यैरिदं चैवाब्रुवन्वचः
+त्वत्प्रसादान्महाभाग लोकैः प्राप्तं महत्सुखम्
+त्वत्तेजसा च निहताः कालेयाः क्रूरविक्रमाः
+पूरयस्व महाबाहो समुद्रं लोकभावन
+यत्त्वया सलिलं पीतं तदस्मिन्पुनरुत्सृज
+एवमुक्तः प्रत्युवाच भगवान्मुनिपुंगवः
+जीर्णं तद्धि मया तोयमुपायोऽन्यः प्रचिन्त्यताम्
+पूरणार्थं समुद्रस्य भवद्भिर्यत्नमास्थितैः
+एतच्छ्रुत्वा तु वचनं महर्षेर्भावितात्मनः
+विस्मिताश्च विषण्णाश्च बभूवुः सहिताः सुराः
+परस्परमनुज्ञाप्य प्रणम्य मुनिपुंगवम्
+प्रजाः सर्वा महाराज विप्रजग्मुर्यथागतम्
+त्रिदशा विष्णुना सार्धमुपजग्मुः पितामहम्
+पूरणार्थं समुद्रस्य मन्त्रयित्वा पुनः पुनः
+ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे सागरस्याभिपूरणम्
+लोमश उवाच
+तानुवाच समेतांस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः
+गच्छध्वं विबुधाः सर्वे यथाकामं यथेप्सितम्
+महता कालयोगेन प्रकृतिं यास्यतेऽर्णवः
+ज्ञातीन्वै कारणं कृत्वा महाराज्ञो भगीरथात्
+युधिष्ठिर उवाच
+कथं वै ज्ञातयो ब्रह्मन्कारणं चात्र किं मुने
+कथं समुद्रः पूर्णश्च भगीरथपरिश्रमात्
+एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन
+कथ्यमानं त्वया विप्र राज्ञां चरितमुत्तमम्
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्तस्तु विप्रेन्द्रो धर्मराज्ञा महात्मना
+कथयामास माहात्म्यं सगरस्य महात्मनः
+लोमश उवाच
+इक्ष्वाकूणां कुले जातः सगरो नाम पार्थिवः
+रूपसत्त्वबलोपेतः स चापुत्रः प्रतापवान्
+स हैहयान��समुत्साद्य तालजङ्घांश्च भारत
+वशे च कृत्वा राज्ञोऽन्यान्स्वराज्यमन्वशासत
+तस्य भार्ये त्वभवतां रूपयौवनदर्पिते
+वैदर्भी भरतश्रेष्ठ शैब्या च भरतर्षभ
+स पुत्रकामो नृपतिस्तताप सुमहत्तपः
+पत्नीभ्यां सह राजेन्द्र कैलासं गिरिमाश्रितः
+स तप्यमानः सुमहत्तपो योगसमन्वितः
+आससाद महात्मानं त्र्यक्षं त्रिपुरमर्दनम्
+शंकरं भवमीशानं शूलपानिं पिनाकिनम्
+त्र्यम्बकं शिवमुग्रेशं बहुरूपमुमापतिम्
+स तं दृष्ट्वैव वरदं पत्नीभ्यां सहितो नृपः
+प्रणिपत्य महाबाहुः पुत्रार्थं समयाचत
+तं प्रीतिमान्हरः प्राह सभार्यं नृपसत्तमम्
+यस्मिन्वृतो मुहूर्तेऽहं त्वयेह नृपते वरम्
+षष्टिः पुत्रसहस्राणि शूराः समरदर्पिताः
+एकस्यां संभविष्यन्ति पत्न्यां तव नरोत्तम
+ते चैव सर्वे सहिताः क्षयं यास्यन्ति पार्थिव
+एको वंशधरः शूर एकस्यां संभविष्यति
+एवमुक्त्वा तु तं रुद्रस्तत्रैवान्तरधीयत
+स चापि सगरो राजा जगाम स्वं निवेशनम्
+पत्नीभ्यां सहितस्तात सोऽतिहृष्टमनास्तदा
+तस्याथ मनुजश्रेष्ठ ते भार्ये कमलेक्षणे
+वैदर्भी चैव शैब्या च गर्भिण्यौ संबभूवतुः
+ततः कालेन वैदर्भी गर्भालाबुं व्यजायत
+शैब्या च सुषुवे पुत्रं कुमारं देवरूपिणम्
+तदालाबुं समुत्स्रष्टुं मनश्चक्रे स पार्थिवः
+अथान्तरिक्षाच्छुश्राव वाचं गम्भीरनिस्वनाम्
+राजन्मा साहसं कार्षीः पुत्रान्न त्यक्तुमर्हसि
+अलाबुमध्यान्निष्कृष्य बीजं यत्नेन गोप्यताम्
+सोपस्वेदेषु पात्रेषु घृतपूर्णेषु भागशः
+ततः पुत्रसहस्राणि षष्टिं प्राप्स्यसि पार्थिव
+महादेवेन दिष्टं ते पुत्रजन्म नराधिप
+अनेन क्रमयोगेन मा ते बुद्धिरतोऽन्यथा
+लोमश उवाच
+एतच्छ्रुत्वान्तरिक्षाच्च स राजा राजसत्तम
+यथोक्तं तच्चकाराथ श्रद्दधद्भरतर्षभ
+षष्टिः पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिमतेजसः
+रुद्रप्रसादाद्राजर्षेः समजायन्त पार्थिव
+ते घोराः क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिणः
+बहुत्वाच्चावजानन्तः सर्वाँल्लोकान्सहामरान्
+त्रिदशांश्चाप्यबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान्
+सर्वाणि चैव भूतानि शूराः समरशालिनः
+वध्यमानास्ततो लोकाः सागरैर्मन्दबुद्धिभिः
+ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहिताः सर्वदैवतैः
+तानुवाच महाभागः सर्वलोकपितामहः
+गच्छध्वं त्रिदशाः सर्वे लोकैः सार्धं यथागतम्
+नातिदीर्घेण कालेन सागराणां क्षयो मह��न्
+भविष्यति महाघोरः स्वकृतैः कर्मभिः सुराः
+एवमुक्तास्ततो देवा लोकाश्च मनुजेश्वर
+पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम्
+ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ
+दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान्
+तस्याश्वो व्यचरद्भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः
+समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम्
+रक्ष्यमाणः प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत
+ततस्ते सागरास्तात हृतं मत्वा हयोत्तमम्
+आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम्
+तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम्
+ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम्
+अमार्गन्त महाराज सर्वं च पृथिवीतलम्
+ततस्ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम्
+नाध्यगच्छन्त तुरगमश्वहर्तारमेव च
+आगम्य पितरं चोचुस्ततः प्राञ्जलयोऽग्रतः
+ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा
+सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप
+अस्माभिर्विचिता राजञ्शासनात्तव पार्थिव
+न चाश्वमधिगच्छामो नाश्वहर्तारमेव च
+श्रुत्वा तु वचनं तेषां स राजा क्रोधमूर्छितः
+उवाच वचनं सर्वांस्तदा दैववशान्नृप
+अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम्
+यज्ञियं तं विना ह्यश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः
+प्रतिगृह्य तु संदेशं ततस्ते सगरात्मजाः
+भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुमुपचक्रमुः
+अथापश्यन्त ते वीराः पृथिवीमवदारिताम्
+समासाद्य बिलं तच्च खनन्तः सगरात्मजाः
+कुद्दालैर्ह्रेषुकैश्चैव समुद्रमखनंस्तदा
+स खन्यमानः सहितैः सागरैर्वरुणालयः
+अगच्छत्परमामार्तिं दार्यमाणः समन्ततः
+असुरोरगरक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च
+आर्तनादमकुर्वन्त वध्यमानानि सागरैः
+छिन्नशीर्षा विदेहाश्च भिन्नजान्वस्थिमस्तकाः
+प्राणिनः समदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः
+एवं हि खनतां तेषां समुद्रं मकरालयम्
+व्यतीतः सुमहान्कालो न चाश्वः समदृश्यत
+ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते
+विदार्य पातालमथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः
+अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले
+कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम्
+तपसा दीप्यमानं तं ज्वालाभिरिव पावकम्
+लोमश उवाच
+ते तं दृष्ट्वा हयं राजन्संप्रहृष्टतनूरुहाः
+अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिताः
+संक्रुद्धाः समधावन्त अश्वग्रहणकाङ्क्षिणः
+ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमः
+वासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिसत्तमम्
+स चक्षुर्विवृतं कृत्व�� तेजस्तेषु समुत्सृजन्
+ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्स सागरान्
+तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान्नारदः सुमहातपाः
+सगरान्तिकमागच्छत्तच्च तस्मै न्यवेदयत्
+स तच्छ्रुत्वा वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम्
+मुहूर्तं विमना भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत्
+आत्मानमात्मनाश्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत्
+अंशुमन्तं समाहूय असमञ्जःसुतं तदा
+पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमब्रवीत्
+षष्टिस्तानि सहस्राणि पुत्राणाममितौजसाम्
+कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गताः
+तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ
+धर्मं संरक्षमाणेन पौराणां हितमिच्छता
+युधिष्ठिर उवाच
+किमर्थं राजशार्दूलः सगरः पुत्रमात्मजम्
+त्यक्तवान्दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन
+लोमश उवाच
+असमञ्जा इति ख्यातः सगरस्य सुतो ह्यभूत्
+यं शैब्या जनयामास पौराणां स हि दारकान्
+खुरेषु क्रोशतो गृह्य नद्यां चिक्षेप दुर्बलान्
+ततः पौराः समाजग्मुर्भयशोकपरिप्लुताः
+सगरं चाभ्ययाचन्त सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः
+त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिर्भयैः
+असमञ्जोभयाद्घोरात्ततो नस्त्रातुमर्हसि
+पौराणां वचनं श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तमः
+मुहूर्तं विमना भूत्वा सचिवानिदमब्रवीत्
+असमञ्जाः पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम्
+यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीघ्रं विधीयताम्
+एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप
+यथोक्तं त्वरिताश्चक्रुर्यथाज्ञापितवान्नृपः
+एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना
+पौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः
+अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्तः सगरेण ह
+तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे
+सगर उवाच
+पितुश्च तेऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च
+अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक
+तस्माद्दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम्
+हयस्यानयनात्पौत्र नरकान्मां समुद्धर
+लोमश उवाच
+अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरेण महात्मना
+जगाम दुःखात्तं देशं यत्र वै दारिता मही
+स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह
+अपश्यच्च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम्
+स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणमृषिसत्तमम्
+प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत्
+ततः प्रीतो महातेजाः कलिपोंऽशुमतोऽभवत्
+उवाच चैनं धर्मात्मा वरदोऽस्मीति भारत
+स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात्
+द्वितीयमुदकं वव्रे पितॄणां पावन���प्सया
+तमुवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुंगवः
+ददानि तव भद्रं ते यद्यत्प्रार्थयसेऽनघ
+त्वयि क्षमा च धर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम्
+त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश्च त्वया पिता
+तव चैव प्रभावेन स्वर्गं यास्यन्ति सागराः
+पौत्रश्च ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति
+पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम्
+हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुंगव
+यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः
+अंशुमानेवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना
+आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः
+सोऽभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः
+मूर्ध्नि तेनाप्युपाघ्रातस्तस्मै सर्वं न्यवेदयत्
+यथा दृष्टं श्रुतं चापि सागराणां क्षयं तथा
+तं चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम्
+तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत्
+अंशुमन्तं च संपूज्य समापयत तं क्रतुम्
+समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितः
+पुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम्
+प्रशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलोचनः
+पौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा
+अंशुमानपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम्
+प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामहः
+तस्य पुत्रः समभवद्दिलीपो नाम धर्मवित्
+तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थितः
+दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितॄणां निधनं महत्
+पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत्
+गङ्गावतरणे यत्नं सुमहच्चाकरोन्नृपः
+न चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम्
+तस्य पुत्रः समभवच्छ्रीमान्धर्मपरायणः
+भगीरथ इति ख्यातः सत्यवागनसूयकः
+अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनमाश्रितः
+तपःसिद्धिसमायोगात्स राजा भरतर्षभ
+वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत
+लोमश उवाच
+स तु राजा महेष्वासश्चक्रवर्ती महारथः
+बभूव सर्वलोकस्य मनोनयननन्दनः
+स शुश्राव महाबाहुः कपिलेन महात्मना
+पितॄणां निधनं घोरमप्राप्तिं त्रिदिवस्य च
+स राज्यं सचिवे न्यस्य हृदयेन विदूयता
+जगाम हिमवत्पार्श्वं तपस्तप्तुं नरेश्वरः
+आरिराधयिषुर्गङ्गां तपसा दग्धकिल्बिषः
+सोऽपश्यत नरश्रेष्ठ हिमवन्तं नगोत्तमम्
+शृङ्गैर्बहुविधाकारैर्धातुमद्भिरलंकृतम्
+पवनालम्बिभिर्मेघैः परिष्वक्तं समन्ततः
+नदीकुञ्जनितम्बैश्च सोदकैरुपशोभितम्
+गुहाकन्दरसंलीनैः सिंहव्याघ्रैर्निषेवितम्
+शकुनैश्च विचित्राङ्गैः कूजद्भिर्विविधा गिरः
+भृङ्गराजैस्तथा हंसैर्दात्य��हैर्जलकुक्कुटैः
+मयूरैः शतपत्रैश्च कोकिलैर्जीवजीवकैः
+चकोरैरसितापाङ्गैस्तथा पुत्रप्रियैरपि
+जलस्थानेषु रम्येषु पद्मिनीभिश्च संकुलम्
+सारसानां च मधुरैर्व्याहृतैः समलंकृतम्
+किंनरैरप्सरोभिश्च निषेवितशिलातलम्
+दिशागजविषाणाग्रैः समन्ताद्घृष्टपादपम्
+विद्याधरानुचरितं नानारत्नसमाकुलम्
+विषोल्बणैर्भुजंगैश्च दीप्तजिह्वैर्निषेवितम्
+क्वचित्कनकसंकाशं क्वचिद्रजतसंनिभम्
+क्वचिदञ्जनपुञ्जाभं हिमवन्तमुपागमत्
+स तु तत्र नरश्रेष्ठस्तपो घोरं समाश्रितः
+फलमूलाम्बुभक्षोऽभूत्सहस्रं परिवत्सरान्
+संवत्सरसहस्रे तु गते दिव्ये महानदी
+दर्शयामास तं गङ्गा तदा मूर्तिमती स्वयम्
+गङ्गोवाच
+किमिच्छसि महाराज मत्तः किं च ददानि ते
+तद्ब्रवीहि नरश्रेष्ठ करिष्यामि वचस्तव
+लोमश उवाच
+एवमुक्तः प्रत्युवाच राजा हैमवतीं तदा
+पितामहा मे वरदे कपिलेन महानदि
+अन्वेषमाणास्तुरगं नीता वैवस्वतक्षयम्
+षष्टिस्तानि सहस्राणि सागराणां महात्मनाम्
+कापिलं तेज आसाद्य क्षणेन निधनं गताः
+तेषामेवं विनष्टानां स्वर्गे वासो न विद्यते
+यावत्तानि शरीराणि त्वं जलैर्नाभिषिञ्चसि
+स्वर्गं नय महाभागे मत्पितॄन्सगरात्मजान्
+तेषामर्थेऽभियाचामि त्वामहं वै महानदि
+एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञो गङ्गा लोकनमस्कृता
+भगीरथमिदं वाक्यं सुप्रीता समभाषत
+करिष्यामि महाराज वचस्ते नात्र संशयः
+वेगं तु मम दुर्धार्यं पतन्त्या गगनाच्च्युतम्
+न शक्तस्त्रिषु लोकेषु कश्चिद्धारयितुं नृप
+अन्यत्र विबुधश्रेष्ठान्नीलकण्ठान्महेश्वरात्
+तं तोषय महाबाहो तपसा वरदं हरम्
+स तु मां प्रच्युतां देवः शिरसा धारयिष्यति
+करिष्यति च ते कामं पितॄणां हितकाम्यया
+एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्महाराजो भगीरथः
+कैलासं पर्वतं गत्वा तोषयामास शंकरम्
+ततस्तेन समागम्य कालयोगेन केनचित्
+अगृह्णाच्च वरं तस्माद्गङ्गाया धारणं नृप
+स्वर्गवासं समुद्दिश्य पितॄणां स नरोत्तमः
+लोमश उवाच
+भगीरथवचः श्रुत्वा प्रियार्थं च दिवौकसाम्
+एवमस्त्विति राजानं भगवान्प्रत्यभाषत
+धारयिष्ये महाबाहो गगनात्प्रच्युतां शिवाम्
+दिव्यां देवनदीं पुण्यां त्वत्कृते नृपसत्तम
+एवमुक्त्वा महाबाहो हिमवन्तमुपागमत्
+संवृतः पार्षदैर्घोरैर्नानाप्रहरणोद्यतैः
+ततः स्थित्वा नरश्रेष्ठं भगीरथमुवाच ह
+प्रयाचस्व महाबाहो शैलराजसुतां नदीम्
+पतमानां सरिच्छ्रेष्ठां धारयिष्ये त्रिविष्टपात्
+एतच्छ्रुत्वा वचो राजा शर्वेण समुदाहृतम्
+प्रयतः प्रणतो भूत्वा गङ्गां समनुचिन्तयत्
+ततः पुण्यजला रम्या राज्ञा समनुचिन्तिता
+ईशानं च स्थितं दृष्ट्वा गगनात्सहसा च्युता
+तां प्रच्युतां ततो दृष्ट्वा देवाः सार्धं महर्षिभिः
+गन्धर्वोरगरक्षांसि समाजग्मुर्दिदृक्षया
+ततः पपात गगनाद्गङ्गा हिमवतः सुता
+समुद्भ्रान्तमहावर्ता मीनग्राहसमाकुला
+तां दधार हरो राजन्गङ्गां गगनमेखलाम्
+ललाटदेशे पतितां मालां मुक्तामयीमिव
+सा बभूव विसर्पन्ती त्रिधा राजन्समुद्रगा
+फेनपुञ्जाकुलजला हंसानामिव पङ्क्तयः
+क्वचिदाभोगकुटिला प्रस्खलन्ती क्वचित्क्वचित्
+स्वफेनपटसंवीता मत्तेव प्रमदाव्रजत्
+क्वचित्सा तोयनिनदैर्नदन्ती नादमुत्तमम्
+एवं प्रकारान्सुबहून्कुर्वन्ती गगनाच्च्युता
+पृथिवीतलमासाद्य भगीरथमथाब्रवीत्
+दर्शयस्व महाराज मार्गं केन व्रजाम्यहम्
+त्वदर्थमवतीर्णास्मि पृथिवीं पृथिवीपते
+एतच्छ्रुत्वा वचो राजा प्रातिष्ठत भगीरथः
+यत्र तानि शरीराणि सागराणां महात्मनाम्
+पावनार्थं नरश्रेष्ठ पुण्येन सलिलेन ह
+गङ्गाया धारणं कृत्वा हरो लोकनमस्कृतः
+कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम त्रिदशैः सह
+समुद्रं च समासाद्य गङ्गया सहितो नृपः
+पूरयामास वेगेन समुद्रं वरुणालयम्
+दुहितृत्वे च नृपतिर्गङ्गां समनुकल्पयत्
+पितॄणां चोदकं तत्र ददौ पूर्णमनोरथः
+एतत्ते सर्वमाख्यातं गङ्गा त्रिपथगा यथा
+पूरणार्थं समुद्रस्य पृथिवीमवतारिता
+समुद्रश्च यथा पीतः कारणार्थे महात्मना
+वातापिश्च यथा नीतः क्षयं स ब्रह्महा प्रभो
+अगस्त्येन महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि
+वैशंपायन उवाच
+ततः प्रयातः कौन्तेयः क्रमेण भरतर्षभ
+नन्दामपरनन्दां च नद्यौ पापभयापहे
+स पर्वतं समासाद्य हेमकूटमनामयम्
+अचिन्त्यानद्भुतान्भावान्ददर्श सुबहून्नृपः
+वाचो यत्राभवन्मेघा उपलाश्च सहस्रशः
+नाशक्नुवंस्तमारोढुं विषण्णमनसो जनाः
+वायुर्नित्यं ववौ यत्र नित्यं देवश्च वर्षति
+सायं प्रातश्च भगवान्दृश्यते हव्यवाहनः
+एवं बहुविधान्भावानद्भुतान्वीक्ष्य पाण्डवः
+लोमशं पुनरेव स्म पर्यपृच्छत्तदद्भुतम्
+लोमश उवाच
+यथाश्रुतमिदं पूर्वमस्माभिररिकर्शन
+तदेकाग्रमना राजन्निबोध गदतो मम
+अस्मिन्नृषभकूटेऽभूदृषभो नाम तापसः
+अनेकशतवर्षायुस्तपस्वी कोपनो भृशम्
+स वै संभाष्यमाणोऽन्यैः कोपाद्गिरिमुवाच ह
+य इह व्याहरेत्कश्चिदुपलानुत्सृजेस्तदा
+वातं चाहूय मा शब्दमित्युवाच स तापसः
+व्याहरंश्चैव पुरुषो मेघेन विनिवार्यते
+एवमेतानि कर्माणि राजंस्तेन महर्षिणा
+कृतानि कानिचित्कोपात्प्रतिषिद्धानि कानिचित्
+नन्दामभिगतान्देवान्पुरा राजन्निति श्रुतिः
+अन्वपद्यन्त सहसा पुरुषा देवदर्शिनः
+ते दर्शनमनिच्छन्तो देवाः शक्रपुरोगमाः
+दुर्गं चक्रुरिमं देशं गिरिप्रत्यूहरूपकम्
+तदा प्रभृति कौन्तेय नरा गिरिमिमं सदा
+नाशक्नुवनभिद्रष्टुं कुत एवाधिरोहितुम्
+नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुमेष महागिरिः
+आरोढुं वापि कौन्तेय तस्मान्नियतवाग्भव
+इह देवाः सदा सर्वे यज्ञानाजह्रुरुत्तमान्
+तेषामेतानि लिङ्गानि दृश्यन्तेऽद्यापि भारत
+कुशाकारेव दूर्वेयं संस्तीर्णेव च भूरियम्
+यूपप्रकारा बहवो वृक्षाश्चेमे विशां पते
+देवाश्च ऋषयश्चैव वसन्त्यद्यापि भारत
+तेषां सायं तथा प्रातर्दृश्यते हव्यवाहनः
+इहाप्लुतानां कौन्तेय सद्यः पाप्मा विहन्यते
+कुरुश्रेष्ठाभिषेकं वै तस्मात्कुरु सहानुजः
+ततो नन्दाप्लुताङ्गस्त्वं कौशिकीमभियास्यसि
+विश्वामित्रेण यत्रोग्रं तपस्तप्तमनुत्तमम्
+वैशंपायन उवाच
+ततस्तत्र समाप्लुत्य गात्राणि सगणो नृपः
+जगाम कौशिकीं पुण्यां रम्यां शिवजलां नदीम्
+लोमश उवाच
+एषा देवनदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ
+विश्वामित्राश्रमो रम्य एष चात्र प्रकाशते
+आश्रमश्चैव पुण्याख्यः काश्यपस्य महात्मनः
+ऋश्यशृङ्गः सुतो यस्य तपस्वी संयतेन्द्रियः
+तपसो यः प्रभावेन वर्षयामास वासवम्
+अनावृष्ट्यां भयाद्यस्य ववर्ष बलवृत्रहा
+मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः
+विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत्
+निवर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः
+लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा
+युधिष्ठिर उवाच
+ऋश्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः
+विरुद्धे योनिसंसर्गे कथं च तपसा युतः
+किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमतः
+अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा
+कथंरूपा च शान्ताभूद्राजपुत्री यतव्रता
+लोभयामास या चेतो मृगभूतस्य तस्य वै
+लोमपादश्च राजर्षिर्यदाश्रूयत धार्मिकः
+कथं वै विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः
+एतन्मे भगवन्सर्वं विस्तरेण यथातथम्
+वक्तुमर्हसि शुश्रूषोरृश्यशृङ्गस्य चेष्टितम्
+लोमश उवाच
+विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस्तपसा भावितात्मनः
+अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः
+शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान्
+महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंमतः
+महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः
+दीर्घकालं परिश्रान्त ऋषिर्देवर्षिसंमतः
+तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाप्सरसमुर्वशीम्
+अप्सूपस्पृशतो राजन्मृगी तच्चापिबत्तदा
+सह तोयेन तृषिता सा गर्भिण्यभवन्नृप
+अमोघत्वाद्विधेश्चैव भावित्वाद्दैवनिर्मितात्
+तस्यां मृग्यां समभवत्तस्य पुत्रो महानृषिः
+ऋश्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एव व्यवर्धत
+तस्यर्श्यशृङ्गं शिरसि राजन्नासीन्महात्मनः
+तेनर्श्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत्
+न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्र मानुषः
+तस्मात्तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप
+एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरथस्य वै
+लोमपाद इति ख्यातो अङ्गानामीश्वरोऽभवत्
+तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः
+स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्तदा वै जगतीपतिः
+पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदृच्छया
+न ववर्ष सहस्राक्षस्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः
+स ब्राह्मणान्पर्यपृच्छत्तपोयुक्तान्मनीषिणः
+प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्पृथिवीपतिः
+कथं प्रवर्षेत्पर्जन्य उपायः परिदृश्यताम्
+तमूचुश्चोदितास्तेन स्वमतानि मनीषिणः
+तत्र त्वेको मुनिवरस्तं राजानमुवाच ह
+कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर
+ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव
+वानेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम्
+स चेदवतरेद्राजन्विषयं ते महातपाः
+सद्यः प्रवर्षेत्पर्जन्य इति मे नात्र संशयः
+एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्कृत्वा निष्कृतिमात्मनः
+स गत्वा पुनरागच्छत्प्रसन्नेषु द्विजातिषु
+राजानमागतं दृष्ट्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः
+ततोऽङ्गपतिराहूय सचिवान्मन्त्रकोविदान्
+ऋश्यशृङ्गागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये
+सोऽध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यैः सहाच्युतः
+शास्त्रज्ञैरलमर्थज्ञैर्नीत्यां च परिनिष्ठितैः
+तत आनाययामास वारमुख्या महीपतिः
+वेश्याः सर्वत्र निष्णातास्ता उवाच स पार्थिवः
+ऋश्यशृङ्गमृषेः पुत्रमानयध्वमुपायतः
+लोभयित्वाभिविश्वास्य व��षयं मम शोभनाः
+ता राजभयभीताश्च शापभीताश्च योषितः
+अशक्यमूचुस्तत्कार्यं विवर्णा गतचेतसः
+तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत्
+प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम्
+अभिप्रेतांस्तु मे कामान्समनुज्ञातुमर्हसि
+ततः शक्ष्ये लोभयितुमृश्यशृङ्गमृषेः सुतम्
+तस्याः सर्वमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिवः
+धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च
+ततो रूपेण संपन्ना वयसा च महीपते
+स्त्रिय आदाय काश्चित्सा जगाम वनमञ्जसा
+लोमश उवाच
+सा तु नाव्याश्रमं चक्रे राजकार्यार्थसिद्धये
+संदेशाच्चैव नृपतेः स्वबुद्ध्या चैव भारत
+नानापुष्पफलैर्वृक्षैः कृत्रिमैरुपशोभितम्
+नानागुल्मलतोपेतैः स्वादुकामफलप्रदैः
+अतीव रमणीयं तदतीव च मनोहरम्
+चक्रे नाव्याश्रमं रम्यमद्भुतोपमदर्शनम्
+ततो निबध्य तां नावमदूरे काश्यपाश्रमात्
+चारयामास पुरुषैर्विहारं तस्य वै मुनेः
+ततो दुहितरं वेश्या समाधायेतिकृत्यताम्
+दृष्ट्वान्तरं काश्यपस्य प्राहिणोद्बुद्धिसंमताम्
+सा तत्र गत्वा कुशला तपोनित्यस्य संनिधौ
+आश्रमं तं समासाद्य ददर्श तमृषेः सुतम्
+वेश्योवाच
+कच्चिन्मुने कुशलं तापसानां; कच्चिच्च वो मूलफलं प्रभूतम्
+कच्चिद्भवान्रमते चाश्रमेऽस्मिं;स्त्वां वै द्रष्टुं सांप्रतमागतोऽस्मि
+कच्चित्तपो वर्धते तापसानां; पिता च ते कच्चिदहीनतेजाः
+कच्चित्त्वया प्रीयते चैव विप्र; कच्चित्स्वाध्यायः क्रियते ऋश्यशृङ्ग
+ऋश्यशृङ्ग उवाच
+ऋद्धो भवाञ्ज्योतिरिव प्रकाशते; मन्ये चाहं त्वामभिवादनीयम्
+पाद्यं वै ते संप्रदास्यामि कामा;द्यथाधर्मं फलमूलानि चैव
+कौश्यां बृस्यामास्स्व यथोपजोषं; कृष्णाजिनेनावृतायां सुखायाम्
+क्व चाश्रमस्तव किं नाम चेदं; व्रतं ब्रह्मंश्चरसि हि देववत्त्वम्
+वेश्योवाच
+ममाश्रमः काश्यपपुत्र रम्य;स्त्रियोजनं शैलमिमं परेण
+तत्र स्वधर्मोऽनभिवादनं नो; न चोदकं पाद्यमुपस्पृशामः
+ऋश्यशृङ्ग उवाच
+फलानि पक्वानि ददानि तेऽहं; भल्लातकान्यामलकानि चैव
+परूषकानीङ्गुदधन्वनानि; प्रियालानां कामकारं कुरुष्व
+लोमश उवाच
+सा तानि सर्वाणि विसर्जयित्वा; भक्षान्महार्हान्प्रददौ ततोऽस्मै
+तान्यृश्यशृङ्गस्य महारसानि; भृशं सुरूपाणि रुचिं ददुर्हि
+ददौ च माल्यानि सुगन्धवन्ति; चित्राणि वासांसि च भानुमन्ति
+पानानि चाग्र्याणि ततो मुमोद; चिक्री��� चैव प्रजहास चैव
+सा कन्दुकेनारमतास्य मूले; विभज्यमाना फलिता लतेव
+गात्रैश्च गात्राणि निषेवमाणा; समाश्लिषच्चासकृदृश्यशृङ्गम्
+सर्जानशोकांस्तिलकांश्च वृक्षा;न्प्रपुष्पितानवनाम्यावभज्य
+विलज्जमानेव मदाभिभूता; प्रलोभयामास सुतं महर्षेः
+अथर्श्यशृङ्गं विकृतं समीक्ष्य; पुनः पुनः पीड्य च कायमस्य
+अवेक्षमाणा शनकैर्जगाम; कृत्वाग्निहोत्रस्य तदापदेशम्
+तस्यां गतायां मदनेन मत्तो; विचेतनश्चाभवदृश्यशृङ्गः
+तामेव भावेन गतेन शून्यो; विनिःश्वसन्नार्तरूपो बभूव
+ततो मुहूर्ताद्धरिपिङ्गलाक्षः; प्रवेष्टितो रोमभिरा नखाग्रात्
+स्वाध्यायवान्वृत्तसमाधियुक्तो; विभाण्डकः काश्यपः प्रादुरासीत्
+सोऽपश्यदासीनमुपेत्य पुत्रं; ध्यायन्तमेकं विपरीतचित्तम्
+विनिःश्वसन्तं मुहुरूर्ध्वदृष्टिं; विभाण्डकः पुत्रमुवाच दीनम्
+न कल्प्यन्ते समिधः किं नु तात; कच्चिद्धुतं चाग्निहोत्रं त्वयाद्य
+सुनिर्णिक्तं स्रुक्स्रुवं होमधेनुः; कच्चित्सवत्सा च कृता त्वयाद्य
+न वै यथापूर्वमिवासि पुत्र; चिन्तापरश्चासि विचेतनश्च
+दीनोऽतिमात्रं त्वमिहाद्य किं नु; पृच्छामि त्वां क इहाद्यागतोऽभूत्
+ऋश्यशृङ्ग उवाच
+इहागतो जटिलो ब्रह्मचारी; न वै ह्रस्वो नातिदीर्घो मनस्वी
+सुवर्णवर्णः कमलायताक्षः; सुतः सुराणामिव शोभमानः
+समृद्धरूपः सवितेव दीप्तः; सुशुक्लकृष्णाक्षतरश्चकोरैः
+नीलाः प्रसन्नाश्च जटाः सुगन्धा; हिरण्यरज्जुग्रथिताः सुदीर्घाः
+आधाररूपा पुनरस्य कण्ठे; विभ्राजते विद्युदिवान्तरिक्षे
+द्वौ चास्य पिण्डावधरेण कण्ठ;मजातरोमौ सुमनोहरौ च
+विलग्नमध्यश्च स नाभिदेशे; कटिश्च तस्यातिकृतप्रमाणा
+तथास्य चीरान्तरिता प्रभाति; हिरण्मयी मेखला मे यथेयम्
+अन्यच्च तस्याद्भुतदर्शनीयं; विकूजितं पादयोः संप्रभाति
+पाण्योश्च तद्वत्स्वनवन्निबद्धौ; कलापकावक्षमाला यथेयम्
+विचेष्टमानस्य च तस्य तानि; कूजन्ति हंसा सरसीव मत्ताः
+चीराणि तस्याद्भुतदर्शनानि; नेमानि तद्वन्मम रूपवन्ति
+वक्त्रं च तस्याद्भुतदर्शनीयं; प्रव्याहृतं ह्लादयतीव चेतः
+पुंस्कोकिलस्येव च तस्य वाणी; तां शृण्वतो मे व्यथितोऽन्तरात्मा
+यथा वनं माधवमासि मध्ये; समीरितं श्वसनेनाभिवाति
+तथा स वात्युत्तमपुण्यगन्धी; निषेव्यमाणः पवनेन तात
+सुसंयताश्चापि जटा विभक्ता; द्वैधीकृता ���ान्ति समा ललाटे
+कर्णौ च चित्रैरिव चक्रवालैः; समावृतौ तस्य सुरूपवद्भिः
+तथा फलं वृत्तमथो विचित्रं; समाहनत्पाणिना दक्षिणेन
+तद्भूमिमासाद्य पुनः पुनश्च; समुत्पतत्यद्भुतरूपमुच्चैः
+तच्चापि हत्वा परिवर्ततेऽसौ; वातेरितो वृक्ष इवावघूर्णः
+तं प्रेक्ष्य मे पुत्रमिवामराणां; प्रीतिः परा तात रतिश्च जाता
+स मे समाश्लिष्य पुनः शरीरं; जटासु गृह्याभ्यवनाम्य वक्त्रम्
+वक्त्रेण वक्त्रं प्रणिधाय शब्दं; चकार तन्मेऽजनयत्प्रहर्षम्
+न चापि पाद्यं बहु मन्यतेऽसौ; फलानि चेमानि मयाहृतानि
+एवंव्रतोऽस्मीति च मामवोच;त्फलानि चान्यानि नवान्यदान्मे
+मयोपयुक्तानि फलानि तानि; नेमानि तुल्यानि रसेन तेषाम्
+न चापि तेषां त्वगियं यथैषां; साराणि नैषामिव सन्ति तेषाम्
+तोयानि चैवातिरसानि मह्यं; प्रादात्स वै पातुमुदाररूपः
+पीत्वैव यान्यभ्यधिकः प्रहर्षो; ममाभवद्भूश्चलितेव चासीत्
+इमानि चित्राणि च गन्धवन्ति; माल्यानि तस्योद्ग्रथितानि पट्टैः
+यानि प्रकीर्येह गतः स्वमेव; स आश्रमं तपसा द्योतमानः
+गतेन तेनास्मि कृतो विचेता; गात्रं च मे संपरितप्यतीव
+इच्छामि तस्यान्तिकमाशु गन्तुं; तं चेह नित्यं परिवर्तमानम्
+गच्छामि तस्यान्तिकमेव तात; का नाम सा व्रतचर्या च तस्य
+इच्छाम्यहं चरितुं तेन सार्धं; यथा तपः स चरत्युग्रकर्मा
+विभाण्डक उवाच
+रक्षांसि चैतानि चरन्ति पुत्र; रूपेण तेनाद्भुतदर्शनेन
+अतुल्यरूपाण्यतिघोरवन्ति; विघ्नं सदा तपसश्चिन्तयन्ति
+सुरूपरूपाणि च तानि तात; प्रलोभयन्ते विविधैरुपायैः
+सुखाच्च लोकाच्च निपातयन्ति; तान्युग्रकर्माणि मुनीन्वनेषु
+न तानि सेवेत मुनिर्यतात्मा; सतां लोकान्प्रार्थयानः कथंचित्
+कृत्वा विघ्नं तापसानां रमन्ते; पापाचारास्तपसस्तान्यपाप
+असज्जनेनाचरितानि पुत्र; पापान्यपेयानि मधूनि तानि
+माल्यानि चैतानि न वै मुनीनां; स्मृतानि चित्रोज्ज्वलगन्धवन्ति
+लोमश उवाच
+रक्षांसि तानीति निवार्य पुत्रं; विभाण्डकस्तां मृगयां बभूव
+नासादयामास यदा त्र्यहेण; तदा स पर्याववृतेऽऽश्रमाय
+यदा पुनः काश्यपो वै जगाम; फलान्याहर्तुं विधिना श्रामणेन
+तदा पुनर्लोभयितुं जगाम; सा वेशयोषा मुनिमृश्यशृङ्गम्
+दृष्ट्वैव तामृश्यशृङ्गः प्रहृष्टः; संभ्रान्तरूपोऽभ्यपतत्तदानीम्
+प्रोवाच चैनां भवतोऽऽश्रमाय; गच्छाव यावन्न पिता ��मैति
+ततो राजन्काश्यपस्यैकपुत्रं; प्रवेश्य योगेन विमुच्य नावम्
+प्रलोभयन्त्यो विविधैरुपायै;राजग्मुरङ्गाधिपतेः समीपम्
+संस्थाप्य तामाश्रमदर्शने तु; संतारितां नावमतीव शुभ्राम्
+तीरादुपादाय तथैव चक्रे; राजाश्रमं नाम वनं विचित्रम्
+अन्तःपुरे तं तु निवेश्य राजा; विभाण्डकस्यात्मजमेकपुत्रम्
+ददर्श देवं सहसा प्रवृष्ट;मापूर्यमाणं च जगज्जलेन
+स लोमपादः परिपूर्णकामः; सुतां ददावृश्यशृङ्गाय शान्ताम्
+क्रोधप्रतीकारकरं च चक्रे; गोभिश्च मार्गेष्वभिकर्षणं च
+विभाण्डकस्याव्रजतः स राजा; पशून्प्रभूतान्पशुपांश्च वीरान्
+समादिशत्पुत्रगृद्धी महर्षि;र्विभाण्डकः परिपृच्छेद्यदा वः
+स वक्तव्यः प्राञ्जलिभिर्भवद्भिः; पुत्रस्य ते पशवः कर्षणं च
+किं ते प्रियं वै क्रियतां महर्षे; दासाः स्म सर्वे तव वाचि बद्धाः
+अथोपायात्स मुनिश्चण्डकोपः; स्वमाश्रमं मूलफलानि गृह्य
+अन्वेषमाणश्च न तत्र पुत्रं; ददर्श चुक्रोध ततो भृशं सः
+ततः स कोपेन विदीर्यमाण; आशङ्कमानो नृपतेर्विधानम्
+जगाम चम्पां प्रदिधक्षमाण;स्तमङ्गराजं विषयं च तस्य
+स वै श्रान्तः क्षुधितः काश्यपस्ता;न्घोषान्समासादितवान्समृद्धान्
+गोपैश्च तैर्विधिवत्पूज्यमानो; राजेव तां रात्रिमुवास तत्र
+संप्राप्य सत्कारमतीव तेभ्यः; प्रोवाच कस्य प्रथिताः स्थ सौम्याः
+ऊचुस्ततस्तेऽभ्युपगम्य सर्वे; धनं तवेदं विहितं सुतस्य
+देशे तु देशे तु स पूज्यमान;स्तांश्चैव शृण्वन्मधुरान्प्रलापान्
+प्रशान्तभूयिष्ठरजाः प्रहृष्टः; समाससादाङ्गपतिं पुरस्थम्
+संपूजितस्तेन नरर्षभेण; ददर्श पुत्रं दिवि देवं यथेन्द्रम्
+शान्तां स्नुषां चैव ददर्श तत्र; सौदामिनीमुच्चरन्तीं यथैव
+ग्रामांश्च घोषांश्च सुतं च दृष्ट्वा; शान्तां च शान्तोऽस्य परः स कोपः
+चकार तस्मै परमं प्रसादं; विभाण्डको भूमिपतेर्नरेन्द्र
+स तत्र निक्षिप्य सुतं महर्षि;रुवाच सूर्याग्निसमप्रभावम्
+जाते पुत्रे वनमेवाव्रजेथा; राज्ञः प्रियाण्यस्य सर्वाणि कृत्वा
+स तद्वचः कृतवानृश्यशृङ्गो; ययौ च यत्रास्य पिता बभूव
+शान्ता चैनं पर्यचरद्यथाव;त्खे रोहिणी सोममिवानुकूला
+अरुन्धती वा सुभगा वसिष्ठं; लोपामुद्रा वापि यथा ह्यगस्त्यम्
+नलस्य वा दमयन्ती यथाभू;द्यथा शची वज्रधरस्य चैव
+नाडायनी चेन्द्रसेना यथैव; वश्या नित्यं मुद्गलस्या��मीढ
+तथा शान्ता ऋश्यशृङ्गं वनस्थं; प्रीत्या युक्ता पर्यचरन्नरेन्द्र
+तस्याश्रमः पुण्य एषो विभाति; महाह्रदं शोभयन्पुण्यकीर्तेः
+अत्र स्नातः कृतकृत्यो विशुद्ध;स्तीर्थान्यन्यान्यनुसंयाहि राजन्
+वैशंपायन उवाच
+ततः प्रयातः कौशिक्याः पाण्डवो जनमेजय
+आनुपूर्व्येण सर्वाणि जगामायतनान्युत
+स सागरं समासाद्य गङ्गायाः संगमे नृप
+नदीशतानां पञ्चानां मध्ये चक्रे समाप्लवम्
+ततः समुद्रतीरेण जगाम वसुधाधिपः
+भ्रातृभिः सहितो वीरः कलिङ्गान्प्रति भारत
+लोमश उवाच
+एते कलिङ्गाः कौन्तेय यत्र वैतरणी नदी
+यत्रायजत धर्मोऽपि देवाञ्शरणमेत्य वै
+ऋषिभिः समुपायुक्तं यज्ञियं गिरिशोभितम्
+उत्तरं तीरमेतद्धि सततं द्विजसेवितम्
+समेन देवयानेन पथा स्वर्गमुपेयुषः
+अत्र वै ऋषयोऽन्येऽपि पुरा क्रतुभिरीजिरे
+अत्रैव रुद्रो राजेन्द्र पशुमादत्तवान्मखे
+रुद्रः पशुं मानवेन्द्र भागोऽयमिति चाब्रवीत्
+हृते पशौ तदा देवास्तमूचुर्भरतर्षभ
+मा परस्वमभिद्रोग्धा मा धर्मान्सकलान्नशीः
+ततः कल्याणरूपाभिर्वाग्भिस्ते रुद्रमस्तुवन्
+इष्ट्या चैनं तर्पयित्वा मानयां चक्रिरे तदा
+ततः स पशुमुत्सृज्य देवयानेन जग्मिवान्
+अत्रानुवंशो रुद्रस्य तं निबोध युधिष्ठिर
+अयातयामं सर्वेभ्यो भागेभ्यो भागमुत्तमम्
+देवाः संकल्पयामासुर्भयाद्रुद्रस्य शाश्वतम्
+इमां गाथामत्र गायन्नपः स्पृशति यो नरः
+देवयानस्तस्य पन्थाश्चक्षुश्चैव प्रकाशते
+वैशंपायन उवाच
+ततो वैतरणीं सर्वे पाण्डवा द्रौपदी तथा
+अवतीर्य महाभागा तर्पयां चक्रिरे पितॄन्
+युधिष्ठिर उवाच
+उपस्पृश्यैव भगवन्नस्यां नद्यां तपोधन
+मानुषादस्मि विषयादपेतः पश्य लोमश
+सर्वाँल्लोकान्प्रपश्यामि प्रसादात्तव सुव्रत
+वैखानसानां जपतामेष शब्दो महात्मनाम्
+लोमश उवाच
+त्रिशतं वै सहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर
+यत्र ध्वनिं शृणोष्येनं तूष्णीमास्स्व विशां पते
+एतत्स्वयंभुवो राजन्वनं रम्यं प्रकाशते
+यत्रायजत कौन्तेय विश्वकर्मा प्रतापवान्
+यस्मिन्यज्ञे हि भूर्दत्ता कश्यपाय महात्मने
+सपर्वतवनोद्देशा दक्षिणा वै स्वयंभुवा
+अवासीदच्च कौन्तेय दत्तमात्रा मही तदा
+उवाच चापि कुपिता लोकेश्वरमिदं प्रभुम्
+न मां मर्त्याय भगवन्कस्मैचिद्दातुमर्हसि
+प्रदानं मोघमेतत्ते यास्याम्येषा रसातलम्
+विषीदन्तीं तु तां दृष्ट्वा कश्यपो भगवानृषिः
+प्रसादयां बभूवाथ ततो भूमिं विशां पते
+ततः प्रसन्ना पृथिवी तपसा तस्य पाण्डव
+पुनरुन्मज्ज्य सलिलाद्वेदीरूपा स्थिता बभौ
+सैषा प्रकाशते राजन्वेदी संस्थानलक्षणा
+आरुह्यात्र महाराज वीर्यवान्वै भविष्यसि
+अहं च ते स्वस्त्ययनं प्रयोक्ष्ये; यथा त्वमेनामधिरोक्ष्यसेऽद्य
+स्पृष्टा हि मर्त्येन ततः समुद्र;मेषा वेदी प्रविशत्याजमीढ
+अग्निर्मित्रो योनिरापोऽथ देव्यो; विष्णो रेतस्त्वममृतस्य नाभिः
+एवं ब्रुवन्पाण्डव सत्यवाक्यं; वेदीमिमां त्वं तरसाधिरोह
+वैशंपायन उवाच
+ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा; युधिष्ठिरः सागरगामगच्छत्
+कृत्वा च तच्छासनमस्य सर्वं; महेन्द्रमासाद्य निशामुवास
+वैशंपायन उवाच
+स तत्र तामुषित्वैकां रजनीं पृथिवीपतिः
+तापसानां परं चक्रे सत्कारं भ्रातृभिः सह
+लोमशश्चास्य तान्सर्वानाचख्यौ तत्र तापसान्
+भृगूनङ्गिरसश्चैव वासिष्ठानथ काश्यपान्
+तान्समेत्य स राजर्षिरभिवाद्य कृताञ्जलिः
+रामस्यानुचरं वीरमपृच्छदकृतव्रणम्
+कदा नु रामो भगवांस्तापसान्दर्शयिष्यति
+तेनैवाहं प्रसङ्गेन द्रष्टुमिच्छामि भार्गवम्
+अकृतव्रण उवाच
+आयानेवासि विदितो रामस्य विदितात्मनः
+प्रीतिस्त्वयि च रामस्य क्षिप्रं त्वां दर्शयिष्यति
+चतुर्दशीमष्टमीं च रामं पश्यन्ति तापसाः
+अस्यां रात्र्यां व्यतीतायां भवित्री च चतुर्दशी
+युधिष्ठिर उवाच
+भवाननुगतो वीरं जामदग्न्यं महाबलम्
+प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पूर्ववृत्तस्य कर्मणः
+स भवान्कथयत्वेतद्यथा रामेण निर्जिताः
+आहवे क्षत्रियाः सर्वे कथं केन च हेतुना
+अकृतव्रण उवाच
+कन्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवः सुमहाबलः
+गाधीति विश्रुतो लोके वनवासं जगाम सः
+वने तु तस्य वसतः कन्या जज्ञेऽप्सरःसमा
+ऋचीको भार्गवस्तां च वरयामास भारत
+तमुवाच ततो राजा ब्राह्मणं संशितव्रतम्
+उचितं नः कुले किंचित्पूर्वैर्यत्संप्रवर्तितम्
+एकतःश्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम्
+सहस्रं वाजिनां शुल्कमिति विद्धि द्विजोत्तम
+न चापि भगवान्वाच्यो दीयतामिति भार्गव
+देया मे दुहिता चेयं त्वद्विधाय महात्मने
+ऋचीक उवाच
+एकतःश्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम्
+दास्याम्यश्वसहस्रं ते मम भार्या सुतास्तु ते
+अकृतव्रण उवाच
+स तथेति प्रतिज्ञाय राजन्वरुणमब्रवीत्
+एकतःश्य��मकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम्
+सहस्रं वाजिनामेकं शुल्कार्थं मे प्रदीयताम्
+तस्मै प्रादात्सहस्रं वै वाजिनां वरुणस्तदा
+तदश्वतीर्थं विख्यातमुत्थिता यत्र ते हयाः
+गङ्गायां कन्यकुब्जे वै ददौ सत्यवतीं तदा
+ततो गाधिः सुतां तस्मै जन्याश्चासन्सुरास्तदा
+लब्ध्वा हयसहस्रं तु तांश्च दृष्ट्वा दिवौकसः
+धर्मेण लब्ध्वा तां भार्यामृचीको द्विजसत्तमः
+यथाकामं यथाजोषं तया रेमे सुमध्यया
+तं विवाहे कृते राजन्सभार्यमवलोककः
+आजगाम भृगुश्रेष्ठः पुत्रं दृष्ट्वा ननन्द च
+भार्यापती तमासीनं गुरुं सुरगणार्चितम्
+अर्चित्वा पर्युपासीनौ प्राञ्जली तस्थतुस्तदा
+ततः स्नुषां स भगवान्प्रहृष्टो भृगुरब्रवीत्
+वरं वृणीष्व सुभगे दाता ह्यस्मि तवेप्सितम्
+सा वै प्रसादयामास तं गुरुं पुत्रकारणात्
+आत्मनश्चैव मातुश्च प्रसादं च चकार सः
+भृगुरुवाच
+ऋतौ त्वं चैव माता च स्नाते पुंसवनाय वै
+आलिङ्गेतां पृथग्वृक्षौ साश्वत्थं त्वमुदुम्बरम्
+आलिङ्गने तु ते राजंश्चक्रतुः स्म विपर्ययम्
+कदाचिद्भृगुरागच्छत्तं च वेद विपर्ययम्
+अथोवाच महातेजा भृगुः सत्यवतीं स्नुषाम्
+ब्राह्मणः क्षत्रवृत्तिर्वै तव पुत्रो भविष्यति
+क्षत्रियो ब्राह्मणाचारो मातुस्तव सुतो महान्
+भविष्यति महावीर्यः साधूनां मार्गमास्थितः
+ततः प्रसादयामास श्वशुरं सा पुनः पुनः
+न मे पुत्रो भवेदीदृक्कामं पौत्रो भवेदिति
+एवमस्त्विति सा तेन पाण्डव प्रतिनन्दिता
+जमदग्निं ततः पुत्रं सा जज्ञे काल आगते
+तेजसा वर्चसा चैव युक्तं भार्गवनन्दनम्
+स वर्धमानस्तेजस्वी वेदस्याध्ययनेन वै
+बहूनृषीन्महातेजाः पाण्डवेयात्यवर्तत
+तं तु कृत्स्नो धनुर्वेदः प्रत्यभाद्भरतर्षभ
+चतुर्विधानि चास्त्राणि भास्करोपमवर्चसम्
+अकृतव्रण उवाच
+स वेदाध्ययने युक्तो जमदग्निर्महातपाः
+तपस्तेपे ततो देवान्नियमाद्वशमानयत्
+स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम्
+रेणुकां वरयामास स च तस्मै ददौ नृपः
+रेणुकां त्वथ संप्राप्य भार्यां भार्गवनन्दनः
+आश्रमस्थस्तया सार्धं तपस्तेपेऽनुकूलया
+तस्याः कुमाराश्चत्वारो जज्ञिरे रामपञ्चमाः
+सर्वेषामजघन्यस्तु राम आसीज्जघन्यजः
+फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्वथ सुतेषु वै
+रेणुका स्नातुमगमत्कदाचिन्नियतव्रता
+सा तु चित्ररथं नाम मार्त्तिकावतकं नृपम्
+ददर्श रेणुका र���जन्नागच्छन्ती यदृच्छया
+क्रीडन्तं सलिले दृष्ट्वा सभार्यं पद्ममालिनम्
+ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका
+व्यभिचारात्तु सा तस्मात्क्लिन्नाम्भसि विचेतना
+प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत
+स तां दृष्ट्वा च्युतां धैर्याद्ब्राह्म्या लक्ष्म्या विवर्जिताम्
+धिक्शब्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान्
+ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान्नाम नामतः
+आजगाम सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा
+तानानुपूर्व्याद्भगवान्वधे मातुरचोदयत्
+न च ते जातसंमोहाः किंचिदूचुर्विचेतसः
+ततः शशाप तान्कोपात्ते शप्ताश्चेतनां जहुः
+मृगपक्षिसधर्माणः क्षिप्रमासञ्जडोपमाः
+ततो रामोऽभ्यगात्पश्चादाश्रमं परवीरहा
+तमुवाच महामन्युर्जमदग्निर्महातपाः
+जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथाः
+तत आदाय परशुं रामो मातुः शिरोऽहरत्
+ततस्तस्य महाराज जमदग्नेर्महात्मनः
+कोपो अगच्छत्सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीदिदम्
+ममेदं वचनात्तात कृतं ते कर्म दुष्करम्
+वृणीष्व कामान्धर्मज्ञ यावतो वाञ्छसे हृदा
+स वव्रे मातुरुत्थानमस्मृतिं च वधस्य वै
+पापेन तेन चास्पर्शं भ्रातॄणां प्रकृतिं तथा
+अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे दीर्घमायुश्च भारत
+ददौ च सर्वान्कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपाः
+कदाचित्तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ताः सुताः प्रभो
+अथानूपपतिर्वीरः कार्तवीर्योऽभ्यवर्तत
+तमाश्रमपदं प्राप्तमृषेर्भार्या समर्चयत्
+स युद्धमदसंमत्तो नाभ्यनन्दत्तथार्चनम्
+प्रमथ्य चाश्रमात्तस्माद्धोमधेन्वास्तदा बलात्
+जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभञ्ज च महाद्रुमान्
+आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम्
+गां च रोरूयतीं दृष्ट्वा कोपो रामं समाविशत्
+स मन्युवशमापन्नः कार्तवीर्यमुपाद्रवत्
+तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गवः परवीरहा
+चिच्छेद निशितैर्भल्लैर्बाहून्परिघसंनिभान्
+सहस्रसंमितान्राजन्प्रगृह्य रुचिरं धनुः
+अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यवः
+आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रवन्
+ते तं जघ्नुर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम्
+असकृद्राम रामेति विक्रोशन्तमनाथवत्
+कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर
+घातयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमाः
+अपक्रान्तेषु चैतेषु जमदग्नौ तथागते
+समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दनः
+स दृष्ट्वा पितरं वीरस्तथा मृत्युवशं गतम्
+अनर्हन्तं तथाभूतं विललाप सुदुःखितः
+राम उवाच
+ममापराधात्तैः क्षुद्रैर्हतस्त्वं तात बालिशैः
+कार्तवीर्यस्य दायादैर्वने मृग इवेषुभिः
+धर्मज्ञस्य कथं तात वर्तमानस्य सत्पथे
+मृत्युरेवंविधो युक्तः सर्वभूतेष्वनागसः
+किं नु तैर्न कृतं पापं यैर्भवांस्तपसि स्थितः
+अयुध्यमानो वृद्धः सन्हतः शरशतैः शितैः
+किं नु ते तत्र वक्ष्यन्ति सचिवेषु सुहृत्सु च
+अयुध्यमानं धर्मज्ञमेकं हत्वानपत्रपाः
+अकृतव्रण उवाच
+विलप्यैवं स करुणं बहु नानाविधं नृप
+प्रेतकार्याणि सर्वाणि पितुश्चक्रे महातपाः
+ददाह पितरं चाग्नौ रामः परपुरंजयः
+प्रतिजज्ञे वधं चापि सर्वक्षत्रस्य भारत
+संक्रुद्धोऽतिबलः शूरः शस्त्रमादाय वीर्यवान्
+जघ्निवान्कार्तवीर्यस्य सुतानेकोऽन्तकोपमः
+तेषां चानुगता ये च क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ
+तांश्च सर्वानवामृद्नाद्रामः प्रहरतां वरः
+त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः
+समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्
+स तेषु तर्पयामास पितॄन्भृगुकुलोद्वहः
+साक्षाद्ददर्श चर्चीकं स च रामं न्यवारयत्
+ततो यज्ञेन महता जामदग्न्यः प्रतापवान्
+तर्पयामास देवेन्द्रमृत्विग्भ्यश्च महीं ददौ
+वेदीं चाप्यददद्धैमीं कश्यपाय महात्मने
+दशव्यामायतां कृत्वा नवोत्सेधां विशां पते
+तां कश्यपस्यानुमते ब्राह्मणाः खण्डशस्तदा
+व्यभजंस्तेन ते राजन्प्रख्याताः खाण्डवायनाः
+स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने
+अस्मिन्महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्यमितविक्रमः
+एवं वैरमभूत्तस्य क्षत्रियैर्लोकवासिभिः
+पृथिवी चापि विजिता रामेणामिततेजसा
+वैशंपायन उवाच
+ततश्चतुर्दशीं रामः समयेन महामनाः
+दर्शयामास तान्विप्रान्धर्मराजं च सानुजम्
+स तमानर्च राजेन्द्रो भ्रातृभिः सहितः प्रभुः
+द्विजानां च परां पूजां चक्रे नृपतिसत्तमः
+अर्चयित्वा जामदग्न्यं पूजितस्तेन चाभिभूः
+महेन्द्र उष्य तां रात्रिं प्रययौ दक्षिणामुखः
+वैशंपायन उवाच
+गच्छन्स तीर्थानि महानुभावः; पुण्यानि रम्याणि ददर्श राजा
+सर्वाणि विप्रैरुपशोभितानि; क्वचित्क्वचिद्भारत सागरस्य
+स वृत्तवांस्तेषु कृताभिषेकः; सहानुजः पार्थिवपुत्रपौत्रः
+समुद्रगां पुण्यतमां प्रशस्तां; जगाम पारिक्षित पाण्डुपुत्रः
+तत्रापि चाप्लुत्य महानुभावः; सं��र्पयामास पितॄन्सुरांश्च
+द्विजातिमुख्येषु धनं विसृज्य; गोदावरीं सागरगामगच्छत्
+ततो विपाप्मा द्रविडेषु राज;न्समुद्रमासाद्य च लोकपुण्यम्
+अगस्त्यतीर्थं च पवित्रपुण्यं; नारीतीर्थान्यथ वीरो ददर्श
+तत्रार्जुनस्याग्र्यधनुर्धरस्य; निशम्य तत्कर्म परैरसह्यम्
+संपूज्यमानः परमर्षिसंघैः; परां मुदं पाण्डुसुतः स लेभे
+स तेषु तीर्थेष्वभिषिक्तगात्रः; कृष्णासहायः सहितोऽनुजैश्च
+संपूजयन्विक्रममर्जुनस्य; रेमे महीपालपतिः पृथिव्याम्
+ततः सहस्राणि गवां प्रदाय; तीर्थेषु तेष्वम्बुधरोत्तमस्य
+हृष्टः सह भ्रातृभिरर्जुनस्य; संकीर्तयामास गवां प्रदानम्
+स तानि तीर्थानि च सागरस्य; पुण्यानि चान्यानि बहूनि राजन्
+क्रमेण गच्छन्परिपूर्णकामः; शूर्पारकं पुण्यतमं ददर्श
+तत्रोदधेः कंचिदतीत्य देशं; ख्यातं पृथिव्यां वनमाससाद
+तप्तं सुरैर्यत्र तपः पुरस्ता;दिष्टं तथा पुण्यतमैर्नरेन्द्रैः
+स तत्र तामग्र्यधनुर्धरस्य; वेदीं ददर्शायतपीनबाहुः
+ऋचीकपुत्रस्य तपस्विसंघैः; समावृतां पुण्यकृदर्चनीयाम्
+ततो वसूनां वसुधाधिपः स; मरुद्गणानां च तथाश्विनोश्च
+वैवस्वतादित्यधनेश्वराणा;मिन्द्रस्य विष्णोः सवितुर्विभोश्च
+भगस्य चन्द्रस्य दिवाकरस्य; पतेरपां साध्यगणस्य चैव
+धातुः पितॄणां च तथा महात्मा; रुद्रस्य राजन्सगणस्य चैव
+सरस्वत्याः सिद्धगणस्य चैव; पूष्णश्च ये चाप्यमरास्तथान्ये
+पुण्यानि चाप्यायतनानि तेषां; ददर्श राजा सुमनोहराणि
+तेषूपवासान्विविधानुपोष्य; दत्त्वा च रत्नानि महाधनानि
+तीर्थेषु सर्वेषु परिप्लुताङ्गः; पुनः स शूर्पारकमाजगाम
+स तेन तीर्थेन तु सागरस्य; पुनः प्रयातः सह सोदरीयैः
+द्विजैः पृथिव्यां प्रथितं महद्भि;स्तीर्थं प्रभासं समुपाजगाम
+तत्राभिषिक्तः पृथुलोहिताक्षः; सहानुजैर्देवगणान्पितॄंश्च
+संतर्पयामास तथैव कृष्णा; ते चापि विप्राः सह लोमशेन
+स द्वादशाहं जलवायुभक्षः; कुर्वन्क्षपाहःसु तदाभिषेकम्
+समन्ततोऽग्नीनुपदीपयित्वा; तेपे तपो धर्मभृतां वरिष्ठः
+तमुग्रमास्थाय तपश्चरन्तं; शुश्राव रामश्च जनार्दनश्च
+तौ सर्ववृष्णिप्रवरौ ससैन्यौ; युधिष्ठिरं जग्मतुराजमीढम्
+ते वृष्णयः पाण्डुसुतान्समीक्ष्य; भूमौ शयानान्मलदिग्धगात्रान्
+अनर्हतीं द्रौपदीं चापि दृष्ट्वा; सुदुःखिताश्चुक्रुशुरार्तनादम्
+तत�� स रामं च जनार्दनं च; कार्ष्णिं च साम्बं च शिनेश्च पौत्रम्
+अन्यांश्च वृष्णीनुपगम्य पूजां; चक्रे यथाधर्ममदीनसत्त्वः
+ते चापि सर्वान्प्रतिपूज्य पार्थां;स्तैः सत्कृताः पाण्डुसुतैस्तथैव
+युधिष्ठिरं संपरिवार्य राज;न्नुपाविशन्देवगणा यथेन्द्रम्
+तेषां स सर्वं चरितं परेषां; वने च वासं परमप्रतीतः
+अस्त्रार्थमिन्द्रस्य गतं च पार्थं; कृष्णे शशंसामरराजपुत्रम्
+श्रुत्वा तु ते तस्य वचः प्रतीता;स्तांश्चापि दृष्ट्वा सुकृशानतीव
+नेत्रोद्भवं संमुमुचुर्दशार्हा; दुःखार्तिजं वारि महानुभावाः
+जनमेजय उवाच
+प्रभासतीर्थं संप्राप्य वृष्णयः पाण्डवास्तथा
+किमकुर्वन्कथाश्चैषां कास्तत्रासंस्तपोधन
+ते हि सर्वे महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः
+वृष्णयः पाण्डवाश्चैव सुहृदश्च परस्परम्
+वैशंपायन उवाच
+प्रभासतीर्थं संप्राप्य पुण्यं तीर्थं महोदधेः
+वृष्णयः पाण्डवान्वीरान्परिवार्योपतस्थिरे
+ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभः
+वनमाली हली रामो बभाषे पुष्करेक्षणम्
+न कृष्ण धर्मश्चरितो भवाय; जन्तोरधर्मश्च पराभवाय
+युधिष्ठिरो यत्र जटी महात्मा; वनाश्रयः क्लिश्यति चीरवासाः
+दुर्योधनश्चापि महीं प्रशास्ति; न चास्य भूमिर्विवरं ददाति
+धर्मादधर्मश्चरितो गरीया;नितीव मन्येत नरोऽल्पबुद्धिः
+दुर्योधने चापि विवर्धमाने; युधिष्ठिरे चासुख आत्तराज्ये
+किं न्वद्य कर्तव्यमिति प्रजाभिः; शङ्का मिथः संजनिता नराणाम्
+अयं हि धर्मप्रभवो नरेन्द्रो; धर्मे रतः सत्यधृतिः प्रदाता
+चलेद्धि राज्याच्च सुखाच्च पार्थो; धर्मादपेतश्च कथं विवर्धेत्
+कथं नु भीष्मश्च कृपश्च विप्रो; द्रोणश्च राजा च कुलस्य वृद्धः
+प्रव्राज्य पार्थान्सुखमाप्नुवन्ति; धिक्पापबुद्धीन्भरतप्रधानान्
+किं नाम वक्ष्यत्यवनिप्रधानः; पितॄन्समागम्य परत्र पापः
+पुत्रेषु सम्यक्चरितं मयेति; पुत्रानपापानवरोप्य राज्यात्
+नासौ धिया संप्रतिपश्यति स्म; किं नाम कृत्वाहमचक्षुरेवम्
+जातः पृथिव्यामिति पार्थिवेषु; प्रव्राज्य कौन्तेयमथापि राज्यात्
+नूनं समृद्धान्पितृलोकभूमौ; चामीकराभान्क्षितिजान्प्रफुल्लान्
+विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्रः; कृत्वा नृशंसं बत पश्यति स्म
+व्यूढोत्तरांसान्पृथुलोहिताक्षा;न्नेमान्स्म पृच्छन्स शृणोति नूनम्
+प्रस्थापयद्यत्स वनं ह्यशङ्को; युधिष्ठिरं सानुजमात्तशस्त्रम्
+योऽयं परेषां पृतनां समृद्धां; निरायुधो दीर्घभुजो निहन्यात्
+श्रुत्वैव शब्दं हि वृकोदरस्य; मुञ्चन्ति सैन्यानि शकृत्समूत्रम्
+स क्षुत्पिपासाध्वकृशस्तरस्वी; समेत्य नानायुधबाणपाणिः
+वने स्मरन्वासमिमं सुघोरं; शेषं न कुर्यादिति निश्चितं मे
+न ह्यस्य वीर्येण बलेन कश्चि;त्समः पृथिव्यां भविता नरेषु
+शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गो; न शेषमाजावसुहृत्सु कुर्यात्
+प्राच्यां नृपानेकरथेन जित्वा; वृकोदरः सानुचरान्रणेषु
+स्वस्त्यागमद्योऽतिरथस्तरस्वी; सोऽयं वने क्लिश्यति चीरवासाः
+यो दन्तकूरे व्यजयन्नृदेवा;न्समागतान्दाक्षिणात्यान्महीपान्
+तं पश्यतेमं सहदेवमद्य; तपस्विनं तापसवेषरूपम्
+यः पार्थिवानेकरथेन वीरो; दिशं प्रतीचीं प्रति युद्धशौण्डः
+सोऽयं वने मूलफलेन जीव;ञ्जटी चरत्यद्य मलाचिताङ्गः
+सत्रे समृद्धेऽति रथस्य राज्ञो; वेदीतलादुत्पतिता सुता या
+सेयं वने वासमिमं सुदुःखं; कथं सहत्यद्य सती सुखार्हा
+त्रिवर्गमुख्यस्य समीरणस्य; देवेश्वरस्याप्यथ वाश्विनोश्च
+एषां सुराणां तनयाः कथं नु; वने चरन्त्यल्पसुखाः सुखार्हाः
+जिते हि धर्मस्य सुते सभार्ये; सभ्रातृके सानुचरे निरस्ते
+दुर्योधने चापि विवर्धमाने; कथं न सीदत्यवनिः सशैला
+सात्यकिरुवाच
+न राम कालः परिदेवनाय; यदुत्तरं तत्र तदेव सर्वे
+समाचरामो ह्यनतीतकालं; युधिष्ठिरो यद्यपि नाह किंचित्
+ये नाथवन्तो हि भवन्ति लोके; ते नात्मना कर्म समारभन्ते
+तेषां तु कार्येषु भवन्ति नाथाः; शैब्यादयो राम यथा ययातेः
+येषां तथा राम समारभन्ते; कार्याणि नाथाः स्वमतेन लोके
+ते नाथवन्तः पुरुषप्रवीरा; नानाथवत्कृच्छ्रमवाप्नुवन्ति
+कस्मादयं रामजनार्दनौ च; प्रद्युम्नसाम्बौ च मया समेतौ
+वसत्यरण्ये सह सोदरीयै;स्त्रैलोक्यनाथानधिगम्य नाथान्
+निर्यातु साध्वद्य दशार्हसेना; प्रभूतनानायुधचित्रवर्मा
+यमक्षयं गच्छतु धार्तराष्ट्रः; सबान्धवो वृष्णिबलाभिभूतः
+त्वं ह्येव कोपात्पृथिवीमपीमां; संवेष्टयेस्तिष्ठतु शार्ङ्गधन्वा
+स धार्तराष्ट्रं जहि सानुबन्धं; वृत्रं यथा देवपतिर्महेन्द्रः
+भ्राता च मे यश्च सखा गुरुश्च; जनार्दनस्यात्मसमश्च पार्थः
+यदर्थमभ्युद्यतमुत्तमं त;त्करोति कर्माग्र्यमपारणीयम्
+तस्यास्त्रवर्षाण्यहमुत्तमास्त्रै;र्विहत्य सर्व��णि रणेऽभिभूय
+कायाच्छिरः सर्पविषाग्निकल्पैः; शरोत्तमैरुन्मथितास्मि राम
+खड्गेन चाहं निशितेन संख्ये; कायाच्छिरस्तस्य बलात्प्रमथ्य
+ततोऽस्य सर्वाननुगान्हनिष्ये; दुर्योधनं चापि कुरूंश्च सर्वान्
+आत्तायुधं मामिह रौहिणेय; पश्यन्तु भौमा युधि जातहर्षाः
+निघ्नन्तमेकं कुरुयोधमुख्या;न्काले महाकक्षमिवान्तकाग्निः
+प्रद्युम्नमुक्तान्निशितान्न शक्ताः; सोढुं कृपद्रोणविकर्णकर्णाः
+जानामि वीर्यं च तवात्मजस्य; कार्ष्णिर्भवत्येष यथा रणस्थः
+साम्बः ससूतं सरथं भुजाभ्यां; दुःशासनं शास्तु बलात्प्रमथ्य
+न विद्यते जाम्बवतीसुतस्य; रणेऽविषह्यं हि रणोत्कटस्य
+एतेन बालेन हि शम्बरस्य; दैत्यस्य सैन्यं सहसा प्रणुन्नम्
+वृत्तोरुरत्यायतपीनबाहु;रेतेन संख्ये निहतोऽश्वचक्रः
+को नाम साम्बस्य रणे मनुष्यो; गत्वान्तरं वै भुजयोर्धरेत
+यथा प्रविश्यान्तरमन्तकस्य; काले मनुष्यो न विनिष्क्रमेत
+तथा प्रविश्यान्तरमस्य संख्ये; को नाम जीवन्पुनराव्रजेत
+द्रोणं च भीष्मं च महारथौ तौ; सुतैर्वृतं चाप्यथ सोमदत्तम्
+सर्वाणि सैन्यानि च वासुदेवः; प्रधक्ष्यते सायकवह्निजालैः
+किं नाम लोकेष्वविषह्यमस्ति; कृष्णस्य सर्वेषु सदैवतेषु
+आत्तायुधस्योत्तमबाणपाणे;श्चक्रायुधस्याप्रतिमस्य युद्धे
+ततोऽनिरुद्धोऽप्यसिचर्मपाणि;र्महीमिमां धार्तराष्ट्रैर्विसंज्ञैः
+हृतोत्तमाङ्गैर्निहतैः करोतु; कीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरेषु
+गदोल्मुकौ बाहुकभानुनीथाः; शूरश्च संख्ये निशठः कुमारः
+रणोत्कटौ सारणचारुदेष्णौ; कुलोचितं विप्रथयन्तु कर्म
+सवृष्णिभोजान्धकयोधमुख्या; समागता क्षत्रियशूरसेना
+हत्वा रणे तान्धृतराष्ट्रपुत्राँ;ल्लोके यशः स्फीतमुपाकरोतु
+ततोऽभिमन्युः पृथिवीं प्रशास्तु; यावद्व्रतं धर्मभृतां वरिष्ठः
+युधिष्ठिरः पारयते महात्मा; द्यूते यथोक्तं कुरुसत्तमेन
+अस्मत्प्रमुक्तैर्विशिखैर्जितारि;स्ततो महीं भोक्ष्यति धर्मराजः
+निर्धार्तराष्ट्रां हतसूतपुत्रा;मेतद्धि नः कृत्यतमं यशस्यम्
+वासुदेव उवाच
+असंशयं माधव सत्यमेत;द्गृह्णीम ते वाक्यमदीनसत्त्व
+स्वाभ्यां भुजाभ्यामजितां तु भूमिं; नेच्छेत्कुरूणामृषभः कथंचित्
+न ह्येष कामान्न भयान्न लोभा;द्युधिष्ठिरो जातु जह्यात्स्वधर्मम्
+भीमार्जुनौ चातिरथौ यमौ वा; तथैव कृष्णा द्रुपदा���्मजेयम्
+उभौ हि युद्धेऽप्रतिमौ पृथिव्यां; वृकोदरश्चैव धनंजयश्च
+कस्मान्न कृत्स्नां पृथिवीं प्रशासे;न्माद्रीसुताभ्यां च पुरस्कृतोऽयम्
+यदा तु पाञ्चालपतिर्महात्मा; सकेकयश्चेदिपतिर्वयं च
+योत्स्याम विक्रम्य परांस्तदा वै; सुयोधनस्त्यक्ष्यति जीवलोकम्
+युधिष्ठिर उवाच
+नैतच्चित्रं माधव यद्ब्रवीषि; सत्यं तु मे रक्ष्यतमं न राज्यम्
+कृष्णस्तु मां वेद यथावदेकः; कृष्णं च वेदाहमथो यथावत्
+यदैव कालं पुरुषप्रवीरो; वेत्स्यत्ययं माधव विक्रमस्य
+तदा रणे त्वं च शिनिप्रवीर; सुयोधनं जेष्यसि केशवश्च
+प्रतिप्रयान्त्वद्य दशार्हवीरा; दृढोऽस्मि नाथैर्नरलोकनाथैः
+धर्मेऽप्रमादं कुरुताप्रमेया; द्रष्टास्मि भूयः सुखिनः समेतान्
+वैशंपायन उवाच
+तेऽन्योन्यमामन्त्र्य तथाभिवाद्य; वृद्धान्परिष्वज्य शिशूंश्च सर्वान्
+यदुप्रवीराः स्वगृहाणि जग्मू; राजापि तीर्थान्यनुसंचचार
+विसृज्य कृष्णं त्वथ धर्मराजो; विदर्भराजोपचितां सुतीर्थाम्
+सुतेन सोमेन विमिश्रितोदां; ततः पयोष्णीं प्रति स ह्युवास
+लोमश उवाच
+नृगेण यजमानेन सोमेनेह पुरंदरः
+तर्पितः श्रूयते राजन्स तृप्तो मदमभ्यगात्
+इह देवैः सहेन्द्रैर्हि प्रजापतिभिरेव च
+इष्टं बहुविधैर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः
+आमूर्तरयसश्चेह राजा वज्रधरं प्रभुम्
+तर्पयामास सोमेन हयमेधेषु सप्तसु
+तस्य सप्तसु यज्ञेषु सर्वमासीद्धिरण्मयम्
+वानस्पत्यं च भौमं च यद्द्रव्यं नियतं मखे
+तेष्वेव चास्य यज्ञेषु प्रयोगाः सप्त विश्रुताः
+सप्तैकैकस्य यूपस्य चषालाश्चोपरि स्थिताः
+तस्य स्म यूपान्यज्ञेषु भ्राजमानान्हिरण्मयान्
+स्वयमुत्थापयामासुर्देवाः सेन्द्रा युधिष्ठिर
+तेषु तस्य मखाग्र्येषु गयस्य पृथिवीपतेः
+अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः
+सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारकाः
+यथा वा वर्षतो धारा असंख्येयाश्च केनचित्
+तथैव तदसंख्येयं धनं यत्प्रददौ गयः
+सदस्येभ्यो महाराज तेषु यज्ञेषु सप्तसु
+भवेत्संख्येयमेतद्वै यदेतत्परिकीर्तितम्
+न सा शक्या तु संख्यातुं दक्षिणा दक्षिणावतः
+हिरण्मयीभिर्गोभिश्च कृताभिर्विश्वकर्मणा
+ब्राह्मणांस्तर्पयामास नानादिग्भ्यः समागतान्
+अल्पावशेषा पृथिवी चैत्यैरासीन्महात्मनः
+गयस्य यजमानस्य तत्र तत्र विशां पते
+स लोकान्प्राप्तवानैन्द��रान्कर्मणा तेन भारत
+सलोकतां तस्य गच्छेत्पयोष्ण्यां य उपस्पृशेत्
+तस्मात्त्वमत्र राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितोऽनघ
+उपस्पृश्य महीपाल धूतपाप्मा भविष्यसि
+वैशंपायन उवाच
+स पयोष्ण्यां नरश्रेष्ठः स्नात्वा वै भ्रातृभिः सह
+वैडूर्यपर्वतं चैव नर्मदां च महानदीम्
+समाजगाम तेजस्वी भ्रातृभिः सहितोऽनघः
+ततोऽस्य सर्वाण्याचख्यौ लोमशो भगवानृषिः
+तीर्थानि रमणीयानि तत्र तत्र विशां पते
+यथायोगं यथाप्रीति प्रययौ भ्रातृभिः सह
+ददमानोऽसकृद्वित्तं ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः
+लोमश उवाच
+देवानामेति कौन्तेय तथा राज्ञां सलोकताम्
+वैडूर्यपर्वतं दृष्ट्वा नर्मदामवतीर्य च
+संधिरेष नरश्रेष्ठ त्रेताया द्वापरस्य च
+एतमासाद्य कौन्तेय सर्वपापैः प्रमुच्यते
+एष शर्यातियज्ञस्य देशस्तात प्रकाशते
+साक्षाद्यत्रापिबत्सोममश्विभ्यां सह कौशिकः
+चुकोप भार्गवश्चापि महेन्द्रस्य महातपाः
+संस्तम्भयामास च तं वासवं च्यवनः प्रभुः
+सुकन्यां चापि भार्यां स राजपुत्रीमिवाप्तवान्
+युधिष्ठिर उवाच
+कथं विष्टम्भितस्तेन भगवान्पाकशासनः
+किमर्थं भार्गवश्चापि कोपं चक्रे महातपाः
+नासत्यौ च कथं ब्रह्मन्कृतवान्सोमपीथिनौ
+एतत्सर्वं यथावृत्तमाख्यातु भगवान्मम
+लोमश उवाच
+भृगोर्महर्षेः पुत्रोऽभूच्च्यवनो नाम भार्गवः
+समीपे सरसः सोऽस्य तपस्तेपे महाद्युतिः
+स्थाणुभूतो महातेजा वीरस्थानेन पाण्डव
+अतिष्ठत्सुबहून्कालानेकदेशे विशां पते
+स वल्मीकोऽभवदृषिर्लताभिरभिसंवृतः
+कालेन महता राजन्समाकीर्णः पिपीलिकैः
+तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वशः
+तप्यति स्म तपो राजन्वल्मीकेन समावृतः
+अथ दीर्घस्य कालस्य शर्यातिर्नाम पार्थिवः
+आजगाम सरो रम्यं विहर्तुमिदमुत्तमम्
+तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहः
+एकैव च सुता शुभ्रा सुकन्या नाम भारत
+सा सखीभिः परिवृता सर्वाभरणभूषिता
+चङ्क्रम्यमाणा वल्मीकं भार्गवस्य समासदत्
+सा चैव सुदती तत्र पश्यमाना मनोरमान्
+वनस्पतीन्विचिन्वन्ती विजहार सखीवृता
+रूपेण वयसा चैव मदनेन मदेन च
+बभञ्ज वनवृक्षाणां शाखाः परमपुष्पिताः
+तां सखीरहितामेकामेकवस्त्रामलंकृताम्
+ददर्श भार्गवो धीमांश्चरन्तीमिव विद्युतम्
+तां पश्यमानो विजने स रेमे परमद्युतिः
+क्षामकण्ठश्च ब्रह्मर्षिस्तपोबलसमन्वितः
+तामाबभाषे क��्याणीं सा चास्य न शृणोति वै
+ततः सुकन्या वल्मीके दृष्ट्वा भार्गवचक्षुषी
+कौतूहलात्कण्टकेन बुद्धिमोहबलात्कृता
+किं नु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने
+अक्रुध्यत्स तया विद्धे नेत्रे परममन्युमान्
+ततः शर्यातिसैन्यस्य शकृन्मूत्रं समावृणोत्
+ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे सैन्यमानाहदुःखितम्
+तथागतमभिप्रेक्ष्य पर्यपृच्छत्स पार्थिवः
+तपोनित्यस्य वृद्धस्य रोषणस्य विशेषतः
+केनापकृतमद्येह भार्गवस्य महात्मनः
+ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तदृतं ब्रूत माचिरम्
+तमूचुः सैनिकाः सर्वे न विद्मोऽपकृतं वयम्
+सर्वोपायैर्यथाकामं भवांस्तदधिगच्छतु
+ततः स पृथिवीपालः साम्ना चोग्रेण च स्वयम्
+पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं प्रत्यजानन्न चैव ते
+आनाहार्तं ततो दृष्ट्वा तत्सैन्यमसुखार्दितम्
+पितरं दुःखितं चापि सुकन्येदमथाब्रवीत्
+मयाटन्त्येह वल्मीके दृष्टं सत्त्वमभिज्वलत्
+खद्योतवदभिज्ञातं तन्मया विद्धमन्तिकात्
+एतच्छ्रुत्वा तु शर्यातिर्वल्मीकं तूर्णमाद्रवत्
+तत्रापश्यत्तपोवृद्धं वयोवृद्धं च भार्गवम्
+अयाचदथ सैन्यार्थं प्राञ्जलिः पृथिवीपतिः
+अज्ञानाद्बालया यत्ते कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि
+ततोऽब्रवीन्महीपालं च्यवनो भार्गवस्तदा
+रूपौदार्यसमायुक्तां लोभमोहबलात्कृताम्
+तामेव प्रतिगृह्याहं राजन्दुहितरं तव
+क्षमिष्यामि महीपाल सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
+ऋषेर्वचनमाज्ञाय शर्यातिरविचारयन्
+ददौ दुहितरं तस्मै च्यवनाय महात्मने
+प्रतिगृह्य च तां कन्यां च्यवनः प्रससाद ह
+प्राप्तप्रसादो राजा स ससैन्यः पुनराव्रजत्
+सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दिता
+नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च
+अग्नीनामतिथीनां च शुश्रूषुरनसूयिका
+समाराधयत क्षिप्रं च्यवनं सा शुभानना
+लोमश उवाच
+कस्यचित्त्वथ कालस्य सुराणामश्विनौ नृप
+कृताभिषेकां विवृतां सुकन्यां तामपश्यताम्
+तां दृष्ट्वा दर्शनीयाङ्गीं देवराजसुतामिव
+ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावश्विनाविदम्
+कस्य त्वमसि वामोरु किं वने वै करोषि च
+इच्छाव भद्रे ज्ञातुं त्वां तत्त्वमाख्याहि शोभने
+ततः सुकन्या संवीता तावुवाच सुरोत्तमौ
+शर्यातितनयां वित्तं भार्यां च च्यवनस्य माम्
+अथाश्विनौ प्रहस्यैतामब्रूतां पुनरेव तु
+कथं त्वमसि कल्याणि पित्रा दत्ता गताध्वने
+भ्राजसे वनमध्ये त्वं विद्युत्सौदामिनी यथा
+न देवेष्वपि तुल्यां हि त्वया पश्याव भामिनि
+सर्वाभरणसंपन्ना परमाम्बरधारिणी
+शोभेथास्त्वनवद्याङ्गि न त्वेवं मलपङ्किनी
+कस्मादेवंविधा भूत्वा जराजर्जरितं पतिम्
+त्वमुपास्से ह कल्याणि कामभोगबहिष्कृतम्
+असमर्थं परित्राणे पोषणे च शुचिस्मिते
+साधु च्यवनमुत्सृज्य वरयस्वैकमावयोः
+पत्यर्थं देवगर्भाभे मा वृथा यौवनं कृथाः
+एवमुक्ता सुकन्या तु सुरौ ताविदमब्रवीत्
+रताहं च्यवने पत्यौ मैवं मा पर्यशङ्किथाः
+तावब्रूतां पुनस्त्वेनामावां देवभिषग्वरौ
+युवानं रूपसंपन्नं करिष्यावः पतिं तव
+ततस्तस्यावयोश्चैव पतिमेकतमं वृणु
+एतेन समयेनैनमामन्त्रय वरानने
+सा तयोर्वचनाद्राजन्नुपसंगम्य भार्गवम्
+उवाच वाक्यं यत्ताभ्यामुक्तं भृगुसुतं प्रति
+तच्छ्रुत्वा च्यवनो भार्यामुवाच क्रियतामिति
+भर्त्रा सा समनुज्ञाता क्रियतामित्यथाब्रवीत्
+श्रुत्वा तदश्विनौ वाक्यं तत्तस्याः क्रियतामिति
+ऊचतू राजपुत्रीं तां पतिस्तव विशत्वपः
+ततोऽम्भश्च्यवनः शीघ्रं रूपार्थी प्रविवेश ह
+अश्विनावपि तद्राजन्सरः प्रविशतां प्रभो
+ततो मुहूर्तादुत्तीर्णाः सर्वे ते सरसस्ततः
+दिव्यरूपधराः सर्वे युवानो मृष्टकुण्डलाः
+तुल्यरूपधराश्चैव मनसः प्रीतिवर्धनाः
+तेऽब्रुवन्सहिताः सर्वे वृणीष्वान्यतमं शुभे
+अस्माकमीप्सितं भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि
+यत्र वाप्यभिकामासि तं वृणीष्व सुशोभने
+सा समीक्ष्य तु तान्सर्वांस्तुल्यरूपधरान्स्थितान्
+निश्चित्य मनसा बुद्ध्या देवी वव्रे स्वकं पतिम्
+लब्ध्वा तु च्यवनो भार्यां वयोरूपं च वाञ्छितम्
+हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्तौ नासत्याविदं वचः
+यथाहं रूपसंपन्नो वयसा च समन्वितः
+कृतो भवद्भ्यां वृद्धः सन्भार्यां च प्राप्तवानिमाम्
+तस्माद्युवां करिष्यामि प्रीत्याहं सोमपीथिनौ
+मिषतो देवराजस्य सत्यमेतद्ब्रवीमि वाम्
+तच्छ्रुत्वा हृष्टमनसौ दिवं तौ प्रतिजग्मतुः
+च्यवनोऽपि सुकन्या च सुराविव विजह्रतुः
+लोमश उवाच
+ततः श्रुत्वा तु शर्यातिर्वयःस्थं च्यवनं कृतम्
+संहृष्टः सेनया सार्धमुपायाद्भार्गवाश्रमम्
+च्यवनं च सुकन्यां च दृष्ट्वा देवसुताविव
+रेमे महीपः शर्यातिः कृत्स्नां प्राप्य महीमिव
+ऋषिणा सत्कृतस्तेन सभार्यः पृथिवीपतिः
+उपोपविष्टः कल्याणीः कथाश्चक्रे महामना��
+अथैनं भार्गवो राजन्नुवाच परिसान्त्वयन्
+याजयिष्यामि राजंस्त्वां संभारानुपकल्पय
+ततः परमसंहृष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः
+च्यवनस्य महाराज तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्
+प्रशस्तेऽहनि यज्ञीये सर्वकामसमृद्धिमत्
+कारयामास शर्यातिर्यज्ञायतनमुत्तमम्
+तत्रैनं च्यवनो राजन्याजयामास भार्गवः
+अद्भुतानि च तत्रासन्यानि तानि निबोध मे
+अगृह्णाच्च्यवनः सोममश्विनोर्देवयोस्तदा
+तमिन्द्रो वारयामास गृह्यमाणं तयोर्ग्रहम्
+इन्द्र उवाच
+उभावेतौ न सोमार्हौ नासत्याविति मे मतिः
+भिषजौ देवपुत्राणां कर्मणा नैवमर्हतः
+च्यवन उवाच
+मावमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवत्तरौ
+यौ चक्रतुर्मां मघवन्वृन्दारकमिवाजरम्
+ऋते त्वां विबुधांश्चान्यान्कथं वै नार्हतः सवम्
+अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि पुरंदर
+इन्द्र उवाच
+चिकित्सकौ कर्मकरौ कामरूपसमन्वितौ
+लोके चरन्तौ मर्त्यानां कथं सोममिहार्हतः
+लोमश उवाच
+एतदेव यदा वाक्यमाम्रेडयति वासवः
+अनादृत्य ततः शक्रं ग्रहं जग्राह भार्गवः
+ग्रहीष्यन्तं तु तं सोममश्विनोरुत्तमं तदा
+समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत्
+आभ्यामर्थाय सोमं त्वं ग्रहीष्यसि यदि स्वयम्
+वज्रं ते प्रहरिष्यामि घोररूपमनुत्तमम्
+एवमुक्तः स्मयन्निन्द्रमभिवीक्ष्य स भार्गवः
+जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामुत्तमं ग्रहम्
+ततोऽस्मै प्राहरद्वज्रं घोररूपं शचीपतिः
+तस्य प्रहरतो बाहुं स्तम्भयामास भार्गवः
+संस्तम्भयित्वा च्यवनो जुहुवे मन्त्रतोऽनलम्
+कृत्यार्थी सुमहातेजा देवं हिंसितुमुद्यतः
+ततः कृत्या समभवदृषेस्तस्य तपोबलात्
+मदो नाम महावीर्यो बृहत्कायो महासुरः
+शरीरं यस्य निर्देष्टुमशक्यं तु सुरासुरैः
+तस्यास्यमभवद्घोरं तीक्ष्णाग्रदशनं महत्
+हनुरेका स्थिता तस्य भूमावेका दिवं गता
+चतस्र आयता दंष्ट्रा योजनानां शतं शतम्
+इतरे त्वस्य दशना बभूवुर्दशयोजनाः
+प्राकारसदृशाकाराः शूलाग्रसमदर्शनाः
+बाहू पर्वतसंकाशावायतावयुतं समौ
+नेत्रे रविशशिप्रख्ये वक्त्रमन्तकसंनिभम्
+लेलिहञ्जिह्वया वक्त्रं विद्युच्चपललोलया
+व्यात्ताननो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगद्बलात्
+स भक्षयिष्यन्संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत्
+महता घोररूपेण लोकाञ्शब्देन नादयन्
+लोमश उवाच
+तं दृष्ट्वा घोरवदनं मदं देवः शतक्रतुः
+आयान्तं भक्षयिष्यन्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्
+भयात्संस्तम्भितभुजः सृक्किणी लेलिहन्मुहुः
+ततोऽब्रवीद्देवराजश्च्यवनं भयपीडितः
+सोमार्हावश्विनावेतावद्य प्रभृति भार्गव
+भविष्यतः सत्यमेतद्वचो ब्रह्मन्ब्रवीमि ते
+न ते मिथ्या समारम्भो भवत्वेष परो विधिः
+जानामि चाहं विप्रर्षे न मिथ्या त्वं करिष्यसि
+सोमार्हावश्विनावेतौ यथैवाद्य कृतौ त्वया
+भूय एव तु ते वीर्यं प्रकाशेदिति भार्गव
+सुकन्यायाः पितुश्चास्य लोके कीर्तिः प्रथेदिति
+अतो मयैतद्विहितं तव वीर्यप्रकाशनम्
+तस्मात्प्रसादं कुरु मे भवत्वेतद्यथेच्छसि
+एवमुक्तस्य शक्रेण च्यवनस्य महात्मनः
+स मन्युर्व्यगमच्छीघ्रं मुमोच च पुरंदरम्
+मदं च व्यभजद्राजन्पाने स्त्रीषु च वीर्यवान्
+अक्षेषु मृगयायां च पूर्वसृष्टं पुनः पुनः
+तथा मदं विनिक्षिप्य शक्रं संतर्प्य चेन्दुना
+अश्विभ्यां सहितान्देवान्याजयित्वा च तं नृपम्
+विख्याप्य वीर्यं सर्वेषु लोकेषु वदतां वरः
+सुकन्यया सहारण्ये विजहारानुरक्तया
+तस्यैतद्द्विजसंघुष्टं सरो राजन्प्रकाशते
+अत्र त्वं सह सोदर्यैः पितॄन्देवांश्च तर्पय
+एतद्दृष्ट्वा महीपाल सिकताक्षं च भारत
+सैन्धवारण्यमासाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम्
+पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जलं स्पृश
+आर्चीकपर्वतश्चैव निवासो वै मनीषिणाम्
+सदाफलः सदास्रोतो मरुतां स्थानमुत्तमम्
+चैत्याश्चैते बहुशतास्त्रिदशानां युधिष्ठिर
+एतच्चन्द्रमसस्तीर्थमृषयः पर्युपासते
+वैखानसाश्च ऋषयो वालखिल्यास्तथैव च
+शृङ्गाणि त्रीणि पुण्याणि त्रीणि प्रस्रवणानि च
+सर्वाण्यनुपरिक्रम्य यथाकाममुपस्पृश
+शंतनुश्चात्र कौन्तेय शुनकश्च नराधिप
+नरनारायणौ चोभौ स्थानं प्राप्ताः सनातनम्
+इह नित्यशया देवाः पितरश्च महर्षिभिः
+आर्चीकपर्वते तेपुस्तान्यजस्व युधिष्ठिर
+इह ते वै चरून्प्राश्नन्नृषयश्च विशां पते
+यमुना चाक्षयस्रोताः कृष्णश्चेह तपोरतः
+यमौ च भीमसेनश्च कृष्णा चामित्रकर्शन
+सर्वे चात्र गमिष्यामः सुकृशाः सुतपस्विनः
+एतत्प्रस्रवणं पुण्यमिन्द्रस्य मनुजाधिप
+यत्र धाता विधाता च वरुणश्चोर्ध्वमागताः
+इह ते न्यवसन्राजन्क्षान्ताः परमधर्मिणः
+मैत्राणामृजुबुद्धीनामयं गिरिवरः शुभः
+एषा सा यमुना राजन्राजर्षिगणसेविता
+नानायज्ञचिता राजन्पुण्या पापभयापहा
+अत्र राजा महेष्वासो मान्धातायजत स्वयम्
+सहदेवश्च कौन्तेय सोमको ददतां वरः
+युधिष्ठिर उवाच
+मान्धाता राजशार्दूलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
+कथं जातो महाब्रह्मन्यौवनाश्वो नृपोत्तमः
+कथं चैतां परां काष्ठां प्राप्तवानमितद्युतिः
+यस्य लोकास्त्रयो वश्या विष्णोरिव महात्मनः
+एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं चरितं तस्य धीमतः
+यथा मान्धातृशब्दश्च तस्य शक्रसमद्युतेः
+जन्म चाप्रतिवीर्यस्य कुशलो ह्यसि भाषितुम्
+लोमश उवाच
+शृणुष्वावहितो राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः
+यथा मान्धातृशब्दो वै लोकेषु परिगीयते
+इक्ष्वाकुवंशप्रभवो युवनाश्वो महीपतिः
+सोऽयजत्पृथिवीपाल क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः
+अश्वमेधसहस्रं च प्राप्य धर्मभृतां वरः
+अन्यैश्च क्रतुभिर्मुख्यैर्विविधैराप्तदक्षिणैः
+अनपत्यस्तु राजर्षिः स महात्मा दृढव्रतः
+मन्त्रिष्वाधाय तद्राज्यं वननित्यो बभूव ह
+शास्त्रदृष्टेन विधिना संयोज्यात्मानमात्मना
+पिपासाशुष्कहृदयः प्रविवेशाश्रमं भृगोः
+तामेव रात्रिं राजेन्द्र महात्मा भृगुनन्दनः
+इष्टिं चकार सौद्युम्नेर्महर्षिः पुत्रकारणात्
+संभृतो मन्त्रपूतेन वारिणा कलशो महान्
+तत्रातिष्ठत राजेन्द्र पूर्वमेव समाहितः
+यत्प्राश्य प्रसवेत्तस्य पत्नी शक्रसमं सुतम्
+तं न्यस्य वेद्यां कलशं सुषुपुस्ते महर्षयः
+रात्रिजागरणश्रान्ताः सौद्युम्निः समतीत्य तान्
+शुष्ककण्ठः पिपासार्तः पानीयार्थी भृशं नृपः
+तं प्रविश्याश्रमं श्रान्तः पानीयं सोऽभ्ययाचत
+तस्य श्रान्तस्य शुष्केण कण्ठेन क्रोशतस्तदा
+नाश्रौषीत्कश्चन तदा शकुनेरिव वाशितम्
+ततस्तं कलशं दृष्ट्वा जलपूर्णं स पार्थिवः
+अभ्यद्रवत वेगेन पीत्वा चाम्भो व्यवासृजत्
+स पीत्वा शीतलं तोयं पिपासार्तो महीपतिः
+निर्वाणमगमद्धीमान्सुसुखी चाभवत्तदा
+ततस्ते प्रत्यबुध्यन्त ऋषयः सनराधिपाः
+निस्तोयं तं च कलशं ददृशुः सर्व एव ते
+कस्य कर्मेदमिति च पर्यपृच्छन्समागताः
+युवनाश्वो मयेत्येव सत्यं समभिपद्यत
+न युक्तमिति तं प्राह भगवान्भार्गवस्तदा
+सुतार्थं स्थापिता ह्यापस्तपसा चैव संभृताः
+मया ह्यत्राहितं ब्रह्म तप आस्थाय दारुणम्
+पुत्रार्थं तव राजर्षे महाबलपराक्रम
+महाबलो महावीर्यस्तपोबलसमन्वितः
+यः शक्रमपि वीर्येण गमयेद्यमसादनम्
+अनेन विधिना राजन्मयैतदुपपादितम्
+अब्भक्षणं त्वया राजन्नयुक���तं कृतमद्य वै
+न त्वद्य शक्यमस्माभिरेतत्कर्तुमतोऽन्यथा
+नूनं दैवकृतं ह्येतद्यदेवं कृतवानसि
+पिपासितेन याः पीता विधिमन्त्रपुरस्कृताः
+आपस्त्वया महाराज मत्तपोवीर्यसंभृताः
+ताभ्यस्त्वमात्मना पुत्रमेवंवीर्यं जनिष्यसि
+विधास्यामो वयं तत्र तवेष्टिं परमाद्भुताम्
+यथा शक्रसमं पुत्रं जनयिष्यसि वीर्यवान्
+ततो वर्षशते पूर्णे तस्य राज्ञो महात्मनः
+वामं पार्श्वं विनिर्भिद्य सुतः सूर्य इवापरः
+निश्चक्राम महातेजा न च तं मृत्युराविशत्
+युवनाश्वं नरपतिं तदद्भुतमिवाभवत्
+ततः शक्रो महातेजास्तं दिदृक्षुरुपागमत्
+प्रदेशिनीं ततोऽस्यास्ये शक्रः समभिसंदधे
+मामयं धास्यतीत्येवं परिभाष्टः स वज्रिणा
+मान्धातेति च नामास्य चक्रुः सेन्द्रा दिवौकसः
+प्रदेशिनीं शक्रदत्तामास्वाद्य स शिशुस्तदा
+अवर्धत महीपाल किष्कूणां च त्रयोदश
+वेदास्तं सधनुर्वेदा दिव्यान्यस्त्राणि चेश्वरम्
+उपतस्थुर्महाराज ध्यातमात्राणि सर्वशः
+धनुराजगवं नाम शराः शृङ्गोद्भवाश्च ये
+अभेद्यं कवचं चैव सद्यस्तमुपसंश्रयन्
+सोऽभिषिक्तो मघवता स्वयं शक्रेण भारत
+धर्मेण व्यजयल्लोकांस्त्रीन्विष्णुरिव विक्रमैः
+तस्याप्रतिहतं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः
+रत्नानि चैव राजर्षिं स्वयमेवोपतस्थिरे
+तस्येयं वसुसंपूर्णा वसुधा वसुधाधिप
+तेनेष्टं विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः
+चितचैत्यो महातेजा धर्मं प्राप्य च पुष्कलम्
+शक्रस्यार्धासनं राजँल्लब्धवानमितद्युतिः
+एकाह्ना पृथिवी तेन धर्मनित्येन धीमता
+निर्जिता शासनादेव सरत्नाकरपत्तना
+तस्य चित्यैर्महाराज क्रतूनां दक्षिणावताम्
+चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीत्किंचिदनावृतम्
+तेन पद्मसहस्राणि गवां दश महात्मना
+ब्राह्मणेभ्यो महाराज दत्तानीति प्रचक्षते
+तेन द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महात्मना
+वृष्टं सस्यविवृद्ध्यर्थं मिषतो वज्रपाणिनः
+तेन सोमकुलोत्पन्नो गान्धाराधिपतिर्महान्
+गर्जन्निव महामेघः प्रमथ्य निहतः शरैः
+प्रजाश्चतुर्विधास्तेन जिता राजन्महात्मना
+तेनात्मतपसा लोकाः स्थापिताश्चापि तेजसा
+तस्यैतद्देवयजनं स्थानमादित्यवर्चसः
+पश्य पुण्यतमे देशे कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः
+एतत्ते सर्वमाख्यातं मान्धातुश्चरितं महत्
+जन्म चाग्र्यं महीपाल यन्मां त्वं परिपृच्छसि
+युधिष्ठिर उवाच
+कथंवीर्यः स राजाभूत्सोमको वदतां वर
+कर्माण्यस्य प्रभावं च श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
+लोमश उवाच
+युधिष्ठिरासीन्नृपतिः सोमको नाम धार्मिकः
+तस्य भार्याशतं राजन्सदृशीनामभूत्तदा
+स वै यत्नेन महता तासु पुत्रं महीपतिः
+कंचिन्नासादयामास कालेन महता अपि
+कदाचित्तस्य वृद्धस्य यतमानस्य यत्नतः
+जन्तुर्नाम सुतस्तस्मिन्स्त्रीशते समजायत
+तं जातं मातरः सर्वाः परिवार्य समासते
+सततं पृष्ठतः कृत्वा कामभोगान्विशां पते
+ततः पिपीलिका जन्तुं कदाचिददशत्स्फिजि
+स दष्टो व्यनदद्राजंस्तेन दुःखेन बालकः
+ततस्ता मातरः सर्वाः प्राक्रोशन्भृशदुःखिताः
+परिवार्य जन्तुं सहिताः स शब्दस्तुमुलोऽभवत्
+तमार्तनादं सहसा शुश्राव स महीपतिः
+अमात्यपरिषन्मध्ये उपविष्टः सहर्त्विजैः
+ततः प्रस्थापयामास किमेतदिति पार्थिवः
+तस्मै क्षत्ता यथावृत्तमाचचक्षे सुतं प्रति
+त्वरमाणः स चोत्थाय सोमकः सह मन्त्रिभिः
+प्रविश्यान्तःपुरं पुत्रमाश्वासयदरिंदमः
+सान्त्वयित्वा तु तं पुत्रं निष्क्रम्यान्तःपुरान्नृपः
+ऋत्विजैः सहितो राजन्सहामात्य उपाविशत्
+सोमक उवाच
+धिगस्त्विहैकपुत्रत्वमपुत्रत्वं वरं भवेत्
+नित्यातुरत्वाद्भूतानां शोक एवैकपुत्रता
+इदं भार्याशतं ब्रह्मन्परीक्ष्योपचितं प्रभो
+पुत्रार्थिना मया वोढं न चासां विद्यते प्रजा
+एकः कथंचिदुत्पन्नः पुत्रो जन्तुरयं मम
+यतमानस्य सर्वासु किं नु दुःखमतः परम्
+वयश्च समतीतं मे सभार्यस्य द्विजोत्तम
+आसां प्राणाः समायत्ता मम चात्रैकपुत्रके
+स्यान्नु कर्म तथा युक्तं येन पुत्रशतं भवेत्
+महता लघुना वापि कर्मणा दुष्करेण वा
+ऋत्विगुवाच
+अस्ति वै तादृशं कर्म येन पुत्रशतं भवेत्
+यदि शक्नोषि तत्कर्तुमथ वक्ष्यामि सोमक
+सोमक उवाच
+कार्यं वा यदि वाकार्यं येन पुत्रशतं भवेत्
+कृतमेव हि तद्विद्धि भगवान्प्रब्रवीतु मे
+ऋत्विगुवाच
+यजस्व जन्तुना राजंस्त्वं मया वितते क्रतौ
+ततः पुत्रशतं श्रीमद्भविष्यत्यचिरेण ते
+वपायां हूयमानायां धूममाघ्राय मातरः
+ततस्ताः सुमहावीर्याञ्जनयिष्यन्ति ते सुतान्
+तस्यामेव तु ते जन्तुर्भविता पुनरात्मजः
+उत्तरे चास्य सौवर्णं लक्ष्म पार्श्वे भविष्यति
+सोमक उवाच
+ब्रह्मन्यद्यद्यथा कार्यं तत्तत्कुरु तथा तथा
+पुत्रकामतया सर्वं करिष्यामि वचस्तव
+लोमश उवाच
+ततः स याजयामास सोमकं तेन जन्तुना
+मातरस्तु बलात्पुत्रमपाकर्षुः कृपान्विताः
+हा हताः स्मेति वाशन्त्यस्तीव्रशोकसमन्विताः
+तं मातरः प्रत्यकर्षन्गृहीत्वा दक्षिणे करे
+सव्ये पाणौ गृहीत्वा तु याजकोऽपि स्म कर्षति
+कुररीणामिवार्तानामपाकृष्य तु तं सुतम्
+विशस्य चैनं विधिना वपामस्य जुहाव सः
+वपायां हूयमानायां गन्धमाघ्राय मातरः
+आर्ता निपेतुः सहसा पृथिव्यां कुरुनन्दन
+सर्वाश्च गर्भानलभंस्ततस्ताः पार्थिवाङ्गनाः
+ततो दशसु मासेषु सोमकस्य विशां पते
+जज्ञे पुत्रशतं पूर्णं तासु सर्वासु भारत
+जन्तुर्ज्येष्ठः समभवज्जनित्र्यामेव भारत
+स तासामिष्ट एवासीन्न तथान्ये निजाः सुताः
+तच्च लक्षणमस्यासीत्सौवर्णं पार्श्व उत्तरे
+तस्मिन्पुत्रशते चाग्र्यः स बभूव गुणैर्युतः
+ततः स लोकमगमत्सोमकस्य गुरुः परम्
+अथ काले व्यतीते तु सोमकोऽप्यगमत्परम्
+अथ तं नरके घोरे पच्यमानं ददर्श सः
+तमपृच्छत्किमर्थं त्वं नरके पच्यसे द्विज
+तमब्रवीद्गुरुः सोऽथ पच्यमानोऽग्निना भृशम्
+त्वं मया याजितो राजंस्तस्येदं कर्मणः फलम्
+एतच्छ्रुत्वा स राजर्षिर्धर्मराजानमब्रवीत्
+अहमत्र प्रवेक्ष्यामि मुच्यतां मम याजकः
+मत्कृते हि महाभागः पच्यते नरकाग्निना
+धर्म उवाच
+नान्यः कर्तुः फलं राजन्नुपभुङ्क्ते कदाचन
+इमानि तव दृश्यन्ते फलानि ददतां वर
+सोमक उवाच
+पुण्यान्न कामये लोकानृतेऽहं ब्रह्मवादिनम्
+इच्छाम्यहमनेनैव सह वस्तुं सुरालये
+नरके वा धर्मराज कर्मणास्य समो ह्यहम्
+पुण्यापुण्यफलं देव सममस्त्वावयोरिदम्
+धर्म उवाच
+यद्येवमीप्सितं राजन्भुङ्क्ष्वास्य सहितः फलम्
+तुल्यकालं सहानेन पश्चात्प्राप्स्यसि सद्गतिम्
+लोमश उवाच
+स चकार तथा सर्वं राजा राजीवलोचनः
+पुनश्च लेभे लोकान्स्वान्कर्मणा निर्जिताञ्शुभान्
+सह तेनैव विप्रेण गुरुणा स गुरुप्रियः
+एष तस्याश्रमः पुण्यो य एषोऽग्रे विराजते
+क्षान्त उष्यात्र षड्रात्रं प्राप्नोति सुगतिं नरः
+एतस्मिन्नपि राजेन्द्र वत्स्यामो विगतज्वराः
+षड्रात्रं नियतात्मानः सज्जीभव कुरूद्वह
+लोमश उवाच
+अस्मिन्किल स्वयं राजन्निष्टवान्वै प्रजापतिः
+सत्रमिष्टीकृतं नाम पुरा वर्षसहस्रिकम्
+अम्बरीषश्च नाभाग इष्टवान्यमुनामनु
+यज्ञैश्च तपसा चैव परां सिद्धिमवाप सः
+देशो नाहुषयज्ञानामयं पुण्यतमो नृप
+य���्रेष्ट्वा दश पद्मानि सदस्येभ्यो निसृष्टवान्
+सार्वभौमस्य कौन्तेय ययातेरमितौजसः
+स्पर्धमानस्य शक्रेण पश्येदं यज्ञवास्त्विह
+पश्य नानाविधाकारैरग्निभिर्निचितां महीम्
+मज्जन्तीमिव चाक्रान्तां ययातेर्यज्ञकर्मभिः
+एषा शम्येकपत्रा सा शरकं चैतदुत्तमम्
+पश्य रामह्रदानेतान्पश्य नारायणाश्रमम्
+एतदार्चीकपुत्रस्य योगैर्विचरतो महीम्
+अपसर्पणं महीपाल रौप्यायाममितौजसः
+अत्रानुवंशं पठतः शृणु मे कुरुनन्दन
+उलूखलैराभरणैः पिशाची यदभाषत
+युगंधरे दधि प्राश्य उषित्वा चाच्युतस्थले
+तद्वद्भूतिलये स्नात्वा सपुत्रा वस्तुमिच्छसि
+एकरात्रमुषित्वेह द्वितीयं यदि वत्स्यसि
+एतद्वै ते दिवा वृत्तं रात्रौ वृत्तमतोऽन्यथा
+अत्राद्याहो निवत्स्यामः क्षपां भरतसत्तम
+द्वारमेतद्धि कौन्तेय कुरुक्षेत्रस्य भारत
+अत्रैव नाहुषो राजा राजन्क्रतुभिरिष्टवान्
+ययातिर्बहुरत्नाढ्यैर्यत्रेन्द्रो मुदमभ्यगात्
+एतत्प्लक्षावतरणं यमुनातीर्थमुच्यते
+एतद्वै नाकपृष्ठस्य द्वारमाहुर्मनीषिणः
+अत्र सारस्वतैर्यज्ञैरीजानाः परमर्षयः
+यूपोलूखलिनस्तात गच्छन्त्यवभृथाप्लवम्
+अत्रैव भरतो राजा मेध्यमश्वमवासृजत्
+असकृत्कृष्णसारङ्गं धर्मेणावाप्य मेदिनीम्
+अत्रैव पुरुषव्याघ्र मरुत्तः सत्रमुत्तमम्
+आस्ते देवर्षिमुख्येन संवर्तेनाभिपालितः
+अत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वाँल्लोकान्प्रपश्यति
+पूयते दुष्कृताच्चैव समुपस्पृश्य भारत
+वैशंपायन उवाच
+तत्र सभ्रातृकः स्नात्वा स्तूयमानो महर्षिभिः
+लोमशं पाण्डवश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्
+सर्वाँल्लोकान्प्रपश्यामि तपसा सत्यविक्रम
+इहस्थः पाण्डवश्रेष्ठं पश्यामि श्वेतवाहनम्
+लोमश उवाच
+एवमेतन्महाबाहो पश्यन्ति परमर्षयः
+सरस्वतीमिमां पुण्यां पश्यैकशरणावृताम्
+यत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ धूतपाप्मा भविष्यति
+इह सारस्वतैर्यज्ञैरिष्टवन्तः सुरर्षयः
+ऋषयश्चैव कौन्तेय तथा राजर्षयोऽपि च
+वेदी प्रजापतेरेषा समन्तात्पञ्चयोजना
+कुरोर्वै यज्ञशीलस्य क्षेत्रमेतन्महात्मनः
+लोमश उवाच
+इह मर्त्यास्तपस्तप्त्वा स्वर्गं गच्छन्ति भारत
+मर्तुकामा नरा राजन्निहायान्ति सहस्रशः
+एवमाशीः प्रयुक्ता हि दक्षेण यजता पुरा
+इह ये वै मरिष्यन्ति ते वै स्वर्गजितो नराः
+एषा सरस्वती पुण्या दिव्या चोघवती नदी
+एतद्विनशनं नाम सरस्वत्या विशां पते
+द्वारं निषादराष्ट्रस्य येषां द्वेषात्सरस्वती
+प्रविष्टा पृथिवीं वीर मा निषादा हि मां विदुः
+एष वै चमसोद्भेदो यत्र दृश्या सरस्वती
+यत्रैनामभ्यवर्तन्त दिव्याः पुण्याः समुद्रगाः
+एतत्सिन्धोर्महत्तीर्थं यत्रागस्त्यमरिंदम
+लोपामुद्रा समागम्य भर्तारमवृणीत वै
+एतत्प्रभासते तीर्थं प्रभासं भास्करद्युते
+इन्द्रस्य दयितं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम्
+एतद्विष्णुपदं नाम दृश्यते तीर्थमुत्तमम्
+एषा रम्या विपाशा च नदी परमपावनी
+अत्रैव पुत्रशोकेन वसिष्ठो भगवानृषिः
+बद्ध्वात्मानं निपतितो विपाशः पुनरुत्थितः
+काश्मीरमण्डलं चैतत्सर्वपुण्यमरिंदम
+महर्षिभिश्चाध्युषितं पश्येदं भ्रातृभिः सह
+अत्रोत्तराणां सर्वेषामृषीणां नाहुषस्य च
+अग्नेश्चात्रैव संवादः काश्यपस्य च भारत
+एतद्द्वारं महाराज मानसस्य प्रकाशते
+वर्षमस्य गिरेर्मध्ये रामेण श्रीमता कृतम्
+एष वातिकषण्डो वै प्रख्यातः सत्यविक्रमः
+नाभ्यवर्तत यद्द्वारं विदेहानुत्तरं च यः
+एष उज्जानको नाम यवक्रीर्यत्र शान्तवान्
+अरुन्धतीसहायश्च वसिष्ठो भगवानृषिः
+ह्रदश्च कुशवानेष यत्र पद्मं कुशेशयम्
+आश्रमश्चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यदकोपना
+समाधीनां समासस्तु पाण्डवेय श्रुतस्त्वया
+तं द्रक्ष्यसि महाराज भृगुतुङ्गं महागिरिम्
+जलां चोपजलां चैव यमुनामभितो नदीम्
+उशीनरो वै यत्रेष्ट्वा वासवादत्यरिच्यत
+तां देवसमितिं तस्य वासवश्च विशां पते
+अभ्यगच्छत राजानं ज्ञातुमग्निश्च भारत
+जिज्ञासमानौ वरदौ महात्मानमुशीनरम्
+इन्द्रः श्येनः कपोतोऽग्निर्भूत्वा यज्ञेऽभिजग्मतुः
+ऊरुं राज्ञः समासाद्य कपोतः श्येनजाद्भयात्
+शरणार्थी तदा राजन्निलिल्ये भयपीडितः
+श्येन उवाच
+धर्मात्मानं त्वाहुरेकं सर्वे राजन्महीक्षितः
+स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि
+विहितं भक्षणं राजन्पीड्यमानस्य मे क्षुधा
+मा भाङ्क्षीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृष्टवानसि
+राजोवाच
+संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज
+मत्सकाशमनुप्राप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः
+एवमभ्यागतस्येह कपोतस्याभयार्थिनः
+अप्रदाने परोऽधर्मः किं त्वं श्येन प्रपश्यसि
+प्रस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते
+मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः
+��्येन उवाच
+आहारात्सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते
+आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः
+शक्यते दुस्त्यजेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम्
+न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम्
+भक्ष्याद्विलोपितस्याद्य मम प्राणा विशां पते
+विसृज्य कायमेष्यन्ति पन्थानमपुनर्भवम्
+प्रमृते मयि धर्मात्मन्पुत्रदारं नशिष्यति
+रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्नशिष्यसि
+धर्मं यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुधर्म तत्
+अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम
+विरोधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम्
+न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुदाचरेत्
+गुरुलाघवमाज्ञाय धर्माधर्मविनिश्चये
+यतो भूयांस्ततो राजन्कुरु धर्मविनिश्चयम्
+राजोवाच
+बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम
+सुपर्णः पक्षिराट्किं त्वं धर्मज्ञश्चास्यसंशयम्
+तथा हि धर्मसंयुक्तं बहु चित्रं प्रभाषसे
+न तेऽस्त्यविदितं किंचिदिति त्वा लक्षयाम्यहम्
+शरणैषिणः परित्यागं कथं साध्विति मन्यसे
+आहारार्थं समारम्भस्तव चायं विहंगम
+शक्यश्चाप्यन्यथा कर्तुमाहारोऽप्यधिकस्त्वया
+गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोऽपि वा
+त्वदर्थमद्य क्रियतां यद्वान्यदभिकाङ्क्षसे
+श्येन उवाच
+न वराहं न चोक्षाणं न मृगान्विविधांस्तथा
+भक्षयामि महाराज किमन्नाद्येन तेन मे
+यस्तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुंगव
+तमुत्सृज महीपाल कपोतमिममेव मे
+श्येनाः कपोतान्खादन्ति स्थितिरेषा सनातनी
+मा राजन्मार्गमाज्ञाय कदलीस्कन्धमारुह
+राजोवाच
+राज्यं शिबीनामृद्धं वै शाधि पक्षिगणार्चित
+यद्वा कामयसे किंचिच्छ्येन सर्वं ददानि ते
+विनेमं पक्षिणं श्येन शरणार्थिनमागतम्
+येनेमं वर्जयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम
+तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम्
+श्येन उवाच
+उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप
+आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम्
+यदा समं कपोतेन तव मांसं भवेन्नृप
+तदा प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति
+राजोवाच
+अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे
+तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम्
+लोमश उवाच
+अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित्
+तुलयामास कौन्तेय कपोतेन सहाभिभो
+ध्रियमाणस्तु तुलया कपोतो व्यतिरिच्यते
+पुनश्चोत्कृत्य मांसानि राजा प्रादादुशीनरः
+न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं ��ृतम्
+तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम्
+श्येन उवाच
+इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम्
+जिज्ञासमानौ धर्मे त्वां यज्ञवाटमुपागतौ
+यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उत्कृत्तानि विशां पते
+एषा ते भास्वरी कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति
+यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव
+तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः
+लोमश उवाच
+तत्पाण्डवेय सदनं राज्ञस्तस्य महात्मनः
+पश्यस्वैतन्मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम्
+अत्र वै सततं देवा मुनयश्च सनातनाः
+दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः
+लोमश उवाच
+यः कथ्यते मन्त्रविदग्र्यबुद्धि;रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम्
+तस्याश्रमं पश्य नरेन्द्र पुण्यं; सदाफलैरुपपन्नं महीजैः
+साक्षादत्र श्वेतकेतुर्ददर्श; सरस्वतीं मानुषदेहरूपाम्
+वेत्स्यामि वाणीमिति संप्रवृत्तां; सरस्वतीं श्वेतकेतुर्बभाषे
+तस्मिन्काले ब्रह्मविदां वरिष्ठा;वास्तां तदा मातुलभागिनेयौ
+अष्टावक्रश्चैव कहोडसूनु;रौद्दालकिः श्वेतकेतुश्च राजन्
+विदेहराजस्य महीपतेस्तौ; विप्रावुभौ मातुलभागिनेयौ
+प्रविश्य यज्ञायतनं विवादे; बन्दिं निजग्राहतुरप्रमेयम्
+युधिष्ठिर उवाच
+कथंप्रभावः स बभूव विप्र;स्तथायुक्तं यो निजग्राह बन्दिम्
+अष्टावक्रः केन चासौ बभूव; तत्सर्वं मे लोमश शंस तत्त्वम्
+लोमश उवाच
+उद्दालकस्य नियतः शिष्य एको; नाम्ना कहोडेति बभूव राजन्
+शुश्रूषुराचार्यवशानुवर्ती; दीर्घं कालं सोऽध्ययनं चकार
+तं वै विप्राः पर्यभवंश्च शिष्या;स्तं च ज्ञात्वा विप्रकारं गुरुः सः
+तस्मै प्रादात्सद्य एव श्रुतं च; भार्यां च वै दुहितरं स्वां सुजाताम्
+तस्या गर्भः समभवदग्निकल्पः; सोऽधीयानं पितरमथाभ्युवाच
+सर्वां रात्रिमध्ययनं करोषि; नेदं पितः सम्यगिवोपवर्तते
+उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः; स तं कोपादुदरस्थं शशाप
+यस्मात्कुक्षौ वर्तमानो ब्रवीषि; तस्माद्वक्रो भवितास्यष्टकृत्वः
+स वै तथा वक्र एवाभ्यजाय;दष्टावक्रः प्रथितो वै महर्षिः
+तस्यासीद्वै मातुलः श्वेतकेतुः; स तेन तुल्यो वयसा बभूव
+संपीड्यमाना तु तदा सुजाता; विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ
+उवाच भर्तारमिदं रहोगता; प्रसाद्य हीनं वसुना धनार्थिनी
+कथं करिष्याम्यधना महर्षे; मासश्चायं दशमो वर्तते मे
+न चास्ति ते वसु किंचित्प्रजा��ा; येनाहमेतामापदं निस्तरेयम्
+उक्तस्त्वेवं भार्यया वै कहोडो; वित्तस्यार्थे जनकमथाभ्यगच्छत्
+स वै तदा वादविदा निगृह्य; निमज्जितो बन्दिनेहाप्सु विप्रः
+उद्दालकस्तं तु तदा निशम्य; सूतेन वादेऽप्सु तथा निमज्जितम्
+उवाच तां तत्र ततः सुजाता;मष्टावक्रे गूहितव्योऽयमर्थः
+ररक्ष सा चाप्यति तं सुमन्त्रं; जातोऽप्येवं न स शुश्राव विप्रः
+उद्दालकं पितृवच्चापि मेने; अष्टावक्रो भ्रातृवच्छ्वेतकेतुम्
+ततो वर्षे द्वादशे श्वेतकेतु;रष्टावक्रं पितुरङ्के निषण्णम्
+अपाकर्षद्गृह्य पाणौ रुदन्तं; नायं तवाङ्कः पितुरित्युक्तवांश्च
+यत्तेनोक्तं दुरुक्तं तत्तदानीं; हृदि स्थितं तस्य सुदुःखमासीत्
+गृहं गत्वा मातरं रोदमानः; पप्रच्छेदं क्व नु तातो ममेति
+ततः सुजाता परमार्तरूपा; शापाद्भीता सर्वमेवाचचक्षे
+तद्वै तत्त्वं सर्वमाज्ञाय मातु;रित्यब्रवीच्छ्वेतकेतुं स विप्रः
+गच्छाव यज्ञं जनकस्य राज्ञो; बह्वाश्चर्यः श्रूयते तस्य यज्ञः
+श्रोष्यावोऽत्र ब्राह्मणानां विवाद;मन्नं चाग्र्यं तत्र भोक्ष्यावहे च
+विचक्षणत्वं च भविष्यते नौ; शिवश्च सौम्यश्च हि ब्रह्मघोषः
+तौ जग्मतुर्मातुलभागिनेयौ; यज्ञं समृद्धं जनकस्य राज्ञः
+अष्टावक्रः पथि राज्ञा समेत्य; उत्सार्यमाणो वाक्यमिदं जगाद
+अष्टावक्र उवाच
+अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः; स्त्रियः पन्था वैवधिकस्य पन्थाः
+राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य; समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः
+राजोवाच
+पन्था अयं तेऽद्य मया निसृष्टो; येनेच्छसे तेन कामं व्रजस्व
+न पावको विद्यते वै लघीया;निन्द्रोऽपि नित्यं नमते ब्राह्मणानाम्
+अष्टावक्र उवाच
+यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्व तात; कौतूहलं नौ बलवद्वै विवृद्धम्
+आवां प्राप्तावतिथी संप्रवेशं; काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम्
+ऐन्द्रद्युम्नेर्यज्ञदृशाविहावां; विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू
+न वै क्रोधाद्व्याधिनैवोत्तमेन; संयोजय द्वारपाल क्षणेन
+द्वारपाल उवाच
+बन्देः समादेशकरा वयं स्म; निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम्
+न वै बालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा; वृद्धा विद्वांसः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः
+अष्टावक्र उवाच
+यद्यत्र वृद्धेषु कृतः प्रवेशो; युक्तं मम द्वारपाल प्रवेष्टुम्
+वयं हि वृद्धाश्चरितव्रताश्च; वेदप्रभावेन प्रवेशनार्हाः
+शुश्रूषवश्चापि जितेन्द्रियाश्च; ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम्
+न बाल इत्यवमन्तव्यमाहु;र्बालोऽप्यग्निर्दहति स्पृश्यमानः
+द्वारपाल उवाच
+सरस्वतीमीरय वेदजुष्टा;मेकाक्षरां बहुरूपां विराजम्
+अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं; किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः
+अष्टावक्र उवाच
+न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धि;र्यथाष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धा
+ह्रस्वोऽल्पकायः फलितो विवृद्धो; यश्चाफलस्तस्य न वृद्धभावः
+द्वारपाल उवाच
+वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला; गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः
+न हि ज्ञानमल्पकालेन शक्यं; कस्माद्बालो वृद्ध इवावभाषसे
+अष्टावक्र उवाच
+न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः
+बालोऽपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः
+न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः
+ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्
+दिदृक्षुरस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि
+निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने
+द्रष्टास्यद्य वदतो द्वारपाल; मनीषिभिः सह वादे विवृद्धे
+उताहो वाप्युच्चतां नीचतां वा; तूष्णीं भूतेष्वथ सर्वेषु चाद्य
+द्वारपाल उवाच
+कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस्त्वं; विनीतानां विदुषां संप्रवेश्यम्
+उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं; प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत्
+अष्टावक्र उवाच
+भो भो राजञ्जनकानां वरिष्ठ; सभाज्यस्त्वं त्वयि सर्वं समृद्धम्
+त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां; ययातिरेको नृपतिर्वा पुरस्तात्
+विद्वान्बन्दी वेदविदो निगृह्य; वादे भग्नानप्रतिशङ्कमानः
+त्वया निसृष्टैः पुरुषैराप्तकृद्भि;र्जले सर्वान्मज्जयतीति नः श्रुतम्
+स तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशा;द्ब्रह्मोद्यं वै कथयितुमागतोऽस्मि
+क्वासौ बन्दी यावदेनं समेत्य; नक्षत्राणीव सविता नाशयामि
+राजोवाच
+आशंससे बन्दिनं त्वं विजेतु;मविज्ञात्वा वाक्यबलं परस्य
+विज्ञातवीर्यैः शक्यमेवं प्रवक्तुं; दृष्टश्चासौ ब्राह्मणैर्वादशीलैः
+अष्टावक्र उवाच
+विवादितोऽसौ न हि मादृशैर्हि; सिंहीकृतस्तेन वदत्यभीतः
+समेत्य मां निहतः शेष्यतेऽद्य; मार्गे भग्नं शकटमिवाबलाक्षम्
+राजोवाच
+षण्णाभेर्द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः
+यस्त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः
+अष्टावक्र उवाच
+चतुर्विंशतिपर्व त्वां षण्णाभि द्वादशप्रधि
+तत्त्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति
+राजोवाच
+वडवे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम्
+कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम्
+अष्टावक्र उवाच
+मा स्म ते ते गृहे राजञ्शात्रवाणामपि ध्रुवम्
+वातसारथिराधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च तम्
+राजोवाच
+किं स्वित्सुप्तं न निमिषति किं स्विज्जातं न चोपति
+कस्य स्विद्धृदयं नास्ति किं स्विद्वेगेन वर्धते
+अष्टावक्र उवाच
+मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति
+अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते
+राजोवाच
+न त्वा मन्ये मानुषं देवसत्त्वं; न त्वं बालः स्थविरस्त्वं मतो मे
+न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे; तस्माद्द्वारं वितराम्येष बन्दी
+अष्टावक्र उवाच
+अत्रोग्रसेनसमितेषु राज;न्समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु
+न वै विवित्सान्तरमस्ति वादिनां; महाजले हंसनिनादिनामिव
+न मेऽद्य वक्ष्यस्यतिवादिमानि;न्ग्लहं प्रपन्नः सरितामिवागमः
+हुताशनस्येव समिद्धतेजसः; स्थिरो भवस्वेह ममाद्य बन्दिन्
+बन्द्युवाच
+व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोधय; आशीविषं सृक्किणी लेलिहानम्
+पदाहतस्येव शिरोऽभिहत्य; नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध
+यो वै दर्पात्संहननोपपन्नः; सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति
+तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्यते; न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः
+सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः
+निकृष्टभूता राजानो वत्सा अनदुहो यथा
+लोमश उवाच
+अष्टावक्रः समितौ गर्जमानो; जातक्रोधो बन्दिनमाह राजन्
+उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि; वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि
+बन्द्युवाच
+एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते; एकः सूर्यः सर्वमिदं प्रभासते
+एको वीरो देवराजो निहन्ता; यमः पितॄणामीश्वरश्चैक एव
+अष्टावक्र उवाच
+द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ; द्वौ देवर्षी नारदः पर्वतश्च
+द्वावश्विनौ द्वे च रथस्य चक्रे; भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा
+बन्द्युवाच
+त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं; त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति
+अध्वर्यवस्त्रिषवणानि तन्वते; त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः
+अष्टावक्र उवाच
+चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं; चत्वारो युक्ता यज्ञमिमं वहन्ति
+दिशश्चतस्रश्चतुरश्च वर्णा;श्चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता
+बन्द्युवाच
+पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्ति;र्यज्ञाः पञ्चैवाप्यथ पञ्चेन्द्रियाणि
+दृष्टा वेदे पञ्चचूडाश्च पञ्च; लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम्
+अष्टा���क्र उवाच
+षडाधाने दक्षिणामाहुरेके; षडेवेमे ऋतवः कालचक्रम्
+षडिन्द्रियाण्युत षट्कृत्तिकाश्च; षट्साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः
+बन्द्युवाच
+सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः; सप्त छन्दांसि क्रतुमेकं वहन्ति
+सप्तर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि; सप्ततन्त्री प्रथिता चैव वीणा
+अष्टावक्र उवाच
+अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति; तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती
+अष्टौ वसूञ्शुश्रुम देवतासु; यूपश्चाष्टास्रिर्विहितः सर्वयज्ञः
+बन्द्युवाच
+नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां; तथा प्राहुर्नवयोगं विसर्गम्
+नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा; नवयोगो गणनामेति शश्वत्
+अष्टावक्र उवाच
+दशा दशोक्ताः पुरुषस्य लोके; सहस्रमाहुर्दश पूर्णं शतानि
+दशैव मासान्बिभ्रति गर्भवत्यो; दशेरका दश दाशा दशार्णाः
+बन्द्युवाच
+एकादशैकादशिनः पशूना;मेकादशैवात्र भवन्ति यूपाः
+एकादश प्राणभृतां विकारा; एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः
+अष्टावक्र उवाच
+संवत्सरं द्वादश मासमाहु;र्जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि
+द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो; द्वादशादित्यान्कथयन्तीह विप्राः
+बन्द्युवाच
+त्रयोदशी तिथिरुक्ता महोग्रा; त्रयोदशद्वीपवती मही च
+लोमश उवाच
+एतावदुक्त्वा विरराम बन्दी; श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः
+त्रयोदशाहानि ससार केशी; त्रयोदशादीन्यतिच्छन्दांसि चाहुः
+ततो महानुदतिष्ठन्निनाद;स्तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य
+अधोमुखं ध्यानपरं तदानी;मष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव
+तस्मिंस्तथा संकुले वर्तमाने; स्फीते यज्ञे जनकस्याथ राज्ञः
+अष्टावक्रं पूजयन्तोऽभ्युपेयु;र्विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः
+अष्टावक्र उवाच
+अनेन वै ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो; वादे जित्वा सलिले मज्जिताः किल
+तानेव धर्मानयमद्य बन्दी; प्राप्नोतु गृह्याप्सु निमज्जयैनम्
+बन्द्युवाच
+अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञ;स्तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै
+सत्रेण ते जनक तुल्यकालं; तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाग्र्याः
+एते सर्वे वरुणस्योत यज्ञं; द्रष्टुं गता इह आयान्ति भूयः
+अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं; यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये
+अष्टावक्र उवाच
+विप्राः समुद्राम्भसि मज्जितास्ते; वाचा जिता मेधया आविदानाः
+तां मेधया वाचमथोज्जहार; यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः
+अग्निर्दहञ्जातवेदाः सतां गृहा;न्विसर्जयं���्तेजसा न स्म धाक्षीत्
+बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु; तथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः
+श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि; उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति
+हस्तीव त्वं जनक वितुद्यमानो; न मामिकां वाचमिमां शृणोषि
+जनक उवाच
+शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपा;ममानुषीं दिव्यरूपोऽसि साक्षात्
+अजैषीर्यद्बन्दिनं त्वं विवादे; निसृष्ट एष तव कामोऽद्य बन्दी
+अष्टावक्र उवाच
+नानेन जीवता कश्चिदर्थो मे बन्दिना नृप
+पिता यद्यस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये
+बन्द्युवाच
+अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो; न मे भयं सलिले मज्जितस्य
+इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यतेऽय;मष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोडम्
+लोमश उवाच
+ततस्ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना
+उदतिष्ठन्त ते सर्वे जनकस्य समीपतः
+कहोड उवाच
+इत्यर्थमिच्छन्ति सुताञ्जना जनक कर्मणा
+यदहं नाशकं कर्तुं तत्पुत्रः कृतवान्मम
+उताबलस्य बलवानुत बालस्य पण्डितः
+उत वाविदुषो विद्वान्पुत्रो जनक जायते
+बन्द्युवाच
+शितेन ते परशुना स्वयमेवान्तको नृप
+शिरांस्यपाहरत्वाजौ रिपूणां भद्रमस्तु ते
+महदुक्थ्यं गीयते साम चाग्र्यं; सम्यक्सोमः पीयते चात्र सत्रे
+शुचीन्भागान्प्रतिजगृहुश्च हृष्टाः; साक्षाद्देवा जनकस्येह यज्ञे
+लोमश उवाच
+समुत्थितेष्वथ सर्वेषु राज;न्विप्रेषु तेष्वधिकं सुप्रभेषु
+अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा; विवेश तोयं सागरस्योत बन्दी
+अष्टावक्रः पितरं पूजयित्वा; संपूजितो ब्राह्मणैस्तैर्यथावत्
+प्रत्याजगामाश्रममेव चाग्र्यं; जित्वा बन्दिं सहितो मातुलेन
+अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस्त्वं; सुखोषितः सह विप्रैः प्रतीतः
+पुण्यान्यन्यानि शुचिकर्मैकभक्ति;र्मया सार्धं चरितास्याजमीढ
+लोमश उवाच
+एषा मधुविला राजन्समङ्गा संप्रकाशते
+एतत्कर्दमिलं नाम भरतस्याभिषेचनम्
+अलक्ष्म्या किल संयुक्तो वृत्रं हत्वा शचीपतिः
+आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समङ्गायां व्यमुच्यत
+एतद्विनशनं कुक्षौ मैनाकस्य नरर्षभ
+अदितिर्यत्र पुत्रार्थं तदन्नमपचत्पुरा
+एनं पर्वतराजानमारुह्य पुरुषर्षभ
+अयशस्यामसंशब्द्यामलक्ष्मीं व्यपनोत्स्यथ
+एते कनखला राजनृषीणां दयिता नगाः
+एषा प्रकाशते गङ्गा युधिष्ठिर महानदी
+सनत्कुमारो भगवानत्र सिद्धिमगात्पराम्
+आजमीढावगाह्यैनां सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे
+अपां ह्रदं च पुण्याख्यं भृगुतुङ्गं च पर्वत��्
+तूष्णीं गङ्गां च कौन्तेय सामात्यः समुपस्पृश
+आश्रमः स्थूलशिरसो रमणीयः प्रकाशते
+अत्र मानं च कौन्तेय क्रोधं चैव विवर्जय
+एष रैभ्याश्रमः श्रीमान्पाण्डवेय प्रकाशते
+भारद्वाजो यत्र कविर्यवक्रीतो व्यनश्यत
+युधिष्ठिर उवाच
+कथंयुक्तोऽभवदृषिर्भरद्वाजः प्रतापवान्
+किमर्थं च यवक्रीत ऋषिपुत्रो व्यनश्यत
+एतत्सर्वं यथावृत्तं श्रोतुमिच्छामि लोमश
+कर्मभिर्देवकल्पानां कीर्त्यमानैर्भृशं रमे
+लोमश उवाच
+भरद्वाजश्च रैभ्यश्च सखायौ संबभूवतुः
+तावूषतुरिहात्यन्तं प्रीयमाणौ वनान्तरे
+रैभ्यस्य तु सुतावास्तामर्वावसुपरावसू
+आसीद्यवक्रीः पुत्रस्तु भरद्वाजस्य भारत
+रैभ्यो विद्वान्सहापत्यस्तपस्वी चेतरोऽभवत्
+तयोश्चाप्यतुला प्रीतिर्बाल्यात्प्रभृति भारत
+यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपस्विनमसत्कृतम्
+दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघ
+पर्यतप्यत तेजस्वी मन्युनाभिपरिप्लुतः
+तपस्तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव
+सुसमिद्धे महत्यग्नौ शरीरमुपतापयन्
+जनयामास संतापमिन्द्रस्य सुमहातपाः
+तत इन्द्रो यवक्रीतमुपगम्य युधिष्ठिर
+अब्रवीत्कस्य हेतोस्त्वमास्थितस्तप उत्तमम्
+यवक्रीरुवाच
+द्विजानामनधीता वै वेदाः सुरगणार्चित
+प्रतिभान्त्विति तप्येऽहमिदं परमकं तपः
+स्वाध्यायार्थे समारम्भो ममायं पाकशासन
+तपसा ज्ञातुमिच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक
+कालेन महता वेदाः शक्या गुरुमुखाद्विभो
+प्राप्तुं तस्मादयं यत्नः परमो मे समास्थितः
+इन्द्र उवाच
+अमार्ग एष विप्रर्षे येन त्वं यातुमिच्छसि
+किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर्मुखात्
+लोमश उवाच
+एवमुक्त्वा गतः शक्रो यवक्रीरपि भारत
+भूय एवाकरोद्यत्नं तपस्यमितविक्रम
+घोरेण तपसा राजंस्तप्यमानो महातपाः
+संतापयामास भृशं देवेन्द्रमिति नः श्रुतम्
+तं तथा तप्यमानं तु तपस्तीव्रं महामुनिम्
+उपेत्य बलभिद्देवो वारयामास वै पुनः
+अशक्योऽर्थः समारब्धो नैतद्बुद्धिकृतं तव
+प्रतिभास्यन्ति वै वेदास्तव चैव पितुश्च ते
+यवक्रीरुवाच
+न चैतदेवं क्रियते देवराज ममेप्सितम्
+महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः
+समिद्धेऽग्नावुपकृत्याङ्गमङ्गं; होष्यामि वा मघवंस्तन्निबोध
+यद्येतदेवं न करोषि कामं; ममेप्सितं देवराजेह सर्वम्
+लोमश उवाच
+निश्चयं तमभिज्ञाय मुनेस्तस्य महात्म���ः
+प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान्
+तत इन्द्रोऽकरोद्रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः
+अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः
+यवक्रीतस्य यत्तीर्थमुचितं शौचकर्मणि
+भागीरथ्यां तत्र सेतुं वालुकाभिश्चकार सः
+यदास्य वदतो वाक्यं न स चक्रे द्विजोत्तमः
+वालुकाभिस्ततः शक्रो गङ्गां समभिपूरयन्
+वालुकामुष्टिमनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयत्
+सेतुमभ्यारभच्छक्रो यवक्रीतं निदर्शयन्
+तं ददर्श यवक्रीस्तु यत्नवन्तं निबन्धने
+प्रहसंश्चाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुंगवः
+किमिदं वर्तते ब्रह्मन्किं च ते ह चिकीर्षितम्
+अतीव हि महान्यत्नः क्रियतेऽयं निरर्थकः
+इन्द्र उवाच
+बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति
+क्लिश्यते हि जनस्तात तरमाणः पुनः पुनः
+यवक्रीरुवाच
+नायं शक्यस्त्वया बद्धुं महानोघः कथंचन
+अशक्याद्विनिवर्तस्व शक्यमर्थं समारभ
+इन्द्र उवाच
+यथैव भवता चेदं तपो वेदार्थमुद्यतम्
+अशक्यं तद्वदस्माभिरयं भारः समुद्यतः
+यवक्रीरुवाच
+यथा तव निरर्थोऽयमारम्भस्त्रिदशेश्वर
+तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन
+क्रियतां यद्भवेच्छक्यं मया सुरगणेश्वर
+वरांश्च मे प्रयच्छान्यान्यैरन्यान्भवितास्म्यति
+लोमश उवाच
+तस्मै प्रादाद्वरानिन्द्र उक्तवान्यान्महातपाः
+प्रतिभास्यन्ति ते वेदाः पित्रा सह यथेप्सिताः
+यच्चान्यत्काङ्क्षसे कामं यवक्रीर्गम्यतामिति
+स लब्धकामः पितरमुपेत्याथ ततोऽब्रवीत्
+यवक्रीरुवाच
+प्रतिभास्यन्ति वै वेदा मम तातस्य चोभयोः
+अति चान्यान्भविष्यावो वरा लब्धास्तथा मया
+भरद्वाज उवाच
+दर्पस्ते भविता तात वराँल्लब्ध्वा यथेप्सितान्
+स दर्पपूर्णः कृपणः क्षिप्रमेव विनश्यसि
+अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा देवैरुदाहृताः
+ऋषिरासीत्पुरा पुत्र बालधिर्नाम वीर्यवान्
+स पुत्रशोकादुद्विग्नस्तपस्तेपे सुदुश्चरम्
+भवेन्मम सुतोऽमर्त्य इति तं लब्धवांश्च सः
+तस्य प्रसादो देवैश्च कृतो न त्वमरैः समः
+नामर्त्यो विद्यते मर्त्यो निमित्तायुर्भविष्यति
+बालधिरुवाच
+यथेमे पर्वताः शश्वत्तिष्ठन्ति सुरसत्तमाः
+अक्षयास्तन्निमित्तं मे सुतस्यायुर्भवेदिति
+भरद्वाज उवाच
+तस्य पुत्रस्तदा जज्ञे मेधावी क्रोधनः सदा
+स तच्छ्रुत्वाकरोद्दर्पमृषींश्चैवावमन्यत
+विकुर्वाणो मुनीनां तु चरमाणो महीमिमाम्
+आससाद ��हावीर्यं धनुषाक्षं मनीषिणम्
+तस्यापचक्रे मेधावी तं शशाप स वीर्यवान्
+भव भस्मेति चोक्तः स न भस्म समपद्यत
+धनुषाक्षस्तु तं दृष्ट्वा मेधाविनमनामयम्
+निमित्तमस्य महिषैर्भेदयामास वीर्यवान्
+स निमित्ते विनष्टे तु ममार सहसा शिशुः
+तं मृतं पुत्रमादाय विललाप ततः पिता
+लालप्यमानं तं दृष्ट्वा मुनयः पुनरार्तवत्
+ऊचुर्वेदोक्तया पूर्वं गाथया तन्निबोध मे
+न दिष्टमर्थमत्येतुमीशो मर्त्यः कथंचन
+महिषैर्भेदयामास धनुषाक्षो महीधरान्
+एवं लब्ध्वा वरान्बाला दर्पपूर्णास्तरस्विनः
+क्षिप्रमेव विनश्यन्ति यथा न स्यात्तथा भवान्
+एष रैभ्यो महावीर्यः पुत्रौ चास्य तथाविधौ
+तं यथा पुत्र नाभ्येषि तथा कुर्यास्त्वतन्द्रितः
+स हि क्रुद्धः समर्थस्त्वां पुत्र पीडयितुं रुषा
+वैद्यश्चापि तपस्वी च कोपनश्च महानृषिः
+यवक्रीरुवाच
+एवं करिष्ये मा तापं तात कार्षीः कथंचन
+यथा हि मे भवान्मान्यस्तथा रैभ्यः पिता मम
+लोमश उवाच
+उक्त्वा स पितरं श्लक्ष्णं यवक्रीरकुतोभयः
+विप्रकुर्वन्नृषीनन्यानतुष्यत्परया मुदा
+लोमश उवाच
+चङ्क्रम्यमाणः स तदा यवक्रीरकुतोभयः
+जगाम माधवे मासि रैभ्याश्रमपदं प्रति
+स ददर्शाश्रमे पुण्ये पुष्पितद्रुमभूषिते
+विचरन्तीं स्नुषां तस्य किंनरीमिव भारत
+यवक्रीस्तामुवाचेदमुपतिष्ठस्व मामिति
+निर्लज्जो लज्जया युक्तां कामेन हृतचेतनः
+सा तस्य शीलमाज्ञाय तस्माच्छापाच्च बिभ्यती
+तेजस्वितां च रैभ्यस्य तथेत्युक्त्वा जगाम सा
+तत एकान्तमुन्नीय मज्जयामास भारत
+आजगाम तदा रैभ्यः स्वमाश्रममरिंदम
+रुदन्तीं च स्नुषां दृष्ट्वा भार्यामार्तां परावसोः
+सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिर
+सा तस्मै सर्वमाचष्ट यवक्रीभाषितं शुभा
+प्रत्युक्तं च यवक्रीतं प्रेक्षापूर्वं तदात्मना
+शृण्वानस्यैव रैभ्यस्य यवक्रीतविचेष्टितम्
+दहन्निव तदा चेतः क्रोधः समभवन्महान्
+स तदा मन्युनाविष्टस्तपस्वी भृशकोपनः
+अवलुप्य जटामेकां जुहावाग्नौ सुसंस्कृते
+ततः समभवन्नारी तस्या रूपेण संमिता
+अवलुप्यापरां चाथ जुहावाग्नौ जटां पुनः
+ततः समभवद्रक्षो घोराक्षं भीमदर्शनम्
+अब्रूतां तौ तदा रैभ्यं किं कार्यं करवामहे
+तावब्रवीदृषिः क्रुद्धो यवक्रीर्वध्यतामिति
+जग्मतुस्तौ तथेत्युक्त्वा यवक्रीतजिघांसया
+ततस्तं समुपास्थाय कृत��या सृष्टा महात्मना
+कमण्डलुं जहारास्य मोहयित्वा तु भारत
+उच्छिष्टं तु यवक्रीतमपकृष्टकमण्डलुम्
+तत उद्यतशूलः स राक्षसः समुपाद्रवत्
+तमापतन्तं संप्रेक्ष्य शूलहस्तं जिघांसया
+यवक्रीः सहसोत्थाय प्राद्रवद्येन वै सरः
+जलहीनं सरो दृष्ट्वा यवक्रीस्त्वरितः पुनः
+जगाम सरितः सर्वास्ताश्चाप्यासन्विशोषिताः
+स काल्यमानो घोरेण शूलहस्तेन रक्षसा
+अग्निहोत्रं पितुर्भीतः सहसा समुपाद्रवत्
+स वै प्रविशमानस्तु शूद्रेणान्धेन रक्षिणा
+निगृहीतो बलाद्द्वारि सोऽवातिष्ठत पार्थिव
+निगृहीतं तु शूद्रेण यवक्रीतं स राक्षसः
+ताडयामास शूलेन स भिन्नहृदयोऽपतत्
+यवक्रीतं स हत्वा तु राक्षसो रैभ्यमागमत्
+अनुज्ञातस्तु रैभ्येण तया नार्या सहाचरत्
+लोमश उवाच
+भरद्वाजस्तु कौन्तेय कृत्वा स्वाध्यायमाह्निकम्
+समित्कलापमादाय प्रविवेश स्वमाश्रमम्
+तं स्म दृष्ट्वा पुरा सर्वे प्रत्युत्तिष्ठन्ति पावकाः
+न त्वेनमुपतिष्ठन्ति हतपुत्रं तदाग्नयः
+वैकृतं त्वग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपाः
+तमन्धं शूद्रमासीनं गृहपालमथाब्रवीत्
+किं नु मे नाग्नयः शूद्र प्रतिनन्दन्ति दर्शनम्
+त्वं चापि न यथापूर्वं कच्चित्क्षेममिहाश्रमे
+कच्चिन्न रैभ्यं पुत्रो मे गतवानल्पचेतनः
+एतदाचक्ष्व मे शीघ्रं न हि मे शुध्यते मनः
+शूद्र उवाच
+रैभ्यं गतो नूनमसौ सुतस्ते मन्दचेतनः
+तथा हि निहतः शेते राक्षसेन बलीयसा
+प्रकाल्यमानस्तेनायं शूलहस्तेन रक्षसा
+अग्न्यागारं प्रति द्वारि मया दोर्भ्यां निवारितः
+ततः स निहतो ह्यत्र जलकामोऽशुचिर्ध्रुवम्
+संभावितो हि तूर्णेन शूलहस्तेन रक्षसा
+लोमश उवाच
+भरद्वाजस्तु शूद्रस्य तच्छ्रुत्वा विप्रियं वचः
+गतासुं पुत्रमादाय विललाप सुदुःखितः
+ब्राह्मणानां किलार्थाय ननु त्वं तप्तवांस्तपः
+द्विजानामनधीता वै वेदाः संप्रतिभान्त्विति
+तथा कल्याणशीलस्त्वं ब्राह्मणेषु महात्मसु
+अनागाः सर्वभूतेषु कर्कशत्वमुपेयिवान्
+प्रतिषिद्धो मया तात रैभ्यावसथदर्शनात्
+गतवानेव तं क्षुद्रं कालान्तकयमोपमम्
+यः स जानन्महातेजा वृद्धस्यैकं ममात्मजम्
+गतवानेव कोपस्य वशं परमदुर्मतिः
+पुत्रशोकमनुप्राप्य एष रैभ्यस्य कर्मणा
+त्यक्ष्यामि त्वामृते पुत्र प्राणानिष्टतमान्भुवि
+यथाहं पुत्रशोकेन देहं त्यक्ष्यामि किल्बिषी
+तथा ज्येष्ठः सुत��� रैभ्यं हिंस्याच्छीघ्रमनागसम्
+सुखिनो वै नरा येषां जात्या पुत्रो न विद्यते
+ते पुत्रशोकमप्राप्य विचरन्ति यथासुखम्
+ये तु पुत्रकृताच्छोकाद्भृशं व्याकुलचेतसः
+शपन्तीष्टान्सखीनार्तास्तेभ्यः पापतरो नु कः
+परासुश्च सुतो दृष्टः शप्तश्चेष्टः सखा मया
+ईदृशीमापदं को नु द्वितीयोऽनुभविष्यति
+विलप्यैवं बहुविधं भरद्वाजोऽदहत्सुतम्
+सुसमिद्धं ततः पश्चात्प्रविवेश हुताशनम्
+लोमश उवाच
+एतस्मिन्नेव काले तु बृहद्द्युम्नो महीपतिः
+सत्रमास्ते महाभागो रैभ्ययाज्यः प्रतापवान्
+तेन रैभ्यस्य वै पुत्रावर्वावसुपरावसू
+वृतौ सहायौ सत्रार्थे बृहद्द्युम्नेन धीमता
+तत्र तौ समनुज्ञातौ पित्रा कौन्तेय जग्मतुः
+आश्रमे त्वभवद्रैभ्यो भार्या चैव परावसोः
+अथावलोककोऽगच्छद्गृहानेकः परावसुः
+कृष्णाजिनेन संवीतं ददर्श पितरं वने
+जघन्यरात्रे निद्रान्धः सावशेषे तमस्यपि
+चरन्तं गहनेऽरण्ये मेने स पितरं मृगम्
+मृगं तु मन्यमानेन पिता वै तेन हिंसितः
+अकामयानेन तदा शरीरत्राणमिच्छता
+स तस्य प्रेतकार्याणि कृत्वा सर्वाणि भारत
+पुनरागम्य तत्सत्रमब्रवीद्भ्रातरं वचः
+इदं कर्म न शक्तस्त्वं वोढुमेकः कथंचन
+मया तु हिंसितस्तातो मन्यमानेन तं मृगम्
+सोऽस्मदर्थे व्रतं साधु चर त्वं ब्रह्महिंसनम्
+समर्थो ह्यहमेकाकी कर्म कर्तुमिदं मुने
+अर्वावसुरुवाच
+करोतु वै भवान्सत्रं बृहद्द्युम्नस्य धीमतः
+ब्रह्महत्यां चरिष्येऽहं त्वदर्थं नियतेन्द्रियः
+लोमश उवाच
+स तस्या ब्रह्महत्यायाः पारं गत्वा युधिष्ठिर
+अर्वावसुस्तदा सत्रमाजगाम पुनर्मुनिः
+ततः परावसुर्दृष्ट्वा भ्रातरं समुपस्थितम्
+बृहद्द्युम्नमुवाचेदं वचनं परिषद्गतम्
+एष ते ब्रह्महा यज्ञं मा द्रष्टुं प्रविशेदिति
+ब्रह्महा प्रेक्षितेनापि पीडयेत्त्वां न संशयः
+प्रेष्यैरुत्सार्यमाणस्तु राजन्नर्वावसुस्तदा
+न मया ब्रह्महत्येयं कृतेत्याह पुनः पुनः
+उच्यमानोऽसकृत्प्रेष्यैर्ब्रह्महन्निति भारत
+नैव स प्रतिजानाति ब्रह्महत्यां स्वयं कृताम्
+मम भ्रात्रा कृतमिदं मया तु परिरक्षितम्
+प्रीतास्तस्याभवन्देवाः कर्मणार्वावसोर्नृप
+तं ते प्रवरयामासुर्निरासुश्च परावसुम्
+ततो देवा वरं तस्मै ददुरग्निपुरोगमाः
+स चापि वरयामास पितुरुत्थानमात्मनः
+अनागस्त्वं तथा भ्रातुः पितुश्चास्मरणं ���धे
+भरद्वाजस्य चोत्थानं यवक्रीतस्य चोभयोः
+ततः प्रादुर्बभूवुस्ते सर्व एव युधिष्ठिर
+अथाब्रवीद्यवक्रीतो देवानग्निपुरोगमान्
+समधीतं मया ब्रह्म व्रतानि चरितानि च
+कथं नु रैभ्यः शक्तो मामधीयानं तपस्विनम्
+तथायुक्तेन विधिना निहन्तुममरोत्तमाः
+देवा ऊचुः
+मैवं कृथा यवक्रीत यथा वदसि वै मुने
+ऋते गुरुमधीता हि सुखं वेदास्त्वया पुरा
+अनेन तु गुरून्दुःखात्तोषयित्वा स्वकर्मणा
+कालेन महता क्लेशाद्ब्रह्माधिगतमुत्तमम्
+लोमश उवाच
+यवक्रीतमथोक्त्वैवं देवाः साग्निपुरोगमाः
+संजीवयित्वा तान्सर्वान्पुनर्जग्मुस्त्रिविष्टपम्
+आश्रमस्तस्य पुण्योऽयं सदापुष्पफलद्रुमः
+अत्रोष्य राजशार्दूल सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे
+लोमश उवाच
+उशीरबीजं मैनाकं गिरिं श्वेतं च भारत
+समतीतोऽसि कौन्तेय कालशैलं च पार्थिव
+एषा गङ्गा सप्तविधा राजते भरतर्षभ
+स्थानं विरजसं रम्यं यत्राग्निर्नित्यमिध्यते
+एतद्वै मानुषेणाद्य न शक्यं द्रष्टुमप्युत
+समाधिं कुरुताव्यग्रास्तीर्थान्येतानि द्रक्ष्यथ
+श्वेतं गिरिं प्रवेक्ष्यामो मन्दरं चैव पर्वतम्
+यत्र माणिचरो यक्षः कुबेरश्चापि यक्षराट्
+अष्टाशीतिसहस्राणि गन्धर्वाः शीघ्रचारिणः
+तथा किंपुरुषा राजन्यक्षाश्चैव चतुर्गुणाः
+अनेकरूपसंस्थाना नानाप्रहरणाश्च ते
+यक्षेन्द्रं मनुजश्रेष्ठ माणिभद्रमुपासते
+तेषामृद्धिरतीवाग्र्या गतौ वायुसमाश्च ते
+स्थानात्प्रच्यावयेयुर्ये देवराजमपि ध्रुवम्
+तैस्तात बलिभिर्गुप्ता यातुधानैश्च रक्षिताः
+दुर्गमाः पर्वताः पार्थ समाधिं परमं कुरु
+कुबेरसचिवाश्चान्ये रौद्रा मैत्राश्च राक्षसाः
+तैः समेष्याम कौन्तेय यत्तो विक्रमणे भव
+कैलासः पर्वतो राजन्षड्योजनशतान्युत
+यत्र देवाः समायान्ति विशाला यत्र भारत
+असंख्येयास्तु कौन्तेय यक्षराक्षसकिंनराः
+नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः कुबेरसदनं प्रति
+तान्विगाहस्व पार्थाद्य तपसा च दमेन च
+रक्ष्यमाणो मया राजन्भीमसेनबलेन च
+स्वस्ति ते वरुणो राजा यमश्च समितिंजयः
+गङ्गा च यमुना चैव पर्वतश्च दधातु ते
+इन्द्रस्य जाम्बूनदपर्वताग्रे; शृणोमि घोषं तव देवि गङ्गे
+गोपाययेमं सुभगे गिरिभ्यः; सर्वाजमीढापचितं नरेन्द्रम्
+भवस्व शर्म प्रविविक्षतोऽस्य; शैलानिमाञ्शैलसुते नृपस्य
+युधिष्ठिर उवाच
+अपूर्वोऽयं संभ्रमो लोमशस��य; कृष्णां सर्वे रक्षत मा प्रमादम्
+देशो ह्ययं दुर्गतमो मतोऽस्य; तस्मात्परं शौचमिहाचरध्वम्
+वैशंपायन उवाच
+ततोऽब्रवीद्भीममुदारवीर्यं; कृष्णां यत्तः पालय भीमसेन
+शून्येऽर्जुनेऽसंनिहिते च तात; त्वमेव कृष्णां भजसेऽसुखेषु
+ततो महात्मा यमजौ समेत्य; मूर्धन्युपाघ्राय विमृज्य गात्रे
+उवाच तौ बाष्पकलं स राजा; मा भैष्टमागच्छतमप्रमत्तौ
+युधिष्ठिर उवाच
+अन्तर्हितानि भूतानि रक्षांसि बलवन्ति च
+अग्निना तपसा चैव शक्यं गन्तुं वृकोदर
+संनिवर्तय कौन्तेय क्षुत्पिपासे बलान्वयात्
+ततो बलं च दाक्ष्यं च संश्रयस्व कुरूद्वह
+ऋषेस्त्वया श्रुतं वाक्यं कैलासं पर्वतं प्रति
+बुद्ध्या प्रपश्य कौन्तेय कथं कृष्णा गमिष्यति
+अथ वा सहदेवेन धौम्येन च सहाभिभो
+सूदैः पौरोगवैश्चैव सर्वैश्च परिचारकैः
+रथैरश्वैश्च ये चान्ये विप्राः क्लेशासहाः पथि
+सर्वैस्त्वं सहितो भीम निवर्तस्वायतेक्षण
+त्रयो वयं गमिष्यामो लघ्वाहारा यतव्रताः
+अहं च नकुलश्चैव लोमशश्च महातपाः
+ममागमनमाकाङ्क्षन्गङ्गाद्वारे समाहितः
+वसेह द्रौपदीं रक्षन्यावदागमनं मम
+भीम उवाच
+राजपुत्री श्रमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत
+व्रजत्येव हि कल्याणी श्वेतवाहदिदृक्षया
+तव चाप्यरतिस्तीव्रा वर्धते तमपश्यतः
+किं पुनः सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत
+रथाः कामं निवर्तन्तां सर्वे च परिचारकाः
+सूदाः पौरोगवाश्चैव मन्यते यत्र नो भवान्
+न ह्यहं हातुमिच्छामि भवन्तमिह कर्हिचित्
+शैलेऽस्मिन्राक्षसाकीर्णे दुर्गेषु विषमेषु च
+इयं चापि महाभागा राजपुत्री यतव्रता
+त्वामृते पुरुषव्याघ्र नोत्सहेद्विनिवर्तितुम्
+तथैव सहदेवोऽयं सततं त्वामनुव्रतः
+न जातु विनिवर्तेत मतज्ञो ह्यहमस्य वै
+अपि चात्र महाराज सव्यसाचिदिदृक्षया
+सर्वे लालसभूताः स्म तस्माद्यास्यामहे सह
+यद्यशक्यो रथैर्गन्तुं शैलोऽयं बहुकन्दरः
+पद्भिरेव गमिष्यामो मा राजन्विमना भव
+अहं वहिष्ये पाञ्चालीं यत्र यत्र न शक्ष्यति
+इति मे वर्तते बुद्धिर्मा राजन्विमना भव
+सुकुमारौ तथा वीरौ माद्रीनन्दिकरावुभौ
+दुर्गे संतारयिष्यामि यद्यशक्तौ भविष्यतः
+युधिष्ठिर उवाच
+एवं ते भाषमाणस्य बलं भीमाभिवर्धताम्
+यस्त्वमुत्सहसे वोढुं द्रौपदीं विपुलेऽध्वनि
+यमजौ चापि भद्रं ते नैतदन्यत्र विद्यते
+बलं च ते यशश्चैव धर्मः कीर्तिश्च वर्���ताम्
+यस्त्वमुत्सहसे नेतुं भ्रातरौ सह कृष्णया
+मा ते ग्लानिर्महाबाहो मा च तेऽस्तु पराभवः
+वैशंपायन उवाच
+ततः कृष्णाब्रवीद्वाक्यं प्रहसन्ती मनोरमा
+गमिष्यामि न संतापः कार्यो मां प्रति भारत
+लोमश उवाच
+तपसा शक्यते गन्तुं पर्वतो गन्धमादनः
+तपसा चैव कौन्तेय सर्वे योक्ष्यामहे वयम्
+नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पार्थिव
+अहं च त्वं च कौन्तेय द्रक्ष्यामः श्वेतवाहनम्
+वैशंपायन उवाच
+एवं संभाषमाणास्ते सुबाहोर्विषयं महत्
+ददृशुर्मुदिता राजन्प्रभूतगजवाजिमत्
+किराततङ्गणाकीर्णं कुणिन्दशतसंकुलम्
+हिमवत्यमरैर्जुष्टं बह्वाश्चर्यसमाकुलम्
+सुबाहुश्चापि तान्दृष्ट्वा पूजया प्रत्यगृह्णत
+विषयान्ते कुणिन्दानामीश्वरः प्रीतिपूर्वकम्
+तत्र ते पूजितास्तेन सर्व एव सुखोषिताः
+प्रतस्थुर्विमले सूर्ये हिमवन्तं गिरिं प्रति
+इन्द्रसेनमुखांश्चैव भृत्यान्पौरोगवांस्तथा
+सूदांश्च परिबर्हं च द्रौपद्याः सर्वशो नृप
+राज्ञः कुणिन्दाधिपतेः परिदाय महारथाः
+पद्भिरेव महावीर्या ययुः कौरवनन्दनाः
+ते शनैः प्राद्रवन्सर्वे कृष्णया सह पाण्डवाः
+तस्माद्देशात्सुसंहृष्टा द्रष्टुकामा धनंजयम्
+युधिष्ठिर उवाच
+भीमसेन यमौ चोभौ पाञ्चालि च निबोधत
+नास्ति भूतस्य नाशो वै पश्यतास्मान्वनेचरान्
+दुर्बलाः क्लेशिताः स्मेति यद्ब्रवीथेतरेतरम्
+अशक्येऽपि व्रजामेति धनंजयदिदृक्षया
+तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानलः
+यच्च वीरं न पश्यामि धनंजयमुपान्तिके
+तस्य दर्शनतृष्णं मां सानुजं वनमास्थितम्
+याज्ञसेन्याः परामर्शः स च वीर दहत्युत
+नकुलात्पूर्वजं पार्थं न पश्याम्यमितौजसम्
+अजेयमुग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर
+तीर्थानि चैव रम्याणि वनानि च सरांसि च
+चरामि सह युष्माभिस्तस्य दर्शनकाङ्क्षया
+पञ्च वर्षाण्यहं वीरं सत्यसंधं धनंजयम्
+यन्न पश्यामि बीभत्सुं तेन तप्ये वृकोदर
+तं वै श्यामं गुडाकेशं सिंहविक्रान्तगामिनम्
+न पश्यामि महाबाहुं तेन तप्ये वृकोदर
+कृतास्त्रं निपुणं युद्धे प्रतिमानं धनुष्मताम्
+न पश्यामि नरश्रेष्ठं तेन तप्ये वृकोदर
+चरन्तमरिसंघेषु कालं क्रुद्धमिवान्तकम्
+प्रभिन्नमिव मातङ्गं सिंहस्कन्धं धनंजयम्
+यः स शक्रादनवरो वीर्येण द्रविणेन च
+यमयोः पूर्वजः पार्थः श्वेताश्वोऽमितविक्रमः
+दुःखेन महताविष्टः स्वकृतेना���िवर्तिना
+अजेयमुग्रधन्वानं तं न पश्यामि फल्गुनम्
+सततं यः क्षमाशीलः क्षिप्यमाणोऽप्यणीयसा
+ऋजुमार्गप्रपन्नस्य शर्मदाताभयस्य च
+स तु जिह्मप्रवृत्तस्य माययाभिजिघांसतः
+अपि वज्रधरस्यापि भवेत्कालविषोपमः
+शत्रोरपि प्रपन्नस्य सोऽनृशंसः प्रतापवान्
+दाताभयस्य बीभत्सुरमितात्मा महाबलः
+सर्वेषामाश्रयोऽस्माकं रणेऽरीणां प्रमर्दिता
+आहर्ता सर्वरत्नानां सर्वेषां नः सुखावहः
+रत्नानि यस्य वीर्येण दिव्यान्यासन्पुरा मम
+बहूनि बहुजातानि यानि प्राप्तः सुयोधनः
+यस्य बाहुबलाद्वीर सभा चासीत्पुरा मम
+सर्वरत्नमयी ख्याता त्रिषु लोकेषु पाण्डव
+वासुदेवसमं वीर्ये कार्तवीर्यसमं युधि
+अजेयमजितं युद्धे तं न पश्यामि फल्गुनम्
+संकर्षणं महावीर्यं त्वां च भीमापराजितम्
+अनुजातः स वीर्येण वासुदेवं च शत्रुहा
+यस्य बाहुबले तुल्यः प्रभावे च पुरंदरः
+जवे वायुर्मुखे सोमः क्रोधे मृत्युः सनातनः
+ते वयं तं नरव्याघ्रं सर्वे वीर दिदृक्षवः
+प्रवेक्ष्यामो महाबाहो पर्वतं गन्धमादनम्
+विशाला बदरी यत्र नरनारायणाश्रमः
+तं सदाध्युषितं यक्षैर्द्रक्ष्यामो गिरिमुत्तमम्
+कुबेरनलिनीं रम्यां राक्षसैरभिरक्षिताम्
+पद्भिरेव गमिष्यामस्तप्यमाना महत्तपः
+नातप्ततपसा शक्यो देशो गन्तुं वृकोदर
+न नृशंसेन लुब्धेन नाप्रशान्तेन भारत
+तत्र सर्वे गमिष्यामो भीमार्जुनपदैषिणः
+सायुधा बद्धनिस्त्रिंशाः सह विप्रैर्महाव्रतैः
+मक्षिकान्मशकान्दंशान्व्याघ्रान्सिंहान्सरीसृपान्
+प्राप्नोत्यनियतः पार्थ नियतस्तान्न पश्यति
+ते वयं नियतात्मानः पर्वतं गन्धमादनम्
+प्रवेक्ष्यामो मिताहारा धनंजयदिदृक्षवः
+वैशंपायन उवाच
+ते शूरास्ततधन्वानस्तूणवन्तः समार्गणाः
+बद्धगोधाङ्गुलित्राणाः खड्गवन्तोऽमितौजसः
+परिगृह्य द्विजश्रेष्ठाञ्श्रेष्ठाः सर्वधनुष्मताम्
+पाञ्चालीसहिता राजन्प्रययुर्गन्धमादनम्
+सरांसि सरितश्चैव पर्वतांश्च वनानि च
+वृक्षांश्च बहुलच्छायान्ददृशुर्गिरिमूर्धनि
+नित्यपुष्पफलान्देशान्देवर्षिगणसेवितान्
+आत्मन्यात्मानमाधाय वीरा मूलफलाशनाः
+चेरुरुच्चावचाकारान्देशान्विषमसंकटान्
+पश्यन्तो मृगजातानि बहूनि विविधानि च
+ऋषिसिद्धामरयुतं गन्धर्वाप्सरसां प्रियम्
+विविशुस्ते महात्मानः किंनराचरितं गिरिम्
+प्रविशत्स्वथ वीर���षु पर्वतं गन्धमादनम्
+चण्डवातं महद्वर्षं प्रादुरासीद्विशां पते
+ततो रेणुः समुद्भूतः सपत्रबहुलो महान्
+पृथिवीं चान्तरिक्षं च द्यां चैव तमसावृणोत्
+न स्म प्रज्ञायते किंचिदावृते व्योम्नि रेणुना
+न चापि शेकुस्ते कर्तुमन्योन्यस्याभिभाषणम्
+न चापश्यन्त तेऽन्योन्यं तमसा हतचक्षुषः
+आकृष्यमाणा वातेन साश्मचूर्णेन भारत
+द्रुमाणां वातभग्नानां पततां भूतले भृशम्
+अन्येषां च महीजानां शब्दः समभवन्महान्
+द्यौः स्वित्पतति किं भूमौ दीर्यन्ते पर्वता नु किम्
+इति ते मेनिरे सर्वे पवनेन विमोहिताः
+ते यथानन्तरान्वृक्षान्वल्मीकान्विषमाणि च
+पाणिभिः परिमार्गन्तो भीता वायोर्निलिल्यिरे
+ततः कार्मुकमुद्यम्य भीमसेनो महाबलः
+कृष्णामादाय संगत्या तस्थावाश्रित्य पादपम्
+धर्मराजश्च धौम्यश्च निलिल्याते महावने
+अग्निहोत्राण्युपादाय सहदेवस्तु पर्वते
+नकुलो ब्राह्मणाश्चान्ये लोमशश्च महातपाः
+वृक्षानासाद्य संत्रस्तास्तत्र तत्र निलिल्यिरे
+मन्दीभूते च पवने तस्मिन्रजसि शाम्यति
+महद्भिः पृषतैस्तूर्णं वर्षमभ्याजगाम ह
+ततोऽश्मसहिता धाराः संवृण्वन्त्यः समन्ततः
+प्रपेतुरनिशं तत्र शीघ्रवातसमीरिताः
+ततः सागरगा आपः कीर्यमाणाः समन्ततः
+प्रादुरासन्सकलुषाः फेनवत्यो विशां पते
+वहन्त्यो वारि बहुलं फेनोडुपपरिप्लुतम्
+परिसस्रुर्महाशब्दाः प्रकर्षन्त्यो महीरुहान्
+तस्मिन्नुपरते वर्षे वाते च समतां गते
+गते ह्यम्भसि निम्नानि प्रादुर्भूते दिवाकरे
+निर्जग्मुस्ते शनैः सर्वे समाजग्मुश्च भारत
+प्रतस्थुश्च पुनर्वीराः पर्वतं गन्धमादनम्
+वैशंपायन उवाच
+ततः प्रयातमात्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु
+पद्भ्यामनुचिता गन्तुं द्रौपदी समुपाविशत्
+श्रान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च
+सौकुमार्याच्च पाञ्चाली संमुमोह यशस्विनी
+सा पात्यमाना मोहेन बाहुभ्यामसितेक्षणा
+वृत्ताभ्यामनुरूपाभ्यामूरू समवलम्बत
+आलम्बमाना सहितावूरू गजकरोपमौ
+पपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा
+तां पतन्तीं वरारोहां सज्जमानां लतामिव
+नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान्
+नकुल उवाच
+राजन्पाञ्चालराजस्य सुतेयमसितेक्षणा
+श्रान्ता निपतिता भूमौ तामवेक्षस्व भारत
+अदुःखार्हा परं दुःखं प्राप्तेयं मृदुगामिनी
+आश्वासय महाराज तामिमां श्रमकर्शिताम्
+वैशंपाय�� उवाच
+राजा तु वचनात्तस्य भृशं दुःखसमन्वितः
+भीमश्च सहदेवश्च सहसा समुपाद्रवन्
+तामवेक्ष्य तु कौन्तेयो विवर्णवदनां कृशाम्
+अङ्कमानीय धर्मात्मा पर्यदेवयदातुरः
+कथं वेश्मसु गुप्तेषु स्वास्तीर्णशयनोचिता
+शेते निपतिता भूमौ सुखार्हा वरवर्णिनी
+सुकुमारौ कथं पादौ मुखं च कमलप्रभम्
+मत्कृतेऽद्य वरार्हायाः श्यामतां समुपागतम्
+किमिदं द्यूतकामेन मया कृतमबुद्धिना
+आदाय कृष्णां चरता वने मृगगणायुते
+सुखं प्राप्स्यति पाञ्चाली पाण्डवान्प्राप्य वै पतीन्
+इति द्रुपदराजेन पित्रा दत्तायतेक्षणा
+तत्सर्वमनवाप्यैव श्रमशोकाद्धि कर्शिता
+शेते निपतिता भूमौ पापस्य मम कर्मभिः
+तथा लालप्यमाने तु धर्मराजे युधिष्ठिरे
+धौम्यप्रभृतयः सर्वे तत्राजग्मुर्द्विजोत्तमाः
+ते समाश्वासयामासुराशीर्भिश्चाप्यपूजयन्
+रक्षोघ्नांश्च तथा मन्त्राञ्जेपुश्चक्रुश्च ते क्रियाः
+पठ्यमानेषु मन्त्रेषु शान्त्यर्थं परमर्षिभिः
+स्पृश्यमाना करैः शीतैः पाण्डवैश्च मुहुर्मुहुः
+सेव्यमाना च शीतेन जलमिश्रेण वायुना
+पाञ्चाली सुखमासाद्य लेभे चेतः शनैः शनैः
+परिगृह्य च तां दीनां कृष्णामजिनसंस्तरे
+तदा विश्रामयामासुर्लब्धसंज्ञां तपस्विनीम्
+तस्या यमौ रक्ततलौ पादौ पूजितलक्षणौ
+कराभ्यां किणजाताभ्यां शनकैः संववाहतुः
+पर्याश्वासयदप्येनां धर्मराजो युधिष्ठिरः
+उवाच च कुरुश्रेष्ठो भीमसेनमिदं वचः
+बहवः पर्वता भीम विषमा हिमदुर्गमाः
+तेषु कृष्णा महाबाहो कथं नु विचरिष्यति
+भीमसेन उवाच
+त्वां राजन्राजपुत्रीं च यमौ च पुरुषर्षभौ
+स्वयं नेष्यामि राजेन्द्र मा विषादे मनः कृथाः
+अथ वासौ मया जातो विहगो मद्बलोपमः
+वहेदनघ सर्वान्नो वचनात्ते घटोत्कचः
+वैशंपायन उवाच
+अनुज्ञातो धर्मराज्ञा पुत्रं सस्मार राक्षसम्
+घटोत्कचश्च धर्मात्मा स्मृतमात्रः पितुस्तदा
+कृताञ्जलिरुपातिष्ठदभिवाद्याथ पाण्डवान्
+ब्राह्मणांश्च महाबाहुः स च तैरभिनन्दितः
+उवाच भीमसेनं स पितरं सत्यविक्रमः
+स्मृतोऽस्मि भवता शीघ्रं शुश्रूषुरहमागतः
+आज्ञापय महाबाहो सर्वं कर्तास्म्यसंशयम्
+तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्तु राक्षसं परिषस्वजे
+युधिष्ठिर उवाच
+धर्मज्ञो बलवाञ्शूरः सद्यो राक्षसपुंगवः
+भक्तोऽस्मानौरसः पुत्रो भीम गृह्णातु मातरम्
+तव भीम बलेनाहमतिभीमपराक्रम
+अक्षतः सह पा��्चाल्या गच्छेयं गन्धमादनम्
+वैशंपायन उवाच
+भ्रातुर्वचनमाज्ञाय भीमसेनो घटोत्कचम्
+आदिदेश नरव्याघ्रस्तनयं शत्रुकर्शनम्
+हैडिम्बेय परिश्रान्ता तव मातापराजिता
+त्वं च कामगमस्तात बलवान्वह तां खग
+स्कन्धमारोप्य भद्रं ते मध्येऽस्माकं विहायसा
+गच्छ नीचिकया गत्या यथा चैनां न पीडयेः
+घटोत्कच उवाच
+धर्मराजं च धौम्यं च राजपुत्रीं यमौ तथा
+एकोऽप्यहमलं वोढुं किमुताद्य सहायवान्
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्त्वा ततः कृष्णामुवाह स घटोत्कचः
+पाण्डूनां मध्यगो वीरः पाण्डवानपि चापरे
+लोमशः सिद्धमार्गेण जगामानुपमद्युतिः
+स्वेनैवात्मप्रभावेन द्वितीय इव भास्करः
+ब्राह्मणांश्चापि तान्सर्वान्समुपादाय राक्षसाः
+नियोगाद्राक्षसेन्द्रस्य जग्मुर्भीमपराक्रमाः
+एवं सुरमणीयानि वनान्युपवनानि च
+आलोकयन्तस्ते जग्मुर्विशालां बदरीं प्रति
+ते त्वाशुगतिभिर्वीरा राक्षसैस्तैर्महाबलैः
+उह्यमाना ययुः शीघ्रं महदध्वानमल्पवत्
+देशान्म्लेच्छगणाकीर्णान्नानारत्नाकरायुतान्
+ददृशुर्गिरिपादांश्च नानाधातुसमाचितान्
+विद्याधरगणाकीर्णान्युतान्वानरकिंनरैः
+तथा किंपुरुषैश्चैव गन्धर्वैश्च समन्ततः
+नदीजालसमाकीर्णान्नानापक्षिरुताकुलान्
+नानाविधैर्मृगैर्जुष्टान्वानरैश्चोपशोभितान्
+ते व्यतीत्य बहून्देशानुत्तरांश्च कुरूनपि
+ददृशुर्विविधाश्चर्यं कैलासं पर्वतोत्तमम्
+तस्याभ्याशे तु ददृशुर्नरनारायणाश्रमम्
+उपेतं पादपैर्दिव्यैः सदापुष्पफलोपगैः
+ददृशुस्तां च बदरीं वृत्तस्कन्धां मनोरमाम्
+स्निग्धामविरलच्छायां श्रिया परमया युताम्
+पत्रैः स्निग्धैरविरलैरुपेतां मृदुभिः शुभाम्
+विशालशाखां विस्तीर्णामतिद्युतिसमन्विताम्
+फलैरुपचितैर्दिव्यैराचितां स्वादुभिर्भृशम्
+मधुस्रवैः सदा दिव्यां महर्षिगणसेविताम्
+मदप्रमुदितैर्नित्यं नानाद्विजगणैर्युताम्
+अदंशमशके देशे बहुमूलफलोदके
+नीलशाद्वलसंछन्ने देवगन्धर्वसेविते
+सुसमीकृतभूभागे स्वभावविहिते शुभे
+जातां हिममृदुस्पर्शे देशेऽपहतकण्टके
+तामुपेत्य महात्मानः सह तैर्ब्राह्मणर्षभैः
+अवतेरुस्ततः सर्वे राक्षसस्कन्धतः शनैः
+ततस्तमाश्रमं पुण्यं नरनारायणाश्रितम्
+ददृशुः पाण्डवा राजन्सहिता द्विजपुंगवैः
+तमसा रहितं पुण्यमनामृष्टं रवेः करैः
+क्षुत्तृट्शीतो���्णदोषैश्च वर्जितं शोकनाशनम्
+महर्षिगणसंबाधं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम्
+दुष्प्रवेशं महाराज नरैर्धर्मबहिष्कृतैः
+बलिहोमार्चितं दिव्यं सुसंमृष्टानुलेपनम्
+दिव्यपुष्पोपहारैश्च सर्वतोऽभिविराजितम्
+विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैराचितं शुभैः
+महद्भिस्तोयकलशैः कठिनैश्चोपशोभितम्
+शरण्यं सर्वभूतानां ब्रह्मघोषनिनादितम्
+दिव्यमाश्रयणीयं तमाश्रमं श्रमनाशनम्
+श्रिया युतमनिर्देश्यं देवचर्योपशोभितम्
+फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः
+सूर्यवैश्वानरसमैस्तपसा भावितात्मभिः
+महर्षिभिर्मोक्षपरैर्यतिभिर्नियतेन्द्रियैः
+ब्रह्मभूतैर्महाभागैरुपेतं ब्रह्मवादिभिः
+सोऽभ्यगच्छन्महातेजास्तानृषीन्नियतः शुचिः
+भ्रातृभिः सहितो धीमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
+दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते दृष्ट्वा प्राप्तं युधिष्ठिरम्
+अभ्यगच्छन्त सुप्रीताः सर्व एव महर्षयः
+आशीर्वादान्प्रयुञ्जानाः स्वाध्यायनिरता भृशम्
+प्रीतास्ते तस्य सत्कारं विधिना पावकोपमाः
+उपाजह्रुश्च सलिलं पुष्पमूलफलं शुचि
+स तैः प्रीत्याथ सत्कारमुपनीतं महर्षिभिः
+प्रयतः प्रतिगृह्याथ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
+तं शक्रसदनप्रख्यं दिव्यगन्धं मनोरमम्
+प्रीतः स्वर्गोपमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया
+विवेश शोभया युक्तं भ्रातृभिश्च सहानघ
+ब्राह्मणैर्वेदवेदाङ्गपारगैश्च सहाच्युतः
+तत्रापश्यत्स धर्मात्मा देवदेवर्षिपूजितम्
+नरनारायणस्थानं भागीरथ्योपशोभितम्
+मधुस्रवफलां दिव्यां महर्षिगणसेविताम्
+तामुपेत्य महात्मानस्तेऽवसन्ब्राह्मणैः सह
+आलोकयन्तो मैनाकं नानाद्विजगणायुतम्
+हिरण्यशिखरं चैव तच्च बिन्दुसरः शिवम्
+भागीरथीं सुतीर्थां च शीतामलजलां शिवाम्
+मणिप्रवालप्रस्तारां पादपैरुपशोभिताम्
+दिव्यपुष्पसमाकीर्णां मनसः प्रीतिवर्धनीम्
+वीक्षमाणा महात्मानो विजह्रुस्तत्र पाण्डवाः
+तत्र देवान्पितॄंश्चैव तर्पयन्तः पुनः पुनः
+ब्राह्मणैः सहिता वीरा न्यवसन्पुरुषर्षभाः
+कृष्णायास्तत्र पश्यन्तः क्रीडितान्यमरप्रभाः
+विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः
+वैशंपायन उवाच
+तत्र ते पुरुषव्याघ्राः परमं शौचमास्थिताः
+षड्रात्रमवसन्वीरा धनंजयदिदृक्षया
+तस्मिन्विहरमाणाश्च रममाणाश्च पाण्डवाः
+मनोज्ञे काननवरे सर्वभू���मनोरमे
+पादपैः पुष्पविकचैः फलभारावनामितैः
+शोभितं सर्वतोरम्यैः पुंस्कोकिलकुलाकुलैः
+स्निग्धपत्रैरविरलैः शीतच्छायैर्मनोरमैः
+सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च
+कमलैः सोत्पलैस्तत्र भ्राजमानानि सर्वशः
+पश्यन्तश्चारुरूपाणि रेमिरे तत्र पाण्डवाः
+पुण्यगन्धः सुखस्पर्शो ववौ तत्र समीरणः
+ह्लादयन्पाण्डवान्सर्वान्सकृष्णान्सद्विजर्षभान्
+ततः पूर्वोत्तरो वायुः पवमानो यदृच्छया
+सहस्रपत्रमर्काभं दिव्यं पद्ममुदावहत्
+तदपश्यत पाञ्चाली दिव्यगन्धं मनोरमम्
+अनिलेनाहृतं भूमौ पतितं जलजं शुचि
+तच्छुभा शुभमासाद्य सौगन्धिकमनुत्तमम्
+अतीव मुदिता राजन्भीमसेनमथाब्रवीत्
+पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पमनुत्तमम्
+गन्धसंस्थानसंपन्नं मनसो मम नन्दनम्
+एतत्तु धर्मराजाय प्रदास्यामि परंतप
+हरेरिदं मे कामाय काम्यके पुनराश्रमे
+यदि तेऽहं प्रिया पार्थ बहूनीमान्युपाहर
+तान्यहं नेतुमिच्छामि काम्यकं पुनराश्रमम्
+एवमुक्त्वा तु पाञ्चाली भीमसेनमनिन्दिता
+जगाम धर्मराजाय पुष्पमादाय तत्तदा
+अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्याः पुरुषर्षभः
+प्रियायाः प्रियकामः स भीमो भीमपराक्रमः
+वातं तमेवाभिमुखो यतस्तत्पुष्पमागतम्
+आजिहीर्षुर्जगामाशु स पुष्पाण्यपराण्यपि
+रुक्मपृष्ठं धनुर्गृह्य शरांश्चाशीविषोपमान्
+मृगराडिव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः
+द्रौपद्याः प्रियमन्विच्छन्स्वबाहुबलमाश्रितः
+व्यपेतभयसंमोहः शैलमभ्यपतद्बली
+स तं द्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम्
+गिरिं चचारारिहरः किंनराचरितं शुभम्
+नानावर्णधरैश्चित्रं धातुद्रुममृगाण्डजैः
+सर्वभूषणसंपूर्णं भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्
+सर्वर्तुरमणीयेषु गन्धमादनसानुषु
+सक्तचक्षुरभिप्रायं हृदयेनानुचिन्तयन्
+पुंस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाभिरुतेषु च
+बद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर्जगामामितविक्रमः
+जिघ्रमाणो महातेजाः सर्वर्तुकुसुमोद्भवम्
+गन्धमुद्दाममुद्दामो वने मत्त इव द्विपः
+ह्रियमाणश्रमः पित्रा संप्रहृष्टतनूरुहः
+पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना
+स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम्
+विलोडयामास तदा पुष्पहेतोररिंदमः
+विषमच्छेदरचितैरनुलिप्तमिवाङ्गुलैः
+विमलैर्धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः
+सपक्षमिव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयोधरैः
+मु��्ताहारैरिव चितं च्युतैः प्रस्रवणोदकैः
+अभिरामनदीकुञ्जनिर्झरोदरकन्दरम्
+अप्सरोनूपुररवैः प्रनृत्तबहुबर्हिणम्
+दिग्वारणविषाणाग्रैर्घृष्टोपलशिलातलम्
+स्रस्तांशुकमिवाक्षोभ्यैर्निम्नगानिःसृतैर्जलैः
+सशष्पकवलैः स्वस्थैरदूरपरिवर्तिभिः
+भयस्याज्ञैश्च हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः
+चालयन्नूरुवेगेन लताजालान्यनेकशः
+आक्रीडमानः कौन्तेयः श्रीमान्वायुसुतो ययौ
+प्रियामनोरथं कर्तुमुद्यतश्चारुलोचनः
+प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा
+मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणवेगवान्
+मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः
+प्रियपार्श्वोपविष्टाभिर्व्यावृत्ताभिर्विचेष्टितैः
+यक्षगन्धर्वयोषाभिरदृश्याभिर्निरीक्षितः
+नवावतारं रूपस्य विक्रीणन्निव पाण्डवः
+चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु
+संस्मरन्विविधान्क्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून्
+द्रौपद्या वनवासिन्याः प्रियं कर्तुं समुद्यतः
+सोऽचिन्तयद्गते स्वर्गमर्जुने मयि चागते
+पुष्पहेतोः कथं न्वार्यः करिष्यति युधिष्ठिरः
+स्नेहान्नरवरो नूनमविश्वासाद्वनस्य च
+नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिरः
+कथं नु कुसुमावाप्तिः स्याच्छीघ्रमिति चिन्तयन्
+प्रतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराडिव वेगितः
+कम्पयन्मेदिनीं पद्भ्यां निर्घात इव पर्वसु
+त्रासयन्गजयूथानि वातरंहा वृकोदरः
+सिंहव्याघ्रगणांश्चैव मर्दमानो महाबलः
+उन्मूलयन्महावृक्षान्पोथयंश्चोरसा बली
+लतावल्लीश्च वेगेन विकर्षन्पाण्डुनन्दनः
+उपर्युपरि शैलाग्रमारुरुक्षुरिव द्विपः
+विनर्दमानोऽतिभृशं सविद्युदिव तोयदः
+तस्य शब्देन घोरेण धनुर्घोषेण चाभिभो
+त्रस्तानि मृगयूथानि समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः
+अथापश्यन्महाबाहुर्गन्धमादनसानुषु
+सुरम्यं कदलीषण्डं बहुयोजनविस्तृतम्
+तमभ्यगच्छद्वेगेन क्षोभयिष्यन्महाबलः
+महागज इवास्रावी प्रभञ्जन्विविधान्द्रुमान्
+उत्पाट्य कदलीस्कन्धान्बहुतालसमुच्छ्रयान्
+चिक्षेप तरसा भीमः समन्ताद्बलिनां वरः
+ततः सत्त्वान्युपाक्रामन्बहूनि च महान्ति च
+रुरुवारणसंघाश्च महिषाश्च जलाश्रयाः
+सिंहव्याघ्राश्च संक्रुद्धा भीमसेनमभिद्रवन्
+व्यादितास्या महारौद्रा विनदन्तोऽतिभीषणाः
+ततो वायुसुतः क्रोधात्स्वबाहुबलमाश्रितः
+गजेनाघ्नन्गजं भीमः सिंहं सिंहेन चाभिभूः
+तलप्रहारैरन्यांश्च व्यहनत्पाण्डवो बली
+ते हन्यमाना भीमेन सिंहव्याघ्रतरक्षवः
+भयाद्विससृपुः सर्वे शकृन्मूत्रं च सुस्रुवुः
+प्रविवेश ततः क्षिप्रं तानपास्य महाबलः
+वनं पाण्डुसुतः श्रीमाञ्शब्देनापूरयन्दिशः
+तेन शब्देन चोग्रेण भीमसेनरवेण च
+वनान्तरगताः सर्वे वित्रेसुर्मृगपक्षिणः
+तं शब्दं सहसा श्रुत्वा मृगपक्षिसमीरितम्
+जलार्द्रपक्षा विहगाः समुत्पेतुः सहस्रशः
+तानौदकान्पक्षिगणान्निरीक्ष्य भरतर्षभः
+तानेवानुसरन्रम्यं ददर्श सुमहत्सरः
+काञ्चनैः कदलीषण्डैर्मन्दमारुतकम्पितैः
+वीज्यमानमिवाक्षोभ्यं तीरान्तरविसर्पिभिः
+तत्सरोऽथावतीर्याशु प्रभूतकमलोत्पलम्
+महागज इवोद्दामश्चिक्रीड बलवद्बली
+विक्रीड्य तस्मिन्सुचिरमुत्ततारामितद्युतिः
+ततोऽवगाह्य वेगेन तद्वनं बहुपादपम्
+दध्मौ च शङ्खं स्वनवत्सर्वप्राणेन पाण्डवः
+तस्य शङ्खस्य शब्देन भीमसेनरवेण च
+बाहुशब्देन चोग्रेण नर्दन्तीव गिरेर्गुहाः
+तं वज्रनिष्पेषसममास्फोटितरवं भृशम्
+श्रुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर्मुक्तो महास्वनः
+सिंहनादभयत्रस्तैः कुञ्जरैरपि भारत
+मुक्तो विरावः सुमहान्पर्वतो येन पूरितः
+तं तु नादं ततः श्रुत्वा सुप्तो वानरपुंगवः
+प्राजृम्भत महाकायो हनूमान्नाम वानरः
+कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस्तदा
+जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम्
+आस्फोटयत लाङ्गूलमिन्द्राशनिसमस्वनम्
+तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्वतः स गुहामुखैः
+उद्गारमिव गौर्नर्दमुत्ससर्ज समन्ततः
+स लाङ्गूलरवस्तस्य मत्तवारणनिस्वनम्
+अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु
+स भीमसेनस्तं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः
+शब्दप्रभवमन्विच्छंश्चचार कदलीवनम्
+कदलीवनमध्यस्थमथ पीने शिलातले
+स ददर्श महाबाहुर्वानराधिपतिं स्थितम्
+विद्युत्संघातदुष्प्रेक्ष्यं विद्युत्संघातपिङ्गलम्
+विद्युत्संघातसदृशं विद्युत्संघातचञ्चलम्
+बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनह्रस्वशिरोधरम्
+स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात्तनुमध्यकटीतटम्
+किंचिच्चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाञ्चितेन च
+लाङ्गूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम्
+रक्तोष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकर्णं चलद्भ्रुवम्
+वदनं वृत्तदंष्ट्राग्रं रश्मिवन्तमिवोडुपम्
+वदनाभ्यन्तरगतैः शुक्लभासैरलंकृतम्
+केसरोत्करसंमिश्रमशोकानामिवोत्करम्
+हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम्
+दीप्यमानं स्ववपुषा अर्चिष्मन्तमिवानलम्
+निरीक्षन्तमवित्रस्तं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः
+तं वानरवरं वीरमतिकायं महाबलम्
+अथोपसृत्य तरसा भीमो भीमपराक्रमः
+सिंहनादं समकरोद्बोधयिष्यन्कपिं तदा
+तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर्मृगपक्षिणः
+हनूमांश्च महासत्त्व ईषदुन्मील्य लोचने
+अवैक्षदथ सावज्ञं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः
+स्मितेनाभाष्य कौन्तेयं वानरो नरमब्रवीत्
+किमर्थं सरुजस्तेऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः
+ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता
+वयं धर्मं न जानीमस्तिर्यग्योनिं समाश्रिताः
+मनुष्या बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु
+क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु
+धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः
+न त्वं धर्मं विजानासि वृद्धा नोपासितास्त्वया
+अल्पबुद्धितया वन्यानुत्सादयसि यन्मृगान्
+ब्रूहि कस्त्वं किमर्थं वा वनं त्वमिदमागतः
+वर्जितं मानुषैर्भावैस्तथैव पुरुषैरपि
+अतः परमगम्योऽयं पर्वतः सुदुरारुहः
+विना सिद्धगतिं वीर गतिरत्र न विद्यते
+कारुण्यात्सौहृदाच्चैव वारये त्वां महाबल
+नातः परं त्वया शक्यं गन्तुमाश्वसिहि प्रभो
+इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च
+भक्षयित्वा निवर्तस्व ग्राह्यं यदि वचो मम
+वैशंपायन उवाच
+एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः
+भीमसेनस्तदा वीरः प्रोवाचामित्रकर्शनः
+को भवान्किंनिमित्तं वा वानरं वपुराश्रितः
+ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस्त्वानुपृच्छति
+कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः
+पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः
+स वाक्यं भीमसेनस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत्
+हनूमान्वायुतनयो वायुपुत्रमभाषत
+वानरोऽहं न ते मार्गं प्रदास्यामि यथेप्सितम्
+साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम्
+भीम उवाच
+वैशसं वास्तु यद्वान्यन्न त्वा पृच्छामि वानर
+प्रयच्छोत्तिष्ठ मार्गं मे मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम्
+हनूमानुवाच
+नास्ति शक्तिर्ममोत्थातुं व्याधिना क्लेशितो ह्यहम्
+यद्यवश्यं प्रयातव्यं लङ्घयित्वा प्रयाहि माम्
+भीम उवाच
+निर्गुणः परमात्मेति देहं ते व्याप्य तिष्ठति
+तमहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये
+यद्यागमैर्न विन्देयं तमहं भूतभावनम्
+क्रमेयं त्वां गिरिं चेमं हनूमानिव सागरम्
+हनू��ानुवाच
+क एष हनुमान्नाम सागरो येन लङ्घितः
+पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते
+भीम उवाच
+भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः
+रामायणेऽतिविख्यातः शूरो वानरपुंगवः
+रामपत्नीकृते येन शतयोजनमायतः
+सागरः प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लङ्घितः
+स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस्य तेजसा
+बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे
+उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मेऽद्य पौरुषम्
+मच्छासनमकुर्वाणं मा त्वा नेष्ये यमक्षयम्
+वैशंपायन उवाच
+विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण गर्वितम्
+हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत्
+प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयानघ
+ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम्
+सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना
+न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः
+उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम्
+नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः
+उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः
+स्विन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुं शशाक ह
+यत्नवानपि तु श्रीमाँल्लाङ्गूलोद्धरणोद्धुतः
+कपेः पार्श्वगतो भीमस्तस्थौ व्रीडादधोमुखः
+प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
+प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम
+सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः
+पृष्टः सन्कामया ब्रूहि कस्त्वं वानररूपधृक्
+हनूमानुवाच
+यत्ते मम परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम
+तत्सर्वमखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन
+अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा
+जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम वानरः
+सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम्
+सर्ववानरराजानौ सर्ववानरयूथपाः
+उपतस्थुर्महावीर्या मम चामित्रकर्शन
+सुग्रीवेणाभवत्प्रीतिरनिलस्याग्निना यथा
+निकृतः स ततो भ्रात्रा कस्मिंश्चित्कारणान्तरे
+ऋश्यमूके मया सार्धं सुग्रीवो न्यवसच्चिरम्
+अथ दाशरथिर्वीरो रामो नाम महाबलः
+विष्णुर्मानुषरूपेण चचार वसुधामिमाम्
+स पितुः प्रियमन्विच्छन्सहभार्यः सहानुजः
+सधनुर्धन्विनां श्रेष्ठो दण्डकारण्यमाश्रितः
+तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात्
+वञ्चयित्वा महाबुद्धिं मृगरूपेण राघवम्
+हृतदारः सह भ्रात्रा पत्नीं मार्गन्स राघवः
+दृष्टवाञ्शैलशिखरे सुग्रीवं वानरर्षभम्
+तेन तस्याभवत्सख्यं राघवस्य महात्मनः
+स हत्वा वालिनं राज्ये सुग्रीवं प्रत्यपादयत्
+स हरीन्प्रेषयामास सीतायाः परिमार्गणे
+ततो वानरकोटीभिर्यां वयं प्रस्थिता दिशम्
+तत्र प्रवृत्तिः सीताया गृध्रेण प्रतिपादिता
+ततोऽहं कार्यसिद्ध्यर्थं रामस्याक्लिष्टकर्मणः
+शतयोजनविस्तीर्णमर्णवं सहसाप्लुतः
+दृष्टा सा च मया देवी रावणस्य निवेशने
+प्रत्यागतश्चापि पुनर्नाम तत्र प्रकाश्य वै
+ततो रामेण वीरेण हत्वा तान्सर्वराक्षसान्
+पुनः प्रत्याहृता भार्या नष्टा वेदश्रुतिर्यथा
+ततः प्रतिष्ठिते रामे वीरोऽयं याचितो मया
+यावद्रामकथा वीर भवेल्लोकेषु शत्रुहन्
+तावज्जीवेयमित्येवं तथास्त्विति च सोऽब्रवीत्
+दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च
+राज्यं कारितवान्रामस्ततस्तु त्रिदिवं गतः
+तदिहाप्सरसस्तात गन्धर्वाश्च सदानघ
+तस्य वीरस्य चरितं गायन्त्यो रमयन्ति माम्
+अयं च मार्गो मर्त्यानामगम्यः कुरुनन्दन
+ततोऽहं रुद्धवान्मार्गं तवेमं देवसेवितम्
+धर्षयेद्वा शपेद्वापि मा कश्चिदिति भारत
+दिव्यो देवपथो ह्येष नात्र गच्छन्ति मानुषाः
+यदर्थमागतश्चासि तत्सरोऽभ्यर्ण एव हि
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान्
+प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः
+उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम्
+मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम्
+अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात्
+एवं तु कृतमिच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं मम
+यत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम्
+रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम्
+एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः
+एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत्
+न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित्
+कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न सांप्रतम्
+अन्यः कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरेऽपरः
+अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपमस्ति मे
+भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः
+कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे
+बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च
+तदलं तव तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह
+युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः
+भीम उवाच
+युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे
+धर्मकामार्थभावांश्च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ
+हनूमानुवाच
+कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः
+कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे
+न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाः
+ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम्
+देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः
+नासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयाः
+न सामयजुऋग्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी
+अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च
+न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः
+नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि पैशुनम्
+न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो नापि वैकृतम्
+न भयं न च संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः
+ततः परमकं ब्रह्म या गतिर्योगिनां परा
+आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा
+ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः
+कृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः
+समाश्रमं समाचारं समज्ञानमतीबलम्
+तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन्
+एकवेदसमायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः
+पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः
+चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना
+अकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम्
+आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः
+कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः
+एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम्
+त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन्सत्रं प्रवर्तते
+पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः
+सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रियाधर्मपरायणाः
+ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्च विविधाः क्रियाः
+त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः
+प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाः
+स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास्त्रेतायुगेऽभवन्
+द्वापरेऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते
+विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च
+ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे
+द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथापरे
+एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया
+तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा
+एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः
+सत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः
+सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवोऽभवन्
+कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा दैवतकारिताः
+यैरर्द्यमानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः
+कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे
+एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः
+पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः
+तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः
+वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा
+ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा
+उपद्रवाश्च वर्तन्ते आधयो व्याधयस्तथा
+युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः
+धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः
+लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः
+युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते
+एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते
+युगानुवर्तनं त्वेतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः
+यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम
+अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः
+एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
+युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम्
+भीम उवाच
+पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन
+यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः
+तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने
+भ्रातुः प्रियमभीप्सन्वै चकार सुमहद्वपुः
+देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः
+तद्रूपं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिः
+गिरेश्चोच्छ्रयमागम्य तस्थौ तत्र स वानरः
+समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः
+ताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः
+दीर्घलाङ्गूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः
+तद्रूपं महदालक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दनः
+विसिस्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः
+तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम्
+प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत्
+आबभाषे च हनुमान्भीमसेनं स्मयन्निव
+एतावदिह शक्तस्त्वं रूपं द्रष्टुं ममानघ
+वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसेप्सितम्
+भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा
+तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यमन्दरसंनिभम्
+दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः
+प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः
+कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम्
+दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो
+संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना
+न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम्
+अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम्
+विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान्मनसोऽद्य वै
+यद्रामस्त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणमभ्यगात्
+त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम्
+स्वबाहुबलमाश्रित्य विनाशयितुमोजसा
+न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते
+तव नैकस्य पर्याप��तो रावणः सगणो युधि
+एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान्प्लवगर्षभः
+प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा
+एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत
+भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः
+मया तु तस्मिन्निहते रावणे लोककण्टके
+कीर्तिर्नश्येद्राघवस्य तत एतदुपेक्षितम्
+तेन वीरेण हत्वा तु सगणं राक्षसाधिपम्
+आनीता स्वपुरं सीता लोके कीर्तिश्च स्थापिता
+तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः
+अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः
+एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते
+द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः
+न च ते तरसा कार्यः कुसुमावचयः स्वयम्
+दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः
+बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ
+दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत
+मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्ममनुपालय
+स्वधर्मस्थः परं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च
+न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च
+धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि
+अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितः
+विज्ञातव्यो विभागेन यत्र मुह्यन्त्यबुद्धयः
+आचारसंभवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताः
+वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः
+वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः
+बृहस्पत्युशनोक्तैश्च नयैर्धार्यन्ति मानवाः
+पण्याकरवणिज्याभिः कृष्याथो योनिपोषणैः
+वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैरेतैर्द्विजातिभिः
+त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम्
+ताभिः सम्यक्प्रयुक्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते
+सा चेद्धर्मक्रिया न स्यात्त्रयीधर्ममृते भुवि
+दण्डनीतिमृते चापि निर्मर्यादमिदं भवेत्
+वार्ताधर्मे ह्यवर्तन्त्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः
+सुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्ह्येतैर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः
+द्विजानाममृतं धर्मो ह्येकश्चैवैकवर्णिकः
+यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः
+याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां प्रतिग्रहः
+पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम्
+शुश्रूषा तु द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते
+भैक्षहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिनाम्
+क्षत्रधर्मोऽत्र कौन्तेय तव धर्माभिरक्षणम्
+स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः
+वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः
+सुस्थितः शास��ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते
+निग्रहानुग्रहैः सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते
+तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता
+तस्माद्देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च
+नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा
+राज्ञामुपायाश्चत्वारो बुद्धिमन्त्रः पराक्रमः
+निग्रहानुग्रहौ चैव दाक्ष्यं तत्कार्यसाधनम्
+साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च
+साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः
+मन्त्रमूला नयाः सर्वे चाराश्च भरतर्षभ
+सुमन्त्रितैर्नयैः सिद्धिस्तद्विदैः सह मन्त्रयेत्
+स्त्रिया मूढेन लुब्धेन बालेन लघुना तथा
+न मन्त्रयेत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम्
+मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत्
+स्निग्धैश्च नीतिविन्यासान्मूर्खान्सर्वत्र वर्जयेत्
+धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान्
+स्त्रीषु क्लीबान्नियुञ्जीत क्रूरान्क्रूरेषु कर्मसु
+स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवा
+बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम्
+बुद्ध्या सुप्रतिपन्नेषु कुर्यात्साधुपरिग्रहम्
+निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत्
+निग्रहे प्रग्रहे सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते
+तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता
+एष ते विहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः
+तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय
+तपोधर्मदमेज्याभिर्विप्रा यान्ति यथा दिवम्
+दानातिथ्यक्रियाधर्मैर्यान्ति वैश्याश्च सद्गतिम्
+क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः
+सम्यक्प्रणीय दण्डं हि कामद्वेषविवर्जिताः
+अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम्
+वैशंपायन उवाच
+ततः संहृत्य विपुलं तद्वपुः कामवर्धितम्
+भीमसेनं पुनर्दोर्भ्यां पर्यष्वजत वानरः
+परिष्वक्तस्य तस्याशु भ्रात्रा भीमस्य भारत
+श्रमो नाशमुपागच्छत्सर्वं चासीत्प्रदक्षिणम्
+ततः पुनरथोवाच पर्यश्रुनयनो हरिः
+भीममाभाष्य सौहार्दाद्बाष्पगद्गदया गिरा
+गच्छ वीर स्वमावासं स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरे
+इहस्थश्च कुरुश्रेष्ठ न निवेद्योऽस्मि कस्यचित्
+धनदस्यालयाच्चापि विसृष्टानां महाबल
+देशकाल इहायातुं देवगन्धर्वयोषिताम्
+ममापि सफलं चक्षुः स्मारितश्चास्मि राघवम्
+मानुषं गात्रसंस्पर्शं गत्वा भीम त्वया सह
+तदस्मद्दर्शनं वीर कौन्तेयामोघमस्तु ते
+भ्रातृत्वं त्वं पुरस्कृत्य वरं वरय भारत
+यदि तावन्मया क्षुद्रा गत्वा वारणसाह्वयम्
+धार्तराष्ट्रा निहन्तव्या यावदेतत्करोम्यहम्
+शिलया नगरं वा तन्मर्दितव्यं मया यदि
+यावदद्य करोम्येतत्कामं तव महाबल
+भीमसेनस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा तस्य महात्मनः
+प्रत्युवाच हनूमन्तं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
+कृतमेव त्वया सर्वं मम वानरपुंगव
+स्वस्ति तेऽस्तु महाबाहो क्षामये त्वां प्रसीद मे
+सनाथाः पाण्डवाः सर्वे त्वया नाथेन वीर्यवन्
+तवैव तेजसा सर्वान्विजेष्यामो वयं रिपून्
+एवमुक्तस्तु हनुमान्भीमसेनमभाषत
+भ्रातृत्वात्सौहृदाच्चापि करिष्यामि तव प्रियम्
+चमूं विगाह्य शत्रूणां शरशक्तिसमाकुलाम्
+यदा सिंहरवं वीर करिष्यसि महाबल
+तदाहं बृंहयिष्यामि स्वरवेण रवं तव
+विजयस्य ध्वजस्थश्च नादान्मोक्ष्यामि दारुणान्
+शत्रूणां ते प्राणहरानित्युक्त्वान्तरधीयत
+गते तस्मिन्हरिवरे भीमोऽपि बलिनां वरः
+तेन मार्गेण विपुलं व्यचरद्गन्धमादनम्
+अनुस्मरन्वपुस्तस्य श्रियं चाप्रतिमां भुवि
+माहात्म्यमनुभावं च स्मरन्दाशरथेर्ययौ
+स तानि रमणीयानि वनान्युपवनानि च
+विलोडयामास तदा सौगन्धिकवनेप्सया
+फुल्लपद्मविचित्राणि पुष्पितानि वनानि च
+मत्तवारणयूथानि पङ्कक्लिन्नानि भारत
+वर्षतामिव मेघानां वृन्दानि ददृशे तदा
+हरिणैश्चञ्चलापाङ्गैर्हरिणीसहितैर्वने
+सशष्पकवलैः श्रीमान्पथि दृष्टो द्रुतं ययौ
+महिषैश्च वराहैश्च शार्दूलैश्च निषेवितम्
+व्यपेतभीर्गिरिं शौर्याद्भीमसेनो व्यगाहत
+कुसुमानतशाखैश्च ताम्रपल्लवकोमलैः
+याच्यमान इवारण्ये द्रुमैर्मारुतकम्पितैः
+कृतपद्माञ्जलिपुटा मत्तषट्पदसेविताः
+प्रियतीर्थवना मार्गे पद्मिनीः समतिक्रमन्
+सज्जमानमनोदृष्टिः फुल्लेषु गिरिसानुषु
+द्रौपदीवाक्यपाथेयो भीमः शीघ्रतरं ययौ
+परिवृत्तेऽहनि ततः प्रकीर्णहरिणे वने
+काञ्चनैर्विमलैः पद्मैर्ददर्श विपुलां नदीम्
+मत्तकारण्डवयुतां चक्रवाकोपशोभिताम्
+रचितामिव तस्याद्रेर्मालां विमलपङ्कजाम्
+तस्यां नद्यां महासत्त्वः सौगन्धिकवनं महत्
+अपश्यत्प्रीतिजननं बालार्कसदृशद्युति
+तद्दृष्ट्वा लब्धकामः स मनसा पाण्डुनन्दनः
+वनवासपरिक्लिष्टां जगाम मनसा प्रियाम्
+वैशंपायन उवाच
+स गत्वा नलिनीं रम्यां राक्षसैरभिरक्षिताम्
+कैलासशिखरे रम्ये ददर्श शुभकानने
+कुबेर���वनाभ्याशे जातां पर्वतनिर्झरे
+सुरम्यां विपुलच्छायां नानाद्रुमलतावृताम्
+हरिताम्बुजसंछन्नां दिव्यां कनकपुष्कराम्
+पवित्रभूतां लोकस्य शुभामद्भुतदर्शनाम्
+तत्रामृतरसं शीतं लघु कुन्तीसुतः शुभम्
+ददर्श विमलं तोयं शिवं बहु च पाण्डवः
+तां तु पुष्करिणीं रम्यां पद्मसौगन्धिकायुताम्
+जातरूपमयैः पद्मैश्छन्नां परमगन्धिभिः
+वैडूर्यवरनालैश्च बहुचित्रैर्मनोहरैः
+हंसकारण्डवोद्धूतैः सृजद्भिरमलं रजः
+आक्रीडं यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः
+गन्धर्वैरप्सरोभिश्च देवैश्च परमार्चिताम्
+सेवितामृषिभिर्दिव्यां यक्षैः किंपुरुषैस्तथा
+राक्षसैः किंनरैश्चैव गुप्तां वैश्रवणेन च
+तां च दृष्ट्वैव कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः
+बभूव परमप्रीतो दिव्यं संप्रेक्ष्य तत्सरः
+तच्च क्रोधवशा नाम राक्षसा राजशासनात्
+रक्षन्ति शतसाहस्राश्चित्रायुधपरिच्छदाः
+ते तु दृष्ट्वैव कौन्तेयमजिनैः परिवारितम्
+रुक्माङ्गदधरं वीरं भीमं भीमपराक्रमम्
+सायुधं बद्धनिस्त्रिंशमशङ्कितमरिंदमम्
+पुष्करेप्सुमुपायान्तमन्योन्यमभिचुक्रुशुः
+अयं पुरुषशार्दूलः सायुधोऽजिनसंवृतः
+यच्चिकीर्षुरिह प्राप्तस्तत्संप्रष्टुमिहार्हथ
+ततः सर्वे महाबाहुं समासाद्य वृकोदरम्
+तेजोयुक्तमपृच्छन्त कस्त्वमाख्यातुमर्हसि
+मुनिवेषधरश्चासि चीरवासाश्च लक्ष्यसे
+यदर्थमसि संप्राप्तस्तदाचक्ष्व महाद्युते
+भीम उवाच
+पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मपुत्रादनन्तरः
+विशालां बदरीं प्राप्तो भ्रातृभिः सह राक्षसाः
+अपश्यत्तत्र पाञ्चाली सौगन्धिकमनुत्तमम्
+अनिलोढमितो नूनं सा बहूनि परीप्सति
+तस्या मामनवद्याङ्ग्या धर्मपत्न्याः प्रिये स्थितम्
+पुष्पाहारमिह प्राप्तं निबोधत निशाचराः
+राक्षसा ऊचुः
+आक्रीडोऽयं कुबेरस्य दयितः पुरुषर्षभ
+नेह शक्यं मनुष्येण विहर्तुं मर्त्यधर्मिणा
+देवर्षयस्तथा यक्षा देवाश्चात्र वृकोदर
+आमन्त्र्य यक्षप्रवरं पिबन्ति विहरन्ति च
+गन्धर्वाप्सरसश्चैव विहरन्त्यत्र पाण्डव
+अन्यायेनेह यः कश्चिदवमन्य धनेश्वरम्
+विहर्तुमिच्छेद्दुर्वृत्तः स विनश्येदसंशयम्
+तमनादृत्य पद्मानि जिहीर्षसि बलादितः
+धर्मराजस्य चात्मानं ब्रवीषि भ्रातरं कथम्
+भीम उवाच
+राक्षसास्तं न पश्यामि धनेश्वरमिहान्तिके
+दृष्ट्वापि च महाराजं नाहं याचितुमुत्सहे
+न हि याचन्ति राजान एष धर्मः सनातनः
+न चाहं हातुमिच्छामि क्षात्रधर्मं कथंचन
+इयं च नलिनी रम्या जाता पर्वतनिर्झरे
+नेयं भवनमासाद्य कुबेरस्य महात्मनः
+तुल्या हि सर्वभूतानामियं वैश्रवणस्य च
+एवंगतेषु द्रव्येषु कः कं याचितुमर्हति
+वैशंपायन उवाच
+इत्युक्त्वा राक्षसान्सर्वान्भीमसेनो व्यगाहत
+ततः स राक्षसैर्वाचा प्रतिषिद्धः प्रतापवान्
+मा मैवमिति सक्रोधैर्भर्त्सयद्भिः समन्ततः
+कदर्थीकृत्य तु स तान्राक्षसान्भीमविक्रमः
+व्यगाहत महातेजास्ते तं सर्वे न्यवारयन्
+गृह्णीत बध्नीत निकृन्ततेमं; पचाम खादाम च भीमसेनम्
+क्रुद्धा ब्रुवन्तोऽनुययुर्द्रुतं ते; शस्त्राणि चोद्यम्य विवृत्तनेत्राः
+ततः स गुर्वीं यमदण्डकल्पां; महागदां काञ्चनपट्टनद्धाम्
+प्रगृह्य तानभ्यपतत्तरस्वी; ततोऽब्रवीत्तिष्ठत तिष्ठतेति
+ते तं तदा तोमरपट्टिशाद्यै;र्व्याविध्य शस्त्रैः सहसाभिपेतुः
+जिघांसवः क्रोधवशाः सुभीमा; भीमं समन्तात्परिवव्रुरुग्राः
+वातेन कुन्त्यां बलवान्स जातः; शूरस्तरस्वी द्विषतां निहन्ता
+सत्ये च धर्मे च रतः सदैव; पराक्रमे शत्रुभिरप्रधृष्यः
+तेषां स मार्गान्विविधान्महात्मा; निहत्य शस्त्राणि च शात्रवाणाम्
+यथाप्रवीरान्निजघान वीरः; परःशतान्पुष्करिणीसमीपे
+ते तस्य वीर्यं च बलं च दृष्ट्वा; विद्याबलं बाहुबलं तथैव
+अशक्नुवन्तः सहिताः समन्ता;द्धतप्रवीराः सहसा निवृत्ताः
+विदीर्यमाणास्तत एव तूर्ण;माकाशमास्थाय विमूढसंज्ञाः
+कैलासशृङ्गाण्यभिदुद्रुवुस्ते; भीमार्दिताः क्रोधवशाः प्रभग्नाः
+स शक्रवद्दानवदैत्यसंघा;न्विक्रम्य जित्वा च रणेऽरिसंघान्
+विगाह्य तां पुष्करिणीं जितारिः; कामाय जग्राह ततोऽम्बुजानि
+ततः स पीत्वामृतकल्पमम्भो; भूयो बभूवोत्तमवीर्यतेजाः
+उत्पाट्य जग्राह ततोऽम्बुजानि; सौगन्धिकान्युत्तमगन्धवन्ति
+ततस्तु ते क्रोधवशाः समेत्य; धनेश्वरं भीमबलप्रणुन्नाः
+भीमस्य वीर्यं च बलं च संख्ये; यथावदाचख्युरतीव दीनाः
+तेषां वचस्तत्तु निशम्य देवः; प्रहस्य रक्षांशि ततोऽभ्युवाच
+गृह्णातु भीमो जलजानि कामं; कृष्णानिमित्तं विदितं ममैतत्
+ततोऽभ्यनुज्ञाय धनेश्वरं ते; जग्मुः कुरूणां प्रवरं विरोषाः
+भीमं च तस्यां ददृशुर्नलिन्यां; यथोपजोषं विहरन्तमेकम्
+वैशंपायन उवाच
+ततस्तानि महार्हाणि दिव्यानि भरतर्षभ
+ब��ूनि बहुरूपाणि विरजांसि समाददे
+ततो वायुर्महाञ्शीघ्रो नीचैः शर्करकर्षणः
+प्रादुरासीत्खरस्पर्शः संग्राममभिचोदयन्
+पपात महती चोल्का सनिर्घाता महाप्रभा
+निष्प्रभश्चाभवत्सूर्यश्छन्नरश्मिस्तमोवृतः
+निर्घातश्चाभवद्भीमो भीमे विक्रममास्थिते
+चचाल पृथिवी चापि पांसुवर्षं पपात च
+सलोहिता दिशश्चासन्खरवाचो मृगद्विजाः
+तमोवृतमभूत्सर्वं न प्रज्ञायत किंचन
+तदद्भुतमभिप्रेक्ष्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
+उवाच वदतां श्रेष्ठः कोऽस्मानभिभविष्यति
+सज्जीभवत भद्रं वः पाण्डवा युद्धदुर्मदाः
+यथारूपाणि पश्यामि स्वभ्यग्रो नः पराक्रमः
+एवमुक्त्वा ततो राजा वीक्षां चक्रे समन्ततः
+अपश्यमानो भीमं च धर्मराजो युधिष्ठिरः
+तत्र कृष्णां यमौ चैव समीपस्थानरिंदमः
+पप्रच्छ भ्रातरं भीमं भीमकर्माणमाहवे
+कच्चिन्न भीमः पाञ्चालि किंचित्कृत्यं चिकीर्षति
+कृतवानपि वा वीरः साहसं साहसप्रियः
+इमे ह्यकस्मादुत्पाता महासमरदर्शिनः
+दर्शयन्तो भयं तीव्रं प्रादुर्भूताः समन्ततः
+तं तथा वादिनं कृष्णा प्रत्युवाच मनस्विनी
+प्रिया प्रियं चिकीर्षन्ती महिषी चारुहासिनी
+यत्तत्सौगन्धिकं राजन्नाहृतं मातरिश्वना
+तन्मया भीमसेनस्य प्रीतयाद्योपपादितम्
+अपि चोक्तो मया वीरो यदि पश्येद्बहून्यपि
+तानि सर्वाण्युपादाय शीघ्रमागम्यतामिति
+स तु नूनं महाबाहुः प्रियार्थं मम पाण्डवः
+प्रागुदीचीं दिशं राजंस्तान्याहर्तुमितो गतः
+उक्तस्त्वेवं तया राजा यमाविदमथाब्रवीत्
+गच्छाम सहितास्तूर्णं येन यातो वृकोदरः
+वहन्तु राक्षसा विप्रान्यथाश्रान्तान्यथाकृशान्
+त्वमप्यमरसंकाश वह कृष्णां घटोत्कच
+व्यक्तं दूरमितो भीमः प्रविष्ट इति मे मतिः
+चिरं च तस्य कालोऽयं स च वायुसमो जवे
+तरस्वी वैनतेयस्य सदृशो भुवि लङ्घने
+उत्पतेदपि चाकाशं निपतेच्च यथेच्छकम्
+तमन्वियाम भवतां प्रभावाद्रजनीचराः
+पुरा स नापराध्नोति सिद्धानां ब्रह्मवादिनाम्
+तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे हैडिम्बप्रमुखास्तदा
+उद्देशज्ञाः कुबेरस्य नलिन्या भरतर्षभ
+आदाय पाण्डवांश्चैव तांश्च विप्राननेकशः
+लोमशेनैव सहिताः प्रययुः प्रीतमानसाः
+ते गत्वा सहिताः सर्वे ददृशुस्तत्र कानने
+प्रफुल्लपङ्कजवतीं नलिनीं सुमनोहराम्
+तं च भीमं महात्मानं तस्यास्तीरे व्यवस्थितम्
+ददृशुर्निहतांश्चैव यक्���ान्सुविपुलेक्षणान्
+उद्यम्य च गदां दोर्भ्यां नदीतीरे व्यवस्थितम्
+प्रजासंक्षेपसमये दण्डहस्तमिवान्तकम्
+तं दृष्ट्वा धर्मराजस्तु परिष्वज्य पुनः पुनः
+उवाच श्लक्ष्णया वाचा कौन्तेय किमिदं कृतम्
+साहसं बत भद्रं ते देवानामपि चाप्रियम्
+पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम्
+अनुशास्य च कौन्तेयं पद्मानि प्रतिगृह्य च
+तस्यामेव नलिन्यां ते विजह्रुरमरोपमाः
+एतस्मिन्नेव काले तु प्रगृहीतशिलायुधाः
+प्रादुरासन्महाकायास्तस्योद्यानस्य रक्षिणः
+ते दृष्ट्वा धर्मराजानं देवर्षिं चापि लोमशम्
+नकुलं सहदेवं च तथान्यान्ब्राह्मणर्षभान्
+विनयेनानताः सर्वे प्रणिपेतुश्च भारत
+सान्त्विता धर्मराजेन प्रसेदुः क्षणदाचराः
+विदिताश्च कुबेरस्य ततस्ते नरपुंगवाः
+ऊषुर्नातिचिरं कालं रममाणाः कुरूद्वहाः
+वैशंपायन उवाच
+ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतस्तत्र पाण्डवान्
+गतेषु तेषु रक्षःसु भीमसेनात्मजेऽपि च
+रहितान्भीमसेनेन कदाचित्तान्यदृच्छया
+जहार धर्मराजानं यमौ कृष्णां च राक्षसः
+ब्राह्मणो मन्त्रकुशलः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमः
+इति ब्रुवन्पाण्डवेयान्पर्युपास्ते स्म नित्यदा
+परीक्षमाणः पार्थानां कलापानि धनूंषि च
+अन्तरं समभिप्रेप्सुर्नाम्ना ख्यातो जटासुरः
+स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थमरिंदमे
+अन्यद्रूपं समास्थाय विकृतं भैरवं महत्
+गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि द्रौपदीं परिगृह्य च
+प्रातिष्ठत स दुष्टात्मा त्रीन्गृहीत्वा च पाण्डवान्
+सहदेवस्तु यत्नेन ततोऽपक्रम्य पाण्डवः
+आक्रन्दद्भीमसेनं वै येन यातो महाबलः
+तमब्रवीद्धर्मराजो ह्रियमाणो युधिष्ठिरः
+धर्मस्ते हीयते मूढ न चैनं समवेक्षसे
+येऽन्ये केचिन्मनुष्येषु तिर्यग्योनिगता अपि
+गन्धर्वयक्षरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा
+मनुष्यानुपजीवन्ति ततस्त्वमुपजीवसि
+समृद्ध्या ह्यस्य लोकस्य लोको युष्माकमृध्यते
+इमं च लोकं शोचन्तमनुशोचन्ति देवताः
+पूज्यमानाश्च वर्धन्ते हव्यकव्यैर्यथाविधि
+वयं राष्ट्रस्य गोप्तारो रक्षितारश्च राक्षस
+राष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम्
+न च राजावमन्तव्यो रक्षसा जात्वनागसि
+अणुरप्यपचारश्च नास्त्यस्माकं नराशन
+द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित्
+येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः
+स त्वं प्रतिश्रयेऽस्माकं पूज्यमानः सुखोषितः
+भुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथमस्माञ्जिहीर्षसि
+एवमेव वृथाचारो वृथावृद्धो वृथामतिः
+वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि
+अथ चेद्दुष्टबुद्धिस्त्वं सर्वैर्धर्मैर्विवर्जितः
+प्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदीं हर
+अथ चेत्त्वमविज्ञाय इदं कर्म करिष्यसि
+अधर्मं चाप्यकीर्तिं च लोके प्राप्स्यसि केवलम्
+एतामद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुषीम्
+विषमेतत्समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया
+ततो युधिष्ठिरस्तस्य भारिकः समपद्यत
+स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगोऽभवत्
+अथाब्रवीद्द्रौपदीं च नकुलं च युधिष्ठिरः
+मा भैष्ट राक्षसान्मूढाद्गतिरस्य मया हृता
+नातिदूरे महाबाहुर्भविता पवनात्मजः
+अस्मिन्मुहूर्ते संप्राप्ते न भविष्यति राक्षसः
+सहदेवस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतसम्
+उवाच वचनं राजन्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
+राजन्किं नाम तत्कृत्यं क्षत्रियस्यास्त्यतोऽधिकम्
+यद्युद्धेऽभिमुखः प्राणांस्त्यजेच्छत्रूञ्जयेत वा
+एष चास्मान्वयं चैनं युध्यमानाः परंतप
+सूदयेम महाबाहो देशकालो ह्ययं नृप
+क्षत्रधर्मस्य संप्राप्तः कालः सत्यपराक्रम
+जयन्तः पात्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम्
+राक्षसे जीवमानेऽद्य रविरस्तमियाद्यदि
+नाहं ब्रूयां पुनर्जातु क्षत्रियोऽस्मीति भारत
+भो भो राक्षस तिष्ठस्व सहदेवोऽस्मि पाण्डवः
+हत्वा वा मां नयस्वैनान्हतो वाद्येह स्वप्स्यसि
+तथैव तस्मिन्ब्रुवति भीमसेनो यदृच्छया
+प्रादृश्यत महाबाहुः सवज्र इव वासवः
+सोऽपश्यद्भ्रातरौ तत्र द्रौपदीं च यशस्विनीम्
+क्षितिस्थं सहदेवं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा
+मार्गाच्च राक्षसं मूढं कालोपहतचेतसम्
+भ्रमन्तं तत्र तत्रैव दैवेन विनिवारितम्
+भ्रातॄंस्तान्ह्रियतो दृष्ट्वा द्रौपदीं च महाबलः
+क्रोधमाहारयद्भीमो राक्षसं चेदमब्रवीत्
+विज्ञातोऽसि मया पूर्वं चेष्टञ्शस्त्रपरीक्षणे
+आस्था तु त्वयि मे नास्ति यतोऽसि न हतस्तदा
+ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम्
+प्रियेषु चरमाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम्
+अतिथिं ब्रह्मरूपं च कथं हन्यामनागसम्
+राक्षसं मन्यमानोऽपि यो हन्यान्नरकं व्रजेत्
+अपक्वस्य च कालेन वधस्तव न विद्यते
+नूनमद्यासि संपक्वो यथा ते मतिरीदृशी
+दत्ता कृष्णापहरण�� कालेनाद्भुतकर्मणा
+बडिशोऽयं त्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितः
+मत्स्योऽम्भसीव स्यूतास्यः कथं मेऽद्य गमिष्यसि
+यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च ते
+न तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयोः
+एवमुक्तस्तु भीमेन राक्षसः कालचोदितः
+भीत उत्सृज्य तान्सर्वान्युद्धाय समुपस्थितः
+अब्रवीच्च पुनर्भीमं रोषात्प्रस्फुरिताधरः
+न मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बनम्
+श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणे
+तेषामद्य करिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम्
+एवमुक्तस्ततो भीमः सृक्किणी परिसंलिहन्
+स्मयमान इव क्रोधात्साक्षात्कालान्तकोपमः
+बाहुसंरम्भमेवेच्छन्नभिदुद्राव राक्षसम्
+राक्षसोऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनमवस्थितम्
+अभिदुद्राव संरब्धो बलो वज्रधरं यथा
+वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणे
+माद्रीपुत्रावभिक्रुद्धावुभावप्यभ्यधावताम्
+न्यवारयत्तौ प्रहसन्कुन्तीपुत्रो वृकोदरः
+शक्तोऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वमिति चाब्रवीत्
+आत्मना भ्रातृभिश्चाहं धर्मेण सुकृतेन च
+इष्टेन च शपे राजन्सूदयिष्यामि राक्षसम्
+इत्येवमुक्त्वा तौ वीरौ स्पर्धमानौ परस्परम्
+बाहुभिः समसज्जेतामुभौ रक्षोवृकोदरौ
+तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्भीमरक्षसोः
+अमृष्यमाणयोः संख्ये देवदानवयोरिव
+आरुज्यारुज्य तौ वृक्षानन्योन्यमभिजघ्नतुः
+जीमूताविव घर्मान्ते विनदन्तौ महाबलौ
+बभञ्जतुर्महावृक्षानूरुभिर्बलिनां वरौ
+अन्योन्येनाभिसंरब्धौ परस्परजयैषिणौ
+तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम्
+वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः
+आविध्याविध्य तौ वृक्षान्मुहूर्तमितरेतरम्
+ताडयामासतुरुभौ विनदन्तौ मुहुर्मुहुः
+तस्मिन्देशे यदा वृक्षाः सर्व एव निपातिताः
+पुञ्जीकृताश्च शतशः परस्परवधेप्सया
+तदा शिलाः समादाय मुहूर्तमिव भारत
+महाभ्रैरिव शैलेन्द्रौ युयुधाते महाबलौ
+उग्राभिरुग्ररूपाभिर्बृहतीभिः परस्परम्
+वज्रैरिव महावेगैराजघ्नतुरमर्षणौ
+अभिहत्य च भूयस्तावन्योन्यं बलदर्पितौ
+भुजाभ्यां परिगृह्याथ चकर्षाते गजाविव
+मुष्टिभिश्च महाघोरैरन्योन्यमभिपेततुः
+तयोश्चटचटाशब्दो बभूव सुमहात्मनोः
+ततः संहृत्य मुष्टिं तु पञ्चशीर्षमिवोरगम्
+वेगेनाभ्यहनद्भीमो राक्षसस्य शिरोधराम्
+ततः श्रान्तं तु तद्रक्षो भीमसेनभुजाहतम्
+सुपरिश्रान्तमालक्ष्य भीमसेनोऽभ्यवर्तत
+तत एनं महाबाहुर्बाहुभ्याममरोपमः
+समुत्क्षिप्य बलाद्भीमो निष्पिपेष महीतले
+तस्य गात्राणि सर्वाणि चूर्णयामास पाण्डवः
+अरत्निना चाभिहत्य शिरः कायादपाहरत्
+संदष्टोष्ठं विवृत्ताक्षं फलं वृन्तादिव च्युतम्
+जटासुरस्य तु शिरो भीमसेनबलाद्धृतम्
+पपात रुधिरादिग्धं संदष्टदशनच्छदम्
+तं निहत्य महेष्वासो युधिष्ठिरमुपागमत्
+स्तूयमानो द्विजाग्र्यैस्तैर्मरुद्भिरिव वासवः
+वैशंपायन उवाच
+निहते राक्षसे तस्मिन्पुनर्नारायणाश्रमम्
+अभ्येत्य राजा कौन्तेयो निवासमकरोत्प्रभुः
+स समानीय तान्सर्वान्भ्रातॄनित्यब्रवीद्वचः
+द्रौपद्या सहितान्काले संस्मरन्भ्रातरं जयम्
+समाश्चतस्रोऽभिगताः शिवेन चरतां वने
+कृतोद्देशश्च बीभत्सुः पञ्चमीमभितः समाम्
+प्राप्य पर्वतराजानं श्वेतं शिखरिणां वरम्
+तत्रापि च कृतोद्देशः समागमदिदृक्षुभिः
+कृतश्च समयस्तेन पार्थेनामिततेजसा
+पञ्च वर्षाणि वत्स्यामि विद्यार्थीति पुरा मयि
+तत्र गाण्डीवधन्वानमवाप्तास्त्रमरिंदमम्
+देवलोकादिमं लोकं द्रक्ष्यामः पुनरागतम्
+इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्सर्वानामन्त्रयत पाण्डवः
+कारणं चैव तत्तेषामाचचक्षे तपस्विनाम्
+तमुग्रतपसः प्रीताः कृत्वा पार्थं प्रदक्षिणम्
+ब्राह्मणास्तेऽन्वमोदन्त शिवेन कुशलेन च
+सुखोदर्कमिमं क्लेशमचिराद्भरतर्षभ
+क्षत्रधर्मेण धर्मज्ञ तीर्त्वा गां पालयिष्यसि
+तत्तु राजा वचस्तेषां प्रतिगृह्य तपस्विनाम्
+प्रतस्थे सह विप्रैस्तैर्भ्रातृभिश्च परंतपः
+द्रौपद्या सहितः श्रीमान्हैडिम्बेयादिभिस्तथा
+राक्षसैरनुयातश्च लोमशेनाभिरक्षितः
+क्वचिज्जगाम पद्भ्यां तु राक्षसैरुह्यते क्वचित्
+तत्र तत्र महातेजा भ्रातृभिः सह सुव्रतः
+ततो युधिष्ठिरो राजा बहून्क्लेशान्विचिन्तयन्
+सिंहव्याघ्रगजाकीर्णामुदीचीं प्रययौ दिशम्
+अवेक्षमाणः कैलासं मैनाकं चैव पर्वतम्
+गन्धमादनपादांश्च मेरुं चापि शिलोच्चयम्
+उपर्युपरि शैलस्य बह्वीश्च सरितः शिवाः
+प्रस्थं हिमवतः पुण्यं ययौ सप्तदशेऽहनि
+ददृशुः पाण्डवा राजन्गन्धमादनमन्तिकात्
+पृष्ठे हिमवतः पुण्ये नानाद्रुमलतायुते
+सलिलावर्तसंजातैः पुष्पितैश्च महीरुहैः
+समावृतं पुण्यतममाश्रमं वृषपर्वणः
+तमुपक्रम्य राजर्षिं धर्मा��्मानमरिंदमाः
+पाण्डवा वृषपर्वाणमवन्दन्त गतक्लमाः
+अभ्यनन्दत्स राजर्षिः पुत्रवद्भरतर्षभान्
+पूजिताश्चावसंस्तत्र सप्तरात्रमरिंदमाः
+अष्टमेऽहनि संप्राप्ते तमृषिं लोकविश्रुतम्
+आमन्त्र्य वृषपर्वाणं प्रस्थानं समरोचयन्
+एकैकशश्च तान्विप्रान्निवेद्य वृषपर्वणे
+न्यासभूतान्यथाकालं बन्धूनिव सुसत्कृतान्
+ततस्ते वरवस्त्राणि शुभान्याभरणानि च
+न्यदधुः पाण्डवास्तस्मिन्नाश्रमे वृषपर्वणः
+अतीतानागते विद्वान्कुशलः सर्वधर्मवित्
+अन्वशासत्स धर्मज्ञः पुत्रवद्भरतर्षभान्
+तेऽनुज्ञाता महात्मानः प्रययुर्दिशमुत्तराम्
+कृष्णया सहिता वीरा ब्राह्मणैश्च महात्मभिः
+तान्प्रस्थितानन्वगच्छद्वृषपर्वा महीपतिः
+उपन्यस्य महातेजा विप्रेभ्यः पाण्डवांस्तदा
+अनुसंसाध्य कौन्तेयानाशीर्भिरभिनन्द्य च
+वृषपर्वा निववृते पन्थानमुपदिश्य च
+नानामृगगणैर्जुष्टं कौन्तेयः सत्यविक्रमः
+पदातिर्भ्रातृभिः सार्धं प्रातिष्ठत युधिष्ठिरः
+नानाद्रुमनिरोधेषु वसन्तः शैलसानुषु
+पर्वतं विविशुः श्वेतं चतुर्थेऽहनि पाण्डवाः
+महाभ्रघनसंकाशं सलिलोपहितं शुभम्
+मणिकाञ्चनरम्यं च शैलं नानासमुच्छ्रयम्
+ते समासाद्य पन्थानं यथोक्तं वृषपर्वणा
+अनुसस्रुर्यथोद्देशं पश्यन्तो विविधान्नगान्
+उपर्युपरि शैलस्य गुहाः परमदुर्गमाः
+सुदुर्गमांस्ते सुबहून्सुखेनैवाभिचक्रमुः
+धौम्यः कृष्णा च पार्थाश्च लोमशश्च महानृषिः
+अगमन्सहितास्तत्र न कश्चिदवहीयते
+ते मृगद्विजसंघुष्टं नानाद्विजसमाकुलम्
+शाखामृगगणैश्चैव सेवितं सुमनोहरम्
+पुण्यं पद्मसरोपेतं सपल्वलमहावनम्
+उपतस्थुर्महावीर्या माल्यवन्तं महागिरिम्
+ततः किंपुरुषावासं सिद्धचारणसेवितम्
+ददृशुर्हृष्टरोमाणः पर्वतं गन्धमादनम्
+विद्याधरानुचरितं किंनरीभिस्तथैव च
+गजसिंहसमाकीर्णमुदीर्णशरभायुतम्
+उपेतमन्यैश्च तदा मृगैर्मृदुनिनादिभिः
+ते गन्धमादनवनं तन्नन्दनवनोपमम्
+मुदिताः पाण्डुतनया मनोहृदयनन्दनम्
+विविशुः क्रमशो वीरा अरण्यं शुभकाननम्
+द्रौपदीसहिता वीरास्तैश्च विप्रैर्महात्मभिः
+शृण्वन्तः प्रीतिजननान्वल्गून्मदकलाञ्शुभान्
+श्रोत्ररम्यान्सुमधुराञ्शब्दान्खगमुखेरितान्
+सर्वर्तुफलभाराढ्यान्सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान्
+पश्यन्तः पादपांश्चापि फलभारावनामि��ान्
+आम्रानाम्रातकान्फुल्लान्नारिकेलान्सतिन्दुकान्
+अजातकांस्तथा जीरान्दाडिमान्बीजपूरकान्
+पनसाँल्लिकुचान्मोचान्खर्जूरानाम्रवेतसान्
+पारावतांस्तथा क्षौद्रान्नीपांश्चापि मनोरमान्
+बिल्वान्कपित्थाञ्जम्बूंश्च काश्मरीर्बदरीस्तथा
+प्लक्षानुदुम्बरवटानश्वत्थान्क्षीरिणस्तथा
+भल्लातकानामलकान्हरीतकबिभीतकान्
+इङ्गुदान्करवीरांश्च तिन्दुकांश्च महाफलान्
+एतानन्यांश्च विविधान्गन्धमादनसानुषु
+फलैरमृतकल्पैस्तानाचितान्स्वादुभिस्तरून्
+तथैव चम्पकाशोकान्केतकान्बकुलांस्तथा
+पुंनागान्सप्तपर्णांश्च कर्णिकारान्सकेतकान्
+पाटलान्कुटजान्रम्यान्मन्दारेन्दीवरांस्तथा
+पारिजातान्कोविदारान्देवदारुतरूंस्तथा
+शालांस्तालांस्तमालांश्च प्रियालान्बकुलांस्तथा
+शाल्मलीः किंशुकाशोकाञ्शिंशपांस्तरलांस्तथा
+चकोरैः शतपत्रैश्च भृङ्गराजैस्तथा शुकैः
+कोकिलैः कलविङ्कैश्च हारीतैर्जीवजीवकैः
+प्रियव्रतैश्चातकैश्च तथान्यैर्विविधैः खगैः
+श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश्चाप्यधिष्ठितान्
+सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च
+कुमुदैः पुण्डरीकैश्च तथा कोकनदोत्पलैः
+कह्लारैः कमलैश्चैव आचितानि समन्ततः
+कदम्बैश्चक्रवाकैश्च कुररैर्जलकुक्कुटैः
+कारण्डवैः प्लवैर्हंसैर्बकैर्मद्गुभिरेव च
+एतैश्चान्यैश्च कीर्णानि समन्ताज्जलचारिभिः
+हृष्टैस्तथा तामरसरसासवमदालसैः
+पद्मोदरच्युतरजःकिञ्जल्कारुणरञ्जितैः
+मधुरस्वरैर्मधुकरैर्विरुतान्कमलाकरान्
+पश्यन्तस्ते मनोरम्यान्गन्धमादनसानुषु
+तथैव पद्मषण्डैश्च मण्डितेषु समन्ततः
+शिखण्डिनीभिः सहिताँल्लतामण्डपकेषु च
+मेघतूर्यरवोद्दाममदनाकुलितान्भृशम्
+कृत्वैव केकामधुरं संगीतमधुरस्वरम्
+चित्रान्कलापान्विस्तीर्य सविलासान्मदालसान्
+मयूरान्ददृशुश्चित्रान्नृत्यतो वनलासकान्
+कान्ताभिः सहितानन्यानपश्यन्रमतः सुखम्
+वल्लीलतासंकटेषु कटकेषु स्थितांस्तथा
+कांश्चिच्छकुनजातांश्च विटपेषूत्कटानपि
+कलापरचिताटोपान्विचित्रमुकुटानिव
+विवरेषु तरूणां च मुदितान्ददृशुश्च ते
+सिन्धुवारानथोद्दामान्मन्मथस्येव तोमरान्
+सुवर्णकुसुमाकीर्णान्गिरीणां शिखरेषु च
+कर्णिकारान्विरचितान्कर्णपूरानिवोत्तमान्
+अथापश्यन्कुरबकान्वनराजिषु पुष��पितान्
+कामवश्योत्सुककरान्कामस्येव शरोत्करान्
+तथैव वनराजीनामुदारान्रचितानिव
+विराजमानांस्तेऽपश्यंस्तिलकांस्तिलकानिव
+तथानङ्गशराकारान्सहकारान्मनोरमान्
+अपश्यन्भ्रमरारावान्मञ्जरीभिर्विराजितान्
+हिरण्यसदृशैः पुष्पैर्दावाग्निसदृशैरपि
+लोहितैरञ्जनाभैश्च वैडूर्यसदृशैरपि
+तथा शालांस्तमालांश्च पाटल्यो बकुलानि च
+माला इव समासक्ताः शैलानां शिखरेषु च
+एवं क्रमेण ते वीरा वीक्षमाणाः समन्ततः
+गजसंघसमाबाधं सिंहव्याघ्रसमायुतम्
+शरभोन्नादसंघुष्टं नानारावनिनादितम्
+सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं गन्धमादनसानुषु
+पीता भास्वरवर्णाभा बभूवुर्वनराजयः
+नात्र कण्टकिनः केचिन्नात्र केचिदपुष्पिताः
+स्निग्धपत्रफला वृक्षा गन्धमादनसानुषु
+विमलस्फटिकाभानि पाण्डुरच्छदनैर्द्विजैः
+राजहंसैरुपेतानि सारसाभिरुतानि च
+सरांसि सरितः पार्थाः पश्यन्तः शैलसानुषु
+पद्मोत्पलविचित्राणि सुखस्पर्शजलानि च
+गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च
+अतीव वृक्षा राजन्ते पुष्पिताः शैलसानुषु
+एते चान्ये च बहवस्तत्र काननजा द्रुमाः
+लताश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलोच्चयाः
+युधिष्ठिरस्तु तान्वृक्षान्पश्यमानो नगोत्तमे
+भीमसेनमिदं वाक्यमब्रवीन्मधुराक्षरम्
+पश्य भीम शुभान्देशान्देवाक्रीडान्समन्ततः
+अमानुषगतिं प्राप्ताः संसिद्धाः स्म वृकोदर
+लताभिश्चैव बह्वीभिः पुष्पिताः पादपोत्तमाः
+संश्लिष्टाः पार्थ शोभन्ते गन्धमादनसानुषु
+शिखण्डिनीभिश्चरतां सहितानां शिखण्डिनाम्
+नर्दतां शृणु निर्घोषं भीम पर्वतसानुषु
+चकोराः शतपत्राश्च मत्तकोकिलशारिकाः
+पत्रिणः पुष्पितानेतान्संश्लिष्यन्ति महाद्रुमान्
+रक्तपीतारुणाः पार्थ पादपाग्रगता द्विजाः
+परस्परमुदीक्षन्ते बहवो जीवजीवकाः
+हरितारुणवर्णानां शाद्वलानां समन्ततः
+सारसाः प्रतिदृश्यन्ते शैलप्रस्रवणेष्वपि
+वदन्ति मधुरा वाचः सर्वभूतमनोनुगाः
+भृङ्गराजोपचक्राश्च लोहपृष्ठाश्च पत्रिणः
+चतुर्विषाणाः पद्माभाः कुञ्जराः सकरेणवः
+एते वैडूर्यवर्णाभं क्षोभयन्ति महत्सरः
+बहुतालसमुत्सेधाः शैलशृङ्गात्परिच्युताः
+नानाप्रस्रवणेभ्यश्च वारिधाराः पतन्त्यमूः
+भास्कराभप्रभा भीम शारदाभ्रघनोपमाः
+शोभयन्ति महाशैलं नानारजतधातवः
+क्वचिदञ्जनवर्णाभाः क्वचित्काञ्चनसंनिभाः
+धातवो हरितालस्य क्वचिद्धिङ्गुलकस्य च
+मनःशिलागुहाश्चैव संध्याभ्रनिकरोपमाः
+शशलोहितवर्णाभाः क्वचिद्गैरिकधातवः
+सितासिताभ्रप्रतिमा बालसूर्यसमप्रभाः
+एते बहुविधाः शैलं शोभयन्ति महाप्रभाः
+गन्धर्वाः सह कान्ताभिर्यथोक्तं वृषपर्वणा
+दृश्यन्ते शैलशृङ्गेषु पार्थ किंपुरुषैः सह
+गीतानां तलतालानां यथा साम्नां च निस्वनः
+श्रूयते बहुधा भीम सर्वभूतमनोहरः
+महागङ्गामुदीक्षस्व पुण्यां देवनदीं शुभाम्
+कलहंसगणैर्जुष्टामृषिकिंनरसेविताम्
+धातुभिश्च सरिद्भिश्च किंनरैर्मृगपक्षिभिः
+गन्धर्वैरप्सरोभिश्च काननैश्च मनोरमैः
+व्यालैश्च विविधाकारैः शतशीर्षैः समन्ततः
+उपेतं पश्य कौन्तेय शैलराजमरिंदम
+ते प्रीतमनसः शूराः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम्
+नातृप्यन्पर्वतेन्द्रस्य दर्शनेन परंतपाः
+उपेतमथ माल्यैश्च फलवद्भिश्च पादपैः
+आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेराश्रमं ददृशुस्तदा
+ततस्तं तीव्रतपसं कृशं धमनिसंततम्
+पारगं सर्वधर्माणामार्ष्टिषेणमुपागमन्
+वैशंपायन उवाच
+युधिष्ठिरस्तमासाद्य तपसा दग्धकिल्बिषम्
+अभ्यवादयत प्रीतः शिरसा नाम कीर्तयन्
+ततः कृष्णा च भीमश्च यमौ चापि यशस्विनौ
+शिरोभिः प्राप्य राजर्षिं परिवार्योपतस्थिरे
+तथैव धौम्यो धर्मज्ञः पाण्डवानां पुरोहितः
+यथान्यायमुपाक्रान्तस्तमृषिं संशितव्रतम्
+अन्वजानात्स धर्मज्ञो मुनिर्दिव्येन चक्षुषा
+पाण्डोः पुत्रान्कुरुश्रेष्ठानास्यतामिति चाब्रवीत्
+कुरूणामृषभं प्राज्ञं पूजयित्वा महातपाः
+सह भ्रातृभिरासीनं पर्यपृच्छदनामयम्
+नानृते कुरुषे भावं कच्चिद्धर्मे च वर्तसे
+मतापित्रोश्च ते वृत्तिः कच्चित्पार्थ न सीदति
+कच्चित्ते गुरवः सर्वे वृद्धा वैद्याश्च पूजिताः
+कच्चिन्न कुरुषे भावं पार्थ पापेषु कर्मसु
+सुकृतं प्रतिकर्तुं च कच्चिद्धातुं च दुष्कृतम्
+यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासि न च कत्थसे
+यथार्हं मानिताः कच्चित्त्वया नन्दन्ति साधवः
+वनेष्वपि वसन्कच्चिद्धर्ममेवानुवर्तसे
+कच्चिद्धौम्यस्त्वदाचारैर्न पार्थ परितप्यते
+दानधर्मतपःशौचैरार्जवेन तितिक्षया
+पितृपैतामहं वृत्तं कच्चित्पार्थानुवर्तसे
+कच्चिद्राजर्षियातेन पथा गच्छसि पाण्डव
+स्वे स्वे किल कुले जाते पुत्रे नप्तरि वा पुनः
+पितरः पितृलोकस्थाः शोचन्ति च हसन्ति च
+किं न्वस्य ���ुष्कृतेऽस्माभिः संप्राप्तव्यं भविष्यति
+किं चास्य सुकृतेऽस्माभिः प्राप्तव्यमिति शोभनम्
+पिता माता तथैवाग्निर्गुरुरात्मा च पञ्चमः
+यस्यैते पूजिताः पार्थ तस्य लोकावुभौ जितौ
+अब्भक्षा वायुभक्षाश्च प्लवमाना विहायसा
+जुषन्ते पर्वतश्रेष्ठमृषयः पर्वसंधिषु
+कामिनः सह कान्ताभिः परस्परमनुव्रताः
+दृश्यन्ते शैलशृङ्गस्थास्तथा किंपुरुषा नृप
+अरजांसि च वासांसि वसानाः कौशिकानि च
+दृश्यन्ते बहवः पार्थ गन्धर्वाप्सरसां गणाः
+विद्याधरगणाश्चैव स्रग्विणः प्रियदर्शनाः
+महोरगगणाश्चैव सुपर्णाश्चोरगादयः
+अस्य चोपरि शैलस्य श्रूयते पर्वसंधिषु
+भेरीपणवशङ्खानां मृदङ्गानां च निस्वनः
+इहस्थैरेव तत्सर्वं श्रोतव्यं भरतर्षभाः
+न कार्या वः कथंचित्स्यात्तत्राभिसरणे मतिः
+न चाप्यतः परं शक्यं गन्तुं भरतसत्तमाः
+विहारो ह्यत्र देवानाममानुषगतिस्तु सा
+ईषच्चपलकर्माणं मनुष्यमिह भारत
+द्विषन्ति सर्वभूतानि ताडयन्ति च राक्षसाः
+अभ्यतिक्रम्य शिखरं शैलस्यास्य युधिष्ठिर
+गतिः परमसिद्धानां देवर्षीणां प्रकाशते
+चापलादिह गच्छन्तं पार्थ यानमतः परम्
+अयःशूलादिभिर्घ्नन्ति राक्षसाः शत्रुसूदन
+अप्सरोभिः परिवृतः समृद्ध्या नरवाहनः
+इह वैश्रवणस्तात पर्वसंधिषु दृश्यते
+शिखरे तं समासीनमधिपं सर्वरक्षसाम्
+प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि भानुमन्तमिवोदितम्
+देवदानवसिद्धानां तथा वैश्रवणस्य च
+गिरेः शिखरमुद्यानमिदं भरतसत्तम
+उपासीनस्य धनदं तुम्बुरोः पर्वसंधिषु
+गीतसामस्वनस्तात श्रूयते गन्धमादने
+एतदेवंविधं चित्रमिह तात युधिष्ठिर
+प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि बहुशः पर्वसंधिषु
+भुञ्जानाः सर्वभोज्यानि रसवन्ति फलानि च
+वसध्वं पाण्डवश्रेष्ठा यावदर्जुनदर्शनम्
+न तात चपलैर्भाव्यमिह प्राप्तैः कथंचन
+उषित्वेह यथाकामं यथाश्रद्धं विहृत्य च
+ततः शस्त्रभृतां श्रेष्ठ पृथिवीं पालयिष्यसि
+जनमेजय उवाच
+पाण्डोः पुत्रा महात्मानः सर्वे दिव्यपराक्रमाः
+कियन्तं कालमवसन्पर्वते गन्धमादने
+कानि चाभ्यवहार्याणि तत्र तेषां महात्मनाम्
+वसतां लोकवीराणामासंस्तद्ब्रूहि सत्तम
+विस्तरेण च मे शंस भीमसेनपराक्रमम्
+यद्यच्चक्रे महाबाहुस्तस्मिन्हैमवते गिरौ
+न खल्वासीत्पुनर्युद्धं तस्य यक्षैर्द्विजोत्तम
+कच्चित्समागमस्तेषामासीद्वैश्रवणेन च
+तत्र ह्यायाति धनद आर्ष्टिषेणो यथाब्रवीत्
+एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन
+न हि मे शृण्वतस्तृप्तिरस्ति तेषां विचेष्टितम्
+वैशंपायन उवाच
+एतदात्महितं श्रुत्वा तस्याप्रतिमतेजसः
+शासनं सततं चक्रुस्तथैव भरतर्षभाः
+भुञ्जाना मुनिभोज्यानि रसवन्ति फलानि च
+शुद्धबाणहतानां च मृगाणां पिशितान्यपि
+मेध्यानि हिमवत्पृष्ठे मधूनि विविधानि च
+एवं ते न्यवसंस्तत्र पाण्डवा भरतर्षभाः
+तथा निवसतां तेषां पञ्चमं वर्षमभ्यगात्
+शृण्वतां लोमशोक्तानि वाक्यानि विविधानि च
+कृत्यकाल उपस्थास्य इति चोक्त्वा घटोत्कचः
+राक्षसैः सहितः सर्वैः पूर्वमेव गतः प्रभो
+आर्ष्टिषेणाश्रमे तेषां वसतां वै महात्मनाम्
+अगच्छन्बहवो मासाः पश्यतां महदद्भुतम्
+तैस्तत्र रममाणैश्च विहरद्भिश्च पाण्डवैः
+प्रीतिमन्तो महाभागा मुनयश्चारणास्तथा
+आजग्मुः पाण्डवान्द्रष्टुं सिद्धात्मानो यतव्रताः
+तैस्तैः सह कथाश्चक्रुर्दिव्या भरतसत्तमाः
+ततः कतिपयाहस्य महाह्रदनिवासिनम्
+ऋद्धिमन्तं महानागं सुपर्णः सहसाहरत्
+प्राकम्पत महाशैलः प्रामृद्यन्त महाद्रुमाः
+ददृशुः सर्वभूतानि पाण्डवाश्च तदद्भुतम्
+ततः शैलोत्तमस्याग्रात्पाण्डवान्प्रति मारुतः
+अवहत्सर्वमाल्यानि गन्धवन्ति शुभानि च
+तत्र पुष्पाणि दिव्यानि सुहृद्भिः सह पाण्डवाः
+ददृशुः पञ्च वर्णानि द्रौपदी च यशस्विनी
+भीमसेनं ततः कृष्णा काले वचनमब्रवीत्
+विविक्ते पर्वतोद्देशे सुखासीनं महाभुजम्
+सुपर्णानिलवेगेन श्वसनेन महाबलात्
+पञ्चवर्णानि पात्यन्ते पुष्पाणि भरतर्षभ
+प्रत्यक्षं सर्वभूतानां नदीमश्वरथां प्रति
+खाण्डवे सत्यसंधेन भ्रात्रा तव नरेश्वर
+गन्धर्वोरगरक्षांसि वासवश्च निवारितः
+हता मायाविनश्चोग्रा धनुः प्राप्तं च गाण्डिवम्
+तवापि सुमहत्तेजो महद्बाहुबलं च ते
+अविषह्यमनाधृष्यं शतक्रतुबलोपमम्
+त्वद्बाहुबलवेगेन त्रासिताः सर्वराक्षसाः
+हित्वा शैलं प्रपद्यन्तां भीमसेन दिशो दश
+ततः शैलोत्तमस्याग्रं चित्रमाल्यधरं शिवम्
+व्यपेतभयसंमोहाः पश्यन्तु सुहृदस्तव
+एवं प्रणिहितं भीम चिरात्प्रभृति मे मनः
+द्रष्टुमिच्छामि शैलाग्रं त्वद्बाहुबलमाश्रिता
+ततः क्षिप्तमिवात्मानं द्रौपद्या स परंतपः
+नामृष्यत महाबाहुः प्रहारमिव सद्गवः
+सिंहर्षभगतिः श्रीमानुदारः कनकप्रभः
+मनस्वी बलवान्दृप्तो मानी शूरश्च पाण्डवः
+लोहिताक्षः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः
+सिंहदंष्ट्रो बृहत्स्कन्धः शालपोत इवोद्गतः
+महात्मा चारुसर्वाङ्गः कम्बुग्रीवो महाभुजः
+रुक्मपृष्ठं धनुः खड्गं तूणांश्चापि परामृशत्
+केसरीव यथोत्सिक्तः प्रभिन्न इव वारणः
+व्यपेतभयसंमोहः शैलमभ्यपतद्बली
+तं मृगेन्द्रमिवायान्तं प्रभिन्नमिव वारणम्
+ददृशुः सर्वभूतानि बाणखड्गधनुर्धरम्
+द्रौपद्या वर्धयन्हर्षं गदामादाय पाण्डवः
+व्यपेतभयसंमोहः शैलराजं समाविशत्
+न ग्लानिर्न च कातर्यं न वैक्लव्यं न मत्सरः
+कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः
+तदेकायनमासाद्य विषमं भीमदर्शनम्
+बहुतालोच्छ्रयं शृङ्गमारुरोह महाबलः
+स किंनरमहानागमुनिगन्धर्वराक्षसान्
+हर्षयन्पर्वतस्याग्रमाससाद महाबलः
+तत्र वैश्रवणावासं ददर्श भरतर्षभः
+काञ्चनैः स्फाटिकाकारैर्वेश्मभिः समलंकृतम्
+मोदयन्सर्वभूतानि गन्धमादनसंभवः
+सर्वगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ
+चित्रा विविधवर्णाभाश्चित्रमञ्जरिधारिणः
+अचिन्त्या विविधास्तत्र द्रुमाः परमशोभनाः
+रत्नजालपरिक्षिप्तं चित्रमाल्यधरं शिवम्
+राक्षसाधिपतेः स्थानं ददर्श भरतर्षभः
+गदाखड्गधनुष्पाणिः समभित्यक्तजीवितः
+भीमसेनो महाबाहुस्तस्थौ गिरिरिवाचलः
+ततः शङ्खमुपाध्मासीद्द्विषतां लोमहर्षणम्
+ज्याघोषतलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयत्
+ततः संहृष्टरोमाणः शब्दं तमभिदुद्रुवुः
+यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः
+गदापरिघनिस्त्रिंशशक्तिशूलपरश्वधाः
+प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः
+ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत
+तैः प्रयुक्तान्महाकायैः शक्तिशूलपरश्वधान्
+भल्लैर्भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस्ततः
+अन्तरिक्षचराणां च भूमिष्ठानां च गर्जताम्
+शरैर्विव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः
+सा लोहितमहावृष्टिरभ्यवर्षन्महाबलम्
+कायेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः
+भीमबाहुबलोत्सृष्टैर्बहुधा यक्षरक्षसाम्
+विनिकृत्तान्यदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च
+प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम्
+ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यमभ्रगणैरिव
+स रश्मिभिरिवादित्यः शरैररिनिघातिभिः
+सर्वानार्छन्महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः
+अभितर्जयमानाश्च रुवन्तश्च महारवान्
+न मोहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः
+ते शरैः क्षतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः
+भीममार्तस्वरं चक्रुर्विप्रकीर्णमहायुधाः
+उत्सृज्य ते गदाशूलानसिशक्तिपरश्वधान्
+दक्षिणां दिशमाजग्मुस्त्रासिता दृढधन्वना
+तत्र शूलगदापाणिर्व्यूढोरस्को महाभुजः
+सखा वैश्रवणस्यासीन्मणिमान्नाम राक्षसः
+अदर्शयदधीकारं पौरुषं च महाबलः
+स तान्दृष्ट्वा परावृत्तान्स्मयमान इवाब्रवीत्
+एकेन बहवः संख्ये मानुषेण पराजिताः
+प्राप्य वैश्रवणावासं किं वक्ष्यथ धनेश्वरम्
+एवमाभाष्य तान्सर्वान्न्यवर्तत स राक्षसः
+शक्तिशूलगदापाणिरभ्यधावच्च पाण्डवम्
+तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम्
+वत्सदन्तैस्त्रिभिः पार्श्वे भीमसेनः समर्पयत्
+मणिमानपि संक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं गदाम्
+प्राहिणोद्भीमसेनाय परिक्षिप्य महाबलः
+विद्युद्रूपां महाघोरामाकाशे महतीं गदाम्
+शरैर्बहुभिरभ्यर्छद्भीमसेनः शिलाशितैः
+प्रत्यहन्यन्त ते सर्वे गदामासाद्य सायकाः
+न वेगं धारयामासुर्गदावेगस्य वेगिताः
+गदायुद्धसमाचारं बुध्यमानः स वीर्यवान्
+व्यंसयामास तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः
+ततः शक्तिं महाघोरां रुक्मदण्डामयस्मयीम्
+तस्मिन्नेवान्तरे धीमान्प्रजहाराथ राक्षसः
+सा भुजं भीमनिर्ह्रादा भित्त्वा भीमस्य दक्षिणम्
+साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि
+सोऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्यामितपराक्रमः
+गदां जग्राह कौरव्यो गदायुद्धविशारदः
+तां प्रगृह्योन्नदन्भीमः सर्वशैक्यायसीं गदाम्
+तरसा सोऽभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम्
+दीप्यमानं महाशूलं प्रगृह्य मणिमानपि
+प्राहिणोद्भीमसेनाय वेगेन महता नदन्
+भङ्क्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविशारदः
+अभिदुद्राव तं तूर्णं गरुत्मानिव पन्नगम्
+सोऽन्तरिक्षमभिप्लुत्य विधूय सहसा गदाम्
+प्रचिक्षेप महाबाहुर्विनद्य रणमूर्धनि
+सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विसृष्टा वातरंहसा
+हत्वा रक्षः क्षितिं प्राप्य कृत्येव निपपात ह
+तं राक्षसं भीमबलं भीमसेनेन पातितम्
+ददृशुः सर्वभूतानि सिंहेनेव गवां पतिम्
+तं प्रेक्ष्य निहतं भूमौ हतशेषा निशाचराः
+भीममार्तस्वरं कृत्वा जग्मुः प्राचीं दिशं प्रति
+वैशंपायन उवाच
+श्रुत्वा बहुविधैः शब्दैर्नाद्यमाना गिरेर्गुहाः
+अजातशत्रुः कौन्तेयो माद्रीपुत्रावुभावपि
+धौम्यः कृष्णा च विप्राश्च सर्वे च सुहृदस्तथा
+भीमसेनमपश्यन्तः सर्वे विमनसोऽभवन्
+द्रौपदीमार्ष्टिषेणाय प्रदाय तु महारथाः
+सहिताः सायुधाः शूराः शैलमारुरुहुस्तदा
+ततः संप्राप्य शैलाग्रं वीक्षमाणा महारथाः
+ददृशुस्ते महेष्वासा भीमसेनमरिंदमम्
+स्फुरतश्च महाकायान्गतसत्त्वांश्च राक्षसान्
+महाबलान्महाघोरान्भीमसेनेन पातितान्
+शुशुभे स महाबाहुर्गदाखड्गधनुर्धरः
+निहत्य समरे सर्वान्दानवान्मघवानिव
+ततस्ते समतिक्रम्य परिष्वज्य वृकोदरम्
+तत्रोपविविशुः पार्थाः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम्
+तैश्चतुर्भिर्महेष्वासैर्गिरिशृङ्गमशोभत
+लोकपालैर्महाभागैर्दिवं देववरैरिव
+कुबेरसदनं दृष्ट्वा राक्षसांश्च निपातितान्
+भ्राता भ्रातरमासीनमभ्यभाषत पाण्डवम्
+साहसाद्यदि वा मोहाद्भीम पापमिदं कृतम्
+नैतत्ते सदृशं वीर मुनेरिव मृषावचः
+राजद्विष्टं न कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः
+त्रिदशानामिदं द्विष्टं भीमसेन त्वया कृतम्
+अर्थधर्मावनादृत्य यः पापे कुरुते मनः
+कर्मणां पार्थ पापानां स फलं विन्दते ध्रुवम्
+पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम्
+एवमुक्त्वा स धर्मात्मा भ्राता भ्रातरमच्युतम्
+अर्थतत्त्वविभागज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+विरराम महातेजास्तमेवार्थं विचिन्तयन्
+ततस्तु हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः
+सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति
+ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम्
+भीममार्तस्वरं चक्रुर्भीमसेनभयार्दिताः
+न्यस्तशस्त्रायुधाः श्रान्ताः शोणिताक्तपरिच्छदाः
+प्रकीर्णमूर्धजा राजन्यक्षाधिपतिमब्रुवन्
+गदापरिघनिस्त्रिंशतोमरप्रासयोधिनः
+राक्षसा निहताः सर्वे तव देव पुरःसराः
+प्रमृद्य तरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर
+एकेन सहिताः संख्ये हताः क्रोधवशा गणाः
+प्रवरा रक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च धनाधिप
+शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः
+लब्धः शैलो वयं मुक्ता मणिमांस्ते सखा हतः
+मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यदनन्तरम्
+स तच्छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः
+कोपसंरक्तनयनः कथमित्यब्रवीद्वचः
+द्वितीयमपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वा धनेश्वरः
+चुक्रोध यक्षाधिपतिर्युज्यतामिति चाब्रवीत्
+अथाभ्रघनसंकाशं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम्
+हयैः संयोजयामासुर्गान्धर्वैरुत्तमं रथम्
+तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः
+तेजोबलजवोपे��ा नानारत्नविभूषिताः
+शोभमाना रथे युक्तास्तरिष्यन्त इवाशुगाः
+हर्षयामासुरन्योन्यमिङ्गितैर्विजयावहैः
+स तमास्थाय भगवान्राजराजो महारथम्
+प्रययौ देवगन्धर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः
+तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वयक्षधनाधिपम्
+रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः
+सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतायुताः
+जवेन महता वीराः परिवार्योपतस्थिरे
+तं महान्तमुपायान्तं धनेश्वरमुपान्तिके
+ददृशुर्हृष्टरोमाणः पाण्डवाः प्रियदर्शनम्
+कुबेरस्तु महासत्त्वान्पाण्डोः पुत्रान्महारथान्
+आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशान्दृष्ट्वा प्रीतोऽभवत्तदा
+ते पक्षिण इवोत्पत्य गिरेः शृङ्गं महाजवाः
+तस्थुस्तेषां समभ्याशे धनेश्वरपुरःसराः
+ततस्तं हृष्टमनसं पाण्डवान्प्रति भारत
+समीक्ष्य यक्षगन्धर्वा निर्विकारा व्यवस्थिताः
+पाण्डवाश्च महात्मानः प्रणम्य धनदं प्रभुम्
+नकुलः सहदेवश्च धर्मपुत्रश्च धर्मवित्
+अपराद्धमिवात्मानं मन्यमाना महारथाः
+तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे परिवार्य धनेश्वरम्
+शय्यासनवरं श्रीमत्पुष्पकं विश्वकर्मणा
+विहितं चित्रपर्यन्तमातिष्ठत धनाधिपः
+तमासीनं महाकायाः शङ्कुकर्णा महाजवाः
+उपोपविविशुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः
+शतशश्चापि गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः
+परिवार्योपतिष्ठन्त यथा देवाः शतक्रतुम्
+काञ्चनीं शिरसा बिभ्रद्भीमसेनः स्रजं शुभाम्
+बाणखड्गधनुष्पाणिरुदैक्षत धनाधिपम्
+न भीर्भीमस्य न ग्लानिर्विक्षतस्यापि राक्षसैः
+आसीत्तस्यामवस्थायां कुबेरमपि पश्यतः
+आददानं शितान्बाणान्योद्धुकाममवस्थितम्
+दृष्ट्वा भीमं धर्मसुतमब्रवीन्नरवाहनः
+विदुस्त्वां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम्
+निर्भयश्चापि शैलाग्रे वस त्वं सह बन्धुभिः
+न च मन्युस्त्वया कार्यो भीमसेनस्य पाण्डव
+कालेनैते हताः पूर्वं निमित्तमनुजस्तव
+व्रीडा चात्र न कर्तव्या साहसं यदिदं कृतम्
+दृष्टश्चापि सुरैः पूर्वं विनाशो यक्षरक्षसाम्
+न भीमसेने कोपो मे प्रीतोऽस्मि भरतर्षभ
+कर्मणानेन भीमस्य मम तुष्टिरभूत्पुरा
+एवमुक्त्वा तु राजानं भीमसेनमभाषत
+नैतन्मनसि मे तात वर्तते कुरुसत्तम
+यदिदं साहसं भीम कृष्णार्थे कृतवानसि
+मामनादृत्य देवांश्च विनाशं यक्षरक्षसाम्
+स्वबाहुबलमाश्रित्य तेनाहं प्रीतिमांस्त्वयि
+शापादस्मि विनिर्म���क्तो घोरादद्य वृकोदर
+अहं पूर्वमगस्त्येन क्रुद्धेन परमर्षिणा
+शप्तोऽपराधे कस्मिंश्चित्तस्यैषा निष्कृतिः कृता
+दृष्टो हि मम संक्लेशः पुरा पाण्डवनन्दन
+न तवात्रापराधोऽस्ति कथंचिदपि शत्रुहन्
+युधिष्ठिर उवाच
+कथं शप्तोऽसि भगवन्नगस्त्येन महात्मना
+श्रोतुमिच्छाम्यहं देव तवैतच्छापकारणम्
+इदं चाश्चर्यभूतं मे यत्क्रोधात्तस्य धीमतः
+तदैव त्वं न निर्दग्धः सबलः सपदानुगः
+वैश्रवण उवाच
+देवतानामभून्मन्त्रः कुशवत्यां नरेश्वर
+वृतस्तत्राहमगमं महापद्मशतैस्त्रिभिः
+यक्षाणां घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम्
+अध्वन्यहमथापश्यमगस्त्यमृषिसत्तमम्
+उग्रं तपस्तपस्यन्तं यमुनातीरमाश्रितम्
+नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशोभितम्
+तमूर्ध्वबाहुं दृष्ट्वा तु सूर्यस्याभिमुखं स्थितम्
+तेजोराशिं दीप्यमानं हुताशनमिवैधितम्
+राक्षसाधिपतिः श्रीमान्मणिमान्नाम मे सखा
+मौर्ख्यादज्ञानभावाच्च दर्पान्मोहाच्च भारत
+न्यष्ठीवदाकाशगतो महर्षेस्तस्य मूर्धनि
+स कोपान्मामुवाचेदं दिशः सर्वा दहन्निव
+मामवज्ञाय दुष्टात्मा यस्मादेष सखा तव
+धर्षणां कृतवानेतां पश्यतस्ते धनेश्वर
+तस्मात्सहैभिः सैन्यैस्ते वधं प्राप्स्यति मानुषात्
+त्वं चाप्येभिर्हतैः सैन्यैः क्लेशं प्राप्स्यसि दुर्मते
+तमेव मानुषं दृष्ट्वा किल्बिषाद्विप्रमोक्ष्यसे
+सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम्
+न शापं प्राप्स्यते घोरं गच्छ तेऽऽज्ञां करिष्यति
+एष शापो मया प्राप्तः प्राक्तस्मादृषिसत्तमात्
+स भीमेन महाराज भ्रात्रा तव विमोक्षितः
+वैश्रवण उवाच
+युधिष्ठिर धृतिर्दाक्ष्यं देशकालौ पराक्रमः
+लोकतन्त्रविधानानामेष पञ्चविधो विधिः
+धृतिमन्तश्च दक्षाश्च स्वे स्वे कर्मणि भारत
+पराक्रमविधानज्ञा नराः कृतयुगेऽभवन्
+धृतिमान्देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानवित्
+क्षत्रियः क्षत्रियश्रेष्ठ पृथिवीमनुशास्ति वै
+य एवं वर्तते पार्थ पुरुषः सर्वकर्मसु
+स लोके लभते वीर यशः प्रेत्य च सद्गतिम्
+देशकालान्तरप्रेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम्
+संप्राप्तस्त्रिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह
+पापात्मा पापबुद्धिर्यः पापमेवानुवर्तते
+कर्मणामविभागज्ञः प्रेत्य चेह च नश्यति
+अकालज्ञः सुदुर्मेधाः कार्याणामविशेषवित्
+वृथाचारसमारम्भः प्रेत्य चेह च नश्यति
+साहसे वर्तमानानां निकृतीनां दुरात्मनाम्
+सर्वसामर्थ्यलिप्सूनां पापो भवति निश्चयः
+अधर्मज्ञोऽवलिप्तश्च बालबुद्धिरमर्षणः
+निर्भयो भीमसेनोऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ
+आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेः प्राप्य भूयस्त्वमाश्रमम्
+तामिस्रं प्रथमं पक्षं वीतशोकभयो वस
+अलकाः सह गन्धर्वैर्यक्षैश्च सह राक्षसैः
+मन्नियुक्ता मनुष्येन्द्र सर्वे च गिरिवासिनः
+रक्षन्तु त्वा महाबाहो सहितं द्विजसत्तमैः
+साहसेषु च संतिष्ठन्निह शैले वृकोदरः
+वार्यतां साध्वयं राजंस्त्वया धर्मभृतां वर
+इतः परं च राजेन्द्र द्रक्ष्यन्ति वनगोचराः
+उपस्थास्यन्ति च सदा रक्षिष्यन्ति च सर्वशः
+तथैव चान्नपानानि स्वादूनि च बहूनि च
+उपस्थास्यन्ति वो गृह्य मत्प्रेष्याः पुरुषर्षभ
+यथा जिष्णुर्महेन्द्रस्य यथा वायोर्वृकोदरः
+धर्मस्य त्वं यथा तात योगोत्पन्नो निजः सुतः
+आत्मजावात्मसंपन्नौ यमौ चोभौ यथाश्विनोः
+रक्ष्यास्तद्वन्ममापीह यूयं सर्वे युधिष्ठिर
+अर्थतत्त्वविभागज्ञः सर्वधर्मविशेषवित्
+भीमसेनादवरजः फल्गुनः कुशली दिवि
+याः काश्चन मता लोकेष्वग्र्याः परमसंपदः
+जन्मप्रभृति ताः सर्वाः स्थितास्तात धनंजये
+दमो दानं बलं बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम्
+एतान्यपि महासत्त्वे स्थितान्यमिततेजसि
+न मोहात्कुरुते जिष्णुः कर्म पाण्डव गर्हितम्
+न पार्थस्य मृषोक्तानि कथयन्ति नरा नृषु
+स देवपितृगन्धर्वैः कुरूणां कीर्तिवर्धनः
+मानितः कुरुतेऽस्त्राणि शक्रसद्मनि भारत
+योऽसौ सर्वान्महीपालान्धर्मेण वशमानयत्
+स शंतनुर्महातेजाः पितुस्तव पितामहः
+प्रीयते पार्थ पार्थेन दिवि गाण्डीवधन्वना
+सम्यक्चासौ महावीर्यः कुलधुर्य इव स्थितः
+पितॄन्देवांस्तथा विप्रान्पूजयित्वा महायशाः
+सप्त मुख्यान्महामेधानाहरद्यमुनां प्रति
+अधिराजः स राजंस्त्वां शंतनुः प्रपितामहः
+स्वर्गजिच्छक्रलोकस्थः कुशलं परिपृच्छति
+वैशंपायन उवाच
+ततः शक्तिं गदां खड्गं धनुश्च भरतर्षभ
+प्राध्वं कृत्वा नमश्चक्रे कुबेराय वृकोदरः
+ततोऽब्रवीद्धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम्
+मानहा भव शत्रूणां सुहृदां नन्दिवर्धनः
+स्वेषु वेश्मसु रम्येषु वसतामित्रतापनाः
+कामानुपहरिष्यन्ति यक्षा वो भरतर्षभाः
+शीघ्रमेव गुडाकेशः कृतास्त्रः पुरुषर्षभः
+साक्षान्मघवता सृष्टः संप्राप्स्यति धनंजयः
+एवमुत्तमकर्माणमनुशिष्य युधिष्ठिरम्
+अस्तं गिरिवरश्रेष्ठं प्रययौ गुह्यकाधिपः
+तं परिस्तोमसंकीर्णैर्नानारत्नविभूषितैः
+यानैरनुययुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः
+पक्षिणामिव निर्घोषः कुबेरसदनं प्रति
+बभूव परमाश्वानामैरावतपथे यताम्
+ते जग्मुस्तूर्णमाकाशं धनाधिपतिवाजिनः
+प्रकर्षन्त इवाभ्राणि पिबन्त इव मारुतम्
+ततस्तानि शरीराणि गतसत्त्वानि रक्षसाम्
+अपाकृष्यन्त शैलाग्राद्धनाधिपतिशासनात्
+तेषां हि शापकालोऽसौ कृतोऽगस्त्येन धीमता
+समरे निहतास्तस्मात्सर्वे मणिमता सह
+पाण्डवास्तु महात्मानस्तेषु वेश्मसु तां क्षपाम्
+सुखमूषुर्गतोद्वेगाः पूजिताः सर्वराक्षसैः
+वैशंपायन उवाच
+ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकमरिंदम
+आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत
+तेऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह
+ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तानपूजयन्
+ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे
+प्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत्
+असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति
+शैलराजो महाराज मन्दरोऽभिविराजते
+इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षतः
+पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चोपशोभिताम्
+एतदाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च
+ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः
+अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः
+ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः
+यमस्तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः
+प्रेतसत्त्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम्
+एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम्
+प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम्
+यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति
+अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः
+एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम्
+आवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति
+उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान्
+महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः
+यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव तिष्ठते च प्रजापतिः
+भूतात्मा विसृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम्
+यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान्
+तेषामपि महामेरुः स्थानं शिवमनामयम्
+अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरत्रोदयन्ति च
+सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा
+देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम्
+यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः
+यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम्
+अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम्
+ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते
+देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं शिवम्
+अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः
+स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः
+तद्वै ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति नोऽपि च
+स्वयं विभुरदीनात्मा तत्र ह्यभिविराजते
+यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम्
+परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः
+योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः
+तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत
+स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम्
+ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर
+एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपि
+कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम्
+अस्तं प्राप्य ततः संध्यामतिक्रम्य दिवाकरः
+उदीचीं भजते काष्ठां दिशमेष विभावसुः
+स मेरुमनुवृत्तः सन्पुनर्गच्छति पाण्डव
+प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः
+स मासं विभजन्कालं बहुधा पर्वसंधिषु
+तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति
+एवमेष परिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः
+भावयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम्
+तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत्
+मार्गमेतदसंबाधमादित्यः परिवर्तते
+सिसृक्षुः शिशिराण्येष दक्षिणां भजते दिशम्
+ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरमृच्छति
+स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा
+तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन्विभावसुः
+ततः स्वेदः क्लमस्तन्द्री ग्लानिश्च भजते नरान्
+प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्यभीक्ष्णं च निषेव्यते
+एवमेतदनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान्
+पुनः सृजति वर्षाणि भगवान्भावयन्प्रजाः
+वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान्
+वर्धयन्सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते
+एवमेष चरन्पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः
+प्रकर्षन्सर्वभूतानि सविता परिवर्तते
+संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव
+आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः
+विभजन्सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत
+अहोरात्रान्कलाः काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः
+वैशंपायन उवाच
+तस्मिन्नगेन्द्रे वसतां तु तेषां; महात्मनां सद्व्रतमास्थितानाम्
+रतिः प्रमोदश्च बभूव तेषा;माकाङ्क्षतां दर्शनमर्जुनस्य
+तान्वीर्ययुक्तान्सुविशुद्धसत्त्वां;स्तेजस्विनः सत्यधृतिप्रधानान्
+संप्रीयमाणा बहवोऽभिजग्मु;र्गन्धर्वसंघाश्च महर्षयश्च
+तं पादपैः पुष्पधरैरुपेतं; नगोत्तमं प्राप्य महारथानाम्
+मनःप्रसादः परमो बभूव; यथा दिवं प्राप्य मरुद्गणानाम्
+मयूरहंसस्वननादितानि; पुष्पोपकीर्णानि महाचलस्य
+शृङ्गाणि सानूनि च पश्यमाना; गिरेः परं हर्षमवाप्य तस्थुः
+साक्षात्कुबेरेण कृताश्च तस्मि;न्नगोत्तमे संवृतकूलरोधसः
+कादम्बकारण्डवहंसजुष्टाः; पद्माकुलाः पुष्करिणीरपश्यन्
+क्रीडाप्रदेशांश्च समृद्धरूपा;न्सुचित्रमाल्यावृतजातशोभान्
+मणिप्रवेकान्सुमनोहरांश्च; यथा भवेयुर्धनदस्य राज्ञः
+अनेकवर्णैश्च सुगन्धिभिश्च; महाद्रुमैः संततमभ्रमालिभिः
+तपःप्रधानाः सततं चरन्तः; शृङ्गं गिरेश्चिन्तयितुं न शेकुः
+स्वतेजसा तस्य नगोत्तमस्य; महौषधीनां च तथा प्रभावात्
+विभक्तभावो न बभूव कश्चि;दहर्निशानां पुरुषप्रवीर
+यमास्थितः स्थावरजङ्गमानि; विभावसुर्भावयतेऽमितौजाः
+तस्योदयं चास्तमयं च वीरा;स्तत्र स्थितास्ते ददृशुर्नृसिंहाः
+रवेस्तमिस्रागमनिर्गमांस्ते; तथोदयं चास्तमयं च वीराः
+समावृताः प्रेक्ष्य तमोनुदस्य; गभस्तिजालैः प्रदिशो दिशश्च
+स्वाध्यायवन्तः सततक्रियाश्च; धर्मप्रधानाश्च शुचिव्रताश्च
+सत्ये स्थितास्तस्य महारथस्य; सत्यव्रतस्यागमनप्रतीक्षाः
+इहैव हर्षोऽस्तु समागतानां; क्षिप्रं कृतास्त्रेण धनंजयेन
+इति ब्रुवन्तः परमाशिषस्ते; पार्थास्तपोयोगपरा बभूवुः
+दृष्ट्वा विचित्राणि गिरौ वनानि; किरीटिनं चिन्तयतामभीक्ष्णम्
+बभूव रात्रिर्दिवसश्च तेषां; संवत्सरेणैव समानरूपः
+यदैव धौम्यानुमते महात्मा; कृत्वा जटाः प्रव्रजितः स जिष्णुः
+तदैव तेषां न बभूव हर्षः; कुतो रतिस्तद्गतमानसानाम्
+भ्रातुर्नियोगात्तु युधिष्ठिरस्य; वनादसौ वारणमत्तगामी
+यत्काम्यकात्प्रव्रजितः स जिष्णु;स्तदैव ते शोकहता बभूवुः
+तथा तु तं चिन्तयतां सिताश्व;मस्त्रार्थिनं वासवमभ्युपेतम्
+मासोऽथ कृच्छ्रेण तदा व्यतीत;स्तस्मिन्नगे भारत भारतानाम्
+ततः कदाचिद्धरिसंप्रयुक्तं; महेन्द्रवाहं सहसोपयातम्
+विद्युत्प्रभं प्रेक्ष्य महारथानां; हर्षोऽर्जुनं चिन्तयतां बभूव
+स दीप्यमानः सहसान्तरिक्षं; प्रकाशयन्मातलिसंगृहीतः
+बभौ महोल्केव घनान्तरस्था; शिखेव चाग्नेर्ज्वलिता विधूमा
+तमा���्थितः संददृशे किरीटी; स्रग्वी वराण्याभरणानि बिभ्रत्
+धनंजयो वज्रधरप्रभावः; श्रिया ज्वलन्पर्वतमाजगाम
+स शैलमासाद्य किरीटमाली; महेन्द्रवाहादवरुह्य तस्मात्
+धौम्यस्य पादावभिवाद्य पूर्व;मजातशत्रोस्तदनन्तरं च
+वृकोदरस्यापि ववन्द पादौ; माद्रीसुताभ्यामभिवादितश्च
+समेत्य कृष्णां परिसान्त्व्य चैनां; प्रह्वोऽभवद्भ्रातुरुपह्वरे सः
+बभूव तेषां परमः प्रहर्ष;स्तेनाप्रमेयेण समागतानाम्
+स चापि तान्प्रेक्ष्य किरीटमाली; ननन्द राजानमभिप्रशंसन्
+यमास्थितः सप्त जघान पूगा;न्दितेः सुतानां नमुचेर्निहन्ता
+तमिन्द्रवाहं समुपेत्य पार्थाः; प्रदक्षिणं चक्रुरदीनसत्त्वाः
+ते मातलेश्चक्रुरतीव हृष्टाः; सत्कारमग्र्यं सुरराजतुल्यम्
+सर्वं यथावच्च दिवौकसस्ता;न्पप्रच्छुरेनं कुरुराजपुत्राः
+तानप्यसौ मातलिरभ्यनन्द;त्पितेव पुत्राननुशिष्य चैनान्
+ययौ रथेनाप्रतिमप्रभेण; पुनः सकाशं त्रिदिवेश्वरस्य
+गते तु तस्मिन्वरदेववाहे; शक्रात्मजः सर्वरिपुप्रमाथी
+शक्रेण दत्तानि ददौ महात्मा; महाधनान्युत्तमरूपवन्ति
+दिवाकराभाणि विभूषणानि; प्रीतः प्रियायै सुतसोममात्रे
+ततः स तेषां कुरुपुंगवानां; तेषां च सूर्याग्निसमप्रभाणाम्
+विप्रर्षभाणामुपविश्य मध्ये; सर्वं यथावत्कथयां बभूव
+एवं मयास्त्राण्युपशिक्षितानि; शक्राच्च वाताच्च शिवाच्च साक्षात्
+तथैव शीलेन समाधिना च; प्रीताः सुरा मे सहिताः सहेन्द्राः
+संक्षेपतो वै स विशुद्धकर्मा; तेभ्यः समाख्याय दिवि प्रवेशम्
+माद्रीसुताभ्यां सहितः किरीटी; सुष्वाप तामावसतिं प्रतीतः
+वैशंपायन उवाच
+एतस्मिन्नेव काले तु सर्ववादित्रनिस्वनः
+बभूव तुमुलः शब्दस्त्वन्तरिक्षे दिवौकसाम्
+रथनेमिस्वनश्चैव घण्टाशब्दश्च भारत
+पृथग्व्यालमृगाणां च पक्षिणां चैव सर्वशः
+तं समन्तादनुययुर्गन्धर्वाप्सरसस्तथा
+विमानैः सूर्यसंकाशैर्देवराजमरिंदमम्
+ततः स हरिभिर्युक्तं जाम्बूनदपरिष्कृतम्
+मेघनादिनमारुह्य श्रिया परमया ज्वलन्
+पार्थानभ्याजगामाशु देवराजः पुरंदरः
+आगत्य च सहस्राक्षो रथादवरुरोह वै
+तं दृष्ट्वैव महात्मानं धर्मराजो युधिष्ठिरः
+भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्देवराजमुपागमत्
+पूजयामास चैवाथ विधिवद्भूरिदक्षिणः
+यथार्हममितात्मानं विधिदृष्टेन कर्मणा
+धनंजयश्च तेजस्वी प्रणिपत्य पुरंदरम्
+भृत्यवत्प्रणतस्तस्थौ देवराजसमीपतः
+आप्यायत महातेजाः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+धनंजयमभिप्रेक्ष्य विनीतं स्थितमन्तिके
+जटिलं देवराजस्य तपोयुक्तमकल्मषम्
+हर्षेण महताविष्टः फल्गुनस्याथ दर्शनात्
+तं तथादीनमनसं राजानं हर्षसंप्लुतम्
+उवाच वचनं धीमान्देवराजः पुरंदरः
+त्वमिमां पृथिवीं राजन्प्रशासिष्यसि पाण्डव
+स्वस्ति प्राप्नुहि कौन्तेय काम्यकं पुनराश्रमम्
+अस्त्राणि लब्धानि च पाण्डवेन; सर्वाणि मत्तः प्रयतेन राजन्
+कृतप्रियश्चास्मि धनंजयेन; जेतुं न शक्यस्त्रिभिरेष लोकैः
+एवमुक्त्वा सहस्राक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
+जगाम त्रिदिवं हृष्टः स्तूयमानो महर्षिभिः
+धनेश्वरगृहस्थानां पाण्डवानां समागमम्
+शक्रेण य इमं विद्वानधीयीत समाहितः
+संवत्सरं ब्रह्मचारी नियतः संशितव्रतः
+स जीवेत निराबाधः सुसुखी शरदां शतम्
+वैशंपायन उवाच
+यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः
+कृष्णया चैव बीभत्सुर्धर्मपुत्रमपूजयत्
+अभिवादयमानं तु मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम्
+हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत्
+कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे व्यतिगतस्तव
+कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्च तोषितः
+सम्यग्वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि भारत
+कच्चित्सुराधिपः प्रीतो रुद्रश्चास्त्राण्यदात्तव
+यथा दृष्टश्च ते शक्रो भगवान्वा पिनाकधृक्
+यथा चास्त्राण्यवाप्तानि यथा चाराधितश्च ते
+यथोक्तवांस्त्वां भगवाञ्शतक्रतुररिंदम
+कृतप्रियस्त्वयास्मीति तच्च ते किं प्रियं कृतम्
+एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते
+यथा तुष्टो महादेवो देवराजश्च तेऽनघ
+यच्चापि वज्रपाणेस्ते प्रियं कृतमरिंदम
+एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय
+अर्जुन उवाच
+शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान्
+शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शंकरम्
+विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन
+भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम्
+भृगुतुङ्गमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपः
+एकरात्रोषितः कंचिदपश्यं ब्राह्मणं पथि
+स मामपृच्छत्कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे
+तस्मा अवितथं सर्वमब्रुवं कुरुनन्दन
+स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम
+अपूजयत मां राजन्प्रीतिमांश्चाभवन्मयि
+ततो मामब्रवीत्प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत
+तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम्
+ततोऽहं वचनात्तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम्
+तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः
+द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः
+निराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन
+ऊर्ध्वबाहुश्चतुर्थं तु मासमस्मि स्थितस्तदा
+न च मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्
+चतुर्थे समभिक्रान्ते प्रथमे दिवसे गते
+वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपमुपागमत्
+निघ्नन्प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्चरणैरपि
+संमार्जञ्जठरेणोर्वीं विवर्तंश्च मुहुर्मुहुः
+अनु तस्यापरं भूतं महत्कैरातसंस्थितम्
+धनुर्बाणासिमत्प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा
+ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी
+अताडयं शरेणाथ तद्भूतं लोमहर्षणम्
+युगपत्तत्किरातश्च विकृष्य बलवद्धनुः
+अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्निव मे मनः
+स तु मामब्रवीद्राजन्मम पूर्वपरिग्रहः
+मृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया
+एष ते निशितैर्बाणैर्दर्पं हन्मि स्थिरो भव
+स वर्ष्मवान्महाकायस्ततो मामभ्यधावत
+ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः
+तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम्
+ततः शरैर्दीप्तमुखैः पत्रितैरनुमन्त्रितैः
+प्रत्यविध्यमहं तं तु वज्रैरिव शिलोच्चयम्
+तस्य तच्छतधा रूपमभवच्च सहस्रधा
+तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम्
+पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत
+अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः
+अणुर्बृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः
+एकीभूतस्तदा राजन्सोऽभ्यवर्तत मां युधि
+यदाभिभवितुं बाणैर्नैव शक्नोमि तं रणे
+ततोऽहमस्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ
+न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाभवत्
+तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महानभूत्
+भूयश्चैव महाराज सविशेषमहं ततः
+अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम्
+स्थूणाकर्णमयोजालं शरवर्षं शरोल्बणम्
+शैलास्त्रमश्मवर्षं च समास्थायाहमभ्ययाम्
+जग्रास प्रहसंस्तानि सर्वाण्यस्त्राणि मेऽनघ
+तेषु सर्वेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रमहमादिशम्
+ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतः सोपचीयत
+उपचीयमानश्च मया महास्त्रेण व्यवर्धत
+ततः संतापितो लोको मत्प्रसूतेन तेजसा
+क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतोऽभिविदीपितम्
+तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत्
+ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन्भयं मां महदाविशत्
+ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी
+सहसाभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षय��्
+हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च
+मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत
+व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरपि समाहतौ
+अपातयच्च तद्भूतं निश्चेष्टो ह्यगमं महीम्
+ततः प्रहस्य तद्भूतं तत्रैवान्तरधीयत
+सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम्
+एवं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद्रूपमात्मनः
+दिव्यमेव महाराज वसानोऽद्भुतमम्बरम्
+हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशेश्वरः
+स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः
+अदृश्यत ततः साक्षाद्भगवान्गोवृषध्वजः
+उमासहायो हरिदृग्बहुरूपः पिनाकधृक्
+स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम्
+शूलपाणिरथोवाच तुष्टोऽस्मीति परंतप
+ततस्तद्धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ
+प्रादान्ममैव भगवान्वरयस्वेति चाब्रवीत्
+तुष्टोऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते
+यत्ते मनोगतं वीर तद्ब्रूहि वितराम्यहम्
+अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्ते मनोगतम्
+ततः प्राञ्जलिरेवाहमस्त्रेषु गतमानसः
+प्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनमाददे
+भगवान्मे प्रसन्नश्चेदीप्सितोऽयं वरो मम
+अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित्
+ददानीत्येव भगवानब्रवीत्त्र्यम्बकश्च माम्
+रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव
+प्रददौ च मम प्रीतः सोऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः
+उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम्
+न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथंचन
+पीड्यमानेन बलवत्प्रयोज्यं ते धनंजय
+अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः
+तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम्
+मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे
+उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम्
+दुरासदं दुष्प्रहसं सुरदानवराक्षसैः
+अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम्
+प्रेक्षतश्चैव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत
+अर्जुन उवाच
+ततस्तामवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत
+प्रसादाद्देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः
+व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिकक्रियाम्
+अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवानस्मि यं पुरा
+तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वमेव न्यवेदयम्
+भगवन्तं महादेवं समेतोऽस्मीति भारत
+स मामुवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः
+दृष्टस्त्वया महादेवो यथा नान्येन केनचित्
+समेत्य लोकपालैस्तु सर्वैर्वैवस्वतादिभिः
+द्रष्टास्यनघ देवेन्द्रं स च तेऽस्त्रा���ि दास्यति
+एवमुक्त्वा स मां राजन्नाश्लिष्य च पुनः पुनः
+अगच्छत्स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसंनिभः
+अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात्पुण्यः समीरणः
+पुनर्नवमिमं लोकं कुर्वन्निव सपत्नहन्
+दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च
+शैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन्समीपतः
+वादित्राणि च दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः
+स्तुतयश्चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः
+गणाश्चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च
+पुरस्ताद्देवदेवस्य जगुर्गीतानि सर्वशः
+मरुतां च गणास्तत्र देवयानैरुपागमन्
+महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः
+ततो मरुत्वान्हरिभिर्युक्तैर्वाहैः स्वलंकृतैः
+शचीसहायस्तत्रायात्सह सर्वैस्तदामरैः
+एतस्मिन्नेव काले तु कुबेरो नरवाहनः
+दर्शयामास मां राजँल्लक्ष्म्या परमया युतः
+दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम्
+वरुणं देवराजं च यथास्थानमवस्थितम्
+ते मामूचुर्महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः
+सव्यसाचिन्समीक्षस्व लोकपालानवस्थितान्
+सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवानसि शंकरम्
+अस्मत्तोऽपि गृहाण त्वमस्त्राणीति समन्ततः
+ततोऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान्
+प्रत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत्प्रभो
+गृहीतास्त्रस्ततो देवैरनुज्ञातोऽस्मि भारत
+अथ देवा ययुः सर्वे यथागतमरिंदम
+मघवानपि देवेशो रथमारुह्य सुप्रभम्
+उवाच भगवान्वाक्यं स्मयन्निव सुरारिहा
+पुरैवागमनादस्माद्वेदाहं त्वां धनंजय
+अतः परं त्वहं वै त्वां दर्शये भरतर्षभ
+त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतोऽसकृत्
+तपश्चेदं पुरा तप्तं स्वर्गं गन्तासि पाण्डव
+भूयश्चैव तु तप्तव्यं तपः परमदारुणम्
+उवाच भगवान्सर्वं तपसश्चोपपादनम्
+मातलिर्मन्नियोगात्त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति
+विदितस्त्वं हि देवानामृषीणां च महात्मनाम्
+ततोऽहमब्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन्मम
+आचार्यं वरये त्वाहमस्त्रार्थं त्रिदशेश्वर
+इन्द्र उवाच
+क्रूरं कर्मास्त्रवित्तात करिष्यसि परंतप
+यदर्थमस्त्राणीप्सुस्त्वं तं कामं पाण्डवाप्नुहि
+अर्जुन उवाच
+ततोऽहमब्रुवं नाहं दिव्यान्यस्त्राणि शत्रुहन्
+मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनास्त्रप्रतिघातनम्
+तानि दिव्यानि मेऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप
+लोकांश्चास्त्रजितान्पश्चाल्लभेयं सुरपुंगव
+इन्द्र उवाच
+���रीक्षार्थं मयैतत्ते वाक्यमुक्तं धनंजय
+ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नमिदं तव
+शिक्ष मे भवनं गत्वा सर्वाण्यस्त्राणि भारत
+वायोरग्नेर्वसुभ्योऽथ वरुणात्समरुद्गणात्
+साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम्
+वैष्णवानि च सर्वाणि नैरृतानि तथैव च
+मद्गतानि च यानीह सर्वास्त्राणि कुरूद्वह
+अर्जुन उवाच
+एवमुक्त्वा तु मां शक्रस्तत्रैवान्तरधीयत
+अथापश्यं हरियुजं रथमैन्द्रमुपस्थितम्
+दिव्यं मायामयं पुण्यं यत्तं मातलिना नृप
+लोकपालेषु यातेषु मामुवाचाथ मातलिः
+द्रष्टुमिच्छति शक्रस्त्वां देवराजो महाद्युते
+संसिद्धस्त्वं महाबाहो कुरु कार्यमनुत्तमम्
+पश्य पुण्यकृतां लोकान्सशरीरो दिवं व्रज
+इत्युक्तोऽहं मातलिना गिरिमामन्त्र्य शैशिरम्
+प्रदक्षिणमुपावृत्य समारोहं रथोत्तमम्
+चोदयामास स हयान्मनोमारुतरंहसः
+मातलिर्हयशास्त्रज्ञो यथावद्भूरिदक्षिणः
+अवैक्षत च मे वक्त्रं स्थितस्याथ स सारथिः
+तथा भ्रान्ते रथे राजन्विस्मितश्चेदमब्रवीत्
+अत्यद्भुतमिदं मेऽद्य विचित्रं प्रतिभाति माम्
+यदास्थितो रथं दिव्यं पदा न चलितो भवान्
+देवराजोऽपि हि मया नित्यमत्रोपलक्षितः
+विचलन्प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ
+त्वं पुनः स्थित एवात्र रथे भ्रान्ते कुरूद्वह
+अतिशक्रमिदं सत्त्वं तवेति प्रतिभाति मे
+इत्युक्त्वाकाशमाविश्य मातलिर्विबुधालयान्
+दर्शयामास मे राजन्विमानानि च भारत
+नन्दनादीनि देवानां वनानि बहुलान्युत
+दर्शयामास मे प्रीत्या मातलिः शक्रसारथिः
+ततः शक्रस्य भवनमपश्यममरावतीम्
+दिव्यैः कामफलैर्वृक्षै रत्नैश्च समलंकृताम्
+न तां भासयते सूर्यो न शीतोष्णे न च क्लमः
+रजः पङ्को न च तमस्तत्रास्ति न जरा नृप
+न तत्र शोको दैन्यं वा वैवर्ण्यं चोपलक्ष्यते
+दिवौकसां महाराज न च ग्लानिररिंदम
+न क्रोधलोभौ तत्रास्तामशुभं च विशां पते
+नित्यतुष्टाश्च हृष्टाश्च प्राणिनः सुरवेश्मनि
+नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदाः
+पुष्करिण्यश्च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः
+शीतस्तत्र ववौ वायुः सुगन्धो जीवनः शुचिः
+सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता
+मृगद्विजाश्च बहवो रुचिरा मधुरस्वराः
+विमानयायिनश्चात्र दृश्यन्ते बहवोऽमराः
+ततोऽपश्यं वसून्रुद्रान्साध्यांश्च समरुद्गणान्
+आदित्यानश्विनौ चैव तान्सर्वान्प्रत्यपूजयम्
+ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च
+अस्त्रैश्चाप्यन्वजानन्त संग्रामविजयेन च
+प्रविश्य तां पुरीं रम्यां देवगन्धर्वसेविताम्
+देवराजं सहस्राक्षमुपातिष्ठं कृताञ्जलिः
+ददावर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतां वरः
+बहुमानाच्च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः
+तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितो भूरिदक्षिण
+अस्त्रार्थमवसं स्वर्गे कुर्वाणोऽस्त्राणि भारत
+विश्वावसोश्च मे पुत्रश्चित्रसेनोऽभवत्सखा
+स च गान्धर्वमखिलं ग्राहयामास मां नृप
+ततोऽहमवसं राजन्गृहीतास्त्रः सुपूजितः
+सुखं शक्रस्य भवने सर्वकामसमन्वितः
+शृण्वन्वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम्
+पश्यंश्चाप्सरसः श्रेष्ठा नृत्यमानाः परंतप
+तत्सर्वमनवज्ञाय तथ्यं विज्ज्ञाय भारत
+अत्यर्थं प्रतिगृह्याहमस्त्रेष्वेव व्यवस्थितः
+ततोऽतुष्यत्सहस्राक्षस्तेन कामेन मे विभुः
+एवं मे वसतो राजन्नेष कालोऽत्यगाद्दिवि
+अर्जुन उवाच
+कृतास्त्रमभिविश्वस्तमथ मां हरिवाहनः
+संस्पृश्य मूर्ध्नि पाणिभ्यामिदं वचनमब्रवीत्
+न त्वमद्य युधा जेतुं शक्यः सुरगणैरपि
+किं पुनर्मानुषे लोके मानुषैरकृतात्मभिः
+अप्रमेयोऽप्रधृष्यश्च युद्धेष्वप्रतिमस्तथा
+अथाब्रवीत्पुनर्देवः संप्रहृष्टतनूरुहः
+अस्त्रयुद्धे समो वीर न ते कश्चिद्भविष्यति
+अप्रमत्तः सदा दक्षः सत्यवादी जितेन्द्रियः
+ब्रह्मण्यश्चास्त्रविच्चासि शूरश्चासि कुरूद्वह
+अस्त्राणि समवाप्तानि त्वया दश च पञ्च च
+पञ्चभिर्विधिभिः पार्थ न त्वया विद्यते समः
+प्रयोगमुपसंहारमावृत्तिं च धनंजय
+प्रायश्चित्तं च वेत्थ त्वं प्रतिघातं च सर्वशः
+तव गुर्वर्थकालोऽयमुपपन्नः परंतप
+प्रतिजानीष्व तं कर्तुमतो वेत्स्याम्यहं परम्
+ततोऽहमब्रुवं राजन्देवराजमिदं वचः
+विषह्यं चेन्मया कर्तुं कृतमेव निबोध तत्
+ततो मामब्रवीद्राजन्प्रहस्य बलवृत्रहा
+नाविषह्यं तवाद्यास्ति त्रिषु लोकेषु किंचन
+निवातकवचा नाम दानवा मम शत्रवः
+समुद्रकुक्षिमाश्रित्य दुर्गे प्रतिवसन्त्युत
+तिस्रः कोट्यः समाख्यातास्तुल्यरूपबलप्रभाः
+तांस्तत्र जहि कौन्तेय गुर्वर्थस्ते भविष्यति
+ततो मातलिसंयुक्तं मयूरसमरोमभिः
+हयैरुपेतं प्रादान्मे रथं दिव्यं महाप्रभम्
+बबन्ध चैव मे मूर्ध्नि किरीटमिदमुत्तमम्
+स्वरूपसदृशं चैव प्रादादङ्गविभूषणम्
+अभेद्यं कवचं चेदं स्पर्शरू��वदुत्तमम्
+अजरां ज्यामिमां चापि गाण्डीवे समयोजयत्
+ततः प्रायामहं तेन स्यन्दनेन विराजता
+येनाजयद्देवपतिर्बलिं वैरोचनिं पुरा
+ततो देवाः सर्व एव तेन घोषेण बोधितः
+मन्वाना देवराजं मां समाजग्मुर्विशां पते
+दृष्ट्वा च मामपृच्छन्त किं करिष्यसि फल्गुन
+तानब्रुवं यथाभूतमिदं कर्तास्मि संयुगे
+निवातकवचानां तु प्रस्थितं मां वधैषिणम्
+निबोधत महाभागाः शिवं चाशास्त मेऽनघाः
+तुष्टुवुर्मां प्रसन्नास्ते यथा देवं पुरंदरम्
+रथेनानेन मघवा जितवाञ्शम्बरं युधि
+नमुचिं बलवृत्रौ च प्रह्लादनरकावपि
+बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च
+रथेनानेन दैत्यानां जितवान्मघवान्युधि
+त्वमप्येतेन कौन्तेय निवातकवचान्रणे
+विजेता युधि विक्रम्य पुरेव मघवान्वशी
+अयं च शङ्खप्रवरो येन जेतासि दानवान्
+अनेन विजिता लोकाः शक्रेणापि महात्मना
+प्रदीयमानं देवैस्तु देवदत्तं जलोद्भवम्
+प्रत्यगृह्णं जयायैनं स्तूयमानस्तदामरैः
+स शङ्खी कवची बाणी प्रगृहीतशरासनः
+दानवालयमत्युग्रं प्रयातोऽस्मि युयुत्सया
+अर्जुन उवाच
+ततोऽहं स्तूयमानस्तु तत्र तत्र महर्षिभिः
+अपश्यमुदधिं भीममपांपतिमथाव्ययम्
+फेनवत्यः प्रकीर्णाश्च संहताश्च समुच्छ्रिताः
+ऊर्मयश्चात्र दृश्यन्ते चलन्त इव पर्वताः
+नावः सहस्रशस्तत्र रत्नपूर्णाः समन्ततः
+तिमिंगिलाः कच्छपाश्च तथा तिमितिमिंगिलाः
+मकराश्चात्र दृश्यन्ते जले मग्ना इवाद्रयः
+शङ्खानां च सहस्राणि मग्नान्यप्सु समन्ततः
+दृश्यन्ते स्म यथा रात्रौ तारास्तन्वभ्रसंवृताः
+तथा सहस्रशस्तत्र रत्नसंघाः प्लवन्त्युत
+वायुश्च घूर्णते भीमस्तदद्भुतमिवाभवत्
+तमतीत्य महावेगं सर्वाम्भोनिधिमुत्तमम्
+अपश्यं दानवाकीर्णं तद्दैत्यपुरमन्तिकात्
+तत्रैव मातलिस्तूर्णं निपत्य पृथिवीतले
+नादयन्रथघोषेण तत्पुरं समुपाद्रवत्
+रथघोषं तु तं श्रुत्वा स्तनयित्नोरिवाम्बरे
+मन्वाना देवराजं मां संविग्ना दानवाभवन्
+सर्वे संभ्रान्तमनसः शरचापधराः स्थिताः
+तथा शूलासिपरशुगदामुसलपाणयः
+ततो द्वाराणि पिदधुर्दानवास्त्रस्तचेतसः
+संविधाय पुरे रक्षां न स्म कश्चन दृश्यते
+ततः शङ्खमुपादाय देवदत्तं महास्वनम्
+पुरमासुरमाश्लिष्य प्राधमं तं शनैरहम्
+स तु शब्दो दिवं स्तब्ध्वा प्रतिशब्दमजीजनत्
+वित्रेसुश्च निलिल्युश्च भूतानि सुमहान्त्यपि
+ततो निवातकवचाः सर्व एव समन्ततः
+दंशिता विविधैस्त्राणैर्विविधायुधपाणयः
+आयसैश्च महाशूलैर्गदाभिर्मुसलैरपि
+पट्टिशैः करवालैश्च रथचक्रैश्च भारत
+शतघ्नीभिर्भुशुण्डीभिः खड्गैश्चित्रैः स्वलंकृतैः
+प्रगृहीतैर्दितेः पुत्राः प्रादुरासन्सहस्रशः
+ततो विचार्य बहुधा रथमार्गेषु तान्हयान्
+प्राचोदयत्समे देशे मातलिर्भरतर्षभ
+तेन तेषां प्रणुन्नानामाशुत्वाच्छीघ्रगामिनाम्
+नान्वपश्यं तदा किंचित्तन्मेऽद्भुतमिवाभवत्
+ततस्ते दानवास्तत्र योधव्रातान्यनेकशः
+विकृतस्वररूपाणि भृशं सर्वाण्यचोदयन्
+तेन शब्देन महता समुद्रे पर्वतोपमाः
+आप्लवन्त गतैः सत्त्वैर्मत्स्याः शतसहस्रशः
+ततो वेगेन महता दानवा मामुपाद्रवन्
+विमुञ्चन्तः शितान्बाणाञ्शतशोऽथ सहस्रशः
+स संप्रहारस्तुमुलस्तेषां मम च भारत
+अवर्तत महाघोरो निवातकवचान्तकः
+ततो देवर्षयश्चैव दानवर्षिगणाश्च ये
+ब्रह्मर्षयश्च सिद्धाश्च समाजग्मुर्महामृधे
+ते वै मामनुरूपाभिर्मधुराभिर्जयैषिणः
+अस्तुवन्मुनयो वाग्भिर्यथेन्द्रं तारकामये
+अर्जुन उवाच
+ततो निवातकवचाः सर्वे वेगेन भारत
+अभ्यद्रवन्मां सहिताः प्रगृहीतायुधा रणे
+आच्छिद्य रथपन्थानमुत्क्रोशन्तो महारथाः
+आवृत्य सर्वतस्ते मां शरवर्षैरवाकिरन्
+ततोऽपरे महावीर्याः शूलपट्टिशपाणयः
+शूलानि च भुशुण्डीश्च मुमुचुर्दानवा मयि
+तच्छूलवर्षं सुमहद्गदाशक्तिसमाकुलम्
+अनिशं सृज्यमानं तैरपतन्मद्रथोपरि
+अन्ये मामभ्यधावन्त निवातकवचा युधि
+शितशस्त्रायुधा रौद्राः कालरूपाः प्रहारिणः
+तानहं विविधैर्बाणैर्वेगवद्भिरजिह्मगैः
+गाण्डीवमुक्तैरभ्यघ्नमेकैकं दशभिर्मृधे
+ते कृता विमुखाः सर्वे मत्प्रयुक्तैः शिलाशितैः
+ततो मातलिना तूर्णं हयास्ते संप्रचोदिताः
+रथमार्गाद्बहूंस्तत्र विचेरुर्वातरंहसः
+सुसंयता मातलिना प्रामथ्नन्त दितेः सुतान्
+शतं शतास्ते हरयस्तस्मिन्युक्ता महारथे
+तदा मातलिना यत्ता व्यचरन्नल्पका इव
+तेषां चरणपातेन रथनेमिस्वनेन च
+मम बाणनिपातैश्च हतास्ते शतशोऽसुराः
+गतासवस्तथा चान्ये प्रगृहीतशरासनाः
+हतसारथयस्तत्र व्यकृष्यन्त तुरंगमैः
+ते दिशो विदिशः सर्वाः प्रतिरुध्य प्रहारिणः
+निघ्नन्ति विविधैः शस्त्रैस्ततो मे व्यथितं मनः
+ततोऽहं मातलेर्वीर्यमपश्यं परमाद्भुतम्
+अश्वांस्तथा वेगवतो यदयत्नादधारयत्
+ततोऽहं लघुभिश्चित्रैरस्त्रैस्तानसुरान्रणे
+सायुधानच्छिनं राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः
+एवं मे चरतस्तत्र सर्वयत्नेन शत्रुहन्
+प्रीतिमानभवद्वीरो मातलिः शक्रसारथिः
+वध्यमानास्ततस्ते तु हयैस्तेन रथेन च
+अगमन्प्रक्षयं केचिन्न्यवर्तन्त तथापरे
+स्पर्धमाना इवास्माभिर्निवातकवचा रणे
+शरवर्षैर्महद्भिर्मां समन्तात्प्रत्यवारयन्
+ततोऽहं लघुभिश्चित्रैर्ब्रह्मास्त्रपरिमन्त्रितैः
+व्यधमं सायकैराशु शतशोऽथ सहस्रशः
+ततः संपीड्यमानास्ते क्रोधाविष्टा महासुराः
+अपीडयन्मां सहिताः शरशूलासिवृष्टिभिः
+ततोऽहमस्त्रमातिष्ठं परमं तिग्मतेजसम्
+दयितं देवराजस्य माधवं नाम भारत
+ततः खड्गांस्त्रिशूलांश्च तोमरांश्च सहस्रशः
+अस्त्रवीर्येण शतधा तैर्मुक्तानहमच्छिनम्
+छित्त्वा प्रहरणान्येषां ततस्तानपि सर्वशः
+प्रत्यविध्यमहं रोषाद्दशभिर्दशभिः शरैः
+गाण्डीवाद्धि तदा संख्ये यथा भ्रमरपङ्क्तयः
+निष्पतन्ति तथा बाणास्तन्मातलिरपूजयत्
+तेषामपि तु बाणास्ते बहुत्वाच्छलभा इव
+अवाकिरन्मां बलवत्तानहं व्यधमं शरैः
+वध्यमानास्ततस्ते तु निवातकवचाः पुनः
+शरवर्षैर्महद्भिर्मां समन्तात्पर्यवारयन्
+शरवेगान्निहत्याहमस्त्रैः शरविघातिभिः
+ज्वलद्भिः परमैः शीघ्रैस्तानविध्यं सहस्रशः
+तेषां छिन्नानि गात्राणि विसृजन्ति स्म शोणितम्
+प्रावृषीवातिवृष्टानि शृङ्गाणीव धराभृताम्
+इन्द्राशनिसमस्पर्शैर्वेगवद्भिरजिह्मगैः
+मद्बाणैर्वध्यमानास्ते समुद्विग्नाः स्म दानवाः
+शतधा भिन्नदेहान्त्राः क्षीणप्रहरणौजसः
+ततो निवातकवचा मामयुध्यन्त मायया
+अर्जुन उवाच
+ततोऽश्मवर्षं सुमहत्प्रादुरासीत्समन्ततः
+नगमात्रैर्महाघोरैस्तन्मां दृढमपीडयत्
+तदहं वज्रसंकाशैः शरैरिन्द्रास्त्रचोदितैः
+अचूर्णयं वेगवद्भिः शतधैकैकमाहवे
+चूर्ण्यमानेऽश्मवर्षे तु पावकः समजायत
+तत्राश्मचूर्णमपतत्पावकप्रकरा इव
+ततोऽश्मवर्षे निहते जलवर्षं महत्तरम्
+धाराभिरक्षमात्राभिः प्रादुरासीन्ममान्तिके
+नभसः प्रच्युता धारास्तिग्मवीर्याः सहस्रशः
+आवृण्वन्सर्वतो व्योम दिशश्चोपदिशस्तथा
+धाराणां च निपातेन वायोर्विस्फूर्जितेन च
+गर्जितेन च दैत्यानां न प्राज्ञायत किंचन
+धारा दिवि च संबद्धा वसुधायां च सर्वशः
+व्यामोहयन्त मां तत्र निपतन्त्योऽनिशं भुवि
+तत्रोपदिष्टमिन्द्रेण दिव्यमस्त्रं विशोषणम्
+दीप्तं प्राहिणवं घोरमशुष्यत्तेन तज्जलम्
+हतेऽश्मवर्षे तु मया जलवर्षे च शोषिते
+मुमुचुर्दानवा मायामग्निं वायुं च मानद
+ततोऽहमग्निं व्यधमं सलिलास्त्रेण सर्वशः
+शैलेन च महास्त्रेण वायोर्वेगमधारयम्
+तस्यां प्रतिहतायां तु दानवा युद्धदुर्मदाः
+प्राकुर्वन्विविधा माया यौगपद्येन भारत
+ततो वर्षं प्रादुरभूत्सुमहल्लोमहर्षणम्
+अस्त्राणां घोररूपाणामग्नेर्वायोस्तथाश्मनाम्
+सा तु मायामयी वृष्टिः पीडयामास मां युधि
+अथ घोरं तमस्तीव्रं प्रादुरासीत्समन्ततः
+तमसा संवृते लोके घोरेण परुषेण च
+तुरगा विमुखाश्चासन्प्रास्खलच्चापि मातलिः
+हस्ताद्धिरण्मयश्चास्य प्रतोदः प्रापतद्भुवि
+असकृच्चाह मां भीतः क्वासीति भरतर्षभ
+मां च भीराविशत्तीव्रा तस्मिन्विगतचेतसि
+स च मां विगतज्ञानः संत्रस्त इदमब्रवीत्
+सुराणामसुराणां च संग्रामः सुमहानभूत्
+अमृतार्थे पुरा पार्थ स च दृष्टो मयानघ
+शम्बरस्य वधे चापि संग्रामः सुमहानभूत्
+सारथ्यं देवराजस्य तत्रापि कृतवानहम्
+तथैव वृत्रस्य वधे संगृहीता हया मया
+वैरोचनेर्मया युद्धं दृष्टं चापि सुदारुणम्
+एते मया महाघोराः संग्रामाः पर्युपासिताः
+न चापि विगतज्ञानो भूतपूर्वोऽस्मि पाण्डव
+पितामहेन संहारः प्रजानां विहितो ध्रुवम्
+न हि युद्धमिदं युक्तमन्यत्र जगतः क्षयात्
+तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना
+मोहयिष्यन्दानवानामहं मायामयं बलम्
+अब्रुवं मातलिं भीतं पश्य मे भुजयोर्बलम्
+अस्त्राणां च प्रभावं मे धनुषो गाण्डिवस्य च
+अद्यास्त्रमाययैतेषां मायामेतां सुदारुणाम्
+विनिहन्मि तमश्चोग्रं मा भैः सूत स्थिरो भव
+एवमुक्त्वाहमसृजमस्त्रमायां नराधिप
+मोहनीं सर्वशत्रूणां हिताय त्रिदिवौकसाम्
+पीड्यमानासु मायासु तासु तास्वसुरेश्वराः
+पुनर्बहुविधा मायाः प्राकुर्वन्नमितौजसः
+पुनः प्रकाशमभवत्तमसा ग्रस्यते पुनः
+व्रजत्यदर्शनं लोकः पुनरप्सु निमज्जति
+सुसंगृहीतैर्हरिभिः प्रकाशे सति मातलिः
+व्यचरत्स्यन्दनाग्र्येण संग्रामे लोमहर्षणे
+ततः पर्यपतन्नुग्रा निवातकवचा मयि
+तानहं विवरं दृष्ट्वा प्राहिण्वं यमसादनम्
+वर्तमाने तथा युद्धे निवातकवचान्तके
+नापश्यं सहसा सर्वान्दानवान्मायय��वृतान्
+अर्जुन उवाच
+अदृश्यमानास्ते दैत्या योधयन्ति स्म मायया
+अदृश्यानस्त्रवीर्येण तानप्यहमयोधयम्
+गाण्डीवमुक्ता विशिखाः सम्यगस्त्रप्रचोदिताः
+अच्छिन्दन्नुत्तमाङ्गानि यत्र यत्र स्म तेऽभवन्
+ततो निवातकवचा वध्यमाना मया युधि
+संहृत्य मायां सहसा प्राविशन्पुरमात्मनः
+व्यपयातेषु दैत्येषु प्रादुर्भूते च दर्शने
+अपश्यं दानवांस्तत्र हताञ्शतसहस्रशः
+विनिष्पिष्टानि तत्रैषां शस्त्राण्याभरणानि च
+कूटशः स्म प्रदृश्यन्ते गात्राणि कवचानि च
+हयानां नान्तरं ह्यासीत्पदाद्विचलितुं पदम्
+उत्पत्य सहसा तस्थुरन्तरिक्षगमास्ततः
+ततो निवातकवचा व्योम संछाद्य केवलम्
+अदृश्या ह्यभ्यवर्तन्त विसृजन्तः शिलोच्चयान्
+अन्तर्भूमिगताश्चान्ये हयानां चरणान्यथ
+न्यगृह्णन्दानवा घोरा रथचक्रे च भारत
+विनिगृह्य हरीनश्वान्रथं च मम युध्यतः
+सर्वतो मामचिन्वन्त सरथं धरणीधरैः
+पर्वतैरुपचीयद्भिः पतमानैस्तथापरैः
+स देशो यत्र वर्ताम गुहेव समपद्यत
+पर्वतैश्छाद्यमानोऽहं निगृहीतैश्च वाजिभिः
+अगच्छं परमामार्तिं मातलिस्तदलक्षयत्
+लक्षयित्वा तु मां भीतमिदं वचनमब्रवीत्
+अर्जुनार्जुन मा भैस्त्वं वज्रमस्त्रमुदीरय
+ततोऽहं तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा वज्रमुदीरयम्
+देवराजस्य दयितं वज्रमस्त्रं नराधिप
+अचलं स्थानमासाद्य गाण्डीवमनुमन्त्र्य च
+अमुञ्चं वज्रसंस्पर्शानायसान्निशिताञ्शरान्
+ततो मायाश्च ताः सर्वा निवातकवचांश्च तान्
+ते वज्रचोदिता बाणा वज्रभूताः समाविशन्
+ते वज्रवेगाभिहता दानवाः पर्वतोपमाः
+इतरेतरमाश्लिष्य न्यपतन्पृथिवीतले
+अन्तर्भूमौ तु येऽगृह्णन्दानवा रथवाजिनः
+अनुप्रविश्य तान्बाणाः प्राहिण्वन्यमसादनम्
+हतैर्निवातकवचैर्निरस्तैः पर्वतोपमैः
+समाच्छाद्यत देशः स विकीर्णैरिव पर्वतैः
+न हयानां क्षतिः काचिन्न रथस्य न मातलेः
+मम चादृश्यत तदा तदद्भुतमिवाभवत्
+ततो मां प्रहसन्राजन्मातलिः प्रत्यभाषत
+नैतदर्जुन देवेषु त्वयि वीर्यं यदीक्ष्यते
+हतेष्वसुरसंघेषु दारास्तेषां तु सर्वशः
+प्राक्रोशन्नगरे तस्मिन्यथा शरदि लक्ष्मणाः
+ततो मातलिना सार्धमहं तत्पुरमभ्ययाम्
+त्रासयन्रथघोषेण निवातकवचस्त्रियः
+तान्दृष्ट्वा दशसाहस्रान्मयूरसदृशान्हयान्
+रथं च रविसंकाशं प्राद्रवन्गणशः स्त्रियः
+ताभिराभरणैः शब���दस्त्रासिताभिः समीरितः
+शिलानामिव शैलेषु पतन्तीनामभूत्तदा
+वित्रस्ता दैत्यनार्यस्ताः स्वानि वेश्मान्यथाविशन्
+बहुरत्नविचित्राणि शातकुम्भमयानि च
+तदद्भुताकारमहं दृष्ट्वा नगरमुत्तमम्
+विशिष्टं देवनगरादपृच्छं मातलिं ततः
+इदमेवंविधं कस्माद्देवता नाविशन्त्युत
+पुरंदरपुराद्धीदं विशिष्टमिति लक्षये
+मातलिरुवाच
+आसीदिदं पुरा पार्थ देवराजस्य नः पुरम्
+ततो निवातकवचैरितः प्रच्याविताः सुराः
+तपस्तप्त्वा महत्तीव्रं प्रसाद्य च पितामहम्
+इदं वृतं निवासाय देवेभ्यश्चाभयं युधि
+ततः शक्रेण भगवान्स्वयम्भूरभिचोदितः
+विधत्तां भगवानत्रेत्यात्मनो हितकाम्यया
+तत उक्तो भगवता दिष्टमत्रेति वासवः
+भवितान्तस्त्वमेवैषां देहेनान्येन वृत्रहन्
+तत एषां वधार्थाय शक्रोऽस्त्राणि ददौ तव
+न हि शक्याः सुरैर्हन्तुं य एते निहतास्त्वया
+कालस्य परिणामेन ततस्त्वमिह भारत
+एषामन्तकरः प्राप्तस्तत्त्वया च कृतं तथा
+दानवानां विनाशार्थं महास्त्राणां महद्बलम्
+ग्राहितस्त्वं महेन्द्रेण पुरुषेन्द्र तदुत्तमम्
+अर्जुन उवाच
+ततः प्रविश्य नगरं दानवांश्च निहत्य तान्
+पुनर्मातलिना सार्धमगच्छं देवसद्म तत्
+अर्जुन उवाच
+निवर्तमानेन मया महद्दृष्टं ततोऽपरम्
+पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम्
+द्रुमै रत्नमयैश्चैत्रैर्भास्वरैश्च पतत्रिभिः
+पौलोमैः कालकेयैश्च नित्यहृष्टैरधिष्ठितम्
+गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम्
+सर्वरत्नमयं दिव्यमद्भुतोपमदर्शनम्
+द्रुमैः पुष्पफलोपेतैर्दिव्यरत्नमयैर्वृतम्
+तथा पतत्रिभिर्दिव्यैरुपेतं सुमनोहरैः
+असुरैर्नित्यमुदितैः शूलर्ष्टिमुसलायुधैः
+चापमुद्गरहस्तैश्च स्रग्विभिः सर्वतो वृतम्
+तदहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरमद्भुतदर्शनम्
+अपृच्छं मातलिं राजन्किमिदं दृश्यतेति वै
+मातलिरुवाच
+पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी
+दिव्यं वर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः
+तपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददाद्वरम्
+अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानामल्पदुःखताम्
+अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगैः
+रमणीयं पुरं चेदं खचरं सुकृतप्रभम्
+सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षममरैरपि
+सयक्षगन्धर्वगणैः पन्नगासुरराक्षसैः
+सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम्
+ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम्
+तदे���त्खचरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम्
+पौलोमाध्युषितं वीर कालकेयैश्च दानवैः
+हिरण्यपुरमित्येतत्ख्यायते नगरं महत्
+रक्षितं कालकेयैश्च पौलोमैश्च महासुरैः
+त एते मुदिता नित्यमवध्याः सर्वदैवतैः
+निवसन्त्यत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाः
+मानुषो मृत्युरेतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा
+अर्जुन उवाच
+सुरासुरैरवध्यांस्तानहं ज्ञात्वा ततः प्रभो
+अब्रुवं मातलिं हृष्टो याह्येतत्पुरमञ्जसा
+त्रिदशेशद्विषो यावत्क्षयमस्त्रैर्नयाम्यहम्
+न कथंचिद्धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विषः
+उवाह मां ततः शीघ्रं हिरण्यपुरमन्तिकात्
+रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलिः
+ते मामालक्ष्य दैतेया विचित्राभरणाम्बराः
+समुत्पेतुर्महावेगा रथानास्थाय दंशिताः
+ततो नालीकनाराचैर्भल्लशक्त्यृष्टितोमरैः
+अभ्यघ्नन्दानवेन्द्रा मां क्रुद्धास्तीव्रपराक्रमाः
+तदहं चास्त्रवर्षेण महता प्रत्यवारयम्
+शस्त्रवर्षं महद्राजन्विद्याबलमुपाश्रितः
+व्यामोहयं च तान्सर्वान्रथमार्गैश्चरन्रणे
+तेऽन्योन्यमभिसंमूढाः पातयन्ति स्म दानवाः
+तेषामहं विमूढानामन्योन्यमभिधावताम्
+शिरांसि विशिखैर्दीप्तैर्व्यहरं शतसंघशः
+ते वध्यमाना दैतेयाः पुरमास्थाय तत्पुनः
+खमुत्पेतुः सनगरा मायामास्थाय दानवीम्
+ततोऽहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम्
+मार्गमावृत्य दैत्यानां गतिं चैषामवारयम्
+तत्पुरं खचरं दिव्यं कामगं दिव्यवर्चसम्
+दैतेयैर्वरदानेन धार्यते स्म यथासुखम्
+अन्तर्भूमौ निपतितं पुनरूर्ध्वं प्रतिष्ठते
+पुनस्तिर्यक्प्रयात्याशु पुनरप्सु निमज्जति
+अमरावतिसंकाशं पुरं कामगमं तु तत्
+अहमस्त्रैर्बहुविधैः प्रत्यगृह्णं नराधिप
+ततोऽहं शरजालेन दिव्यास्त्रमुदितेन च
+न्यगृह्णं सह दैतेयैस्तत्पुरं भरतर्षभ
+विक्षतं चायसैर्बाणैर्मत्प्रयुक्तैरजिह्मगैः
+महीमभ्यपतद्राजन्प्रभग्नं पुरमासुरम्
+ते वध्यमाना मद्बाणैर्वज्रवेगैरयस्मयैः
+पर्यभ्रमन्त वै राजन्नसुराः कालचोदिताः
+ततो मातलिरप्याशु पुरस्तान्निपतन्निव
+महीमवातरत्क्षिप्रं रथेनादित्यवर्चसा
+ततो रथसहस्राणि षष्टिस्तेषाममर्षिणाम्
+युयुत्सूनां मया सार्धं पर्यवर्तन्त भारत
+तानहं निशितैर्बाणैर्व्यधमं गार्ध्रवाजितैः
+ते युद्धे संन्यवर्तन्त समुद्रस्य यथोर्मयः
+नेमे शक्या मानुषेण युद्धेनेति प्रचिन्त्य वै
+ततोऽहमानुपूर्व्येण सर्वाण्यस्त्राण्ययोजयम्
+ततस्तानि सहस्राणि रथानां चित्रयोधिनाम्
+अस्त्राणि मम दिव्यानि प्रत्यघ्नञ्शनकैरिव
+रथमार्गान्विचित्रांस्ते विचरन्तो महारथाः
+प्रत्यदृश्यन्त संग्रामे शतशोऽथ सहस्रशः
+विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवचध्वजाः
+विचित्राभरणाश्चैव नन्दयन्तीव मे मनः
+अहं तु शरवर्षैस्तानस्त्रप्रमुदितै रणे
+नाशक्नुवं पीडयितुं ते तु मां पर्यपीडयन्
+तैः पीड्यमानो बहुभिः कृतास्त्रैः कुशलैर्युधि
+व्यथितोऽस्मि महायुद्धे भयं चागान्महन्मम
+ततोऽहं देवदेवाय रुद्राय प्रणतो रणे
+स्वस्ति भूतेभ्य इत्युक्त्वा महास्त्रं समयोजयम्
+यत्तद्रौद्रमिति ख्यातं सर्वामित्रविनाशनम्
+ततोऽपश्यं त्रिशिरसं पुरुषं नवलोचनम्
+त्रिमुखं षड्भुजं दीप्तमर्कज्वलनमूर्धजम्
+लेलिहानैर्महानागैः कृतशीर्षममित्रहन्
+विभीस्ततस्तदस्त्रं तु घोरं रौद्रं सनातनम्
+दृष्ट्वा गाण्डीवसंयोगमानीय भरतर्षभ
+नमस्कृत्वा त्रिनेत्राय शर्वायामिततेजसे
+मुक्तवान्दानवेन्द्राणां पराभावाय भारत
+मुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्रूपाण्यासन्सहस्रशः
+मृगाणामथ सिंहानां व्याघ्राणां च विशां पते
+ऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम्
+गजानां सृमराणां च शरभाणां च सर्वशः
+ऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव च
+शालावृकाणां प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः
+गृध्राणां गरुडानां च मकराणां तथैव च
+पिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुरद्विषाम्
+गुह्यकानां च संग्रामे नैरृतानां तथैव च
+झषाणां गजवक्त्राणामुलूकानां तथैव च
+मीनकूर्मसमूहानां नानाशस्त्रासिपाणिनाम्
+तथैव यातु धानानां गदामुद्गरधारिणाम्
+एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्नानारूपधरैस्तथा
+सर्वमासीज्जगद्व्याप्तं तस्मिन्नस्त्रे विसर्जिते
+त्रिशिरोभिश्चतुर्दंष्ट्रैश्चतुरास्यैश्चतुर्भुजैः
+अनेकरूपसंयुक्तैर्मांसमेदोवसाशिभिः
+अभीक्ष्णं वध्यमानास्ते दानवा ये समागताः
+अर्कज्वलनतेजोभिर्वज्राशनिसमप्रभैः
+अद्रिसारमयैश्चान्यैर्बाणैररिविदारणैः
+न्यहनं दानवान्सर्वान्मुहूर्तेनैव भारत
+गाण्डीवास्त्रप्रणुन्नांस्तान्गतासून्नभसश्च्युतान्
+दृष्ट्वाहं प्राणमं भूयस्त्रिपुरघ्नाय वेधसे
+तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान्दिव्याभरणभूषितान्
+निशाम्य परमं हर्षमगमद्देवसारथिः
+तदसह्यं कृतं कर्म देवैरपि दुरासदम्
+दृष्ट्वा मां पूजयामास मातलिः शक्रसारथिः
+उवाच चेदं वचनं प्रीयमाणः कृताञ्जलिः
+सुरासुरैरसह्यं हि कर्म यत्साधितं त्वया
+न ह्येतत्संयुगे कर्तुमपि शक्तः सुरेश्वरः
+सुरासुरैरवध्यं हि पुरमेतत्खगं महत्
+त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यास्त्रतपोबलात्
+विध्वस्तेऽथ पुरे तस्मिन्दानवेषु हतेषु च
+विनदन्त्यः स्त्रियः सर्वा निष्पेतुर्नगराद्बहिः
+प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव दुःखिताः
+पेतुः पुत्रान्पितॄन्भ्रातॄञ्शोचमाना महीतले
+रुदन्त्यो दीनकण्ठ्यस्ता विनदन्त्यो हतेश्वराः
+उरांसि पाणिभिर्घ्नन्त्यः प्रस्रस्तस्रग्विभूषणाः
+तच्छोकयुक्तमश्रीकं दुःखदैन्यसमाहतम्
+न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम्
+गन्धर्वनगराकारं हतनागमिव ह्रदम्
+शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यमभवत्पुरम्
+मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिरानयत्
+देवराजस्य भवनं कृतकर्माणमाहवात्
+हिरण्यपुरमारुज्य निहत्य च महासुरान्
+निवातकवचांश्चैव ततोऽहं शक्रमागमम्
+मम कर्म च देवेन्द्रं मातलिर्विस्तरेण तत्
+सर्वं विश्रावयामास यथा भूतं महाद्युते
+हिरण्यपुरघातं च मायानां च निवारणम्
+निवातकवचानां च वधं संख्ये महौजसाम्
+तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः
+मरुद्भिः सहितः श्रीमान्साधु साध्वित्यथाब्रवीत्
+ततो मां देवराजो वै समाश्वास्य पुनः पुनः
+अब्रवीद्विबुधैः सार्धमिदं सुमधुरं वचः
+अतिदेवासुरं कर्म कृतमेतत्त्वया रणे
+गुर्वर्थश्च महान्पार्थ कृतः शत्रून्घ्नता मम
+एवमेव सदा भाव्यं स्थिरेणाजौ धनंजय
+असंमूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम्
+अविषह्यो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसैः
+सयक्षासुरगन्धर्वैः सपक्षिगणपन्नगैः
+वसुधां चापि कौन्तेय त्वद्बाहुबलनिर्जिताम्
+पालयिष्यति धर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+अर्जुन उवाच
+ततो मामभिविश्वस्तं संरूढशरविक्षतम्
+देवराजोऽनुगृह्येदं काले वचनमब्रवीत्
+दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि त्वयि तिष्ठन्ति भारत
+न त्वाभिभवितुं शक्तो मानुषो भुवि कश्चन
+भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णः शकुनिः सह राजभिः
+संग्रामस्थस्य ते पुत्र कलां नार्हन्ति षोडशीम्
+इदं च मे तनुत्राणं प्रायच्छन्मघवान्प्रभुः
+अभेद्यं कवचं दिव्यं स्रजं चैव हिरण्मयीम्
+देवदत्तं च मे शङ्खं देवः प्रादान्महारवम्
+दिव्यं चेदं किरीटं मे स्वयमिन्द्रो युयोज ह
+ततो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च
+प्रादाच्छक्रो ममैतानि रुचिराणि बृहन्ति च
+एवं संपूजितस्तत्र सुखमस्म्युषितो नृप
+इन्द्रस्य भवने पुण्ये गन्धर्वशिशुभिः सह
+ततो मामब्रवीच्छक्रः प्रीतिमानमरैः सह
+समयोऽर्जुन गन्तुं ते भ्रातरो हि स्मरन्ति ते
+एवमिन्द्रस्य भवने पञ्च वर्षाणि भारत
+उषितानि मया राजन्स्मरता द्यूतजं कलिम्
+ततो भवन्तमद्राक्षं भ्रातृभिः परिवारितम्
+गन्धमादनमासाद्य पर्वतस्यास्य मूर्धनि
+युधिष्ठिर उवाच
+दिष्ट्या धनंजयास्त्राणि त्वया प्राप्तानि भारत
+दिष्ट्या चाराधितो राजा देवानामीश्वरः प्रभुः
+दिष्ट्या च भगवान्स्थाणुर्देव्या सह परंतप
+साक्षाद्दृष्टः सुयुद्धेन तोषितश्च त्वयानघ
+दिष्ट्या च लोकपालैस्त्वं समेतो भरतर्षभ
+दिष्ट्या वर्धामहे सर्वे दिष्ट्यासि पुनरागतः
+अद्य कृत्स्नामिमां देवीं विजितां पुरमालिनीम्
+मन्ये च धृतराष्ट्रस्य पुत्रानपि वशीकृतान्
+तानि त्विच्छामि ते द्रष्टुं दिव्यान्यस्त्राणि भारत
+यैस्तथा वीर्यवन्तस्ते निवातकवचा हता
+अर्जुन उवाच
+श्वः प्रभाते भवान्द्रष्टा दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः
+निवातकवचा घोरा यैर्मया विनिपातिताः
+वैशंपायन उवाच
+एवमागमनं तत्र कथयित्वा धनंजयः
+भ्रातृभिः सहितः सर्वै रजनीं तामुवास ह
+वैशंपायन उवाच
+तस्यां रजन्यां व्युष्टायां धर्मराजो युधिष्ठिरः
+उत्थायावश्यकार्याणि कृतवान्भ्रतृभिः सह
+ततः संचोदयामास सोऽर्जुनं भ्रातृनन्दनम्
+दर्शयास्त्राणि कौन्तेय यैर्जिता दानवास्त्वया
+ततो धनंजयो राजन्देवैर्दत्तानि पाण्डवः
+अस्त्राणि तानि दिव्यानि दर्शयामास भारत
+यथान्यायं महातेजाः शौचं परममास्थितः
+गिरिकूबरं पादपाङ्गं शुभवेणु त्रिवेणुकम्
+पार्थिवं रथमास्थाय शोभमानो धनंजयः
+ततः सुदंशितस्तेन कवचेन सुवर्चसा
+धनुरादाय गाण्डीवं देवदत्तं च वारिजम्
+शोशुभ्यमानः कौन्तेय आनुपूर्व्यान्महाभुजः
+अस्त्राणि तानि दिव्यानि दर्शनायोपचक्रमे
+अथ प्रयोक्ष्यमाणेन दिव्यान्यस्त्राणि तेन वै
+समाक्रान्ता मही पद्भ्यां समकम्पत सद्रुमा
+क्षुभिताः सरितश्चैव तथैव च महोदधिः
+शैलाश्चापि व्यशीर्यन्त न ववौ च समीरणः
+न बभासे सहस्रांशुर्न जज्वाल च पावकः
+न वेदाः प्रतिभ��न्ति स्म द्विजातीनां कथंचन
+अन्तर्भूमिगता ये च प्राणिनो जनमेजय
+पीड्यमानाः समुत्थाय पाण्डवं पर्यवारयन्
+वेपमानाः प्राञ्जलयस्ते सर्वे पिहिताननाः
+दह्यमानास्तदास्त्रैस्तैर्याचन्ति स्म धनंजयम्
+ततो ब्रह्मर्षयश्चैव सिद्धाश्चैव सुरर्षयः
+जङ्गमानि च भूतानि सर्वाण्येवावतस्थिरे
+राजर्षयश्च प्रवरास्तथैव च दिवौकसः
+यक्षराक्षसगन्धर्वास्तथैव च पतत्रिणः
+ततः पितामहश्चैव लोकपालाश्च सर्वशः
+भगवांश्च महादेवः सगणोऽभ्याययौ तदा
+ततो वायुर्महाराज दिव्यैर्माल्यैः सुगन्धिभिः
+अभितः पाण्डवांश्चित्रैरवचक्रे समन्ततः
+जगुश्च गाथा विविधा गन्धर्वाः सुरचोदिताः
+ननृतुः संघशश्चैव राजन्नप्सरसां गणाः
+तस्मिंस्तु तुमुले काले नारदः सुरचोदितः
+आगम्याह वचः पार्थं श्रवणीयमिदं नृप
+अर्जुनार्जुन मा युङ्क्ष्व दिव्यान्यस्त्राणि भारत
+नैतानि निरधिष्ठाने प्रयुज्यन्ते कदाचन
+अधिष्ठाने न वानार्तः प्रयुञ्जीत कदाचन
+प्रयोगे सुमहान्दोषो ह्यस्त्राणां कुरुनन्दन
+एतानि रक्ष्यमाणानि धनंजय यथागमम्
+बलवन्ति सुखार्हाणि भविष्यन्ति न संशयः
+अरक्ष्यमाणान्येतानि त्रैलोक्यस्यापि पाण्डव
+भवन्ति स्म विनाशाय मैवं भूयः कृथाः क्वचित्
+अजातशत्रो त्वं चैव द्रक्ष्यसे तानि संयुगे
+योज्यमानानि पार्थेन द्विषतामवमर्दने
+निवार्याथ ततः पार्थं सर्वे देवा यथागतम्
+जग्मुरन्ये च ये तत्र समाजग्मुर्नरर्षभ
+तेषु सर्वेषु कौरव्य प्रतियातेषु पाण्डवाः
+तस्मिन्नेव वने हृष्टास्त ऊषुः सह कृष्णया
+जनमेजय उवाच
+तस्मिन्कृतास्त्रे रथिनां प्रधाने; प्रत्यागते भवनाद्वृत्रहन्तुः
+अतः परं किमकुर्वन्त पार्थाः; समेत्य शूरेण धनंजयेन
+वैशंपायन उवाच
+वनेषु तेष्वेव तु ते नरेन्द्राः; सहार्जुनेनेन्द्रसमेन वीराः
+तस्मिंश्च शैलप्रवरे सुरम्ये; धनेश्वराक्रीडगता विजह्रुः
+वेश्मानि तान्यप्रतिमानि पश्य;न्क्रीडाश्च नानाद्रुमसंनिकर्षाः
+चचार धन्वी बहुधा नरेन्द्रः; सोऽस्त्रेषु यत्तः सततं किरीटी
+अवाप्य वासं नरदेवपुत्राः; प्रसादजं वैश्रवणस्य राज्ञः
+न प्राणिनां ते स्पृहयन्ति राज;ञ्शिवश्च कालः स बभूव तेषाम्
+समेत्य पार्थेन यथैकरात्र;मूषुः समास्तत्र तदा चतस्रः
+पूर्वाश्च षट्ता दश पाण्डवानां; शिवा बभूवुर्वसतां वनेषु
+ततोऽब्रवीद्वायुसुतस्तरस्वी; जिष्णु���्च राजानमुपोपविश्य
+यमौ च वीरौ सुरराजकल्पा;वेकान्तमास्थाय हितं प्रियं च
+तव प्रतिज्ञां कुरुराज सत्यां; चिकीर्षमाणास्त्वदनु प्रियं च
+ततोऽनुगच्छाम वनान्यपास्य; सुयोधनं सानुचरं निहन्तुम्
+एकादशं वर्षमिदं वसामः; सुयोधनेनात्तसुखाः सुखार्हाः
+तं वञ्चयित्वाधमबुद्धिशील;मज्ञातवासं सुखमाप्नुयामः
+तवाज्ञया पार्थिव निर्विशङ्का; विहाय मानं विचरन्वनानि
+समीपवासेन विलोभितास्ते; ज्ञास्यन्ति नास्मानपकृष्टदेशान्
+संवत्सरं तं तु विहृत्य गूढं; नराधमं तं सुखमुद्धरेम
+निर्यात्य वैरं सफलं सपुष्पं; तस्मै नरेन्द्राधमपूरुषाय
+सुयोधनायानुचरैर्वृताय; ततो महीमाहर धर्मराज
+स्वर्गोपमं शैलमिमं चरद्भिः; शक्यो विहन्तुं नरदेव शोकः
+कीर्तिश्च ते भारत पुण्यगन्धा; नश्येत लोकेषु चराचरेषु
+तत्प्राप्य राज्यं कुरुपुंगवानां; शक्यं महत्प्राप्तमथ क्रियाश्च
+इदं तु शक्यं सततं नरेन्द्र; प्राप्तुं त्वया यल्लभसे कुबेरात्
+कुरुष्व बुद्धिं द्विषतां वधाय; कृतागसां भारत निग्रहे च
+तेजस्तवोग्रं न सहेत राज;न्समेत्य साक्षादपि वज्रपाणिः
+न हि व्यथां जातु करिष्यतस्तौ; समेत्य देवैरपि धर्मराज
+त्वदर्थसिद्ध्यर्थमभिप्रवृत्तौ; सुपर्णकेतुश्च शिनेश्च नप्ता
+यथैव कृष्णोऽप्रतिमो बलेन; तथैव राजन्स शिनिप्रवीरः
+तवार्थसिद्ध्यर्थमभिप्रवृत्तौ; यथैव कृष्णः सह यादवैस्तैः
+तथैव चावां नरदेववर्य; यमौ च वीरौ कृतिनौ प्रयोगे
+त्वदर्थयोगप्रभवप्रधानाः; समं करिष्याम परान्समेत्य
+ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा; तेषां स धर्मस्य सुतो वरिष्ठः
+प्रदक्षिणं वैश्रवणाधिवासं; चकार धर्मार्थविदुत्तमौजः
+आमन्त्र्य वेश्मानि नदीः सरांसि; सर्वाणि रक्षांसि च धर्मराजः
+यथागतं मार्गमवेक्षमाणः; पुनर्गिरिं चैव निरीक्षमाणः
+समाप्तकर्मा सहितः सुहृद्भि;र्जित्वा सपत्नान्प्रतिलभ्य राज्यम्
+शैलेन्द्र भूयस्तपसे धृतात्मा; द्रष्टा तवास्मीति मतिं चकार
+वृतः स सर्वैरनुजैर्द्विजैश्च; तेनैव मार्गेण पतिः कुरूणाम्
+उवाह चैनान्सगणांस्तथैव; घटोत्कचः पर्वतनिर्झरेषु
+तान्प्रस्थितान्प्रीतिमना महर्षिः; पितेव पुत्राननुशिष्य सर्वान्
+स लोमशः प्रीतमना जगाम; दिवौकसां पुण्यतमं निवासम्
+तेनानुशिष्टार्ष्टिषेणेन चैव; तीर्थानि रम्याणि तपोवनानि
+महान्ति चान्यानि सरांसि पार्थाः; संपश्यमानाः प्रययुर्नराग्र्याः
+वैशंपायन उवाच
+नगोत्तमं प्रस्रवणैरुपेतं; दिशां गजैः किंनरपक्षिभिश्च
+सुखं निवासं जहतां हि तेषां; न प्रीतिरासीद्भरतर्षभाणाम्
+ततस्तु तेषां पुनरेव हर्षः; कैलासमालोक्य महान्बभूव
+कुबेरकान्तं भरतर्षभाणां; महीधरं वारिधरप्रकाशम्
+समुच्छ्रयान्पर्वतसंनिरोधा;न्गोष्ठान्गिरीणां गिरिसेतुमालाः
+बहून्प्रपातांश्च समीक्ष्य वीराः; स्थलानि निम्नानि च तत्र तत्र
+तथैव चान्यानि महावनानि; मृगद्विजानेकपसेवितानि
+आलोकयन्तोऽभिययुः प्रतीता;स्ते धन्विनः खड्गधरा नराग्र्याः
+वनानि रम्याणि सरांसि नद्यो; गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि
+एते निवासाः सततं बभूवु;र्निशानिशं प्राप्य नरर्षभाणाम्
+ते दुर्गवासं बहुधा निरुष्य; व्यतीत्य कैलासमचिन्त्यरूपम्
+आसेदुरत्यर्थमनोरमं वै; तमाश्रमाग्र्यं वृषपर्वणस्ते
+समेत्य राज्ञा वृषपर्वणस्ते; प्रत्यर्चितास्तेन च वीतमोहाः
+शशंसिरे विस्तरशः प्रवासं; शिवं यथावद्वृषपर्वणस्ते
+सुखोषितास्तत्र त एकरात्रं; पुण्याश्रमे देवमहर्षिजुष्टे
+अभ्याययुस्ते बदरीं विशालां; सुखेन वीराः पुनरेव वासम्
+ऊषुस्ततस्तत्र महानुभावा; नारायणस्थानगता नराग्र्याः
+कुबेरकान्तां नलिनीं विशोकाः; संपश्यमानाः सुरसिद्धजुष्टाम्
+तां चाथ दृष्ट्वा नलिनीं विशोकाः; पाण्डोः सुताः सर्वनरप्रवीराः
+ते रेमिरे नन्दनवासमेत्य; द्विजर्षयो वीतभया यथैव
+ततः क्रमेणोपययुर्नृवीरा; यथागतेनैव पथा समग्राः
+विहृत्य मासं सुखिनो बदर्यां; किरातराज्ञो विषयं सुबाहोः
+चीनांस्तुखारान्दरदान्सदार्वा;न्देशान्कुणिन्दस्य च भूरिरत्नान्
+अतीत्य दुर्गं हिमवत्प्रदेशं; पुरं सुबाहोर्ददृशुर्नृवीराः
+श्रुत्वा च तान्पार्थिवपुत्रपौत्रा;न्प्राप्तान्सुबाहुर्विषये समग्रान्
+प्रत्युद्ययौ प्रीतियुतः स राजा; तं चाभ्यनन्दन्वृषभाः कुरूणाम्
+समेत्य राज्ञा तु सुबाहुना ते; सूतैर्विशोकप्रमुखैश्च सर्वैः
+सहेन्द्रसेनैः परिचारकैश्च; पौरोगवैर्ये च महानसस्थाः
+सुखोषितास्तत्र त एकरात्रं; सूतानुपादाय रथांश्च सर्वान्
+घटोत्कचं सानुचरं विसृज्य; ततोऽभ्ययुर्यामुनमद्रिराजम्
+तस्मिन्गिरौ प्रस्रवणोपपन्ने; हिमोत्तरीयारुणपाण्डुसानौ
+विशाखयूपं समुपेत्य चक्रु;स्तदा निवासं पुरुषप्रवीराः
+वराहनानामृगपक्षिजुष्टं; महद���वनं चैत्ररथप्रकाशम्
+शिवेन यात्वा मृगयाप्रधानाः; संवत्सरं तत्र वने विजह्रुः
+तत्राससादातिबलं भुजंगं; क्षुधार्दितं मृत्युमिवोग्ररूपम्
+वृकोदरः पर्वतकन्दरायां; विषादमोहव्यथितान्तरात्मा
+द्वीपोऽभवद्यत्र वृकोदरस्य; युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः
+अमोक्षयद्यस्तमनन्ततेजा; ग्राहेण संवेष्टितसर्वगात्रम्
+ते द्वादशं वर्षमथोपयान्तं; वने विहर्तुं कुरवः प्रतीताः
+तस्माद्वनाच्चैत्ररथप्रकाशा;च्छ्रिया ज्वलन्तस्तपसा च युक्ताः
+ततश्च यात्वा मरुधन्वपार्श्वं; सदा धनुर्वेदरतिप्रधानाः
+सरस्वतीमेत्य निवासकामाः; सरस्ततो द्वैतवनं प्रतीयुः
+समीक्ष्य तान्द्वैतवने निविष्टा;न्निवासिनस्तत्र ततोऽभिजग्मुः
+तपोदमाचारसमाधियुक्ता;स्तृणोदपात्राहरणाश्मकुट्टाः
+प्लक्षाक्षरौहीतकवेतसाश्च; स्नुहा बदर्यः खदिराः शिरीषाः
+बिल्वेङ्गुदाः पीलुशमीकरीराः; सरस्वतीतीररुहा बभूवुः
+तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्ता;मायागभूतामिव देवतानाम्
+सरस्वतीं प्रीतियुताश्चरन्तः; सुखं विजह्रुर्नरदेवपुत्राः
+जनमेजय उवाच
+कथं नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबलः
+भयमाहारयत्तीव्रं तस्मादजगरान्मुने
+पौलस्त्यं योऽऽह्वयद्युद्धे धनदं बलदर्पितः
+नलिन्यां कदनं कृत्वा वराणां यक्षरक्षसाम्
+तं शंससि भयाविष्टमापन्नमरिकर्षणम्
+एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे
+वैशंपायन उवाच
+बह्वाश्चर्ये वने तेषां वसतामुग्रधन्विनाम्
+प्राप्तानामाश्रमाद्राजन्राजर्षेर्वृषपर्वणः
+यदृच्छया धनुष्पाणिर्बद्धखड्गो वृकोदरः
+ददर्श तद्वनं रम्यं देवगन्धर्वसेवितम्
+स ददर्श शुभान्देशान्गिरेर्हिमवतस्तदा
+देवर्षिसिद्धचरितानप्सरोगणसेवितान्
+चकोरैश्चक्रवाकैश्च पक्षिभिर्जीवजीवकैः
+कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च तत्र तत्र विनादितान्
+नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्हिमसंस्पर्शकोमलैः
+उपेतान्बहुलच्छायैर्मनोनयननन्दनैः
+स संपश्यन्गिरिनदीर्वैडूर्यमणिसंनिभैः
+सलिलैर्हिमसंस्पर्शैर्हंसकारण्डवायुतैः
+वनानि देवदारूणां मेघानामिव वागुराः
+हरिचन्दनमिश्राणि तुङ्गकालीयकान्यपि
+मृगयां परिधावन्स समेषु मरुधन्वसु
+विध्यन्मृगाञ्शरैः शुद्धैश्चचार सुमहाबलः
+स ददर्श महाकायं भुजङ्गं लोमहर्षणम्
+गिरिदुर्गे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम्
+पर्वताभोगवर्ष्माणं भोगैश्चन्द्रार्कमण्डलैः
+चित्राङ्गमजिनैश्चित्रैर्हरिद्रासदृशच्छविम्
+गुहाकारेण वक्त्रेण चतुर्दंष्ट्रेण राजता
+दीप्ताक्षेणातिताम्रेण लिहन्तं सृक्किणी मुहुः
+त्रासनं सर्वभूतानां कालान्तकयमोपमम्
+निःश्वासक्ष्वेडनादेन भर्त्सयन्तमिव स्थितम्
+स भीमं सहसाभ्येत्य पृदाकुः क्षुधितो भृशम्
+जग्राहाजगरो ग्राहो भुजयोरुभयोर्बलात्
+तेन संस्पृष्टमात्रस्य भीमसेनस्य वै तदा
+संज्ञा मुमोह सहसा वरदानेन तस्य ह
+दश नागसहस्राणि धारयन्ति हि यद्बलम्
+तद्बलं भीमसेनस्य भुजयोरसमं परैः
+स तेजस्वी तथा तेन भुजगेन वशीकृतः
+विस्फुरञ्शनकैर्भीमो न शशाक विचेष्टितुम्
+नागायुतसमप्राणः सिंहस्कन्धो महाभुजः
+गृहीतो व्यजहात्सत्त्वं वरदानेन मोहितः
+स हि प्रयत्नमकरोत्तीव्रमात्मविमोक्षणे
+न चैनमशकद्वीरः कथंचित्प्रतिबाधितुम्
+वैशंपायन उवाच
+स भीमसेनस्तेजस्वी तथा सर्पवशं गतः
+चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत्
+उवाच च महासर्पं कामया ब्रूहि पन्नग
+कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि
+पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मराजादनन्तरः
+नागायुतसमप्राणस्त्वया नीतः कथं वशम्
+सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास्तथा
+समागताश्च बहुशो निहताश्च मया मृधे
+दानवाश्च पिशाचाश्च राक्षसाश्च महाबलाः
+भुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम
+किं नु विद्याबलं किं वा वरदानमथो तव
+उद्योगमपि कुर्वाणो वशगोऽस्मि कृतस्त्वया
+असत्यो विक्रमो नॄणामिति मे निश्चिता मतिः
+यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत्
+इत्येवंवादिनं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम्
+भोगेन महता सर्पः समन्तात्पर्यवेष्टयत्
+निगृह्य तं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदा
+विमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनमब्रवीत्
+दिष्ट्या त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज
+दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनाम्
+यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजंगत्वमरिंदम
+तदवश्यं मया ख्याप्यं तवाद्य शृणु सत्तम
+इमामवस्थां संप्राप्तो ह्यहं कोपान्मनीषिणाम्
+शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्पस्य कथयामि तत्
+नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः
+तवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशकरः सुतः
+सोऽहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमन्य च
+इमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम
+त्वां चेदवध्यमायान्तमतीव प्रियदर्शनम्
+अहमद्योपयोक��ष्यामि विधानं पश्य यादृशम्
+न हि मे मुच्यते कश्चित्कथंचिद्ग्रहणं गतः
+गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम
+नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता
+गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम
+पतता हि विमानाग्रान्मया शक्रासनाद्द्रुतम्
+कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान्मुनिसत्तमः
+स मामुवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतः
+मोक्षस्ते भविता राजन्कस्माच्चित्कालपर्ययात्
+ततोऽस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात्स्मृतिः
+स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा
+यस्तु ते व्याहृतान्प्रश्नान्प्रतिब्रूयाद्विशेषवित्
+स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः
+गृहीतस्य त्वया राजन्प्राणिनोऽपि बलीयसः
+सत्त्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति
+इति चाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम्
+मयि संजातहार्दानामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः
+सोऽहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौ
+सर्पयोनिमिमां प्राप्य कालाकाङ्क्षी महाद्युते
+तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजंगमम्
+न ते कुप्ये महासर्प न चात्मानं विगर्हये
+यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः
+आगमे यदि वापाये न तत्र ग्लपयेन्मनः
+दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमर्हति
+दैवमेव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः
+पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम्
+इमामवस्थां संप्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम्
+किं तु नाद्यानुशोचामि तथात्मानं विनाशितम्
+यथा तु विपिने न्यस्तान्भ्रातॄन्राज्यपरिच्युतान्
+हिमवांश्च सुदुर्गोऽयं यक्षराक्षससंकुलः
+मां च ते समुदीक्षन्तः प्रपतिष्यन्ति विह्वलाः
+विनष्टमथ वा श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः
+धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना
+अथ वा नार्जुनो धीमान्विषादमुपयास्यति
+सर्वास्त्रविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः
+समर्थः स महाबाहुरेकाह्ना सुमहाबलः
+देवराजमपि स्थानात्प्रच्यावयितुमोजसा
+किं पुनर्धृतराष्ट्रस्य पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम्
+विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भलोभपरायणम्
+मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम्
+यास्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः
+कथं नु तस्यानाथाया मद्विनाशाद्भुजंगम
+अफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः
+नकुलः सहदेवश्च यमजौ गुरुवर्तिनौ
+मद्बाहुबलसंस्तब्धौ नित्यं पुरुषमानिनौ
+निरुत्साहौ भविष्येते भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ
+म���्विनाशात्परिद्यूनाविति मे वर्तते मतिः
+एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः
+भुजंगभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम्
+युधिष्ठिरस्तु कौन्तेय बभूवास्वस्थचेतनः
+अनिष्टदर्शनान्घोरानुत्पातान्परिचिन्तयन्
+दारुणं ह्यशिवं नादं शिवा दक्षिणतः स्थिता
+दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह
+एकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना
+रुधिरं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमपस्वरा
+प्रववावनिलो रूक्षश्चण्डः शर्करकर्षणः
+अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च
+पृष्ठतो वायसः कृष्णो याहि याहीति वाशति
+मुहुर्मुहुः प्रस्फुरति दक्षिणोऽस्य भुजस्तथा
+हृदयं चरणश्चापि वामोऽस्य परिवर्तते
+सव्यस्याक्ष्णो विकारश्चाप्यनिष्टः समपद्यत
+स धर्मराजो मेधावी शङ्कमानो महद्भयम्
+द्रौपदीं परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत
+शशंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम्
+स प्रतस्थे महाबाहुर्धौम्येन सहितो नृपः
+द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाच धनंजयम्
+नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान्प्रति
+स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात्प्रभुः
+ददर्श पृथिवीं चिह्नैर्भीमस्य परिचिह्निताम्
+धावतस्तस्य वीरस्य मृगार्थे वातरंहसः
+ऊरुवातविनिर्भग्नान्द्रुमान्व्यावर्जितान्पथि
+स गत्वा तैस्तदा चिह्नैर्ददर्श गिरिगह्वरे
+गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तथा
+वैशंपायन उवाच
+युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगाभिवेष्टितम्
+दयितं भ्रातरं वीरमिदं वचनमब्रवीत्
+कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान्
+कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः
+स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रातरमग्रजम्
+कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादि विचेष्टितम्
+युधिष्ठिर उवाच
+देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि
+सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः
+किमाहृत्य विदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम
+किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम्
+सर्प उवाच
+नहुषो नाम राजाहमासं पूर्वस्तवानघ
+प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप
+क्रतुभिस्तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च
+त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तो विक्रमणेन च
+तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा
+सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिबिकां मम
+ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमन्य ततो द्विजान्
+इमामगस्त्येन दशामानीतः पृथिवीपते
+न तु मामजहात्प्रज्ञा य���वदद्येति पाण्डव
+तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः
+षष्ठे काले ममाहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव
+नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकामये
+प्रश्नानुच्चारितांस्तु त्वं व्याहरिष्यसि चेन्मम
+अथ पश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम्
+युधिष्ठिर उवाच
+ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः
+अपि चेच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजंगम
+वेद्यं यद्ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम्
+सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः
+सर्प उवाच
+ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किं च युधिष्ठिर
+ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनुमिमीमहे
+युधिष्ठिर उवाच
+सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं दमो घृणा
+दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः
+वेद्यं सर्प परं ब्रह्म निर्दुःखमसुखं च यत्
+यत्र गत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितम्
+सर्प उवाच
+चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव ह
+शूद्रेष्वपि च सत्यं च दानमक्रोध एव च
+आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर
+वेद्यं यच्चात्थ निर्दुःखमसुखं च नराधिप
+ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये
+युधिष्ठिर उवाच
+शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते
+न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः
+यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः
+यत्रैतन्न भवेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत्
+यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति ह
+ताभ्यां हीनमतीत्यात्र पदं नास्तीति चेदपि
+एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं न विद्यते
+यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता
+एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित्
+एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान्
+सर्प उवाच
+यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः
+व्यर्था जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न दृश्यते
+युधिष्ठिर उवाच
+जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते
+संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः
+सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः
+वाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम्
+इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि
+तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः
+प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते
+तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते
+वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदे न जायते
+अस्मिन्न���वं मतिद्वैधे मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्
+कृतकृत्याः पुनर्वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते
+संकरस्तत्र नागेन्द्र बलवान्प्रसमीक्षितः
+यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यते
+तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान्भुजगोत्तम
+सर्प उवाच
+श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर
+भक्षयेयमहं कस्माद्भ्रातरं ते वृकोदरम्
+युधिष्ठिर उवाच
+भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः
+ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिरनुत्तमा
+सर्प उवाच
+पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत
+अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम
+युधिष्ठिर उवाच
+दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यते
+अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम्
+सर्प उवाच
+दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियमेव च
+एषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम्
+कस्माच्चिद्दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते
+सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद्दानं विशिष्यते
+एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते
+अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते
+एवमेतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षमनन्तरम्
+यदभिप्रेतमन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम्
+युधिष्ठिर उवाच
+कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम्
+अशरीरस्य दृश्येत विषयांश्च ब्रवीहि मे
+सर्प उवाच
+तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः
+मानुष्यं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्त्रिधा
+तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरतन्द्रितः
+अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते
+विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत्
+तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते
+कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमन्वितः
+मनुष्यत्वात्परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते
+तिर्यग्योन्यां पृथग्भावो मनुष्यत्वे विधीयते
+गवादिभ्यस्तथाश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते
+सोऽयमेता गतीः सर्वा जन्तुश्चरति कार्यवान्
+नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते नृप
+जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते चात्मा स देहवान्
+फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः
+युधिष्ठिर उवाच
+शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः
+तस्याधिष्ठानमव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम्
+किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते
+एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम
+सर्प उवाच
+यदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश���रयणान्वितम्
+करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविधि
+ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च मनश्च भरतर्षभ
+तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे
+मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान्
+विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः
+अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते
+तस्माद्युगपदस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते
+स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः
+द्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम्
+बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः
+एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः
+युधिष्ठिर उवाच
+मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम्
+एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते
+सर्प उवाच
+बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते
+तदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस्तस्यैषणे भवेत्
+बुद्धेर्गुणविधिर्नास्ति मनस्तु गुणवद्भवेत्
+बुद्धिरुत्पद्यते कार्ये मनस्तूत्पन्नमेव हि
+एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम्
+त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान्
+युधिष्ठिर उवाच
+अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव
+विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्मामनुपृच्छसि
+सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम्
+एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान्
+सर्प उवाच
+सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम्
+वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम
+सोऽहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर
+पतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम्
+कृतं कार्यं महाराज त्वया मम परंतप
+क्षीणः शापः सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना
+अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन्पुरा
+अभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम्
+ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनराः
+करान्मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः
+चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते
+तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टिबलं मम
+ब्रह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिबिकां मम
+स मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः
+तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो मया मुनिः
+अदृष्टेन ततोऽस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वै रुषा
+ततस्तस्माद्विमानाग्रात्प्रच्युतश्च्युतभूषणः
+प्रपतन्बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम्
+अयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति
+अज्ञानात्संप्रवृत्तस्य भगवन्क्षन्तुमर्हसि
+ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वित���
+युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति
+अभिमानस्य घोरस्य बलस्य च नराधिप
+फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि
+ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तपसो बलम्
+ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचूचुदम्
+सत्यं दमस्तपो योगमहिंसा दाननित्यता
+साधकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नृप
+अरिष्ट एष ते भ्राता भीमो मुक्तो महाभुजः
+स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः
+वैशंपायन उवाच
+इत्युक्त्वाजगरं देहं त्यक्त्वा स नहुषो नृपः
+दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह
+युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः
+धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरभ्यगात्
+ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम्
+कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः
+तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः
+आसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी
+ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया
+मैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस्य साहसम्
+पाण्डवास्तु भयान्मुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम्
+हर्षमाहारयां चक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः
+वैशंपायन उवाच
+निदाघान्तकरः कालः सर्वभूतसुखावहः
+तत्रैव वसतां तेषां प्रावृट्समभिपद्यत
+छादयन्तो महाघोषाः खं दिशश्च बलाहकाः
+प्रववर्षुर्दिवारात्रमसिताः सततं तदा
+तपात्ययनिकेताश्च शतशोऽथ सहस्रशः
+अपेतार्कप्रभाजालाः सविद्युद्विमलप्रभाः
+विरूढशष्पा पृथिवी मत्तदंशसरीसृपा
+बभूव पयसा सिक्ता शान्तधूमरजोऽरुणा
+न स्म प्रज्ञायते किंचिदम्भसा समवस्तृते
+समं वा विषमं वापि नद्यो वा स्थावराणि वा
+क्षुब्धतोया महाघोषाः श्वसमाना इवाशुगाः
+सिन्धवः शोभयां चक्रुः काननानि तपात्यये
+नदतां काननान्तेषु श्रूयन्ते विविधाः स्वनाः
+वृष्टिभिस्ताड्यमानानां वराहमृगपक्षिणाम्
+स्तोककाः शिखिनश्चैव पुंस्कोकिलगणैः सह
+मत्ताः परिपतन्ति स्म दर्दुराश्चैव दर्पिताः
+तथा बहुविधाकारा प्रावृण्मेघानुनादिता
+अभ्यतीता शिवा तेषां चरतां मरुधन्वसु
+क्रौञ्चहंसगणाकीर्णा शरत्प्रणिहिताभवत्
+रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा
+विमलाकाशनक्षत्रा शरत्तेषां शिवाभवत्
+मृगद्विजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम्
+पश्यन्तः शान्तरजसः क्षपा जलदशीतलाः
+ग्रहनक्षत्रसंघैश्च सोमेन च विराजिताः
+कुमुदैः पुण्डरीक��श्च शीतवारिधराः शिवाः
+नदीः पुष्करिणीश्चैव ददृशुः समलंकृताः
+आकाशनीकाशतटां नीपनीवारसंकुलाम्
+बभूव चरतां हर्षः पुण्यतीर्थां सरस्वतीम्
+ते वै मुमुदिरे वीराः प्रसन्नसलिलां शिवाम्
+पश्यन्तो दृढधन्वानः परिपूर्णां सरस्वतीम्
+तेषां पुण्यतमा रात्रिः पर्वसंधौ स्म शारदी
+तत्रैव वसतामासीत्कार्त्तिकी जनमेजय
+पुण्यकृद्भिर्महासत्त्वैस्तापसैः सह पाण्डवाः
+तत्सर्वं भरतश्रेष्ठाः समूहुर्योगमुत्तमम्
+तमिस्राभ्युदये तस्मिन्धौम्येन सह पाण्डवाः
+सूतैः पौरोगवैश्चैव काम्यकं प्रययुर्वनम्
+वैशंपायन उवाच
+काम्यकं प्राप्य कौन्तेया युधिष्ठिरपुरोगमाः
+कृतातिथ्या मुनिगणैर्निषेदुः सह कृष्णया
+ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतः पाण्डुनन्दनान्
+ब्राह्मणा बहवस्तत्र समन्तात्पर्यवारयन्
+अथाब्रवीद्द्विजः कश्चिदर्जुनस्य प्रियः सखा
+एष्यतीह महाबाहुर्वशी शौरिरुदारधीः
+विदिता हि हरेर्यूयमिहायाताः कुरूद्वहाः
+सदा हि दर्शनाकाङ्क्षी श्रेयोऽन्वेषी च वो हरिः
+बहुवत्सरजीवी च मार्कण्डेयो महातपाः
+स्वाध्यायतपसा युक्तः क्षिप्रं युष्मान्समेष्यति
+तथैव तस्य ब्रुवतः प्रत्यदृश्यत केशवः
+सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेन रथिनां वरः
+मघवानिव पौलोम्या सहितः सत्यभामया
+उपायाद्देवकीपुत्रो दिदृक्षुः कुरुसत्तमान्
+अवतीर्य रथात्कृष्णो धर्मराजं यथाविधि
+ववन्दे मुदितो धीमान्भीमं च बलिनां वरम्
+पूजयामास धौम्यं च यमाभ्यामभिवादितः
+परिष्वज्य गुडाकेशं द्रौपदीं पर्यसान्त्वयत्
+स दृष्ट्वा फल्गुनं वीरं चिरस्य प्रियमागतम्
+पर्यष्वजत दाशार्हः पुनः पुनररिंदमम्
+तथैव सत्यभामापि द्रौपदीं परिषस्वजे
+पाण्डवानां प्रियां भार्यां कृष्णस्य महिषी प्रिया
+ततस्ते पाण्डवाः सर्वे सभार्याः सपुरोहिताः
+आनर्चुः पुण्डरीकाक्षं परिवव्रुश्च सर्वशः
+कृष्णस्तु पार्थेन समेत्य विद्वा;न्धनंजयेनासुरतर्जनेन
+बभौ यथा भूतपतिर्महात्मा; समेत्य साक्षाद्भगवान्गुहेन
+ततः समस्तानि किरीटमाली; वनेषु वृत्तानि गदाग्रजाय
+उक्त्वा यथावत्पुनरन्वपृच्छ;त्कथं सुभद्रा च तथाभिमन्युः
+स पूजयित्वा मधुहा यथाव;त्पार्थांश्च कृष्णां च पुरोहितं च
+उवाच राजानमभिप्रशंस;न्युधिष्ठिरं तत्र सहोपविश्य
+धर्मः परः पाण्डव राज्यलाभा;त्तस्यार्थमाहुस्तप एव राजन्
+सत्यार्जवाभ्��ां चरता स्वधर्मं; जितस्तवायं च परश्च लोकः
+अधीतमग्रे चरता व्रतानि; सम्यग्धनुर्वेदमवाप्य कृत्स्नम्
+क्षात्रेण धर्मेण वसूनि लब्ध्वा; सर्वे ह्यवाप्ताः क्रतवः पुराणाः
+न ग्राम्यधर्मेषु रतिस्तवास्ति; कामान्न किंचित्कुरुषे नरेन्द्र
+न चार्थलोभात्प्रजहासि धर्मं; तस्मात्स्वभावादसि धर्मराजः
+दानं च सत्यं च तपश्च राज;ञ्श्रद्धा च शान्तिश्च धृतिः क्षमा च
+अवाप्य राष्ट्राणि वसूनि भोगा;नेषा परा पार्थ सदा रतिस्ते
+यदा जनौघः कुरुजाङ्गलानां; कृष्णां सभायामवशामपश्यत्
+अपेतधर्मव्यवहारवृत्तं; सहेत तत्पाण्डव कस्त्वदन्यः
+असंशयं सर्वसमृद्धकामः; क्षिप्रं प्रजाः पालयितासि सम्यक्
+इमे वयं निग्रहणे कुरूणां; यदि प्रतिज्ञा भवतः समाप्ता
+धौम्यं च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; यमौ च भीमं च दशार्हसिंहः
+उवाच दिष्ट्या भवतां शिवेन; प्राप्तः किरीटी मुदितः कृतास्त्रः
+प्रोवाच कृष्णामपि याज्ञसेनीं; दशार्हभर्ता सहितः सुहृद्भिः
+कृष्णे धनुर्वेदरतिप्रधानाः; सत्यव्रतास्ते शिशवः सुशीलाः
+सद्भिः सदैवाचरितं समाधिं; चरन्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि
+राज्येन राष्ट्रैश्च निमन्त्र्यमाणाः; पित्रा च कृष्णे तव सोदरैश्च
+न यज्ञसेनस्य न मातुलानां; गृहेषु बाला रतिमाप्नुवन्ति
+आनर्तमेवाभिमुखाः शिवेन; गत्वा धनुर्वेदरतिप्रधानाः
+तवात्मजा वृष्णिपुरं प्रविश्य; न दैवतेभ्यः स्पृहयन्ति कृष्णे
+यथा त्वमेवार्हसि तेषु वृत्तिं; प्रयोक्तुमार्या च यथैव कुन्ती
+तेष्वप्रमादेन सदा करोति; तथा च भूयश्च तथा सुभद्रा
+यथानिरुद्धस्य यथाभिमन्यो;र्यथा सुनीथस्य यथैव भानोः
+तथा विनेता च गतिश्च कृष्णे; तवात्मजानामपि रौक्मिणेयः
+गदासिचर्मग्रहणेषु शूरा;नस्त्रेषु शिक्षासु रथाश्वयाने
+सम्यग्विनेता विनयत्यतन्द्री;स्तांश्चाभिमन्युः सततं कुमारः
+स चापि सम्यक्प्रणिधाय शिक्षा;मस्त्राणि चैषां गुरुवत्प्रदाय
+तवात्मजानां च तथाभिमन्योः; पराक्रमैस्तुष्यति रौक्मिणेयः
+यदा विहारं प्रसमीक्षमाणाः; प्रयान्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि
+एकैकमेषामनुयान्ति तत्र; रथाश्च यानानि च दन्तिनश्च
+अथाब्रवीद्धर्मराजं तु कृष्णो; दशार्हयोधाः कुकुरान्धकाश्च
+एते निदेशं तव पालयन्ति; तिष्ठन्ति यत्रेच्छसि तत्र राजन्
+आवर्ततां कार्मुकवेगवाता; हलायुधप्रग्रहणा मधूनाम्
+सेना तवार्थेषु न���ेन्द्र यत्ता; ससादिपत्त्यश्वरथा सनागा
+प्रस्थाप्यतां पाण्डव धार्तराष्ट्रः; सुयोधनः पापकृतां वरिष्ठः
+स सानुबन्धः ससुहृद्गणश्च; सौभस्य सौभाधिपतेश्च मार्गम्
+कामं तथा तिष्ठ नरेन्द्र तस्मि;न्यथा कृतस्ते समयः सभायाम्
+दाशार्हयोधैस्तु ससादियोधं; प्रतीक्षतां नागपुरं भवन्तम्
+व्यपेतमन्युर्व्यपनीतपाप्मा; विहृत्य यत्रेच्छसि तत्र कामम्
+ततः समृद्धं प्रथमं विशोकः; प्रपत्स्यसे नागपुरं सराष्ट्रम्
+ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा; यथावदुक्तं पुरुषोत्तमेन
+प्रशस्य विप्रेक्ष्य च धर्मराजः; कृताञ्जलिः केशवमित्युवाच
+असंशयं केशव पाण्डवानां; भवान्गतिस्त्वच्छरणा हि पार्थाः
+कालोदये तच्च ततश्च भूयः; कर्ता भवान्कर्म न संशयोऽस्ति
+यथाप्रतिज्ञं विहृतश्च कालः; सर्वाः समा द्वादश निर्जनेषु
+अज्ञातचर्यां विधिवत्समाप्य; भवद्गताः केशव पाण्डवेयाः
+वैशंपायन उवाच
+तथा वदति वार्ष्णेये धर्मराजे च भारत
+अथ पश्चात्तपोवृद्धो बहुवर्षसहस्रधृक्
+प्रत्यदृश्यत धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः
+तमागतमृषिं वृद्धं बहुवर्षसहस्रिणम्
+आनर्चुर्ब्राह्मणाः सर्वे कृष्णश्च सह पाण्डवैः
+तमर्चितं सुविश्वस्तमासीनमृषिसत्तमम्
+ब्राह्मणानां मतेनाह पाण्डवानां च केशवः
+शुश्रूषवः पाण्डवास्ते ब्राह्मणाश्च समागताः
+द्रौपदी सत्यभामा च तथाहं परमं वचः
+पुरावृत्ताः कथाः पुण्याः सदाचाराः सनातनाः
+राज्ञां स्त्रीणामृषीणां च मार्कण्डेय विचक्ष्व नः
+तेषु तत्रोपविष्टेषु देवर्षिरपि नारदः
+आजगाम विशुद्धात्मा पाण्डवानवलोककः
+तमप्यथ महात्मानं सर्वे तु पुरुषर्षभाः
+पाद्यार्घ्याभ्यां यथान्यायमुपतस्थुर्मनीषिणम्
+नारदस्त्वथ देवर्षिर्ज्ञात्वा तांस्तु कृतक्षणान्
+मार्कण्डेयस्य वदतस्तां कथामन्वमोदत
+उवाच चैनं कालज्ञः स्मयन्निव स नारदः
+ब्रह्मर्षे कथ्यतां यत्ते पाण्डवेषु विवक्षितम्
+एवमुक्तः प्रत्युवाच मार्कण्डेयो महातपाः
+क्षणं कुरुध्वं विपुलमाख्यातव्यं भविष्यति
+एवमुक्ताः क्षणं चक्रुः पाण्डवाः सह तैर्द्विजैः
+मध्यंदिने यथादित्यं प्रेक्षन्तस्तं महामुनिम्
+वैशंपायन उवाच
+तं विवक्षन्तमालक्ष्य कुरुराजो महामुनिम्
+कथासंजननार्थाय चोदयामास पाण्डवः
+भवान्दैवतदैत्यानामृषीणां च महात्मनाम्
+राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः सनातनः
+सेव���यश्चोपासितव्यश्च मतो नः काङ्क्षितश्चिरम्
+अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तोऽस्मानवलोककः
+भवत्येव हि मे बुद्धिर्दृष्ट्वात्मानं सुखाच्च्युतम्
+धार्तराष्ट्रांश्च दुर्वृत्तानृध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः
+कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्यशुभस्य च
+स्वफलं तदुपाश्नाति कथं कर्ता स्विदीश्वरः
+अथ वा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदां वर
+इह वा कृतमन्वेति परदेहेऽथ वा पुनः
+देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः
+कथं संयुज्यते प्रेत्य इह वा द्विजसत्तम
+ऐहलौकिकमेवैतदुताहो पारलौकिकम्
+क्व च कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव
+मार्कण्डेय उवाच
+त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यथावद्वदतां वर
+विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि
+अत्र ते वर्तयिष्यामि तदिहैकमनाः शृणु
+यथेहामुत्र च नरः सुखदुःखमुपाश्नुते
+निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम्
+ससर्ज धर्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः
+अमोघबलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः
+ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुनन्दन
+सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम्
+ततश्च पुनरायान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः
+स्वच्छन्दमरणाश्चासन्नराः स्वच्छन्दजीविनः
+अल्पबाधा निरातङ्का सिद्धार्था निरुपद्रवाः
+द्रष्टारो देवसंघानामृषीणां च महात्मनाम्
+प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः
+आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः
+ततः कालान्तरेऽन्यस्मिन्पृथिवीतलचारिणः
+कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनः
+लोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देवैस्ततो नराः
+अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यङ्नरकगामिनः
+संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः
+मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः
+सर्वातिशङ्किनश्चैव संवृत्ताः क्लेशभागिनः
+अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिह्निताः
+दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽप्रतापिनः
+भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः
+नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः
+जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिः
+प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति
+क्वस्थस्तत्समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत्
+इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु
+अयमादिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः
+शुभानामशुभानां च कुरुते संचयं महत्
+आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षी���प्रायं कलेवरम्
+संभवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराभवः
+तत्रास्य स्वकृतं कर्म छायेवानुगतं सदा
+फलत्यथ सुखार्हो वा दुःखार्हो वापि जायते
+कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः
+अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः
+एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिर
+अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम्
+मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः
+स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः
+सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः
+शुभयोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः
+जितेन्द्रियत्वाद्वशिनः शुक्लत्वान्मन्दरोगिणः
+अल्पबाधपरित्रासाद्भवन्ति निरुपद्रवाः
+च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्थं चैव सर्वशः
+स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः
+कर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम्
+किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मभिः
+प्राप्नुवन्ति नरा राजन्मा तेऽस्त्वन्या विचारणा
+इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतां वर
+मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परं मन्ये युधिष्ठिर
+इह वैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह
+इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह
+धनानि येषां विपुलानि सन्ति; नित्यं रमन्ते सुविभूषिताङ्गाः
+तेषामयं शत्रुवरघ्न लोको; नासौ सदा देहसुखे रतानाम्
+ये योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः; स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान्
+जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टा;स्तेषामसौ नायमरिघ्न लोकः
+ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति; धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले
+दारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते; तेषामयं चैव परश्च लोकः
+ये नैव विद्यां न तपो न दानं; न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते
+न चाधिगच्छन्ति सुखान्यभाग्या;स्तेषामयं चैव परश्च नास्ति
+सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्त्वा; दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः
+लोकादमुष्मादवनिं प्रपन्नाः; स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः
+कृत्वैव कर्माणि महान्ति शूरा;स्तपोदमाचारविहारशीलाः
+देवानृषीन्प्रेतगणांश्च सर्वा;न्संतर्पयित्वा विधिना परेण
+स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं; क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः
+मा भूद्विशङ्का तव कौरवेन्द्र; दृष्ट्वात्मनः क्लेशमिमं सुखार्ह
+वैशंपायन उवाच
+मार्कण्डेयं महात्मानमूचुः पाण्डुसुतास्तदा
+माहात्म्यं द्विजमुख्यानां श्रोतुमिच्छाम कथ्यताम्
+एवमुक्तः स भगवान्मार्कण्डेयो महातपाः
+उ���ाच सुमहातेजाः सर्वशास्त्रविशारदः
+हैहयानां कुलकरो राजा परपुरंजयः
+कुमारो रूपसंपन्नो मृगयामचरद्बली
+चरमाणस्तु सोऽरण्ये तृणवीरुत्समावृते
+कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं ददर्श मुनिमन्तिके
+स तेन निहतोऽरण्ये मन्यमानेन वै मृगम्
+व्यथितः कर्म तत्कृत्वा शोकोपहतचेतनः
+जगाम हैहयानां वै सकाशं प्रथितात्मनाम्
+राज्ञां राजीवनेत्रोसौ कुमारः पृथिवीपते
+तेषां च तद्यथावृत्तं कथयामास वै तदा
+तं चापि हिंसितं तात मुनिं मूलफलाशिनम्
+श्रुत्वा दृष्ट्वा च ते तत्र बभूवुर्दीनमानसाः
+कस्यायमिति ते सर्वे मार्गमाणास्ततस्ततः
+जग्मुश्चारिष्टनेमेस्ते तार्क्ष्यस्याश्रममञ्जसा
+तेऽभिवाद्य महात्मानं तं मुनिं संशितव्रतम्
+तस्थुः सर्वे स तु मुनिस्तेषां पूजामथाहरत्
+ते तमूचुर्महात्मानं न वयं सत्क्रियां मुने
+त्वत्तोऽर्हाः कर्मदोषेण ब्राह्मणो हिंसितो हि नः
+तानब्रवीत्स विप्रर्षिः कथं वो ब्राह्मणो हतः
+क्व चासौ ब्रूत सहिताः पश्यध्वं मे तपोबलम्
+ते तु तत्सर्वमखिलमाख्यायास्मै यथातथम्
+नापश्यंस्तमृषिं तत्र गतासुं ते समागताः
+अन्वेषमाणाः सव्रीडाः स्वप्नवद्गतमानसाः
+तानब्रवीत्तत्र मुनिस्तार्क्ष्यः परपुरंजयः
+स्यादयं ब्राह्मणः सोऽथ यो युष्माभिर्विनाशितः
+पुत्रो ह्ययं मम नृपास्तपोबलसमन्वितः
+ते तु दृष्ट्वैव तमृषिं विस्मयं परमं गताः
+महदाश्चर्यमिति वै विब्रुवाणा महीपते
+मृतो ह्ययमतो दृष्टः कथं जीवितमाप्तवान्
+किमेतत्तपसो वीर्यं येनायं जीवितः पुनः
+श्रोतुमिच्छाम विप्रर्षे यदि श्रोतव्यमित्युत
+स तानुवाच नास्माकं मृत्युः प्रभवते नृपाः
+कारणं वः प्रवक्ष्यामि हेतुयोगं समासतः
+सत्यमेवाभिजानीमो नानृते कुर्महे मनः
+स्वधर्ममनुतिष्ठामस्तस्मान्मृत्युभयं न नः
+यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां कथयामहे
+नैषां दुश्चरितं ब्रूमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः
+अतिथीनन्नपानेन भृत्यानत्यशनेन च
+तेजस्विदेशवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न नः
+एतद्वै लेशमात्रं वः समाख्यातं विमत्सराः
+गच्छध्वं सहिताः सर्वे न पापाद्भयमस्ति वः
+एवमस्त्विति ते सर्वे प्रतिपूज्य महामुनिम्
+स्वदेशमगमन्हृष्टा राजानो भरतर्षभ
+मार्कण्डेय उवाच
+भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणानां निबोध मे
+वैन्यो नामेह राजर्षिरश्वमेधाय दीक्षितः
+तमत्रिर्गन्तुमारेभे वित्तार्थमिति नः श्रुतम्
+भूयोऽथ नानुरुध्यत्स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात्
+संचिन्त्य स महातेजा वनमेवान्वरोचयत्
+धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश्चेदमुवाच ह
+प्राप्स्यामः फलमत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम्
+अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम्
+तं भार्या प्रत्युवाचेदं धर्ममेवानुरुध्यती
+वैन्यं गत्वा महात्मानमर्थयस्व धनं बहु
+स ते दास्यति राजर्षिर्यजमानोऽर्थिने धनम्
+तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु
+भृत्यान्सुतान्संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम्
+एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिरुदाहृतः
+अत्रिरुवाच
+कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना
+वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः
+किं त्वस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः
+यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम्
+तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम्
+मयोक्तामन्यथा ब्रूयुस्ततस्ते वै निरर्थकाम्
+गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस्तव
+गाश्च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम्
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः
+गत्वा च यज्ञायतनमत्रिस्तुष्टाव तं नृपम्
+राजन्वैन्य त्वमीशश्च भुवि त्वं प्रथमो नृपः
+स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित्
+तमब्रवीदृषिस्तत्र वचः क्रुद्धो महातपाः
+मैवमत्रे पुनर्ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता
+अत्र नः प्रथमं स्थाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः
+अथात्रिरपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत
+अयमेव विधाता च यथैवेन्द्रः प्रजापतिः
+त्वमेव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह
+गौतम उवाच
+जानामि नाहं मुह्यामि त्वं विवक्षुर्विमुह्यसे
+स्तोष्यसेऽभ्युदयप्रेप्सुस्तस्य दर्शनसंश्रयात्
+न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि प्रयोजनम्
+बालस्त्वमसि मूढश्च वृद्धः केनापि हेतुना
+मार्कण्डेय उवाच
+विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थितौ
+ये तस्य यज्ञे संवृत्तास्तेऽपृच्छन्त कथं त्विमौ
+प्रवेशः केन दत्तोऽयमनयोर्वैन्यसंसदि
+उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ
+ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित्
+विवादिनावनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत्
+अथाब्रवीत्सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान्
+आवयोर्व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजपुंगवाः
+वैन्यो विधातेत्याहात्रिरत्र नः संशयो महान्
+श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयोऽभ्यद���रवन्द्रुतम्
+सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै
+स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः
+प्रत्युवाचाथ तानेवं धर्मार्थसहितं वचः
+सनत्कुमार उवाच
+ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह
+राजा वै प्रथमो धर्मः प्रजानां पतिरेव च
+स एव शक्रः शुक्रश्च स धाता स बृहस्पतिः
+प्रजापतिर्विराट्सम्राट्क्षत्रियो भूपतिर्नृपः
+य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति
+पुरायोनिर्युधाजिच्च अभिया मुदितो भवः
+स्वर्णेता सहजिद्बभ्रुरिति राजाभिधीयते
+सत्यमन्युर्युधाजीवः सत्यधर्मप्रवर्तकः
+अधर्मादृषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन्
+आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा
+तथैव नृपतिर्भूमावधर्मं नुदते भृशम्
+अतो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात्
+उत्तरः सिध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम्
+मार्कण्डेय उवाच
+ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाः
+तमत्रिमब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः
+यस्मात्सर्वमनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाब्रवीः
+सर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठमेव च
+तस्मात्तेऽहं प्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च
+दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणामलंकृतम्
+दश कोट्यो हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दश
+एतद्ददानि ते विप्र सर्वज्ञस्त्वं हि मे मतः
+तदत्रिर्न्यायतः सर्वं प्रतिगृह्य महामनाः
+प्रत्याजगाम तेजस्वी गृहानेव महातपाः
+प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान्
+तपः समभिसंधाय वनमेवान्वपद्यत
+मार्कण्डेय उवाच
+अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय
+पृष्टया मुनिना वीर शृणु तार्क्ष्येण धीमता
+तार्क्ष्य उवाच
+किं नु श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे; कथं कुर्वन्न च्यवते स्वधर्मात्
+आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं; त्वयानुशिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात्
+कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा; कस्मिन्काले केन धर्मो न नश्येत्
+एतत्सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि; यथा लोकान्विरजाः संचरेयम्
+मार्कण्डेय उवाच
+एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन; शुश्रूषुमीक्ष्योत्तमबुद्धियुक्तम्
+तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च; सरस्वती वाक्यमिदं बभाषे
+सरस्वत्युवाच
+यो ब्रह्म जानाति यथाप्रदेशं; स्वाध्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तः
+स वै पुरो देवपुरस्य गन्ता; सहामरैः प्राप्नुयात्प्रीतियोगम्
+तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः; सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः
+अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था; हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः
+तासां तीरेष्वासते पुण्यकर्मा; महीयमानः पृथगप्सरोभिः
+सुपुण्यगन्धाभिरलंकृताभि;र्हिरण्यवर्णाभिरतीव हृष्टः
+परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति; दत्त्वानड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्ति
+वासो दत्त्वा चन्द्रमसः स लोकं; दत्त्वा हिरण्यममृतत्वमेति
+धेनुं दत्त्वा सुव्रतां साधुदोहां; कल्याणवत्सामपलायिनीं च
+यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या;स्तावद्वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम्
+अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति; हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम्
+धुरंधरं बलवन्तं युवानं; प्राप्नोति लोकान्दश धेनुदस्य
+यः सप्त वर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य; हव्यं त्वग्नौ सुव्रतः साधुशीलः
+सप्तावरान्सप्त पूर्वान्पुनाति; पितामहानात्मनः कर्मभिः स्वैः
+तार्क्ष्य उवाच
+किमग्निहोत्रस्य व्रतं पुराण;माचक्ष्व मे पृच्छतश्चारुरूपे
+त्वयानुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्यां; यदग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्
+सरस्वत्युवाच
+न चाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणि;र्नाब्रह्मविज्जुहुयान्नाविपश्चित्
+बुभुक्षवः शुचिकामा हि देवा; नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति
+नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्या;न्मोघं परा सिञ्चति तादृशो हि
+अपूर्णमश्रोत्रियमाह तार्क्ष्य; न वै तादृग्जुहुयादग्निहोत्रम्
+कृशानुं ये जुह्वति श्रद्दधानाः; सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्च
+गवां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्धं; पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम्
+तार्क्ष्य उवाच
+क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे; कर्मोदये बुद्धिमतिप्रविष्टाम्
+प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य; पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे
+सरस्वत्युवाच
+अग्निहोत्रादहमभ्यागतास्मि; विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय
+त्वत्संयोगादहमेतदब्रुवं; भावे स्थिता तथ्यमर्थं यथावत्
+तार्क्ष्य उवाच
+न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति; विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीः
+रूपं च ते दिव्यमत्यन्तकान्तं; प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि
+सरस्वत्युवाच
+श्रेष्ठानि यानि द्विपदां वरिष्ठ; यज्ञेषु विद्वन्नुपपादयन्ति
+तैरेवाहं संप्रवृद्धा भवामि; आप्यायिता रूपवती च विप्र
+यच्चापि द्रव्यमुपयुज्यते ह; वानस्पत्यमायसं पार्थिवं वा
+दिव्येन रूपेण च प्रज्ञया च; तेनैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन्
+तार्क्ष्य उवाच
+इदं श्रेयः परमं मन्यमाना; व्यायच्छन्ते मुनयः संप्रतीताः
+आचक्ष्व मे तं परमं विशोकं; मोक्षं परं यं प्रविशन्ति धीराः
+सरस्वत्युवाच
+तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः; परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम्
+स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगै;स्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः
+तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः; सहस्रशाखो विमलो विभाति
+तस्य मूलात्सरितः प्रस्रवन्ति; मधूदकप्रस्रवणा रमण्यः
+शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति सिकतासमाः
+धानापूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः
+यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सह मरुद्गणैः
+ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत्पदं परमं मुने
+वैशंपायन उवाच
+ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह
+कथयस्वेह चरितं मनोर्वैवस्वतस्य मे
+मार्कण्डेय उवाच
+विवस्वतः सुतो राजन्परमर्षिः प्रतापवान्
+बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः
+ओजसा तेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः
+अतिचक्राम पितरं मनुः स्वं च पितामहम्
+ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः
+एकपादस्थितस्तीव्रं चचार सुमहत्तपः
+अवाक्शिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम्
+सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा
+तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम्
+वीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत्
+भगवन्क्षुद्रमत्स्योऽस्मि बलवद्भ्यो भयं मम
+मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत
+दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्यं मत्स्या विशेषतः
+भक्षयन्ति यथा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी
+तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः
+त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृते प्रतिकृतं तव
+स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतः
+मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम्
+उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः
+अलिञ्जरे प्राक्षिपत्स चन्द्रांशुसदृशप्रभम्
+स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः
+पुत्रवच्चाकरोत्तस्मिन्मनुर्भावं विशेषतः
+अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत्
+अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत्किल
+अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत
+भगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय
+उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मुनिः
+तं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा
+तत्र तं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय
+अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून्
+द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम्
+तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन
+विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते
+मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत
+नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रभो
+गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे
+एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद्भगवान्वशी
+नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपदच्युतः
+स तत्र ववृधे मत्स्यः किंचित्कालमरिंदम
+ततः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत्
+गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो
+समुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति
+उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम्
+समुद्रमनयत्पार्थ तत्र चैनमवासृजत्
+सुमहानपि मत्स्यः सन्स मनोर्मनसस्तदा
+आसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै
+यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा
+तत एनमिदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत्
+भगवन्कृता हि मे रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः
+प्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम
+अचिराद्भगवन्भौममिदं स्थावरजङ्गमम्
+सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति
+संप्रक्षालनकालोऽयं लोकानां समुपस्थितः
+तस्मात्त्वां बोधयाम्यद्य यत्ते हितमनुत्तमम्
+त्रसानां स्थावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति
+तस्य सर्वस्य संप्राप्तः कालः परमदारुणः
+नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटाकरा
+तत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारुहेथा महामुने
+बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरा
+तस्यामारोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः
+नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास्तदा मुनिजनप्रिय
+आगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस्तेन तापस
+एवमेतत्त्वया कार्यमापृष्टोऽसि व्रजाम्यहम्
+नातिशङ्क्यमिदं चापि वचनं ते ममाभिभो
+एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषत
+जग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परम्
+ततो मनुर्महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह
+बीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा
+नावा तु शुभया वीर महोर्मिणमरिंदम
+चिन्तयामास च मनुस्तं मत्स्यं पृथिवीपते
+स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजय
+शृङ्गी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम
+तं दृष्ट्वा मनुजेन्द्रेन्द्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे
+शृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिमिवोच्छ्रितम्
+वटाकरमयं पाशमथ मत्स्यस्य मूर्धनि
+मनुर्मनुजशार्दूल तस्मिञ्शृङ्गे न्यवेशयत्
+संयतस्तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय
+वेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि
+स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर
+नृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा
+क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस्तस्मिन्महोदधौ
+घूर्णते चपलेव स्त्री मत्ता परपुरंजय
+नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे
+सर्वमाम्भसमेवासीत्खं द्यौश्च नरपुंगव
+एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ
+अदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर्मत्स्यः सहैव ह
+एवं बहून्वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः
+चकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन्सलिलसंचये
+ततो हिमवतः शृङ्गं यत्परं पुरुषर्षभ
+तत्राकर्षत्ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन
+ततोऽब्रवीत्तदा मत्स्यस्तानृषीन्प्रहसञ्शनैः
+अस्मिन्हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम्
+सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभ
+नौर्मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा
+तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम्
+ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ
+अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन्सहितांस्तदा
+अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते
+मत्स्यरूपेण यूयं च मयास्मान्मोक्षिता भयात्
+मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः
+स्रष्टव्याः सर्वलोकाश्च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति
+तपसा चातितीव्रेण प्रतिभास्य भविष्यति
+मत्प्रसादात्प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति
+इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः
+स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम्
+प्रमूढोऽभूत्प्रजासर्गे तपस्तेपे महत्ततः
+तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे
+सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्यथावद्भरतर्षभ
+इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम्
+आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया
+य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितः
+स सुखी सर्वसिद्धार्थः स्वर्गलोकमियान्नरः
+वैशंपायन उवाच
+ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं यशस्विनम्
+पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः
+नैके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुने
+न चापीह समः कश्चिदायुषा तव विद्यते
+वर्जयित्वा महात्मानं ब्राह्मणं परमेष्ठिनम्
+अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्देवदानववर्जिते
+त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसि
+प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे
+त्वमेव सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि
+चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिना
+वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः
+त्वया ल���कगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहः
+आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना
+तस्मात्सर्वान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी
+न त्वा विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः
+यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः
+नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन
+तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे
+नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे
+शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम्
+त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि
+एतत्प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्ववृत्तं द्विजोत्तम
+तस्मादिच्छामहे श्रोतुं सर्वहेत्वात्मिकां कथाम्
+अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तम
+न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वलोकेषु नित्यदा
+मार्कण्डेय उवाच
+हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे
+पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च
+य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः
+एष कर्ता विकर्ता च सर्वभावनभूतकृत्
+अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमपि चोत्तमम्
+अनादिनिधनं भूतं विश्वमक्षयमव्ययम्
+एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे
+यो ह्येनं पुरुषं वेत्ति देवा अपि न तं विदुः
+सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तम
+आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये
+चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
+तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम्
+त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते
+तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम्
+तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः
+तस्यापि द्विशती संध्या संध्यांशश्च ततः परम्
+सहस्रमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम्
+तस्य वर्षशतं संध्या संध्यांशश्च ततः परम्
+संध्यासंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय
+क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम्
+एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता
+एतत्सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम्
+विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वशः परिवर्तते
+लोकानां मनुजव्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः
+अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ
+सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः
+यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा
+व्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन्काले प्रवर्तते
+ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्रा धनार्जकाः
+क्षत्रधर्मेण वाप्यत्र वर्तयन्ति गते युगे
+निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डोदकविवर्जिताः
+ब्राह्���णाः सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे
+अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाः
+विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत्
+बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप
+मिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः
+आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाश्च नराधिपाः
+काम्बोजा और्णिकाः शूद्रास्तथाभीरा नरोत्तम
+न तदा ब्राह्मणः कश्चित्स्वधर्ममुपजीवति
+क्षत्रिया अपि वैश्याश्च विकर्मस्था नराधिप
+अल्पायुषः स्वल्पबला अल्पतेजःपराक्रमाः
+अल्पदेहाल्पसाराश्च तथा सत्याल्पभाषिणः
+बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः
+युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मचारिणः
+भोवादिनस्तथा शूद्रा ब्राह्मणाश्चार्यवादिनः
+युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः
+न तथा घ्राणयुक्ताश्च सर्वगन्धा विशां पते
+रसाश्च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः
+बहुप्रजा ह्रस्वदेहाः शीलाचारविवर्जिताः
+मुखेभगाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये
+अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः
+केशशूलाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये
+अल्पक्षीरास्तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप
+अल्पपुष्पफलाश्चापि पादपा बहुवायसाः
+ब्रह्मवध्यावलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम्
+नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः
+लोभमोहपरीताश्च मिथ्याधर्मध्वजावृताः
+भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर्दिशः
+करभारभयात्पुंसो गृहस्थाः परिमोषकाः
+मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपजीवते
+मिथ्या च नखरोमाणि धारयन्ति नरास्तदा
+अर्थलोभान्नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः
+आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः
+ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम्
+बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः
+आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये
+यथर्तुवर्षी भगवान्न तथा पाकशासनः
+न तदा सर्वबीजानि सम्यग्रोहन्ति भारत
+अधर्मफलमत्यर्थं तदा भवति चानघ
+तथा च पृथिवीपाल यो भवेद्धर्मसंयुतः
+अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मोऽस्ति कश्चन
+भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः
+वणिजश्च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्युत
+धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान्वर्धते जनः
+धर्मस्य बलहानिः स्यादधर्मश्च बली तथा
+अल्पायुषो दरिद्राश्च धर्मिष्ठा मानवास्तदा
+दीर्घायुषः समृद्धाश्च विधर्माणो युगक्षये
+अधर्मिष्ठैरुपायैश्च प्र��ा व्यवहरन्त्युत
+संचयेनापि चाल्पेन भवन्त्याढ्या मदान्विताः
+धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः
+हर्तुं व्यवसिता राजन्मायाचारसमन्विताः
+पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणोऽथ मृगास्तथा
+नगराणां विहारेषु चैत्येष्वपि च शेरते
+सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च स्त्रियो गर्भधरा नृप
+दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते
+भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस्तथा
+आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते
+क्षीणे युगे महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः
+तरुणानां च यच्छीलं तद्वृद्धेषु प्रजायते
+विपरीतास्तदा नार्यो वञ्चयित्वा रहः पतीन्
+व्युच्चरन्त्यपि दुःशीला दासैः पशुभिरेव च
+तस्मिन्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये
+अनावृष्टिर्महाराज जायते बहुवार्षिकी
+ततस्तान्यल्पसाराणि सत्त्वानि क्षुधितानि च
+प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते
+ततो दिनकरैर्दीप्तैः सप्तभिर्मनुजाधिप
+पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च
+यच्च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत
+सर्वं तद्भस्मसाद्भूतं दृश्यते भरतर्षभ
+ततः संवर्तको वह्निर्वायुना सह भारत
+लोकमाविशते पूर्वमादित्यैरुपशोषितम्
+ततः स पृथिवीं भित्त्वा समाविश्य रसातलम्
+देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत्
+निर्दहन्नागलोकं च यच्च किंचित्क्षिताविह
+अधस्तात्पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात्
+ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च
+निर्दहत्यशिवो वायुः स च संवर्तकोऽनलः
+सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्
+ततो दहति दीप्तः स सर्वमेव जगद्विभुः
+ततो गजकुलप्रख्यास्तडिन्मालाविभूषिताः
+उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्यद्भुतदर्शनाः
+केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसंनिभाः
+केचित्किञ्जल्कसंकाशाः केचित्पीताः पयोधराः
+केचिद्धारिद्रसंकाशाः काकाण्डकनिभास्तथा
+केचित्कमलपत्राभाः केचिद्धिङ्गुलकप्रभाः
+केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः
+केचिदञ्जनसंकाशाः केचिन्मकरसंस्थिताः
+विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः
+घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः
+ततो जलधराः सर्वे व्याप्नुवन्ति नभस्तलम्
+तैरियं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा
+आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता
+ततस्ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ
+सर्वतः प्लावयन्त्याशु चोदिताः परमेष्ठिना
+वर्षमाणा महत���तोयं पूरयन्तो वसुंधराम्
+सुघोरमशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम्
+ततो द्वादश वर्षाणि पयोदास्त उपप्लवे
+धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना
+ततः समुद्रः स्वां वेलामतिक्रामति भारत
+पर्वताश्च विशीर्यन्ते मही चापि विशीर्यते
+सर्वतः सहसा भ्रान्तास्ते पयोदा नभस्तलम्
+संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः
+ततस्तं मारुतं घोरं स्वयम्भूर्मनुजाधिप
+आदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत
+तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे
+नष्टे देवासुरगणे यक्षराक्षसवर्जिते
+निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे
+अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्भ्रमाम्येकोऽहमादृतः
+एकार्णवे जले घोरे विचरन्पार्थिवोत्तम
+अपश्यन्सर्वभूतानि वैक्लव्यमगमं परम्
+ततः सुदीर्घं गत्वा तु प्लवमानो नराधिप
+श्रान्तः क्वचिन्न शरणं लभाम्यहमतन्द्रितः
+ततः कदाचित्पश्यामि तस्मिन्सलिलसंप्लवे
+न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते
+शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप
+पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तृते
+उपविष्टं महाराज पूर्णेन्दुसदृशाननम्
+फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत
+ततो मे पृथिवीपाल विस्मयः सुमहानभूत्
+कथं त्वयं शिशुः शेते लोके नाशमुपागते
+तपसा चिन्तयंश्चापि तं शिशुं नोपलक्षये
+भूतं भव्यं भविष्यच्च जानन्नपि नराधिप
+अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतलक्षणः
+साक्षाल्लक्ष्म्या इवावासः स तदा प्रतिभाति मे
+ततो मामब्रवीद्बालः स पद्मनिभलोचनः
+श्रीवत्सधारी द्युतिमान्वाक्यं श्रुतिसुखावहम्
+जानामि त्वा परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम्
+मार्कण्डेय इहास्स्व त्वं यावदिच्छसि भार्गव
+अभ्यन्तरं शरीरं मे प्रविश्य मुनिसत्तम
+आस्स्व भो विहितो वासः प्रसादस्ते कृतो मया
+ततो बालेन तेनैवमुक्तस्यासीत्तदा मम
+निर्वेदो जीविते दीर्घे मनुष्यत्वे च भारत
+ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम्
+तस्याहमवशो वक्त्रं दैवयोगात्प्रवेशितः
+ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप
+सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम्
+गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनामथ कौशिकीम्
+चर्मण्वतीं वेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम्
+सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीमपि
+वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत
+नदीं ताम्रां च वेण्णां च पुण्यतोयां शुभावहाम्
+सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम्
+शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां कम्पुनामपि
+एताश्चान्याश्च नद्योऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम
+परिक्रामन्प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः
+ततः समुद्रं पश्यामि यादोगणनिषेवितम्
+रत्नाकरममित्रघ्न निधानं पयसो महत्
+ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम्
+जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभैः
+पश्यामि च महीं राजन्काननैरुपशोभिताम्
+यजन्ते हि तदा राजन्ब्राह्मणा बहुभिः सवैः
+क्षत्रियाश्च प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जने
+वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप
+शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास्तथा
+ततः परिपतन्राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः
+हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम्
+निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजताचितम्
+पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम्
+मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम्
+पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम्
+महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम्
+मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम्
+एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः
+तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वरत्नविभूषिताः
+सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च नागांश्च मनुजाधिप
+पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते
+तानि सर्वाण्यहं तत्र पश्यन्पर्यचरं तदा
+कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन्दिशः
+शक्रादींश्चापि पश्यामि कृत्स्नान्देवगणांस्तथा
+गन्धर्वाप्सरसो यक्षानृषींश्चैव महीपते
+दैत्यदानवसंघांश्च कालेयांश्च नराधिप
+सिंहिकातनयांश्चापि ये चान्ये सुरशत्रवः
+यच्च किंचिन्मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्
+तदपश्यमहं सर्वं तस्य कुक्षौ महात्मनः
+फलाहारः प्रविचरन्कृत्स्नं जगदिदं तदा
+अन्तः शरीरे तस्याहं वर्षाणामधिकं शतम्
+न च पश्यामि तस्याहमन्तं देहस्य कुत्रचित्
+सततं धावमानश्च चिन्तयानो विशां पते
+आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन्महात्मनः
+ततस्तमेव शरणं गतोऽस्मि विधिवत्तदा
+वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च
+ततोऽहं सहसा राजन्वायुवेगेन निःसृतः
+महात्मनो मुखात्तस्य विवृतात्पुरुषोत्तम
+ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशां पते
+आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नमादाय वै जगत्
+तेनैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम्
+आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्यमिततेजसम्
+ततो मामब्रवीद्वीर स बालः ���्रहसन्निव
+श्रीवत्सधारी द्युतिमान्पीतवासा महाद्युतिः
+अपीदानीं शरीरेऽस्मिन्मामके मुनिसत्तम
+उषितस्त्वं सुविश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे
+मुहूर्तादथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नवा
+यया निर्मुक्तमात्मानमपश्यं लब्धचेतसम्
+तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ
+सुजातौ मृदुरक्ताभिरङ्गुलीभिरलंकृतौ
+प्रयतेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्यभिवन्दितौ
+दृष्ट्वापरिमितं तस्य प्रभावममितौजसः
+विनयेनाञ्जलिं कृत्वा प्रयत्नेनोपगम्य च
+दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः
+तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्येदमब्रुवम्
+ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां चेमां तवोत्तमाम्
+आस्येनानुप्रविष्टोऽहं शरीरं भगवंस्तव
+दृष्टवानखिलाँल्लोकान्समस्ताञ्जठरे तव
+तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः
+यक्षगन्धर्वनागाश्च जगत्स्थावरजङ्गमम्
+त्वत्प्रसादाच्च मे देव स्मृतिर्न परिहीयते
+द्रुतमन्तः शरीरे ते सततं परिधावतः
+इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाहमनिन्दित
+इह भूत्वा शिशुः साक्षात्किं भवानवतिष्ठते
+पीत्वा जगदिदं विश्वमेतदाख्यातुमर्हसि
+किमर्थं च जगत्सर्वं शरीरस्थं तवानघ
+कियन्तं च त्वया कालमिह स्थेयमरिंदम
+एतदिच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया
+त्वत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम्
+महद्ध्येतदचिन्त्यं च यदहं दृष्टवान्प्रभो
+इत्युक्तः स मया श्रीमान्देवदेवो महाद्युतिः
+सान्त्वयन्मामिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः
+देव उवाच
+कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः
+त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम्
+पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः
+अतो दृष्टोऽस्मि ते साक्षाद्ब्रह्मचर्यं च ते महत्
+आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मया
+तेन नारायणोऽस्म्युक्तो मम तद्ध्ययनं सदा
+अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः
+विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम
+अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्चाहं सुराधिपः
+अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा
+अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपश्च प्रजापतिः
+अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम
+अग्निरास्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने
+सदिशं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः
+मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः
+यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम्
+प��थिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः
+यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः
+चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम्
+शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुंधराम्
+वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा
+मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत्समुद्धृता
+अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम
+पिबाम्यपः समाविद्धास्ताश्चैव विसृजाम्यहम्
+ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संश्रिता विशः
+पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च
+ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणः
+मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च
+यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः
+कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः
+सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यमध्यात्मकोविदाः
+मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते
+अहं संवर्तको ज्योतिरहं संवर्तको यमः
+अहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तकोऽनिलः
+तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले
+मम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम
+रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशम्
+वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे
+कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च
+ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्येतानि सत्तम
+प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्मशोभनम्
+सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु
+मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः
+मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः
+सम्यग्वेदमधीयाना यजन्तो विविधैर्मखैः
+शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः
+प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिः
+लोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः
+तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः
+दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम्
+यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम
+अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्
+दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः
+राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः
+तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम्
+प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम्
+सृष्ट्वा देवमनुष्यांश्च गन्धर्वोरगराक्षसान्
+स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया
+कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम्
+प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्
+श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे म���
+रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा
+त्रयो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन्काले भवन्त्युत
+अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः
+त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्
+अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः
+अभिभूः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः
+कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपि वै
+शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम्
+एवं प्रणिहितः सम्यङ्मयात्मा मुनिसत्तम
+सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
+यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज
+सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ
+यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्
+विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम
+अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः
+अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः
+यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम्
+तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः
+एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम
+अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते
+मया च विप्र दत्तोऽयं वरस्ते ब्रह्मरूपिणा
+असकृत्परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित
+सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम्
+विक्लवोऽसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत्
+अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोऽसि यदा मम
+दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे
+ततोऽसि वक्त्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया
+आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयोऽपि सुरासुरैः
+यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः
+तावत्त्वमिह विप्रर्षे विश्रब्धश्चर वै सुखम्
+ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे
+एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद्द्विजसत्तम
+आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च
+लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम्
+मार्कण्डेय उवाच
+इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः
+प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः
+एतद्दृष्टं मया राजंस्तस्मिन्प्राप्ते युगक्षये
+आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर
+यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः
+स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः
+अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम्
+दीर्घमायुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा
+स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः
+आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडन्निव महाभुजः
+एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वत���
+श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः
+दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर्मामियमागता
+आदिदेवमजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम्
+सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवः
+गच्छध्वमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्तास्तु ते पार्था यमौ च पुरुषर्षभौ
+द्रौपद्या कृष्णया सार्धं नमश्चक्रुर्जनार्दनम्
+स चैतान्पुरुषव्याघ्र साम्ना परमवल्गुना
+सान्त्वयामास मानार्हान्मन्यमानो यथाविधि
+युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो मार्कण्डेयं महामुनिम्
+पुनः पप्रच्छ साम्राज्ये भविष्यां जगतो गतिम्
+आश्चर्यभूतं भवतः श्रुतं नो वदतां वर
+मुने भार्गव यद्वृत्तं युगादौ प्रभवाप्ययौ
+अस्मिन्कलियुगेऽप्यस्ति पुनः कौतूहलं मम
+समाकुलेषु धर्मेषु किं नु शेषं भविष्यति
+किंवीर्या मानवास्तत्र किमाहारविहारिणः
+किमायुषः किंवसना भविष्यन्ति युगक्षये
+कां च काष्ठां समासाद्य पुनः संपत्स्यते कृतम्
+विस्तरेण मुने ब्रूहि विचित्राणीह भाषसे
+इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठः पुनरेवाभ्यभाषत
+रमयन्वृष्णिशार्दूलं पाण्डवांश्च महामुनिः
+मार्कण्डेय उवाच
+भविष्यं सर्वलोकस्य वृत्तान्तं भरतर्षभ
+कलुषं कालमासाद्य कथ्यमानं निबोध मे
+कृते चतुष्पात्सकलो निर्व्याजोपाधिवर्जितः
+वृषः प्रतिष्ठितो धर्मो मनुष्येष्वभवत्पुरा
+अधर्मपादविद्धस्तु त्रिभिरंशैः प्रतिष्ठितः
+त्रेतायां द्वापरेऽर्धेन व्यामिश्रो धर्म उच्यते
+त्रिभिरंशैरधर्मस्तु लोकानाक्रम्य तिष्ठति
+चतुर्थांशेन धर्मस्तु मनुष्यानुपतिष्ठति
+आयुर्वीर्यमथो बुद्धिर्बलं तेजश्च पाण्डव
+मनुष्याणामनुयुगं ह्रसतीति निबोध मे
+राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्चैव युधिष्ठिर
+व्याजैर्धर्मं चरिष्यन्ति धर्मवैतंसिका नराः
+सत्यं संक्षेप्स्यते लोके नरैः पण्डितमानिभिः
+सत्यहान्या ततस्तेषामायुरल्पं भविष्यति
+आयुषः प्रक्षयाद्विद्यां न शक्ष्यन्त्युपशिक्षितुम्
+विद्याहीनानविज्ञानाल्लोभोऽप्यभिभविष्यति
+लोभक्रोधपरा मूढाः कामसक्ताश्च मानवाः
+वैरबद्धा भविष्यन्ति परस्परवधेप्सवः
+ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः संकीर्यन्तः परस्परम्
+शूद्रतुल्या भविष्यन्ति तपःसत्यविवर्जिताः
+अन्त्या मध्या भविष्यन्ति मध्याश्चान्तावसायिनः
+ईदृशो भविता लोको युगान्ते पर्युपस्थिते
+वस्त्राणां प्��वरा शाणी धान्यानां कोरदूषकाः
+भार्यामित्राश्च पुरुषा भविष्यन्ति युगक्षये
+मत्स्यामिषेण जीवन्तो दुहन्तश्चाप्यजैडकम्
+गोषु नष्टासु पुरुषा भविष्यन्ति युगक्षये
+अन्योन्यं परिमुष्णन्तो हिंसयन्तश्च मानवाः
+अजपा नास्तिकाः स्तेना भविष्यन्ति युगक्षये
+सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यन्ति चौषधीः
+ताश्चाप्यल्पफलास्तेषां भविष्यन्ति युगक्षये
+श्राद्धे दैवे च पुरुषा ये च नित्यं धृतव्रताः
+तेऽपि लोभसमायुक्ता भोक्ष्यन्तीह परस्परम्
+पिता पुत्रस्य भोक्ता च पितुः पुत्रस्तथैव च
+अतिक्रान्तानि भोज्यानि भविष्यन्ति युगक्षये
+न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा वेदनिन्दकाः
+न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति हेतुवादविलोभिताः
+निम्ने कृषिं करिष्यन्ति योक्ष्यन्ति धुरि धेनुकाः
+एकहायनवत्सांश्च वाहयिष्यन्ति मानवाः
+पुत्रः पितृवधं कृत्वा पिता पुत्रवधं तथा
+निरुद्वेगो बृहद्वादी न निन्दामुपलप्स्यते
+म्लेच्छभूतं जगत्सर्वं निष्क्रियं यज्ञवर्जितम्
+भविष्यति निरानन्दमनुत्सवमथो तथा
+प्रायशः कृपणानां हि तथा बन्धुमतामपि
+विधवानां च वित्तानि हरिष्यन्तीह मानवाः
+अल्पवीर्यबलाः स्तब्धा लोभमोहपरायणाः
+तत्कथादानसंतुष्टा दुष्टानामपि मानवाः
+परिग्रहं करिष्यन्ति पापाचारपरिग्रहाः
+संघातयन्तः कौन्तेय राजानः पापबुद्धयः
+परस्परवधोद्युक्ता मूर्खाः पण्डितमानिनः
+भविष्यन्ति युगस्यान्ते क्षत्रिया लोककण्टकाः
+अरक्षितारो लुब्धाश्च मानाहंकारदर्पिताः
+केवलं दण्डरुचयो भविष्यन्ति युगक्षये
+आक्रम्याक्रम्य साधूनां दारांश्चैव धनानि च
+भोक्ष्यन्ते निरनुक्रोशा रुदतामपि भारत
+न कन्यां याचते कश्चिन्नापि कन्या प्रदीयते
+स्वयंग्राहा भविष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते
+राजानश्चाप्यसंतुष्टाः परार्थान्मूढचेतसः
+सर्वोपायैर्हरिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते
+म्लेच्छीभूतं जगत्सर्वं भविष्यति च भारत
+हस्तो हस्तं परिमुषेद्युगान्ते पर्युपस्थिते
+सत्यं संक्षिप्यते लोके नरैः पण्डितमानिभिः
+स्थविरा बालमतयो बालाः स्थविरबुद्धयः
+भीरवः शूरमानीनः शूरा भीरुविषादिनः
+न विश्वसन्ति चान्योन्यं युगान्ते पर्युपस्थिते
+एकाहार्यं जगत्सर्वं लोभमोहव्यवस्थितम्
+अधर्मो वर्धति महान्न च धर्मः प्रवर्तते
+ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या न शिष���यन्ति जनाधिप
+एकवर्णस्तदा लोको भविष्यति युगक्षये
+न क्षंस्यति पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा
+भार्या च पतिशुश्रूषां न करिष्यति काचन
+ये यवान्ना जनपदा गोधूमान्नास्तथैव च
+तान्देशान्संश्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते
+स्वैराहाराश्च पुरुषा योषितश्च विशां पते
+अन्योन्यं न सहिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते
+म्लेच्छभूतं जगत्सर्वं भविष्यति युधिष्ठिर
+न श्राद्धैर्हि पितॄंश्चापि तर्पयिष्यन्ति मानवाः
+न कश्चित्कस्यचिच्छ्रोता न कश्चित्कस्यचिद्गुरुः
+तमोग्रस्तस्तदा लोको भविष्यति नराधिप
+परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश
+ततः प्राणान्विमोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते
+पञ्चमे वाथ षष्ठे वा वर्षे कन्या प्रसूयते
+सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च प्रजास्यन्ति नरास्तदा
+पत्यौ स्त्री तु तदा राजन्पुरुषो वा स्त्रियं प्रति
+युगान्ते राजशार्दूल न तोषमुपयास्यति
+अल्पद्रव्या वृथालिङ्गा हिंसा च प्रभविष्यति
+न कश्चित्कस्यचिद्दाता भविष्यति युगक्षये
+अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः
+केशशूलाः स्त्रियश्चापि भविष्यन्ति युगक्षये
+म्लेच्छाः क्रूराः सर्वभक्षा दारुणाः सर्वकर्मसु
+भाविनः पश्चिमे काले मनुष्या नात्र संशयः
+क्रयविक्रयकाले च सर्वः सर्वस्य वञ्चनम्
+युगान्ते भरतश्रेष्ठ वृत्तिलोभात्करिष्यति
+ज्ञानानि चाप्यविज्ञाय करिष्यन्ति क्रियास्तथा
+आत्मच्छन्देन वर्तन्ते युगान्ते पर्युपस्थिते
+स्वभावात्क्रूरकर्माणश्चान्योन्यमभिशङ्किनः
+भवितारो जनाः सर्वे संप्राप्ते युगसंक्षये
+आरामांश्चैव वृक्षांश्च नाशयिष्यन्ति निर्व्यथाः
+भविता संक्षयो लोके जीवितस्य च देहिनाम्
+तथा लोभाभिभूताश्च चरिष्यन्ति महीमिमाम्
+ब्राह्मणाश्च भविष्यन्ति ब्रह्मस्वानि च भुञ्जते
+हाहाकृता द्विजाश्चैव भयार्ता वृषलार्दिताः
+त्रातारमलभन्तो वै भ्रमिष्यन्ति महीमिमाम्
+जीवितान्तकरा रौद्राः क्रूराः प्राणिविहिंसकाः
+यदा भविष्यन्ति नरास्तदा संक्षेप्स्यते युगम्
+आश्रयिष्यन्ति च नदीः पर्वतान्विषमाणि च
+प्रधावमाना वित्रस्ता द्विजाः कुरुकुलोद्वह
+दस्युप्रपीडिता राजन्काका इव द्विजोत्तमाः
+कुराजभिश्च सततं करभारप्रपीडिताः
+धैर्यं त्यक्त्वा महीपाल दारुणे युगसंक्षये
+विकर्माणि करिष्यन्ति शूद्राणां परिचारकाः
+शूद्र�� धर्मं प्रवक्ष्यन्ति ब्राह्मणाः पर्युपासकाः
+श्रोतारश्च भविष्यन्ति प्रामाण्येन व्यवस्थिताः
+विपरीतश्च लोकोऽयं भविष्यत्यधरोत्तरः
+एडूकान्पूजयिष्यन्ति वर्जयिष्यन्ति देवताः
+शूद्राः परिचरिष्यन्ति न द्विजान्युगसंक्षये
+आश्रमेषु महर्षीणां ब्राह्मणावसथेषु च
+देवस्थानेषु चैत्येषु नागानामालयेषु च
+एडूकचिह्ना पृथिवी न देवगृहभूषिता
+भविष्यति युगे क्षीणे तद्युगान्तस्य लक्षणम्
+यदा रौद्रा धर्महीना मांसादाः पानपास्तथा
+भविष्यन्ति नरा नित्यं तदा संक्षेप्स्यते युगम्
+पुष्पे पुष्पं यदा राजन्फले फलमुपाश्रितम्
+प्रजास्यति महाराज तदा संक्षेप्स्यते युगम्
+अकालवर्षी पर्जन्यो भविष्यति गते युगे
+अक्रमेण मनुष्याणां भविष्यति तदा क्रिया
+विरोधमथ यास्यन्ति वृषला ब्राह्मणैः सह
+मही म्लेच्छसमाकीर्णा भविष्यति ततोऽचिरात्
+करभारभयाद्विप्रा भजिष्यन्ति दिशो दश
+निर्विशेषा जनपदा नरावृष्टिभिरर्दिताः
+आश्रमानभिपत्स्यन्ति फलमूलोपजीविनः
+एवं पर्याकुले लोके मर्यादा न भविष्यति
+न स्थास्यन्त्युपदेशे च शिष्या विप्रियकारिणः
+आचार्योपनिधिश्चैव वत्स्यते तदनन्तरम्
+अर्थयुक्त्या प्रवत्स्यन्ति मित्रसंबन्धिबान्धवाः
+अभावः सर्वभूतानां युगान्ते च भविष्यति
+दिशः प्रज्वलिताः सर्वा नक्षत्राणि चलानि च
+ज्योतींषि प्रतिकूलानि वाताः पर्याकुलास्तथा
+उल्कापाताश्च बहवो महाभयनिदर्शकाः
+षड्भिरन्यैश्च सहितो भास्करः प्रतपिष्यति
+तुमुलाश्चापि निर्ह्रादा दिग्दाहाश्चापि सर्वशः
+कबन्धान्तर्हितो भानुरुदयास्तमये तदा
+अकालवर्षी च तदा भविष्यति सहस्रदृक्
+सस्यानि च न रोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते
+अभीक्ष्णं क्रूरवादिन्यः परुषा रुदितप्रियाः
+भर्तॄणां वचने चैव न स्थास्यन्ति तदा स्त्रियः
+पुत्राश्च मातापितरौ हनिष्यन्ति युगक्षये
+सूदयिष्यन्ति च पतीन्स्त्रियः पुत्रानपाश्रिताः
+अपर्वणि महाराज सूर्यं राहुरुपैष्यति
+युगान्ते हुतभुक्चापि सर्वतः प्रज्वलिष्यति
+पानीयं भोजनं चैव याचमानास्तदाध्वगाः
+न लप्स्यन्ते निवासं च निरस्ताः पथि शेरते
+निर्घातवायसा नागाः शकुनाः समृगद्विजाः
+रूक्षा वाचो विमोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते
+मित्रसंबन्धिनश्चापि संत्यक्ष्यन्ति नरास्तदा
+जनं परिजनं चापि युगान्ते पर्युप��्थिते
+अथ देशान्दिशश्चापि पत्तनानि पुराणि च
+क्रमशः संश्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते
+हा तात हा सुतेत्येवं तदा वाचः सुदारुणाः
+विक्रोशमानश्चान्योन्यं जनो गां पर्यटिष्यति
+ततस्तुमुलसंघाते वर्तमाने युगक्षये
+द्विजातिपूर्वको लोकः क्रमेण प्रभविष्यति
+ततः कालान्तरेऽन्यस्मिन्पुनर्लोकविवृद्धये
+भविष्यति पुनर्दैवमनुकूलं यदृच्छया
+यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती
+एकराशौ समेष्यन्ति प्रपत्स्यति तदा कृतम्
+कालवर्षी च पर्जन्यो नक्षत्राणि शुभानि च
+प्रदक्षिणा ग्रहाश्चापि भविष्यन्त्यनुलोमगाः
+क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं भविष्यति निरामयम्
+कल्किर्विष्णुयशा नाम द्विजः कालप्रचोदितः
+उत्पत्स्यते महावीर्यो महाबुद्धिपराक्रमः
+संभूतः संभलग्रामे ब्राह्मणावसथे शुभे
+मनसा तस्य सर्वाणि वाहनान्यायुधानि च
+उपस्थास्यन्ति योधाश्च शस्त्राणि कवचानि च
+स धर्मविजयी राजा चक्रवर्ती भविष्यति
+स चेमं संकुलं लोकं प्रसादमुपनेष्यति
+उत्थितो ब्राह्मणो दीप्तः क्षयान्तकृदुदारधीः
+स संक्षेपो हि सर्वस्य युगस्य परिवर्तकः
+स सर्वत्र गतान्क्षुद्रान्ब्राह्मणैः परिवारितः
+उत्सादयिष्यति तदा सर्वान्म्लेच्छगणान्द्विजः
+मार्कण्डेय उवाच
+ततश्चोरक्षयं कृत्वा द्विजेभ्यः पृथिवीमिमाम्
+वाजिमेधे महायज्ञे विधिवत्कल्पयिष्यति
+स्थापयित्वा स मर्यादाः स्वयम्भुविहिताः शुभाः
+वनं पुण्ययशःकर्मा जरावान्संश्रयिष्यति
+तच्छीलमनुवर्त्स्यन्ते मनुष्या लोकवासिनः
+विप्रैश्चोरक्षये चैव कृते क्षेमं भविष्यति
+कृष्णाजिनानि शक्तीश्च त्रिशूलान्यायुधानि च
+स्थापयन्विप्रशार्दूलो देशेषु विजितेषु च
+संस्तूयमानो विप्रेन्द्रैर्मानयानो द्विजोत्तमान्
+कल्किश्चरिष्यति महीं सदा दस्युवधे रतः
+हा तात हा सुतेत्येवं तास्ता वाचः सुदारुणाः
+विक्रोशमानान्सुभृशं दस्यून्नेष्यति संक्षयम्
+ततोऽधर्मविनाशो वै धर्मवृद्धिश्च भारत
+भविष्यति कृते प्राप्ते क्रियावांश्च जनस्तथा
+आरामाश्चैव चैत्याश्च तटाकान्यवटास्तथा
+यज्ञक्रियाश्च विविधा भविष्यन्ति कृते युगे
+ब्राह्मणाः साधवश्चैव मुनयश्च तपस्विनः
+आश्रमाः सहपाषण्डाः स्थिताः सत्ये जनाः प्रजाः
+जास्यन्ति सर्वबीजानि उप्यमानानि चैव ह
+सर्वेष्वृतुषु राजेन्द्र सर्वं सस्यं भवि��्यति
+नरा दानेषु निरता व्रतेषु नियमेषु च
+जपयज्ञपरा विप्रा धर्मकामा मुदा युताः
+पालयिष्यन्ति राजानो धर्मेणेमां वसुंधराम्
+व्यवहाररता वैश्या भविष्यन्ति कृते युगे
+षट्कर्मनिरता विप्राः क्षत्रिया रक्षणे रताः
+शुश्रूषायां रताः शूद्रास्तथा वर्णत्रयस्य च
+एष धर्मः कृतयुगे त्रेतायां द्वापरे तथा
+पश्चिमे युगकाले च यः स ते संप्रकीर्तितः
+सर्वलोकस्य विदिता युगसंख्या च पाण्डव
+एतत्ते सर्वमाख्यातमतीतानागतं मया
+वायुप्रोक्तमनुस्मृत्य पुराणमृषिसंस्तुतम्
+एवं संसारमार्गा मे बहुशश्चिरजीविना
+दृष्टाश्चैवानुभूताश्च तांस्ते कथितवानहम्
+इदं चैवापरं भूयः सह भ्रातृभिरच्युत
+धर्मसंशयमोक्षार्थं निबोध वचनं मम
+धर्मे त्वयात्मा संयोज्यो नित्यं धर्मभृतां वर
+धर्मात्मा हि सुखं राजा प्रेत्य चेह च नन्दति
+निबोध च शुभां वाणीं यां प्रवक्ष्यामि तेऽनघ
+न ब्राह्मणे परिभवः कर्तव्यस्ते कदाचन
+ब्राह्मणो रुषितो हन्यादपि लोकान्प्रतिज्ञया
+वैशंपायन उवाच
+मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा कुरूणां प्रवरो नृपः
+उवाच वचनं धीमान्परमं परमद्युतिः
+कस्मिन्धर्मे मया स्थेयं प्रजाः संरक्षता मुने
+कथं च वर्तमानो वै न च्यवेयं स्वधर्मतः
+मार्कण्डेय उवाच
+दयावान्सर्वभूतेषु हितो रक्तोऽनसूयकः
+अपत्यानामिव स्वेषां प्रजानां रक्षणे रतः
+चर धर्मं त्यजाधर्मं पितॄन्देवांश्च पूजय
+प्रमादाद्यत्कृतं तेऽभूत्संयग्दानेन तज्जय
+अलं ते मानमाश्रित्य सततं परवान्भव
+विजित्य पृथिवीं सर्वां मोदमानः सुखी भव
+एष भूतो भविष्यश्च धर्मस्ते समुदीरितः
+न तेऽस्त्यविदितं किंचिदतीतानागतं भुवि
+तस्मादिमं परिक्लेशं त्वं तात हृदि मा कृथाः
+एष कालो महाबाहो अपि सर्वदिवौकसाम्
+मुह्यन्ति हि प्रजास्तात कालेनाभिप्रचोदिताः
+मा च तेऽत्र विचारो भूद्यन्मयोक्तं तवानघ
+अतिशङ्क्य वचो ह्येतद्धर्मलोपो भवेत्तव
+जातोऽसि प्रथिते वंशे कुरूणां भरतर्षभ
+कर्मणा मनसा वाचा सर्वमेतत्समाचर
+युधिष्ठिर उवाच
+यत्त्वयोक्तं द्विजश्रेष्ठ वाक्यं श्रुतिमनोहरम्
+तथा करिष्ये यत्नेन भवतः शासनं विभो
+न मे लोभोऽस्ति विप्रेन्द्र न भयं न च मत्सरः
+करिष्यामि हि तत्सर्वमुक्तं यत्ते मयि प्रभो
+वैशंपायन उवाच
+श्रुत्वा तु वचनं तस्य पाण्डवस्य महात्मनः
+प्रहृष्टाः पाण्डवा राजन्सहिताः शार्ङ्गधन्व���ा
+तथा कथां शुभां श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः
+विस्मिताः समपद्यन्त पुराणस्य निवेदनात्
+वैशंपायन उवाच
+भूय एव ब्राह्मणमहाभाग्यं वक्तुमर्हसीत्यब्रवीत्पाण्डवेयो मार्कण्डेयम्
+अथाचष्ट मार्कण्डेयः
+अयोध्यायामिक्ष्वाकुकुलोत्पन्नः पार्थिवः परिक्षिन्नाम मृगयामगमत्
+तमेकाश्वेन मृगमनुसरन्तं मृगो दूरमपाहरत्
+अथाध्वनि जातश्रमः क्षुत्तृष्णाभिभूतश्च कस्मिंश्चिदुद्देशे नीलं वनषण्डमपश्यत्
+तच्च विवेश
+ततस्तस्य वनषण्डस्य मध्येऽतीव रमणीयं सरो दृष्ट्वा साश्व एव व्यगाहत
+अथाश्वस्तः स बिसमृणालमश्वस्याग्रे निक्षिप्य पुष्करिणीतीरे समाविशत्
+ततः शयानो मधुरं गीतशब्दमशृणोत्
+स श्रुत्वाचिन्तयत्
+नेह मनुष्यगतिं पश्यामि
+कस्य खल्वयं गीतशब्द इति
+अथापश्यत्कन्यां परमरूपदर्शनीयां पुष्पाण्यवचिन्वतीं गायन्तीं च
+अथ सा राज्ञः समीपे पर्यक्रामत्
+तामब्रवीद्राजा
+कस्यासि सुभगे त्वमिति
+सा प्रत्युवाच
+कन्यास्मीति
+तां राजोवाच
+अर्थी त्वयाहमिति
+अथोवाच कन्या
+समयेनाहं शक्या त्वया लब्धुम्
+नान्यथेति
+तां राजा समयमपृच्छत्
+ततः कन्येदमुवाच
+उदकं मे न दर्शयितव्यमिति
+स राजा बाढमित्युक्त्वा तां समागम्य तया सहास्ते
+तत्रैवासीने राजनि सेनान्वगच्छत्
+पदेनानुपदं दृष्ट्वा राजानं परिवार्यातिष्ठत्
+पर्याश्वस्तश्च राजा तयैव सह शिबिकया प्रायादविघाटितया
+स्वनगरमनुप्राप्य रहसि तया सह रमन्नास्ते
+नान्यत्किंचनापश्यत्
+अथ प्रधानामात्यस्तस्याभ्याशचराः स्त्रियोऽपृच्छत्
+किमत्र प्रयोजनं वर्तत इति
+अथाब्रुवंस्ताः स्त्रियः
+अपूर्वमिव पश्याम उदकं नात्र नीयतेति
+अथामात्योऽनुदकं वनं कारयित्वोदारवृक्षं बहुमूलपुष्पफलं रहस्युपगम्य राजानमब्रवीत्
+वनमिदमुदारमनुदकम्
+साध्वत्र रम्यतामिति
+स तस्य वचनात्तयैव सह देव्या तद्वनं प्राविशत्
+स कदाचित्तस्मिन्वने रम्ये तयैव सह व्यवहरत्
+अथ क्षुत्तृष्णार्दितः श्रान्तोऽतिमात्रमतिमुक्तागारमपश्यत्
+तत्प्रविश्य राजा सह प्रियया सुधातलसुकृतां विमलसलिलपूर्णां वापीमपश्यत्
+दृष्ट्वैव च तां तस्या एव तीरे सहैव तया देव्या व्यतिष्ठत्
+अथ तां देवीं स राजाब्रवीत्
+साध्ववतर वापीसलिलमिति
+सा तद्वचः श्रुत्वावतीर्य वापीं न्यमज्जत्
+न पुनरुदमज्जत्
+तां मृगयमाणो राजा नापश्यत्
+व��पीमपि निःस्राव्य मण्डूकं श्वभ्रमुखे दृष्ट्वा क्रुद्ध आज्ञापयामास
+सर्वमण्डूकवधः क्रियतामिति
+यो मयार्थी स मृतकैर्मण्डूकैरुपायनैर्मामुपतिष्ठेदिति
+अथ मण्डूकवधे घोरे क्रियमाणे दिक्षु सर्वासु मण्डूकान्भयमाविशत्
+ते भीता मण्डूकराज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयन्
+ततो मण्डूकराट्तापसवेषधारी राजानमभ्यगच्छत्
+उपेत्य चैनमुवाच
+मा राजन्क्रोधवशं गमः
+प्रसादं कुरु
+नार्हसि मण्डूकानामनपराधिनां वधं कर्तुमिति
+श्लोकौ चात्र भवतः
+मा मण्डूकाञ्जिघांस त्वं कोपं संधारयाच्युत
+प्रक्षीयते धनोद्रेको जनानामविजानताम्
+प्रतिजानीहि नैतांस्त्वं प्राप्य क्रोधं विमोक्ष्यसे
+अलं कृत्वा तवाधर्मं मण्डूकैः किं हतैर्हि ते
+तमेवंवादिनमिष्टजनशोकपरीतात्मा राजा प्रोवाच
+न हि क्षम्यते तन्मया
+हनिष्याम्येतान्
+एतैर्दुरात्मभिः प्रिया मे भक्षिता
+सर्वथैव मे वध्या मण्डूकाः
+नार्हसि विद्वन्मामुपरोद्धुमिति
+स तद्वाक्यमुपलभ्य व्यथितेन्द्रियमनाः प्रोवाच
+प्रसीद राजन्
+अहमायुर्नाम मण्डूकराजः
+मम सा दुहिता सुशोभना नाम
+तस्या दौःशील्यमेतत्
+बहवो हि राजानस्तया विप्रलब्धपूर्वा इति
+तमब्रवीद्राजा
+तयास्म्यर्थी
+सा मे दीयतामिति
+अथैनां राज्ञे पितादात्
+अब्रवीच्चैनाम्
+एनं राजानं शुश्रूषस्वेति
+स उवाच दुहितरम्
+यस्मात्त्वया राजानो विप्रलब्धास्तस्मादब्रह्मण्यानि तवापत्यानि भविष्यन्त्यनृतकत्वात्तवेति
+स च राजा तामुपलभ्य तस्यां सुरतगुणनिबद्धहृदयो लोकत्रयैश्वर्यमिवोपलभ्य हर्षबाष्पकलया वाचा प्रणिपत्याभिपूज्य मण्डूकराजानमब्रवीत्
+अनुगृहीतोऽस्मीति
+स च मण्डूकराजो जामातरमनुज्ञाप्य यथागतमगच्छत्
+अथ कस्यचित्कालस्य तस्यां कुमारास्त्रयस्तस्य राज्ञः संबभूवुः शलो दलो बलश्चेति
+ततस्तेषां ज्येष्ठं शलं समये पिता राज्येऽभिषिच्य तपसि धृतात्मा वनं जगाम
+अथ कदाचिच्छलो मृगयामचरत्
+मृगं चासाद्य रथेनान्वधावत्
+सूतं चोवाच
+शीघ्रं मां वहस्वेति
+स तथोक्तः सूतो राजानमब्रवीत्
+मा क्रियतामनुबन्धः
+नैष शक्यस्त्वया मृगो ग्रहीतुं यद्यपि ते रथे युक्तौ वाम्यौ स्यातामिति
+ततोऽब्रवीद्राजा सूतम्
+आचक्ष्व मे वाम्यौ
+हन्मि वा त्वामिति
+स एवमुक्तो राजभयभीतो वामदेवशापभीतश्च सन्नाचख्यौ राज्ञे
+वामदेवस्याश्वौ वाम्यौ मनोजवाविति
+अथैनमेवं ब्रुवाणमब्रवीद्राजा
+वामदेवाश्रमं याहीति
+स गत्वा वामदेवाश्रमं तमृषिमब्रवीत्
+भगवन्मृगो मया विद्धः पलायते
+तं संभावयेयम्
+अर्हसि मे वाम्यौ दातुमिति
+तमब्रवीदृषिः
+ददानि ते वाम्यौ
+कृतकार्येण भवता ममैव निर्यात्यौ क्षिप्रमिति
+स च तावश्वौ प्रतिगृह्यानुज्ञाप्य चर्षिं प्रायाद्वाम्यसंयुक्तेन रथेन मृगं प्रति
+गच्छंश्चाब्रवीत्सूतम्
+अश्वरत्नाविमावयोग्यौ ब्राह्मणानाम्
+नैतौ प्रतिदेयौ वामदेवायेति
+एवमुक्त्वा मृगमवाप्य स्वनगरमेत्याश्वावन्तःपुरेऽस्थापयत्
+अथर्षिश्चिन्तयामास
+तरुणो राजपुत्रः कल्याणं पत्रमासाद्य रमते
+न मे प्रतिनिर्यातयति
+अहो कष्टमिति
+मनसा निश्चित्य मासि पूर्णे शिष्यमब्रवीत्
+गच्छात्रेय
+राजानं ब्रूहि
+यदि पर्याप्तं निर्यातयोपाध्यायवाम्याविति
+स गत्वैवं तं राजानमब्रवीत्
+तं राजा प्रत्युवाच
+राज्ञामेतद्वाहनम्
+अनर्हा ब्राह्मणा रत्नानामेवंविधानाम्
+किं च ब्राह्मणानामश्वैः कार्यम्
+साधु प्रतिगम्यतामिति
+स गत्वैवमुपाध्यायायाचष्ट
+तच्छ्रुत्वा वचनमप्रियं वामदेवः क्रोधपरीतात्मा स्वयमेव राजानमभिगम्याश्वार्थमभ्यचोदयत्
+न चादाद्राजा
+वामदेव उवाच
+प्रयच्छ वाम्यौ मम पार्थिव त्वं; कृतं हि ते कार्यमन्यैरशक्यम्
+मा त्वा वधीद्वरुणो घोरपाशै;र्ब्रह्मक्षत्रस्यान्तरे वर्तमानः
+राजोवाच
+अनड्वाहौ सुव्रतौ साधु दान्ता;वेतद्विप्राणां वाहनं वामदेव
+ताभ्यां याहि त्वं यत्र कामो महर्षे; छन्दांसि वै त्वादृशं संवहन्ति
+वामदेव उवाच
+छन्दांसि वै मादृशं संवहन्ति; लोकेऽमुष्मिन्पार्थिव यानि सन्ति
+अस्मिंस्तु लोके मम यानमेत;दस्मद्विधानामपरेषां च राजन्
+राजोवाच
+चत्वारो वा गर्दभास्त्वां वहन्तु; श्रेष्ठाश्वतर्यो हरयो वा तुरंगाः
+तैस्त्वं याहि क्षत्रियस्यैष वाहो; मम वाम्यौ न तवैतौ हि विद्धि
+वामदेव उवाच
+घोरं व्रतं ब्राह्मणस्यैतदाहु;रेतद्राजन्यदिहाजीवमानः
+अयस्मया घोररूपा महान्तो; वहन्तु त्वां शितशूलाश्चतुर्धा
+राजोवाच
+ये त्वा विदुर्ब्राह्मणं वामदेव; वाचा हन्तुं मनसा कर्मणा वा
+ते त्वां सशिष्यमिह पातयन्तु; मद्वाक्यनुन्नाः शितशूलासिहस्ताः
+वामदेव उवाच
+नानुयोगा ब्राह्मणानां भवन्ति; वाचा राजन्मनसा कर्मणा वा
+यस्त्वेवं ब्रह्म तपसान्वेति विद्वां;स्तेन श्रेष्ठो भवति हि जीवमानः
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्ते वामदेवेन राज;न्समुत्तस्थू राक्षसा घोररूपाः
+तैः शूलहस्तैर्वध्यमानः स राजा; प्रोवाचेदं वाक्यमुच्चैस्तदानीम्
+इक्ष्वाकवो यदि ब्रह्मन्दलो वा; विधेया मे यदि वान्ये विशोऽपि
+नोत्स्रक्ष्येऽहं वामदेवस्य वाम्यौ; नैवंविधा धर्मशीला भवन्ति
+एवं ब्रुवन्नेव स यातुधानै;र्हतो जगामाशु महीं क्षितीशः
+ततो विदित्वा नृपतिं निपातित;मिक्ष्वाकवो वै दलमभ्यषिञ्चन्
+राज्ये तदा तत्र गत्वा स विप्रः; प्रोवाचेदं वचनं वामदेवः
+दलं राजानं ब्राह्मणानां हि देय;मेवं राजन्सर्वधर्मेषु दृष्टम्
+बिभेषि चेत्त्वमधर्मान्नरेन्द्र; प्रयच्छ मे शीघ्रमेवाद्य वाम्यौ
+एतच्छ्रुत्वा वामदेवस्य वाक्यं; स पार्थिवः सूतमुवाच रोषात्
+एकं हि मे सायकं चित्ररूपं; दिग्धं विषेणाहर संगृहीतम्
+येन विद्धो वामदेवः शयीत; संदश्यमानः श्वभिरार्तरूपः
+वामदेव उवाच
+जानामि पुत्रं दशवर्षं तवाहं; जातं महिष्यां श्येनजितं नरेन्द्र
+तं जहि त्वं मद्वचनात्प्रणुन्न;स्तूर्णं प्रियं सायकैर्घोररूपैः
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्तो वामदेवेन राज;न्नन्तःपुरे राजपुत्रं जघान
+स सायकस्तिग्मतेजा विसृष्टः; श्रुत्वा दलस्तच्च वाक्यं बभाषे
+इक्ष्वाकवो हन्त चरामि वः प्रियं; निहन्मीमं विप्रमद्य प्रमथ्य
+आनीयतामपरस्तिग्मतेजाः; पश्यध्वं मे वीर्यमद्य क्षितीशाः
+वामदेव उवाच
+यं त्वमेनं सायकं घोररूपं; विषेण दिग्धं मम संदधासि
+न त्वमेनं शरवर्यं विमोक्तुं; संधातुं वा शक्ष्यसि मानवेन्द्र
+राजोवाच
+इक्ष्वाकवः पश्यत मां गृहीतं; न वै शक्नोम्येष शरं विमोक्तुम्
+न चास्य कर्तुं नाशमभ्युत्सहामि; आयुष्मान्वै जीवतु वामदेवः
+वामदेव उवाच
+संस्पृशैनां महिषीं सायकेन; ततस्तस्मादेनसो मोक्ष्यसे त्वम्
+मार्कण्डेय उवाच
+ततस्तथा कृतवान्पार्थिवस्तु; ततो मुनिं राजपुत्री बभाषे
+यथा युक्तं वामदेवाहमेनं; दिने दिने संविशन्ती व्यशंसम्
+ब्राह्मणेभ्यो मृगयन्ती सूनृतानि; तथा ब्रह्मन्पुण्यलोकं लभेयम्
+वामदेव उवाच
+त्वया त्रातं राजकुलं शुभेक्षणे; वरं वृणीष्वाप्रतिमं ददानि ते
+प्रशाधीमं स्वजनं राजपुत्रि; इक्ष्वाकुराज्यं सुमहच्चाप्यनिन्द्ये
+राजपुत्र्युवाच
+वरं वृणे भगवन्नेकमेव; विमुच्यतां किल्बिषादद्य भर्ता
+शिवेन चाध्याहि सपुत्रबान्धवं; वरो वृतो ह्येष मया द्विजाग्र्य
+मार्कण्डेय उवाच
+श्रुत्वा वचः स मुनी राजपुत्र्या;स्तथास्त्विति प्राह कुरुप्रवीर
+ततः स राजा मुदितो बभूव; वाम्यौ चास्मै संप्रददौ प्रणम्य
+वैशंपायन उवाच
+मार्कण्डेयमृषयः पाण्डवाश्च पर्यपृच्छन्
+अस्ति कश्चिद्भवतश्चिरजाततर इति
+स तानुवाच
+अस्ति खलु राजर्षिरिन्द्रद्युम्नो नाम क्षीणपुण्यस्त्रिदिवात्प्रच्युतः
+कीर्तिस्ते व्युच्छिन्नेति
+स मामुपातिष्ठत्
+अथ प्रत्यभिजानाति मां भवानिति
+तमहमब्रुवम्
+न वयं रासायनिकाः शरीरोपतापेनात्मनः समारभामहेऽर्थानामनुष्ठानम्
+अस्ति खलु हिमवति प्राकारकर्णो नामोलूकः
+स भवन्तं यदि जानीयात्
+प्रकृष्टे चाध्वनि हिमवान्
+तत्रासौ प्रतिवसतीति
+स मामश्वो भूत्वा तत्रावहद्यत्र बभूवोलूकः
+अथैनं स राजर्षिः पर्यपृच्छत्
+प्रत्यभिजानाति मां भवानिति
+स मुहूर्तं ध्यात्वाब्रवीदेनम्
+नाभिजाने भवन्तमिति
+स एवमुक्तो राजर्षिरिन्द्रद्युम्नः पुनस्तमुलूकमब्रवीत्
+अस्ति कश्चिद्भवतश्चिरजाततर इति
+स एवमुक्तोऽब्रवीदेनम्
+अस्ति खल्विन्द्रद्युम्नसरो नाम
+तस्मिन्नाडीजङ्घो नाम बकः प्रतिवसति
+सोऽस्मत्तश्चिरजाततरः
+तं पृच्छेति
+तत इन्द्रद्युम्नो मां चोलूकं चादाय तत्सरोऽगच्छद्यत्रासौ नाडीजङ्घो नाम बको बभूव
+सोऽस्माभिः पृष्टः
+भवानिन्द्रद्युम्नं राजानं प्रत्यभिजानातीति
+स एवमुक्तोऽब्रवीन्मुहूर्तं ध्यात्वा
+नाभिजानाम्यहमिन्द्रद्युम्नं राजानमिति
+ततः सोऽस्माभिः पृष्टः
+अस्ति कश्चिदन्यो भवतश्चिरजाततर इति
+स नोऽब्रवीदस्ति खल्विहैव सरस्यकूपारो नाम कच्छपः प्रतिवसति
+स मत्तश्चिरजाततर इति
+स यदि कथंचिदभिजानीयादिमं राजानं तमकूपारं पृच्छाम इति
+ततः स बकस्तमकूपारं कच्छपं विज्ञापयामास
+अस्त्यस्माकमभिप्रेतं भवन्तं कंचिदर्थमभिप्रष्टुम्
+साध्वागम्यतां तावदिति
+एतच्छ्रुत्वा स कच्छपस्तस्मात्सरस उत्थायाभ्यगच्छद्यत्र तिष्ठामो वयं तस्य सरसस्तीरे
+आगतं चैनं वयमपृच्छाम
+भवानिन्द्रद्युम्नं राजानमभिजानातीति
+स मुहूर्तं ध्यात्वा बाष्पपूर्णनयन उद्विग्नहृदयो वेपमानो विसंज्ञकल्पः प्राञ्जलिरब्रवीत्
+किमहमेनं न प्रत्यभिजानामि
+अहं ह्यनेन सहस्रकृत्वः पूर्वमग्निचितिषूपहितपूर्वः
+सरश्चेदमस्य दक्षिणादत्ताभिर्गोभिरतिक्रममाणाभिः कृतम्
+अत्र चाहं प्रतिवसामीति
+अथैतत्कच्छपेनोदाहृतं श्रुत्वा समनन्तरं देवलोकाद्देवरथः प्रादुरासीत्
+वाचश्चाश्रूयन्तेन्द्रद्युम्नं प्रति
+प्रस्तुतस्ते स्वर्गः
+यथोचितं स्थानमभिपद्यस्व
+कीर्तिमानसि
+अव्यग्रो याहीति
+दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः
+यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते
+अकीर्तिः कीर्त्यते यस्य लोके भूतस्य कस्यचित्
+पतत्येवाधमाँल्लोकान्यावच्छब्दः स कीर्त्यते
+तस्मात्कल्याणवृत्तः स्यादत्यन्ताय नरो भुवि
+विहाय वृत्तं पापिष्ठं धर्ममेवाभिसंश्रयेत्
+इत्येतच्छ्रुत्वा स राजाब्रवीत्
+तिष्ठ तावद्यावदिदानीमिमौ वृद्धौ यथास्थानं प्रतिपादयामीति
+स मां प्राकारकर्णं चोलूकं यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य तेनैव यानेन संसिद्धो यथोचितं स्थानं प्रतिपन्नः
+एतन्मयानुभूतं चिरजीविना दृष्टमिति पाण्डवानुवाच मार्कण्डेयः
+पाण्डवाश्चोचुः प्रीताः
+साधु
+शोभनं कृतं भवता राजानमिन्द्रद्युम्नं स्वर्गलोकाच्च्युतं स्वे स्थाने स्वर्गे पुनः प्रतिपादयतेति
+अथैनानब्रवीदसौ
+ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानो राजर्षिर्नृगस्तस्मात्कृच्छ्रात्समुद्धृत्य पुनः स्वर्गं प्रतिपादित इति
+वैशंपायन उवाच
+युधिष्ठिरो धर्मराजः पप्रच्छ भरतर्षभ
+मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषमकल्मषम्
+विदितास्तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसाः
+राजवंशाश्च विविधा ऋषिवंशाश्च शाश्वताः
+न तेऽस्त्यविदितं किंचिदस्मिँल्लोके द्विजोत्तम
+कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसाम्
+एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन कथितं द्विज
+कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुरपराजितः
+कथं नाम विपर्यासाद्धुन्धुमारत्वमागतः
+एतदिच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम
+विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमतः
+मार्कण्डेय उवाच
+हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन्युधिष्ठिर
+धर्मिष्ठमिदमाख्यानं धुन्धुमारस्य तच्छृणु
+यथा स राजा इक्ष्वाकुः कुवलाश्वो महीपतिः
+धुन्धुमारत्वमगमत्तच्छृणुष्व महीपते
+महर्षिर्विश्रुतस्तात उत्तङ्क इति भारत
+मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस्तस्य कौरव
+उत्तङ्कस्तु महाराज तपोऽतप्यत्सुदुश्चरम्
+आरिराधयिषुर्विष्णुं बहून्वर्षगणान्विभो
+तस्य प्रीतः स भगवान्साक्षाद्दर्शनमेयिवान्
+दृष्ट्वैव चर्षिः प्रह्वस्तं तुष्टाव विविधैः स्तवैः
+त्वया देव प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः
+स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च
+ब्रह्म वेदाश्च वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते
+शिरस्ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ
+निःश्वासः पवनश्चापि तेजोऽग्निश्च तवाच्युत
+बाहवस्ते दिशः सर्वाः कुक्षिश्चापि महार्णवः
+ऊरू ते पर्वता देव खं नाभिर्मधुसूदन
+पादौ ते पृथिवी देवी रोमाण्योषधयस्तथा
+इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगाः
+प्रह्वास्त्वामुपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः
+त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर
+योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति त्वां महर्षयः
+त्वयि तुष्टे जगत्स्वस्थं त्वयि क्रुद्धे महद्भयम्
+भयानामपनेतासि त्वमेकः पुरुषोत्तम
+देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः
+त्रिभिर्विक्रमणैर्देव त्रयो लोकास्त्वयाहृताः
+असुराणां समृद्धानां विनाशश्च त्वया कृतः
+तव विक्रमणैर्देवा निर्वाणमगमन्परम्
+पराभवं च दैत्येन्द्रास्त्वयि क्रुद्धे महाद्युते
+त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानामिह सर्वशः
+आराधयित्वा त्वां देवाः सुखमेधन्ति सर्वशः
+एवं स्तुतो हृषीकेश उत्तङ्केन महात्मना
+उत्तङ्कमब्रवीद्विष्णुः प्रीतस्तेऽहं वरं वृणु
+उत्तङ्क उवाच
+पर्याप्तो मे वरो ह्येष यदहं दृष्टवान्हरिम्
+पुरुषं शाश्वतं दिव्यं स्रष्टारं जगतः प्रभुम्
+विष्णुरुवाच
+प्रीतस्तेऽहमलौल्येन भक्त्या च द्विजसत्तम
+अवश्यं हि त्वया ब्रह्मन्मत्तो ग्राह्यो वरो द्विज
+एवं संछन्द्यमानस्तु वरेण हरिणा तदा
+उत्तङ्कः प्राञ्जलिर्वव्रे वरं भरतसत्तम
+यदि मे भगवान्प्रीतः पुण्डरीकनिभेक्षणः
+धर्मे सत्ये दमे चैव बुद्धिर्भवतु मे सदा
+अभ्यासश्च भवेद्भक्त्या त्वयि नित्यं महेश्वर
+विष्णुरुवाच
+सर्वमेतद्धि भविता मत्प्रसादात्तव द्विज
+प्रतिभास्यति योगश्च येन युक्तो दिवौकसाम्
+त्रयाणामपि लोकानां महत्कार्यं करिष्यसि
+उत्सादनार्थं लोकानां धुन्धुर्नाम महासुरः
+तपस्यति तपो घोरं शृणु यस्तं हनिष्यति
+बृहदश्व इति ख्यातो भविष्यति महीपतिः
+तस्य पुत्रः शुचिर्दान्तः कुवलाश्व इति श्रुतः
+स योगबलमास्थाय मामकं पार्थिवोत्तमः
+शासनात्तव विप्रर्षे धुन्धुमारो भविष्यति
+मार्कण्डेय उवाच
+उत्तङ्कमेवमुक्त्वा तु विष्णुरन्तरधीयत
+मार्कण्डेय उवाच
+इक्ष्वाकौ संस्थिते राजञ्शशादः पृथिवीमिमाम्
+प्राप्तः परम���र्मात्मा सोऽयोध्यायां नृपोऽभवत्
+शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान्
+अनेनाश्चापि काकुत्स्थः पृथुश्चानेनसः सुतः
+विष्वगश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादार्द्रस्तु जज्ञिवान्
+आर्द्रस्य युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्तस्य चात्मजः
+जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता
+श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महाबलः
+बृहदश्वसुतश्चापि कुवलाश्व इति स्मृतः
+कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः
+सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः
+कुवलाश्वस्तु पितृतो गुणैरभ्यधिकोऽभवत्
+समये तं ततो राज्ये बृहदश्वोऽभ्यषेचयत्
+कुवलाश्वं महाराज शूरमुत्तमधार्मिकम्
+पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु बृहदश्वो महीपतिः
+जगाम तपसे धीमांस्तपोवनममित्रहा
+अथ शुश्राव राजर्षिं तमुत्तङ्को युधिष्ठिर
+वनं संप्रस्थितं राजन्बृहदश्वं द्विजोत्तमः
+तमुत्तङ्को महातेजाः सर्वास्त्रविदुषां वरम्
+न्यवारयदमेयात्मा समासाद्य नरोत्तमम्
+उत्तङ्क उवाच
+भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्तुमर्हसि
+निरुद्विग्ना वयं राजंस्त्वत्प्रसादाद्वसेमहि
+त्वया हि पृथिवी राजन्रक्ष्यमाणा महात्मना
+भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गन्तुमर्हसि
+पालने हि महान्धर्मः प्रजानामिह दृश्यते
+न तथा दृश्यतेऽरण्ये मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी
+ईदृशो न हि राजेन्द्र धर्मः क्वचन दृश्यते
+प्रजानां पालने यो वै पुरा राजर्षिभिः कृतः
+रक्षितव्याः प्रजा राज्ञा तास्त्वं रक्षितुमर्हसि
+निरुद्विग्नस्तपश्चर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव
+ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु
+समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः
+बहुयोजनविस्तीर्णो बहुयोजनमायतः
+तत्र रौद्रो दानवेन्द्रो महावीर्यपराक्रमः
+मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्नाम सुदारुणः
+अन्तर्भूमिगतो राजन्वसत्यमितविक्रमः
+तं निहत्य महाराज वनं त्वं गन्तुमर्हसि
+शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्
+त्रिदशानां विनाशाय लोकानां चापि पार्थिव
+अवध्यो देवतानां स दैत्यानामथ रक्षसाम्
+नागानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सर्वशः
+अवाप्य स वरं राजन्सर्वलोकपितामहात्
+तं विनाशय भद्रं ते मा ते बुद्धिरतोऽन्यथा
+प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं शाश्वतीमव्ययां ध्रुवाम्
+क्रूरस्य स्वपतस्तस्य वालुकान्तर्हितस्य वै
+संवत्सरस्य पर्यन्ते निःश्वासः संप्रवर्���ते
+यदा तदा भूश्चलति सशैलवनकानना
+तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत्
+आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम्
+सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूमं ह्यतिदारुणम्
+तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं स्व आश्रमे
+तं विनाशय राजेन्द्र लोकानां हितकाम्यया
+लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन्विनिहतेऽसुरे
+त्वं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मतिः
+तेजसा तव तेजश्च विष्णुराप्याययिष्यति
+विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्वं ततो वधे
+यस्तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपतिः
+तेजस्तं वैष्णवमिति प्रवेक्ष्यति दुरासदम्
+तत्तेजस्त्वं समाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम्
+तं निषूदय संदुष्टं दैत्यं रौद्रपराक्रमम्
+न हि धुन्धुर्महातेजास्तेजसाल्पेन शक्यते
+निर्दग्धुं पृथिवीपाल स हि वर्षशतैरपि
+मार्कण्डेय उवाच
+स एवमुक्तो राजर्षिरुत्तङ्केनापराजितः
+उत्तङ्कं कौरवश्रेष्ठ कृताञ्जलिरथाब्रवीत्
+न तेऽभिगमनं ब्रह्मन्मोघमेतद्भविष्यति
+पुत्रो ममायं भगवन्कुवलाश्व इति स्मृतः
+धृतिमान्क्षिप्रकारी च वीर्येणाप्रतिमो भुवि
+प्रियं वै सर्वमेतत्ते करिष्यति न संशयः
+पुत्रैः परिवृतः सर्वैः शूरैः परिघबाहुभिः
+विसर्जयस्व मां ब्रह्मन्न्यस्तशस्त्रोऽस्मि सांप्रतम्
+तथास्त्विति च तेनोक्तो मुनिनामिततेजसा
+स तमादिश्य तनयमुत्तङ्काय महात्मने
+क्रियतामिति राजर्षिर्जगाम वनमुत्तमम्
+युधिष्ठिर उवाच
+क एष भगवन्दैत्यो महावीर्यस्तपोधन
+कस्य पुत्रोऽथ नप्ता वा एतदिच्छामि वेदितुम्
+एवं महाबलो दैत्यो न श्रुतो मे तपोधन
+एतदिच्छामि भगवन्याथातथ्येन वेदितुम्
+सर्वमेव महाप्राज्ञ विस्तरेण तपोधन
+मार्कण्डेय उवाच
+शृणु राजन्निदं सर्वं यथावृत्तं नराधिप
+एकार्णवे तदा घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे
+प्रनष्टेषु च भूतेषु सर्वेषु भरतर्षभ
+प्रभवः सर्वभूतानां शाश्वतः पुरुषोऽव्ययः
+सुष्वाप भगवान्विष्णुरप्शय्यामेक एव ह
+नागस्य भोगे महति शेषस्यामिततेजसः
+लोककर्ता महाभाग भगवानच्युतो हरिः
+नागभोगेन महता परिरभ्य महीमिमाम्
+स्वपतस्तस्य देवस्य पद्मं सूर्यसमप्रभम्
+नाभ्यां विनिःसृतं तत्र यत्रोत्पन्नः पितामहः
+साक्षाल्लोकगुरुर्ब्रह्मा पद्मे सूर्येन्दुसप्रभे
+चतुर्वेदश्चतुर्मूर्तिस्तथैव च चतुर्मुखः
+स्वप्रभावाद्दुराधर्षो महाबलपराक्रमः
+कस्यचित्त्वथ कालस्य दानवौ वीर्यवत्तरौ
+मधुश्च कैटभश्चैव दृष्टवन्तौ हरिं प्रभुम्
+शयानं शयने दिव्ये नागभोगे महाद्युतिम्
+बहुयोजनविस्तीर्णे बहुयोजनमायते
+किरीटकौस्तुभधरं पीतकौशेयवाससम्
+दीप्यमानं श्रिया राजंस्तेजसा वपुषा तथा
+सहस्रसूर्यप्रतिममद्भुतोपमदर्शनम्
+विस्मयः सुमहानासीन्मधुकैटभयोस्तदा
+दृष्ट्वा पितामहं चैव पद्मे पद्मनिभेक्षणम्
+वित्रासयेतामथ तौ ब्रह्माणममितौजसम्
+वित्रास्यमानो बहुशो ब्रह्मा ताभ्यां महायशाः
+अकम्पयत्पद्मनालं ततोऽबुध्यत केशवः
+अथापश्यत गोविन्दो दानवौ वीर्यवत्तरौ
+दृष्ट्वा तावब्रवीद्देवः स्वागतं वां महाबलौ
+ददानि वां वरं श्रेष्ठं प्रीतिर्हि मम जायते
+तौ प्रहस्य हृषीकेशं महावीर्यौ महासुरौ
+प्रत्यब्रूतां महाराज सहितौ मधुसूदनम्
+आवां वरय देव त्वं वरदौ स्वः सुरोत्तम
+दातारौ स्वो वरं तुभ्यं तद्ब्रवीह्यविचारयन्
+भगवानुवाच
+प्रतिगृह्णे वरं वीरावीप्सितश्च वरो मम
+युवां हि वीर्यसंपन्नौ न वामस्ति समः पुमान्
+वध्यत्वमुपगच्छेतां मम सत्यपराक्रमौ
+एतदिच्छाम्यहं कामं प्राप्तुं लोकहिताय वै
+मधुकैटभावूचतुः
+अनृतं नोक्तपूर्वं नौ स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा
+सत्ये धर्मे च निरतौ विद्ध्यावां पुरुषोत्तम
+बले रूपे च वीर्ये च शमे च न समोऽस्ति नौ
+धर्मे तपसि दाने च शीलसत्त्वदमेषु च
+उपप्लवो महानस्मानुपावर्तत केशव
+उक्तं प्रतिकुरुष्व त्वं कालो हि दुरतिक्रमः
+आवामिच्छावहे देव कृतमेकं त्वया विभो
+अनावृतेऽस्मिन्नाकाशे वधं सुरवरोत्तम
+पुत्रत्वमभिगच्छाव तव चैव सुलोचन
+वर एष वृतो देव तद्विद्धि सुरसत्तम
+भगवानुवाच
+बाढमेवं करिष्यामि सर्वमेतद्भविष्यति
+मार्कण्डेय उवाच
+विचिन्त्य त्वथ गोविन्दो नापश्यद्यदनावृतम्
+अवकाशं पृथिव्यां वा दिवि वा मधुसूदनः
+स्वकावनावृतावूरू दृष्ट्वा देववरस्तदा
+मधुकैटभयो राजञ्शिरसी मधुसूदनः
+चक्रेण शितधारेण न्यकृन्तत महायशाः
+मार्कण्डेय उवाच
+धुन्धुर्नाम महातेजास्तयोः पुत्रो महाद्युतिः
+स तपोऽतप्यत महन्महावीर्यपराक्रमः
+अतिष्ठदेकपादेन कृशो धमनिसंततः
+तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो वरं वव्रे स च प्रभो
+देवदानवयक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम्
+अवध्योऽहं भवेयं वै वर एष वृतो मया
+एवं भवतु गच्छेति तमुवाच पितामहः
+स एवमुक्तस्तत्पादौ मूर्ध्ना स्पृश्य जगाम ह
+स तु धुन्धुर्वरं लब्ध्वा महावीर्यपराक्रमः
+अनुस्मरन्पितृवधं ततो विष्णुमुपाद्रवत्
+स तु देवान्सगन्धर्वाञ्जित्वा धुन्धुरमर्षणः
+बबाध सर्वानसकृद्देवान्विष्णुं च वै भृशम्
+समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः
+आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभ
+बाधते स्म परं शक्त्या तमुत्तङ्काश्रमं प्रभो
+अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितस्तदा
+मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्भीमपराक्रमः
+शेते लोकविनाशाय तपोबलसमाश्रितः
+उत्तङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन्पावकार्चिषः
+एतस्मिन्नेव काले तु सभृत्यबलवाहनः
+कुवलाश्वो नरपतिरन्वितो बलशालिनाम्
+सहस्रैरेकविंशत्या पुत्राणामरिमर्दनः
+प्रायादुत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवेशनम्
+तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः
+उत्तङ्कस्य नियोगेन लोकानां हितकाम्यया
+तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्
+एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति
+दिव्यैश्च पुष्पैस्तं देवाः समन्तात्पर्यवाकिरन्
+देवदुन्दुभयश्चैव नेदुः स्वयमुदीरिताः
+शीतश्च वायुः प्रववौ प्रयाणे तस्य धीमतः
+विपांसुलां महीं कुर्वन्ववर्ष च सुरेश्वरः
+अन्तरिक्षे विमानानि देवतानां युधिष्ठिर
+तत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर्यत्र महासुरः
+कुवलाश्वस्य धुन्धोश्च युद्धकौतूहलान्विताः
+देवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन्महर्षयः
+नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस्तदा
+स गतो नृपतिः क्षिप्रं पुत्रैस्तैः सर्वतोदिशम्
+अर्णवं खानयामास कुवलाश्वो महीपतिः
+कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु तस्मिन्वै वालुकार्णवे
+सप्तभिर्दिवसैः खात्वा दृष्टो धुन्धुर्महाबलः
+आसीद्घोरं वपुस्तस्य वालुकान्तर्हितं महत्
+दीप्यमानं यथा सूर्यस्तेजसा भरतर्षभ
+ततो धुन्धुर्महाराज दिशमाश्रित्य पश्चिमाम्
+सुप्तोऽभूद्राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः
+कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु सर्वतः परिवारितः
+अभिद्रुतः शरैस्तीक्ष्णैर्गदाभिर्मुसलैरपि
+पट्टिशैः परिघैः प्रासैः खड्गैश्च विमलैः शितैः
+स वध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलः
+क्रुद्धश्चाभक्षयत्तेषां शस्त्राणि विविधानि च
+आस्याद्वमन्पावकं स संवर्तकसमं तदा
+तान्सर्वान्नृपतेः पुत्रानदहत्स्वेन तेजसा
+मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव
+क्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुः
+सगरस्यात्मजान्क्रुद्धस्तदद्भुतमिवाभवत्
+तेषु क्रोधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तम
+तं प्रबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णमिवापरम्
+आससाद महातेजाः कुवलाश्वो महीपतिः
+तस्य वारि महाराज सुस्राव बहु देहतः
+तदापीयत तत्तेजो राजा वारिमयं नृप
+योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा
+ब्रह्मास्त्रेण तदा राजा दैत्यं क्रूरपराक्रमम्
+ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकाभयाय वै
+सोऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम्
+सुरशत्रुममित्रघ्नस्त्रिलोकेश इवापरः
+धुन्धुमार इति ख्यातो नाम्ना समभवत्ततः
+प्रीतैश्च त्रिदशैः सर्वैर्महर्षिसहितैस्तदा
+वरं वृणीष्वेत्युक्तः स प्राञ्जलिः प्रणतस्तदा
+अतीव मुदितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
+दद्यां वित्तं द्विजाग्र्येभ्यः शत्रूणां चापि दुर्जयः
+सख्यं च विष्णुना मे स्याद्भूतेष्वद्रोह एव च
+धर्मे रतिश्च सततं स्वर्गे वासस्तथाक्षयः
+तथास्त्विति ततो देवैः प्रीतैरुक्तः स पार्थिवः
+ऋषिभिश्च सगन्धर्वैरुत्तङ्केन च धीमता
+सभाज्य चैनं विविधैराशीर्वादैस्ततो नृपम्
+देवा महर्षयश्चैव स्वानि स्थानानि भेजिरे
+तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा युधिष्ठिर तदाभवन्
+दृढाश्वः कपिलाश्वश्च चन्द्राश्वश्चैव भारत
+तेभ्यः परम्परा राजन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम्
+एवं स निहतस्तेन कुवलाश्वेन सत्तम
+धुन्धुर्दैत्यो महावीर्यो मधुकैटभयोः सुतः
+कुवलाश्वस्तु नृपतिर्धुन्धुमार इति स्मृतः
+नाम्ना च गुणसंयुक्तस्तदा प्रभृति सोऽभवत्
+एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
+धौन्धुमारमुपाख्यानं प्रथितं यस्य कर्मणा
+इदं तु पुण्यमाख्यानं विष्णोः समनुकीर्तनम्
+शृणुयाद्यः स धर्मात्मा पुत्रवांश्च भवेन्नरः
+आयुष्मान्धृतिमांश्चैव श्रुत्वा भवति पर्वसु
+न च व्याधिभयं किंचित्प्राप्नोति विगतज्वरः
+वैशंपायन उवाच
+ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम्
+पप्रच्छ भरतश्रेष्ठो धर्मप्रश्नं सुदुर्वचम्
+श्रोतुमिच्छामि भगवन्स्त्रीणां माहात्म्यमुत्तमम्
+कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धर्मं च तत्त्वतः
+प्रत्यक्षेण हि विप्रर्षे देवा दृश्यन्ति सत्तम
+सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वह्निरेव च
+पिता माता च भगवन्गाव एव च सत्तम
+यच्चान्यदेव विहितं तच्चापि भृगुनन्दन
+मन्येऽहं गुरुवत्सर्वमेकपत्न्यस्तथा स्त्रियः
+पतिव्रतानां शुश्रूषा दु��्करा प्रतिभाति मे
+पतिव्रतानां माहात्म्यं वक्तुमर्हसि नः प्रभो
+निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनः संरुध्य चानघ
+पतिं दैवतवच्चापि चिन्तयन्त्यः स्थिता हि याः
+भगवन्दुष्करं ह्येतत्प्रतिभाति मम प्रभो
+मातापितृषु शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तृषु च द्विज
+स्त्रीणां धर्मात्सुघोराद्धि नान्यं पश्यामि दुष्करम्
+साध्वाचाराः स्त्रियो ब्रह्मन्यत्कुर्वन्ति सदादृताः
+दुष्करं बत कुर्वन्ति पितरो मातरश्च वै
+एकपत्न्यश्च या नार्यो याश्च सत्यं वदन्त्युत
+कुक्षिणा दश मासांश्च गर्भं संधारयन्ति याः
+नार्यः कालेन संभूय किमद्भुततरं ततः
+संशयं परमं प्राप्य वेदनामतुलामपि
+प्रजायन्ते सुतान्नार्यो दुःखेन महता विभो
+पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजसत्तम
+ये च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः
+स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच्च मे मतम्
+क्षत्रधर्मसमाचारं तथ्यं चाख्याहि मे द्विज
+धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन दुरात्मना
+एतदिच्छामि भगवन्प्रश्नं प्रश्नविदां वर
+श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत
+मार्कण्डेय उवाच
+हन्त ते सर्वमाख्यास्ये प्रश्नमेतं सुदुर्वचम्
+तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तन्निबोध मे
+मातरं सदृशीं तात पितॄनन्ये च मन्यते
+दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः
+तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया
+अभिचारैरुपायैश्च ईहन्ते पितरः सुतान्
+एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम्
+चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशोऽयं भविष्यति
+आशंसते च पुत्रेषु पिता माता च भारत
+यशः कीर्तिमथैश्वर्यं प्रजा धर्मं तथैव च
+तयोराशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित्
+पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस्य नित्यदा
+इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्धर्मश्च शाश्वतः
+नैव यज्ञः स्त्रियः कश्चिन्न श्राद्धं नोपवासकम्
+या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गमुपाश्नुते
+एतत्प्रकरणं राजन्नधिकृत्य युधिष्ठिर
+प्रतिव्रतानां नियतं धर्मं चावहितः शृणु
+मार्कण्डेय उवाच
+कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः
+तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत
+साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः
+स वृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः
+उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत
+तया पुरीषमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि
+तामवेक्ष्य ततः क्रुद्धः समपध्यायत द्विजः
+भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता
+अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्वसुधातले
+बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वामचेतनाम्
+कारुण्यादभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः
+अकार्यं कृतवानस्मि रागद्वेषबलात्कृतः
+इत्युक्त्वा बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः
+ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ
+प्रविष्टस्तत्कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस्तु सः
+देहीति याचमानो वै तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः
+शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी
+एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम्
+भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम
+सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम्
+पाद्यमाचमनीयं च ददौ भर्त्रे तथासनम्
+प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणा
+आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा
+उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिर
+दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी
+न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान्नापि चापिबत्
+तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता
+साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी
+भर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं सानुवर्तते
+देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा
+शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया
+सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम्
+कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा
+व्रीडिता साभवत्साध्वी तदा भरतसत्तम
+भिक्षामादाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी
+ब्राह्मण उवाच
+किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने
+उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि
+मार्कण्डेय उवाच
+ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तमिव तेजसा
+दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचोऽब्रवीत्
+क्षन्तुमर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत्
+स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितो मया
+ब्राह्मण उवाच
+ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतः
+गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणानवमन्यसे
+इन्द्रोऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानुषा भुवि
+अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया
+ब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीमपि
+स्त्र्युवाच
+नावजानाम्यहं विप्रान्देवैस्तुल्यान्मनस्विनः
+अपराधमिमं विप्र क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ
+जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम्
+अपेयः सागरः क्रोधात्कृतो हि लवणोदकः
+तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम्
+येषां क्रोधाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति
+ब्राह्मणानां परिभवाद्वातापिश्च दुरात्मवान्
+अगस्त्यमृषिमासाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः
+प्रभावा बहवश्चापि श्रूयन्ते ब्रह्मवादिनाम्
+क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन्प्रसादश्च महात्मनाम्
+अस्मिंस्त्वतिक्रमे ब्रह्मन्क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ
+पतिशुश्रूषया धर्मो यः स मे रोचते द्विज
+दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम्
+अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम
+शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर्ब्राह्मण यादृशम्
+बलाका हि त्वया दग्धा रोषात्तद्विदितं मम
+क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम
+यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः
+यो वदेदिह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च
+हिंसितश्च न हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः
+जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः
+कामक्रोधौ वशे यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः
+यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः
+सर्वधर्मेषु च रतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
+योऽध्यापयेदधीयीत यजेद्वा याजयीत वा
+दद्याद्वापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः
+ब्रह्मचारी च वेदान्यो अधीयीत द्विजोत्तमः
+स्वाध्याये चाप्रमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः
+यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां परिकीर्तयेत्
+सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः
+धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दममार्जवम्
+इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम
+सत्यार्जवे धर्ममाहुः परं धर्मविदो जनाः
+दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स तु सत्ये प्रतिष्ठितः
+श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम्
+बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम
+भवानपि च धर्मज्ञः स्वाध्यायनिरतः शुचिः
+न तु तत्त्वेन भगवन्धर्मान्वेत्सीति मे मतिः
+मातापितृभ्यां शुश्रूषुः सत्यवादी जितेन्द्रियः
+मिथिलायां वसन्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति
+तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम
+अत्युक्तमपि मे सर्वं क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित
+स्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्मविदुषो जनाः
+ब्राह्मण उवाच
+प्रीतोऽस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभने
+उपालम्भस्त्वया ह्युक्तो मम निःश्रेयसं परम्
+स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने
+मार्कण्डेय उवा���
+तया विसृष्टो निर्गम्य स्वमेव भवनं ययौ
+विनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानं कौशिको नरसत्तम
+मार्कण्डेय उवाच
+चिन्तयित्वा तदाश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तमशेषतः
+विनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानमागस्कृत इवाबभौ
+चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिमथाब्रवीत्
+श्रद्दधानेन भाव्यं वै गच्छामि मिथिलामहम्
+कृतात्मा धर्मवित्तस्यां व्याधो निवसते किल
+तं गच्छाम्यहमद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम्
+इति संचिन्त्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः
+बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश्च वचनैः शुभैः
+संप्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः
+अतिक्रामन्नरण्यानि ग्रामांश्च नगराणि च
+ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम्
+धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम्
+गोपुराट्टालकवतीं गृहप्राकारशोभिताम्
+प्रविश्य स पुरीं रम्यां विमानैर्बहुभिर्वृताम्
+पण्यैश्च बहुभिर्युक्तां सुविभक्तमहापथाम्
+अश्वै रथैस्तथा नागैर्यानैश्च बहुभिर्वृताम्
+हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम्
+सोऽपश्यद्बहुवृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन्
+धर्मव्याधमपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजैः
+अपश्यत्तत्र गत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम्
+मार्गमाहिषमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम्
+आकुलत्वात्तु क्रेतॄणामेकान्ते संस्थितो द्विजः
+स तु ज्ञात्वा द्विजं प्राप्तं सहसा संभ्रमोत्थितः
+आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्त आसने
+व्याध उवाच
+अभिवादये त्वा भगवन्स्वागतं ते द्विजोत्तम
+अहं व्याधस्तु भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम्
+एकपत्न्या यदुक्तोऽसि गच्छ त्वं मिथिलामिति
+जानाम्येतदहं सर्वं यदर्थं त्वमिहागतः
+मार्कण्डेय उवाच
+श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं स विप्रो भृशहर्षितः
+द्वितीयमिदमाश्चर्यमित्यचिन्तयत द्विजः
+अदेशस्थं हि ते स्थानमिति व्याधोऽब्रवीद्द्विजम्
+गृहं गच्छाव भगवन्यदि रोचयसेऽनघ
+बाढमित्येव संहृष्टो विप्रो वचनमब्रवीत्
+अग्रतस्तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहान्प्रति
+प्रविश्य च गृहं रम्यमासनेनाभिपूजितः
+पाद्यमाचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः
+ततः सुखोपविष्टस्तं व्याधं वचनमब्रवीत्
+कर्मैतद्वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे
+अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा
+व्याध उवाच
+कुलोचितमिदं कर्म पितृपैतामहं मम
+वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज
+धात्रा तु व���हितं पूर्वं कर्म स्वं पालयाम्यहम्
+प्रयत्नाच्च गुरू वृद्धौ शुश्रूषेऽहं द्विजोत्तम
+सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च
+देवतातिथिभृत्यानामवशिष्टेन वर्तये
+न कुत्सयाम्यहं किंचिन्न गर्हे बलवत्तरम्
+कृतमन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम
+कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमिह लोकस्य जीवनम्
+दण्डनीतिस्त्रयी विद्या तेन लोका भवन्त्युत
+कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः
+ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा
+राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः
+विकर्माणश्च ये केचित्तान्युनक्ति स्वकर्मसु
+भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानामधिपा हि ते
+मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगमिवेषुभिः
+जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते
+स्वकर्मनिरता वर्णाश्चत्वारोऽपि द्विजोत्तम
+स एष जनको राजा दुर्वृत्तमपि चेत्सुतम्
+दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम्
+सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति
+श्रीश्च राज्यं च दण्डश्च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम
+राजानो हि स्वधर्मेण श्रियमिच्छन्ति भूयसीम्
+सर्वेषामेव वर्णानां त्राता राजा भवत्युत
+परेण हि हतान्ब्रह्मन्वराहमहिषानहम्
+न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा त्वहम्
+न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा ह्यहम्
+सदोपवासी च तथा नक्तभोजी तथा द्विज
+अशीलश्चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान्
+प्राणिहिंसारतश्चापि भवते धार्मिकः पुनः
+व्यभिचारान्नरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान्
+अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते तथा प्रजाः
+उरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास्तथैव च
+क्लीबाश्चान्धाश्च जायन्ते बधिरा लम्बचूचुकाः
+पार्थिवानामधर्मत्वात्प्रजानामभवः सदा
+स एष राजा जनकः सर्वं धर्मेण पश्यति
+अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा
+ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः
+सर्वान्सुपरिणीतेन कर्मणा तोषयाम्यहम्
+ये जीवन्ति स्वधर्मेण संभुञ्जन्ते च पार्थिवाः
+न किंचिदुपजीवन्ति दक्षा उत्थानशीलिनः
+शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता
+यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया
+त्यागान्नान्यत्र मर्त्यानां गुणास्तिष्ठन्ति पूरुषे
+मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः
+न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत्
+प्रिये नात���भृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत्
+न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत्
+कर्म चेत्किंचिदन्यत्स्यादितरन्न समाचरेत्
+यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत्
+न पापं प्रति पापः स्यात्साधुरेव सदा भवेत्
+आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुमिच्छति
+कर्म चैतदसाधूनां वृजिनानामसाधुवत्
+न धर्मोऽस्तीति मन्वानाः शुचीनवहसन्ति ये
+अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः
+महादृतिरिवाध्मातः पापो भवति नित्यदा
+मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं भवेत्
+दर्शयत्यन्तरात्मानं दिवा रूपमिवांशुमान्
+न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया
+अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः प्रकाशते
+अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन्
+न कश्चिद्गुणसंपन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते
+विकर्मणा तप्यमानः पापाद्विपरिमुच्यते
+नैतत्कुर्यां पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते
+कर्मणा येन तेनेह पापाद्द्विजवरोत्तम
+एवं श्रुतिरियं ब्रह्मन्धर्मेषु परिदृश्यते
+पापान्यबुद्ध्वेह पुरा कृतानि; प्राग्धर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात्
+धर्मो ब्रह्मन्नुदते पूरुषाणां; यत्कुर्वते पापमिह प्रमादात्
+पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः
+चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः
+वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः
+पापं चेत्पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते
+मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रैरिव चन्द्रमाः
+यथादित्यः समुद्यन्वै तमः सर्वं व्यपोहति
+एवं कल्याणमातिष्ठन्सर्वपापैः प्रमुच्यते
+पापानां विद्ध्यधिष्ठानं लोभमेव द्विजोत्तम
+लुब्धाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः
+अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः
+तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिताः
+सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः
+मार्कण्डेय उवाच
+स तु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधमपृच्छत
+शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम
+एतन्महामते व्याध प्रब्रवीहि यथातथम्
+व्याध उवाच
+यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम
+पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा
+कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम्
+धर्म इत्येव संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
+न तेषां विद्यतेऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम्
+आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम्
+गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च
+एतच्��तुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा
+शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः
+यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा
+वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः
+दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा
+ये तु धर्ममसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः
+अपथा गच्छतां तेषामनुयातापि पीड्यते
+ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः
+धर्म्यं पन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः
+नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता नराः
+उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः
+नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान्
+त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च
+कामलोभग्रहाकीर्णां पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्
+नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर
+क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान्
+शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्लेव वाससि
+अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम्
+अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः
+सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः
+सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम्
+आचारश्च सतां धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः
+यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः स्वां स्वां प्रकृतिमश्नुते
+पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान्
+आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः
+अनाचारस्त्वधर्मेति एतच्छिष्टानुशासनम्
+अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः
+ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते
+त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः
+गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत
+तेषामदीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम्
+स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति
+तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्
+धर्मं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः
+आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः
+श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः ते सन्तः स्वर्गगामिनः
+वेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः
+शिष्टाचीर्णश्च शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम्
+पारणं चापि विद्यानां तीर्थानामवगाहनम्
+क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम्
+सर्वभूतदयावन्तो अहिंसानिरताः सदा
+परुषं न प्रभाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः
+शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये
+विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
+न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः
+सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश्च सत्पथे
+दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः
+सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
+सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः
+दाननित्याः सुखाँल्लोकानाप्नुवन्तीह च श्रियम्
+पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः
+अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः
+लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्ममात्महितानि च
+एवं सन्तो वर्तमाना एधन्ते शाश्वतीः समाः
+अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यमथार्जवम्
+अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः
+धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः
+अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः
+त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुत्तमम्
+न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत्
+सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः
+गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम्
+शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः
+अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता
+कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम्
+कर्मणा श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम्
+शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्मेष्वतन्द्रिताः
+प्रज्ञाप्रासादमारुह्य मुह्यतो महतो जनान्
+प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम
+अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम
+एतत्ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्
+शिष्टाचारगुणान्ब्रह्मन्पुरस्कृत्य द्विजर्षभ
+मार्कण्डेय उवाच
+स तु विप्रमथोवाच धर्मव्याधो युधिष्ठिर
+यदहं ह्याचरे कर्म घोरमेतदसंशयम्
+विधिस्तु बलवान्ब्रह्मन्दुस्तरं हि पुराकृतम्
+पुराकृतस्य पापस्य कर्मदोषो भवत्ययम्
+दोषस्यैतस्य वै ब्रह्मन्विघाते यत्नवानहम्
+विधिना विहिते पूर्वं निमित्तं घातको भवेत्
+निमित्तभूता हि वयं कर्मणोऽस्य द्विजोत्तम
+येषां हतानां मांसानि विक्रीणामो वयं द्विज
+तेषामपि भवेद्धर्म उपभोगेन भक्षणात्
+देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां प्रतिपूजनात्
+ओषध्यो वीरुधश्चापि पशवो मृगपक्षिणः
+अन्नाद्यभूता लोकस्य इत्यपि श्रूयते श्रुतिः
+आत्ममांसप्रदानेन शिबिरौशीनरो नृपः
+स्वर्गं सुदुर्लभं प्राप्तः क्षमावान्द्विजसत्तम
+राज्ञो महानसे पूर्वं रन्तिदेवस्य वै द्विज
+द्वे सहस्रे तु वध्येते पशूनामन्वहं तदा
+समांसं ददतो ह्यन्नं रन्तिदेवस्य नित्यशः
+अतुला कीर्तिरभवन्नृपस्य द्विजसत्तम
+चातुर्मास्येषु पशवो वध्यन्त इति नित्यशः
+अग्नयो मांसकामाश्च इत्यपि श्रूयते श्रुतिः
+यज्ञेषु पशवो ब्रह्मन्वध्यन्ते सततं द्विजैः
+संस्कृताः किल मन्त्रैश्च तेऽपि स्वर्गमवाप्नुवन्
+यदि नैवाग्नयो ब्रह्मन्मांसकामाभवन्पुरा
+भक्ष्यं नैव भवेन्मांसं कस्यचिद्द्विजसत्तम
+अत्रापि विधिरुक्तश्च मुनिभिर्मांसभक्षणे
+देवतानां पितॄणां च भुङ्क्ते दत्त्वा तु यः सदा
+यथाविधि यथाश्रद्धं न स दुष्यति भक्षणात्
+अमांसाशी भवत्येवमित्यपि श्रूयते श्रुतिः
+भार्यां गच्छन्ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः
+सत्यानृते विनिश्चित्य अत्रापि विधिरुच्यते
+सौदासेन पुरा राज्ञा मानुषा भक्षिता द्विज
+शापाभिभूतेन भृशमत्र किं प्रतिभाति ते
+स्वधर्म इति कृत्वा तु न त्यजामि द्विजोत्तम
+पुराकृतमिति ज्ञात्वा जीवाम्येतेन कर्मणा
+स्वकर्म त्यजतो ब्रह्मन्नधर्म इह दृश्यते
+स्वकर्मनिरतो यस्तु स धर्म इति निश्चयः
+पूर्वं हि विहितं कर्म देहिनं न विमुञ्चति
+धात्रा विधिरयं दृष्टो बहुधा कर्मनिर्णये
+द्रष्टव्यं तु भवेत्प्राज्ञ क्रूरे कर्मणि वर्तता
+कथं कर्म शुभं कुर्यां कथं मुच्ये पराभवात्
+कर्मणस्तस्य घोरस्य बहुधा निर्णयो भवेत्
+दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रूषणे तथा
+द्विजातिपूजने चाहं धर्मे च निरतः सदा
+अतिवादातिमानाभ्यां निवृत्तोऽस्मि द्विजोत्तम
+कृषिं साध्विति मन्यन्ते तत्र हिंसा परा स्मृता
+कर्षन्तो लाङ्गलैः पुंसो घ्नन्ति भूमिशयान्बहून्
+जीवानन्यांश्च बहुशस्तत्र किं प्रतिभाति ते
+धान्यबीजानि यान्याहुर्व्रीह्यादीनि द्विजोत्तम
+सर्वाण्येतानि जीवानि तत्र किं प्रतिभाति ते
+अध्याक्रम्य पशूंश्चापि घ्नन्ति वै भक्षयन्ति च
+वृक्षानथौषधीश्चैव छिन्दन्ति पुरुषा द्विज
+जीवा हि बहवो ब्रह्मन्वृक्षेषु च फलेषु च
+उदके बहवश्चापि तत्र किं प्रतिभाति ते
+सर्वं व्याप्तमिदं ब्रह्मन्प्राणिभिः प्राणिजीवनैः
+मत्स्या ग्रसन्ते मत्स्यांश्च तत्र किं प्रतिभाति ते
+सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति बहुधा द्विजसत्तम
+प्राणिनोऽन्योन्यभक्षाश्च तत्र किं प्रतिभाति ते
+चङ्क्रम्यमाणा जीवांश्च धरणीसंश्रितान्बहून्
+पद्भ्यां घ्नन्ति नरा विप्र तत्र किं प्रतिभाति ते
+उपविष्टाः शयानाश्च घ्नन्ति जीवाननेक���ः
+ज्ञानविज्ञानवन्तश्च तत्र किं प्रतिभाति ते
+जीवैर्ग्रस्तमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा
+अविज्ञानाच्च हिंसन्ति तत्र किं प्रतिभाति ते
+अहिंसेति यदुक्तं हि पुरुषैर्विस्मितैः पुरा
+के न हिंसन्ति जीवान्वै लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम
+बहु संचिन्त्य इह वै नास्ति कश्चिदहिंसकः
+अहिंसायां तु निरता यतयो द्विजसत्तम
+कुर्वन्त्येव हि हिंसां ते यत्नादल्पतरा भवेत्
+आलक्ष्याश्चैव पुरुषाः कुले जाता महागुणाः
+महाघोराणि कर्माणि कृत्वा लज्जन्ति वै न च
+सुहृदः सुहृदोऽन्यांश्च दुर्हृदश्चापि दुर्हृदः
+सम्यक्प्रवृत्तान्पुरुषान्न सम्यगनुपश्यतः
+समृद्धैश्च न नन्दन्ति बान्धवा बान्धवैरपि
+गुरूंश्चैव विनिन्दन्ति मूढाः पण्डितमानिनः
+बहु लोके विपर्यस्तं दृश्यते द्विजसत्तम
+धर्मयुक्तमधर्मं च तत्र किं प्रतिभाति ते
+वक्तुं बहुविधं शक्यं धर्माधर्मेषु कर्मसु
+स्वकर्मनिरतो यो हि स यशः प्राप्नुयान्महत्
+मार्कण्डेय उवाच
+धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर
+विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः
+श्रुतिप्रमाणो धर्मो हि वृद्धानामिति भाषितम्
+सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य बहुशाखा ह्यनन्तिका
+प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्
+अनृतं च भवेत्सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत्
+यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा
+विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्
+यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा द्विजसत्तम
+अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः
+विषमां च दशां प्राप्य देवान्गर्हति वै भृशम्
+आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डितः
+मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम
+सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते
+नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्
+यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं समश्नुयात्
+यदि स्यादपराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम्
+संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः
+दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः
+भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः
+वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनेह जीवति
+अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति
+कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति
+देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः
+दशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः
+अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः
+विपुलैरभिजायन्ते लब्धास���तैरेव मङ्गलैः
+कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः
+आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्याधैः क्षुद्रमृगा इव
+ते चापि कुशलैर्वैद्यैर्निपुणैः संभृतौषधैः
+व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज
+येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीदोषपीडिताः
+न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभृतां वर
+अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ते बहवो जनाः
+दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजनं द्विजसत्तम
+इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्
+स्रोतसासकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा
+न म्रियेयुर्न जीर्येयुः सर्वे स्युः सार्वकामिकाः
+नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्वशित्वं यदि वै भवेत्
+उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते
+यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा
+बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः
+महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु
+न कश्चिदीशते ब्रह्मन्स्वयंग्राहस्य सत्तम
+कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते
+यथा श्रुतिरियं ब्रह्मञ्जीवः किल सनातनः
+शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह
+वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत
+जीवः संक्रमतेऽन्यत्र कर्मबन्धनिबन्धनः
+ब्राह्मण उवाच
+कथं धर्मभृतां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः
+एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतां वर
+व्याध उवाच
+न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे; मिथ्यैतदाहुर्म्रियतेति मूढाः
+जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः
+अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म; स एव कर्ता सुखदुःखभागी
+यत्तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म; तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः
+अपुण्यशीलाश्च भवन्ति पुण्या; नरोत्तमाः पापकृतो भवन्ति
+नरोऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वै;स्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः
+ब्राह्मण उवाच
+कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः
+जातीः पुण्या ह्यपुण्याश्च कथं गच्छति सत्तम
+व्याध उवाच
+गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते
+समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम
+यथा संभृतसंभारः पुनरेव प्रजायते
+शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्पापयोनिषु
+शुभैः प्रयोगैर्देवत्वं व्यामिश्रैर्मानुषो भवेत्
+मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषैः
+जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः
+संसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः
+तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च
+जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः
+जन्त��स्तु कर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः
+तद्दुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमश्नुते
+ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु
+पच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः
+अजस्रमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखसंज्ञितः
+ततोऽनिवृत्तबन्धत्वात्कर्मणामुदयादपि
+परिक्रामति संसारे चक्रवद्बहुवेदनः
+स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः
+प्राप्नोति सुकृताँल्लोकान्यत्र गत्वा न शोचति
+पापं कुर्वन्पापवृत्तः पापस्यान्तं न गच्छति
+तस्मात्पुण्यं यतेत्कर्तुं वर्जयेत च पातकम्
+अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणान्येव सेवते
+सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः
+संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः
+प्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिरिह लोके परत्र च
+सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत्
+असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विज
+सन्ति ह्यागतविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रविचक्षणाः
+स्वधर्मेण क्रिया लोके कर्मणः सोऽप्यसंकरः
+प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति
+तस्य धर्मादवाप्तेषु धनेषु द्विजसत्तम
+तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै
+धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति
+स मैत्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति
+शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धानिष्टांश्च सत्तम
+प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्फलं विदुः
+धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्यति महाद्विज
+अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा
+प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते
+विरज्यति यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति
+सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम्
+ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः
+एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च
+धार्मिकश्चापि भवति मोक्षं च लभते परम्
+तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः
+तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति
+इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च
+ब्रह्मणः पदमाप्नोति यत्परं द्विजसत्तम
+ब्राह्मण उवाच
+इन्द्रियाणि तु यान्याहुः कानि तानि यतव्रत
+निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम्
+कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतां वर
+एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर
+प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप
+व्याध उवाच
+विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते
+तत्प्राप्य कामं भजते क्रोधं च द्विजसत्तम
+ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत्
+इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते
+ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम्
+ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्
+तस्य लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च
+न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च
+व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते
+व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम
+तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति
+सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम
+उत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीति श्रुतियोजितम्
+अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागदोषतः
+पापं चिन्तयते चापि ब्रवीति च करोति च
+तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः
+एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः
+स तेनासुखमाप्नोति परत्र च विहन्यते
+पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु
+यस्त्वेतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति
+कुशलः सुखदुःखेषु साधूंश्चाप्युपसेवते
+तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्धिर्धर्मेषु जायते
+ब्राह्मण उवाच
+ब्रवीषि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यते
+दिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोऽसि मे
+व्याध उवाच
+ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदा
+तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा
+यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम
+नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे
+इदं विश्वं जगत्सर्वमजय्यं चापि सर्वशः
+महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत्
+महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूः
+शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः
+तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम्
+पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु
+षष्ठस्तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते
+सप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम्
+इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजः सत्त्वं तमस्तथा
+इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः
+सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतः
+चतुर्विंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः
+एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयो श्रोतुमिच्छसि
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत
+कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम्
+ब्राह्मण
+महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदां वर
+एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद
+व्��ाध उवाच
+भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च
+गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान्
+भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मन्नुदकं च चतुर्गुणम्
+गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः
+शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः
+एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः
+शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि द्विजोत्तम
+अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत
+शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः
+शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्द आकाश एव च
+एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु
+वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः
+अन्योन्यं नातिवर्तन्ते संपच्च भवति द्विज
+यदा तु विषमीभावमाचरन्ति चराचराः
+तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः
+आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः
+तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः
+यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
+इन्द्रियैः सृज्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम्
+अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्
+यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु
+इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्निह तप्यते
+लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति
+परावरज्ञः सक्तः सन्सर्वभूतानि पश्यति
+पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा
+ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते
+ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम्
+लोको बुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण दृश्यते
+अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम्
+अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान्
+तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि
+इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत्स्वर्गनरकावुभौ
+निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च
+एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम्
+एतन्मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च
+इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम्
+संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुते
+षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति
+न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः
+रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट;मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान्
+तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै;र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः
+षण्णामात्मनि नित्यानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम्
+यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः
+इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव ���र्त्मसु
+धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम्
+इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते
+तदस्य हरते बुद्धिं नावं वायुरिवाम्भसि
+येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्सु मोहात्फलागमे
+तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम्
+मार्कण्डेय उवाच
+एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत
+ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः
+ब्राह्मण उवाच
+सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम्
+गुणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः
+व्याध उवाच
+हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि
+एषां गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम
+मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम्
+प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते
+अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः
+दुर्दृशीकस्तमोध्वस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः
+प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च योऽनुराग्यभ्यसूयकः
+विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः
+प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः
+अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैव स सात्त्विकः
+सात्त्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते
+यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते
+वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते
+मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत्
+ततोऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम्
+न चास्य संयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन
+शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः
+वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च
+आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते
+गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
+ब्राह्मण उवाच
+पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत्
+अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः
+मार्कण्डेय उवाच
+प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर
+व्याधः स कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने
+व्याध उवाच
+मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन्
+प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते
+भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्
+श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे
+स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः
+मनो बुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः
+एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते
+पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः
+बस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः
+वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते
+प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते
+उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः
+संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथानिलः
+शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिष्यते
+धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः
+रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति
+प्राणानां संनिपातात्तु संनिपातः प्रजायते
+ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम्
+अपानोदानयोर्मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौ
+समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः
+तस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः
+स्रोतांसि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम्
+अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते
+स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
+पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः
+नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः
+प्रवृत्ता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा
+वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः
+योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम्
+जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः
+एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु
+एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः
+मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्मजितात्मकम्
+तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः
+आत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम्
+देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे
+क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकम्
+जीवात्मकानि जानीहि रजः सत्त्वं तमस्तथा
+जीवमात्मगुणं विद्धि तथात्मानं परात्मकम्
+सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्
+ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति; प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त
+एवं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते
+दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः
+चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम्
+प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते
+लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्
+निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः
+पूर्वरात्रे परे चैव युञ्जानः सततं मनः
+लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यन्नात्मानमात्मनि
+प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति
+दृष्ट्वात्मानं निरात्मानं तदा स तु विमुच्यते
+सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः
+एतत्पवित्रं यज्ञानां तप��� वै संक्रमो मतः
+नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात्
+विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः
+आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्
+आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतं व्रतम्
+सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत्
+यद्भूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम्
+यस्य सर्वे समारम्भाः निराशीर्बन्धनाः सदा
+त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान्
+यतो न गुरुरप्येनं च्यावयेदुपपादयन्
+तं विद्याद्ब्रह्मणो योगं वियोगं योगसंज्ञितम्
+न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत्
+नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्
+आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम्
+एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम्
+परिग्रहं परित्यज्य भव बुद्ध्या यतव्रतः
+अशोकं स्थानमातिष्ठेन्निश्चलं प्रेत्य चेह च
+तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना
+अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना
+गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम्
+एतद्ब्राह्मण ते वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्
+परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः
+ब्रह्म प्राप्नोति सोऽत्यन्तमसङ्गेन च गच्छति
+यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम
+एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
+मार्कण्डेय उवाच
+एवं संकथिते कृत्स्ने मोक्षधर्मे युधिष्ठिर
+दृढं प्रीतमना विप्रो धर्मव्याधमुवाच ह
+न्याययुक्तमिदं सर्वं भवता परिकीर्तितम्
+न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्धर्मेष्विह हि दृश्यते
+व्याध उवाच
+प्रत्यक्षं मम यो धर्मस्तं पश्य द्विजसत्तम
+येन सिद्धिरियं प्राप्ता मया ब्राह्मणपुंगव
+उत्तिष्ठ भगवन्क्षिप्रं प्रविश्याभ्यन्तरं गृहम्
+द्रष्टुमर्हसि धर्मज्ञ मातरं पितरं च मे
+मार्कण्डेय उवाच
+इत्युक्तः स प्रविश्याथ ददर्श परमार्चितम्
+सौधं हृद्यं चतुःशालमतीव च मनोहरम्
+देवतागृहसंकाशं दैवतैश्च सुपूजितम्
+शयनासनसंबाधं गन्धैश्च परमैर्युतम्
+तत्र शुक्लाम्बरधरौ पितरावस्य पूजितौ
+कृताहारौ सुतुष्टौ तावुपविष्टौ वरासने
+धर्मव्याधस्तु तौ दृष्ट्वा पादेषु शिरसापतत्
+वृद्धावूचतुः
+उत्तिष्ठोत्तिष्ठ धर्मज्ञ धर्मस्त्वामभिरक्षतु
+प्रीतौ स्वस्तव शौचेन दीर्घमायुरवाप्नुहि
+सत्पुत्रेण त्वया पुत्र नित्यकालं सुपूजितौ
+न तेऽन्यद्दैवतं किंचिद्दैवतेष्वपि वर्तते
+प्रयतत्वाद्द्विज��तीनां दमेनासि समन्वितः
+पितुः पितामहा ये च तथैव प्रपितामहाः
+प्रीतास्ते सततं पुत्र दमेनावां च पूजया
+मनसा कर्मणा वाचा शुश्रूषा नैव हीयते
+न चान्या वितथा बुद्धिर्दृश्यते सांप्रतं तव
+जामदग्न्येन रामेण यथा वृद्धौ सुपूजितौ
+तथा त्वया कृतं सर्वं तद्विशिष्टं च पुत्रक
+मार्कण्डेय उवाच
+ततस्तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधो न्यवेदयत्
+तौ स्वागतेन तं विप्रमर्चयामासतुस्तदा
+प्रतिगृह्य च तां पूजां द्विजः पप्रच्छ तावुभौ
+सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच्चिद्वां कुशलं गृहे
+अनामयं च वां कच्चित्सदैवेह शरीरयोः
+वृद्धावूचतुः
+कुशलं नो गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः
+कच्चित्त्वमप्यविघ्नेन संप्राप्तो भगवन्निह
+मार्कण्डेय उवाच
+बाढमित्येव तौ विप्रः प्रत्युवाच मुदान्वितः
+धर्मव्याधस्तु तं विप्रमर्थवद्वाक्यमब्रवीत्
+पिता माता च भगवन्नेतौ मे दैवतं परम्
+यद्दैवतेभ्यः कर्तव्यं तदेताभ्यां करोम्यहम्
+त्रयस्त्रिंशद्यथा देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः
+संपूज्याः सर्वलोकस्य तथा वृद्धाविमौ मम
+उपहारानाहरन्तो देवतानां यथा द्विजाः
+कुर्वते तद्वदेताभ्यां करोम्यहमतन्द्रितः
+एतौ मे परमं ब्रह्मन्पिता माता च दैवतम्
+एतौ पुष्पैः फलै रत्नैस्तोषयामि सदा द्विज
+एतावेवाग्नयो मह्यं यान्वदन्ति मनीषिणः
+यज्ञा वेदाश्च चत्वारः सर्वमेतौ मम द्विज
+एतदर्थं मम प्राणा भार्या पुत्राः सुहृज्जनाः
+सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यमेव करोम्यहम्
+स्वयं च स्नापयाम्येतौ तथा पादौ प्रधावये
+आहारं संप्रयच्छामि स्वयं च द्विजसत्तम
+अनुकूलाः कथा वच्मि विप्रियं परिवर्जयन्
+अधर्मेणापि संयुक्तं प्रियमाभ्यां करोम्यहम्
+धर्ममेव गुरुं ज्ञात्वा करोमि द्विजसत्तम
+अतन्द्रितः सदा विप्र शुश्रूषां वै करोम्यहम्
+पञ्चैव गुरवो ब्रह्मन्पुरुषस्य बुभूषतः
+पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च द्विजसत्तम
+एतेषु यस्तु वर्तेत सम्यगेव द्विजोत्तम
+भवेयुरग्नयस्तस्य परिचीर्णास्तु नित्यशः
+गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य धर्म एष सनातनः
+मार्कण्डेय उवाच
+गुरू निवेद्य विप्राय तौ मातापितरावुभौ
+पुनरेव स धर्मात्मा व्याधो ब्राह्मणमब्रवीत्
+प्रवृत्तचक्षुर्जातोऽस्मि संपश्य तपसो बलम्
+यदर्थमुक्तोऽसि तया गच्छस्व मिथिलामिति
+पतिशुश्रूषपरया दान्तया सत्यशीलया
+मिथिलायां वसन्व्���ाधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति
+ब्राह्मण उवाच
+पतिव्रतायाः सत्यायाः शीलाढ्याया यतव्रत
+संस्मृत्य वाक्यं धर्मज्ञ गुणवानसि मे मतः
+व्याध उवाच
+यत्तदा त्वं द्विजश्रेष्ठ तयोक्तो मां प्रति प्रभो
+दृष्टमेतत्तया सम्यगेकपत्न्या न संशयः
+त्वदनुग्रहबुद्ध्या तु विप्रैतद्दर्शितं मया
+वाक्यं च शृणु मे तात यत्ते वक्ष्ये हितं द्विज
+त्वया विनिकृता माता पिता च द्विजसत्तम
+अनिसृष्टोऽसि निष्क्रान्तो गृहात्ताभ्यामनिन्दित
+वेदोच्चारणकार्यार्थमयुक्तं तत्त्वया कृतम्
+तव शोकेन वृद्धौ तावन्धौ जातौ तपस्विनौ
+तौ प्रसादयितुं गच्छ मा त्वा धर्मोऽत्यगान्महान्
+तपस्वी त्वं महात्मा च धर्मे च निरतः सदा
+सर्वमेतदपार्थं ते क्षिप्रं तौ संप्रसादय
+श्रद्दधस्व मम ब्रह्मन्नान्यथा कर्तुमर्हसि
+गम्यतामद्य विप्रर्षे श्रेयस्ते कथयाम्यहम्
+ब्राह्मण उवाच
+यदेतदुक्तं भवता सर्वं सत्यमसंशयम्
+प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ साध्वाचार गुणान्वित
+व्याध उवाच
+दैवतप्रतिमो हि त्वं यस्त्वं धर्ममनुव्रतः
+पुराणं शाश्वतं दिव्यं दुष्प्रापमकृतात्मभिः
+अतन्द्रितः कुरु क्षिप्रं मातापित्रोर्हि पूजनम्
+अतः परमहं धर्मं नान्यं पश्यामि कंचन
+ब्राह्मण उवाच
+इहाहमागतो दिष्ट्या दिष्ट्या मे संगतं त्वया
+ईदृशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शकाः
+एको नरसहस्रेषु धर्मविद्विद्यते न वा
+प्रीतोऽस्मि तव सत्येन भद्रं ते पुरुषोत्तम
+पतमानो हि नरके भवतास्मि समुद्धृतः
+भवितव्यमथैवं च यद्दृष्टोऽसि मयानघ
+राजा ययातिर्दौहित्रैः पतितस्तारितो यथा
+सद्भिः पुरुषशार्दूल तथाहं भवता त्विह
+मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात्तव
+नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम्
+दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः शूद्रयोनौ हि वर्तता
+न त्वां शूद्रमहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम्
+येन कर्मविपाकेन प्राप्तेयं शूद्रता त्वया
+एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेन हि महामते
+कामया ब्रूहि मे तथ्यं सर्वं त्वं प्रयतात्मवान्
+व्याध उवाच
+अनतिक्रमणीया हि ब्राह्मणा वै द्विजोत्तम
+शृणु सर्वमिदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ
+अहं हि ब्राह्मणः पूर्वमासं द्विजवरात्मज
+वेदाध्यायी सुकुशलो वेदाङ्गानां च पारगः
+आत्मदोषकृतैर्ब्रह्मन्नवस्थां प्राप्तवानिमाम्
+कश्चिद्राजा मम सखा धनुर्वेदपरायणः
+संसर्गाद्धनुषि ���्रेष्ठस्ततोऽहमभवं द्विज
+एतस्मिन्नेव काले तु मृगयां निर्गतो नृपः
+सहितो योधमुख्यैश्च मन्त्रिभिश्च सुसंवृतः
+ततोऽभ्यहन्मृगांस्तत्र सुबहूनाश्रमं प्रति
+अथ क्षिप्तः शरो घोरो मयापि द्विजसत्तम
+ताडितश्च मुनिस्तेन शरेणानतपर्वणा
+भूमौ निपतितो ब्रह्मन्नुवाच प्रतिनादयन्
+नापराध्याम्यहं किंचित्केन पापमिदं कृतम्
+मन्वानस्तं मृगं चाहं संप्राप्तः सहसा मुनिम्
+अपश्यं तमृषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा
+तमुग्रतपसं विप्रं निष्टनन्तं महीतले
+अकार्यकरणाच्चापि भृशं मे व्यथितं मनः
+अजानता कृतमिदं मयेत्यथ तमब्रुवम्
+क्षन्तुमर्हसि मे ब्रह्मन्निति चोक्तो मया मुनिः
+ततः प्रत्यब्रवीद्वाक्यमृषिर्मां क्रोधमूर्छितः
+व्याधस्त्वं भविता क्रूर शूद्रयोनाविति द्विज
+व्याध उवाच
+एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजवरोत्तम
+अभिप्रसादयमृषिं गिरा वाक्यविशारदम्
+अजानता मयाकार्यमिदमद्य कृतं मुने
+क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्निति
+ऋषिरुवाच
+नान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम्
+आनृशंस्यादहं किंचित्कर्तानुग्रहमद्य ते
+शूद्रयोनौ वर्तमानो धर्मज्ञो भविता ह्यसि
+मातापित्रोश्च शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः
+तया शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि
+जातिस्मरश्च भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि
+शापक्षयान्ते निर्वृत्ते भवितासि पुनर्द्विजः
+व्याध उवाच
+एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणास्म्युग्रतेजसा
+प्रसादश्च कृतस्तेन ममैवं द्विपदां वर
+शरं चोद्धृतवानस्मि तस्य वै द्विजसत्तम
+आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत
+एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराभवत्
+अभितश्चापि गन्तव्यं मया स्वर्गं द्विजोत्तम
+ब्राह्मण उवाच
+एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च
+प्राप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि
+दुष्करं हि कृतं तात जानता जातिमात्मनः
+कर्मदोषश्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै
+कंचित्कालं मृष्यतां वै ततोऽसि भविता द्विजः
+सांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः
+ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु
+दाम्भिको दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत्
+यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः
+तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः
+कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्नोति दारुणाम्
+क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम
+कर्तुमर्हसि नोत्क��्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः
+लोकवृत्तान्तवृत्तज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः
+व्याध उवाच
+प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः
+एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतां व्रजेत्
+अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च
+मानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते अल्पबुद्धयः
+गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च
+सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते
+अनिष्टेनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते
+ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम्
+शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते
+परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाप्युभयं नराः
+त एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः
+असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः
+असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम्
+न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम्
+न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम्
+मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः
+यं विषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थिते
+तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते
+अवश्यं क्रियमाणस्य कर्मणो दृश्यते फलम्
+न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम्
+अथाप्युपायं पश्येत दुःखस्य परिमोक्षणे
+अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्
+भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः
+न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम्
+न शोचामि च वै विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽस्म्यहम्
+एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम
+ब्राह्मण उवाच
+कृतप्रज्ञोऽसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव
+नाहं भवन्तं शोचामि ज्ञानतृप्तोऽसि धर्मवित्
+आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वा परिरक्षतु
+अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतां वर
+मार्कण्डेय उवाच
+बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह
+प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः
+स तु गत्वा द्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा
+मातापितृभ्यां वृद्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः
+एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर
+पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतां वर
+पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम
+मातापित्रोश्च शुश्रूषा व्याधे धर्मश्च कीर्तितः
+युधिष्ठिर उवाच
+अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम्
+सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ कथितं द्विजसत्तम
+सुखश्रव्यतया विद्वन्मुहूर्तमिव मे गतम्
+न हि तृप्तोऽस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम्
+वैशंपायन उवाच
+श्रुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम्
+पुनः पप्रच्छ तमृषिं मार्कण्डेयं तपस्विनम्
+युधिष्ठिर उवाच
+कथमग्निर्वनं यातः कथं चाप्यङ्गिराः पुरा
+नष्टेऽग्नौ हव्यमवहदग्निर्भूत्वा महानृषिः
+अग्निर्यदा त्वेक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु
+दृश्यते भगवन्सर्वमेतदिच्छामि वेदितुम्
+कुमारश्च यथोत्पन्नो यथा चाग्नेः सुतोऽभवत्
+यथा रुद्राच्च संभूतो गङ्गायां कृत्तिकासु च
+एतदिच्छाम्यहं त्वत्तः श्रोतुं भार्गवनन्दन
+कौतूहलसमाविष्टो यथातथ्यं महामुने
+मार्कण्डेय उवाच
+अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
+यथा क्रुद्धो हुतवहस्तपस्तप्तुं वनं गतः
+यथा च भगवानग्निः स्वयमेवाङ्गिराभवत्
+संतापयन्स्वप्रभया नाशयंस्तिमिराणि च
+आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन्
+तथा स भूत्वा तु तदा जगत्सर्वं प्रकाशयन्
+तपश्चरंश्च हुतभुक्संतप्तस्तस्य तेजसा
+भृशं ग्लानश्च तेजस्वी न स किंचित्प्रजज्ञिवान्
+अथ संचिन्तयामास भगवान्हव्यवाहनः
+अन्योऽग्निरिह लोकानां ब्रह्मणा संप्रवर्तितः
+अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस्य मे तपः
+कथमग्निः पुनरहं भवेयमिति चिन्त्य सः
+अपश्यदग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम्
+सोपासर्पच्छनैर्भीतस्तमुवाच तदाङ्गिराः
+शीघ्रमेव भवस्वाग्निस्त्वं पुनर्लोकभावनः
+विज्ञातश्चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु
+त्वमग्ने प्रथमः सृष्टो ब्रह्मणा तिमिरापहः
+स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रमेव तमोनुद
+अग्निरुवाच
+नष्टकीर्तिरहं लोके भवाञ्जातो हुताशनः
+भवन्तमेव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः
+निक्षिपाम्यहमग्नित्वं त्वमग्निः प्रथमो भव
+भविष्यामि द्वितीयोऽहं प्राजापत्यक एव च
+अङ्गिरा उवाच
+कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस्तिमिरापहः
+मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रमञ्जसा
+मार्कण्डेय उवाच
+तच्छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास्तथाकरोत्
+राजन्बृहस्पतिर्नाम तस्याप्यङ्गिरसः सुतः
+ज्ञात्वा प्रथमजं तं तु वह्नेराङ्गिरसं सुतम्
+उपेत्य देवाः पप्रच्छुः कारणं तत्र भारत
+स तु पृष्टस्तदा देवैस्ततः कारणमब्रवीत्
+प्रत्यगृह्णंस्तु देवाश्च तद्वचोऽङ्गिरसस्तदा
+अत्र नानाविधानग्नीन्प्रवक्ष्यामि महाप्रभान्
+कर्मभिर्बहुभिः ख्यातान्��ानात्वं ब्राह्मणेष्विह
+मार्कण्डेय उवाच
+ब्रह्मणो यस्तृतीयस्तु पुत्रः कुरुकुलोद्वह
+तस्यापवसुता भार्या प्रजास्तस्यापि मे शृणु
+बृहज्ज्योतिर्बृहत्कीर्तिर्बृहद्ब्रह्मा बृहन्मनाः
+बृहन्मन्त्रो बृहद्भासस्तथा राजन्बृहस्पतिः
+प्रजासु तासु सर्वासु रूपेणाप्रतिमाभवत्
+देवी भानुमती नाम प्रथमाङ्गिरसः सुता
+भूतानामेव सर्वेषां यस्यां रागस्तदाभवत्
+रागाद्रागेति यामाहुर्द्वितीयाङ्गिरसः सुता
+यां कपर्दिसुतामाहुर्दृश्यादृश्येति देहिनः
+तनुत्वात्सा सिनीवाली तृतीयाङ्गिरसः सुता
+पश्यत्यर्चिष्मती भाभिर्हविर्भिश्च हविष्मती
+षष्ठीमङ्गिरसः कन्यां पुण्यामाहुर्हविष्मतीम्
+महामखेष्वाङ्गिरसी दीप्तिमत्सु महामती
+महामतीति विख्याता सप्तमी कथ्यते सुता
+यां तु दृष्ट्वा भगवतीं जनः कुहुकुहायते
+एकानंशेति यामाहुः कुहूमङ्गिरसः सुताम्
+मार्कण्डेय उवाच
+बृहस्पतेश्चान्द्रमसी भार्याभूद्या यशस्विनी
+अग्नीन्साजनयत्पुण्यान्षडेकां चापि पुत्रिकाम्
+आहुतिष्वेव यस्याग्नेर्हविषाज्यं विधीयते
+सोऽग्निर्बृहस्पतेः पुत्रः शंयुर्नाम महाप्रभः
+चातुर्मास्येषु यस्येष्ट्यामश्वमेधेऽग्रजः पशुः
+दीप्तो ज्वालैरनेकाभैरग्निरेकोऽथ वीर्यवान्
+शंयोरप्रतिमा भार्या सत्या सत्या च धर्मजा
+अग्निस्तस्य सुतो दीप्तस्तिस्रः कन्याश्च सुव्रताः
+प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते योऽग्निरध्वरे
+अग्निस्तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते
+पौर्णमास्येषु सर्वेषु हविषाज्यं स्रुवोद्यतम्
+भरतो नामतः सोऽग्निर्द्वितीयः शंयुतः सुतः
+तिस्रः कन्या भवन्त्यन्या यासां स भरतः पतिः
+भरतस्तु सुतस्तस्य भरत्येका च पुत्रिका
+भरतो भरतस्याग्नेः पावकस्तु प्रजापतेः
+महानत्यर्थमहितस्तथा भरतसत्तम
+भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश्च पिण्डदः
+प्राहुराज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः
+हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते
+रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते
+सरय्वां जनयत्सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत्
+आग्नेयमानयन्नित्यमाह्वानेष्वेष कथ्यते
+यस्तु न च्यवते नित्यं यशसा वर्चसा श्रिया
+अग्निर्निश्च्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम्
+विपाप्मा कलुषैर्मुक्तो विशुद्धश्चार्चिषा ज्वलन्
+विपापोऽग्निः सुतस्तस्य सत्यः समयकर्मसु
+आक्रोशतां हि भ���तानां यः करोति हि निष्कृतिम्
+अग्निः स निष्कृतिर्नाम शोभयत्यभिसेवितः
+अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः स्वयं जनाः
+तस्य पुत्रः स्वनो नाम पावकः स रुजस्करः
+यस्तु विश्वस्य जगतो बुद्धिमाक्रम्य तिष्ठति
+तं प्राहुरध्यात्मविदो विश्वजिन्नाम पावकम्
+अन्तराग्निः श्रितो यो हि भुक्तं पचति देहिनाम्
+स यज्ञे विश्वभुङ्नाम सर्वलोकेषु भारत
+ब्रह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलव्रतः
+ब्राह्मणाः पूजयन्त्येनं पाकयज्ञेषु पावकम्
+प्रथितो गोपतिर्नाम नदी यस्याभवत्प्रिया
+तस्मिन्सर्वाणि कर्माणि क्रियन्ते कर्मकर्तृभिः
+वडवामुखः पिबत्यम्भो योऽसौ परमदारुणः
+ऊर्ध्वभागूर्ध्वभाङ्नाम कविः प्राणाश्रितस्तु सः
+उदग्द्वारं हविर्यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते
+ततः स्विष्टं भवेदाज्यं स्विष्टकृत्परमः स्मृतः
+यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति पावकः
+क्रोधस्य तु रसो जज्ञे मन्यती चाथ पुत्रिका
+स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति
+त्रिदिवे यस्य सदृशो नास्ति रूपेण कश्चन
+अतुल्यत्वात्कृतो देवैर्नाम्ना कामस्तु पावकः
+संहर्षाद्धारयन्क्रोधं धन्वी स्रग्वी रथे स्थितः
+समरे नाशयेच्छत्रूनमोघो नाम पावकः
+उक्थो नाम महाभाग त्रिभिरुक्थैरभिष्टुतः
+महावाचं त्वजनयत्सकामाश्वं हि यं विदुः
+मार्कण्डेय उवाच
+काश्यपो ह्यथ वासिष्ठः प्राणश्च प्राणपुत्रकः
+अग्निराङ्गिरसश्चैव च्यवनस्त्रिषुवर्चकः
+अचरन्त तपस्तीव्रं पुत्रार्थे बहुवार्षिकम्
+पुत्रं लभेम धर्मिष्ठं यशसा ब्रह्मणा समम्
+महाव्याहृतिभिर्ध्यातः पञ्चभिस्तैस्तदा त्वथ
+जज्ञे तेजोमयोऽर्चिष्मान्पञ्चवर्णः प्रभावनः
+समिद्धोऽग्निः शिरस्तस्य बाहू सूर्यनिभौ तथा
+त्वङ्नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जङ्घे च भारत
+पञ्चवर्णः स तपसा कृतस्तैः पञ्चभिर्जनैः
+पाञ्चजन्यः श्रुतो वेदे पञ्चवंशकरस्तु सः
+दश वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महातपाः
+जनयत्पावकं घोरं पितॄणां स प्रजाः सृजन्
+बृहद्रथंतरं मूर्ध्नो वक्त्राच्च तरसाहरौ
+शिवं नाभ्यां बलादिन्द्रं वाय्वग्नी प्राणतोऽसृजत्
+बाहुभ्यामनुदात्तौ च विश्वे भूतानि चैव ह
+एतान्सृष्ट्वा ततः पञ्च पितॄणामसृजत्सुतान्
+बृहदूर्जस्य प्रणिधिः काश्यपस्य बृहत्तरः
+भानुरङ्गिरसो वीरः पुत्रो वर्चस्य सौभरः
+प्राणस्य चानुदात्तश्च व्याख्याताः पञ्च वंशजाः
+देवान्यज्ञमुषश्चान्यान्सृजन्पञ्चदशोत्तरान्
+अभीममतिभीमं च भीमं भीमबलाबलम्
+एतान्यज्ञमुषः पञ्च देवानभ्यसृजत्तपः
+सुमित्रं मित्रवन्तं च मित्रज्ञं मित्रवर्धनम्
+मित्रधर्माणमित्येतान्देवानभ्यसृजत्तपः
+सुरप्रवीरं वीरं च सुकेशं च सुवर्चसम्
+सुराणामपि हन्तारं पञ्चैतानसृजत्तपः
+त्रिविधं संस्थिता ह्येते पञ्च पञ्च पृथक्पृथक्
+मुष्णन्त्यत्र स्थिता ह्येते स्वर्गतो यज्ञयाजिनः
+तेषामिष्टं हरन्त्येते निघ्नन्ति च महद्भुवि
+स्पर्धया हव्यवाहानां निघ्नन्त्येते हरन्ति च
+हविर्वेद्यां तदादानं कुशलैः संप्रवर्तितम्
+तदेते नोपसर्पन्ति यत्र चाग्निः स्थितो भवेत्
+चितोऽग्निरुद्वहन्यज्ञं पक्षाभ्यां तान्प्रबाधते
+मन्त्रैः प्रशमिता ह्येते नेष्टं मुष्णन्ति यज्ञियम्
+बृहदुक्थतपस्यैव पुत्रो भूमिमुपाश्रितः
+अग्निहोत्रे हूयमाने पृथिव्यां सद्भिरिज्यते
+रथंतरश्च तपसः पुत्रोऽग्निः परिपठ्यते
+मित्रविन्दाय वै तस्य हविरध्वर्यवो विदुः
+मुमुदे परमप्रीतः सह पुत्रैर्महायशाः
+मार्कण्डेय उवाच
+गुरुभिर्नियमैर्युक्तो भरतो नाम पावकः
+अग्निः पुष्टिमतिर्नाम तुष्टः पुष्टिं प्रयच्छति
+भरत्येष प्रजाः सर्वास्ततो भरत उच्यते
+अग्निर्यस्तु शिवो नाम शक्तिपूजापरश्च सः
+दुःखार्तानां स सर्वेषां शिवकृत्सततं शिवः
+तपसस्तु फलं दृष्ट्वा संप्रवृद्धं तपो महत्
+उद्धर्तुकामो मतिमान्पुत्रो जज्ञे पुरंदरः
+ऊष्मा चैवोष्मणो जज्ञे सोऽग्निर्भूतेषु लक्ष्यते
+अग्निश्चापि मनुर्नाम प्राजापत्यमकारयत्
+शंभुमग्निमथ प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः
+आवसथ्यं द्विजाः प्राहुर्दीप्तमग्निं महाप्रभम्
+ऊर्जस्करान्हव्यवाहान्सुवर्णसदृशप्रभान्
+अग्निस्तपो ह्यजनयत्पञ्च यज्ञसुतानिह
+प्रशान्तेऽग्निर्महाभाग परिश्रान्तो गवांपतिः
+असुराञ्जनयन्घोरान्मर्त्यांश्चैव पृथग्विधान्
+तपसश्च मनुं पुत्रं भानुं चाप्यङ्गिरासृजत्
+बृहद्भानुं तु तं प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः
+भानोर्भार्या सुप्रजा तु बृहद्भासा तु सोमजा
+असृजेतां तु षट्पुत्राञ्शृणु तासां प्रजाविधिम्
+दुर्बलानां तु भूतानां तनुं यः संप्रयच्छति
+तमग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुतः सुतम्
+यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति दारुणः
+अग्निः स मन्युमान्नाम द्वितीयो भानुतः सुतः
+दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविरुच्यते
+विष्णुर्नामेह योऽग्निस्तु धृतिमान्नाम सोऽङ्गिराः
+इन्द्रेण सहितं यस्य हविराग्रयणं स्मृतम्
+अग्निराग्रयणो नाम भानोरेवान्वयस्तु सः
+चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः
+चतुर्भिः सहितः पुत्रैर्भानोरेवान्वयस्तु सः
+निशां त्वजनयत्कन्यामग्नीषोमावुभौ तथा
+मनोरेवाभवद्भार्या सुषुवे पञ्च पावकान्
+पूज्यते हविषाग्र्येण चातुर्मास्येषु पावकः
+पर्जन्यसहितः श्रीमानग्निर्वैश्वानरस्तु सः
+अस्य लोकस्य सर्वस्य यः पतिः परिपठ्यते
+सोऽग्निर्विश्वपतिर्नाम द्वितीयो वै मनोः सुतः
+ततः स्विष्टं भवेदाज्यं स्विष्टकृत्परमः स्मृतः
+कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुता
+कर्मणासौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः
+प्राणमाश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम्
+तस्य संनिहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः
+शुक्लकृष्णगतिर्देवो यो बिभर्ति हुताशनम्
+अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस्तु सः
+कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर्यतयः सदा
+अग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः
+अग्निर्यच्छति भूतानि येन भूतानि नित्यदा
+कर्मस्विह विचित्रेषु सोऽग्रणीर्वह्निरुच्यते
+इमानन्यान्समसृजत्पावकान्प्रथितान्भुवि
+अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थमुल्बणान्
+संस्पृशेयुर्यदान्योन्यं कथंचिद्वायुनाग्नयः
+इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै शुचयेऽग्नये
+दक्षिणाग्निर्यदा द्वाभ्यां संसृजेत तदा किल
+इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै वीतयेऽग्नये
+यद्यग्नयो हि स्पृश्येयुर्निवेशस्था दवाग्निना
+इष्टिरष्टाकपालेन कार्या तु शुचयेऽग्नये
+अग्निं रजस्वला चेत्स्त्री संस्पृशेदग्निहोत्रिकम्
+इष्टिरष्टाकपालेन कार्या दस्युमतेऽग्नये
+मृतः श्रूयेत यो जीवन्परेयुः पशवो यथा
+इष्टिरष्टाकपालेन कर्तव्याभिमतेऽग्नये
+आर्तो न जुहुयादग्निं त्रिरात्रं यस्तु ब्राह्मणः
+इष्टिरष्टाकपालेन कार्या स्यादुत्तराग्नये
+दर्शं च पौर्णमासं च यस्य तिष्ठेत्प्रतिष्ठितम्
+इष्टिरष्टाकपालेन कार्या पथिकृतेऽग्नये
+सूतिकाग्निर्यदा चाग्निं संस्पृशेदग्निहोत्रिकम्
+इष्टिरष्टाकपालेन कार्या चाग्निमतेऽग्नये
+मार्कण्डेय उवाच
+आपस्य मुदिता भार्या सहस्य परमा प्रिया
+भूपतिर्भुवभर्ता च जनयत्पावकं परम्
+भूतानां चापि सर्वे��ां यं प्राहुः पावकं पतिम्
+आत्मा भुवनभर्तेति सान्वयेषु द्विजातिषु
+महतां चैव भूतानां सर्वेषामिह यः पतिः
+भगवान्स महातेजा नित्यं चरति पावकः
+अग्निर्गृहपतिर्नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते
+हुतं वहति यो हव्यमस्य लोकस्य पावकः
+अपां गर्भो महाभागः सहपुत्रो महाद्भुतः
+भूपतिर्भुवभर्ता च महतः पतिरुच्यते
+दहन्मृतानि भूतानि तस्याग्निर्भरतोऽभवत्
+अग्निष्टोमे च नियतः क्रतुश्रेष्ठो भरस्य तु
+आयान्तं नियतं दृष्ट्वा प्रविवेशार्णवं भयात्
+देवास्तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथादिशम्
+दृष्ट्वा त्वग्निरथर्वाणं ततो वचनमब्रवीत्
+देवानां वह हव्यं त्वमहं वीर सुदुर्बलः
+अथर्वन्गच्छ मध्वक्षं प्रियमेतत्कुरुष्व मे
+प्रेष्य चाग्निरथर्वाणमन्यं देशं ततोऽगमत्
+मत्स्यास्तस्य समाचख्युः क्रुद्धस्तानग्निरब्रवीत्
+भक्ष्या वै विविधैर्भावैर्भविष्यथ शरीरिणाम्
+अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहोऽब्रवीद्वचः
+अनुनीयमानोऽपि भृशं देववाक्याद्धि तेन सः
+नैच्छद्वोढुं हविः सर्वं शरीरं च समत्यजत्
+स तच्छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा
+भूमिं स्पृष्ट्वासृजद्धातून्पृथक्पृथगतीव हि
+आस्यात्सुगन्धि तेजश्च अस्थिभ्यो देवदारु च
+श्लेष्मणः स्फटिकं तस्य पित्तान्मरकतं तथा
+यकृत्कृष्णायसं तस्य त्रिभिरेव बभुः प्रजाः
+नखास्तस्याभ्रपटलं शिराजालानि विद्रुमम्
+शरीराद्विविधाश्चान्ये धातवोऽस्याभवन्नृप
+एवं त्यक्त्वा शरीरं तु परमे तपसि स्थितः
+भृग्वङ्गिरादिभिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा
+भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाप्यायितः शिखी
+दृष्ट्वा ऋषीन्भयाच्चापि प्रविवेश महार्णवम्
+तस्मिन्नष्टे जगद्भीतमथर्वाणमथाश्रितम्
+अर्चयामासुरेवैनमथर्वाणं सुरर्षयः
+अथर्वा त्वसृजल्लोकानात्मनालोक्य पावकम्
+मिषतां सर्वभूतानामुन्ममाथ महार्णवम्
+एवमग्निर्भगवता नष्टः पूर्वमथर्वणा
+आहूतः सर्वभूतानां हव्यं वहति सर्वदा
+एवं त्वजनयद्धिष्ण्यान्वेदोक्तान्विबुधान्बहून्
+विचरन्विविधान्देशान्भ्रममाणस्तु तत्र वै
+सिन्धुवर्जं पञ्च नद्यो देविकाथ सरस्वती
+गङ्गा च शतकुम्भा च शरयूर्गण्डसाह्वया
+चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधातिथिस्तथा
+ताम्रावती वेत्रवती नद्यस्तिस्रोऽथ कौशिकी
+तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा
+वेण्णा प्रवेणी भीमा च मेद्रथा चैव भारत
+भारती सुप���रयोगा च कावेरी मुर्मुरा तथा
+कृष्णा च कृष्णवेण्णा च कपिला शोण एव च
+एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः
+अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः
+यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास्तावन्त एव च
+अत्रेश्चाप्यन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः
+अत्रिः पुत्रान्स्रष्टुकामस्तानेवात्मन्यधारयत्
+तस्य तद्ब्रह्मणः कायान्निर्हरन्ति हुताशनाः
+एवमेते महात्मानः कीर्तितास्तेऽग्नयो मया
+अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस्तिमिरापहाः
+अद्भुतस्य तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम्
+तादृशं विद्धि सर्वेषामेको ह्येष हुताशनः
+एक एवैष भगवान्विज्ञेयः प्रथमोऽङ्गिराः
+बहुधा निःसृतः कायाज्ज्योतिष्टोमः क्रतुर्यथा
+इत्येष वंशः सुमहानग्नीनां कीर्तितो मया
+पावितो विविधैर्मन्त्रैर्हव्यं वहति देहिनाम्
+मार्कण्डेय उवाच
+अग्नीनां विविधो वंशः कीर्तितस्ते मयानघ
+शृणु जन्म तु कौरव्य कार्त्तिकेयस्य धीमतः
+अद्भुतस्याद्भुतं पुत्रं प्रवक्ष्याम्यमितौजसम्
+जातं सप्तर्षिभार्याभिर्ब्रह्मण्यं कीर्तिवर्धनम्
+देवासुराः पुरा यत्ता विनिघ्नन्तः परस्परम्
+तत्राजयन्सदा देवान्दानवा घोररूपिणः
+वध्यमानं बलं दृष्ट्वा बहुशस्तैः पुरंदरः
+स्वसैन्यनायकार्थाय चिन्तामाप भृशं तदा
+देवसेनां दानवैर्यो भग्नां दृष्ट्वा महाबलः
+पालयेद्वीर्यमाश्रित्य स ज्ञेयः पुरुषो मया
+स शैलं मानसं गत्वा ध्यायन्नर्थमिमं भृशम्
+शुश्रावार्तस्वरं घोरमथ मुक्तं स्त्रिया तदा
+अभिधावतु मा कश्चित्पुरुषस्त्रातु चैव ह
+पतिं च मे प्रदिशतु स्वयं वा पतिरस्तु मे
+पुरंदरस्तु तामाह मा भैर्नास्ति भयं तव
+एवमुक्त्वा ततोऽपश्यत्केशिनं स्थितमग्रतः
+किरीटिनं गदापाणिं धातुमन्तमिवाचलम्
+हस्ते गृहीत्वा तां कन्यामथैनं वासवोऽब्रवीत्
+अनार्यकर्मन्कस्मात्त्वमिमां कन्यां जिहीर्षसि
+वज्रिणं मां विजानीहि विरमास्याः प्रबाधनात्
+केश्युवाच
+विसृजस्व त्वमेवैनां शक्रैषा प्रार्थिता मया
+क्षमं ते जीवतो गन्तुं स्वपुरं पाकशासन
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्त्वा गदां केशी चिक्षेपेन्द्रवधाय वै
+तामापतन्तीं चिच्छेद मध्ये वज्रेण वासवः
+अथास्य शैलशिखरं केशी क्रुद्धो व्यवासृजत्
+तदापतन्तं संप्रेक्ष्य शैलशृङ्गं शतक्रतुः
+बिभेद राजन्वज्रेण भुवि तन्निपपात ह
+पतत��� तु तदा केशी तेन शृङ्गेण ताडितः
+हित्वा कन्यां महाभागां प्राद्रवद्भृशपीडितः
+अपयातेऽसुरे तस्मिंस्तां कन्यां वासवोऽब्रवीत्
+कासि कस्यासि किं चेह कुरुषे त्वं शुभानने
+कन्योवाच
+अहं प्रजापतेः कन्या देवसेनेति विश्रुता
+भगिनी दैत्यसेना मे सा पूर्वं केशिना हृता
+सहैवावां भगिन्यौ तु सखीभिः सह मानसम्
+आगच्छावेह रत्यर्थमनुज्ञाप्य प्रजापतिम्
+नित्यं चावां प्रार्थयते हर्तुं केशी महासुरः
+इच्छत्येनं दैत्यसेना न त्वहं पाकशासन
+सा हृता तेन भगवन्मुक्ताहं त्वद्बलेन तु
+त्वया देवेन्द्र निर्दिष्टं पतिमिच्छामि दुर्जयम्
+इन्द्र उवाच
+मम मातृष्वसेया त्वं माता दाक्षायणी मम
+आख्यातं त्वहमिच्छामि स्वयमात्मबलं त्वया
+कन्योवाच
+अबलाहं महाबाहो पतिस्तु बलवान्मम
+वरदानात्पितुर्भावी सुरासुरनमस्कृतः
+इन्द्र उवाच
+कीदृशं वै बलं देवि पत्युस्तव भविष्यति
+एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तव वाक्यमनिन्दिते
+कन्योवाच
+देवदानवयक्षाणां किंनरोरगरक्षसाम्
+जेता स दृष्टो दुष्टानां महावीर्यो महाबलः
+यस्तु सर्वाणि भूतानि त्वया सह विजेष्यति
+स हि मे भविता भर्ता ब्रह्मण्यः कीर्तिवर्धनः
+मार्कण्डेय उवाच
+इन्द्रस्तस्या वचः श्रुत्वा दुःखितोऽचिन्तयद्भृशम्
+अस्या देव्याः पतिर्नास्ति यादृशं संप्रभाषते
+अथापश्यत्स उदये भास्करं भास्करद्युतिः
+सोमं चैव महाभागं विशमानं दिवाकरम्
+अमावास्यां संप्रवृत्तं मुहूर्तं रौद्रमेव च
+देवासुरं च संग्रामं सोऽपश्यदुदये गिरौ
+लोहितैश्च घनैर्युक्तां पूर्वां संध्यां शतक्रतुः
+अपश्यल्लोहितोदं च भगवान्वरुणालयम्
+भृगुभिश्चाङ्गिरोभिश्च हुतं मन्त्रैः पृथग्विधैः
+हव्यं गृहीत्वा वह्निं च प्रविशन्तं दिवाकरम्
+पर्व चैव चतुर्विंशं तदा सूर्यमुपस्थितम्
+तथा धर्मगतं रौद्रं सोमं सूर्यगतं च तम्
+समालोक्यैकतामेव शशिनो भास्करस्य च
+समवायं तु तं रौद्रं दृष्ट्वा शक्रो व्यचिन्तयत्
+एष रौद्रश्च संघातो महान्युक्तश्च तेजसा
+सोमस्य वह्निसूर्याभ्यामद्भुतोऽयं समागमः
+जनयेद्यं सुतं सोमः सोऽस्या देव्याः पतिर्भवेत्
+अग्निश्चैतैर्गुणैर्युक्तः सर्वैरग्निश्च देवता
+एष चेज्जनयेद्गर्भं सोऽस्या देव्याः पतिर्भवेत्
+एवं संचिन्त्य भगवान्ब्रह्मलोकं तदा गतः
+गृहीत्वा देवसेनां तामवन्दत्स पितामहम्
+उवाच चास्या देव्यास्त्वं साधु शूरं पतिं दिश
+ब्रह्मोवाच
+यथैतच्चिन्तितं कार्यं त्वया दानवसूदन
+तथा स भविता गर्भो बलवानुरुविक्रमः
+स भविष्यति सेनानीस्त्वया सह शतक्रतो
+अस्या देव्याः पतिश्चैव स भविष्यति वीर्यवान्
+मार्कण्डेय उवाच
+एतच्छ्रुत्वा नमस्तस्मै कृत्वासौ सह कन्यया
+तत्राभ्यगच्छद्देवेन्द्रो यत्र देवर्षयोऽभवन्
+वसिष्ठप्रमुखा मुख्या विप्रेन्द्राः सुमहाव्रताः
+भागार्थं तपसोपात्तं तेषां सोमं तथाध्वरे
+पिपासवो ययुर्देवाः शतक्रतुपुरोगमाः
+इष्टिं कृत्वा यथान्यायं सुसमिद्धे हुताशने
+जुहुवुस्ते महात्मानो हव्यं सर्वदिवौकसाम्
+समाहूतो हुतवहः सोऽद्भुतः सूर्यमण्डलात्
+विनिःसृत्याययौ वह्निर्वाग्यतो विधिवत्प्रभुः
+आगम्याहवनीयं वै तैर्द्विजैर्मन्त्रतो हुतम्
+स तत्र विविधं हव्यं प्रतिगृह्य हुताशनः
+ऋषिभ्यो भरतश्रेष्ठ प्रायच्छत दिवौकसाम्
+निष्क्रामंश्चाप्यपश्यत्स पत्नीस्तेषां महात्मनाम्
+स्वेष्वाश्रमेषूपविष्टाः स्नायन्तीश्च यथासुखम्
+रुक्मवेदिनिभास्तास्तु चन्द्रलेखा इवामलाः
+हुताशनार्चिप्रतिमाः सर्वास्तारा इवाद्भुताः
+स तद्गतेन मनसा बभूव क्षुभितेन्द्रियः
+पत्नीर्दृष्ट्वा द्विजेन्द्राणां वह्निः कामवशं ययौ
+स भूयश्चिन्तयामास न न्याय्यं क्षुभितोऽस्मि यत्
+साध्वीः पत्नीर्द्विजेन्द्राणामकामाः कामयाम्यहम्
+नैताः शक्या मया द्रष्टुं स्प्रष्टुं वाप्यनिमित्ततः
+गार्हपत्यं समाविश्य तस्मात्पश्याम्यभीक्ष्णशः
+संस्पृशन्निव सर्वास्ताः शिखाभिः काञ्चनप्रभाः
+पश्यमानश्च मुमुदे गार्हपत्यं समाश्रितः
+निरुष्य तत्र सुचिरमेवं वह्निर्वशं गतः
+मनस्तासु विनिक्षिप्य कामयानो वराङ्गनाः
+कामसंतप्तहृदयो देहत्यागे सुनिश्चितः
+अलाभे ब्राह्मणस्त्रीणामग्निर्वनमुपागतः
+स्वाहा तं दक्षदुहिता प्रथमं कामयत्तदा
+सा तस्य छिद्रमन्वैच्छच्चिरात्प्रभृति भामिनी
+अप्रमत्तस्य देवस्य न चापश्यदनिन्दिता
+सा तं ज्ञात्वा यथावत्तु वह्निं वनमुपागतम्
+तत्त्वतः कामसंतप्तं चिन्तयामास भामिनी
+अहं सप्तर्षिपत्नीनां कृत्वा रूपाणि पावकम्
+कामयिष्यामि कामार्तं तासां रूपेण मोहितम्
+एवं कृते प्रीतिरस्य कामावाप्तिश्च मे भवेत्
+मार्कण्डेय उवाच
+शिवा भार्या त्वङ्गिरसः शीलरूपगुणान्विता
+तस्याः सा प्रथमं रूपं कृत्व�� देवी जनाधिप
+जगाम पावकाभ्याशं तं चोवाच वराङ्गना
+मामग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुमर्हसि
+करिष्यसि न चेदेवं मृतां मामुपधारय
+अहमङ्गिरसो भार्या शिवा नाम हुताशन
+सखीभिः सहिता प्राप्ता मन्त्रयित्वा विनिश्चयम्
+अग्निरुवाच
+कथं मां त्वं विजानीषे कामार्तमितराः कथम्
+यास्त्वया कीर्तिताः सर्वाः सप्तर्षीणां प्रियाः स्त्रियः
+शिवोवाच
+अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं बिभीमस्तु वयं तव
+त्वच्चित्तमिङ्गितैर्ज्ञात्वा प्रेषितास्मि तवान्तिकम्
+मैथुनायेह संप्राप्ता कामं प्राप्तं द्रुतं चर
+मातरो मां प्रतीक्षन्ते गमिष्यामि हुताशन
+मार्कण्डेय उवाच
+ततोऽग्निरुपयेमे तां शिवां प्रीतिमुदायुतः
+प्रीत्या देवी च संयुक्ता शुक्रं जग्राह पाणिना
+अचिन्तयन्ममेदं ये रूपं द्रक्ष्यन्ति कानने
+ते ब्राह्मणीनामनृतं दोषं वक्ष्यन्ति पावके
+तस्मादेतद्रक्ष्यमाणा गरुडी संभवाम्यहम्
+वनान्निर्गमनं चैव सुखं मम भविष्यति
+सुपर्णी सा तदा भूत्वा निर्जगाम महावनात्
+अपश्यत्पर्वतं श्वेतं शरस्तम्बैः सुसंवृतम्
+दृष्टीविषैः सप्तशीर्षैर्गुप्तं भोगिभिरद्भुतैः
+रक्षोभिश्च पिशाचैश्च रौद्रैर्भूतगणैस्तथा
+राक्षसीभिश्च संपूर्णमनेकैश्च मृगद्विजैः
+सा तत्र सहसा गत्वा शैलपृष्ठं सुदुर्गमम्
+प्राक्षिपत्काञ्चने कुण्डे शुक्रं सा त्वरिता सती
+शिष्टानामपि सा देवी सप्तर्षीणां महात्मनाम्
+पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयामास पावकम्
+दिव्यरूपमरुन्धत्याः कर्तुं न शकितं तया
+तस्यास्तपःप्रभावेण भर्तृशुश्रूषणेन च
+षट्कृत्वस्तत्तु निक्षिप्तमग्ने रेतः कुरूत्तम
+तस्मिन्कुण्डे प्रतिपदि कामिन्या स्वाहया तदा
+तत्स्कन्नं तेजसा तत्र संभृतं जनयत्सुतम्
+ऋषिभिः पूजितं स्कन्नमनयत्स्कन्दतां ततः
+षट्शिरा द्विगुणश्रोत्रो द्वादशाक्षिभुजक्रमः
+एकग्रीवस्त्वेककायः कुमारः समपद्यत
+द्वितीयायामभिव्यक्तस्तृतीयायां शिशुर्बभौ
+अङ्गप्रत्यङ्गसंभूतश्चतुर्थ्यामभवद्गुहः
+लोहिताभ्रेण महता संवृतः सह विद्युता
+लोहिताभ्रे सुमहति भाति सूर्य इवोदितः
+गृहीतं तु धनुस्तेन विपुलं लोमहर्षणम्
+न्यस्तं यत्त्रिपुरघ्नेन सुरारिविनिकृन्तनम्
+तद्गृहीत्वा धनुःश्रेष्ठं ननाद बलवांस्तदा
+संमोहयन्निवेमान्स त्रीँल्लोकान्सचराचरान्
+तस्य तं निनदं श्रुत्वा महामेघौघनि���्वनम्
+उत्पेततुर्महानागौ चित्रश्चैरावतश्च ह
+तावापतन्तौ संप्रेक्ष्य स बालार्कसमद्युतिः
+द्वाभ्यां गृहीत्वा पाणिभ्यां शक्तिं चान्येन पाणिना
+अपरेणाग्निदायादस्ताम्रचूडं भुजेन सः
+महाकायमुपश्लिष्टं कुक्कुटं बलिनां वरम्
+गृहीत्वा व्यनदद्भीमं चिक्रीड च महाबलः
+द्वाभ्यां भुजाभ्यां बलवान्गृहीत्वा शङ्खमुत्तमम्
+प्राध्मापयत भूतानां त्रासनं बलिनामपि
+द्वाभ्यां भुजाभ्यामाकाशं बहुशो निजघान सः
+क्रीडन्भाति महासेनस्त्रीँल्लोकान्वदनैः पिबन्
+पर्वताग्रेऽप्रमेयात्मा रश्मिमानुदये यथा
+स तस्य पर्वतस्याग्रे निषण्णोऽद्भुतविक्रमः
+व्यलोकयदमेयात्मा मुखैर्नानाविधैर्दिशः
+स पश्यन्विविधान्भावांश्चकार निनदं पुनः
+तस्य तं निनदं श्रुत्वा न्यपतन्बहुधा जनाः
+भीताश्चोद्विग्नमनसस्तमेव शरणं ययुः
+ये तु तं संश्रिता देवं नानावर्णास्तदा जनाः
+तानप्याहुः पारिषदान्ब्राह्मणाः सुमहाबलान्
+स तूत्थाय महाबाहुरुपसान्त्व्य च ताञ्जनान्
+धनुर्विकृष्य व्यसृजद्बाणाञ्श्वेते महागिरौ
+बिभेद स शरैः शैलं क्रौञ्चं हिमवतः सुतम्
+तेन हंसाश्च गृध्राश्च मेरुं गच्छन्ति पर्वतम्
+स विशीर्णोऽपतच्छैलो भृशमार्तस्वरान्रुवन्
+तस्मिन्निपतिते त्वन्ये नेदुः शैला भृशं भयात्
+स तं नादं भृशार्तानां श्रुत्वापि बलिनां वरः
+न प्राव्यथदमेयात्मा शक्तिमुद्यम्य चानदत्
+सा तदा विपुला शक्तिः क्षिप्ता तेन महात्मना
+बिभेद शिखरं घोरं श्वेतस्य तरसा गिरेः
+स तेनाभिहतो दीनो गिरिः श्वेतोऽचलैः सह
+उत्पपात महीं त्यक्त्वा भीतस्तस्मान्महात्मनः
+ततः प्रव्यथिता भूमिर्व्यशीर्यत समन्ततः
+आर्ता स्कन्दं समासाद्य पुनर्बलवती बभौ
+पर्वताश्च नमस्कृत्य तमेव पृथिवीं गताः
+अथायमभजल्लोकः स्कन्दं शुक्लस्य पञ्चमीम्
+मार्कण्डेय उवाच
+ऋषयस्तु महाघोरान्दृष्ट्वोत्पातान्पृथग्विधान्
+अकुर्वञ्शान्तिमुद्विग्ना लोकानां लोकभावनाः
+निवसन्ति वने ये तु तस्मिंश्चैत्ररथे जनाः
+तेऽब्रुवन्नेष नोऽनर्थः पावकेनाहृतो महान्
+संगम्य षड्भिः पत्नीभिः सप्तर्षीणामिति स्म ह
+अपरे गरुडीमाहुस्त्वयानर्थोऽयमाहृतः
+यैर्दृष्टा सा तदा देवी तस्या रूपेण गच्छती
+न तु तत्स्वाहया कर्म कृतं जानाति वै जनः
+सुपर्णी तु वचः श्रुत्वा ममायं तनयस्त्विति
+उपगम्य शनैः स्कन्दमाहाहं ज��नी तव
+अथ सप्तर्षयः श्रुत्वा जातं पुत्रं महौजसम्
+तत्यजुः षट्तदा पत्नीर्विना देवीमरुन्धतीम्
+षड्भिरेव तदा जातमाहुस्तद्वनवासिनः
+सप्तर्षीनाह च स्वाहा मम पुत्रोऽयमित्युत
+अहं जाने नैतदेवमिति राजन्पुनः पुनः
+विश्वामित्रस्तु कृत्वेष्टिं सप्तर्षीणां महामुनिः
+पावकं कामसंतप्तमदृष्टः पृष्ठतोऽन्वगात्
+तत्तेन निखिलं सर्वमवबुद्धं यथातथम्
+विश्वामित्रस्तु प्रथमं कुमारं शरणं गतः
+स्तवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस्य चापि सः
+मङ्गलानि च सर्वाणि कौमाराणि त्रयोदश
+जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाश्चक्रे महामुनिः
+षड्वक्त्रस्य तु माहात्म्यं कुक्कुटस्य च साधनम्
+शक्त्या देव्याः साधनं च तथा पारिषदामपि
+विश्वामित्रश्चकारैतत्कर्म लोकहिताय वै
+तस्मादृषिः कुमारस्य विश्वामित्रोऽभवत्प्रियः
+अन्वजानाच्च स्वाहाया रूपान्यत्वं महामुनिः
+अब्रवीच्च मुनीन्सर्वान्नापराध्यन्ति वै स्त्रियः
+श्रुत्वा तु तत्त्वतस्तस्मात्ते पत्नीः सर्वतोऽत्यजन्
+स्कन्दं श्रुत्वा ततो देवा वासवं सहिताब्रुवन्
+अविषह्यबलं स्कन्दं जहि शक्राशु माचिरम्
+यदि वा न निहंस्येनमद्येन्द्रोऽयं भविष्यति
+त्रैलोक्यं संनिगृह्यास्मांस्त्वां च शक्र महाबलः
+स तानुवाच व्यथितो बालोऽयं सुमहाबलः
+स्रष्टारमपि लोकानां युधि विक्रम्य नाशयेत्
+सर्वास्त्वद्याभिगच्छन्तु स्कन्दं लोकस्य मातरः
+कामवीर्या घ्नन्तु चैनं तथेत्युक्त्वा च ता ययुः
+तमप्रतिबलं दृष्ट्वा विषण्णवदनास्तु ताः
+अशक्योऽयं विचिन्त्यैवं तमेव शरणं ययुः
+ऊचुश्चापि त्वमस्माकं पुत्रोऽस्माभिर्धृतं जगत्
+अभिनन्दस्व नः सर्वाः प्रस्नुताः स्नेहविक्लवाः
+ताः संपूज्य महासेनः कामांश्चासां प्रदाय सः
+अपश्यदग्निमायान्तं पितरं बलिनां बली
+स तु संपूजितस्तेन सह मातृगणेन ह
+परिवार्य महासेनं रक्षमाणः स्थितः स्थिरम्
+सर्वासां या तु मातॄणां नारी क्रोधसमुद्भवा
+धात्री सा पुत्रवत्स्कन्दं शूलहस्ताभ्यरक्षत
+लोहितस्योदधेः कन्या क्रूरा लोहितभोजना
+परिष्वज्य महासेनं पुत्रवत्पर्यरक्षत
+अग्निर्भूत्वा नैगमेयश्छागवक्त्रो बहुप्रजः
+रमयामास शैलस्थं बालं क्रीडनकैरिव
+मार्कण्डेय उवाच
+ग्रहाः सोपग्रहाश्चैव ऋषयो मातरस्तथा
+हुताशनमुखाश्चापि दीप्ताः पारिषदां गणाः
+एते चान्ये च बहवो घोरास्त्रिदिववासिनः
+परिवार्य महासेनं स्थिता मातृगणैः सह
+संदिग्धं विजयं दृष्ट्वा विजयेप्सुः सुरेश्वरः
+आरुह्यैरावतस्कन्धं प्रययौ दैवतैः सह
+विजिघांसुर्महासेनमिन्द्रस्तूर्णतरं ययौ
+उग्रं तच्च महावेगं देवानीकं महाप्रभम्
+विचित्रध्वजसंनाहं नानावाहनकार्मुकम्
+प्रवराम्बरसंवीतं श्रिया जुष्टमलंकृतम्
+विजिघांसुं तदायान्तं कुमारः शक्रमभ्ययात्
+विनदन्पथि शक्रस्तु द्रुतं याति महाबलः
+संहर्षयन्देवसेनां जिघांसुः पावकात्मजम्
+संपूज्यमानस्त्रिदशैस्तथैव परमर्षिभिः
+समीपमुपसंप्राप्तः कार्त्तिकेयस्य वासवः
+सिंहनादं ततश्चक्रे देवेशः सहितः सुरैः
+गुहोऽपि शब्दं तं श्रुत्वा व्यनदत्सागरो यथा
+तस्य शब्देन महता समुद्धूतोदधिप्रभम्
+बभ्राम तत्र तत्रैव देवसैन्यमचेतनम्
+जिघांसूनुपसंप्राप्तान्देवान्दृष्ट्वा स पावकिः
+विससर्ज मुखात्क्रुद्धः प्रवृद्धाः पावकार्चिषः
+ता देवसैन्यान्यदहन्वेष्टमानानि भूतले
+ते प्रदीप्तशिरोदेहाः प्रदीप्तायुधवाहनाः
+प्रच्युताः सहसा भान्ति चित्रास्तारागणा इव
+दह्यमानाः प्रपन्नास्ते शरणं पावकात्मजम्
+देवा वज्रधरं त्यक्त्वा ततः शान्तिमुपागताः
+त्यक्तो देवैस्ततः स्कन्दे वज्रं शक्रोऽभ्यवासृजत्
+तद्विसृष्टं जघानाशु पार्श्वं स्कन्दस्य दक्षिणम्
+बिभेद च महाराज पार्श्वं तस्य महात्मनः
+वज्रप्रहारात्स्कन्दस्य संजातः पुरुषोऽपरः
+युवा काञ्चनसंनाहः शक्तिधृग्दिव्यकुण्डलः
+यद्वज्रविशनाज्जातो विशाखस्तेन सोऽभवत्
+तं जातमपरं दृष्ट्वा कालानलसमद्युतिम्
+भयादिन्द्रस्ततः स्कन्दं प्राञ्जलिः शरणं गतः
+तस्याभयं ददौ स्कन्दः सहसैन्यस्य सत्तम
+ततः प्रहृष्टास्त्रिदशा वादित्राण्यभ्यवादयन्
+मार्कण्डेय उवाच
+स्कन्दस्य पार्षदान्घोराञ्शृणुष्वाद्भुतदर्शनान्
+वज्रप्रहारात्स्कन्दस्य जज्ञुस्तत्र कुमारकाः
+ये हरन्ति शिशूञ्जातान्गर्भस्थांश्चैव दारुणाः
+वज्रप्रहारात्कन्याश्च जज्ञिरेऽस्य महाबलाः
+कुमाराश्च विशाखं तं पितृत्वे समकल्पयन्
+स भूत्वा भगवान्संख्ये रक्षंश्छागमुखस्तदा
+वृतः कन्यागणैः सर्वैरात्मनीनैश्च पुत्रकैः
+मातॄणां प्रेक्षतीनां च भद्रशाखश्च कौशलः
+ततः कुमारपितरं स्कन्दमाहुर्जना भुवि
+रुद्रमग्निमुमां स्वाहां प्रदेशेषु महाबलाम्
+यजन्ति पुत्रकामाश्च पुत्रिण��्च सदा जनाः
+यास्तास्त्वजनयत्कन्यास्तपो नाम हुताशनः
+किं करोमीति ताः स्कन्दं संप्राप्ताः समभाषत
+मातर ऊचुः
+भवेम सर्वलोकस्य वयं मातर उत्तमाः
+प्रसादात्तव पूज्याश्च प्रियमेतत्कुरुष्व नः
+मार्कण्डेय उवाच
+सोऽब्रवीद्बाढमित्येवं भविष्यध्वं पृथग्विधाः
+अशिवाश्च शिवाश्चैव पुनः पुनरुदारधीः
+ततः संकल्प्य पुत्रत्वे स्कंदं मातृगणोऽगमत्
+काकी च हलिमा चैव रुद्राथ बृहली तथा
+आर्या पलाला वै मित्रा सप्तैताः शिशुमातरः
+एतासां वीर्यसंपन्नः शिशुर्नामातिदारुणः
+स्कन्दप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः
+एष वीराष्टकः प्रोक्तः स्कन्दमातृगणोद्भवः
+छागवक्त्रेण सहितो नवकः परिकीर्त्यते
+षष्ठं छागमयं वक्त्रं स्कन्दस्यैवेति विद्धि तत्
+षट्शिरोऽभ्यन्तरं राजन्नित्यं मातृगणार्चितम्
+षण्णां तु प्रवरं तस्य शीर्षाणामिह शब्द्यते
+शक्तिं येनासृजद्दिव्यां भद्रशाख इति स्म ह
+इत्येतद्विविधाकारं वृत्तं शुक्लस्य पञ्चमीम्
+तत्र युद्धं महाघोरं वृत्तं षष्ठ्यां जनाधिप
+मार्कण्डेय उवाच
+उपविष्टं ततः स्कन्दं हिरण्यकवचस्रजम्
+हिरण्यचूडमुकुटं हिरण्याक्षं महाप्रभम्
+लोहिताम्बरसंवीतं तीक्ष्णदंष्ट्रं मनोरमम्
+सर्वलक्षणसंपन्नं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रियम्
+ततस्तं वरदं शूरं युवानं मृष्टकुण्डलम्
+अभजत्पद्मरूपा श्रीः स्वयमेव शरीरिणी
+श्रिया जुष्टः पृथुयशाः स कुमारवरस्तदा
+निषण्णो दृश्यते भूतैः पौर्णमास्यां यथा शशी
+अपूजयन्महात्मानो ब्राह्मणास्तं महाबलम्
+इदमाहुस्तदा चैव स्कन्दं तत्र महर्षयः
+हिरण्यवर्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव
+त्वया षड्रात्रजातेन सर्वे लोका वशीकृताः
+अभयं च पुनर्दत्तं त्वयैवैषां सुरोत्तम
+तस्मादिन्द्रो भवानस्तु त्रैलोक्यस्याभयंकरः
+स्कन्द उवाच
+किमिन्द्रः सर्वलोकानां करोतीह तपोधनाः
+कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः
+ऋषय ऊचुः
+इन्द्रो दिशति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम्
+तुष्टः प्रयच्छति तथा सर्वान्दायान्सुरेश्वरः
+दुर्वृत्तानां संहरति वृत्तस्थानां प्रयच्छति
+अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलसूदनः
+असूर्ये च भवेत्सूर्यस्तथाचन्द्रे च चन्द्रमाः
+भवत्यग्निश्च वायुश्च पृथिव्यापश्च कारणैः
+एतदिन्द्रेण कर्तव्यमिन्द्रे हि विपुलं बलम्
+त्वं च वीर बलश्रेष्ठस्तस्मादिन्द्रो भवस्�� नः
+शक्र उवाच
+भवस्वेन्द्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः
+अभिषिच्यस्व चैवाद्य प्राप्तरूपोऽसि सत्तम
+स्कन्द उवाच
+शाधि त्वमेव त्रैलोक्यमव्यग्रो विजये रतः
+अहं ते किंकरः शक्र न ममेन्द्रत्वमीप्सितम्
+शक्र उवाच
+बलं तवाद्भुतं वीर त्वं देवानामरीञ्जहि
+अवज्ञास्यन्ति मां लोका वीर्येण तव विस्मिताः
+इन्द्रत्वेऽपि स्थितं वीर बलहीनं पराजितम्
+आवयोश्च मिथो भेदे प्रयतिष्यन्त्यतन्द्रिताः
+भेदिते च त्वयि विभो लोको द्वैधमुपेष्यति
+द्विधाभूतेषु लोकेषु निश्चितेष्वावयोस्तथा
+विग्रहः संप्रवर्तेत भूतभेदान्महाबल
+तत्र त्वं मां रणे तात यथाश्रद्धं विजेष्यसि
+तस्मादिन्द्रो भवानद्य भविता मा विचारय
+स्कन्द उवाच
+त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च
+करोमि किं च ते शक्र शासनं तद्ब्रवीहि मे
+शक्र उवाच
+यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद्भाषितं त्वया
+यदि वा शासनं स्कन्द कर्तुमिच्छसि मे शृणु
+अभिषिच्यस्व देवानां सेनापत्ये महाबल
+अहमिन्द्रो भविष्यामि तव वाक्यान्महाबल
+स्कन्द उवाच
+दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये
+गोब्राह्मणस्य त्राणार्थं सेनापत्येऽभिषिञ्च माम्
+मार्कण्डेय उवाच
+सोऽभिषिक्तो मघवता सर्वैर्देवगणैः सह
+अतीव शुशुभे तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः
+तस्य तत्काञ्चनं छत्रं ध्रियमाणं व्यरोचत
+यथैव सुसमिद्धस्य पावकस्यात्ममण्डलम्
+विश्वकर्मकृता चास्य दिव्या माला हिरण्मयी
+आबद्धा त्रिपुरघ्नेन स्वयमेव यशस्विना
+आगम्य मनुजव्याघ्र सह देव्या परंतप
+अर्चयामास सुप्रीतो भगवान्गोवृषध्वजः
+रुद्रमग्निं द्विजाः प्राहू रुद्रसूनुस्ततस्तु सः
+रुद्रेण शुक्रमुत्सृष्टं तच्छ्वेतः पर्वतोऽभवत्
+पावकस्येन्द्रियं श्वेते कृत्तिकाभिः कृतं नगे
+पूज्यमानं तु रुद्रेण दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः
+रुद्रसूनुं ततः प्राहुर्गुहं गुणवतां वरम्
+अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्निं जातो ह्ययं शिशुः
+तत्र जातस्ततः स्कन्दो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत्
+रुद्रस्य वह्नेः स्वाहायाः षण्णां स्त्रीणां च तेजसा
+जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत्
+अरजे वाससी रक्ते वसानः पावकात्मजः
+भाति दीप्तवपुः श्रीमान्रक्ताभ्राभ्यामिवांशुमान्
+कुक्कुटश्चाग्निना दत्तस्तस्य केतुरलंकृतः
+रथे समुच्छ्रितो भाति कालाग्निरिव लोहितः
+विवेश कवचं चास्य शरी���ं सहजं ततः
+युध्यमानस्य देवस्य प्रादुर्भवति तत्सदा
+शक्तिर्वर्म बलं तेजः कान्तत्वं सत्यमक्षतिः
+ब्रह्मण्यत्वमसंमोहो भक्तानां परिरक्षणम्
+निकृन्तनं च शत्रूणां लोकानां चाभिरक्षणम्
+स्कन्देन सह जातानि सर्वाण्येव जनाधिप
+एवं देवगणैः सर्वैः सोऽभिषिक्तः स्वलंकृतः
+बभौ प्रतीतः सुमनाः परिपूर्णेन्दुदर्शनः
+इष्टैः स्वाध्यायघोषैश्च देवतूर्यरवैरपि
+देवगन्धर्वगीतैश्च सर्वैरप्सरसां गणैः
+एतैश्चान्यैश्च विविधैर्हृष्टतुष्टैरलंकृतैः
+क्रीडन्निव तदा देवैरभिषिक्तः स पावकिः
+अभिषिक्तं महासेनमपश्यन्त दिवौकसः
+विनिहत्य तमः सूर्यं यथेहाभ्युदितं तथा
+अथैनमभ्ययुः सर्वा देवसेनाः सहस्रशः
+अस्माकं त्वं पतिरिति ब्रुवाणाः सर्वतोदिशम्
+ताः समासाद्य भगवान्सर्वभूतगणैर्वृतः
+अर्चितश्च स्तुतश्चैव सान्त्वयामास ता अपि
+शतक्रतुश्चाभिषिच्य स्कन्दं सेनापतिं तदा
+सस्मार तां देवसेनां या सा तेन विमोक्षिता
+अयं तस्याः पतिर्नूनं विहितो ब्रह्मणा स्वयम्
+इति चिन्त्यानयामास देवसेनां स्वलंकृताम्
+स्कन्दं चोवाच बलभिदियं कन्या सुरोत्तम
+अजाते त्वयि निर्दिष्टा तव पत्नी स्वयंभुवा
+तस्मात्त्वमस्या विधिवत्पाणिं मन्त्रपुरस्कृतम्
+गृहाण दक्षिणं देव्याः पाणिना पद्मवर्चसम्
+एवमुक्तः स जग्राह तस्याः पाणिं यथाविधि
+बृहस्पतिर्मन्त्रविधिं जजाप च जुहाव च
+एवं स्कन्दस्य महिषीं देवसेनां विदुर्बुधाः
+षष्ठीं यां ब्राह्मणाः प्राहुर्लक्ष्मीमाशां सुखप्रदाम्
+सिनीवालीं कुहूं चैव सद्वृत्तिमपराजिताम्
+यदा स्कन्दः पतिर्लब्धः शाश्वतो देवसेनया
+तदा तमाश्रयल्लक्ष्मीः स्वयं देवी शरीरिणी
+श्रीजुष्टः पञ्चमीं स्कन्दस्तस्माच्छ्रीपञ्चमी स्मृता
+षष्ठ्यां कृतार्थोऽभूद्यस्मात्तस्मात्षष्ठी महातिथिः
+मार्कण्डेय उवाच
+श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतिं कृतम्
+सप्तर्षिपत्न्यः षड्देव्यस्तत्सकाशमथागमन्
+ऋषिभिः संपरित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताः
+द्रुतमागम्य चोचुस्ता देवसेनापतिं प्रभुम्
+वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तृभिर्देवसंमितैः
+अकारणाद्रुषा तात पुण्यस्थानात्परिच्युताः
+अस्माभिः किल जातस्त्वमिति केनाप्युदाहृतम्
+असत्यमेतत्संश्रुत्य तस्मान्नस्त्रातुमर्हसि
+अक्षयश्च भवेत्स्वर्गस्त्वत्प्रसादाद्धि नः प्रभो
+त्वां पुत्रं चाप्यभीप्सामः कृत्वैतदनृणो भव
+स्कन्द उवाच
+मातरो हि भवत्यो मे सुतो वोऽहमनिन्दिताः
+यच्चाभीप्सथ तत्सर्वं संभविष्यति वस्तथा
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्ते ततः शक्रं किं कार्यमिति सोऽब्रवीत्
+उक्तः स्कन्देन ब्रूहीति सोऽब्रवीद्वासवस्ततः
+अभिजित्स्पर्धमाना तु रोहिण्या कन्यसी स्वसा
+इच्छन्ती ज्येष्ठतां देवी तपस्तप्तुं वनं गता
+तत्र मूढोऽस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच्च्युतम्
+कालं त्विमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय
+धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिनिर्मितः
+रोहिण्याद्योऽभवत्पूर्वमेवं संख्या समाभवत्
+एवमुक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गताः
+नक्षत्रं शकटाकारं भाति तद्वह्निदैवतम्
+विनता चाब्रवीत्स्कन्दं मम त्वं पिण्डदः सुतः
+इच्छामि नित्यमेवाहं त्वया पुत्र सहासितुम्
+स्कन्द उवाच
+एवमस्तु नमस्तेऽस्तु पुत्रस्नेहात्प्रशाधि माम्
+स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा
+मार्कण्डेय उवाच
+अथ मातृगणः सर्वः स्कन्दं वचनमब्रवीत्
+वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कविभिः स्तुताः
+इच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः
+स्कन्द उवाच
+मातरस्तु भवत्यो मे भवतीनामहं सुतः
+उच्यतां यन्मया कार्यं भवतीनामथेप्सितम्
+मातर ऊचुः
+यास्तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताः
+अस्माकं तद्भवेत्स्थानं तासां चैव न तद्भवेत्
+भवेम पूज्या लोकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभ
+प्रजास्माकं हृतास्ताभिस्त्वत्कृते ताः प्रयच्छ नः
+स्कन्द उवाच
+दत्ताः प्रजा न ताः शक्या भवतीभिर्निषेवितुम्
+अन्यां वः कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथ
+मातर ऊचुः
+इच्छाम तासां मातॄणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः
+त्वया सह पृथग्भूता ये च तासामथेश्वराः
+स्कन्द उवाच
+प्रजा वो दद्मि कष्टं तु भवतीभिरुदाहृतम्
+परिरक्षत भद्रं वः प्रजाः साधु नमस्कृताः
+मातर ऊचुः
+परिरक्षाम भद्रं ते प्रजाः स्कन्द यथेच्छसि
+त्वया नो रोचते स्कन्द सहवासश्चिरं प्रभो
+स्कन्द उवाच
+यावत्षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः
+प्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपैः पृथग्विधैः
+अहं च वः प्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम्
+परमं तेन सहिता सुखं वत्स्यथ पूजिताः
+मार्कण्डेय उवाच
+ततः शरीरात्स्कन्दस्य पुरुषः काञ्चनप्रभः
+भोक्तुं प्रजाः स मर्त्यानां निष्पपात महाबलः
+अपतत्स तदा भूमौ विसंज���ञोऽथ क्षुधान्वितः
+स्कन्देन सोऽभ्यनुज्ञातो रौद्ररूपोऽभवद्ग्रहः
+स्कन्दापस्मारमित्याहुर्ग्रहं तं द्विजसत्तमाः
+विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः
+पूतनां राक्षसीं प्राहुस्तं विद्यात्पूतनाग्रहम्
+कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी
+पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना
+गर्भान्सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना
+अदितिं रेवतीं प्राहुर्ग्रहस्तस्यास्तु रैवतः
+सोऽपि बालाञ्शिशून्घोरो बाधते वै महाग्रहः
+दैत्यानां या दितिर्माता तामाहुर्मुखमण्डिकाम्
+अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा
+कुमाराश्च कुमार्यश्च ये प्रोक्ताः स्कन्दसंभवाः
+तेऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहाः
+तासामेव कुमारीणां पतयस्ते प्रकीर्तिताः
+अज्ञायमाना गृह्णन्ति बालकान्रौद्रकर्मिणः
+गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर्नृप
+शकुनिस्तामथारुह्य सह भुङ्क्ते शिशून्भुवि
+सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप
+सापि गर्भान्समादत्ते मानुषीणां सदैव हि
+पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा
+करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात्पुत्रार्थिनो नराः
+इमे त्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः
+द्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे
+कद्रूः सूक्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणीं प्रविशेद्यदा
+भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते
+गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छति
+ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते
+या जनित्री त्वप्सरसां गर्भमास्ते प्रगृह्य सा
+उपविष्टं ततो गर्भं कथयन्ति मनीषिणः
+लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता
+लोहितायनिरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते
+पुरुषेषु यथा रुद्रस्तथार्या प्रमदास्वपि
+आर्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थमिज्यते
+एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः
+यावत्षोडश वर्षाणि अशिवास्ते शिवास्ततः
+ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश्चैव ये ग्रहाः
+सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः
+तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपमथाञ्जनम्
+बलिकर्मोपहारश्च स्कन्दस्येज्या विशेषतः
+एवमेतेऽर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम्
+आयुर्वीर्यं च राजेन्द्र सम्यक्पूजानमस्कृताः
+ऊर्ध्वं तु षोडशाद्वर्षाद्ये भवन्ति ग्रहा नृणाम्
+तानहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम्
+यः पश्यति नर�� देवाञ्जाग्रद्वा शयितोऽपि वा
+उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तं तु देवग्रहं विदुः
+आसीनश्च शयानश्च यः पश्यति नरः पितॄन्
+उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रहः
+अवमन्यति यः सिद्धान्क्रुद्धाश्चापि शपन्ति यम्
+उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः
+उपाघ्राति च यो गन्धान्रसांश्चापि पृथग्विधान्
+उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रहः
+गन्धर्वाश्चापि यं दिव्याः संस्पृशन्ति नरं भुवि
+उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहो गान्धर्व एव सः
+आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुषं कालपर्यये
+उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः
+अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषं क्वचित्
+उन्माद्यति स तु क्षिप्रं पैशाचं तं ग्रहं विदुः
+यस्य दोषैः प्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः
+उन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः
+वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणां चापि दर्शनात्
+उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सत्त्वं तस्य तु साधनम्
+कश्चित्क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस्तथापरः
+अभिकामस्तथैवान्य इत्येष त्रिविधो ग्रहः
+यावत्सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रहा नृणाम्
+अतः परं देहिनां तु ग्रहतुल्यो भवेज्ज्वरः
+अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम्
+आस्तिकं श्रद्दधानं च वर्जयन्ति सदा ग्रहाः
+इत्येष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तितः
+न स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान्नरान्देवं महेश्वरम्
+मार्कण्डेय उवाच
+यदा स्कन्देन मातॄणामेवमेतत्प्रियं कृतम्
+अथैनमब्रवीत्स्वाहा मम पुत्रस्त्वमौरसः
+इच्छाम्यहं त्वया दत्तां प्रीतिं परमदुर्लभाम्
+तामब्रवीत्ततः स्कन्दः प्रीतिमिच्छसि कीदृशीम्
+स्वाहोवाच
+दक्षस्याहं प्रिया कन्या स्वाहा नाम महाभुज
+बाल्यात्प्रभृति नित्यं च जातकामा हुताशने
+न च मां कामिनीं पुत्र सम्यग्जानाति पावकः
+इच्छामि शाश्वतं वासं वस्तुं पुत्र सहाग्निना
+स्कन्द उवाच
+हव्यं कव्यं च यत्किंचिद्द्विजा मन्त्रपुरस्कृतम्
+होष्यन्त्यग्नौ सदा देवि स्वाहेत्युक्त्वा समुद्यतम्
+अद्य प्रभृति दास्यन्ति सुवृत्ताः सत्पथे स्थिताः
+एवमग्निस्त्वया सार्धं सदा वत्स्यति शोभने
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्ता ततः स्वाहा तुष्टा स्कन्देन पूजिता
+पावकेन समायुक्ता भर्त्रा स्कन्दमपूजयत्
+ततो ब्रह्मा महासेनं प्रजापतिरथा��्रवीत्
+अभिगच्छ महादेवं पितरं त्रिपुरार्दनम्
+रुद्रेणाग्निं समाविश्य स्वाहामाविश्य चोमया
+हितार्थं सर्वलोकानां जातस्त्वमपराजितः
+उमायोन्यां च रुद्रेण शुक्रं सिक्तं महात्मना
+आस्ते गिरौ निपतितं मिञ्जिकामिञ्जिकं यतः
+संभूतं लोहितोदे तु शुक्रशेषमवापतत्
+सूर्यरश्मिषु चाप्यन्यदन्यच्चैवापतद्भुवि
+आसक्तमन्यद्वृक्षेषु तदेवं पञ्चधापतत्
+त एते विविधाकारा गणा ज्ञेया मनीषिभिः
+तव पारिषदा घोरा य एते पिशिताशनाः
+एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा महासेनो महेश्वरम्
+अपूजयदमेयात्मा पितरं पितृवत्सलः
+अर्कपुष्पैस्तु ते पञ्च गणाः पूज्या धनार्थिभिः
+व्याधिप्रशमनार्थं च तेषां पूजां समाचरेत्
+मिञ्जिकामिञ्जिकं चैव मिथुनं रुद्रसंभवम्
+नमस्कार्यं सदैवेह बालानां हितमिच्छता
+स्त्रियो मानुषमांसादा वृद्धिका नाम नामतः
+वृक्षेषु जातास्ता देव्यो नमस्कार्याः प्रजार्थिभिः
+एवमेते पिशाचानामसंख्येया गणाः स्मृताः
+घण्टायाः सपताकायाः शृणु मे संभवं नृप
+ऐरावतस्य घण्टे द्वे वैजयन्त्याविति श्रुते
+गुहस्य ते स्वयं दत्ते शक्रेणानाय्य धीमता
+एका तत्र विशाखस्य घण्टा स्कन्दस्य चापरा
+पताका कार्त्तिकेयस्य विशाखस्य च लोहिता
+यानि क्रीडनकान्यस्य देवैर्दत्तानि वै तदा
+तैरेव रमते देवो महासेनो महाबलः
+स संवृतः पिशाचानां गणैर्देवगणैस्तथा
+शुशुभे काञ्चने शैले दीप्यमानः श्रिया वृतः
+तेन वीरेण शुशुभे स शैलः शुभकाननः
+आदित्येनेवांशुमता मन्दरश्चारुकन्दरः
+संतानकवनैः फुल्लैः करवीरवनैरपि
+पारिजातवनैश्चैव जपाशोकवनैस्तथा
+कदम्बतरुषण्डैश्च दिव्यैर्मृगगणैरपि
+दिव्यैः पक्षिगणैश्चैव शुशुभे श्वेतपर्वतः
+तत्र देवगणाः सर्वे सर्वे चैव महर्षयः
+मेघतूर्यरवाश्चैव क्षुब्धोदधिसमस्वनाः
+तत्र दिव्याश्च गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसस्तथा
+हृष्टानां तत्र भूतानां श्रूयते निनदो महान्
+एवं सेन्द्रं जगत्सर्वं श्वेतपर्वतसंस्थितम्
+प्रहृष्टं प्रेक्षते स्कन्दं न च ग्लायति दर्शनात्
+मार्कण्डेय उवाच
+यदाभिषिक्तो भगवान्सेनापत्येन पावकिः
+तदा संप्रस्थितः श्रीमान्हृष्टो भद्रवटं हरः
+रथेनादित्यवर्णेन पार्वत्या सहितः प्रभुः
+सहस्रं तस्य सिंहानां तस्मिन्युक्तं रथोत्तमे
+उत्पपात दिवं शुभ्रं कालेनाभिप्रचोदितः
+ते पिबन्त इवाकाशं त्रासयन्���श्चराचरान्
+सिंहा नभस्यगच्छन्त नदन्तश्चारुकेसराः
+तस्मिन्रथे पशुपतिः स्थितो भात्युमया सह
+विद्युता सहितः सूर्यः सेन्द्रचापे घने यथा
+अग्रतस्तस्य भगवान्धनेशो गुह्यकैः सह
+आस्थाय रुचिरं याति पुष्पकं नरवाहनः
+ऐरावतं समास्थाय शक्रश्चापि सुरैः सह
+पृष्ठतोऽनुययौ यान्तं वरदं वृषभध्वजम्
+जम्भकैर्यक्षरक्षोभिः स्रग्विभिः समलंकृतः
+यात्यमोघो महायक्षो दक्षिणं पक्षमास्थितः
+तस्य दक्षिणतो देवा मरुतश्चित्रयोधिनः
+गच्छन्ति वसुभिः सार्धं रुद्रैश्च सह संगताः
+यमश्च मृत्युना सार्धं सर्वतः परिवारितः
+घोरैर्व्याधिशतैर्याति घोररूपवपुस्तथा
+यमस्य पृष्ठतश्चैव घोरस्त्रिशिखरः शितः
+विजयो नाम रुद्रस्य याति शूलः स्वलंकृतः
+तमुग्रपाशो वरुणो भगवान्सलिलेश्वरः
+परिवार्य शनैर्याति यादोभिर्विविधैर्वृतः
+पृष्ठतो विजयस्यापि याति रुद्रस्य पट्टिशः
+गदामुसलशक्त्याद्यैर्वृतः प्रहरणोत्तमैः
+पट्टिशं त्वन्वगाद्राजंश्छत्रं रौद्रं महाप्रभम्
+कमण्डलुश्चाप्यनु तं महर्षिगणसंवृतः
+तस्य दक्षिणतो भाति दण्डो गच्छञ्श्रिया वृतः
+भृग्वङ्गिरोभिः सहितो देवैश्चाप्यभिपूजितः
+एषां तु पृष्ठतो रुद्रो विमले स्यन्दने स्थितः
+याति संहर्षयन्सर्वांस्तेजसा त्रिदिवौकसः
+ऋषयश्चैव देवाश्च गन्धर्वा भुजगास्तथा
+नद्यो नदा द्रुमाश्चैव तथैवाप्सरसां गणाः
+नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव देवानां शिशवश्च ये
+स्त्रियश्च विविधाकारा यान्ति रुद्रस्य पृष्ठतः
+सृजन्त्यः पुष्पवर्षाणि चारुरूपा वराङ्गनाः
+पर्जन्यश्चाप्यनुययौ नमस्कृत्य पिनाकिनम्
+छत्रं तु पाण्डुरं सोमस्तस्य मूर्धन्यधारयत्
+चामरे चापि वायुश्च गृहीत्वाग्निश्च विष्ठितौ
+शक्रश्च पृष्ठतस्तस्य याति राजञ्श्रिया वृतः
+सह राजर्षिभिः सर्वैः स्तुवानो वृषकेतनम्
+गौरी विद्याथ गान्धारी केशिनी मित्रसाह्वया
+सावित्र्या सह सर्वास्ताः पार्वत्या यान्ति पृष्ठतः
+तत्र विद्यागणाः सर्वे ये केचित्कविभिः कृताः
+यस्य कुर्वन्ति वचनं सेन्द्रा देवाश्चमूमुखे
+स गृहीत्वा पताकां तु यात्यग्रे राक्षसो ग्रहः
+व्यापृतस्तु श्मशाने यो नित्यं रुद्रस्य वै सखा
+पिङ्गलो नाम यक्षेन्द्रो लोकस्यानन्ददायकः
+एभिः स सहितस्तत्र ययौ देवो यथासुखम्
+अग्रतः पृष्ठतश्चैव न हि तस्य गतिर्ध्रुवा
+रुद्रं सत्कर्मभि��्मर्त्याः पूजयन्तीह दैवतम्
+शिवमित्येव यं प्राहुरीशं रुद्रं पिनाकिनम्
+भावैस्तु विविधाकारैः पूजयन्ति महेश्वरम्
+देवसेनापतिस्त्वेवं देवसेनाभिरावृतः
+अनुगच्छति देवेशं ब्रह्मण्यः कृत्तिकासुतः
+अथाब्रवीन्महासेनं महादेवो बृहद्वचः
+सप्तमं मारुतस्कन्धं रक्ष नित्यमतन्द्रितः
+स्कन्द उवाच
+सप्तमं मारुतस्कन्धं पालयिष्याम्यहं प्रभो
+यदन्यदपि मे कार्यं देव तद्वद माचिरम्
+रुद्र उवाच
+कार्येष्वहं त्वया पुत्र संद्रष्टव्यः सदैव हि
+दर्शनान्मम भक्त्या च श्रेयः परमवाप्स्यसि
+मार्कण्डेय उवाच
+इत्युक्त्वा विससर्जैनं परिष्वज्य महेष्वरः
+विसर्जिते ततः स्कन्दे बभूवौत्पातिकं महत्
+सहसैव महाराज देवान्सर्वान्प्रमोहयत्
+जज्वाल खं सनक्षत्रं प्रमूढं भुवनं भृशम्
+चचाल व्यनदच्चोर्वी तमोभूतं जगत्प्रभो
+ततस्तद्दारुणं दृष्ट्वा क्षुभितः शंकरस्तदा
+उमा चैव महाभागा देवाश्च समहर्षयः
+ततस्तेषु प्रमूढेषु पर्वताम्बुदसंनिभम्
+नानाप्रहरणं घोरमदृश्यत महद्बलम्
+तद्धि घोरमसंख्येयं गर्जच्च विविधा गिरः
+अभ्यद्रवद्रणे देवान्भगवन्तं च शंकरम्
+तैर्विसृष्टान्यनीकेषु बाणजालान्यनेकशः
+पर्वताश्च शतघ्न्यश्च प्रासाश्च परिघा गदाः
+निपतद्भिश्च तैर्घोरैर्देवानीकं महायुधैः
+क्षणेन व्यद्रवत्सर्वं विमुखं चाप्यदृश्यत
+निकृत्तयोधनागाश्वं कृत्तायुधमहारथम्
+दानवैरर्दितं सैन्यं देवानां विमुखं बभौ
+असुरैर्वध्यमानं तत्पावकैरिव काननम्
+अपतद्दग्धभूयिष्ठं महाद्रुमवनं यथा
+ते विभिन्नशिरोदेहाः प्रच्यवन्ते दिवौकसः
+न नाथमध्यगच्छन्त वध्यमाना महारणे
+अथ तद्विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वा देवः पुरंदरः
+आश्वासयन्नुवाचेदं बलवद्दानवार्दितम्
+भयं त्यजत भद्रं वः शूराः शस्त्राणि गृह्णत
+कुरुध्वं विक्रमे बुद्धिं मा वः काचिद्व्यथा भवेत्
+जयतैनान्सुदुर्वृत्तान्दानवान्घोरदर्शनान्
+अभिद्रवत भद्रं वो मया सह महासुरान्
+शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वस्ता दिवौकसः
+दानवान्प्रत्ययुध्यन्त शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयम्
+ततस्ते त्रिदशाः सर्वे मरुतश्च महाबलाः
+प्रत्युद्ययुर्महावेगाः साध्याश्च वसुभिः सह
+तैर्विसृष्टान्यनीकेषु क्रुद्धैः शस्त्राणि संयुगे
+शराश्च दैत्यकायेषु पिबन्ति स्मासृगुल्बणम्
+तेषां देहान्विनिर्भिद्य शरास्ते निशि���ास्तदा
+निष्पतन्तो अदृश्यन्त नगेभ्य इव पन्नगाः
+तानि दैत्यशरीराणि निर्भिन्नानि स्म सायकैः
+अपतन्भूतले राजंश्छिन्नाभ्राणीव सर्वशः
+ततस्तद्दानवं सैन्यं सर्वैर्देवगणैर्युधि
+त्रासितं विविधैर्बाणैः कृतं चैव पराङ्मुखम्
+अथोत्क्रुष्टं तदा हृष्टैः सर्वैर्देवैरुदायुधैः
+संहतानि च तूर्याणि तदा सर्वाण्यनेकशः
+एवमन्योन्यसंयुक्तं युद्धमासीत्सुदारुणम्
+देवानां दानवानां च मांसशोणितकर्दमम्
+अनयो देवलोकस्य सहसैव व्यदृश्यत
+तथा हि दानवा घोरा विनिघ्नन्ति दिवौकसः
+ततस्तूर्यप्रणादाश्च भेरीणां च महास्वनाः
+बभूवुर्दानवेन्द्राणां सिंहनादाश्च दारुणाः
+अथ दैत्यबलाद्घोरान्निष्पपात महाबलः
+दानवो महिषो नाम प्रगृह्य विपुलं गिरिम्
+ते तं घनैरिवादित्यं दृष्ट्वा संपरिवारितम्
+समुद्यतगिरिं राजन्व्यद्रवन्त दिवौकसः
+अथाभिद्रुत्य महिषो देवांश्चिक्षेप तं गिरिम्
+पतता तेन गिरिणा देवसैन्यस्य पार्थिव
+भीमरूपेण निहतमयुतं प्रापतद्भुवि
+अथ तैर्दानवैः सार्धं महिषस्त्रासयन्सुरान्
+अभ्यद्रवद्रणे तूर्णं सिंहः क्षुद्रमृगानिव
+तमापतन्तं महिषं दृष्ट्वा सेन्द्रा दिवौकसः
+व्यद्रवन्त रणे भीता विशीर्णायुधकेतनाः
+ततः स महिषः क्रुद्धस्तूर्णं रुद्ररथं ययौ
+अभिद्रुत्य च जग्राह रुद्रस्य रथकूबरम्
+यदा रुद्ररथं क्रुद्धो महिषः सहसा गतः
+रेसतू रोदसी गाढं मुमुहुश्च महर्षयः
+व्यनदंश्च महाकाया दैत्या जलधरोपमाः
+आसीच्च निश्चितं तेषां जितमस्माभिरित्युत
+तथाभूते तु भगवान्नावधीन्महिषं रणे
+सस्मार च तदा स्कन्दं मृत्युं तस्य दुरात्मनः
+महिषोऽपि रथं दृष्ट्वा रौद्रं रुद्रस्य नानदत्
+देवान्संत्रासयंश्चापि दैत्यांश्चापि प्रहर्षयन्
+ततस्तस्मिन्भये घोरे देवानां समुपस्थिते
+आजगाम महासेनः क्रोधात्सूर्य इव ज्वलन्
+लोहिताम्बरसंवीतो लोहितस्रग्विभूषणः
+लोहितास्यो महाबाहुर्हिरण्यकवचः प्रभुः
+रथमादित्यसंकाशमास्थितः कनकप्रभम्
+तं दृष्ट्वा दैत्यसेना सा व्यद्रवत्सहसा रणे
+स चापि तां प्रज्वलितां महिषस्य विदारिणीम्
+मुमोच शक्तिं राजेन्द्र महासेनो महाबलः
+सा मुक्ताभ्यहनच्छक्तिर्महिषस्य शिरो महत्
+पपात भिन्ने शिरसि महिषस्त्यक्तजीवितः
+क्षिप्ताक्षिप्ता तु सा शक्तिर्हत्वा शत्रून्सहस्रशः
+स्कन्दहस्तमनुप्राप्ता दृश्य���े देवदानवैः
+प्रायः शरैर्विनिहता महासेनेन धीमता
+शेषा दैत्यगणा घोरा भीतास्त्रस्ता दुरासदैः
+स्कन्दस्य पार्षदैर्हत्वा भक्षिताः शतसंघशः
+दानवान्भक्षयन्तस्ते प्रपिबन्तश्च शोणितम्
+क्षणान्निर्दानवं सर्वमकार्षुर्भृशहर्षिताः
+तमांसीव यथा सूर्यो वृक्षानग्निर्घनान्खगः
+तथा स्कन्दोऽजयच्छत्रून्स्वेन वीर्येण कीर्तिमान्
+संपूज्यमानस्त्रिदशैरभिवाद्य महेश्वरम्
+शुशुभे कृत्तिकापुत्रः प्रकीर्णांशुरिवांशुमान्
+नष्टशत्रुर्यदा स्कन्दः प्रयातश्च महेश्वरम्
+अथाब्रवीन्महासेनं परिष्वज्य पुरंदरः
+ब्रह्मदत्तवरः स्कन्द त्वयायं महिषो हतः
+देवास्तृणमया यस्य बभूवुर्जयतां वर
+सोऽयं त्वया महाबाहो शमितो देवकण्टकः
+शतं महिषतुल्यानां दानवानां त्वया रणे
+निहतं देवशत्रूणां यैर्वयं पूर्वतापिताः
+तावकैर्भक्षिताश्चान्ये दानवाः शतसंघशः
+अजेयस्त्वं रणेऽरीणामुमापतिरिव प्रभुः
+एतत्ते प्रथमं देव ख्यातं कर्म भविष्यति
+त्रिषु लोकेषु कीर्तिश्च तवाक्षय्या भविष्यति
+वशगाश्च भविष्यन्ति सुरास्तव सुरात्मज
+महासेनेत्येवमुक्त्वा निवृत्तः सह दैवतैः
+अनुज्ञातो भगवता त्र्यम्बकेन शचीपतिः
+गतो भद्रवटं रुद्रो निवृत्ताश्च दिवौकसः
+उक्ताश्च देवा रुद्रेण स्कन्दं पश्यत मामिव
+स हत्वा दानवगणान्पूज्यमानो महर्षिभिः
+एकाह्नैवाजयत्सर्वं त्रैलोक्यं वह्निनन्दनः
+स्कन्दस्य य इदं जन्म पठते सुसमाहितः
+स पुष्टिमिह संप्राप्य स्कन्दसालोक्यतामियात्
+वैशंपायन उवाच
+उपासीनेषु विप्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु
+द्रौपदी सत्यभामा च विविशाते तदा समम्
+जाहस्यमाने सुप्रीते सुखं तत्र निषीदतुः
+चिरस्य दृष्ट्वा राजेन्द्र तेऽन्योन्यस्य प्रियंवदे
+कथयामासतुश्चित्राः कथाः कुरुयदुक्षिताम्
+अथाब्रवीत्सत्यभामा कृष्णस्य महिषी प्रिया
+सात्राजिती याज्ञसेनीं रहसीदं सुमध्यमा
+केन द्रौपदि वृत्तेन पाण्डवानुपतिष्ठसि
+लोकपालोपमान्वीरान्यूनः परमसंमतान्
+कथं च वशगास्तुभ्यं न कुप्यन्ति च ते शुभे
+तव वश्या हि सततं पाण्डवाः प्रियदर्शने
+मुखप्रेक्षाश्च ते सर्वे तत्त्वमेतद्ब्रवीहि मे
+व्रतचर्या तपो वापि स्नानमन्त्रौषधानि वा
+विद्यावीर्यं मूलवीर्यं जपहोमस्तथागदाः
+मम आचक्ष्व पाञ्चालि यशस्यं भगवेदनम्
+येन कृष्णे भवेन्नित्यं मम कृष्णो वशानुगः
+एवमुक्त्वा सत्यभामा विरराम यशस्विनी
+पतिव्रता महाभागा द्रौपदी प्रत्युवाच ताम्
+असत्स्त्रीणां समाचारं सत्ये मामनुपृच्छसि
+असदाचरिते मार्गे कथं स्यादनुकीर्तनम्
+अनुप्रश्नः संशयो वा नैतत्त्वय्युपपद्यते
+तथा ह्युपेता बुद्ध्या त्वं कृष्णस्य महिषी प्रिया
+यदैव भर्ता जानीयान्मन्त्रमूलपरां स्त्रियम्
+उद्विजेत तदैवास्याः सर्पाद्वेश्मगतादिव
+उद्विग्नस्य कुतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्
+न जातु वशगो भर्ता स्त्रियाः स्यान्मन्त्रकारणात्
+अमित्रप्रहितांश्चापि गदान्परमदारुणान्
+मूलप्रवादैर्हि विषं प्रयच्छन्ति जिघांसवः
+जिह्वया यानि पुरुषस्त्वचा वाप्युपसेवते
+तत्र चूर्णानि दत्तानि हन्युः क्षिप्रमसंशयम्
+जलोदरसमायुक्ताः श्वित्रिणः पलितास्तथा
+अपुमांसः कृताः स्त्रीभिर्जडान्धबधिरास्तथा
+पापानुगास्तु पापास्ताः पतीनुपसृजन्त्युत
+न जातु विप्रियं भर्तुः स्त्रिया कार्यं कथंचन
+वर्ताम्यहं तु यां वृत्तिं पाण्डवेषु महात्मसु
+तां सर्वां शृणु मे सत्यां सत्यभामे यशस्विनि
+अहंकारं विहायाहं कामक्रोधौ च सर्वदा
+सदारान्पाण्डवान्नित्यं प्रयतोपचराम्यहम्
+प्रणयं प्रतिसंगृह्य निधायात्मानमात्मनि
+शुश्रूषुर्निरभीमाना पतीनां चित्तरक्षिणी
+दुर्व्याहृताच्छङ्कमाना दुःस्थिताद्दुरवेक्षितात्
+दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गिताध्यासितादपि
+सूर्यवैश्वानरनिभान्सोमकल्पान्महारथान्
+सेवे चक्षुर्हणः पार्थानुग्रतेजःप्रतापिनः
+देवो मनुष्यो गन्धर्वो युवा चापि स्वलंकृतः
+द्रव्यवानभिरूपो वा न मेऽन्यः पुरुषो मतः
+नाभुक्तवति नास्नाते नासंविष्टे च भर्तरि
+न संविशामि नाश्नामि सदा कर्मकरेष्वपि
+क्षेत्राद्वनाद्वा ग्रामाद्वा भर्तारं गृहमागतम्
+प्रत्युत्थायाभिनन्दामि आसनेनोदकेन च
+प्रमृष्टभाण्डा मृष्टान्ना काले भोजनदायिनी
+संयता गुप्तधान्या च सुसंमृष्टनिवेशना
+अतिरस्कृतसंभाषा दुःस्त्रियो नानुसेवती
+अनुकूलवती नित्यं भवाम्यनलसा सदा
+अनर्मे चापि हसनं द्वारि स्थानमभीक्ष्णशः
+अवस्करे चिरस्थानं निष्कुटेषु च वर्जये
+अतिहासातिरोषौ च क्रोधस्थानं च वर्जये
+निरताहं सदा सत्ये भर्तॄणामुपसेवने
+सर्वथा भर्तृरहितं न ममेष्टं कथंचन
+यदा प्रवसते भर्ता कुटुम्बार्थेन केनचित्
+सुमनोवर्णकापेता भवामि व्��तचारिणी
+यच्च भर्ता न पिबति यच्च भर्ता न खादति
+यच्च नाश्नाति मे भर्ता सर्वं तद्वर्जयाम्यहम्
+यथोपदेशं नियता वर्तमाना वराङ्गने
+स्वलंकृता सुप्रयता भर्तुः प्रियहिते रता
+ये च धर्माः कुटुम्बेषु श्वश्र्वा मे कथिताः पुरा
+भिक्षाबलिश्राद्धमिति स्थालीपाकाश्च पर्वसु
+मान्यानां मानसत्कारा ये चान्ये विदिता मया
+तान्सर्वाननुवर्तामि दिवारात्रमतन्द्रिता
+विनयान्नियमांश्चापि सदा सर्वात्मना श्रिता
+मृदून्सतः सत्यशीलान्सत्यधर्मानुपालिनः
+आशीविषानिव क्रुद्धान्पतीन्परिचराम्यहम्
+पत्याश्रयो हि मे धर्मो मतः स्त्रीणां सनातनः
+स देवः सा गतिर्नान्या तस्य का विप्रियं चरेत्
+अहं पतीन्नातिशये नात्यश्ने नातिभूषये
+नापि परिवदे श्वश्रूं सर्वदा परियन्त्रिता
+अवधानेन सुभगे नित्योत्थानतयैव च
+भर्तारो वशगा मह्यं गुरुशुश्रूषणेन च
+नित्यमार्यामहं कुन्तीं वीरसूं सत्यवादिनीम्
+स्वयं परिचराम्येका स्नानाच्छादनभोजनैः
+नैतामतिशये जातु वस्त्रभूषणभोजनैः
+नापि परिवदे चाहं तां पृथां पृथिवीसमाम्
+अष्टावग्रे ब्राह्मणानां सहस्राणि स्म नित्यदा
+भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने
+अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः
+त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः
+दशान्यानि सहस्राणि येषामन्नं सुसंस्कृतम्
+ह्रियते रुक्मपात्रीभिर्यतीनामूर्ध्वरेतसाम्
+तान्सर्वानग्रहारेण ब्राह्मणान्ब्रह्मवादिनः
+यथार्हं पूजयामि स्म पानाच्छादनभोजनैः
+शतं दासीसहस्राणि कौन्तेयस्य महात्मनः
+कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः स्वलंकृताः
+महार्हमाल्याभरणाः सुवर्णाश्चन्दनोक्षिताः
+मणीन्हेम च बिभ्रत्यो नृत्यगीतविशारदाः
+तासां नाम च रूपं च भोजनाच्छादनानि च
+सर्वासामेव वेदाहं कर्म चैव कृताकृतम्
+शतं दासीसहस्राणि कुन्तीपुत्रस्य धीमतः
+पात्रीहस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत
+शतमश्वसहस्राणि दश नागायुतानि च
+युधिष्ठिरस्यानुयात्रमिन्द्रप्रस्थनिवासिनः
+एतदासीत्तदा राज्ञो यन्महीं पर्यपालयत्
+येषां संख्याविधिं चैव प्रदिशामि शृणोमि च
+अन्तःपुराणां सर्वेषां भृत्यानां चैव सर्वशः
+आ गोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम्
+सर्वं राज्ञः समुदयमायं च व्ययमेव च
+एकाहं वेद्मि कल्याणि पाण्डवानां यशस्विनाम्
+मयि सर्वं समास���्य कुटुम्बं भरतर्षभाः
+उपासनरताः सर्वे घटन्ते स्म शुभानने
+तमहं भारमासक्तमनाधृष्यं दुरात्मभिः
+सुखं सर्वं परित्यज्य रात्र्यहानि घटामि वै
+अधृष्यं वरुणस्येव निधिपूर्णमिवोदधिम्
+एकाहं वेद्मि कोशं वै पतीनां धर्मचारिणाम्
+अनिशायां निशायां च सहायाः क्षुत्पिपासयोः
+आराधयन्त्याः कौरव्यांस्तुल्या रात्रिरहश्च मे
+प्रथमं प्रतिबुध्यामि चरमं संविशामि च
+नित्यकालमहं सत्ये एतत्संवननं मम
+एतज्जानाम्यहं कर्तुं भर्तृसंवननं महत्
+असत्स्त्रीणां समाचारं नाहं कुर्यां न कामये
+तच्छ्रुत्वा धर्मसहितं व्याहृतं कृष्णया तदा
+उवाच सत्या सत्कृत्य पाञ्चालीं धर्मचारिणीम्
+अभिपन्नास्मि पाञ्चालि याज्ञसेनि क्षमस्व मे
+कामकारः सखीनां हि सोपहासं प्रभाषितुम्
+द्रौपद्युवाच
+इमं तु ते मार्गमपेतदोषं; वक्ष्यामि चित्तग्रहणाय भर्तुः
+यस्मिन्यथावत्सखि वर्तमाना; भर्तारमाच्छेत्स्यसि कामिनीभ्यः
+नैतादृशं दैवतमस्ति सत्ये; सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु
+यथा पतिस्तस्य हि सर्वकामा; लभ्याः प्रसादे कुपितश्च हन्यात्
+तस्मादपत्यं विविधाश्च भोगाः; शय्यासनान्यद्भुतदर्शनानि
+वस्त्राणि माल्यानि तथैव गन्धाः; स्वर्गश्च लोको विषमा च कीर्तिः
+सुखं सुखेनेह न जातु लभ्यं; दुःखेन साध्वी लभते सुखानि
+सा कृष्णमाराधय सौहृदेन; प्रेम्णा च नित्यं प्रतिकर्मणा च
+तथाशनैश्चारुभिरग्र्यमाल्यै;र्दाक्षिण्ययोगैर्विविधैश्च गन्धैः
+अस्याः प्रियोऽस्मीति यथा विदित्वा; त्वामेव संश्लिष्यति सर्वभावैः
+श्रुत्वा स्वरं द्वारगतस्य भर्तुः; प्रत्युत्थिता तिष्ठ गृहस्य मध्ये
+दृष्ट्वा प्रविष्टं त्वरितासनेन; पाद्येन चैव प्रतिपूजय त्वम्
+संप्रेषितायामथ चैव दास्या;मुत्थाय सर्वं स्वयमेव कुर्याः
+जानातु कृष्णस्तव भावमेतं; सर्वात्मना मां भजतीति सत्ये
+त्वत्संनिधौ यत्कथयेत्पतिस्ते; यद्यप्यगुह्यं परिरक्षितव्यम्
+काचित्सपत्नी तव वासुदेवं; प्रत्यादिशेत्तेन भवेद्विरागः
+प्रियांश्च रक्तांश्च हितांश्च भर्तु;स्तान्भोजयेथा विविधैरुपायैः
+द्वेष्यैरपक्षैरहितैश्च तस्य; भिद्यस्व नित्यं कुहकोद्धतैश्च
+मदं प्रमादं पुरुषेषु हित्वा; संयच्छ भावं प्रतिगृह्य मौनम्
+प्रद्युम्नसाम्बावपि ते कुमारौ; नोपासितव्यौ रहिते कदाचित्
+महाकुलीनाभिरपापिकाभिः; स्त्रीभिः सतीभिस्तव सख्यमस्तु
+चण्डाश्च शौण्डाश्च महाशनाश्च; चौराश्च दुष्टाश्चपलाश्च वर्ज्याः
+एतद्यशस्यं भगवेदनं च; स्वर्ग्यं तथा शत्रुनिबर्हणं च
+महार्हमाल्याभरणाङ्गरागा; भर्तारमाराधय पुण्यगन्धा
+वैशंपायन उवाच
+मार्कण्डेयादिभिर्विप्रैः पाण्डवैश्च महात्मभिः
+कथाभिरनुकूलाभिः सहासित्वा जनार्दनः
+ततस्तैः संविदं कृत्वा यथावन्मधुसूदनः
+आरुरुक्षू रथं सत्यामाह्वयामास केशवः
+सत्यभामा ततस्तत्र स्वजित्वा द्रुपदात्मजाम्
+उवाच वचनं हृद्यं यथाभावसमाहितम्
+कृष्णे मा भूत्तवोत्कण्ठा मा व्यथा मा प्रजागरः
+भर्तृभिर्देवसंकाशैर्जितां प्राप्स्यसि मेदिनीम्
+न ह्येवं शीलसंपन्ना नैवं पूजितलक्षणाः
+प्राप्नुवन्ति चिरं क्लेशं यथा त्वमसितेक्षणे
+अवश्यं च त्वया भूमिरियं निहतकण्टका
+भर्तृभिः सह भोक्तव्या निर्द्वंद्वेति श्रुतं मया
+धार्तराष्ट्रवधं कृत्वा वैराणि प्रतियात्य च
+युधिष्ठिरस्थां पृथिवीं द्रष्टासि द्रुपदात्मजे
+यास्ताः प्रव्राजमानां त्वां प्राहसन्दर्पमोहिताः
+ताः क्षिप्रं हतसंकल्पा द्रक्ष्यसि त्वं कुरुस्त्रियः
+तव दुःखोपपन्नाया यैराचरितमप्रियम्
+विद्धि संप्रस्थितान्सर्वांस्तान्कृष्णे यमसादनम्
+पुत्रस्ते प्रतिविन्ध्यश्च सुतसोमस्तथा विभुः
+श्रुतकर्मार्जुनिश्चैव शतानीकश्च नाकुलिः
+सहदेवाच्च यो जातः श्रुतसेनस्तवात्मजः
+सर्वे कुशलिनो वीराः कृतास्त्राश्च सुतास्तव
+अभिमन्युरिव प्रीता द्वारवत्यां रता भृशम्
+त्वमिवैषां सुभद्रा च प्रीत्या सर्वात्मना स्थिता
+प्रीयते भावनिर्द्वंद्वा तेभ्यश्च विगतज्वरा
+भेजे सर्वात्मना चैव प्रद्युम्नजननी तथा
+भानुप्रभृतिभिश्चैनान्विशिनष्टि च केशवः
+भोजनाच्छादने चैषां नित्यं मे श्वशुरः स्थितः
+रामप्रभृतयः सर्वे भजन्त्यन्धकवृष्णयः
+तुल्यो हि प्रणयस्तेषां प्रद्युम्नस्य च भामिनि
+एवमादि प्रियं प्रीत्या हृद्यमुक्त्वा मनोनुगम्
+गमनाय मनश्चक्रे वासुदेवरथं प्रति
+तां कृष्णां कृष्णमहिषी चकाराभिप्रदक्षिणम्
+आरुरोह रथं शौरेः सत्यभामा च भामिनी
+स्मयित्वा तु यदुश्रेष्ठो द्रौपदीं परिसान्त्व्य च
+उपावर्त्य ततः शीघ्रैर्हयैः प्रायात्परंतपः
+जनमेजय उवाच
+एवं वने वर्तमाना नराग्र्याः; शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गाः
+सरस्तदासाद्य वनं च पुण्यं; ततः परं किमकुर्वन्�� पार्थाः
+वैशंपायन उवाच
+सरस्तदासाद्य तु पाण्डुपुत्रा; जनं समुत्सृज्य विधाय चैषाम्
+वनानि रम्याण्यथ पर्वतांश्च; नदीप्रदेशांश्च तदा विचेरुः
+तथा वने तान्वसतः प्रवीरा;न्स्वाध्यायवन्तश्च तपोधनाश्च
+अभ्याययुर्वेदविदः पुराणा;स्तान्पूजयामासुरथो नराग्र्याः
+ततः कदाचित्कुशलः कथासु; विप्रोऽभ्यगच्छद्भुवि कौरवेयान्
+स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव; वैचित्रवीर्यं नृपमभ्यगच्छत्
+अथोपविष्टः प्रतिसत्कृतश्च; वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन
+प्रचोदितः सन्कथयां बभूव; धर्मानिलेन्द्रप्रभवान्यमौ च
+कृशांश्च वातातपकर्शिताङ्गा;न्दुःखस्य चोग्रस्य मुखे प्रपन्नान्
+तां चाप्यनाथामिव वीरनाथां; कृष्णां परिक्लेशगुणेन युक्ताम्
+ततः कथां तस्य निशम्य राजा; वैचित्रवीर्यः कृपयाभितप्तः
+वने स्थितान्पार्थिवपुत्रपौत्रा;ञ्श्रुत्वा तदा दुःखनदीं प्रपन्नान्
+प्रोवाच दैन्याभिहतान्तरात्मा; निःश्वासबाष्पोपहतः स पार्थान्
+वाचं कथंचित्स्थिरतामुपेत्य; तत्सर्वमात्मप्रभवं विचिन्त्य
+कथं नु सत्यः शुचिरार्यवृत्तो; ज्येष्ठः सुतानां मम धर्मराजः
+अजातशत्रुः पृथिवीतलस्थः; शेते पुरा राङ्कवकूटशायी
+प्रबोध्यते मागधसूतपूगै;र्नित्यं स्तुवद्भिः स्वयमिन्द्रकल्पः
+पतत्रिसंघैः स जघन्यरात्रे; प्रबोध्यते नूनमिडातलस्थः
+कथं नु वातातपकर्शिताङ्गो; वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः
+शेते पृथिव्यामतथोचिताङ्गः; कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः
+तथार्जुनः सुकुमारो मनस्वी; वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः
+विदूयमानैरिव सर्वगात्रै;र्ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात्
+यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान्
+विनिःश्वसन्सर्प इवोग्रतेजा; ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात्
+तथा यमौ चाप्यसुखौ सुखार्हौ; समृद्धरूपावमरौ दिवीव
+प्रजागरस्थौ ध्रुवमप्रशान्तौ; धर्मेण सत्येन च वार्यमाणौ
+समीरणेनापि समो बलेन; समीरणस्यैव सुतो बलीयान्
+स धर्मपाशेन सितोग्रतेजा; ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम्
+स चापि भूमौ परिवर्तमानो; वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः
+सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः; कालं प्रतीक्षत्यधिको रणेऽन्यैः
+अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या; दुःशासनो यत्परुषाण्यवोचत्
+तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं; दहन्ति मर्माग्निरिवेन्धनानि
+न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो; धनंजयश्चाप्यनुवर्तते तम्
+अरण्यवासेन विवर्धते तु; भीमस्य कोपोऽग्निरिवानिलेन
+स तेन कोपेन विदीर्यमाणः; करं करेणाभिनिपीड्य वीरः
+विनिःश्वसत्युष्णमतीव घोरं; दहन्निवेमान्मम पुत्रपौत्रान्
+गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश्च; संरम्भिणावन्तककालकल्पौ
+न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां; शरान्किरन्तावशनिप्रकाशान्
+दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो; दुःशासनश्चापि सुमन्दचेताः
+मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं; वृकोदरं चैव धनंजयं च
+शुभाशुभं पुरुषः कर्म कृत्वा; प्रतीक्षते तस्य फलं स्म कर्ता
+स तेन युज्यत्यवशः फलेन; मोक्षः कथं स्यात्पुरुषस्य तस्मात्
+क्षेत्रे सुकृष्टे ह्युपिते च बीजे; देवे च वर्षत्यृतुकालयुक्तम्
+न स्यात्फलं तस्य कुतः प्रसिद्धि;रन्यत्र दैवादिति चिन्तयामि
+कृतं मताक्षेण यथा न साधु; साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन
+मया च दुष्पुत्रवशानुगेन; यथा कुरूणामयमन्तकालः
+ध्रुवं प्रवास्यत्यसमीरितोऽपि; ध्रुवं प्रजास्यत्युत गर्भिणी या
+ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाश;स्तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः
+क्रियेत कस्मान्न परे च कुर्यु;र्वित्तं न दद्युः पुरुषाः कथंचित्
+प्राप्यार्थकालं च भवेदनर्थः; कथं नु तत्स्यादिति तत्कुतः स्यात्
+कथं न भिद्येत न च स्रवेत; न च प्रसिच्येदिति रक्षितव्यम्
+अरक्ष्यमाणः शतधा विशीर्ये;द्ध्रुवं न नाशोऽस्ति कृतस्य लोके
+गतो ह्यरण्यादपि शक्रलोकं; धनंजयः पश्यत वीर्यमस्य
+अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि; ज्ञात्वा पुनर्लोकमिमं प्रपन्नः
+स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव; को मानुषः पुनरागन्तुमिच्छेत्
+अन्यत्र कालोपहताननेका;न्समीक्षमाणस्तु कुरून्मुमूर्षून्
+धनुर्ग्राहश्चार्जुनः सव्यसाची; धनुश्च तद्गाण्डिवं लोकसारम्
+अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य; त्रयस्य तेजः प्रसहेत को नु
+निशम्य तद्वचनं पार्थिवस्य; दुर्योधनो रहिते सौबलश्च
+अबोधयत्कर्णमुपेत्य सर्वं; स चाप्यहृष्टोऽभवदल्पचेताः
+वैशंपायन उवाच
+धृतराष्ट्रस्य तद्वाक्यं निशम्य सहसौबलः
+दुर्योधनमिदं काले कर्णो वचनमब्रवीत्
+प्रव्राज्य पाण्डवान्वीरान्स्वेन वीर्येण भारत
+भुङ्क्ष्वेमां पृथिवीमेको दिवं शम्बरहा यथा
+प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च प्रतीच्योदीच्यवासिनः
+कृताः करप्रदाः सर्वे राजानस्ते नराधिप
+या हि सा दीप्यमानेव पाण्डवान्भजते पुरा
+साद्य लक्ष्मीस्त्वया राजन्नवाप्ता भ्रातृभिः सह
+इन्द्रप्रस्थगते यां तां दीप्यमानां युधिष्ठिरे
+अपश्याम श्रियं राजन्नचिरं शोककर्शिताः
+सा तु बुद्धिबलेनेयं राज्ञस्तस्माद्युधिष्ठिरात्
+त्वयाक्षिप्ता महाबाहो दीप्यमानेव दृश्यते
+तथैव तव राजेन्द्र राजानः परवीरहन्
+शासनेऽधिष्ठिताः सर्वे किं कुर्म इति वादिनः
+तवाद्य पृथिवी राजन्निखिला सागराम्बरा
+सपर्वतवना देवी सग्रामनगराकरा
+नानावनोद्देशवती पत्तनैरुपशोभिता
+वन्द्यमानो द्विजै राजन्पूज्यमानश्च राजभिः
+पौरुषाद्दिवि देवेषु भ्राजसे रश्मिवानिव
+रुद्रैरिव यमो राजा मरुद्भिरिव वासवः
+कुरुभिस्त्वं वृतो राजन्भासि नक्षत्रराडिव
+ये स्म ते नाद्रियन्तेऽऽज्ञा नोद्विजन्ते कदा च न
+पश्यामस्ताञ्श्रिया हीनान्पाण्डवान्वनवासिनः
+श्रूयन्ते हि महाराज सरो द्वैतवनं प्रति
+वसन्तः पाण्डवाः सार्धं ब्राह्मणैर्वनवासिभिः
+स प्रयाहि महाराज श्रिया परमया युतः
+प्रतपन्पाण्डुपुत्रांस्त्वं रश्मिवानिव तेजसा
+स्थितो राज्ये च्युतान्राज्याच्छ्रिया हीनाञ्श्रिया वृतः
+असमृद्धान्समृद्धार्थः पश्य पाण्डुसुतान्नृप
+महाभिजनसंपन्नं भद्रे महति संस्थितम्
+पाण्डवास्त्वाभिवीक्षन्तां ययातिमिव नाहुषम्
+यां श्रियं सुहृदश्चैव दुर्हृदश्च विशां पते
+पश्यन्ति पुरुषे दीप्तां सा समर्था भवत्युत
+समस्थो विषमस्थान्हि दुर्हृदो योऽभिवीक्षते
+जगतीस्थानिवाद्रिस्थः किं ततः परमं सुखम्
+न पुत्रधनलाभेन न राज्येनापि विन्दति
+प्रीतिं नृपतिशार्दूल याममित्राघदर्शनात्
+किं नु तस्य सुखं न स्यादाश्रमे यो धनंजयम्
+अभिवीक्षेत सिद्धार्थो वल्कलाजिनवाससम्
+सुवाससो हि ते भार्या वल्कलाजिनवाससम्
+पश्यन्त्वसुखितां कृष्णां सा च निर्विद्यतां पुनः
+विनिन्दतां तथात्मानं जीवितं च धनच्युता
+न तथा हि सभामध्ये तस्या भवितुमर्हति
+वैमनस्यं यथा दृष्ट्वा तव भार्याः स्वलंकृताः
+एवमुक्त्वा तु राजानं कर्णः शकुनिना सह
+तूष्णीं बभूवतुरुभौ वाक्यान्ते जनमेजय
+वैशंपायन उवाच
+कर्णस्य वचनं श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा
+हृष्टो भूत्वा पुनर्दीन इदं वचनमब्रवीत्
+ब्रवीषि यदिदं कर्ण सर्वं मे मनसि स्थितम्
+न त्वभ्यनुज्ञां लप्स्यामि गमने यत्र पाण्डवाः
+परिदेवति तान्वीरान्धृतराष्ट्रो महीपतिः
+मन्यतेऽभ्यधिकांश्चापि तपोयोगेन पाण्डवान्
+अथ वाप्यनुबुध्येत नृपोऽस्माकं चिकीर्षितम्
+एवमप्यायतिं रक्षन्नाभ्यनुज्ञातुमर्हति
+न हि द्वैतवने किंचिद्विद्यतेऽन्यत्प्रयोजनम्
+उत्सादनमृते तेषां वनस्थानां मम द्विषाम्
+जानासि हि यथा क्षत्ता द्यूतकाल उपस्थिते
+अब्रवीद्यच्च मां त्वां च सौबलं च वचस्तदा
+तानि पूर्वाणि वाक्यानि यच्चान्यत्परिदेवितम्
+विचिन्त्य नाधिगच्छामि गमनायेतराय वा
+ममापि हि महान्हर्षो यदहं भीमफल्गुनौ
+क्लिष्टावरण्ये पश्येयं कृष्णया सहिताविति
+न तथा प्राप्नुयां प्रीतिमवाप्य वसुधामपि
+दृष्ट्वा यथा पाण्डुसुतान्वल्कलाजिनवाससः
+किं नु स्यादधिकं तस्माद्यदहं द्रुपदात्मजाम्
+द्रौपदीं कर्ण पश्येयं काषायवसनां वने
+यदि मां धर्मराजश्च भीमसेनश्च पाण्डवः
+युक्तं परमया लक्ष्म्या पश्येतां जीवितं भवेत्
+उपायं न तु पश्यामि येन गच्छेम तद्वनम्
+यथा चाभ्यनुजानीयाद्गच्छन्तं मां महीपतिः
+स सौबलेन सहितस्तथा दुःशासनेन च
+उपायं पश्य निपुणं येन गच्छेम तद्वनम्
+अहमप्यद्य निश्चित्य गमनायेतराय वा
+काल्यमेव गमिष्यामि समीपं पार्थिवस्य ह
+मयि तत्रोपविष्टे तु भीष्मे च कुरुसत्तमे
+उपायो यो भवेद्दृष्टस्तं ब्रूयाः सहसौबलः
+ततो भीष्मस्य राज्ञश्च निशम्य गमनं प्रति
+व्यवसायं करिष्येऽहमनुनीय पितामहम्
+तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुरावसथान्प्रति
+व्युषितायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात्
+ततो दुर्योधनं कर्णः प्रहसन्निदमब्रवीत्
+उपायः परिदृष्टोऽयं तं निबोध जनेश्वर
+घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप
+घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशयः
+उचितं हि सदा गन्तुं घोषयात्रां विशां पते
+एवं च त्वां पिता राजन्समनुज्ञातुमर्हति
+तथा कथयमानौ तौ घोषयात्राविनिश्चयम्
+गान्धारराजः शकुनिः प्रत्युवाच हसन्निव
+उपायोऽयं मया दृष्टो गमनाय निरामयः
+अनुज्ञास्यति नो राजा चोदयिष्यति चाप्युत
+घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप
+घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशयः
+ततः प्रहसिताः सर्वे तेऽन्योन्यस्य तलान्ददुः
+तदेव च विनिश्चित्य ददृशुः कुरुसत्तमम्
+वैशंपायन उवाच
+धृतराष्ट्रं ततः सर्वे ददृशुर्जनमेजय
+पृष्ट्वा सुखमथो राज्ञः पृष्ट्वा राज्ञा च भारत
+ततस्तैर्विहितः पूर्वं समङ्गो नाम बल्लवः
+समीपस्थास्तदा गावो धृतराष्ट्रे न्यवेदयत्
+अनन��तरं च राधेयः शकुनिश्च विशां पते
+आहतुः पार्थिवश्रेष्ठं धृतराष्ट्रं जनाधिपम्
+रमणीयेषु देशेषु घोषाः संप्रति कौरव
+स्मारणासमयः प्राप्तो वत्सानामपि चाङ्कनम्
+मृगया चोचिता राजन्नस्मिन्काले सुतस्य ते
+दुर्योधनस्य गमनं त्वमनुज्ञातुमर्हसि
+धृतराष्ट्र उवाच
+मृगया शोभना तात गवां च समवेक्षणम्
+विश्रम्भस्तु न गन्तव्यो बल्लवानामिति स्मरे
+ते तु तत्र नरव्याघ्राः समीप इति नः श्रुतम्
+अतो नाभ्यनुजानामि गमनं तत्र वः स्वयम्
+छद्मना निर्जितास्ते हि कर्शिताश्च महावने
+तपोनित्याश्च राधेय समर्थाश्च महारथाः
+धर्मराजो न संक्रुध्येद्भीमसेनस्त्वमर्षणः
+यज्ञसेनस्य दुहिता तेज एव तु केवलम्
+यूयं चाप्यपराध्येयुर्दर्पमोहसमन्विताः
+ततो विनिर्दहेयुस्ते तपसा हि समन्विताः
+अथ वा सायुधा वीरा मन्युनाभिपरिप्लुताः
+सहिता बद्धनिस्त्रिंशा दहेयुः शस्त्रतेजसा
+अथ यूयं बहुत्वात्तानारभध्वं कथंचन
+अनार्यं परमं तत्स्यादशक्यं तच्च मे मतम्
+उषितो हि महाबाहुरिन्द्रलोके धनंजयः
+दिव्यान्यस्त्राण्यवाप्याथ ततः प्रत्यागतो वनम्
+अकृतास्त्रेण पृथिवी जिता बीभत्सुना पुरा
+किं पुनः स कृतास्त्रोऽद्य न हन्याद्वो महारथः
+अथ वा मद्वचः श्रुत्वा तत्र यत्ता भविष्यथ
+उद्विग्नवासो विश्रम्भाद्दुःखं तत्र भविष्यति
+अथ वा सैनिकाः केचिदपकुर्युर्युधिष्ठिरे
+तदबुद्धिकृतं कर्म दोषमुत्पादयेच्च वः
+तस्माद्गच्छन्तु पुरुषाः स्मारणायाप्तकारिणः
+न स्वयं तत्र गमनं रोचये तव भारत
+शकुनिरुवाच
+धर्मज्ञः पाण्डवो ज्येष्ठः प्रतिज्ञातं च संसदि
+तेन द्वादश वर्षाणि वस्तव्यानीति भारत
+अनुवृत्ताश्च ते सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः
+युधिष्ठिरश्च कौन्तेयो न नः कोपं करिष्यति
+मृगयां चैव नो गन्तुमिच्छा संवर्धते भृशम्
+स्मारणं च चिकीर्षामो न तु पाण्डवदर्शनम्
+न चानार्यसमाचारः कश्चित्तत्र भविष्यति
+न च तत्र गमिष्यामो यत्र तेषां प्रतिश्रयः
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्तः शकुनिना धृतराष्ट्रो जनेश्वरः
+दुर्योधनं सहामात्यमनुजज्ञे न कामतः
+अनुज्ञातस्तु गान्धारिः कर्णेन सहितस्तदा
+निर्ययौ भरतश्रेष्ठो बलेन महता वृतः
+दुःशासनेन च तथा सौबलेन च देविना
+संवृतो भ्रातृभिश्चान्यैः स्त्रीभिश्चापि सहस्रशः
+तं निर्यान्तं महाबाहुं द्रष्टुं द्वैतवनं सरः
+पौराश्चानुययुः सर्वे सहदारा वनं च तत्
+अष्टौ रथसहस्राणि त्रीणि नागायुतानि च
+पत्तयो बहुसाहस्रा हयाश्च नवतिः शताः
+शकटापणवेश्याश्च वणिजो बन्दिनस्तथा
+नराश्च मृगयाशीलाः शतशोऽथ सहस्रशः
+ततः प्रयाणे नृपतेः सुमहानभवत्स्वनः
+प्रावृषीव महावायोरुद्धतस्य विशां पते
+गव्यूतिमात्रे न्यवसद्राजा दुर्योधनस्तदा
+प्रयातो वाहनैः सर्वैस्ततो द्वैतवनं सरः
+वैशंपायन उवाच
+अथ दुर्योधनो राजा तत्र तत्र वने वसन्
+जगाम घोषानभितस्तत्र चक्रे निवेशनम्
+रमणीये समाज्ञाते सोदके समहीरुहे
+देशे सर्वगुणोपेते चक्रुरावसथं नराः
+तथैव तत्समीपस्थान्पृथगावसथान्बहून्
+कर्णस्य शकुनेश्चैव भ्रातॄणां चैव सर्वशः
+ददर्श स तदा गावः शतशोऽथ सहस्रशः
+अङ्कैर्लक्षैश्च ताः सर्वा लक्षयामास पार्थिवः
+अङ्कयामास वत्सांश्च जज्ञे चोपसृतास्त्वपि
+बालवत्साश्च या गावः कालयामास ता अपि
+अथ स स्मारणं कृत्वा लक्षयित्वा त्रिहायनान्
+वृतो गोपालकैः प्रीतो व्यहरत्कुरुनन्दनः
+स च पौरजनः सर्वः सैनिकाश्च सहस्रशः
+यथोपजोषं चिक्रीडुर्वने तस्मिन्यथामराः
+ततो गोपाः प्रगातारः कुशला नृत्तवादिते
+धार्तराष्ट्रमुपातिष्ठन्कन्याश्चैव स्वलंकृताः
+स स्त्रीगणवृतो राजा प्रहृष्टः प्रददौ वसु
+तेभ्यो यथार्हमन्नानि पानानि विविधानि च
+ततस्ते सहिताः सर्वे तरक्षून्महिषान्मृगान्
+गवयर्क्षवराहांश्च समन्तात्पर्यकालयन्
+स ताञ्शरैर्विनिर्भिन्दन्गजान्बध्नन्महावने
+रमणीयेषु देशेषु ग्राहयामास वै मृगान्
+गोरसानुपयुञ्जान उपभोगांश्च भारत
+पश्यन्सुरमणीयानि पुष्पितानि वनानि च
+मत्तभ्रमरजुष्टानि बर्हिणाभिरुतानि च
+अगच्छदानुपूर्व्येण पुण्यं द्वैतवनं सरः
+ऋद्ध्या परमया युक्तो महेन्द्र इव वज्रभृत्
+यदृच्छया च तदहो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
+ईजे राजर्षियज्ञेन सद्यस्केन विशां पते
+दिव्येन विधिना राजा वन्येन कुरुसत्तमः
+कृत्वा निवेशमभितः सरसस्तस्य कौरवः
+द्रौपद्या सहितो धीमान्धर्मपत्न्या नराधिपः
+ततो दुर्योधनः प्रेष्यानादिदेश सहानुजः
+आक्रीडावसथाः क्षिप्रं क्रियन्तामिति भारत
+ते तथेत्येव कौरव्यमुक्त्वा वचनकारिणः
+चिकीर्षन्तस्तदाक्रीडाञ्जग्मुर्द्वैतवनं सरः
+सेनाग्रं धार्तराष्ट्रस्य प्राप्तं द्वैतवनं सरः
+प्रविशन्तं वनद्वारि गन्धर्वाः समवारयन्
+तत्र गन्धर्वराजो वै पूर्वमेव विशां पते
+कुबेरभवनाद्राजन्नाजगाम गणावृतः
+गणैरप्सरसां चैव त्रिदशानां तथात्मजैः
+विहारशीलः क्रीडार्थं तेन तत्संवृतं सरः
+तेन तत्संवृतं दृष्ट्वा ते राजपरिचारकाः
+प्रतिजग्मुस्ततो राजन्यत्र दुर्योधनो नृपः
+स तु तेषां वचः श्रुत्वा सैनिकान्युद्धदुर्मदान्
+प्रेषयामास कौरव्य उत्सारयत तानिति
+तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञः सेनाग्रयायिनः
+सरो द्वैतवनं गत्वा गन्धर्वानिदमब्रुवन्
+राजा दुर्योधनो नाम धृतराष्ट्रसुतो बली
+विजिहीर्षुरिहायाति तदर्थमपसर्पत
+एवमुक्तास्तु गन्धर्वाः प्रहसन्तो विशां पते
+प्रत्यब्रुवंस्तान्पुरुषानिदं सुपरुषं वचः
+न चेतयति वो राजा मन्दबुद्धिः सुयोधनः
+योऽस्मानाज्ञापयत्येवं वश्यानिव दिवौकसः
+यूयं मुमूर्षवश्चापि मन्दप्रज्ञा न संशयः
+ये तस्य वचनादेवमस्मान्ब्रूत विचेतसः
+गच्छत त्वरिताः सर्वे यत्र राजा स कौरवः
+द्वेष्यं माद्यैव गच्छध्वं धर्मराजनिवेशनम्
+एवमुक्तास्तु गन्धर्वै राज्ञः सेनाग्रयायिनः
+संप्राद्रवन्यतो राजा धृतराष्ट्रसुतोऽभवत्
+वैशंपायन उवाच
+ततस्ते सहिताः सर्वे दुर्योधनमुपागमन्
+अब्रुवंश्च महाराज यदूचुः कौरवं प्रति
+गन्धर्वैर्वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्रः प्रतापवान्
+अमर्षपूर्णः सैन्यानि प्रत्यभाषत भारत
+शासतैनानधर्मज्ञान्मम विप्रियकारिणः
+यदि प्रक्रीडितो देवैः सर्वैः सह शतक्रतुः
+दुर्योधनवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबलाः
+सर्व एवाभिसंनद्धा योधाश्चापि सहस्रशः
+ततः प्रमथ्य गन्धर्वांस्तद्वनं विविशुर्बलात्
+सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश
+ततोऽपरैरवार्यन्त गन्धर्वैः कुरुसैनिकाः
+ते वार्यमाणा गन्धर्वैः साम्नैव वसुधाधिप
+ताननादृत्य गन्धर्वांस्तद्वनं विविशुर्महत्
+यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्राः सराजकाः
+ततस्ते खेचराः सर्वे चित्रसेने न्यवेदयन्
+गन्धर्वराजस्तान्सर्वानब्रवीत्कौरवान्प्रति
+अनार्याञ्शासतेत्येवं चित्रसेनोऽत्यमर्षणः
+अनुज्ञातास्तु गन्धर्वाश्चित्रसेनेन भारत
+प्रगृहीतायुधाः सर्वे धार्तराष्ट्रानभिद्रवन्
+तान्दृष्ट्वा पततः शीघ्रान्गन्धर्वानुद्यतायुधान्
+सर्वे ते प्राद्रवन्संख्ये धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः
+तान्दृष्ट्वा द्रवतः सर्वान्धार्तराष्ट्रान्पराङ्मुखान्
+वैकर्तनस्तदा वीरो नासीत्तत्र पराङ्मुखः
+आपतन्तीं तु संप्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम्
+महता शरवर्षेण राधेयः प्रत्यवारयत्
+क्षुरप्रैर्विशिखैर्भल्लैर्वत्सदन्तैस्तथायसैः
+गन्धर्वाञ्शतशोऽभ्यघ्नँल्लघुत्वात्सूतनन्दनः
+पातयन्नुत्तमाङ्गानि गन्धर्वाणां महारथः
+क्षणेन व्यधमत्सर्वां चित्रसेनस्य वाहिनीम्
+ते वध्यमाना गन्धर्वाः सूतपुत्रेण धीमता
+भूय एवाभ्यवर्तन्त शतशोऽथ सहस्रशः
+गन्धर्वभूता पृथिवी क्षणेन समपद्यत
+आपतद्भिर्महावेगैश्चित्रसेनस्य सैनिकैः
+अथ दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः
+दुःशासनो विकर्णश्च ये चान्ये धृतराष्ट्रजाः
+न्यहनंस्तत्तदा सैन्यं रथैर्गरुडनिस्वनैः
+भूयश्च योधयामासुः कृत्वा कर्णमथाग्रतः
+महता रथघोषेण हयचारेण चाप्युत
+वैकर्तनं परीप्सन्तो गन्धर्वान्समवारयन्
+ततः संन्यपतन्सर्वे गन्धर्वाः कौरवैः सह
+तदा सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम्
+ततस्ते मृदवोऽभूवन्गन्धर्वाः शरपीडिताः
+उच्चुक्रुशुश्च कौरव्या गन्धर्वान्प्रेक्ष्य पीडितान्
+गन्धर्वांस्त्रासितान्दृष्ट्वा चित्रसेनोऽत्यमर्षणः
+उत्पपातासनात्क्रुद्धो वधे तेषां समाहितः
+ततो मायास्त्रमास्थाय युयुधे चित्रमार्गवित्
+तयामुह्यन्त कौरव्याश्चित्रसेनस्य मायया
+एकैको हि तदा योधो धार्तराष्ट्रस्य भारत
+पर्यवर्तत गन्धर्वैर्दशभिर्दशभिः सह
+ततः संपीड्यमानास्ते बलेन महता तदा
+प्राद्रवन्त रणे भीता यत्र राजा युधिष्ठिरः
+भज्यमानेष्वनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः
+कर्णो वैकर्तनो राजंस्तस्थौ गिरिरिवाचलः
+दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः
+गन्धर्वान्योधयां चक्रुः समरे भृशविक्षताः
+सर्व एव तु गन्धर्वाः शतशोऽथ सहस्रशः
+जिघांसमानाः सहिताः कर्णमभ्यद्रवन्रणे
+असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिश्च महाबलाः
+सूतपुत्रं जिघांसन्तः समन्तात्पर्यवारयन्
+अन्येऽस्य युगमच्छिन्दन्ध्वजमन्ये न्यपातयन्
+ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्यपातयन्
+अन्ये छत्रं वरूथं च बन्धुरं च तथापरे
+गन्धर्वा बहुसाहस्राः खण्डशोऽभ्यहनन्रथम्
+ततो रथादवप्लुत्य सूतपुत्रोऽसिचर्मभृत्
+विकर्णरथमास्थाय मोक्षायाश्वानचोदयत्
+वैशंपायन उवाच
+गन्धर्वैस्तु महाराज भग्ने कर्णे महारथे
+संप्राद्रवच्चमूः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः
+तान्दृष्ट्वा द्रवतः सर्वान्धार्तराष्ट्रा��्पराङ्मुखान्
+दुर्योधनो महाराज नासीत्तत्र पराङ्मुखः
+तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम्
+महता शरवर्षेण सोऽभ्यवर्षदरिंदमः
+अचिन्त्य शरवर्षं तु गन्धर्वास्तस्य तं रथम्
+दुर्योधनं जिघांसन्तः समन्तात्पर्यवारयन्
+युगमीषां वरूथं च तथैव ध्वजसारथी
+अश्वांस्त्रिवेणुं तल्पं च तिलशोऽभ्यहनन्रथम्
+दुर्योधनं चित्रसेनो विरथं पतितं भुवि
+अभिद्रुत्य महाबाहुर्जीवग्राहमथाग्रहीत्
+तस्मिन्गृहीते राजेन्द्र स्थितं दुःशासनं रथे
+पर्यगृह्णन्त गन्धर्वाः परिवार्य समन्ततः
+विविंशतिं चित्रसेनमादायान्ये प्रदुद्रुवुः
+विन्दानुविन्दावपरे राजदारांश्च सर्वशः
+सैन्यास्तु धार्तराष्ट्रस्य गन्धर्वैः समभिद्रुताः
+पूर्वं प्रभग्नैः सहिताः पाण्डवानभ्ययुस्तदा
+शकटापणवेश्याश्च यानयुग्यं च सर्वशः
+शरणं पाण्डवाञ्जग्मुर्ह्रियमाणे महीपतौ
+प्रियदर्शनो महाबाहुर्धार्तराष्ट्रो महाबलः
+गन्धर्वैर्ह्रियते राजा पार्थास्तमनुधावत
+दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुर्जयस्तथा
+बद्ध्वा ह्रियन्ते गन्धर्वै राजदाराश्च सर्वशः
+इति दुर्योधनामात्याः क्रोशन्तो राजगृद्धिनः
+आर्ता दीनस्वराः सर्वे युधिष्ठिरमुपागमन्
+तांस्तथा व्यथितान्दीनान्भिक्षमाणान्युधिष्ठिरम्
+वृद्धान्दुर्योधनामात्यान्भीमसेनोऽभ्यभाषत
+अन्यथा वर्तमानानामर्थो जातोऽयमन्यथा
+अस्माभिर्यदनुष्ठेयं गन्धर्वैस्तदनुष्ठितम्
+दुर्मन्त्रितमिदं तात राज्ञो दुर्द्यूतदेविनः
+द्वेष्टारमन्ये क्लीबस्य पातयन्तीति नः श्रुतम्
+तदिदं कृतं नः प्रत्यक्षं गन्धर्वैरतिमानुषम्
+दिष्ट्या लोके पुमानस्ति कश्चिदस्मत्प्रिये स्थितः
+येनास्माकं हृतो भार आसीनानां सुखावहः
+शीतवातातपसहांस्तपसा चैव कर्शितान्
+समस्थो विषमस्थान्हि द्रष्टुमिच्छति दुर्मतिः
+अधर्मचारिणस्तस्य कौरव्यस्य दुरात्मनः
+ये शीलमनुवर्तन्ते ते पश्यन्ति पराभवम्
+अधर्मो हि कृतस्तेन येनैतदुपशिक्षितम्
+अनृशंसास्तु कौन्तेयास्तस्याध्यक्षान्ब्रवीमि वः
+एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं भीमसेनममर्षणम्
+न कालः परुषस्यायमिति राजाभ्यभाषत
+युधिष्ठिर उवाच
+अस्मानभिगतांस्तात भयार्ताञ्शरणैषिणः
+कौरवान्विषमप्राप्तान्कथं ब्रूयास्त्वमीदृशम्
+भवन्ति भेदा ज्ञातीनां कलहाश्च वृकोदर
+प्रसक्तानि च वैराणि ज्ञातिधर्मो न नश्यति
+यदा तु कश्चिज्ज्ञातीनां बाह्यः प्रार्थयते कुलम्
+न मर्षयन्ति तत्सन्तो बाह्येनाभिप्रमर्षणम्
+जानाति ह्येष दुर्बुद्धिरस्मानिह चिरोषितान्
+स एष परिभूयास्मानकार्षीदिदमप्रियम्
+दुर्योधनस्य ग्रहणाद्गन्धर्वेण बलाद्रणे
+स्त्रीणां बाह्याभिमर्शाच्च हतं भवति नः कुलम्
+शरणं च प्रपन्नानां त्राणार्थं च कुलस्य नः
+उत्तिष्ठध्वं नरव्याघ्राः सज्जीभवत माचिरम्
+अर्जुनश्च यमौ चैव त्वं च भीमापराजितः
+मोक्षयध्वं धार्तराष्ट्रं ह्रियमाणं सुयोधनम्
+एते रथा नरव्याघ्राः सर्वशस्त्रसमन्विताः
+इन्द्रसेनादिभिः सूतैः संयताः कनकध्वजाः
+एतानास्थाय वै तात गन्धर्वान्योद्धुमाहवे
+सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वमतन्द्रिताः
+य एव कश्चिद्राजन्यः शरणार्थमिहागतम्
+परं शक्त्याभिरक्षेत किं पुनस्त्वं वृकोदर
+क इहान्यो भवेत्त्राणमभिधावेति चोदितः
+प्राञ्जलिं शरणापन्नं दृष्ट्वा शत्रुमपि ध्रुवम्
+वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च पाण्डव
+शत्रोश्च मोक्षणं क्लेशात्त्रीणि चैकं च तत्समम्
+किं ह्यभ्यधिकमेतस्माद्यदापन्नः सुयोधनः
+त्वद्बाहुबलमाश्रित्य जीवितं परिमार्गति
+स्वयमेव प्रधावेयं यदि न स्याद्वृकोदर
+विततोऽयं क्रतुर्वीर न हि मेऽत्र विचारणा
+साम्नैव तु यथा भीम मोक्षयेथाः सुयोधनम्
+तथा सर्वैरुपायैस्त्वं यतेथाः कुरुनन्दन
+न साम्ना प्रतिपद्येत यदि गन्धर्वराडसौ
+पराक्रमेण मृदुना मोक्षयेथाः सुयोधनम्
+अथासौ मृदुयुद्धेन न मुञ्चेद्भीम कौरवान्
+सर्वोपायैर्विमोच्यास्ते निगृह्य परिपन्थिनः
+एतावद्धि मया शक्यं संदेष्टुं वै वृकोदर
+वैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत
+वैशंपायन उवाच
+अजातशत्रोर्वचनं तच्छ्रुत्वा तु धनंजयः
+प्रतिजज्ञे गुरोर्वाक्यं कौरवाणां विमोक्षणम्
+अर्जुन उवाच
+यदि साम्ना न मोक्ष्यन्ति गन्धर्वा धृतराष्ट्रजान्
+अद्य गन्धर्वराजस्य भूमिः पास्यति शोणितम्
+वैशंपायन उवाच
+अर्जुनस्य तु तां श्रुत्वा प्रतिज्ञां सत्यवादिनः
+कौरवाणां तदा राजन्पुनः प्रत्यागतं मनः
+वैशंपायन उवाच
+युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा भीमसेनपुरोगमाः
+प्रहृष्टवदनाः सर्वे समुत्तस्थुर्नरर्षभाः
+अभेद्यानि ततः सर्वे समनह्यन्त भारत
+जाम्बूनदविचित्राणि कवचानि महारथाः
+ते दंशिता रथैः सर्वे ध्वजिनः सशरासनाः
+पाण्डवाः प्र��्यदृश्यन्त ज्वलिता इव पावकाः
+तान्रथान्साधु संपन्नान्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः
+आस्थाय रथशार्दूलाः शीघ्रमेव ययुस्ततः
+ततः कौरवसैन्यानां प्रादुरासीन्महास्वनः
+प्रयातान्सहितान्दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रान्महारथान्
+जितकाशिनश्च खचरास्त्वरिताश्च महारथाः
+क्षणेनैव वने तस्मिन्समाजग्मुरभीतवत्
+न्यवर्तन्त ततः सर्वे गन्धर्वा जितकाशिनः
+दृष्ट्वा रथगतान्वीरान्पाण्डवांश्चतुरो रणे
+तांस्तु विभ्राजतो दृष्ट्वा लोकपालानिवोद्यतान्
+व्यूढानीका व्यतिष्ठन्त गन्धमादनवासिनः
+राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः
+क्रमेण मृदुना युद्धमुपक्रामन्त भारत
+न तु गन्धर्वराजस्य सैनिका मन्दचेतसः
+शक्यन्ते मृदुना श्रेयः प्रतिपादयितुं तदा
+ततस्तान्युधि दुर्धर्षः सव्यसाची परंतपः
+सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमुवाच खचरान्रणे
+नैतद्गन्धर्वराजस्य युक्तं कर्म जुगुप्सितम्
+परदाराभिमर्शश्च मानुषैश्च समागमः
+उत्सृजध्वं महावीर्यान्धृतराष्ट्रसुतानिमान्
+दारांश्चैषां विमुञ्चध्वं धर्मराजस्य शासनात्
+एवमुक्तास्तु गन्धर्वाः पाण्डवेन यशस्विना
+उत्स्मयन्तस्तदा पार्थमिदं वचनमब्रुवन्
+एकस्यैव वयं तात कुर्याम वचनं भुवि
+यस्य शासनमाज्ञाय चराम विगतज्वराः
+तेनैकेन यथादिष्टं तथा वर्ताम भारत
+न शास्ता विद्यतेऽस्माकमन्यस्तस्मात्सुरेश्वरात्
+एवमुक्तस्तु गन्धर्वैः कुन्तीपुत्रो धनंजयः
+गन्धर्वान्पुनरेवेदं वचनं प्रत्यभाषत
+यदि साम्ना न मोक्षध्वं गन्धर्वा धृतराष्ट्रजम्
+मोक्षयिष्यामि विक्रम्य स्वयमेव सुयोधनम्
+एवमुक्त्वा ततः पार्थः सव्यसाची धनंजयः
+ससर्ज निशितान्बाणान्खचरान्खचरान्प्रति
+तथैव शरवर्षेण गन्धर्वास्ते बलोत्कटाः
+पाण्डवानभ्यवर्तन्त पाण्डवाश्च दिवौकसः
+ततः सुतुमुलं युद्धं गन्धर्वाणां तरस्विनाम्
+बभूव भीमवेगानां पाण्डवानां च भारत
+वैशंपायन उवाच
+ततो दिव्यास्त्रसंपन्ना गन्धर्वा हेममालिनः
+विसृजन्तः शरान्दीप्तान्समन्तात्पर्यवारयन्
+चत्वारः पाण्डवा वीरा गन्धर्वाश्च सहस्रशः
+रणे संन्यपतन्राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्
+यथा कर्णस्य च रथो धार्तराष्ट्रस्य चोभयोः
+गन्धर्वैः शतशश्छिन्नौ तथा तेषां प्रचक्रिरे
+तान्समापततो राजन्गन्धर्वाञ्शतशो रणे
+प्रत्यगृह्णन्नरव्याघ्राः शरवर्षैरनेकशः
+अवकीर्यम���णाः खगमाः शरवर्षैः समन्ततः
+न शेकुः पाण्डुपुत्राणां समीपे परिवर्तितुम्
+अभिक्रुद्धानभिप्रेक्ष्य गन्धर्वानर्जुनस्तदा
+लक्षयित्वाथ दिव्यानि महास्त्राण्युपचक्रमे
+सहस्राणां सहस्रं स प्राहिणोद्यमसादनम्
+आग्नेयेनार्जुनः संख्ये गन्धर्वाणां बलोत्कटः
+तथा भीमो महेष्वासः संयुगे बलिनां वरः
+गन्धर्वाञ्शतशो राजञ्जघान निशितैः शरैः
+माद्रीपुत्रावपि तथा युध्यमानौ बलोत्कटौ
+परिगृह्याग्रतो राजञ्जघ्नतुः शतशः परान्
+ते वध्यमाना गन्धर्वा दिव्यैरस्त्रैर्महात्मभिः
+उत्पेतुः खमुपादाय धृतराष्ट्रसुतांस्ततः
+तानुत्पतिष्णून्बुद्ध्वा तु कुन्तीपुत्रो धनंजयः
+महता शरजालेन समन्तात्पर्यवारयत्
+ते बद्धाः शरजालेन शकुन्ता इव पञ्जरे
+ववर्षुरर्जुनं क्रोधाद्गदाशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः
+गदाशक्त्यसिवृष्टीस्ता निहत्य स महास्त्रवित्
+गात्राणि चाहनद्भल्लैर्गन्धर्वाणां धनंजयः
+शिरोभिः प्रपतद्भिश्च चरणैर्बाहुभिस्तथा
+अश्मवृष्टिरिवाभाति परेषामभवद्भयम्
+ते वध्यमाना गन्धर्वाः पाण्डवेन महात्मना
+भूमिष्ठमन्तरिक्षस्थाः शरवर्षैरवाकिरन्
+तेषां तु शरवर्षाणि सव्यसाची परंतपः
+अस्त्रैः संवार्य तेजस्वी गन्धर्वान्प्रत्यविध्यत
+स्थूणाकर्णेन्द्रजालं च सौरं चापि तथार्जुनः
+आग्नेयं चापि सौम्यं च ससर्ज कुरुनन्दनः
+ते दह्यमाना गन्धर्वाः कुन्तीपुत्रस्य सायकैः
+दैतेया इव शक्रेण विषादमगमन्परम्
+ऊर्ध्वमाक्रममाणाश्च शरजालेन वारिताः
+विसर्पमाणा भल्लैश्च वार्यन्ते सव्यसाचिना
+गन्धर्वांस्त्रासितान्दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रेण धीमता
+चित्रसेनो गदां गृह्य सव्यसाचिनमाद्रवत्
+तस्याभिपततस्तूर्णं गदाहस्तस्य संयुगे
+गदां सर्वायसीं पार्थः शरैश्चिच्छेद सप्तधा
+स गदां बहुधा दृष्ट्वा कृत्तां बाणैस्तरस्विना
+संवृत्य विद्ययात्मानं योधयामास पाण्डवम्
+अस्त्राणि तस्य दिव्यानि योधयामास खे स्थितः
+गन्धर्वराजो बलवान्माययान्तर्हितस्तदा
+अन्तर्हितं समालक्ष्य प्रहरन्तमथार्जुनः
+ताडयामास खचरैर्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः
+अन्तर्धानवधं चास्य चक्रे क्रुद्धोऽर्जुनस्तदा
+शब्दवेध्यमुपाश्रित्य बहुरूपो धनंजयः
+स वध्यमानस्तैरस्त्रैरर्जुनेन महात्मना
+अथास्य दर्शयामास तदात्मानं प्रियः सखा
+चित्रसेनमथालक्ष्य सखायं युधि दुर्बलम्
+संजहारास्त्रमथ तत्प्रसृष्टं पाण्डवर्षभः
+दृष्ट्वा तु पाण्डवाः सर्वे संहृतास्त्रं धनंजयम्
+संजह्रुः प्रद्रुतानश्वाञ्शरवेगान्धनूंषि च
+चित्रसेनश्च भीमश्च सव्यसाची यमावपि
+पृष्ट्वा कौशलमन्योन्यं रथेष्वेवावतस्थिरे
+वैशंपायन उवाच
+ततोऽर्जुनश्चित्रसेनं प्रहसन्निदमब्रवीत्
+मध्ये गन्धर्वसैन्यानां महेष्वासो महाद्युतिः
+किं ते व्यवसितं वीर कौरवाणां विनिग्रहे
+किमर्थं च सदारोऽयं निगृहीतः सुयोधनः
+चित्रसेन उवाच
+विदितोऽयमभिप्रायस्तत्रस्थेन महात्मना
+दुर्योधनस्य पापस्य कर्णस्य च धनंजय
+वनस्थान्भवतो ज्ञात्वा क्लिश्यमानाननर्हवत्
+इमेऽवहसितुं प्राप्ता द्रौपदीं च यशस्विनीम्
+ज्ञात्वा चिकीर्षितं चैषां मामुवाच सुरेश्वरः
+गच्छ दुर्योधनं बद्ध्वा सामात्यं त्वमिहानय
+धनंजयश्च ते रक्ष्यः सह भ्रातृभिराहवे
+स हि प्रियः सखा तुभ्यं शिष्यश्च तव पाण्डवः
+वचनाद्देवराजस्य ततोऽस्मीहागतो द्रुतम्
+अयं दुरात्मा बद्धश्च गमिष्यामि सुरालयम्
+अर्जुन उवाच
+उत्सृज्यतां चित्रसेन भ्रातास्माकं सुयोधनः
+धर्मराजस्य संदेशान्मम चेदिच्छसि प्रियम्
+चित्रसेन उवाच
+पापोऽयं नित्यसंदुष्टो न विमोक्षणमर्हति
+प्रलब्धा धर्मराजस्य कृष्णायाश्च धनंजय
+नेदं चिकीर्षितं तस्य कुन्तीपुत्रो महाव्रतः
+जानाति धर्मराजो हि श्रुत्वा कुरु यथेच्छसि
+वैशंपायन उवाच
+ते सर्व एव राजानमभिजग्मुर्युधिष्ठिरम्
+अभिगम्य च तत्सर्वं शशंसुस्तस्य दुष्कृतम्
+अजातशत्रुस्तच्छ्रुत्वा गन्धर्वस्य वचस्तदा
+मोक्षयामास तान्सर्वान्गन्धर्वान्प्रशशंस च
+दिष्ट्या भवद्भिर्बलिभिः शक्तैः सर्वैर्न हिंसितः
+दुर्वृत्तो धार्तराष्ट्रोऽयं सामात्यज्ञातिबान्धवः
+उपकारो महांस्तात कृतोऽयं मम खेचराः
+कुलं न परिभूतं मे मोक्षेणास्य दुरात्मनः
+आज्ञापयध्वमिष्टानि प्रीयामो दर्शनेन वः
+प्राप्य सर्वानभिप्रायांस्ततो व्रजत माचिरम्
+अनुज्ञातास्तु गन्धर्वाः पाण्डुपुत्रेण धीमता
+सहाप्सरोभिः संहृष्टाश्चित्रसेनमुखा ययुः
+देवराडपि गन्धर्वान्मृतांस्तान्समजीवयत्
+दिव्येनामृतवर्षेण ये हताः कौरवैर्युधि
+ज्ञातींस्तानवमुच्याथ राजदारांश्च सर्वशः
+कृत्वा च दुष्करं कर्म प्रीतियुक्ताश्च पाण्डवाः
+सस्त्रीकुमारैः कुरुभिः पूज्यमाना महारथाः
+बभ्राजिरे महात्मानः कुरुमध्ये यथाग्नयः
+ततो दुर्योधनं मुच्य भ्रातृभिः सहितं तदा
+युधिष्ठिरः सप्रणयमिदं वचनमब्रवीत्
+मा स्म तात पुनः कार्षीरीदृशं साहसं क्वचित्
+न हि साहसकर्तारः सुखमेधन्ति भारत
+स्वस्तिमान्सहितः सर्वैर्भ्रातृभिः कुरुनन्दन
+गृहान्व्रज यथाकामं वैमनस्यं च मा कृथाः
+पाण्डवेनाभ्यनुज्ञातो राजा दुर्योधनस्तदा
+विदीर्यमाणो व्रीडेन जगाम नगरं प्रति
+तस्मिन्गते कौरवेये कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+भ्रातृभिः सहितो वीरः पूज्यमानो द्विजातिभिः
+तपोधनैश्च तैः सर्वैर्वृतः शक्र इवामरैः
+वने द्वैतवने तस्मिन्विजहार मुदा युतः
+जनमेजय उवाच
+शत्रुभिर्जितबद्धस्य पाण्डवैश्च महात्मभिः
+मोक्षितस्य युधा पश्चान्मानस्थस्य दुरात्मनः
+कत्थनस्यावलिप्तस्य गर्वितस्य च नित्यशः
+सदा च पौरुषौदार्यैः पाण्डवानवमन्यतः
+दुर्योधनस्य पापस्य नित्याहंकारवादिनः
+प्रवेशो हास्तिनपुरे दुष्करः प्रतिभाति मे
+तस्य लज्जान्वितस्यैव शोकव्याकुलचेतसः
+प्रवेशं विस्तरेण त्वं वैशंपायन कीर्तय
+वैशंपायन उवाच
+धर्मराजनिसृष्टस्तु धार्तराष्ट्रः सुयोधनः
+लज्जयाधोमुखः सीदन्नुपासर्पत्सुदुःखितः
+स्वपुरं प्रययौ राजा चतुरङ्गबलानुगः
+शोकोपहतया बुद्ध्या चिन्तयानः पराभवम्
+विमुच्य पथि यानानि देशे सुयवसोदके
+संनिविष्टः शुभे रम्ये भूमिभागे यथेप्सितम्
+हस्त्यश्वरथपादातं यथास्थानं न्यवेशयत्
+अथोपविष्टं राजानं पर्यङ्के ज्वलनप्रभे
+उपप्लुतं यथा सोमं राहुणा रात्रिसंक्षये
+उपगम्याब्रवीत्कर्णो दुर्योधनमिदं तदा
+दिष्ट्या जीवसि गान्धारे दिष्ट्या नः संगमः पुनः
+दिष्ट्या त्वया जिताश्चैव गन्धर्वाः कामरूपिणः
+दिष्ट्या समग्रान्पश्यामि भ्रातॄंस्ते कुरुनन्दन
+विजिगीषून्रणान्मुक्तान्निर्जितारीन्महारथान्
+अहं त्वभिद्रुतः सर्वैर्गन्धर्वैः पश्यतस्तव
+नाशक्नुवं स्थापयितुं दीर्यमाणां स्ववाहिनीम्
+शरक्षताङ्गश्च भृशं व्यपयातोऽभिपीडितः
+इदं त्वत्यद्भुतं मन्ये यद्युष्मानिह भारत
+अरिष्टानक्षतांश्चापि सदारधनवाहनान्
+विमुक्तान्संप्रपश्यामि तस्माद्युद्धादमानुषात्
+नैतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्पुमान्विद्येत भारत
+यत्कृतं ते महाराज सह भ्रातृभिराहवे
+एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा
+उवाचावाक्शिरा राजन्बाष्पगद्गदया गिरा
+दुर्योधन उवाच
+अजानतस्ते राधेय नाभ्यसूयाम्यहं वचः
+जानासि त्वं जिताञ्शत्रून्गन्धर्वांस्तेजसा मया
+आयोधितास्तु गन्धर्वाः सुचिरं सोदरैर्मम
+मया सह महाबाहो कृतश्चोभयतः क्षयः
+मायाधिकास्त्वयुध्यन्त यदा शूरा वियद्गताः
+तदा नो नसमं युद्धमभवत्सह खेचरैः
+पराजयं च प्राप्ताः स्म रणे बन्धनमेव च
+सभृत्यामात्यपुत्राश्च सदारधनवाहनाः
+उच्चैराकाशमार्गेण ह्रियामस्तैः सुदुःखिताः
+अथ नः सैनिकाः केचिदमात्याश्च महारथान्
+उपगम्याब्रुवन्दीनाः पाण्डवाञ्शरणप्रदान्
+एष दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्रः सहानुजः
+सामात्यदारो ह्रियते गन्धर्वैर्दिवमास्थितैः
+तं मोक्षयत भद्रं वः सहदारं नराधिपम्
+परामर्शो मा भविष्यत्कुरुदारेषु सर्वशः
+एवमुक्ते तु धर्मात्मा ज्येष्ठः पाण्डुसुतस्तदा
+प्रसाद्य सोदरान्सर्वानाज्ञापयत मोक्षणे
+अथागम्य तमुद्देशं पाण्डवाः पुरुषर्षभाः
+सान्त्वपूर्वमयाचन्त शक्ताः सन्तो महारथाः
+यदा चास्मान्न मुमुचुर्गन्धर्वाः सान्त्विता अपि
+ततोऽर्जुनश्च भीमश्च यमजौ च बलोत्कटौ
+मुमुचुः शरवर्षाणि गन्धर्वान्प्रत्यनेकशः
+अथ सर्वे रणं मुक्त्वा प्रयाताः खचरा दिवम्
+अस्मानेवाभिकर्षन्तो दीनान्मुदितमानसाः
+ततः समन्तात्पश्यामि शरजालेन वेष्टितम्
+अमानुषाणि चास्त्राणि प्रयुञ्जानं धनंजयम्
+समावृता दिशो दृष्ट्वा पाण्डवेन शितैः शरैः
+धनंजयसखात्मानं दर्शयामास वै तदा
+चित्रसेनः पाण्डवेन समाश्लिष्य परंतपः
+कुशलं परिपप्रच्छ तैः पृष्टश्चाप्यनामयम्
+ते समेत्य तथान्योन्यं संनाहान्विप्रमुच्य च
+एकीभूतास्ततो वीरा गन्धर्वाः सह पाण्डवैः
+अपूजयेतामन्योन्यं चित्रसेनधनंजयौ
+दुर्योधन उवाच
+चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्नर्जुनस्तदा
+इदं वचनमक्लीबमब्रवीत्परवीरहा
+भ्रातॄनर्हसि नो वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम
+अनर्हा धर्षणं हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु
+एवमुक्तस्तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना
+उवाच यत्कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः
+द्रष्टारः स्म सुखाद्धीनान्सदारान्पाण्डवानिति
+तस्मिन्नुच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्यथ
+भूमेर्विवरमन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयान्वितः
+युधिष्ठिरमथागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैः
+अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश्चास्मान्न्यवेदयन्
+स्त्रीसमक्षमहं दीनो बद्धः शत्रुवशं ग���ः
+युधिष्ठिरस्योपहृतः किं नु दुःखमतः परम्
+ये मे निराकृता नित्यं रिपुर्येषामहं सदा
+तैर्मोक्षितोऽहं दुर्बुद्धिर्दत्तं तैर्जीवितं च मे
+प्राप्तः स्यां यद्यहं वीर वधं तस्मिन्महारणे
+श्रेयस्तद्भविता मह्यमेवंभूतं न जीवितम्
+भवेद्यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात्
+प्राप्ताश्च लोकाः पुण्याः स्युर्महेन्द्रसदनेऽक्षयाः
+यत्त्वद्य मे व्यवसितं तच्छृणुध्वं नरर्षभाः
+इह प्रायमुपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान्
+भ्रातरश्चैव मे सर्वे प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति
+कर्णप्रभृतयश्चैव सुहृदो बान्धवाश्च ये
+दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति
+न ह्यहं प्रतियास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः
+शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत्तथा
+स सुहृच्छोकदो भूत्वा शत्रूणां हर्षवर्धनः
+वारणाह्वयमासाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम्
+भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिर्विदुरः संजयस्तथा
+बाह्लीकः सोमदत्तश्च ये चान्ये वृद्धसंमताः
+ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश्च तथोदासीनवृत्तयः
+किं मां वक्ष्यन्ति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहम्
+रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि
+आत्मदोषात्परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तानहम्
+दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च
+तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः
+अहो बत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम्
+स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद्येन प्राप्तोऽस्मि संशयम्
+तस्मात्प्रायमुपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्
+चेतयानो हि को जीवेत्कृच्छ्राच्छत्रुभिरुद्धृतः
+शत्रुभिश्चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः
+पाण्डवैर्विक्रमाढ्यैश्च सावमानमवेक्षितः
+वैशंपायन उवाच
+एवं चिन्तापरिगतो दुःशासनमथाब्रवीत्
+दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत
+प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिषेकं नृपो भव
+प्रशाधि पृथिवीं स्फीतां कर्णसौबलपालिताम्
+भ्रातॄन्पालय विस्रब्धं मरुतो वृत्रहा यथा
+बान्धवास्त्वोपजीवन्तु देवा इव शतक्रतुम्
+ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्चाप्रमादतः
+बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गतिः सदा
+ज्ञातींश्चाप्यनुपश्येथा विष्णुर्देवगणानिव
+गुरवः पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम्
+नन्दयन्सुहृदः सर्वाञ्शात्रवांश्चावभर्त्सयन्
+कण्ठे चैनं परिष्वज्य गम्यतामित्युवाच ह
+तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनो दुःशासनो���ब्रवीत्
+अश्रुकण्ठः सुदुःखार्तः प्राञ्जलिः प्रणिपत्य च
+सगद्गदमिदं वाक्यं भ्रातरं ज्येष्ठमात्मनः
+प्रसीदेत्यपतद्भूमौ दूयमानेन चेतसा
+दुःखितः पादयोस्तस्य नेत्रजं जलमुत्सृजन्
+उक्तवांश्च नरव्याघ्रो नैतदेवं भविष्यति
+विदीर्येत्सनगा भूमिर्द्यौश्चापि शकलीभवेत्
+रविरात्मप्रभां जह्यात्सोमः शीतांशुतां त्यजेत्
+वायुः शैघ्र्यमथो जह्याद्धिमवांश्च परिव्रजेत्
+शुष्येत्तोयं समुद्रेषु वह्निरप्युष्णतां त्यजेत्
+न चाहं त्वदृते राजन्प्रशासेयं वसुंधराम्
+पुनः पुनः प्रसीदेति वाक्यं चेदमुवाच ह
+त्वमेव नः कुले राजा भविष्यसि शतं समाः
+एवमुक्त्वा स राजेन्द्र सस्वनं प्ररुरोद ह
+पादौ संगृह्य मानार्हौ भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत
+तथा तौ दुःखितौ दृष्ट्वा दुःशासनसुयोधनौ
+अभिगम्य व्यथाविष्टः कर्णस्तौ प्रत्यभाषत
+विषीदथः किं कौरव्यौ बालिश्यात्प्राकृताविव
+न शोकः शोचमानस्य विनिवर्तेत कस्यचित्
+यदा च शोचतः शोको व्यसनं नापकर्षति
+सामर्थ्यं किं त्वतः शोके शोचमानौ प्रपश्यथः
+धृतिं गृह्णीत मा शत्रूञ्शोचन्तौ नन्दयिष्यथः
+कर्तव्यं हि कृतं राजन्पाण्डवैस्तव मोक्षणम्
+नित्यमेव प्रियं कार्यं राज्ञो विषयवासिभिः
+पाल्यमानास्त्वया ते हि निवसन्ति गतज्वराः
+नार्हस्येवंगते मन्युं कर्तुं प्राकृतवद्यथा
+विषण्णास्तव सोदर्यास्त्वयि प्रायं समास्थिते
+उत्तिष्ठ व्रज भद्रं ते समाश्वासय सोदरान्
+राजन्नद्यावगच्छामि तवेह लघुसत्त्वताम्
+किमत्र चित्रं यद्वीर मोक्षितः पाण्डवैरसि
+सद्यो वशं समापन्नः शत्रूणां शत्रुकर्शन
+सेनाजीवैश्च कौरव्य तथा विषयवासिभिः
+अज्ञातैर्यदि वा ज्ञातैः कर्तव्यं नृपतेः प्रियम्
+प्रायः प्रधानाः पुरुषाः क्षोभयन्त्यरिवाहिनीम्
+निगृह्यन्ते च युद्धेषु मोक्ष्यन्ते च स्वसैनिकैः
+सेनाजीवाश्च ये राज्ञां विषये सन्ति मानवाः
+तैः संगम्य नृपार्थाय यतितव्यं यथातथम्
+यद्येवं पाण्डवै राजन्भवद्विषयवासिभिः
+यदृच्छया मोक्षितोऽद्य तत्र का परिदेवना
+न चैतत्साधु यद्राजन्पाण्डवास्त्वां नृपोत्तम
+स्वसेनया संप्रयान्तं नानुयान्ति स्म पृष्ठतः
+शूराश्च बलवन्तश्च संयुगेष्वपलायिनः
+भवतस्ते सभायां वै प्रेष्यतां पूर्वमागताः
+पाण्डवेयानि रत्नानि त्वमद्याप्युपभुञ्जसे
+सत्त्वस्थान्पाण्डवान्पश्य न ते ��्रायमुपाविशन्
+उत्तिष्ठ राजन्भद्रं ते न चिन्तां कर्तुमर्हसि
+अवश्यमेव नृपते राज्ञो विषयवासिभिः
+प्रियाण्याचरितव्यानि तत्र का परिदेवना
+मद्वाक्यमेतद्राजेन्द्र यद्येवं न करिष्यसि
+स्थास्यामीह भवत्पादौ शुश्रूषन्नरिमर्दन
+नोत्सहे जीवितुमहं त्वद्विहीनो नरर्षभ
+प्रायोपविष्टस्तु नृप राज्ञां हास्यो भविष्यसि
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा
+नैवोत्थातुं मनश्चक्रे स्वर्गाय कृतनिश्चयः
+वैशंपायन उवाच
+प्रायोपविष्टं राजानं दुर्योधनममर्षणम्
+उवाच सान्त्वयन्राजञ्शकुनिः सौबलस्तदा
+सम्यगुक्तं हि कर्णेन तच्छ्रुतं कौरव त्वया
+मयाहृतां श्रियं स्फीतां मोहात्समपहाय किम्
+त्वमबुद्ध्या नृपवर प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छसि
+अद्य चाप्यवगच्छामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया
+यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति
+स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रमाममिवाम्भसि
+अतिभीरुमतिक्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम्
+व्यसनाद्विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं श्रियः
+सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत्
+मा कृतं शोभनं पार्थैः शोकमालम्ब्य नाशय
+यत्र हर्षस्त्वया कार्यः सत्कर्तव्याश्च पाण्डवाः
+तत्र शोचसि राजेन्द्र विपरीतमिदं तव
+प्रसीद मा त्यजात्मानं तुष्टश्च सुकृतं स्मर
+प्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्ममवाप्नुहि
+क्रियामेतां समाज्ञाय कृतघ्नो न भविष्यसि
+सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्थाप्य चैव तान्
+पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां ततः सुखमवाप्नुहि
+शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा दुःशासनमवेक्ष्य च
+पादयोः पतितं वीरं विक्लवं भ्रातृसौहृदात्
+बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनमरिंदमम्
+उत्थाप्य संपरिष्वज्य प्रीत्याजिघ्रत मूर्धनि
+कर्णसौबलयोश्चापि संस्मृत्य वचनान्यसौ
+निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस्तदा
+व्रीडयाभिपरीतात्मा नैराश्यमगमत्परम्
+सुहृदां चैव तच्छ्रुत्वा समन्युरिदमब्रवीत्
+न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया
+नैव भोगैश्च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत
+निश्चितेयं मम मतिः स्थिता प्रायोपवेशने
+गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश्च गुरवो मम
+त एवमुक्ताः प्रत्यूचू राजानमरिमर्दनम्
+या गतिस्तव राजेन्द्र सास्माकमपि भारत
+कथं वा संप्रवेक्ष्यामस्त्वद्विहीनाः पुरं वयम्
+स सुहृद्भिरमात्यैश्च भ्रात���भिः स्वजनेन च
+बहुप्रकारमप्युक्तो निश्चयान्न व्यचाल्यत
+दर्भप्रस्तरमास्तीर्य निश्चयाद्धृतराष्ट्रजः
+संस्पृश्यापः शुचिर्भूत्वा भूतलं समुपाश्रितः
+कुशचीराम्बरधरः परं नियममास्थितः
+वाग्यतो राजशार्दूलः स स्वर्गगतिकाङ्क्षया
+मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिष्क्रियाः
+अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेयदानवाः
+पातालवासिनो रौद्राः पूर्वं देवैर्विनिर्जिताः
+ते स्वपक्षक्षयं तं तु ज्ञात्वा दुर्योधनस्य वै
+आह्वानाय तदा चक्रुः कर्म वैतानसंभवम्
+बृहस्पत्युशनोक्तैश्च मन्त्रैर्मन्त्रविशारदाः
+अथर्ववेदप्रोक्तैश्च याश्चोपनिषदि क्रियाः
+मन्त्रजप्यसमायुक्तास्तास्तदा समवर्तयन्
+जुह्वत्यग्नौ हविः क्षीरं मन्त्रवत्सुसमाहिताः
+ब्राह्मणा वेदवेदाङ्गपारगाः सुदृढव्रताः
+कर्मसिद्धौ तदा तत्र जृम्भमाणा महाद्भुता
+कृत्या समुत्थिता राजन्किं करोमीति चाब्रवीत्
+आहुर्दैत्याश्च तां तत्र सुप्रीतेनान्तरात्मना
+प्रायोपविष्टं राजानं धार्तराष्ट्रमिहानय
+तथेति च प्रतिश्रुत्य सा कृत्या प्रययौ तदा
+निमेषादगमच्चापि यत्र राजा सुयोधनः
+समादाय च राजानं प्रविवेश रसातलम्
+दानवानां मुहूर्ताच्च तमानीतं न्यवेदयत्
+तमानीतं नृपं दृष्ट्वा रात्रौ संहत्य दानवाः
+प्रहृष्टमनसः सर्वे किंचिदुत्फुल्ललोचनाः
+साभिमानमिदं वाक्यं दुर्योधनमथाब्रुवन्
+दानवा ऊचुः
+भोः सुयोधन राजेन्द्र भरतानां कुलोद्वह
+शूरैः परिवृतो नित्यं तथैव च महात्मभिः
+अकार्षीः साहसमिदं कस्मात्प्रायोपवेशनम्
+आत्मत्यागी ह्यवाग्याति वाच्यतां चायशस्करीम्
+न हि कार्यविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु
+मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः
+नियच्छैतां मतिं राजन्धर्मार्थसुखनाशिनीम्
+यशःप्रतापधैर्यघ्नीं शत्रूणां हर्षवर्धनीम्
+श्रूयतां च प्रभो तत्त्वं दिव्यतां चात्मनो नृप
+निर्माणं च शरीरस्य ततो धैर्यमवाप्नुहि
+पुरा त्वं तपसास्माभिर्लब्धो देवान्महेश्वरात्
+पूर्वकायश्च सर्वस्ते निर्मितो वज्रसंचयैः
+अस्त्रैरभेद्यः शस्त्रैश्चाप्यधःकायश्च तेऽनघ
+कृतः पुष्पमयो देव्या रूपतः स्त्रीमनोहरः
+एवमीश्वरसंयुक्तस्तव देहो नृपोत्तम
+देव्या च राजशार्दूल दिव्यस्त्वं हि न मानुषः
+क्षत्रियाश्च महावीर्या भगदत्तपुरोगमाः
+दिव्यास्त्रविदुषः शूराः क्षप��िष्यन्ति ते रिपून्
+तदलं ते विषादेन भयं तव न विद्यते
+साह्यार्थं च हि ते वीराः संभूता भुवि दानवाः
+भीष्मद्रोणकृपादींश्च प्रवेक्ष्यन्त्यपरेऽसुराः
+यैराविष्टा घृणां त्यक्त्वा योत्स्यन्ते तव वैरिभिः
+नैव पुत्रान्न च भ्रातॄन्न पितॄन्न च बान्धवान्
+नैव शिष्यान्न च ज्ञातीन्न बालान्स्थविरान्न च
+युधि संप्रहरिष्यन्तो मोक्ष्यन्ति कुरुसत्तम
+निःस्नेहा दानवाविष्टाः समाक्रान्तेऽन्तरात्मनि
+प्रहरिष्यन्ति बन्धुभ्यः स्नेहमुत्सृज्य दूरतः
+हृष्टाः पुरुषशार्दूलाः कलुषीकृतमानसाः
+अविज्ञानविमूढाश्च दैवाच्च विधिनिर्मितात्
+व्याभाषमाणाश्चान्योन्यं न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
+सर्वशस्त्रास्त्रमोक्षेण पौरुषे समवस्थिताः
+श्लाघमानाः कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम्
+तेऽपि शक्त्या महात्मानः प्रतियोत्स्यन्ति पाण्डवाः
+वधं चैषां करिष्यन्ति दैवयुक्ता महाबलाः
+दैत्यरक्षोगणाश्चापि संभूताः क्षत्रयोनिषु
+योत्स्यन्ति युधि विक्रम्य शत्रुभिस्तव पार्थिव
+गदाभिर्मुसलैः खड्गैः शस्त्रैरुच्चावचैस्तथा
+यच्च तेऽन्तर्गतं वीर भयमर्जुनसंभवम्
+तत्रापि विहितोऽस्माभिर्वधोपायोऽर्जुनस्य वै
+हतस्य नरकस्यात्मा कर्णमूर्तिमुपाश्रितः
+तद्वैरं संस्मरन्वीर योत्स्यते केशवार्जुनौ
+स ते विक्रमशौण्डीरो रणे पार्थं विजेष्यति
+कर्णः प्रहरतां श्रेष्ठः सर्वांश्चारीन्महारथः
+ज्ञात्वैतच्छद्मना वज्री रक्षार्थं सव्यसाचिनः
+कुण्डले कवचं चैव कर्णस्यापहरिष्यति
+तस्मादस्माभिरप्यत्र दैत्याः शतसहस्रशः
+नियुक्ता राक्षसाश्चैव ये ते संशप्तका इति
+प्रख्यातास्तेऽर्जुनं वीरं निहनिष्यन्ति मा शुचः
+असपत्ना त्वया हीयं भोक्तव्या वसुधा नृप
+मा विषादं नयस्वास्मान्नैतत्त्वय्युपपद्यते
+विनष्टे त्वयि चास्माकं पक्षो हीयेत कौरव
+गच्छ वीर न ते बुद्धिरन्या कार्या कथंचन
+त्वमस्माकं गतिर्नित्यं देवतानां च पाण्डवाः
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्त्वा परिष्वज्य दैत्यास्तं राजकुञ्जरम्
+समाश्वास्य च दुर्धर्षं पुत्रवद्दानवर्षभाः
+स्थिरां कृत्वा बुद्धिमस्य प्रियाण्युक्त्वा च भारत
+गम्यतामित्यनुज्ञाय जयमाप्नुहि चेत्यथ
+तैर्विसृष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत्पुनः
+तमेव देशं यत्रासौ तदा प्रायमुपाविशत्
+प्रतिनिक्षिप्य तं वीरं कृत्या समभिपूज्य च
+अनुज्ञाता च राज्ञा सा तत्रैवान्तरधीयत
+गतायामथ तस्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा
+स्वप्नभूतमिदं सर्वमचिन्तयत भारत
+विजेष्यामि रणे पाण्डूनिति तस्याभवन्मतिः
+कर्णं संशप्तकांश्चैव पार्थस्यामित्रघातिनः
+अमन्यत वधे युक्तान्समर्थांश्च सुयोधनः
+एवमाशा दृढा तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः
+विनिर्जये पाण्डवानामभवद्भरतर्षभ
+कर्णोऽप्याविष्टचित्तात्मा नरकस्यान्तरात्मना
+अर्जुनस्य वधे क्रूरामकरोत्स मतिं तदा
+संशप्तकाश्च ते वीरा राक्षसाविष्टचेतसः
+रजस्तमोभ्यामाक्रान्ताः फल्गुनस्य वधैषिणः
+भीष्मद्रोणकृपाद्याश्च दानवाक्रान्तचेतसः
+न तथा पाण्डुपुत्राणां स्नेहवन्तो विशां पते
+न चाचचक्षे कस्मैचिदेतद्राजा सुयोधनः
+दुर्योधनं निशान्ते च कर्णो वैकर्तनोऽब्रवीत्
+स्मयन्निवाञ्जलिं कृत्वा पार्थिवं हेतुमद्वचः
+न मृतो जयते शत्रूञ्जीवन्भद्राणि पश्यति
+मृतस्य भद्राणि कुतः कौरवेय कुतो जयः
+न कालोऽद्य विषादस्य भयस्य मरणस्य वा
+परिष्वज्याब्रवीच्चैनं भुजाभ्यां स महाभुजः
+उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे कस्माच्छोचसि शत्रुहन्
+शत्रून्प्रताप्य वीर्येण स कथं मर्तुमिच्छसि
+अथ वा ते भयं जातं दृष्ट्वार्जुनपराक्रमम्
+सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणेऽर्जुनम्
+गते त्रयोदशे वर्षे सत्येनायुधमालभे
+आनयिष्याम्यहं पार्थान्वशं तव जनाधिप
+एवमुक्तस्तु कर्णेन दैत्यानां वचनात्तथा
+प्रणिपातेन चान्येषामुदतिष्ठत्सुयोधनः
+दैत्यानां तद्वचः श्रुत्वा हृदि कृत्वा स्थिरां मतिम्
+ततो मनुजशार्दूलो योजयामास वाहिनीम्
+रथनागाश्वकलिलां पदातिजनसंकुलाम्
+गङ्गौघप्रतिमा राजन्प्रयाता सा महाचमूः
+श्वेतच्छत्रैः पताकाभिश्चामरैश्च सुपाण्डुरैः
+रथैर्नागैः पदातैश्च शुशुभेऽतीव संकुला
+व्यपेताभ्रघने काले द्यौरिवाव्यक्तशारदी
+जयाशीर्भिर्द्विजेन्द्रैस्तु स्तूयमानोऽधिराजवत्
+गृह्णन्नञ्जलिमालाश्च धार्तराष्ट्रो जनाधिपः
+सुयोधनो ययावग्रे श्रिया परमया ज्वलन्
+कर्णेन सार्धं राजेन्द्र सौबलेन च देविना
+दुःशासनादयश्चास्य भ्रातरः सर्व एव ते
+भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्लिकः
+रथैर्नानाविधाकारैर्हयैर्गजवरैस्तथा
+प्रयान्तं नृपसिंहं तमनुजग्मुः कुरूद्वहाः
+कालेनाल्पेन राजंस्ते विविशुः स्वपुरं तदा
+जनमेजय उवाच
+वसमानेषु पार्थेषु वने तस्मिन्महात्मसु
+धार्तराष्ट्रा महेष्वासाः किमकुर्वन्त सत्तम
+कर्णो वैकर्तनश्चापि शकुनिश्च महाबलः
+भीष्मद्रोणकृपाश्चैव तन्मे शंसितुमर्हसि
+वैशंपायन उवाच
+एवं गतेषु पार्थेषु विसृष्टे च सुयोधने
+आगते हास्तिनपुरं मोक्षिते पाण्डुनन्दनैः
+भीष्मोऽब्रवीन्महाराज धार्तराष्ट्रमिदं वचः
+उक्तं तात मया पूर्वं गच्छतस्ते तपोवनम्
+गमनं मे न रुचितं तव तन्न कृतं च ते
+ततः प्राप्तं त्वया वीर ग्रहणं शत्रुभिर्बलात्
+मोक्षितश्चासि धर्मज्ञैः पाण्डवैर्न च लज्जसे
+प्रत्यक्षं तव गान्धारे ससैन्यस्य विशां पते
+सूतपुत्रोऽपयाद्भीतो गन्धर्वाणां तदा रणात्
+क्रोशतस्तव राजेन्द्र ससैन्यस्य नृपात्मज
+दृष्टस्ते विक्रमश्चैव पाण्डवानां महात्मनाम्
+कर्णस्य च महाबाहो सूतपुत्रस्य दुर्मतेः
+न चापि पादभाक्कर्णः पाण्डवानां नृपोत्तम
+धनुर्वेदे च शौर्ये च धर्मे वा धर्मवत्सल
+तस्य तेऽहं क्षमं मन्ये पाण्डवैस्तैर्महात्मभिः
+संधिं संधिविदां श्रेष्ठ कुलस्यास्य विवृद्धये
+एवमुक्तस्तु भीष्मेण धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः
+प्रहस्य सहसा राजन्विप्रतस्थे ससौबलः
+तं तु प्रस्थितमाज्ञाय कर्णदुःशासनादयः
+अनुजग्मुर्महेष्वासा धार्तराष्ट्रं महाबलम्
+तांस्तु संप्रस्थितान्दृष्ट्वा भीष्मः कुरुपितामहः
+लज्जया व्रीडितो राजञ्जगाम स्वं निवेशनम्
+गते भीष्मे महाराज धार्तराष्ट्रो जनाधिपः
+पुनरागम्य तं देशममन्त्रयत मन्त्रिभिः
+किमस्माकं भवेच्छ्रेयः किं कार्यमवशिष्यते
+कथं नु सुकृतं च स्यान्मन्त्रयामास भारत
+कर्ण उवाच
+दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि कौरव
+श्रुत्वा च तत्तथा सर्वं कर्तुमर्हस्यरिंदम
+तवाद्य पृथिवी वीर निःसपत्ना नृपोत्तम
+तां पालय यथा शक्रो हतशत्रुर्महामनाः
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्तस्तु कर्णेन कर्णं राजाब्रवीत्पुनः
+न किंचिद्दुर्लभं तस्य यस्य त्वं पुरुषर्षभ
+सहायश्चानुरक्तश्च मदर्थं च समुद्यतः
+अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं वै शृणु यथातथम्
+राजसूयं पाण्डवस्य दृष्ट्वा क्रतुवरं तदा
+मम स्पृहा समुत्पन्ना तां संपादय सूतज
+एवमुक्तस्ततः कर्णो राजानमिदमब्रवीत्
+तवाद्य पृथिवीपाला वश्याः सर्वे नृपोत्तम
+आहूयन्तां द्विजवराः संभाराश्च यथाविधि
+संभ्रियन्तां कुरुश्रेष्ठ यज्ञोपकरणानि च
+ऋत्विजश्च समाहूता यथोक्तं वेदपारगाः
+क्रियां कुर्वन्तु ते राजन्यथाशास्त्रमरिंदम
+बह्वन्नपानसंयुक्तः सुसमृद्धगुणान्वितः
+प्रवर्ततां महायज्ञस्तवापि भरतर्षभ
+एवमुक्तस्तु कर्णेन धार्तराष्ट्रो विशां पते
+पुरोहितं समानाय्य इदं वचनमब्रवीत्
+राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं समाप्तवरदक्षिणम्
+आहर त्वं मम कृते यथान्यायं यथाक्रमम्
+स एवमुक्तो नृपतिमुवाच द्विजपुंगवः
+न स शक्यः क्रतुश्रेष्ठो जीवमाने युधिष्ठिरे
+आहर्तुं कौरवश्रेष्ठ कुले तव नृपोत्तम
+दीर्घायुर्जीवति च वै धृतराष्ट्रः पिता तव
+अतश्चापि विरुद्धस्ते क्रतुरेष नृपोत्तम
+अस्ति त्वन्यन्महत्सत्रं राजसूयसमं प्रभो
+तेन त्वं यज राजेन्द्र शृणु चेदं वचो मम
+य इमे पृथिवीपालाः करदास्तव पार्थिव
+ते करान्संप्रयच्छन्तु सुवर्णं च कृताकृतम्
+तेन ते क्रियतामद्य लाङ्गलं नृपसत्तम
+यज्ञवाटस्य ते भूमिः कृष्यतां तेन भारत
+तत्र यज्ञो नृपश्रेष्ठ प्रभूतान्नः सुसंस्कृतः
+प्रवर्ततां यथान्यायं सर्वतो ह्यनिवारितः
+एष ते वैष्णवो नाम यज्ञः सत्पुरुषोचितः
+एतेन नेष्टवान्कश्चिदृते विष्णुं पुरातनम्
+राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं स्पर्धत्येष महाक्रतुः
+अस्माकं रोचते चैव श्रेयश्च तव भारत
+अविघ्नश्च भवेदेष सफला स्यात्स्पृहा तव
+एवमुक्तस्तु तैर्विप्रैर्धार्तराष्ट्रो महीपतिः
+कर्णं च सौबलं चैव भ्रातॄंश्चैवेदमब्रवीत्
+रोचते मे वचः कृत्स्नं ब्राह्मणानां न संशयः
+रोचते यदि युष्माकं तन्मा प्रब्रूत माचिरम्
+एवमुक्तास्तु ते सर्वे तथेत्यूचुर्नराधिपम्
+संदिदेश ततो राजा व्यापारस्थान्यथाक्रमम्
+हलस्य करणे चापि व्यादिष्टाः सर्वशिल्पिनः
+यथोक्तं च नृपश्रेष्ठ कृतं सर्वं यथाक्रमम्
+वैशंपायन उवाच
+ततस्तु शिल्पिनः सर्वे अमात्यप्रवराश्च ह
+विदुरश्च महाप्राज्ञो धार्तराष्ट्रे न्यवेदयत्
+सज्जं क्रतुवरं राजन्कालप्राप्तं च भारत
+सौवर्णं च कृतं दिव्यं लाङ्गलं सुमहाधनम्
+एतच्छ्रुत्वा नृपश्रेष्ठो धार्तराष्ट्रो विशां पते
+आज्ञापयामास नृपः क्रतुराजप्रवर्तनम्
+ततः प्रववृते यज्ञः प्रभूतान्नः सुसंस्कृतः
+दीक्षितश्चापि गान्धारिर्यथाशास्त्रं यथाक्रमम्
+प्रहृष्टो धृतराष्ट्रोऽभूद्विदुरश्च महायशाः
+भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो गान्धारी च यशस्विनी
+निमन्त्रणार्थं दूतांश्च प्रेषयामास शीघ्रगान्
+पार्थिवानां च राजेन्द्र ब्राह्मणानां तथैव च
+ते प्रयाता यथोद्दिष्टं दूतास्त्वरितवाहनाः
+तत्र कंचित्प्रयातं तु दूतं दुःशासनोऽब्रवीत्
+गच्छ द्वैतवनं शीघ्रं पाण्डवान्पापपूरुषान्
+निमन्त्रय यथान्यायं विप्रांस्तस्मिन्महावने
+स गत्वा पाण्डवावासमुवाचाभिप्रणम्य तान्
+दुर्योधनो महाराज यजते नृपसत्तमः
+स्ववीर्यार्जितमर्थौघमवाप्य कुरुनन्दनः
+तत्र गच्छन्ति राजानो ब्राह्मणाश्च ततस्ततः
+अहं तु प्रेषितो राजन्कौरवेण महात्मना
+आमन्त्रयति वो राजा धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः
+मनोऽभिलषितं राज्ञस्तं क्रतुं द्रष्टुमर्हथ
+ततो युधिष्ठिरो राजा तच्छ्रुत्वा दूतभाषितम्
+अब्रवीन्नृपशार्दूलो दिष्ट्या राजा सुयोधनः
+यजते क्रतुमुख्येन पूर्वेषां कीर्तिवर्धनः
+वयमप्युपयास्यामो न त्विदानीं कथंचन
+समयः परिपाल्यो नो यावद्वर्षं त्रयोदशम्
+श्रुत्वैतद्धर्मराजस्य भीमो वचनमब्रवीत्
+तदा तु नृपतिर्गन्ता धर्मराजो युधिष्ठिरः
+अस्त्रशस्त्रप्रदीप्तेऽग्नौ यदा तं पातयिष्यति
+वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं रणसत्रे नराधिपः
+यदा क्रोधहविर्मोक्ता धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः
+आगन्तारस्तदा स्मेति वाच्यस्ते स सुयोधनः
+शेषास्तु पाण्डवा राजन्नैवोचुः किंचिदप्रियम्
+दूतश्चापि यथावृत्तं धार्तराष्ट्रे न्यवेदयत्
+अथाजग्मुर्नरश्रेष्ठा नानाजनपदेश्वराः
+ब्राह्मणाश्च महाभागा धार्तराष्ट्रपुरं प्रति
+ते त्वर्चिता यथाशास्त्रं यथावर्णं यथाक्रमम्
+मुदा परमया युक्ताः प्रीत्या चापि नरेश्वर
+धृतराष्ट्रोऽपि राजेन्द्र संवृतः सर्वकौरवैः
+हर्षेण महता युक्तो विदुरं प्रत्यभाषत
+यथा सुखी जनः सर्वः क्षत्तः स्यादन्नसंयुतः
+तुष्येच्च यज्ञसदने तथा क्षिप्रं विधीयताम्
+विदुरस्त्वेवमाज्ञप्तः सर्ववर्णानरिंदम
+यथाप्रमाणतो विद्वान्पूजयामास धर्मवित्
+भक्ष्यभोज्यान्नपानेन माल्यैश्चापि सुगन्धिभिः
+वासोभिर्विविधैश्चैव योजयामास हृष्टवत्
+कृत्वा ह्यवभृथं वीरो यथाशास्त्रं यथाक्रमम्
+सान्त्वयित्वा च राजेन्द्रो दत्त्वा च विविधं वसु
+विसर्जयामास नृपान्ब्राह्मणांश्च सहस्रशः
+विसर्जयित्वा स नृपान्भ्रातृभिः परिवारितः
+विवेश हास्तिनपुरं सहितः कर्णसौबलैः
+वैशंपायन उवाच
+प्रविशन्तं महाराज सूतास्तुष्टुवुरच्युतम्
+जनाश्चापि महेष्वासं तुष्टुवू राजसत्तमम्
+लाजैश्चन्दनचूर्णैश्चाप्यवकीर्य जनास्तदा
+ऊचुर्दिष्ट्या नृपाविघ्नात्समाप्तोऽयं क्रतुस्तव
+अपरे त्वब्रुवंस्तत्र वातिकास्तं महीपतिम्
+युधिष्ठिरस्य यज्ञेन न समो ह्येष तु क्रतुः
+नैव तस्य क्रतोरेष कलामर्हति षोडशीम्
+एवं तत्राब्रुवन्केचिद्वातिकास्तं नरेश्वरम्
+सुहृदस्त्वब्रुवंस्तत्र अति सर्वानयं क्रतुः
+ययातिर्नहुषश्चापि मान्धाता भरतस्तथा
+क्रतुमेनं समाहृत्य पूताः सर्वे दिवं गताः
+एता वाचः शुभाः शृण्वन्सुहृदां भरतर्षभ
+प्रविवेश पुरं हृष्टः स्ववेश्म च नराधिपः
+अभिवाद्य ततः पादौ मातापित्रोर्विशां पते
+भीष्मद्रोणकृपाणां च विदुरस्य च धीमतः
+अभिवादितः कनीयोभिर्भ्रातृभिर्भ्रातृवत्सलः
+निषसादासने मुख्ये भ्रातृभिः परिवारितः
+तमुत्थाय महाराज सूतपुत्रोऽब्रवीद्वचः
+दिष्ट्या ते भरतश्रेष्ठ समाप्तोऽयं महाक्रतुः
+हतेषु युधि पार्थेषु राजसूये तथा त्वया
+आहृतेऽहं नरश्रेष्ठ त्वां सभाजयिता पुनः
+तमब्रवीन्महाराजो धार्तराष्ट्रो महायशाः
+सत्यमेतत्त्वया वीर पाण्डवेषु दुरात्मसु
+निहतेषु नरश्रेष्ठ प्राप्ते चापि महाक्रतौ
+राजसूये पुनर्वीर त्वं मां संवर्धयिष्यसि
+एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः कर्णमाश्लिष्य भारत
+राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास कौरवः
+सोऽब्रवीत्सुहृदश्चापि पार्श्वस्थान्नृपसत्तमः
+कदा तु तं क्रतुवरं राजसूयं महाधनम्
+निहत्य पाण्डवान्सर्वानाहरिष्यामि कौरवाः
+तमब्रवीत्तदा कर्णः शृणु मे राजकुञ्जर
+पादौ न धावये तावद्यावन्न निहतोऽर्जुनः
+अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैर्धार्तराष्ट्रैर्महारथैः
+प्रतिज्ञाते फल्गुनस्य वधे कर्णेन संयुगे
+विजितांश्चाप्यमन्यन्त पाण्डवान्धृतराष्ट्रजाः
+दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र विसृज्य नरपुंगवान्
+प्रविवेश गृहं श्रीमान्यथा चैत्ररथं प्रभुः
+तेऽपि सर्वे महेष्वासा जग्मुर्वेश्मानि भारत
+पाण्डवाश्च महेष्वासा दूतवाक्यप्रचोदिताः
+चिन्तयन्तस्तमेवार्थं नालभन्त सुखं क्वचित्
+भूयश्च चारै राजेन्द्र प्रवृत्तिरुपपादिता
+प्रतिज्ञा सूतपुत्रस्य विजयस्य वधं प्रति
+एतच्छ्रुत्वा धर्मसुतः समुद्विग्नो नराधिप
+अभेद्यकवचं मत्वा कर्णमद्भुतविक्रमम्
+अनुस्मरंश्च संक्लेशान्न शान्तिमुपयाति सः
+तस्य चिन्तापरीतस्य बुद्धिर्जज्ञे महात्मनः
+बहुव्यालमृग���कीर्णं त्यक्तुं द्वैतवनं वनम्
+धार्तराष्ट्रोऽपि नृपतिः प्रशशास वसुंधराम्
+भ्रातृभिः सहितो वीरैर्भीष्मद्रोणकृपैस्तथा
+संगम्य सूतपुत्रेण कर्णेनाहवशोभिना
+दुर्योधनः प्रिये नित्यं वर्तमानो महीपतिः
+पूजयामास विप्रेन्द्रान्क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः
+भ्रातॄणां च प्रियं राजन्स चकार परंतपः
+निश्चित्य मनसा वीरो दत्तभुक्तफलं धनम्
+जनमेजय उवाच
+दुर्योधनं मोचयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबलाः
+किमकार्षुर्वने तस्मिंस्तन्ममाख्यातुमर्हसि
+वैशंपायन उवाच
+ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवने मृगाः
+स्वप्नान्ते दर्शयामासुर्बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम्
+तानब्रवीत्स राजेन्द्रो वेपमानान्कृताञ्जलीन्
+ब्रूत यद्वक्तुकामाः स्थ के भवन्तः किमिष्यते
+एवमुक्ताः पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना
+प्रत्यब्रुवन्मृगास्तत्र हतशेषा युधिष्ठिरम्
+वयं मृगा द्वैतवने हतशिष्टाः स्म भारत
+नोत्सीदेम महाराज क्रियतां वासपर्ययः
+भवन्तो भ्रातरः शूराः सर्व एवास्त्रकोविदाः
+कुलान्यल्पावशिष्टानि कृतवन्तो वनौकसाम्
+बीजभूता वयं केचिदवशिष्टा महामते
+विवर्धेमहि राजेन्द्र प्रसादात्ते युधिष्ठिर
+तान्वेपमानान्वित्रस्तान्बीजमात्रावशेषितान्
+मृगान्दृष्ट्वा सुदुःखार्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः
+तांस्तथेत्यब्रवीद्राजा सर्वभूतहिते रतः
+तथ्यं भवन्तो ब्रुवते करिष्यामि च तत्तथा
+इत्येवं प्रतिबुद्धः स रात्र्यन्ते राजसत्तमः
+अब्रवीत्सहितान्भ्रातॄन्दयापन्नो मृगान्प्रति
+उक्तो रात्रौ मृगैरस्मि स्वप्नान्ते हतशेषितैः
+तनुभूताः स्म भद्रं ते दया नः क्रियतामिति
+ते सत्यमाहुः कर्तव्या दयास्माभिर्वनौकसाम्
+साष्टमासं हि नो वर्षं यदेनानुपयुञ्ज्महे
+पुनर्बहुमृगं रम्यं काम्यकं काननोत्तमम्
+मरुभूमेः शिरः ख्यातं तृणबिन्दुसरः प्रति
+तत्रेमा वसतीः शिष्टा विहरन्तो रमेमहि
+ततस्ते पाण्डवाः शीघ्रं प्रययुर्धर्मकोविदाः
+ब्राह्मणैः सहिता राजन्ये च तत्र सहोषिताः
+इन्द्रसेनादिभिश्चैव प्रेष्यैरनुगतास्तदा
+ते यात्वानुसृतैर्मार्गैः स्वन्नैः शुचिजलान्वितैः
+ददृशुः काम्यकं पुण्यमाश्रमं तापसायुतम्
+विविशुस्ते स्म कौरव्या वृता विप्रर्षभैस्तदा
+तद्वनं भरतश्रेष्ठाः स्वर्गं सुकृतिनो यथा
+वैशंपायन उवाच
+वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम्
+वर���षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ
+फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखमुत्तमम्
+प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहुरुत्तमपूरुषाः
+युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम्
+चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखमुत्तमम्
+न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः
+दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि
+संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः
+निःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत्कोपविषं महत्
+अर्जुनो यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी
+स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बली
+युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुःखमनुत्तमम्
+अवशिष्टमल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः
+वपुरन्यदिवाकार्षुरुत्साहामर्षचेष्टितैः
+कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः
+आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः
+तमागतमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
+तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः
+तोषयन्प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दनः
+तानवेक्ष्य कृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः
+महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम्
+युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतां वर
+नातप्ततपसः पुत्र प्राप्नुवन्ति महत्सुखम्
+सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते
+नात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ
+प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया
+उदयास्तमयज्ञो हि न शोचति न हृष्यति
+सुखमापतितं सेवेद्दुःखमापतितं सहेत्
+कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः
+तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्
+नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस्व भारत
+सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः
+अनसूयाविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः
+साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम्
+अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः
+कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः
+इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते
+तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च
+यथाशक्ति प्रयच्छेच्च संपूज्याभिप्रणम्य च
+काले पात्रे च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः
+सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवी
+अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम्
+दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति
+न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम्
+संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः
+भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते
+मान्यान्मानयिता जन्म कुले महति विन्दति
+व्यसनैर्न तु संयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः
+शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा
+प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः
+युधिष्ठिर उवाच
+भगवन्दानधर्माणां तपसो वा महामुने
+किं स्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते
+व्यास उवाच
+दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन
+अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते
+परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं हि महाहवम्
+प्रविशन्ति नरा वीराः समुद्रमटवीं तथा
+कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः
+पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः
+तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करः
+न दुष्करतरं दानात्तस्माद्दानं मतं मम
+विशेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम्
+पात्रे देशे च काले च साधुभ्यः प्रतिपादयेत्
+अन्यायसमुपात्तेन दानधर्मो धनेन यः
+क्रियते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात्
+पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर
+मनसा सुविशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम्
+अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
+व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः
+युधिष्ठिर उवाच
+व्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना
+कस्मै दत्तश्च भगवन्विधिना केन चात्थ मे
+प्रत्यक्षधर्मा भगवान्यस्य तुष्टो हि कर्मभिः
+सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः
+व्यास उवाच
+शिलोञ्छवृत्तिर्धर्मात्मा मुद्गलः संशितव्रतः
+आसीद्राजन्कुरुक्षेत्रे सत्यवागनसूयकः
+अतिथिव्रती क्रियावांश्च कापोतीं वृत्तिमास्थितः
+सत्रमिष्टीकृतं नाम समुपास्ते महातपाः
+सपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव सः
+कपोतवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोणमुपार्जयत्
+दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन्विगतमत्सरः
+देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम्
+तस्येन्द्रः सहितो देवैः साक्षात्त्रिभुवनेश्वरः
+प्रत्यगृह्णान्महाराज भागं पर्वणि पर्वणि
+स पर्वकालं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः
+अतिथिभ्यो ददावन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
+व्रीहिद्रोणस्य तदहो ददतोऽन्नं महात्मनः
+शिष्टं मात्सर्यहीनस्य वर्धत्यतिथिदर्शनात्
+तच्छतान्यपि भुञ्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम्
+मुनेस्त्यागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिमृच्छति
+तं तु शुश्राव धर्मिष्ठं मुद्गलं संश��तव्रतम्
+दुर्वासा नृप दिग्वासास्तमथाभ्याजगाम ह
+बिभ्रच्चानियतं वेषमुन्मत्त इव पाण्डव
+विकचः परुषा वाचो व्याहरन्विविधा मुनिः
+अभिगम्याथ तं विप्रमुवाच मुनिसत्तमः
+अन्नार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां मुनिसत्तम
+स्वागतं तेऽस्त्विति मुनिं मुद्गलः प्रत्यभाषत
+पाद्यमाचमनीयं च प्रतिवेद्यान्नमुत्तमम्
+प्रादात्स तपसोपात्तं क्षुधितायातिथिव्रती
+उन्मत्ताय परां श्रद्धामास्थाय स धृतव्रतः
+ततस्तदन्नं रसवत्स एव क्षुधयान्वितः
+बुभुजे कृत्स्नमुन्मत्तः प्रादात्तस्मै च मुद्गलः
+भुक्त्वा चान्नं ततः सर्वमुच्छिष्टेनात्मनस्ततः
+अथानुलिलिपेऽङ्गानि जगाम च यथागतम्
+एवं द्वितीये संप्राप्ते पर्वकाले मनीषिणः
+आगम्य बुभुजे सर्वमन्नमुञ्छोपजीविनः
+निराहारस्तु स मुनिरुञ्छमार्जयते पुनः
+न चैनं विक्रियां नेतुमशकन्मुद्गलं क्षुधा
+न क्रोधो न च मात्सर्यं नावमानो न संभ्रमः
+सपुत्रदारमुञ्छन्तमाविवेश द्विजोत्तमम्
+तथा तमुञ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम्
+उपतस्थे यथाकालं षट्कृत्वः कृतनिश्चयः
+न चास्य मानसं किंचिद्विकारं ददृशे मुनिः
+शुद्धसत्त्वस्य शुद्धं स ददृशे निर्मलं मनः
+तमुवाच ततः प्रीतः स मुनिर्मुद्गलं तदा
+त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्दाता मात्सर्यवर्जितः
+क्षुद्धर्मसंज्ञां प्रणुदत्यादत्ते धैर्यमेव च
+विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्येव रसान्प्रति
+आहारप्रभवाः प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम्
+मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं निश्चितं तपः
+श्रमेणोपार्जितं त्यक्तुं दुःखं शुद्धेन चेतसा
+तत्सर्वं भवता साधो यथावदुपपादितम्
+प्रीताः स्मोऽनुगृहीताश्च समेत्य भवता सह
+इन्द्रियाभिजयो धैर्यं संविभागो दमः शमः
+दया सत्यं च धर्मश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्
+जितास्ते कर्मभिर्लोकाः प्राप्तोऽसि परमां गतिम्
+अहो दानं विघुष्टं ते सुमहत्स्वर्गवासिभिः
+सशरीरो भवान्गन्ता स्वर्गं सुचरितव्रत
+इत्येवं वदतस्तस्य तदा दुर्वाससो मुनेः
+देवदूतो विमानेन मुद्गलं प्रत्युपस्थितः
+हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना
+कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धवता तथा
+उवाच चैनं विप्रर्षिं विमानं कर्मभिर्जितम्
+समुपारोह संसिद्धिं प्राप्तोऽसि परमां मुने
+तमेवंवादिनमृषिर्देवदूतमुवाच ह
+इच्छामि भवता प्रोक्तान्गुणान्स्वर्गनिवासिना���्
+के गुणास्तत्र वसतां किं तपः कश्च निश्चयः
+स्वर्गे स्वर्गसुखं किं च दोषो वा देवदूतक
+सतां सप्तपदं मित्रमाहुः सन्तः कुलोचिताः
+मित्रतां च पुरस्कृत्य पृच्छामि त्वामहं विभो
+यदत्र तथ्यं पथ्यं च तद्ब्रवीह्यविचारयन्
+श्रुत्वा तथा करिष्यामि व्यवसायं गिरा तव
+देवदूत उवाच
+महर्षेऽकार्यबुद्धिस्त्वं यः स्वर्गसुखमुत्तमम्
+संप्राप्तं बहु मन्तव्यं विमृशस्यबुधो यथा
+उपरिष्टादसौ लोको योऽयं स्वरिति संज्ञितः
+ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद्देवयानचरो मुने
+नातप्ततपसः पुंसो नामहायज्ञयाजिनः
+नानृता नास्तिकाश्चैव तत्र गच्छन्ति मुद्गल
+धर्मात्मानो जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः
+दानधर्मरताः पुंसः शूराश्चाहतलक्षणाः
+तत्र गच्छन्ति कर्माग्र्यं कृत्वा शमदमात्मकम्
+लोकान्पुण्यकृतां ब्रह्मन्सद्भिरासेवितान्नृभिः
+देवाः साध्यास्तथा विश्वे मरुतश्च महर्षिभिः
+यामा धामाश्च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस्तथा
+एषां देवनिकायानां पृथक्पृथगनेकशः
+भास्वन्तः कामसंपन्ना लोकास्तेजोमयाः शुभाः
+त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि योजनानां हिरण्मयः
+मेरुः पर्वतराड्यत्र देवोद्यानानि मुद्गल
+नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम्
+न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न शीतोष्णभयं तथा
+बीभत्समशुभं वापि रोगा वा तत्र केचन
+मनोज्ञाः सर्वतो गन्धाः सुखस्पर्शाश्च सर्वशः
+शब्दाः श्रुतिमनोग्राह्याः सर्वतस्तत्र वै मुने
+न शोको न जरा तत्र नायासपरिदेवने
+ईदृशः स मुने लोकः स्वकर्मफलहेतुकः
+सुकृतैस्तत्र पुरुषाः संभवन्त्यात्मकर्मभिः
+तैजसानि शरीराणि भवन्त्यत्रोपपद्यताम्
+कर्मजान्येव मौद्गल्य न मातृपितृजान्युत
+न च स्वेदो न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रमेव च
+तेषां न च रजो वस्त्रं बाधते तत्र वै मुने
+न म्लायन्ति स्रजस्तेषां दिव्यगन्धा मनोरमाः
+पर्युह्यन्ते विमानैश्च ब्रह्मन्नेवंविधाश्च ते
+ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्सर्यवर्जिताः
+सुखं स्वर्गजितस्तत्र वर्तयन्ति महामुने
+तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुंगव
+उपर्युपरि शक्रस्य लोका दिव्यगुणान्विताः
+पुरस्ताद्ब्रह्मणस्तत्र लोकास्तेजोमयाः शुभाः
+यत्र यान्त्यृषयो ब्रह्मन्पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः
+ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानामपि देवताः
+तेषां लोकाः परतरे तान्यजन्तीह देवताः
+स्वयंप्रभा��्ते भास्वन्तो लोकाः कामदुघाः परे
+न तेषां स्त्रीकृतस्तापो न लोकैश्वर्यमत्सरः
+न वर्तयन्त्याहुतिभिस्ते नाप्यमृतभोजनाः
+तथा दिव्यशरीरास्ते न च विग्रहमूर्तयः
+न सुखे सुखकामाश्च देवदेवाः सनातनाः
+न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा
+जरा मृत्युः कुतस्तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च
+न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने
+देवानामपि मौद्गल्य काङ्क्षिता सा गतिः परा
+दुष्प्रापा परमा सिद्धिरगम्या कामगोचरैः
+त्रयस्त्रिंशदिमे लोकाः शेषा लोका मनीषिभिः
+गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर्दानैर्वा विधिपूर्वकैः
+सेयं दानकृता व्युष्टिरत्र प्राप्ता सुखावहा
+तां भुङ्क्ष्व सुकृतैर्लब्धां तपसा द्योतितप्रभः
+एतत्स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास्तथा
+गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास्ते दोषानपि निबोध मे
+कृतस्य कर्मणस्तत्र भुज्यते यत्फलं दिवि
+न चान्यत्क्रियते कर्म मूलच्छेदेन भुज्यते
+सोऽत्र दोषो मम मतस्तस्यान्ते पतनं च यत्
+सुखव्याप्तमनस्कानां पतनं यच्च मुद्गल
+असंतोषः परीतापो दृष्ट्वा दीप्ततराः श्रियः
+यद्भवत्यवरे स्थाने स्थितानां तच्च दुष्करम्
+संज्ञामोहश्च पततां रजसा च प्रधर्षणम्
+प्रम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषोर्भयम्
+आ ब्रह्मभवनादेते दोषा मौद्गल्य दारुणाः
+नाकलोके सुकृतिनां गुणास्त्वयुतशो नृणाम्
+अयं त्वन्यो गुणः श्रेष्ठश्च्युतानां स्वर्गतो मुने
+शुभानुशययोगेन मनुष्येषूपजायते
+तत्रापि सुमहाभागः सुखभागभिजायते
+न चेत्संबुध्यते तत्र गच्छत्यधमतां ततः
+इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते
+कर्मभूमिरियं ब्रह्मन्फलभूमिरसौ मता
+एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि मुद्गल
+तवानुकम्पया साधो साधु गच्छाम माचिरम्
+व्यास उवाच
+एतच्छ्रुत्वा तु मौद्गल्यो वाक्यं विममृशे धिया
+विमृश्य च मुनिश्रेष्ठो देवदूतमुवाच ह
+देवदूत नमस्तेऽस्तु गच्छ तात यथासुखम्
+महादोषेण मे कार्यं न स्वर्गेण सुखेन वा
+पतनं तन्महद्दुःखं परितापः सुदारुणः
+स्वर्गभाजश्च्यवन्तीह तस्मात्स्वर्गं न कामये
+यत्र गत्वा न शोचन्ति न व्यथन्ति चलन्ति वा
+तदहं स्थानमत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम्
+इत्युक्त्वा स मुनिर्वाक्यं देवदूतं विसृज्य तम्
+शिलोञ्छवृत्तिमुत्सृज्य शममातिष्ठदुत्तमम्
+तुल्यनिन्दास्तुतिर्भूत्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः
+ज्ञानयोगेन शुद्धेन ध्याननित्यो बभूव ह
+ध्यानयोगाद्बलं लब्ध्वा प्राप्य चर्द्धिमनुत्तमाम्
+जगाम शाश्वतीं सिद्धिं परां निर्वाणलक्षणाम्
+तस्मात्त्वमपि कौन्तेय न शोकं कर्तुमर्हसि
+राज्यात्स्फीतात्परिभ्रष्टस्तपसा तदवाप्स्यसि
+सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्
+पर्यायेणोपवर्तन्ते नरं नेमिमरा इव
+पितृपैतामहं राज्यं प्राप्स्यस्यमितविक्रम
+वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं व्येतु ते मानसो ज्वरः
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्त्वा स भगवान्व्यासः पाण्डवनन्दनम्
+जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति
+वैशंपायन उवाच
+तस्मिन्बहुमृगेऽरण्ये रममाणा महारथाः
+काम्यके भरतश्रेष्ठा विजह्रुस्ते यथामराः
+प्रेक्षमाणा बहुविधान्वनोद्देशान्समन्ततः
+यथर्तुकालरम्याश्च वनराजीः सुपुष्पिताः
+पाण्डवा मृगयाशीलाश्चरन्तस्तन्महावनम्
+विजह्रुरिन्द्रप्रतिमाः कंचित्कालमरिंदमाः
+ततस्ते यौगपद्येन ययुः सर्वे चतुर्दिशम्
+मृगयां पुरुषव्याघ्रा ब्राह्मणार्थे परंतपाः
+द्रौपदीमाश्रमे न्यस्य तृणबिन्दोरनुज्ञया
+महर्षेर्दीप्ततपसो धौम्यस्य च पुरोधसः
+ततस्तु राजा सिन्धूनां वार्द्धक्षत्रिर्महायशाः
+विवाहकामः शाल्वेयान्प्रयातः सोऽभवत्तदा
+महता परिबर्हेण राजयोग्येन संवृतः
+राजभिर्बहुभिः सार्धमुपायात्काम्यकं च सः
+तत्रापश्यत्प्रियां भार्यां पाण्डवानां यशस्विनीम्
+तिष्ठन्तीमाश्रमद्वारि द्रौपदीं निर्जने वने
+विभ्राजमानां वपुषा बिभ्रतीं रूपमुत्तमम्
+भ्राजयन्तीं वनोद्देशं नीलाभ्रमिव विद्युतम्
+अप्सरा देवकन्या वा माया वा देवनिर्मिता
+इति कृत्वाञ्जलिं सर्वे ददृशुस्तामनिन्दिताम्
+ततः स राजा सिन्धूनां वार्द्धक्षत्रिर्जयद्रथः
+विस्मितस्तामनिन्द्याङ्गीं दृष्ट्वासीद्धृष्टमानसः
+स कोटिकाश्यं राजानमब्रवीत्काममोहितः
+कस्य त्वेषानवद्याङ्गी यदि वापि न मानुषी
+विवाहार्थो न मे कश्चिदिमां दृष्ट्वातिसुन्दरीम्
+एतामेवाहमादाय गमिष्यामि स्वमालयम्
+गच्छ जानीहि सौम्यैनां कस्य का च कुतोऽपि वा
+किमर्थमागता सुभ्रूरिदं कण्टकितं वनम्
+अपि नाम वरारोहा मामेषा लोकसुन्दरी
+भजेदद्यायतापाङ्गी सुदती तनुमध्यमा
+अप्यहं कृतकामः स्यामिमां प्राप्य वरस्त्रियम्
+गच्छ जानीहि को न्वस्या नाथ इत्येव कोटिक
+स कोटिकाश्यस्तच्छ्रुत्वा रथा��्प्रस्कन्द्य कुण्डली
+उपेत्य पप्रच्छ तदा क्रोष्टा व्याघ्रवधूमिव
+कोटिकाश्य उवाच
+का त्वं कदम्बस्य विनम्य शाखा;मेकाश्रमे तिष्ठसि शोभमाना
+देदीप्यमानाग्निशिखेव नक्तं; दोधूयमाना पवनेन सुभ्रूः
+अतीव रूपेण समन्विता त्वं; न चाप्यरण्येषु बिभेषि किं नु
+देवी नु यक्षी यदि दानवी वा; वराप्सरा दैत्यवराङ्गना वा
+वपुष्मती वोरगराजकन्या; वनेचरी वा क्षणदाचरस्त्री
+यद्येव राज्ञो वरुणस्य पत्नी; यमस्य सोमस्य धनेश्वरस्य
+धातुर्विधातुः सवितुर्विभोर्वा; शक्रस्य वा त्वं सदनात्प्रपन्ना
+न ह्येव नः पृच्छसि ये वयं स्म; न चापि जानीम तवेह नाथम्
+वयं हि मानं तव वर्धयन्तः; पृच्छाम भद्रे प्रभवं प्रभुं च
+आचक्ष्व बन्धूंश्च पतिं कुलं च; तत्त्वेन यच्चेह करोषि कार्यम्
+अहं तु राज्ञः सुरथस्य पुत्रो; यं कोटिकाश्येति विदुर्मनुष्याः
+असौ तु यस्तिष्ठति काञ्चनाङ्गे; रथे हुतोऽग्निश्चयने यथैव
+त्रिगर्तराजः कमलायताक्षि; क्षेमंकरो नाम स एष वीरः
+अस्मात्परस्त्वेष महाधनुष्मा;न्पुत्रः कुणिन्दाधिपतेर्वरिष्ठः
+निरीक्षते त्वां विपुलायतांसः; सुविस्मितः पर्वतवासनित्यः
+असौ तु यः पुष्करिणीसमीपे; श्यामो युवा तिष्ठति दर्शनीयः
+इक्ष्वाकुराज्ञः सुबलस्य पुत्रः; स एष हन्ता द्विषतां सुगात्रि
+यस्यानुयात्रं ध्वजिनः प्रयान्ति; सौवीरका द्वादश राजपुत्राः
+शोणाश्वयुक्तेषु रथेषु सर्वे; मखेषु दीप्ता इव हव्यवाहाः
+अङ्गारकः कुञ्जरगुप्तकश्च; शत्रुंजयः संजयसुप्रवृद्धौ
+प्रभंकरोऽथ भ्रमरो रविश्च; शूरः प्रतापः कुहरश्च नाम
+यं षट्सहस्रा रथिनोऽनुयान्ति; नागा हयाश्चैव पदातिनश्च
+जयद्रथो नाम यदि श्रुतस्ते; सौवीरराजः सुभगे स एषः
+तस्यापरे भ्रातरोऽदीनसत्त्वा; बलाहकानीकविदारणाध्याः
+सौवीरवीराः प्रवरा युवानो; राजानमेते बलिनोऽनुयान्ति
+एतैः सहायैरुपयाति राजा; मरुद्गणैरिन्द्र इवाभिगुप्तः
+अजानतां ख्यापय नः सुकेशि; कस्यासि भार्या दुहिता च कस्य
+वैशंपायन उवाच
+अथाब्रवीद्द्रौपदी राजपुत्री; पृष्टा शिबीनां प्रवरेण तेन
+अवेक्ष्य मन्दं प्रविमुच्य शाखां; संगृह्णती कौशिकमुत्तरीयम्
+बुद्ध्याभिजानामि नरेन्द्रपुत्र; न मादृशी त्वामभिभाष्टुमर्हा
+न त्वेह वक्तास्ति तवेह वाक्य;मन्यो नरो वाप्यथ वापि नारी
+एका ह्यहं संप्रति तेन वाचं; ददानि वै भद्र निबोध चेदम्
+अहं ह्यरण्ये कथमेकमेका; त्वामालपेयं निरता स्वधर्मे
+जानामि च त्वां सुरथस्य पुत्रं; यं कोटिकाश्येति विदुर्मनुष्याः
+तस्मादहं शैब्य तथैव तुभ्य;माख्यामि बन्धून्प्रति तन्निबोध
+अपत्यमस्मि द्रुपदस्य राज्ञः; कृष्णेति मां शैब्य विदुर्मनुष्याः
+साहं वृणे पञ्च जनान्पतित्वे; ये खाण्डवप्रस्थगताः श्रुतास्ते
+युधिष्ठिरो भीमसेनार्जुनौ च; माद्र्याश्च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ
+ते मां निवेश्येह दिशश्चतस्रो; विभज्य पार्था मृगयां प्रयाताः
+प्राचीं राजा दक्षिणां भीमसेनो; जयः प्रतीचीं यमजावुदीचीम्
+मन्ये तु तेषां रथसत्तमानां; कालोऽभितः प्राप्त इहोपयातुम्
+संमानिता यास्यथ तैर्यथेष्टं; विमुच्य वाहानवगाहयध्वम्
+प्रियातिथिर्धर्मसुतो महात्मा; प्रीतो भविष्यत्यभिवीक्ष्य युष्मान्
+एतावदुक्त्वा द्रुपदात्मजा सा; शैब्यात्मजं चन्द्रमुखी प्रतीता
+विवेश तां पर्णकुटीं प्रशस्तां; संचिन्त्य तेषामतिथिस्वधर्मम्
+वैशंपायन उवाच
+अथासीनेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत
+कोटिकाश्यवचः श्रुत्वा शैब्यं सौवीरकोऽब्रवीत्
+यदा वाचं व्याहरन्त्यामस्यां मे रमते मनः
+सीमन्तिनीनां मुख्यायां विनिवृत्तः कथं भवान्
+एतां दृष्ट्वा स्त्रियो मेऽन्या यथा शाखामृगस्त्रियः
+प्रतिभान्ति महाबाहो सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
+दर्शनादेव हि मनस्तया मेऽपहृतं भृशम्
+तां समाचक्ष्व कल्याणीं यदि स्याच्छैब्य मानुषी
+कोटिकाश्य उवाच
+एषा वै द्रौपदी कृष्णा राजपुत्री यशस्विनी
+पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां महिषी संमता भृशम्
+सर्वेषां चैव पार्थानां प्रिया बहुमता सती
+तया समेत्य सौवीर सुवीरान्सुसुखी व्रज
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्तः प्रत्युवाच पश्यामो द्रौपदीमिति
+पतिः सौवीरसिन्धूनां दुष्टभावो जयद्रथः
+स प्रविश्याश्रमं शून्यं सिंहगोष्ठं वृको यथा
+आत्मना सप्तमः कृष्णामिदं वचनमब्रवीत्
+कुशलं ते वरारोहे भर्तारस्तेऽप्यनामयाः
+येषां कुशलकामासि तेऽपि कच्चिदनामयाः
+द्रौपद्युवाच
+कौरव्यः कुशली राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+अहं च भ्रातरश्चास्य यांश्चान्यान्परिपृच्छसि
+पाद्यं प्रतिगृहाणेदमासनं च नृपात्मज
+मृगान्पञ्चाशतं चैव प्रातराशं ददानि ते
+ऐणेयान्पृषतान्न्यङ्कून्हरिणाञ्शरभाञ्शशान्
+ऋश्यान्रुरूञ्शम्बरांश्च गवयांश्च मृगान्बहून्
+वराहान्महिषांश्चैव याश्चा��्या मृगजातयः
+प्रदास्यति स्वयं तुभ्यं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+जयद्रथ उवाच
+कुशलं प्रातराशस्य सर्वा मेऽपचितिः कृता
+एहि मे रथमारोह सुखमाप्नुहि केवलम्
+गतश्रीकांश्च्युतान्राज्यात्कृपणान्गतचेतसः
+अरण्यवासिनः पार्थान्नानुरोद्धुं त्वमर्हसि
+न वै प्राज्ञा गतश्रीकं भर्तारमुपयुञ्जते
+युञ्जानमनुयुञ्जीत न श्रियः संक्षये वसेत्
+श्रिया विहीना राज्याच्च विनष्टाः शाश्वतीः समाः
+अलं ते पाण्डुपुत्राणां भक्त्या क्लेशमुपासितुम्
+भार्या मे भव सुश्रोणि त्यजैनान्सुखमाप्नुहि
+अखिलान्सिन्धुसौवीरानवाप्नुहि मया सह
+वैशंपायन उवाच
+इत्युक्ता सिन्धुराजेन वाक्यं हृदयकम्पनम्
+कृष्णा तस्मादपाक्रामद्देशात्सभ्रुकुटीमुखी
+अवमत्यास्य तद्वाक्यमाक्षिप्य च सुमध्यमा
+मैवमित्यब्रवीत्कृष्णा लज्जस्वेति च सैन्धवम्
+सा काङ्क्षमाणा भर्तॄणामुपयानमनिन्दिता
+विलोभयामास परं वाक्यैर्वाक्यानि युञ्जती
+वैशंपायन उवाच
+सरोषरागोपहतेन वल्गुना; सरागनेत्रेण नतोन्नतभ्रुवा
+मुखेन विस्फूर्य सुवीरराष्ट्रपं; ततोऽब्रवीत्तं द्रुपदात्मजा पुनः
+यशस्विनस्तीक्ष्णविषान्महारथा;नधिक्षिपन्मूढ न लज्जसे कथम्
+महेन्द्रकल्पान्निरतान्स्वकर्मसु; स्थितान्समूहेष्वपि यक्षरक्षसाम्
+न किंचिदीड्यं प्रवदन्ति पापं; वनेचरं वा गृहमेधिनं वा
+तपस्विनं संपरिपूर्णविद्यं; भषन्ति हैवं श्वनराः सुवीर
+अहं तु मन्ये तव नास्ति कश्चि;देतादृशे क्षत्रियसंनिवेशे
+यस्त्वाद्य पातालमुखे पतन्तं; पाणौ गृहीत्वा प्रतिसंहरेत
+नागं प्रभिन्नं गिरिकूटकल्प;मुपत्यकां हैमवतीं चरन्तम्
+दण्डीव यूथादपसेधसे त्वं; यो जेतुमाशंससि धर्मराजम्
+बाल्यात्प्रसुप्तस्य महाबलस्य; सिंहस्य पक्ष्माणि मुखाल्लुनासि
+पदा समाहत्य पलायमानः; क्रुद्धं यदा द्रक्ष्यसि भीमसेनम्
+महाबलं घोरतरं प्रवृद्धं; जातं हरिं पर्वतकन्दरेषु
+प्रसुप्तमुग्रं प्रपदेन हंसि; यः क्रुद्धमासेत्स्यसि जिष्णुमुग्रम्
+कृष्णोरगौ तीक्ष्णविषौ द्विजिह्वौ; मत्तः पदाक्रामसि पुच्छदेशे
+यः पाण्डवाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्यां; जघन्यजाभ्यां प्रयुयुत्ससे त्वम्
+यथा च वेणुः कदली नलो वा; फलन्त्यभावाय न भूतयेऽऽत्मनः
+तथैव मां तैः परिरक्ष्यमाणा;मादास्यसे कर्कटकीव गर्भम्
+जयद्रथ उवाच
+जानामि कृष्णे विदितं ममैत;द्यथा��िधास्ते नरदेवपुत्राः
+न त्वेवमेतेन विभीषणेन; शक्या वयं त्रासयितुं त्वयाद्य
+वयं पुनः सप्तदशेषु कृष्णे; कुलेषु सर्वेऽनवमेषु जाताः
+षड्भ्यो गुणेभ्योऽभ्यधिका विहीना;न्मन्यामहे द्रौपदि पाण्डुपुत्रान्
+सा क्षिप्रमातिष्ठ गजं रथं वा; न वाक्यमात्रेण वयं हि शक्याः
+आशंस वा त्वं कृपणं वदन्ती; सौवीरराजस्य पुनः प्रसादम्
+द्रौपद्युवाच
+महाबला किं त्विह दुर्बलेव; सौवीरराजस्य मताहमस्मि
+याहं प्रमाथादिह संप्रतीता; सौवीरराजं कृपणं वदेयम्
+यस्या हि कृष्णौ पदवीं चरेतां; समास्थितावेकरथे सहायौ
+इन्द्रोऽपि तां नापहरेत्कथंचि;न्मनुष्यमात्रः कृपणः कुतोऽन्यः
+यदा किरीटी परवीरघाती; निघ्नन्रथस्थो द्विषतां मनांसि
+मदन्तरे त्वद्ध्वजिनीं प्रवेष्टा; कक्षं दहन्नग्निरिवोष्णगेषु
+जनार्दनस्यानुगा वृष्णिवीरा; महेष्वासाः केकयाश्चापि सर्वे
+एते हि सर्वे मम राजपुत्राः; प्रहृष्टरूपाः पदवीं चरेयुः
+मौर्वीविसृष्टाः स्तनयित्नुघोषा; गाण्डीवमुक्तास्त्वतिवेगवन्तः
+हस्तं समाहत्य धनंजयस्य; भीमाः शब्दं घोरतरं नदन्ति
+गाण्डीवमुक्तांश्च महाशरौघा;न्पतंगसंघानिव शीघ्रवेगान्
+सशङ्खघोषः सतलत्रघोषो; गाण्डीवधन्वा मुहुरुद्वमंश्च
+यदा शरानर्पयिता तवोरसि; तदा मनस्ते किमिवाभविष्यत्
+गदाहस्तं भीममभिद्रवन्तं; माद्रीपुत्रौ संपतन्तौ दिशश्च
+अमर्षजं क्रोधविषं वमन्तौ; दृष्ट्वा चिरं तापमुपैष्यसेऽधम
+यथा चाहं नातिचरे कथंचि;त्पतीन्महार्हान्मनसापि जातु
+तेनाद्य सत्येन वशीकृतं त्वां; द्रष्टास्मि पार्थैः परिकृष्यमाणम्
+न संभ्रमं गन्तुमहं हि शक्ष्ये; त्वया नृशंसेन विकृष्यमाणा
+समागताहं हि कुरुप्रवीरैः; पुनर्वनं काम्यकमागता च
+वैशंपायन उवाच
+सा ताननुप्रेक्ष्य विशालनेत्रा; जिघृक्षमाणानवभर्त्सयन्ती
+प्रोवाच मा मा स्पृशतेति भीता; धौम्यं प्रचुक्रोश पुरोहितं सा
+जग्राह तामुत्तरवस्त्रदेशे; जयद्रथस्तं समवाक्षिपत्सा
+तया समाक्षिप्ततनुः स पापः; पपात शाखीव निकृत्तमूलः
+प्रगृह्यमाणा तु महाजवेन; मुहुर्विनिःश्वस्य च राजपुत्री
+सा कृष्यमाणा रथमारुरोह; धौम्यस्य पादावभिवाद्य कृष्णा
+धौम्य उवाच
+नेयं शक्या त्वया नेतुमविजित्य महारथान्
+धर्मं क्षत्रस्य पौराणमवेक्षस्व जयद्रथ
+क्षुद्रं कृत्वा फलं पापं प्राप्स्यसि त्वमसंशयम्
+आसाद्य पाण्डव��न्वीरान्धर्मराजपुरोगमान्
+वैशंपायन उवाच
+इत्युक्त्वा ह्रियमाणां तां राजपुत्रीं यशस्विनीम्
+अन्वगच्छत्तदा धौम्यः पदातिगणमध्यगः
+वैशंपायन उवाच
+ततो दिशः संप्रविहृत्य पार्था; मृगान्वराहान्महिषांश्च हत्वा
+धनुर्धराः श्रेष्ठतमाः पृथिव्यां; पृथक्चरन्तः सहिता बभूवुः
+ततो मृगव्यालगणानुकीर्णं; महावनं तद्विहगोपघुष्टम्
+भ्रातॄंश्च तानभ्यवदद्युधिष्ठिरः; श्रुत्वा गिरो व्याहरतां मृगाणाम्
+आदित्यदीप्तां दिशमभ्युपेत्य; मृगद्विजाः क्रूरमिमे वदन्ति
+आयासमुग्रं प्रतिवेदयन्तो; महाहवं शत्रुभिर्वावमानम्
+क्षिप्रं निवर्तध्वमलं मृगैर्नो; मनो हि मे दूयति दह्यते च
+बुद्धिं समाच्छाद्य च मे समन्यु;रुद्धूयते प्राणपतिः शरीरे
+सरः सुपर्णेन हृतोरगं यथा; राष्ट्रं यथाराजकमात्तलक्ष्मि
+एवंविधं मे प्रतिभाति काम्यकं; शौण्डैर्यथा पीतरसश्च कुम्भः
+ते सैन्धवैरत्यनिलौघवेगै;र्महाजवैर्वाजिभिरुह्यमानाः
+युक्तैर्बृहद्भिः सुरथैर्नृवीरा;स्तदाश्रमायाभिमुखा बभूवुः
+तेषां तु गोमायुरनल्पघोषो; निवर्ततां वाममुपेत्य पार्श्वम्
+प्रव्याहरत्तं प्रविमृश्य राजा; प्रोवाच भीमं च धनंजयं च
+यथा वदत्येष विहीनयोनिः; शालावृको वाममुपेत्य पार्श्वम्
+सुव्यक्तमस्मानवमन्य पापैः; कृतोऽभिमर्दः कुरुभिः प्रसह्य
+इत्येव ते तद्वनमाविशन्तो; महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा
+बालामपश्यन्त तदा रुदन्तीं; धात्रेयिकां प्रेष्यवधूं प्रियायाः
+तामिन्द्रसेनस्त्वरितोऽभिसृत्य; रथादवप्लुत्य ततोऽभ्यधावत्
+प्रोवाच चैनां वचनं नरेन्द्र; धात्रेयिकामार्ततरस्तदानीम्
+किं रोदिषि त्वं पतिता धरण्यां; किं ते मुखं शुष्यति दीनवर्णम्
+कच्चिन्न पापैः सुनृशंसकृद्भिः; प्रमाथिता द्रौपदी राजपुत्री
+अनिन्द्यरूपा सुविशालनेत्रा; शरीरतुल्या कुरुपुंगवानाम्
+यद्येव देवी पृथिवीं प्रविष्टा; दिवं प्रपन्नाप्यथ वा समुद्रम्
+तस्या गमिष्यन्ति पदं हि पार्था;स्तथा हि संतप्यति धर्मराजः
+को हीदृशानामरिमर्दनानां; क्लेशक्षमाणामपराजितानाम्
+प्राणैः समामिष्टतमां जिहीर्षे;दनुत्तमं रत्नमिव प्रमूढः
+न बुध्यते नाथवतीमिहाद्य; बहिश्चरं हृदयं पाण्डवानाम्
+कस्याद्य कायं प्रतिभिद्य घोरा; महीं प्रवेक्ष्यन्ति शिताः शराग्र्याः
+मा त्वं शुचस्तां प्रति भीरु विद्धि; यथाद्य कृष्णा प��नरेष्यतीति
+निहत्य सर्वान्द्विषतः समग्रा;न्पार्थाः समेष्यन्त्यथ याज्ञसेन्या
+अथाब्रवीच्चारुमुखं प्रमृज्य; धात्रेयिका सारथिमिन्द्रसेनम्
+जयद्रथेनापहृता प्रमथ्य; पञ्चेन्द्रकल्पान्परिभूय कृष्णा
+तिष्ठन्ति वर्त्मानि नवान्यमूनि; वृक्षाश्च न म्लान्ति तथैव भग्नाः
+आवर्तयध्वं ह्यनुयात शीघ्रं; न दूरयातैव हि राजपुत्री
+संनह्यध्वं सर्व एवेन्द्रकल्पा; महान्ति चारूणि च दंशनानि
+गृह्णीत चापानि महाधनानि; शरांश्च शीघ्रं पदवीं व्रजध्वम्
+पुरा हि निर्भर्त्सनदण्डमोहिता; प्रमूढचित्ता वदनेन शुष्यता
+ददाति कस्मैचिदनर्हते तनुं; वराज्यपूर्णामिव भस्मनि स्रुचम्
+पुरा तुषाग्नाविव हूयते हविः; पुरा श्मशाने स्रगिवापविध्यते
+पुरा च सोमोऽध्वरगोऽवलिह्यते; शुना यथा विप्रजने प्रमोहिते
+महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा; पुरा शृगालो नलिनीं विगाहते
+मा वः प्रियायाः सुनसं सुलोचनं; चन्द्रप्रभाच्छं वदनं प्रसन्नम्
+स्पृश्याच्छुभं कश्चिदकृत्यकारी; श्वा वै पुरोडाशमिवोपयुङ्क्षीत्
+एतानि वर्त्मान्यनुयात शीघ्रं; मा वः कालः क्षिप्रमिहात्यगाद्वै
+युधिष्ठिर उवाच
+भद्रे तूष्णीमास्स्व नियच्छ वाचं; मास्मत्सकाशे परुषाण्यवोचः
+राजानो वा यदि वा राजपुत्रा; बलेन मत्ता वञ्चनां प्राप्नुवन्ति
+वैशंपायन उवाच
+एतावदुक्त्वा प्रययुर्हि शीघ्रं; तान्येव वर्त्मान्यनुवर्तमानाः
+मुहुर्मुहुर्व्यालवदुच्छ्वसन्तो; ज्यां विक्षिपन्तश्च महाधनुर्भ्यः
+ततोऽपश्यंस्तस्य सैन्यस्य रेणु;मुद्धूतं वै वाजिखुरप्रणुन्नम्
+पदातीनां मध्यगतं च धौम्यं; विक्रोशन्तं भीममभिद्रवेति
+ते सान्त्व्य धौम्यं परिदीनसत्त्वाः; सुखं भवानेत्विति राजपुत्राः
+श्येना यथैवामिषसंप्रयुक्ता; जवेन तत्सैन्यमथाभ्यधावन्
+तेषां महेन्द्रोपमविक्रमाणां; संरब्धानां धर्षणाद्याज्ञसेन्याः
+क्रोधः प्रजज्वाल जयद्रथं च; दृष्ट्वा प्रियां तस्य रथे स्थितां च
+प्रचुक्रुशुश्चाप्यथ सिन्धुराजं; वृकोदरश्चैव धनंजयश्च
+यमौ च राजा च महाधनुर्धरा;स्ततो दिशः संमुमुहुः परेषाम्
+वैशंपायन उवाच
+ततो घोरतरः शब्दो वने समभवत्तदा
+भीमसेनार्जुनौ दृष्ट्वा क्षत्रियाणाममर्षिणाम्
+तेषां ध्वजाग्राण्यभिवीक्ष्य राजा; स्वयं दुरात्मा कुरुपुंगवानाम्
+जयद्रथो याज्ञसेनीमुवाच; रथे स्थितां भानुमतीं हतौजा��
+आयान्तीमे पञ्च रथा महान्तो; मन्ये च कृष्णे पतयस्तवैते
+सा जानती ख्यापय नः सुकेशि; परं परं पाण्डवानां रथस्थम्
+द्रौपद्युवाच
+किं ते ज्ञातैर्मूढ महाधनुर्धरै;रनायुष्यं कर्म कृत्वातिघोरम्
+एते वीराः पतयो मे समेता; न वः शेषः कश्चिदिहास्ति युद्धे
+आख्यातव्यं त्वेव सर्वं मुमूर्षो;र्मया तुभ्यं पृष्टया धर्म एषः
+न मे व्यथा विद्यते त्वद्भयं वा; संपश्यन्त्याः सानुजं धर्मराजम्
+यस्य ध्वजाग्रे नदतो मृदङ्गौ; नन्दोपनन्दौ मधुरौ युक्तरूपौ
+एतं स्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञं; सदा जनाः कृत्यवन्तोऽनुयान्ति
+य एष जाम्बूनदशुद्धगौरः; प्रचण्डघोणस्तनुरायताक्षः
+एतं कुरुश्रेष्ठतमं वदन्ति; युधिष्ठिरं धर्मसुतं पतिं मे
+अप्येष शत्रोः शरणागतस्य; दद्यात्प्राणान्धर्मचारी नृवीरः
+परैह्येनं मूढ जवेन भूतये; त्वमात्मनः प्राञ्जलिर्न्यस्तशस्त्रः
+अथाप्येनं पश्यसि यं रथस्थं; महाभुजं शालमिव प्रवृद्धम्
+संदष्टोष्ठं भ्रुकुटीसंहतभ्रुवं; वृकोदरो नाम पतिर्ममैषः
+आजानेया बलिनः साधु दान्ता; महाबलाः शूरमुदावहन्ति
+एतस्य कर्माण्यतिमानुषाणि; भीमेति शब्दोऽस्य गतः पृथिव्याम्
+नास्यापराद्धाः शेषमिहाप्नुवन्ति; नाप्यस्य वैरं विस्मरते कदाचित्
+वैरस्यान्तं संविधायोपयाति; पश्चाच्छान्तिं न च गच्छत्यतीव
+मृदुर्वदान्यो धृतिमान्यशस्वी; जितेन्द्रियो वृद्धसेवी नृवीरः
+भ्राता च शिष्यश्च युधिष्ठिरस्य; धनंजयो नाम पतिर्ममैषः
+यो वै न कामान्न भयान्न लोभा;त्त्यजेद्धर्मं न नृशंसं च कुर्यात्
+स एष वैश्वानरतुल्यतेजाः; कुन्तीसुतः शत्रुसहः प्रमाथी
+यः सर्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञो; भयार्तानां भयहर्ता मनीषी
+यस्योत्तमं रूपमाहुः पृथिव्यां; यं पाण्डवाः परिरक्षन्ति सर्वे
+प्राणैर्गरीयांसमनुव्रतं वै; स एष वीरो नकुलः पतिर्मे
+यः खड्गयोधी लघुचित्रहस्तो; महांश्च धीमान्सहदेवोऽद्वितीयः
+यस्याद्य कर्म द्रक्ष्यसे मूढसत्त्व; शतक्रतोर्वा दैत्यसेनासु संख्ये
+शूरः कृतास्त्रो मतिमान्मनीषी; प्रियंकरो धर्मसुतस्य राज्ञः
+य एष चन्द्रार्कसमानतेजा; जघन्यजः पाण्डवानां प्रियश्च
+बुद्ध्या समो यस्य नरो न विद्यते; वक्ता तथा सत्सु विनिश्चयज्ञः
+स एष शूरो नित्यममर्षणश्च; धीमान्प्राज्ञः सहदेवः पतिर्मे
+त्यजेत्प्राणान्प्रविशेद्धव्यवाहं; न त्वेवैष व्याहरेद्धर्मबाह��यम्
+सदा मनस्वी क्षत्रधर्मे निविष्टः; कुन्त्याः प्राणैरिष्टतमो नृवीरः
+विशीर्यन्तीं नावमिवार्णवान्ते; रत्नाभिपूर्णां मकरस्य पृष्ठे
+सेनां तवेमां हतसर्वयोधां; विक्षोभितां द्रक्ष्यसि पाण्डुपुत्रैः
+इत्येते वै कथिताः पाण्डुपुत्रा; यांस्त्वं मोहादवमन्य प्रवृत्तः
+यद्येतैस्त्वं मुच्यसेऽरिष्टदेहः; पुनर्जन्म प्राप्स्यसे जीव एव
+वैशंपायन उवाच
+ततः पार्थाः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पा;स्त्यक्त्वा त्रस्तान्प्राञ्जलींस्तान्पदातीन्
+रथानीकं शरवर्षान्धकारं; चक्रुः क्रुद्धाः सर्वतः संनिगृह्य
+वैशंपायन उवाच
+संतिष्ठत प्रहरत तूर्णं विपरिधावत
+इति स्म सैन्धवो राजा चोदयामास तान्नृपान्
+ततो घोरतरः शब्दो रणे समभवत्तदा
+भीमार्जुनयमान्दृष्ट्वा सैन्यानां सयुधिष्ठिरान्
+शिबिसिन्धुत्रिगर्तानां विषादश्चाप्यजायत
+तान्दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान्व्याघ्रानिव बलोत्कटान्
+हेमचित्रसमुत्सेधां सर्वशैक्यायसीं गदाम्
+प्रगृह्याभ्यद्रवद्भीमः सैन्धवं कालचोदितम्
+तदन्तरमथावृत्य कोटिकाश्योऽभ्यहारयत्
+महता रथवंशेन परिवार्य वृकोदरम्
+शक्तितोमरनाराचैर्वीरबाहुप्रचोदितैः
+कीर्यमाणोऽपि बहुभिर्न स्म भीमोऽभ्यकम्पत
+गजं तु सगजारोहं पदातींश्च चतुर्दश
+जघान गदया भीमः सैन्धवध्वजिनीमुखे
+पार्थः पञ्चशताञ्शूरान्पार्वतीयान्महारथान्
+परीप्समानः सौवीरं जघान ध्वजिनीमुखे
+राजा स्वयं सुवीराणां प्रवराणां प्रहारिणाम्
+निमेषमात्रेण शतं जघान समरे तदा
+ददृशे नकुलस्तत्र रथात्प्रस्कन्द्य खड्गधृक्
+शिरांसि पादरक्षाणां बीजवत्प्रवपन्मुहुः
+सहदेवस्तु संयाय रथेन गजयोधिनः
+पातयामास नाराचैर्द्रुमेभ्य इव बर्हिणः
+ततस्त्रिगर्तः सधनुरवतीर्य महारथात्
+गदया चतुरो वाहान्राज्ञस्तस्य तदावधीत्
+तमभ्याशगतं राजा पदातिं कुन्तिनन्दनः
+अर्धचन्द्रेण बाणेन विव्याधोरसि धर्मराट्
+स भिन्नहृदयो वीरो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्
+पपाताभिमुखः पार्थं छिन्नमूल इव द्रुमः
+इन्द्रसेनद्वितीयस्तु रथात्प्रस्कन्द्य धर्मराट्
+हताश्वः सहदेवस्य प्रतिपेदे महारथम्
+नकुलं त्वभिसंधाय क्षेमंकरमहामुखौ
+उभावुभयतस्तीक्ष्णैः शरवर्षैरवर्षताम्
+तौ शरैरभिवर्षन्तौ जीमूताविव वार्षिकौ
+एकैकेन विपाठेन जघ्ने माद्रवतीसुतः
+त्रिगर्तराजः सुरथस्तस्याथ रथधूर्गतः
+रथमाक्षेपयामास गजेन गजयानवित्
+नकुलस्त्वपभीस्तस्माद्रथाच्चर्मासिपाणिमान्
+उद्भ्रान्तं स्थानमास्थाय तस्थौ गिरिरिवाचलः
+सुरथस्तं गजवरं वधाय नकुलस्य तु
+प्रेषयामास सक्रोधमभ्युच्छ्रितकरं ततः
+नकुलस्तस्य नागस्य समीपपरिवर्तिनः
+सविषाणं भुजं मूले खड्गेन निरकृन्तत
+स विनद्य महानादं गजः कङ्कणभूषणः
+पतन्नवाक्शिरा भूमौ हस्त्यारोहानपोथयत्
+स तत्कर्म महत्कृत्वा शूरो माद्रवतीसुतः
+भीमसेनरथं प्राप्य शर्म लेभे महारथः
+भीमस्त्वापततो राज्ञः कोटिकाश्यस्य संगरे
+सूतस्य नुदतो वाहान्क्षुरेणापाहरच्छिरः
+न बुबोध हतं सूतं स राजा बाहुशालिना
+तस्याश्वा व्यद्रवन्संख्ये हतसूतास्ततस्ततः
+विमुखं हतसूतं तं भीमः प्रहरतां वरः
+जघान तलयुक्तेन प्रासेनाभ्येत्य पाण्डवः
+द्वादशानां तु सर्वेषां सौवीराणां धनंजयः
+चकर्त निषितैर्भल्लैर्धनूंषि च शिरांसि च
+शिबीनिक्ष्वाकुमुख्यांश्च त्रिगर्तान्सैन्धवानपि
+जघानातिरथः संख्ये बाणगोचरमागतान्
+सादिताः प्रत्यदृश्यन्त बहवः सव्यसाचिना
+सपताकाश्च मातङ्गाः सध्वजाश्च महारथाः
+प्रच्छाद्य पृथिवीं तस्थुः सर्वमायोधनं प्रति
+शरीराण्यशिरस्कानि विदेहानि शिरांसि च
+श्वगृध्रकङ्ककाकोलभासगोमायुवायसाः
+अतृप्यंस्तत्र वीराणां हतानां मांसशोणितैः
+हतेषु तेषु वीरेषु सिन्धुराजो जयद्रथः
+विमुच्य कृष्णां संत्रस्तः पलायनपरोऽभवत्
+स तस्मिन्संकुले सैन्ये द्रौपदीमवतार्य वै
+प्राणप्रेप्सुरुपाधावद्वनं येन नराधमः
+द्रौपदीं धर्मराजस्तु दृष्ट्वा धौम्यपुरस्कृताम्
+माद्रीपुत्रेण वीरेण रथमारोपयत्तदा
+ततस्तद्विद्रुतं सैन्यमपयाते जयद्रथे
+आदिश्यादिश्य नाराचैराजघान वृकोदरः
+सव्यसाची तु तं दृष्ट्वा पलायन्तं जयद्रथम्
+वारयामास निघ्नन्तं भीमं सैन्धवसैनिकान्
+अर्जुन उवाच
+यस्यापचारात्प्राप्तोऽयमस्मान्क्लेशो दुरासदः
+तमस्मिन्समरोद्देशे न पश्यामि जयद्रथम्
+तमेवान्विष भद्रं ते किं ते योधैर्निपातितैः
+अनामिषमिदं कर्म कथं वा मन्यते भवान्
+वैशंपायन उवाच
+इत्युक्तो भीमसेनस्तु गुडाकेशेन धीमता
+युधिष्ठिरमभिप्रेक्ष्य वाग्मी वचनमब्रवीत्
+हतप्रवीरा रिपवो भूयिष्ठं विद्रुता दिशः
+गृहीत्वा द्रौपदीं राजन्निवर्ततु भवानितः
+यमाभ्यां सह राजेन्द्र धौम्येन च महात्मना
+प्राप्या���्रमपदं राजन्द्रौपदीं परिसान्त्वय
+न हि मे मोक्ष्यते जीवन्मूढः सैन्धवको नृपः
+पातालतलसंस्थोऽपि यदि शक्रोऽस्य सारथिः
+युधिष्ठिर उवाच
+न हन्तव्यो महाबाहो दुरात्मापि स सैन्धवः
+दुःशलामभिसंस्मृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम्
+वैशंपायन उवाच
+तच्छ्रुत्वा द्रौपदी भीममुवाच व्याकुलेन्द्रिया
+कुपिता ह्रीमती प्राज्ञा पती भीमार्जुनावुभौ
+कर्तव्यं चेत्प्रियं मह्यं वध्यः स पुरुषाधमः
+सैन्धवापसदः पापो दुर्मतिः कुलपांसनः
+भार्याभिहर्ता निर्वैरो यश्च राज्यहरो रिपुः
+याचमानोऽपि संग्रामे न स जीवितुमर्हति
+इत्युक्तौ तौ नरव्याघ्रौ ययतुर्यत्र सैन्धवः
+राजा निववृते कृष्णामादाय सपुरोहितः
+स प्रविश्याश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम्
+मार्कण्डेयादिभिर्विप्रैरनुकीर्णं ददर्श ह
+द्रौपदीमनुशोचद्भिर्ब्राह्मणैस्तैः समागतैः
+समियाय महाप्राज्ञः सभार्यो भ्रातृमध्यगः
+ते स्म तं मुदिता दृष्ट्वा पुनरभ्यागतं नृपम्
+जित्वा तान्सिन्धुसौवीरान्द्रौपदीं चाहृतां पुनः
+स तैः परिवृतो राजा तत्रैवोपविवेश ह
+प्रविवेशाश्रमं कृष्णा यमाभ्यां सह भामिनी
+भीमार्जुनावपि श्रुत्वा क्रोशमात्रगतं रिपुम्
+स्वयमश्वांस्तुदन्तौ तौ जवेनैवाभ्यधावताम्
+इदमत्यद्भुतं चात्र चकार पुरुषोऽर्जुनः
+क्रोशमात्रगतानश्वान्सैन्धवस्य जघान यत्
+स हि दिव्यास्त्रसंपन्नः कृच्छ्रकालेऽप्यसंभ्रमः
+अकरोद्दुष्करं कर्म शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः
+ततोऽभ्यधावतां वीरावुभौ भीमधनंजयौ
+हताश्वं सैन्धवं भीतमेकं व्याकुलचेतसम्
+सैन्धवस्तु हतान्दृष्ट्वा तथाश्वान्स्वान्सुदुःखितः
+दृष्ट्वा विक्रमकर्माणि कुर्वाणं च धनंजयम्
+पलायनकृतोत्साहः प्राद्रवद्येन वै वनम्
+सैन्धवं त्वभिसंप्रेक्ष्य पराक्रान्तं पलायने
+अनुयाय महाबाहुः फल्गुनो वाक्यमब्रवीत्
+अनेन वीर्येण कथं स्त्रियं प्रार्थयसे बलात्
+राजपुत्र निवर्तस्व न ते युक्तं पलायनम्
+कथं चानुचरान्हित्वा शत्रुमध्ये पलायसे
+इत्युच्यमानः पार्थेन सैन्धवो न न्यवर्तत
+तिष्ठ तिष्ठेति तं भीमः सहसाभ्यद्रवद्बली
+मा वधीरिति पार्थस्तं दयावानभ्यभाषत
+वैशंपायन उवाच
+जयद्रथस्तु संप्रेक्ष्य भ्रातरावुद्यतायुधौ
+प्राद्रवत्तूर्णमव्यग्रो जीवितेप्सुः सुदुःखितः
+तं भीमसेनो धावन्तमवतीर्य रथाद्बली
+अभिद्रुत्य निजग्राह ���ेशपक्षेऽत्यमर्षणः
+समुद्यम्य च तं रोषान्निष्पिपेष महीतले
+गले गृहीत्वा राजानं ताडयामास चैव ह
+पुनः संजीवमानस्य तस्योत्पतितुमिच्छतः
+पदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद्विलपिष्यतः
+तस्य जानुं ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना
+स मोहमगमद्राजा प्रहारवरपीडितः
+विरोषं भीमसेनं तु वारयामास फल्गुनः
+दुःशलायाः कृते राजा यत्तदाहेति कौरव
+भीमसेन उवाच
+नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति
+द्रौपद्यास्तदनर्हायाः परिक्लेष्टा नराधमः
+किं नु शक्यं मया कर्तुं यद्राजा सततं घृणी
+त्वं च बालिशया बुद्ध्या सदैवास्मान्प्रबाधसे
+एवमुक्त्वा सटास्तस्य पञ्च चक्रे वृकोदरः
+अर्धचन्द्रेण बाणेन किंचिदब्रुवतस्तदा
+विकल्पयित्वा राजानं ततः प्राह वृकोदरः
+जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु
+दासोऽस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च
+एवं ते जीवितं दद्यामेष युद्धजितो विधिः
+एवमस्त्विति तं राजा कृच्छ्रप्राणो जयद्रथः
+प्रोवाच पुरुषव्याघ्रं भीममाहवशोभिनम्
+तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः
+रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम्
+ततस्तं रथमास्थाय भीमः पार्थानुगस्तदा
+अभ्येत्याश्रममध्यस्थमभ्यगच्छद्युधिष्ठिरम्
+दर्शयामास भीमस्तु तदवस्थं जयद्रथम्
+तं राजा प्राहसद्दृष्ट्वा मुच्यतामिति चाब्रवीत्
+राजानं चाब्रवीद्भीमो द्रौपद्यै कथयेति वै
+दासभावं गतो ह्येष पाण्डूनां पापचेतनः
+तमुवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः
+मुञ्चैनमधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम्
+द्रौपदी चाब्रवीद्भीममभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम्
+दासोऽयं मुच्यतां राज्ञस्त्वया पञ्चसटः कृतः
+स मुक्तोऽभ्येत्य राजानमभिवाद्य युधिष्ठिरम्
+ववन्दे विह्वलो राजा तांश्च सर्वान्मुनींस्तदा
+तमुवाच घृणी राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
+तथा जयद्रथं दृष्ट्वा गृहीतं सव्यसाचिना
+अदासो गच्छ मुक्तोऽसि मैवं कार्षीः पुनः क्वचित्
+स्त्रीकामुक धिगस्तु त्वां क्षुद्रः क्षुद्रसहायवान्
+एवंविधं हि कः कुर्यात्त्वदन्यः पुरुषाधमः
+गतसत्त्वमिव ज्ञात्वा कर्तारमशुभस्य तम्
+संप्रेक्ष्य भरतश्रेष्ठः कृपां चक्रे नराधिपः
+धर्मे ते वर्धतां बुद्धिर्मा चाधर्मे मनः कृथाः
+साश्वः सरथपादातः स्वस्ति गच्छ जयद्रथ
+एवमुक्तस्तु सव्रीडं तूष्णीं किंचिदवाङ्मुखः
+जगाम राजा दुःखार्तो गङ्गाद्वाराय भारत
+स देवं शरणं गत्वा विरूपाक्षमुमापतिम्
+तपश्चचार विपुलं तस्य प्रीतो वृषध्वजः
+बलिं स्वयं प्रत्यगृह्णात्प्रीयमाणस्त्रिलोचनः
+वरं चास्मै ददौ देवः स च जग्राह तच्छृणु
+समस्तान्सरथान्पञ्च जयेयं युधि पाण्डवान्
+इति राजाब्रवीद्देवं नेति देवस्तमब्रवीत्
+अजय्यांश्चाप्यवध्यांश्च वारयिष्यसि तान्युधि
+ऋतेऽर्जुनं महाबाहुं देवैरपि दुरासदम्
+यमाहुरजितं देवं शङ्खचक्रगदाधरम्
+प्रधानः सोऽस्त्रविदुषां तेन कृष्णेन रक्ष्यते
+एवमुक्तस्तु नृपतिः स्वमेव भवनं ययौ
+पाण्डवाश्च वने तस्मिन्न्यवसन्काम्यके तदा
+जनमेजय उवाच
+एवं हृतायां कृष्णायां प्राप्य क्लेशमनुत्तमम्
+अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः
+वैशंपायन उवाच
+एवं कृष्णां मोक्षयित्वा विनिर्जित्य जयद्रथम्
+आसां चक्रे मुनिगणैर्धर्मराजो युधिष्ठिरः
+तेषां मध्ये महर्षीणां शृण्वतामनुशोचताम्
+मार्कण्डेयमिदं वाक्यमब्रवीत्पाण्डुनन्दनः
+मन्ये कालश्च बलवान्दैवं च विधिनिर्मितम्
+भवितव्यं च भूतानां यस्य नास्ति व्यतिक्रमः
+कथं हि पत्नीमस्माकं धर्मज्ञां धर्मचारिणीम्
+संस्पृशेदीदृशो भावः शुचिं स्तैन्यमिवानृतम्
+न हि पापं कृतं किंचित्कर्म वा निन्दितं क्वचित्
+द्रौपद्या ब्राह्मणेष्वेव धर्मः सुचरितो महान्
+तां जहार बलाद्राजा मूढबुद्धिर्जयद्रथः
+तस्याः संहरणात्प्राप्तः शिरसः केशवापनम्
+पराजयं च संग्रामे ससहायः समाप्तवान्
+प्रत्याहृता तथास्माभिर्हत्वा तत्सैन्धवं बलम्
+तद्दारहरणं प्राप्तमस्माभिरवितर्कितम्
+दुःखश्चायं वने वासो मृगयायां च जीविका
+हिंसा च मृगजातीनां वनौकोभिर्वनौकसाम्
+ज्ञातिभिर्विप्रवासश्च मिथ्या व्यवसितैरयम्
+अस्ति नूनं मया कश्चिदल्पभाग्यतरो नरः
+भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोऽपि वा भवेत्
+मार्कण्डेय उवाच
+प्राप्तमप्रतिमं दुःखं रामेण भरतर्षभ
+रक्षसा जानकी तस्य हृता भार्या बलीयसा
+आश्रमाद्राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा
+मायामास्थाय तरसा हत्वा गृध्रं जटायुषम्
+प्रत्याजहार तां रामः सुग्रीवबलमाश्रितः
+बद्ध्वा सेतुं समुद्रस्य दग्ध्वा लङ्कां शितैः शरैः
+युधिष्ठिर उवाच
+कस्मिन्रामः कुले जातः किंवीर्यः किंपराक्रमः
+रावणः कस्य वा पुत्रः किं वैरं तस्य तेन ह
+एतन्मे भगवन्सर्वं सम्यगाख्यातुमर्हसि
+श्रोतुम��च्छामि चरितं रामस्याक्लिष्टकर्मणः
+मार्कण्डेय उवाच
+अजो नामाभवद्राजा महानिक्ष्वाकुवंशजः
+तस्य पुत्रो दशरथः शश्वत्स्वाध्यायवाञ्शुचिः
+अभवंस्तस्य चत्वारः पुत्रा धर्मार्थकोविदाः
+रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना भरतश्च महाबलः
+रामस्य माता कौसल्या कैकेयी भरतस्य तु
+सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रायाः परंतपौ
+विदेहराजो जनकः सीता तस्यात्मजा विभो
+यां चकार स्वयं त्वष्टा रामस्य महिषीं प्रियाम्
+एतद्रामस्य ते जन्म सीतायाश्च प्रकीर्तितम्
+रावणस्यापि ते जन्म व्याख्यास्यामि जनेश्वर
+पितामहो रावणस्य साक्षाद्देवः प्रजापतिः
+स्वयंभूः सर्वलोकानां प्रभुः स्रष्टा महातपाः
+पुलस्त्यो नाम तस्यासीन्मानसो दयितः सुतः
+तस्य वैश्रवणो नाम गवि पुत्रोऽभवत्प्रभुः
+पितरं स समुत्सृज्य पितामहमुपस्थितः
+तस्य कोपात्पिता राजन्ससर्जात्मानमात्मना
+स जज्ञे विश्रवा नाम तस्यात्मार्धेन वै द्विजः
+प्रतीकाराय सक्रोधस्ततो वैश्रवणस्य वै
+पितामहस्तु प्रीतात्मा ददौ वैश्रवणस्य ह
+अमरत्वं धनेशत्वं लोकपालत्वमेव च
+ईशानेन तथा सख्यं पुत्रं च नलकूबरम्
+राजधानीनिवेशं च लङ्कां रक्षोगणान्विताम्
+मार्कण्डेय उवाच
+पुलस्त्यस्य तु यः क्रोधादर्धदेहोऽभवन्मुनिः
+विश्रवा नाम सक्रोधः स वैश्रवणमैक्षत
+बुबुधे तं तु सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः
+कुबेरस्तत्प्रसादार्थं यतते स्म सदा नृप
+स राजराजो लङ्कायां निवसन्नरवाहनः
+राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर्वै परिचारिकाः
+तास्तदा तं महात्मानं संतोषयितुमुद्यताः
+ऋषिं भरतशार्दूल नृत्तगीतविशारदाः
+पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशां पते
+अन्योन्यस्पर्धया राजञ्श्रेयस्कामाः सुमध्यमाः
+तासां स भगवांस्तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान्
+लोकपालोपमान्पुत्रानेकैकस्या यथेप्सितान्
+पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ
+कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि
+मालिनी जनयामास पुत्रमेकं विभीषणम्
+राकायां मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा
+विभीषणस्तु रूपेण सर्वेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत्
+स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः
+दशग्रीवस्तु सर्वेषां ज्येष्ठो राक्षसपुंगवः
+महोत्साहो महावीर्यो महासत्त्वपराक्रमः
+कुम्भकर्णो बलेनासीत्सर्वेभ्योऽभ्यधिकस्तदा
+मायावी रणशौण्डश्च रौद्रश्च रजनीचरः
+खरो धनुषि विक्र��न्तो ब्रह्मद्विट्पिशिताशनः
+सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्रा शूर्पणखा तथा
+सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः
+ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते
+ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर्नरवाहनम्
+पित्रा सार्धं समासीनमृद्ध्या परमया युतम्
+जातस्पर्धास्ततस्ते तु तपसे धृतनिश्चयाः
+ब्रह्माणं तोषयामासुर्घोरेण तपसा तदा
+अतिष्ठदेकपादेन सहस्रं परिवत्सरान्
+वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः
+अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः
+विभीषणः शीर्णपर्णमेकमभ्यवहारयत्
+उपवासरतिर्धीमान्सदा जप्यपरायणः
+तमेव कालमातिष्ठत्तीव्रं तप उदारधीः
+खरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः
+परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर्हृष्टमानसौ
+पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्छित्त्वा दशाननः
+जुहोत्यग्नौ दुराधर्षस्तेनातुष्यज्जगत्प्रभुः
+ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस्तान्न्यवारयत्
+प्रलोभ्य वरदानेन सर्वानेव पृथक्पृथक्
+ब्रह्मोवाच
+प्रीतोऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान्वृणुत पुत्रकाः
+यद्यदिष्टमृते त्वेकममरत्वं तथास्तु तत्
+यद्यदग्नौ हुतं सर्वं शिरस्ते महदीप्सया
+तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सितम्
+वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस्तथा
+भविष्यसि रणेऽरीणां विजेतासि न संशयः
+रावण उवाच
+गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस्तथा
+सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात्पराभवः
+ब्रह्मोवाच
+य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्योऽस्ति भयं तव
+ऋते मनुष्याद्भद्रं ते तथा तद्विहितं मया
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्तो दशग्रीवस्तुष्टः समभवत्तदा
+अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान्पुरुषादकः
+कुम्भकर्णमथोवाच तथैव प्रपितामहः
+स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः
+तथा भविष्यतीत्युक्त्वा विभीषणमुवाच ह
+वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतोऽस्मीति पुनः पुनः
+विभीषण उवाच
+परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर्भवेत्
+अशिक्षितं च भगवन्ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे
+ब्रह्मोवाच
+यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन
+नाधर्मे रमते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते
+मार्कण्डेय उवाच
+राक्षसस्तु वरं लब्ध्वा दशग्रीवो विशां पते
+लङ्कायाश्च्यावयामास युधि जित्वा धनेश्वरम्
+हित्वा स भगवाँल्लङ्कामाविशद्गन्धमादनम्
+गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह
+विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः
+शशाप तं वैश्रवणो न त्वामेतद्वहिष्यति
+यस्तु त्वां समरे हन्ता तमेवैतद्वहिष्यति
+अवमन्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वं न भविष्यसि
+विभीषणस्तु धर्मात्मा सतां धर्ममनुस्मरन्
+अन्वगच्छन्महाराज श्रिया परमया युतः
+तस्मै स भगवांस्तुष्टो भ्राता भ्रात्रे धनेश्वरः
+सेनापत्यं ददौ धीमान्यक्षराक्षससेनयोः
+राक्षसाः पुरुषादाश्च पिशाचाश्च महाबलाः
+सर्वे समेत्य राजानमभ्यषिञ्चद्दशाननम्
+दशग्रीवस्तु दैत्यानां देवानां च बलोत्कटः
+आक्रम्य रत्नान्यहरत्कामरूपी विहंगमः
+रावयामास लोकान्यत्तस्माद्रावण उच्यते
+दशग्रीवः कामबलो देवानां भयमादधत्
+मार्कण्डेय उवाच
+ततो ब्रह्मर्षयः सिद्धा देवराजर्षयस्तथा
+हव्यवाहं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं गताः
+अग्निरुवाच
+यः स विश्रवसः पुत्रो दशग्रीवो महाबलः
+अवध्यो वरदानेन कृतो भगवता पुरा
+स बाधते प्रजाः सर्वा विप्रकारैर्महाबलः
+ततो नस्त्रातु भगवन्नान्यस्त्राता हि विद्यते
+ब्रह्मोवाच
+न स देवासुरैः शक्यो युद्धे जेतुं विभावसो
+विहितं तत्र यत्कार्यमभितस्तस्य निग्रहे
+तदर्थमवतीर्णोऽसौ मन्नियोगाच्चतुर्भुजः
+विष्णुः प्रहरतां श्रेष्ठः स कर्मैतत्करिष्यति
+मार्कण्डेय उवाच
+पितामहस्ततस्तेषां संनिधौ वाक्यमब्रवीत्
+सर्वैर्देवगणैः सार्धं संभवध्वं महीतले
+विष्णोः सहायानृक्षीषु वानरीषु च सर्वशः
+जनयध्वं सुतान्वीरान्कामरूपबलान्वितान्
+ततो भागानुभागेन देवगन्धर्वदानवाः
+अवतर्तुं महीं सर्वे रञ्जयामासुरञ्जसा
+तेषां समक्षं गन्धर्वीं दुन्दुभीं नाम नामतः
+शशास वरदो देवो देवकार्यार्थसिद्धये
+पितामहवचः श्रुत्वा गन्धर्वी दुन्दुभी ततः
+मन्थरा मानुषे लोके कुब्जा समभवत्तदा
+शक्रप्रभृतयश्चैव सर्वे ते सुरसत्तमाः
+वानरर्क्षवरस्त्रीषु जनयामासुरात्मजान्
+तेऽन्ववर्तन्पितॄन्सर्वे यशसा च बलेन च
+भेत्तारो गिरिशृङ्गाणां शालतालशिलायुधाः
+वज्रसंहननाः सर्वे सर्वे चौघबलास्तथा
+कामवीर्यधराश्चैव सर्वे युद्धविशारदाः
+नागायुतसमप्राणा वायुवेगसमा जवे
+यत्रेच्छकनिवासाश्च केचिदत्र वनौकसः
+एवं विधाय तत्सर्वं भगवाँल्लोकभावनः
+मन्थरां बोधयामास यद्यत्कार्यं यथा यथा
+सा तद्वचनमाज्ञाय तथा चक्रे मनोजवा
+इतश्चेतश्च गच्छन्ती वैरसंधुक्षणे रता
+युधिष्ठिर उवाच
+उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक्पृथक्
+���्रस्थानकारणं ब्रह्मञ्श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्
+कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
+प्रस्थापितौ वनं ब्रह्म मैथिली च यशस्विनी
+मार्कण्डेय उवाच
+जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमानभवन्नृपः
+क्रियारतिर्धर्मपरः सततं वृद्धसेविता
+क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः
+वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदे च पारगाः
+चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्थिव
+यदा तदा दशरथः प्रीतिमानभवत्सुखी
+ज्येष्ठो रामोऽभवत्तेषां रमयामास हि प्रजाः
+मनोहरतया धीमान्पितुर्हृदयतोषणः
+ततः स राजा मतिमान्मत्वात्मानं वयोऽधिकम्
+मन्त्रयामास सचिवैर्धर्मज्ञैश्च पुरोहितैः
+अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत
+प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः
+लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम्
+दीर्घबाहुं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम्
+दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्रादनवमं बले
+पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ
+सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम्
+जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम्
+नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम्
+धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम्
+पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम्
+संदृश्य परमां प्रीतिमगच्छत्कुरुनन्दन
+चिन्तयंश्च महातेजा गुणान्रामस्य वीर्यवान्
+अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम्
+अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन्पुण्यं योगमुपैष्यति
+संभाराः संभ्रियन्तां मे रामश्चोपनिमन्त्र्यताम्
+इति तद्राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा
+कैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्
+अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत्
+आशीविषस्त्वां संक्रुद्धश्चण्डो दशति दुर्भगे
+सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते
+कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक्
+सा तद्वचनमाज्ञाय सर्वाभरणभूषिता
+वेदीविलग्नमध्येव बिभ्रती रूपमुत्तमम्
+विविक्ते पतिमासाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता
+प्रणयं व्यञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत्
+सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं काममेकं निसृष्टवान्
+उपाकुरुष्व तद्राजंस्तस्मान्मुच्यस्व संकटात्
+राजोवाच
+वरं ददानि ते हन्त तद्गृहाण यदिच्छसि
+अवध्यो वध्यतां कोऽद्य वध्यः कोऽद्य विमुच्यताम्
+धनं ददानि कस्याद्य ह्रियतां कस्य वा पुनः
+ब्राह्मणस्वादिहान्यत्र यत्किंचिद्वित्तमस्ति मे
+मार���कण्डेय उवाच
+सा तद्वचनमाज्ञाय परिगृह्य नराधिपम्
+आत्मनो बलमाज्ञाय तत एनमुवाच ह
+आभिषेचनिकं यत्ते रामार्थमुपकल्पितम्
+भरतस्तदवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः
+स तद्राजा वचः श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम्
+दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किंचिद्व्याजहार ह
+ततस्तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान्
+वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति
+तमन्वगच्छल्लक्ष्मीवान्धनुष्माँल्लक्ष्मणस्तदा
+सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा
+ततो वनं गते रामे राजा दशरथस्तदा
+समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा
+रामं तु गतमाज्ञाय राजानं च तथागतम्
+आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्
+गतो दशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ
+गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम्
+तामुवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम्
+पतिं हत्वा कुलं चेदमुत्साद्य धनलुब्धया
+अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने
+सकामा भव मे मातरित्युक्त्वा प्ररुरोद ह
+स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ
+अन्वयाद्भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः
+कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः
+अग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ
+वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश्चान्यैः सहस्रशः
+पौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाङ्क्षया
+ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम्
+तापसानामलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम्
+विसर्जितः स रामेण पितुर्वचनकारिणा
+नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके
+रामस्तु पुनराशङ्क्य पौरजानपदागमम्
+प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति
+सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यमाश्रितः
+नदीं गोदावरीं रम्यामाश्रित्य न्यवसत्तदा
+वसतस्तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम्
+खरेणासीन्महद्वैरं जनस्थाननिवासिना
+रक्षार्थं तापसानां च राघवो धर्मवत्सलः
+चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम्
+दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ
+चक्रे क्षेमं पुनर्धीमान्धर्मारण्यं स राघवः
+हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः
+ययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां भ्रातुर्निवेशनम्
+ततो रावणमभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छिता
+पपात पादयोर्भ्रातुः संशुष्करुधिरानना
+तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्छितः
+उत्पपातासनात्क्रुद्धो दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्
+स्वानमात्यान्विसृज्याथ विविक्ते तामुवाच स��
+केनास्येवं कृता भद्रे मामचिन्त्यावमन्य च
+कः शूलं तीक्ष्णमासाद्य सर्वगात्रैर्निषेवते
+कः शिरस्यग्निमादाय विश्वस्तः स्वपते सुखम्
+आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः
+सिंहं केसरिणं कश्च दंष्ट्रासु स्पृश्य तिष्ठति
+इत्येवं ब्रुवतस्तस्य स्रोतोभ्यस्तेजसोऽर्चिषः
+निश्चेरुर्दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः
+तस्य तत्सर्वमाचख्यौ भगिनी रामविक्रमम्
+खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम्
+स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारमुपसान्त्व्य च
+ऊर्ध्वमाचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम्
+त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतमेव च
+ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम्
+तमतीत्याथ गोकर्णमभ्यगच्छद्दशाननः
+दयितं स्थानमव्यग्रं शूलपाणेर्महात्मनः
+तत्राभ्यगच्छन्मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः
+पुरा रामभयादेव तापस्यं समुपाश्रितम्
+मार्कण्डेय उवाच
+मारीचस्त्वथ संभ्रान्तो दृष्ट्वा रावणमागतम्
+पूजयामास सत्कारैः फलमूलादिभिस्तथा
+विश्रान्तं चैनमासीनमन्वासीनः स राक्षसः
+उवाच प्रश्रितं वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्
+न ते प्रकृतिमान्वर्णः कच्चित्क्षेमं पुरे तव
+कच्चित्प्रकृतयः सर्वा भजन्ते त्वां यथा पुरा
+किमिहागमने चापि कार्यं ते राक्षसेश्वर
+कृतमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्
+शशंस रावणस्तस्मै तत्सर्वं रामचेष्टितम्
+मारीचस्त्वब्रवीच्छ्रुत्वा समासेनैव रावणम्
+अलं ते राममासाद्य वीर्यज्ञो ह्यस्मि तस्य वै
+बाणवेगं हि कस्तस्य शक्तः सोढुं महात्मनः
+प्रव्रज्यायां हि मे हेतुः स एव पुरुषर्षभः
+विनाशमुखमेतत्ते केनाख्यातं दुरात्मना
+तमुवाचाथ सक्रोधो रावणः परिभर्त्सयन्
+अकुर्वतोऽस्मद्वचनं स्यान्मृत्युरपि ते ध्रुवम्
+मारीचश्चिन्तयामास विशिष्टान्मरणं वरम्
+अवश्यं मरणे प्राप्ते करिष्याम्यस्य यन्मतम्
+ततस्तं प्रत्युवाचाथ मारीचो राक्षसेश्वरम्
+किं ते साह्यं मया कार्यं करिष्याम्यवशोऽपि तत्
+तमब्रवीद्दशग्रीवो गच्छ सीतां प्रलोभय
+रत्नशृङ्गो मृगो भूत्वा रत्नचित्रतनूरुहः
+ध्रुवं सीता समालक्ष्य त्वां रामं चोदयिष्यति
+अपक्रान्ते च काकुत्स्थे सीता वश्या भविष्यति
+तामादायापनेष्यामि ततः स न भविष्यति
+भार्यावियोगाद्दुर्बुद्धिरेतत्साह्यं कुरुष्व मे
+इत्येवमुक्तो मारीचः कृत्वोदकमथात्मनः
+रावणं पुरतो यान्तमन्वगच्छत्सुदुःखितः
+ततस्तस्याश्रमं गत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः
+चक्रतुस्तत्तथा सर्वमुभौ यत्पूर्वमन्त्रितम्
+रावणस्तु यतिर्भूत्वा मुण्डः कुण्डी त्रिदण्डधृक्
+मृगश्च भूत्वा मारीचस्तं देशमुपजग्मतुः
+दर्शयामास वैदेहीं मारीचो मृगरूपधृक्
+चोदयामास तस्यार्थे सा रामं विधिचोदिता
+रामस्तस्याः प्रियं कुर्वन्धनुरादाय सत्वरः
+रक्षार्थे लक्ष्मणं न्यस्य प्रययौ मृगलिप्सया
+स धन्वी बद्धतूणीरः खड्गगोधाङ्गुलित्रवान्
+अन्वधावन्मृगं रामो रुद्रस्तारामृगं यथा
+सोऽन्तर्हितः पुनस्तस्य दर्शनं राक्षसो व्रजन्
+चकर्ष महदध्वानं रामस्तं बुबुधे ततः
+निशाचरं विदित्वा तं राघवः प्रतिभानवान्
+अमोघं शरमादाय जघान मृगरूपिणम्
+स रामबाणाभिहतः कृत्वा रामस्वरं तदा
+हा सीते लक्ष्मणेत्येवं चुक्रोशार्तस्वरेण ह
+शुश्राव तस्य वैदेही ततस्तां करुणां गिरम्
+सा प्राद्रवद्यतः शब्दस्तामुवाचाथ लक्ष्मणः
+अलं ते शङ्कया भीरु को रामं विषहिष्यति
+मुहूर्ताद्द्रक्ष्यसे राममागतं तं शुचिस्मिते
+इत्युक्त्वा सा प्ररुदती पर्यशङ्कत देवरम्
+हता वै स्त्रीस्वभावेन शुद्धचारित्रभूषणम्
+सा तं परुषमारब्धा वक्तुं साध्वी पतिव्रता
+नैष कालो भवेन्मूढ यं त्वं प्रार्थयसे हृदा
+अप्यहं शस्त्रमादाय हन्यामात्मानमात्मना
+पतेयं गिरिशृङ्गाद्वा विशेयं वा हुताशनम्
+रामं भर्तारमुत्सृज्य न त्वहं त्वां कथंचन
+निहीनमुपतिष्ठेयं शार्दूली क्रोष्टुकं यथा
+एतादृशं वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः प्रियराघवः
+पिधाय कर्णौ सद्वृत्तः प्रस्थितो येन राघवः
+स रामस्य पदं गृह्य प्रससार धनुर्धरः
+एतस्मिन्नन्तरे रक्षो रावणः प्रत्यदृश्यत
+अभव्यो भव्यरूपेण भस्मच्छन्न इवानलः
+यतिवेषप्रतिच्छन्नो जिहीर्षुस्तामनिन्दिताम्
+सा तमालक्ष्य संप्राप्तं धर्मज्ञा जनकात्मजा
+निमन्त्रयामास तदा फलमूलाशनादिभिः
+अवमन्य स तत्सर्वं स्वरूपं प्रतिपद्य च
+सान्त्वयामास वैदेहीमिति राक्षसपुंगवः
+सीते राक्षसराजोऽहं रावणो नाम विश्रुतः
+मम लङ्का पुरी नाम्ना रम्या पारे महोदधेः
+तत्र त्वं वरनारीषु शोभिष्यसि मया सह
+भार्या मे भव सुश्रोणि तापसं त्यज राघवम्
+एवमादीनि वाक्यानि श्रुत्वा सीताथ जानकी
+पिधाय कर्णौ सुश्रोणी मैवमित्यब्रवीद्वचः
+प्रपतेद्द्यौः सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत्
+शैत्य��ग्निरियान्नाहं त्यजेयं रघुनन्दनम्
+कथं हि भिन्नकरटं पद्मिनं वनगोचरम्
+उपस्थाय महानागं करेणुः सूकरं स्पृशेत्
+कथं हि पीत्वा माध्वीकं पीत्वा च मधुमाधवीम्
+लोभं सौवीरके कुर्यान्नारी काचिदिति स्मरे
+इति सा तं समाभाष्य प्रविवेशाश्रमं पुनः
+तामनुद्रुत्य सुश्रोणीं रावणः प्रत्यषेधयत्
+भर्त्सयित्वा तु रूक्षेण स्वरेण गतचेतनाम्
+मूर्धजेषु निजग्राह खमुपाचक्रमे ततः
+तां ददर्श तदा गृध्रो जटायुर्गिरिगोचरः
+रुदतीं राम रामेति ह्रियमाणां तपस्विनीम्
+मार्कण्डेय उवाच
+सखा दशरथस्यासीज्जटायुररुणात्मजः
+गृध्रराजो महावीर्यः संपातिर्यस्य सोदरः
+स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां स्नुषाम्
+क्रोधादभ्यद्रवत्पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम्
+अथैनमब्रवीद्गृध्रो मुञ्च मुञ्चेति मैथिलीम्
+ध्रियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचर
+न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे वधूम्
+उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त नखरैर्भृशम्
+पक्षतुण्डप्रहारैश्च बहुशो जर्जरीकृतः
+चक्षार रुधिरं भूरि गिरिः प्रस्रवणैरिव
+स वध्यमानो गृध्रेण रामप्रियहितैषिणा
+खड्गमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्रिणः
+निहत्य गृध्रराजं स छिन्नाभ्रशिखरोपमम्
+ऊर्ध्वमाचक्रमे सीतां गृहीत्वाङ्केन राक्षसः
+यत्र यत्र तु वैदेही पश्यत्याश्रममण्डलम्
+सरो वा सरितं वापि तत्र मुञ्चति भूषणम्
+सा ददर्श गिरिप्रस्थे पञ्च वानरपुंगवान्
+तत्र वासो महद्दिव्यमुत्ससर्ज मनस्विनी
+तत्तेषां वानरेन्द्राणां पपात पवनोद्धुतम्
+मध्ये सुपीतं पञ्चानां विद्युन्मेघान्तरे यथा
+एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम्
+निवृत्तो ददृशे धीमान्भ्रातरं लक्ष्मणं तदा
+कथमुत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते
+इत्येवं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तोऽसीति व्यगर्हयत्
+मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सोऽपकर्षणम्
+भ्रातुरागमनं चैव चिन्तयन्पर्यतप्यत
+गर्हयन्नेव रामस्तु त्वरितस्तं समासदत्
+अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण
+तस्य तत्सर्वमाचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचः
+यदुक्तवत्यसदृशं वैदेही पश्चिमं वचः
+दह्यमानेन तु हृदा रामोऽभ्यपतदाश्रमम्
+स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतोपमम्
+राक्षसं शङ्कमानस्तु विकृष्य बलवद्धनुः
+अभ्यधावत काकुत्स्थस्ततस्तं सहलक्ष्मणः
+स तावुवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ
+गृध्रराजोऽस्मि भ���्रं वां सखा दशरथस्य ह
+तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभे
+कोऽयं पितरमस्माकं नाम्नाहेत्यूचतुश्च तौ
+ततो ददृशतुस्तौ तं छिन्नपक्षद्वयं तथा
+तयोः शशंस गृध्रस्तु सीतार्थे रावणाद्वधम्
+अपृच्छद्राघवो गृध्रं रावणः कां दिशं गतः
+तस्य गृध्रः शिरःकम्पैराचचक्षे ममार च
+दक्षिणामिति काकुत्स्थो विदित्वास्य तदिङ्गितम्
+संस्कारं लम्भयामास सखायं पूजयन्पितुः
+ततो दृष्ट्वाश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम्
+विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुबलसेवितम्
+दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ
+जग्मतुर्दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ
+वने महति तस्मिंस्तु रामः सौमित्रिणा सह
+ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशः
+शब्दं च घोरं सत्त्वानां दावाग्नेरिव वर्धतः
+अपश्येतां मुहूर्ताच्च कबन्धं घोरदर्शनम्
+मेघपर्वतसंकाशं शालस्कन्धं महाभुजम्
+उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम्
+यदृच्छयाथ तद्रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम्
+विषादमगमत्सद्यः सौमित्रिरथ भारत
+स राममभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम्
+विषण्णश्चाब्रवीद्रामं पश्यावस्थामिमां मम
+हरणं चैव वैदेह्या मम चायमुपप्लवः
+राज्यभ्रंशश्च भवतस्तातस्य मरणं तथा
+नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम्
+द्रक्ष्यामि पृथिवीराज्ये पितृपैतामहे स्थितम्
+द्रक्ष्यन्त्यार्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीलवैः
+अभिषिक्तस्य वदनं सोमं साभ्रलवं यथा
+एवं बहुविधं धीमान्विललाप स लक्ष्मणः
+तमुवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्वप्यसंभ्रमः
+मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश्चिन्मयि स्थिते
+छिन्ध्यस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः
+इत्येवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितः
+खड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस्तिलकाण्डवत्
+ततोऽस्य दक्षिणं बाहुं खड्गेनाजघ्निवान्बली
+सौमित्रिरपि संप्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम्
+पुनरभ्याहनत्पार्श्वे तद्रक्षो लक्ष्मणो भृशम्
+गतासुरपतद्भूमौ कबन्धः सुमहांस्ततः
+तस्य देहाद्विनिःसृत्य पुरुषो दिव्यदर्शनः
+ददृशे दिवमास्थाय दिवि सूर्य इव ज्वलन्
+पप्रच्छ रामस्तं वाग्मी कस्त्वं प्रब्रूहि पृच्छतः
+कामया किमिदं चित्रमाश्चर्यं प्रतिभाति मे
+तस्याचचक्षे गन्धर्वो विश्वावसुरहं नृप
+प्राप्तो ब्रह्मानुशापेन योनिं राक्षससेविताम्
+रावणेन हृता सीता राज्ञा लङ्कानिवासिना
+सुग्रीवमभिगच्छस्व स ते ���ाह्यं करिष्यति
+एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्डवायुता
+ऋश्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी
+संवसत्यत्र सुग्रीवश्चतुर्भिः सचिवैः सह
+भ्राता वानरराजस्य वालिनो हेममालिनः
+एतावच्छक्यमस्माभिर्वक्तुं द्रष्टासि जानकीम्
+ध्रुवं वानरराजस्य विदितो रावणालयः
+इत्युक्त्वान्तर्हितो दिव्यः पुरुषः स महाप्रभः
+विस्मयं जग्मतुश्चोभौ तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ
+मार्कण्डेय उवाच
+ततोऽविदूरे नलिनीं प्रभूतकमलोत्पलाम्
+सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत्
+मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिना
+सेव्यमानो वने तस्मिञ्जगाम मनसा प्रियाम्
+विललाप स राजेन्द्रस्तत्र कान्तामनुस्मरन्
+कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस्तमथाब्रवीत्
+न त्वामेवंविधो भावः स्प्रष्टुमर्हति मानद
+आत्मवन्तमिव व्याधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम्
+प्रवृत्तिरुपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च
+तां त्वं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवोपपादय
+अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुंगवम्
+मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस
+एवं बहुविधैर्वाक्यैर्लक्ष्मणेन स राघवः
+उक्तः प्रकृतिमापेदे कार्ये चानन्तरोऽभवत्
+निषेव्य वारि पम्पायास्तर्पयित्वा पितॄनपि
+प्रतस्थतुरुभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
+तावृश्यमूकमभ्येत्य बहुमूलफलं गिरिम्
+गिर्यग्रे वानरान्पञ्च वीरौ ददृशतुस्तदा
+सुग्रीवः प्रेषयामास सचिवं वानरं तयोः
+बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तमिव स्थितम्
+तेन संभाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवमभिजग्मतुः
+सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस्ततो नृप
+तद्वासो दर्शयामासुस्तस्य कार्ये निवेदिते
+वानराणां तु यत्सीता ह्रियमाणाभ्यवासृजत्
+तत्प्रत्ययकरं लब्ध्वा सुग्रीवं प्लवगाधिपम्
+पृथिव्यां वानरैश्वर्ये स्वयं रामोऽभ्यषेचयत्
+प्रतिजज्ञे च काकुत्स्थः समरे वालिनो वधम्
+सुग्रीवश्चापि वैदेह्याः पुनरानयनं नृप
+इत्युक्त्वा समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम्
+अभ्येत्य सर्वे किष्किन्धां तस्थुर्युद्धाभिकाङ्क्षिणः
+सुग्रीवः प्राप्य किष्किन्धां ननादौघनिभस्वनः
+नास्य तन्ममृषे वाली तं तारा प्रत्यषेधयत्
+यथा नदति सुग्रीवो बलवानेष वानरः
+मन्ये चाश्रयवान्प्राप्तो न त्वं निर्गन्तुमर्हसि
+हेममाली ततो वाली तारां ताराधिपाननाम्
+प्रोवाच वचनं वाग्मी तां वानरपतिः पतिः
+सर्वभूतरुतज्ञा त्वं पश्य बुद्ध्या समन्विता
+केनापाश्रयवान्प्राप्तो ममैष भ्रातृगन्धिकः
+चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु तारा ताराधिपप्रभा
+पतिमित्यब्रवीत्प्राज्ञा शृणु सर्वं कपीश्वर
+हृतदारो महासत्त्वो रामो दशरथात्मजः
+तुल्यारिमित्रतां प्राप्तः सुग्रीवेण धनुर्धरः
+भ्राता चास्य महाबाहुः सौमित्रिरपराजितः
+लक्ष्मणो नाम मेधावी स्थितः कार्यार्थसिद्धये
+मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमांश्चानिलात्मजः
+जाम्बवानृक्षराजश्च सुग्रीवसचिवाः स्थिताः
+सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबलाः
+अलं तव विनाशाय रामवीर्यव्यपाश्रयात्
+तस्यास्तदाक्षिप्य वचो हितमुक्तं कपीश्वरः
+पर्यशङ्कत तामीर्षुः सुग्रीवगतमानसाम्
+तारां परुषमुक्त्वा स निर्जगाम गुहामुखात्
+स्थितं माल्यवतोऽभ्याशे सुग्रीवं सोऽभ्यभाषत
+असकृत्त्वं मया मूढ निर्जितो जीवितप्रियः
+मुक्तो ज्ञातिरिति ज्ञात्वा का त्वरा मरणे पुनः
+इत्युक्तः प्राह सुग्रीवो भ्रातरं हेतुमद्वचः
+प्राप्तकालममित्रघ्नो रामं संबोधयन्निव
+हृतदारस्य मे राजन्हृतराज्यस्य च त्वया
+किं नु जीवितसामर्थ्यमिति विद्धि समागतम्
+एवमुक्त्वा बहुविधं ततस्तौ संनिपेततुः
+समरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ
+उभौ जघ्नतुरन्योन्यमुभौ भूमौ निपेततुः
+उभौ ववल्गतुश्चित्रं मुष्टिभिश्च निजघ्नतुः
+उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्तपरिक्षतौ
+शुशुभाते तदा वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ
+न विशेषस्तयोर्युद्धे तदा कश्चन दृश्यते
+सुग्रीवस्य तदा मालां हनूमान्कण्ठ आसजत्
+स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तया
+श्रीमानिव महाशैलो मलयो मेघमालया
+कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामो दृष्ट्वा महाधनुः
+विचकर्ष धनुःश्रेष्ठं वालिमुद्दिश्य लक्ष्यवत्
+विस्फारस्तस्य धनुषो यन्त्रस्येव तदा बभौ
+वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतो हृदि
+स भिन्नमर्माभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्
+ददर्शावस्थितं राममारात्सौमित्रिणा सह
+गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्छितः
+तारा ददर्श तं भूमौ तारापतिमिव च्युतम्
+हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यत
+तां च तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम्
+रामस्तु चतुरो मासान्पृष्ठे माल्यवतः शुभे
+निवासमकरोद्धीमान्सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः
+रावणोऽपि पुरीं गत्वा लङ्कां कामबलात्कृतः
+सीतां निवेशयामास भवने नन्दनोपमे
+अशोकवनिकाभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे
+भर्तृस्मरणतन्वङ्गी तापसीवेषधारिणी
+उपवासतपःशीला तत्र सा पृथुलेक्षणा
+उवास दुःखवसतीः फलमूलकृताशना
+दिदेश राक्षसीस्तत्र रक्षणे राक्षसाधिपः
+प्रासासिशूलपरशुमुद्गरालातधारिणीः
+द्व्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिह्वामजिह्विकाम्
+त्रिस्तनीमेकपादां च त्रिजटामेकलोचनाम्
+एताश्चान्याश्च दीप्ताक्ष्यः करभोत्कटमूर्धजाः
+परिवार्यासते सीतां दिवारात्रमतन्द्रिताः
+तास्तु तामायतापाङ्गीं पिशाच्यो दारुणस्वनाः
+तर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनाक्षराः
+खादाम पाटयामैनां तिलशः प्रविभज्य ताम्
+येयं भर्तारमस्माकमवमन्येह जीवति
+इत्येवं परिभर्त्सन्तीस्त्रास्यमाना पुनः पुनः
+भर्तृशोकसमाविष्टा निःश्वस्येदमुवाच ताः
+आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लोभोऽस्ति जीविते
+विना तं पुण्डरीकाक्षं नीलकुञ्चितमूर्धजम्
+अप्येवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता
+शोषयिष्यामि गात्राणि व्याली तालगता यथा
+न त्वन्यमभिगच्छेयं पुमांसं राघवादृते
+इति जानीत सत्यं मे क्रियतां यदनन्तरम्
+तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राक्षस्यस्ताः खरस्वनाः
+आख्यातुं राक्षसेन्द्राय जग्मुस्तत्सर्वमादितः
+गतासु तासु सर्वासु त्रिजटा नाम राक्षसी
+सान्त्वयामास वैदेहीं धर्मज्ञा प्रियवादिनी
+सीते वक्ष्यामि ते किंचिद्विश्वासं कुरु मे सखि
+भयं ते व्येतु वामोरु शृणु चेदं वचो मम
+अविन्ध्यो नाम मेधावी वृद्धो राक्षसपुंगवः
+स रामस्य हितान्वेषी त्वदर्थे हि स मावदत्
+सीता मद्वचनाद्वाच्या समाश्वास्य प्रसाद्य च
+भर्ता ते कुशली रामो लक्ष्मणानुगतो बली
+सख्यं वानरराजेन शक्रप्रतिमतेजसा
+कृतवान्राघवः श्रीमांस्त्वदर्थे च समुद्यतः
+मा च तेऽस्तु भयं भीरु रावणाल्लोकगर्हितात्
+नलकूबरशापेन रक्षिता ह्यस्यनिन्दिते
+शप्तो ह्येष पुरा पापो वधूं रम्भां परामृशन्
+न शक्तो विवशां नारीमुपैतुमजितेन्द्रियः
+क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितः
+सौमित्रिसहितो धीमांस्त्वां चेतो मोक्षयिष्यति
+स्वप्ना हि सुमहाघोरा दृष्टा मेऽनिष्टदर्शनाः
+विनाशायास्य दुर्बुद्धेः पौलस्त्यकुलघातिनः
+दारुणो ह्येष दुष्टात्मा क्षुद्रकर्मा निशाचरः
+स्वभावाच्छीलदोषेण सर्वेषां भयवर्धनः
+स्पर्धते सर्वदेवैर्यः कालोपहतचेतनः
+मया विनाशलिङ्गानि स्वप्ने दृष्���ानि तस्य वै
+तैलाभिषिक्तो विकचो मज्जन्पङ्के दशाननः
+असकृत्खरयुक्ते तु रथे नृत्यन्निव स्थितः
+कुम्भकर्णादयश्चेमे नग्नाः पतितमूर्धजाः
+कृष्यन्ते दक्षिणामाशां रक्तमाल्यानुलेपनाः
+श्वेतातपत्रः सोष्णीषः शुक्लमाल्यविभूषणः
+श्वेतपर्वतमारूढ एक एव विभीषणः
+सचिवाश्चास्य चत्वारः शुक्लमाल्यानुलेपनाः
+श्वेतपर्वतमारूढा मोक्ष्यन्तेऽस्मान्महाभयात्
+रामस्यास्त्रेण पृथिवी परिक्षिप्ता ससागरा
+यशसा पृथिवीं कृत्स्नां पूरयिष्यति ते पतिः
+अस्थिसंचयमारूढो भुञ्जानो मधुपायसम्
+लक्ष्मणश्च मया दृष्टो निरीक्षन्सर्वतो दिशः
+रुदती रुधिरार्द्राङ्गी व्याघ्रेण परिरक्षिता
+असकृत्त्वं मया दृष्टा गच्छन्ती दिशमुत्तराम्
+हर्षमेष्यसि वैदेहि क्षिप्रं भर्तृसमन्विता
+राघवेण सह भ्रात्रा सीते त्वमचिरादिव
+इति सा मृगशावाक्षी तच्छ्रुत्वा त्रिजटावचः
+बभूवाशावती बाला पुनर्भर्तृसमागमे
+यावदभ्यागता रौद्राः पिशाच्यस्ताः सुदारुणाः
+ददृशुस्तां त्रिजटया सहासीनां यथा पुरा
+मार्कण्डेय उवाच
+ततस्तां भर्तृशोकार्तां दीनां मलिनवाससम्
+मणिशेषाभ्यलंकारां रुदतीं च पतिव्रताम्
+राक्षसीभिरुपास्यन्तीं समासीनां शिलातले
+रावणः कामबाणार्तो ददर्शोपससर्प च
+देवदानवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषैर्युधि
+अजितोऽशोकवनिकां ययौ कन्दर्पमोहितः
+दिव्याम्बरधरः श्रीमान्सुमृष्टमणिकुण्डलः
+विचित्रमाल्यमुकुटो वसन्त इव मूर्तिमान्
+स कल्पवृक्षसदृशो यत्नादपि विभूषितः
+श्मशानचैत्यद्रुमवद्भूषितोऽपि भयंकरः
+स तस्यास्तनुमध्यायाः समीपे रजनीचरः
+ददृशे रोहिणीमेत्य शनैश्चर इव ग्रहः
+स तामामन्त्र्य सुश्रोणीं पुष्पकेतुशराहतः
+इदमित्यब्रवीद्बालां त्रस्तां रौहीमिवाबलाम्
+सीते पर्याप्तमेतावत्कृतो भर्तुरनुग्रहः
+प्रसादं कुरु तन्वङ्गि क्रियतां परिकर्म ते
+भजस्व मां वरारोहे महार्हाभरणाम्बरा
+भव मे सर्वनारीणामुत्तमा वरवर्णिनि
+सन्ति मे देवकन्याश्च राजर्षीणां तथाङ्गनाः
+सन्ति दानवकन्याश्च दैत्यानां चापि योषितः
+चतुर्दश पिशाचानां कोट्यो मे वचने स्थिताः
+द्विस्तावत्पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम्
+ततो मे त्रिगुणा यक्षा ये मद्वचनकारिणः
+केचिदेव धनाध्यक्षं भ्रातरं मे समाश्रिताः
+गन्धर्वाप्सरसो भद्रे मामापानगतं सदा
+उपतिष्ठन्ति वामोरु यथैव भ्रातरं मम
+पुत्रोऽहमपि विप्रर्षेः साक्षाद्विश्रवसो मुनेः
+पञ्चमो लोकपालानामिति मे प्रथितं यशः
+दिव्यानि भक्ष्यभोज्यानि पानानि विविधानि च
+यथैव त्रिदशेशस्य तथैव मम भामिनि
+क्षीयतां दुष्कृतं कर्म वनवासकृतं तव
+भार्या मे भव सुश्रोणि यथा मन्दोदरी तथा
+इत्युक्ता तेन वैदेही परिवृत्य शुभानना
+तृणमन्तरतः कृत्वा तमुवाच निशाचरम्
+अशिवेनातिवामोरूरजस्रं नेत्रवारिणा
+स्तनावपतितौ बाला सहितावभिवर्षती
+उवाच वाक्यं तं क्षुद्रं वैदेही पतिदेवता
+असकृद्वदतो वाक्यमीदृशं राक्षसेश्वर
+विषादयुक्तमेतत्ते मया श्रुतमभाग्यया
+तद्भद्रसुख भद्रं ते मानसं विनिवर्त्यताम्
+परदारास्म्यलभ्या च सततं च पतिव्रता
+न चैवोपयिकी भार्या मानुषी कृपणा तव
+विवशां धर्षयित्वा च कां त्वं प्रीतिमवाप्स्यसि
+प्रजापतिसमो विप्रो ब्रह्मयोनिः पिता तव
+न च पालयसे धर्मं लोकपालसमः कथम्
+भ्रातरं राजराजानं महेश्वरसखं प्रभुम्
+धनेश्वरं व्यपदिशन्कथं त्विह न लज्जसे
+इत्युक्त्वा प्रारुदत्सीता कम्पयन्ती पयोधरौ
+शिरोधरां च तन्वङ्गी मुखं प्रच्छाद्य वाससा
+तस्या रुदत्या भामिन्या दीर्घा वेणी सुसंयता
+ददृशे स्वसिता स्निग्धा काली व्यालीव मूर्धनि
+तच्छ्रुत्वा रावणो वाक्यं सीतयोक्तं सुनिष्ठुरम्
+प्रत्याख्यातोऽपि दुर्मेधाः पुनरेवाब्रवीद्वचः
+काममङ्गानि मे सीते दुनोतु मकरध्वजः
+न त्वामकामां सुश्रोणीं समेष्ये चारुहासिनीम्
+किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्त्वमद्यापि मानुषम्
+आहारभूतमस्माकं राममेवानुरुध्यसे
+इत्युक्त्वा तामनिन्द्याङ्गीं स राक्षसगणेश्वरः
+तत्रैवान्तर्हितो भूत्वा जगामाभिमतां दिशम्
+राक्षसीभिः परिवृता वैदेही शोककर्शिता
+सेव्यमाना त्रिजटया तत्रैव न्यवसत्तदा
+मार्कण्डेय उवाच
+राघवस्तु ससौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः
+वसन्माल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः
+स दृष्ट्वा विमले व्योम्नि निर्मलं शशलक्षणम्
+ग्रहनक्षत्रताराभिरनुयातममित्रहा
+कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धमादाय वायुना
+महीधरस्थः शीतेन सहसा प्रतिबोधितः
+प्रभाते लक्ष्मणं वीरमभ्यभाषत दुर्मनाः
+सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि
+गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम्
+प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम्
+योऽसौ कुलाधमो मूढो मय�� राज्येऽभिषेचितः
+सर्ववानरगोपुच्छा यमृक्षाश्च भजन्ति वै
+यदर्थं निहतो वाली मया रघुकुलोद्वह
+त्वया सह महाबाहो किष्किन्धोपवने तदा
+कृतघ्नं तमहं मन्ये वानरापसदं भुवि
+यो मामेवंगतो मूढो न जानीतेऽद्य लक्ष्मण
+असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपादनम्
+कृतोपकारं मां नूनमवमन्याल्पया धिया
+यदि तावदनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः
+नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया
+अथापि घटतेऽस्माकमर्थे वानरपुंगवः
+तमादायैहि काकुत्स्थ त्वरावान्भव मा चिरम्
+इत्युक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः
+प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः
+किष्किन्धाद्वारमासाद्य प्रविवेशानिवारितः
+सक्रोध इति तं मत्वा राजा प्रत्युद्ययौ हरिः
+तं सदारो विनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः
+पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस्तदर्हया
+तमब्रवीद्रामवचः सौमित्रिरकुतोभयः
+स तत्सर्वमशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः
+सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिपः
+इदमाह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम्
+नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा न कृतघ्नो न निर्घृणः
+श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः
+दिशः प्रस्थापिताः सर्वे विनीता हरयो मया
+सर्वेषां च कृतः कालो मासेनागमनं पुनः
+यैरियं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा
+विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा
+स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुमर्हति
+ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत्प्रियम्
+इत्युक्तो लक्ष्मणस्तेन वानरेन्द्रेण धीमता
+त्यक्त्वा रोषमदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत्
+स रामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठमास्थितम्
+अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत्
+इत्येवं वानरेन्द्रास्ते समाजग्मुः सहस्रशः
+दिशस्तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः
+आचख्युस्ते तु रामाय महीं सागरमेखलाम्
+विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा
+गतास्तु दक्षिणामाशां ये वै वानरपुंगवाः
+आशावांस्तेषु काकुत्स्थः प्राणानार्तोऽप्यधारयत्
+द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास्ततः
+सुग्रीवमभिगम्येदं त्वरिता वाक्यमब्रुवन्
+रक्षितं वालिना यत्तत्स्फीतं मधुवनं महत्
+त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद्भुङ्क्ते पवनात्मजः
+वालिपुत्रोऽङ्गदश्चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः
+विचेतुं दक्षिणामाशां राजन्प्रस्थापितास्त्वया
+तेषां तं प्रणयं श्रुत्वा मे���े स कृतकृत्यताम्
+कृतार्थानां हि भृत्यानामेतद्भवति चेष्टितम्
+स तद्रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः
+रामश्चाप्यनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम्
+हनूमत्प्रमुखाश्चापि विश्रान्तास्ते प्लवंगमाः
+अभिजग्मुर्हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ
+गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामो हनूमतः
+अगमत्प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत
+हनूमत्प्रमुखास्ते तु वानराः पूर्णमानसाः
+प्रणेमुर्विधिवद्रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा
+तानुवाचागतान्रामः प्रगृह्य सशरं धनुः
+अपि मां जीवयिष्यध्वमपि वः कृतकृत्यता
+अपि राज्यमयोध्यायां कारयिष्याम्यहं पुनः
+निहत्य समरे शत्रूनाहृत्य जनकात्मजाम्
+अमोक्षयित्वा वैदेहीमहत्वा च रिपून्रणे
+हृतदारोऽवधूतश्च नाहं जीवितुमुत्सहे
+इत्युक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः
+प्रियमाख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया
+विचित्य दक्षिणामाशां सपर्वतवनाकराम्
+श्रान्ताः काले व्यतीते स्म दृष्टवन्तो महागुहाम्
+प्रविशामो वयं तां तु बहुयोजनमायताम्
+अन्धकारां सुविपिनां गहनां कीटसेविताम्
+गत्वा सुमहदध्वानमादित्यस्य प्रभां ततः
+दृष्टवन्तः स्म तत्रैव भवनं दिव्यमन्तरा
+मयस्य किल दैत्यस्य तदासीद्वेश्म राघव
+तत्र प्रभावती नाम तपोऽतप्यत तापसी
+तया दत्तानि भोज्यानि पानानि विविधानि च
+भुक्त्वा लब्धबलाः सन्तस्तयोक्तेन पथा ततः
+निर्याय तस्मादुद्देशात्पश्यामो लवणाम्भसः
+समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम्
+ततो मलयमारुह्य पश्यन्तो वरुणालयम्
+विषण्णा व्यथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम्
+अनेकशतविस्तीर्णं योजनानां महोदधिम्
+तिमिनक्रझषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः
+तत्रानशनसंकल्पं कृत्वासीना वयं तदा
+ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायोरभवत्कथा
+ततः पर्वतशृङ्गाभं घोररूपं भयावहम्
+पक्षिणं दृष्टवन्तः स्म वैनतेयमिवापरम्
+सोऽस्मानतर्कयद्भोक्तुमथाभ्येत्य वचोऽब्रवीत्
+भोः क एष मम भ्रातुर्जटायोः कुरुते कथाम्
+संपातिर्नाम तस्याहं ज्येष्ठो भ्राता खगाधिपः
+अन्योन्यस्पर्धयारूढावावामादित्यसंसदम्
+ततो दग्धाविमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः
+तदा मे चिरदृष्टः स भ्राता गृध्रपतिः प्रियः
+निर्दग्धपक्षः पतितो ह्यहमस्मिन्महागिरौ
+तस्यैवं वदतोऽस्माभिर्हतो भ्राता निवेदितः
+व्यसनं भवतश्चेदं संक्षेपाद्वै निवेदितम्
+स संपातिस्तदा राजञ्श्रुत्वा सुमहदप्रियम्
+विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनरस्मानरिंदम
+कः स रामः कथं सीता जटायुश्च कथं हतः
+इच्छामि सर्वमेवैतच्छ्रोतुं प्लवगसत्तमाः
+तस्याहं सर्वमेवैतं भवतो व्यसनागमम्
+प्रायोपवेशने चैव हेतुं विस्तरतोऽब्रुवम्
+सोऽस्मानुत्थापयामास वाक्येनानेन पक्षिराट्
+रावणो विदितो मह्यं लङ्का चास्य महापुरी
+दृष्टा पारे समुद्रस्य त्रिकूटगिरिकन्दरे
+भवित्री तत्र वैदेही न मेऽस्त्यत्र विचारणा
+इति तस्य वचः श्रुत्वा वयमुत्थाय सत्वराः
+सागरप्लवने मन्त्रं मन्त्रयामः परंतप
+नाध्यवस्यद्यदा कश्चित्सागरस्य विलङ्घने
+ततः पितरमाविश्य पुप्लुवेऽहं महार्णवम्
+शतयोजनविस्तीर्णं निहत्य जलराक्षसीम्
+तत्र सीता मया दृष्टा रावणान्तःपुरे सती
+उपवासतपःशीला भर्तृदर्शनलालसा
+जटिला मलदिग्धाङ्गी कृशा दीना तपस्विनी
+निमित्तैस्तामहं सीतामुपलभ्य पृथग्विधैः
+उपसृत्याब्रुवं चार्यामभिगम्य रहोगताम्
+सीते रामस्य दूतोऽहं वानरो मारुतात्मजः
+त्वद्दर्शनमभिप्रेप्सुरिह प्राप्तो विहायसा
+राजपुत्रौ कुशलिनौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
+सर्वशाखामृगेन्द्रेण सुग्रीवेणाभिपालितौ
+कुशलं त्वाब्रवीद्रामः सीते सौमित्रिणा सह
+सखिभावाच्च सुग्रीवः कुशलं त्वानुपृच्छति
+क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सर्वशाखामृगैः सह
+प्रत्ययं कुरु मे देवि वानरोऽस्मि न राक्षसः
+मुहूर्तमिव च ध्यात्वा सीता मां प्रत्युवाच ह
+अवैमि त्वां हनूमन्तमविन्ध्यवचनादहम्
+अविन्ध्यो हि महाबाहो राक्षसो वृद्धसंमतः
+कथितस्तेन सुग्रीवस्त्वद्विधैः सचिवैर्वृतः
+गम्यतामिति चोक्त्वा मां सीता प्रादादिमं मणिम्
+धारिता येन वैदेही कालमेतमनिन्दिता
+प्रत्ययार्थं कथां चेमां कथयामास जानकी
+क्षिप्तामिषीकां काकस्य चित्रकूटे महागिरौ
+भवता पुरुषव्याघ्र प्रत्यभिज्ञानकारणात्
+श्रावयित्वा तदात्मानं ततो दग्ध्वा च तां पुरीम्
+संप्राप्त इति तं रामः प्रियवादिनमर्चयत्
+मार्कण्डेय उवाच
+ततस्तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह
+समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात्तदा
+वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्
+श्वशुरो वालिनः श्रीमान्सुषेणो राममभ्ययात्
+कोटीशतवृतौ चापि गजो गवय एव च
+वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक्पृथगदृश्यताम्
+षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन्प्रत्यदृश्यत
+गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः
+गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः
+कोटीसहस्रमुग्राणां हरीणां समकर्षत
+पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः
+कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति
+श्रीमान्दधिमुखो नाम हरिवृद्धोऽपि वीर्यवान्
+प्रचकर्ष महत्सैन्यं हरीणां भीमतेजसाम्
+कृष्णानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम्
+कोटीशतसहस्रेण जाम्बवान्प्रत्यदृश्यत
+एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः
+असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात्
+शिरीषकुसुमाभानां सिंहानामिव नर्दताम्
+श्रूयते तुमुलः शब्दस्तत्र तत्र प्रधावताम्
+गिरिकूटनिभाः केचित्केचिन्महिषसंनिभाः
+शरदभ्रप्रतीकाशाः पिष्टहिङ्गुलकाननाः
+उत्पतन्तः पतन्तश्च प्लवमानाश्च वानराः
+उद्धुन्वन्तोऽपरे रेणून्समाजग्मुः समन्ततः
+स वानरमहालोकः पूर्णसागरसंनिभः
+निवेशमकरोत्तत्र सुग्रीवानुमते तदा
+ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः
+तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते
+तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्वर्तयन्निव
+प्रययौ राघवः श्रीमान्सुग्रीवसहितस्तदा
+मुखमासीत्तु सैन्यस्य हनूमान्मारुतात्मजः
+जघनं पालयामास सौमित्रिरकुतोभयः
+बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ राघवौ तत्र रेजतुः
+वृतौ हरिमहामात्रैश्चन्द्रसूर्यौ ग्रहैरिव
+प्रबभौ हरिसैन्यं तच्छालतालशिलायुधम्
+सुमहच्छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति
+नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता
+ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये
+विधिवत्सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च
+प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च
+निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु
+उपायाद्धरिसेना सा क्षारोदमथ सागरम्
+द्वितीयसागरनिभं तद्बलं बहुलध्वजम्
+वेलावनं समासाद्य निवासमकरोत्तदा
+ततो दाशरथिः श्रीमान्सुग्रीवं प्रत्यभाषत
+मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः
+उपायः को नु भवतां मतः सागरलङ्घने
+इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः
+तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः
+समर्था लङ्घने सिन्धोर्न तु कृत्स्नस्य वानराः
+केचिन्नौभिर्व्यवस्यन्ति केचिच्च विविधैः प्लवैः
+नेति रामश्च तान्सर्वान्सान्त्वयन्प्रत्यभाषत
+शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः
+क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैष्ठिकी मतिः
+नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस्तारयितुं तथा
+वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्
+विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वै परः
+प्लवोडुपप्रतारश्च नैवात्र मम रोचते
+अहं त्विमं जलनिधिं समारप्स्याम्युपायतः
+प्रतिशेष्याम्युपवसन्दर्शयिष्यति मां ततः
+न चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं ततः
+महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः
+इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः
+प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे
+सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम्
+देवो नदनदीभर्ता श्रीमान्यादोगणैर्वृतः
+कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वचः
+इदमित्याह रत्नानामाकरैः शतशो वृतः
+ब्रूहि किं ते करोम्यत्र साहाय्यं पुरुषर्षभ
+इक्ष्वाकुरस्मि ते ज्ञातिरिति रामस्तमब्रवीत्
+मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते
+येन गत्वा दशग्रीवं हन्यां पौलस्त्यपांसनम्
+यद्येवं याचतो मार्गं न प्रदास्यति मे भवान्
+शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः
+इत्येवं ब्रुवतः श्रुत्वा रामस्य वरुणालयः
+उवाच व्यथितो वाक्यमिति बद्धाञ्जलिः स्थितः
+नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव
+शृणु चेदं वचो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर
+यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस्य व्रजतोऽऽज्ञया
+अन्येऽप्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषो बलात्
+अस्ति त्वत्र नलो नाम वानरः शिल्पिसंमतः
+त्वष्टुर्देवस्य तनयो बलवान्विश्वकर्मणः
+स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि
+सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति
+इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह
+कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि मतो मम
+तेनोपायेन काकुत्स्थः सेतुबन्धमकारयत्
+दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्
+नलसेतुरिति ख्यातो योऽद्यापि प्रथितो भुवि
+रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः
+तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः
+भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह
+प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महामनाः
+सुग्रीवस्य तु शङ्काभूत्प्रणिधिः स्यादिति स्म ह
+राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्च चरितेङ्गितैः
+यदा तत्त्वेन तुष्टोऽभूत्तत एनमपूजयत्
+सर्वराक्षसराज्ये चाप्यभ्यषिञ्चद्विभीषणम्
+चक्रे च मन्त्रानुचरं सुहृदं लक्ष्मणस्य च
+विभीषणमते चैव सोऽत्यक्रामन्महार्णवम्
+ससैन्यः सेतुना तेन मासेनैव नराधिप
+ततो गत्वा समासाद्य लङ्कोद्यानान्यनेकशः
+भेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च
+तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौ
+चारौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः
+प्रतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ
+दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चादवासृजत्
+निवेश्योपवने सैन्यं तच्छूरः प्राज्ञवानरम्
+प्रेषयामास दौत्येन रावणस्य ततोऽङ्गदम्
+मार्कण्डेय उवाच
+प्रभूतान्नोदके तस्मिन्बहुमूलफले वने
+सेनां निवेश्य काकुत्स्थो विधिवत्पर्यरक्षत
+रावणश्च विधिं चक्रे लङ्कायां शास्त्रनिर्मितम्
+प्रकृत्यैव दुराधर्षा दृढप्राकारतोरणा
+अगाधतोयाः परिखा मीननक्रसमाकुलाः
+बभूवुः सप्त दुर्धर्षाः खादिरैः शङ्कुभिश्चिताः
+कर्णाट्टयन्त्रदुर्धर्षा बभूवुः सहुडोपलाः
+साशीविषघटायोधाः ससर्जरसपांसवः
+मुसलालातनाराचतोमरासिपरश्वधैः
+अन्विताश्च शतघ्नीभिः समधूच्छिष्टमुद्गराः
+पुरद्वारेषु सर्वेषु गुल्माः स्थावरजङ्गमाः
+बभूवुः पत्तिबहुलाः प्रभूतगजवाजिनः
+अङ्गदस्त्वथ लङ्काया द्वारदेशमुपागतः
+विदितो राक्षसेन्द्रस्य प्रविवेश गतव्यथः
+मध्ये राक्षसकोटीनां बह्वीनां सुमहाबलः
+शुशुभे मेघमालाभिरादित्य इव संवृतः
+स समासाद्य पौलस्त्यममात्यैरभिसंवृतम्
+रामसंदेशमामन्त्र्य वाग्मी वक्तुं प्रचक्रमे
+आह त्वां राघवो राजन्कोसलेन्द्रो महायशाः
+प्राप्तकालमिदं वाक्यं तदादत्स्व कुरुष्व च
+अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम्
+विनश्यन्त्यनयाविष्टा देशाश्च नगराणि च
+त्वयैकेनापराद्धं मे सीतामाहरता बलात्
+वधायानपराद्धानामन्येषां तद्भविष्यति
+ये त्वया बलदर्पाभ्यामाविष्टेन वनेचराः
+ऋषयो हिंसिताः पूर्वं देवाश्चाप्यवमानिताः
+राजर्षयश्च निहता रुदन्त्यश्चाहृताः स्त्रियः
+तदिदं समनुप्राप्तं फलं तस्यानयस्य ते
+हन्तास्मि त्वां सहामात्यं युध्यस्व पुरुषो भव
+पश्य मे धनुषो वीर्यं मानुषस्य निशाचर
+मुच्यतां जानकी सीता न मे मोक्ष्यसि कर्हिचित्
+अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितैः शरैः
+इति तस्य ब्रुवाणस्य दूतस्य परुषं वचः
+श्रुत्वा न ममृषे राजा रावणः क्रोधमूर्छितः
+इङ्गितज्ञास्ततो भर्तुश्चत्वारो रजनीचराः
+चतुर्ष्वङ्गेषु जगृहुः शार्दूलमिव पक्षिणः
+तांस्तथाङ्गेषु संसक्तानङ्गदो रजनीचरान्
+आदायैव खमुत्पत्य प्रासादतलमाविशत्
+वेगेनोत्पततस्तस्य पेतुस्ते रजनीचराः
+भुवि संभिन्नहृदयाः प्रहारपरिपीडिताः
+स मुक्तो हर्म्यशिखरात्तस्मात्पुनरवापतत्
+लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां स्वबलस्य समीपतः
+कोसलेन्द्रमथाभ्येत्य सर्वमावेद्य चाङ्गदः
+विशश्राम स तेजस्वी राघवेणाभिनन्दितः
+ततः सर्वाभिसारेण हरीणां वातरंहसाम्
+भेदयामास लङ्कायाः प्राकारं रघुनन्दनः
+विभीषणर्क्षाधिपती पुरस्कृत्याथ लक्ष्मणः
+दक्षिणं नगरद्वारमवामृद्नाद्दुरासदम्
+करभारुणगात्राणां हरीणां युद्धशालिनाम्
+कोटीशतसहस्रेण लङ्कामभ्यपतत्तदा
+उत्पतद्भिः पतद्भिश्च निपतद्भिश्च वानरैः
+नादृश्यत तदा सूर्यो रजसा नाशितप्रभः
+शालिप्रसूनसदृशैः शिरीषकुसुमप्रभैः
+तरुणादित्यसदृशैः शरगौरैश्च वानरैः
+प्राकारं ददृशुस्ते तु समन्तात्कपिलीकृतम्
+राक्षसा विस्मिता राजन्सस्त्रीवृद्धाः समन्ततः
+बिभिदुस्ते मणिस्तम्भान्कर्णाट्टशिखराणि च
+भग्नोन्मथितवेगानि यन्त्राणि च विचिक्षिपुः
+परिगृह्य शतघ्नीश्च सचक्राः सहुडोपलाः
+चिक्षिपुर्भुजवेगेन लङ्कामध्ये महाबलाः
+प्राकारस्थाश्च ये केचिन्निशाचरगणास्तदा
+प्रदुद्रुवुस्ते शतशः कपिभिः समभिद्रुताः
+ततस्तु राजवचनाद्राक्षसाः कामरूपिणः
+निर्ययुर्विकृताकाराः सहस्रशतसंघशः
+शस्त्रवर्षाणि वर्षन्तो द्रावयन्तो वनौकसः
+प्राकारं शोधयन्तस्ते परं विक्रममास्थिताः
+स माषराशिसदृशैर्बभूव क्षणदाचरैः
+कृतो निर्वानरो भूयः प्राकारो भीमदर्शनैः
+पेतुः शूलविभिन्नाङ्गा बहवो वानरर्षभाः
+स्तम्भतोरणभग्नाश्च पेतुस्तत्र निशाचराः
+केशाकेश्यभवद्युद्धं रक्षसां वानरैः सह
+नखैर्दन्तैश्च वीराणां खादतां वै परस्परम्
+निष्टनन्तो ह्युभयतस्तत्र वानरराक्षसाः
+हता निपतिता भूमौ न मुञ्चन्ति परस्परम्
+रामस्तु शरजालानि ववर्ष जलदो यथा
+तानि लङ्कां समासाद्य जघ्नुस्तान्रजनीचरान्
+सौमित्रिरपि नाराचैर्दृढधन्वा जितक्लमः
+आदिश्यादिश्य दुर्गस्थान्पातयामास राक्षसान्
+ततः प्रत्यवहारोऽभूत्सैन्यानां राघवाज्ञया
+कृते विमर्दे लङ्कायां लब्धलक्षो जयोत्तरः
+मार्कण्डेय उवाच
+ततो निविशमानांस्तान्सैनिकान्रावणानुगाः
+अभिजग्मुर्गणानेके पिशाचक्षुद्ररक्षसाम्
+पर्वणः पूतनो जम्भः खरः क्रोधवशो हरिः
+प्ररुजश्चारुजश्चैव प्रघसश्चैवमादयः
+ततोऽभिपततां तेषामदृश्यानां दुरात्मनाम्
+अन्तर्धानवधं तज्ज्ञश्चकार स विभीषणः
+ते दृश्यमाना हरिभिर्बलिभिर्दूरपातिभिः
+निहताः सर्वशो राजन्महीं जग्मुर्गतासवः
+अमृष्यमाणः सबलो रावणो निर्ययावथ
+व्यूह्य चौशनसं व्यूहं हरीन्सर्वानहारयत्
+राघवस्त्वभिनिर्याय व्यूढानीकं दशाननम्
+बार्हस्पत्यं विधिं कृत्वा प्रत्यव्यूहन्निशाचरम्
+समेत्य युयुधे तत्र ततो रामेण रावणः
+युयुधे लक्ष्मणश्चैव तथैवेन्द्रजिता सह
+विरूपाक्षेण सुग्रीवस्तारेण च निखर्वटः
+तुण्डेन च नलस्तत्र पटुशः पनसेन च
+विषह्यं यं हि यो मेने स स तेन समेयिवान्
+युयुधे युद्धवेलायां स्वबाहुबलमाश्रितः
+स संप्रहारो ववृधे भीरूणां भयवर्धनः
+लोमसंहर्षणो घोरः पुरा देवासुरे यथा
+रावणो राममानर्छच्छक्तिशूलासिवृष्टिभिः
+निशितैरायसैस्तीक्ष्णै रावणं चापि राघवः
+तथैवेन्द्रजितं यत्तं लक्ष्मणो मर्मभेदिभिः
+इन्द्रजिच्चापि सौमित्रिं बिभेद बहुभिः शरैः
+विभीषणः प्रहस्तं च प्रहस्तश्च विभीषणम्
+खगपत्रैः शरैस्तीक्ष्णैरभ्यवर्षद्गतव्यथः
+तेषां बलवतामासीन्महास्त्राणां समागमः
+विव्यथुः सकला येन त्रयो लोकाश्चराचराः
+मार्कण्डेय उवाच
+ततः प्रहस्तः सहसा समभ्येत्य विभीषणम्
+गदया ताडयामास विनद्य रणकर्कशः
+स तयाभिहतो धीमान्गदया भीमवेगया
+नाकम्पत महाबाहुर्हिमवानिव सुस्थिरः
+ततः प्रगृह्य विपुलां शतघण्टां विभीषणः
+अभिमन्त्र्य महाशक्तिं चिक्षेपास्य शिरः प्रति
+पतन्त्या स तया वेगाद्राक्षसोऽशनिनादया
+हृतोत्तमाङ्गो ददृशे वातरुग्ण इव द्रुमः
+तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये प्रहस्तं क्षणदाचरम्
+अभिदुद्राव धूम्राक्षो वेगेन महता कपीन्
+तस्य मेघोपमं सैन्यमापतद्भीमदर्शनम्
+दृष्ट्वैव सहसा दीर्णा रणे वानरपुंगवाः
+ततस्तान्सहसा दीर्णान्दृष्ट्वा वानरपुंगवान्
+निर्याय कपिशार्दूलो हनूमान्पर्यवस्थितः
+तं दृष्ट्वावस्थितं संख्ये हरयः पवनात्मजम्
+वेगेन महता राजन्संन्यवर्तन्त सर्वशः
+ततः शब्दो महानासीत्तुमुलो लोमहर्षणः
+रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम्
+तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे घोरे रुधिरकर्दमे
+धूम्राक्षः कपिसैन्यं तद्द्रावयामास पत्रिभिः
+तं राक्षसमहामात्रमापतन्तं सपत्नजित्
+तरसा प्रतिजग्राह हनूमान्पवनात्मजः
+तयोर्युद्धमभूद्घोरं हरिराक्षसवीरयोः
+जिगीषतोर्य��धान्योन्यमिन्द्रप्रह्लादयोरिव
+गदाभिः परिघैश्चैव राक्षसो जघ्निवान्कपिम्
+कपिश्च जघ्निवान्रक्षः सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः
+ततस्तमतिकायेन साश्वं सरथसारथिम्
+धूम्राक्षमवधीद्धीमान्हनूमान्मारुतात्मजः
+ततस्तं निहतं दृष्ट्वा धूम्राक्षं राक्षसोत्तमम्
+हरयो जातविस्रम्भा जघ्नुरभ्येत्य सैनिकान्
+ते वध्यमाना बलिभिर्हरिभिर्जितकाशिभिः
+राक्षसा भग्नसंकल्पा लङ्कामभ्यपतन्भयात्
+तेऽभिपत्य पुरं भग्ना हतशेषा निशाचराः
+सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय न्यवेदयन्
+श्रुत्वा तु रावणस्तेभ्यः प्रहस्तं निहतं युधि
+धूम्राक्षं च महेष्वासं ससैन्यं वानरर्षभैः
+सुदीर्घमिव निःश्वस्य समुत्पत्य वरासनात्
+उवाच कुम्भकर्णस्य कर्मकालोऽयमागतः
+इत्येवमुक्त्वा विविधैर्वादित्रैः सुमहास्वनैः
+शयानमतिनिद्रालुं कुम्भकर्णमबोधयत्
+प्रबोध्य महता चैनं यत्नेनागतसाध्वसः
+स्वस्थमासीनमव्यग्रं विनिद्रं राक्षसाधिपः
+ततोऽब्रवीद्दशग्रीवः कुम्भकर्णं महाबलम्
+धन्योऽसि यस्य ते निद्रा कुम्भकर्णेयमीदृशी
+य इमं दारुणं कालं न जानीषे महाभयम्
+एष तीर्त्वार्णवं रामः सेतुना हरिभिः सह
+अवमन्येह नः सर्वान्करोति कदनं महत्
+मया ह्यपहृता भार्या सीता नामास्य जानकी
+तां मोक्षयिषुरायातो बद्ध्वा सेतुं महार्णवे
+तेन चैव प्रहस्तादिर्महान्नः स्वजनो हतः
+तस्य नान्यो निहन्तास्ति त्वदृते शत्रुकर्शन
+स दंशितोऽभिनिर्याय त्वमद्य बलिनां वर
+रामादीन्समरे सर्वाञ्जहि शत्रूनरिंदम
+दूषणावरजौ चैव वज्रवेगप्रमाथिनौ
+तौ त्वां बलेन महता सहितावनुयास्यतः
+इत्युक्त्वा राक्षसपतिः कुम्भकर्णं तरस्विनम्
+संदिदेशेतिकर्तव्ये वज्रवेगप्रमाथिनौ
+तथेत्युक्त्वा तु तौ वीरौ रावणं दूषणानुजौ
+कुम्भकर्णं पुरस्कृत्य तूर्णं निर्ययतुः पुरात्
+मार्कण्डेय उवाच
+ततो विनिर्याय पुरात्कुम्भकर्णः सहानुगः
+अपश्यत्कपिसैन्यं तज्जितकाश्यग्रतः स्थितम्
+तमभ्येत्याशु हरयः परिवार्य समन्ततः
+अभ्यघ्नंश्च महाकायैर्बहुभिर्जगतीरुहैः
+करजैरतुदंश्चान्ये विहाय भयमुत्तमम्
+बहुधा युध्यमानास्ते युद्धमार्गैः प्लवंगमाः
+नानाप्रहरणैर्भीमं राक्षसेन्द्रमताडयन्
+स ताड्यमानः प्रहसन्भक्षयामास वानरान्
+पनसं च गवाक्षं च वज्रबाहुं च वानरम्
+तद्दृष्ट्वा व्यथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः
+उदक्रोशन्परित्रस्तास्तारप्रभृतयस्तदा
+तं तारमुच्चैः क्रोशन्तमन्यांश्च हरियूथपान्
+अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णमपेतभीः
+ततोऽभिपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामनाः
+शालेन जघ्निवान्मूर्ध्नि बलेन कपिकुञ्जरः
+स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस्य मूर्धनि
+बिभेद शालं सुग्रीवो न चैवाव्यथयत्कपिः
+ततो विनद्य प्रहसञ्शालस्पर्शविबोधितः
+दोर्भ्यामादाय सुग्रीवं कुम्भकर्णोऽहरद्बलात्
+ह्रियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा
+अवेक्ष्याभ्यद्रवद्वीरः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः
+सोऽभिपत्य महावेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम्
+प्राहिणोत्कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा
+स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः
+जगाम दारयन्भूमिं रुधिरेण समुक्षितः
+तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम्
+कुम्भकर्णो महेष्वासः प्रगृहीतशिलायुधः
+अभिदुद्राव सौमित्रिमुद्यम्य महतीं शिलाम्
+तस्याभिद्रवतस्तूर्णं क्षुराभ्यामुच्छ्रितौ करौ
+चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः
+तानप्यस्य भुजान्सर्वान्प्रगृहीतशिलायुधान्
+क्षुरैश्चिच्छेद लघ्वस्त्रं सौमित्रिः प्रतिदर्शयन्
+स बभूवातिकायश्च बहुपादशिरोभुजः
+तं ब्रह्मास्त्रेण सौमित्रिर्ददाहाद्रिचयोपमम्
+स पपात महावीर्यो दिव्यास्त्राभिहतो रणे
+महाशनिविनिर्दग्धः पादपोऽङ्कुरवानिव
+तं दृष्ट्वा वृत्रसंकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम्
+गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः प्राद्रवन्भयात्
+तथा तान्द्रवतो योधान्दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ
+अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धावभ्यधावताम्
+तावाद्रवन्तौ संक्रुद्धौ वज्रवेगप्रमाथिनौ
+प्रतिजग्राह सौमित्रिर्विनद्योभौ पतत्रिभिः
+ततः सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम्
+दूषणानुजयोः पार्थ लक्ष्मणस्य च धीमतः
+महता शरवर्षेण राक्षसौ सोऽभ्यवर्षत
+तौ चापि वीरौ संक्रुद्धावुभौ तौ समवर्षताम्
+मुहूर्तमेवमभवद्वज्रवेगप्रमाथिनोः
+सौमित्रेश्च महाबाहोः संप्रहारः सुदारुणः
+अथाद्रिशृङ्गमादाय हनूमान्मारुतात्मजः
+अभिद्रुत्याददे प्राणान्वज्रवेगस्य रक्षसः
+नीलश्च महता ग्राव्णा दूषणावरजं हरिः
+प्रमाथिनमभिद्रुत्य प्रममाथ महाबलः
+ततः प्रावर्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः
+रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम्
+शतशो नैरृतान्वन्या जघ्नुर्वन्यांश्च नैरृताः
+नैरृतास्तत्र वध्यन्ते प्रायशो न तु वानराः
+मार्कण्डेय उवाच
+ततः श्रुत्वा हतं संख्ये कुम्भकर्णं सहानुगम्
+प्रहस्तं च महेष्वासं धूम्राक्षं चातितेजसम्
+पुत्रमिन्द्रजितं शूरं रावणः प्रत्यभाषत
+जहि रामममित्रघ्न सुग्रीवं च सलक्ष्मणम्
+त्वया हि मम सत्पुत्र यशो दीप्तमुपार्जितम्
+जित्वा वज्रधरं संख्ये सहस्राक्षं शचीपतिम्
+अन्तर्हितः प्रकाशो वा दिव्यैर्दत्तवरैः शरैः
+जहि शत्रूनमित्रघ्न मम शस्त्रभृतां वर
+रामलक्ष्मणसुग्रीवाः शरस्पर्शं न तेऽनघ
+समर्थाः प्रतिसंसोढुं कुतस्तदनुयायिनः
+अकृता या प्रहस्तेन कुम्भकर्णेन चानघ
+खरस्यापचितिः संख्ये तां गच्छस्व महाभुज
+त्वमद्य निशितैर्बाणैर्हत्वा शत्रून्ससैनिकान्
+प्रतिनन्दय मां पुत्र पुरा बद्ध्वेव वासवम्
+इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा रथमास्थाय दंशितः
+प्रययाविन्द्रजिद्राजंस्तूर्णमायोधनं प्रति
+तत्र विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुंगवः
+आह्वयामास समरे लक्ष्मणं शुभलक्षणम्
+तं लक्ष्मणोऽप्यभ्यधावत्प्रगृह्य सशरं धनुः
+त्रासयंस्तलघोषेण सिंहः क्षुद्रमृगं यथा
+तयोः समभवद्युद्धं सुमहज्जयगृद्धिनोः
+दिव्यास्त्रविदुषोस्तीव्रमन्योन्यस्पर्धिनोस्तदा
+रावणिस्तु यदा नैनं विशेषयति सायकैः
+ततो गुरुतरं यत्नमातिष्ठद्बलिनां वरः
+तत एनं महावेगैरर्दयामास तोमरैः
+तानागतान्स चिच्छेद सौमित्रिर्निशितैः शरैः
+ते निकृत्ताः शरैस्तीक्ष्णैर्न्यपतन्वसुधातले
+तमङ्गदो वालिसुतः श्रीमानुद्यम्य पादपम्
+अभिद्रुत्य महावेगस्ताडयामास मूर्धनि
+तस्येन्द्रजिदसंभ्रान्तः प्रासेनोरसि वीर्यवान्
+प्रहर्तुमैच्छत्तं चास्य प्रासं चिच्छेद लक्ष्मणः
+तमभ्याशगतं वीरमङ्गदं रावणात्मजः
+गदयाताडयत्सव्ये पार्श्वे वानरपुंगवम्
+तमचिन्त्य प्रहारं स बलवान्वालिनः सुतः
+ससर्जेन्द्रजितः क्रोधाच्छालस्कन्धममित्रजित्
+सोऽङ्गदेन रुषोत्सृष्टो वधायेन्द्रजितस्तरुः
+जघानेन्द्रजितः पार्थ रथं साश्वं ससारथिम्
+ततो हताश्वात्प्रस्कन्द्य रथात्स हतसारथिः
+तत्रैवान्तर्दधे राजन्मायया रावणात्मजः
+अन्तर्हितं विदित्वा तं बहुमायं च राक्षसम्
+रामस्तं देशमागम्य तत्सैन्यं पर्यरक्षत
+स राममुद्दिश्य शरैस्ततो दत्तवरैस्तदा
+विव्याध सर्वगात्रेषु लक्ष्मणं च महारथम्
+तमदृश्यं शरैः शूरौ माययान्तर्हितं तदा
+योधयामासतुरुभौ रावणिं रामलक्ष्मणौ
+स रुषा सर्वगात्रेषु तयोः पुरुषसिंहयोः
+व्यसृजत्सायकान्भूयः शतशोऽथ सहस्रशः
+तमदृश्यं विचिन्वन्तः सृजन्तमनिशं शरान्
+हरयो विविशुर्व्योम प्रगृह्य महतीः शिलाः
+तांश्च तौ चाप्यदृश्यः स शरैर्विव्याध राक्षसः
+स भृशं ताडयन्वीरो रावणिर्माययावृतः
+तौ शरैराचितौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
+पेततुर्गगनाद्भूमिं सूर्याचन्द्रमसाविव
+मार्कण्डेय उवाच
+तावुभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातरावमितौजसौ
+बबन्ध रावणिर्भूयः शरैर्दत्तवरैस्तदा
+तौ वीरौ शरजालेन बद्धाविन्द्रजिता रणे
+रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे
+तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश्चितौ
+सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः स्थितः
+सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च
+हनूमन्नीलतारैश्च नलेन च कपीश्वरः
+ततस्तं देशमागम्य कृतकर्मा विभीषणः
+बोधयामास तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितौ
+विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनोभौ चकार तौ
+विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया
+तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम्
+गततन्द्रीक्लमौ चास्तां क्षणेनोभौ महारथौ
+ततो विभीषणः पार्थ राममिक्ष्वाकुनन्दनम्
+उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिरिदं वचः
+अयमम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात्
+गुह्यकोऽभ्यागतः श्वेतात्त्वत्सकाशमरिंदम
+इदमम्भः कुबेरस्ते महाराजः प्रयच्छति
+अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप
+अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत
+भवान्द्रक्ष्यति यस्मै च भवानेतत्प्रदास्यति
+तथेति रामस्तद्वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम्
+चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महामनाः
+सुग्रीवजाम्बवन्तौ च हनूमानङ्गदस्तथा
+मैन्दद्विविदनीलाश्च प्रायः प्लवगसत्तमाः
+तथा समभवच्चापि यदुवाच विभीषणः
+क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षूंष्यासन्युधिष्ठिर
+इन्द्रजित्कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदात्मनः
+निवेद्य पुनरागच्छत्त्वरयाजिशिरः प्रति
+तमापतन्तं संक्रुद्धं पुनरेव युयुत्सया
+अभिदुद्राव सौमित्रिर्विभीषणमते स्थितः
+अकृताह्निकमेवैनं जिघांसुर्जितकाशिनम्
+शरैर्जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञोऽथ लक्ष्मणः
+तयोः समभवद्युद्धं तदान्योन्यं जिगीषतोः
+अतीव चित्रमाश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोरिव
+अविध्यदिन्द्रजित्तीक्ष्णैः सौमि���्रिं मर्मभेदिभिः
+सौमित्रिश्चानलस्पर्शैरविध्यद्रावणिं शरैः
+सौमित्रिशरसंस्पर्शाद्रावणिः क्रोधमूर्छितः
+असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरानाशीविषोपमान्
+तस्यासून्पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस्त्रिभिः
+यथा निरहरद्वीरस्तन्मे निगदतः शृणु
+एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहादपातयत्
+द्वितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ न्यपातयत्
+तृतीयेन तु बाणेन पृथुधारेण भास्वता
+जहार सुनसं चारु शिरो भ्राजिष्णुकुण्डलम्
+विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम्
+तं हत्वा सूतमप्यस्त्रैर्जघान बलिनां वरः
+लङ्कां प्रवेशयामासुर्वाजिनस्तं रथं तदा
+ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम्
+स पुत्रं निहतं दृष्ट्वा त्रासात्संभ्रान्तलोचनः
+रावणः शोकमोहार्तो वैदेहीं हन्तुमुद्यतः
+अशोकवनिकास्थां तां रामदर्शनलालसाम्
+खड्गमादाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह
+तं दृष्ट्वा तस्य दुर्बुद्धेरविन्ध्यः पापनिश्चयम्
+शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना
+महाराज्ये स्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुमर्हसि
+हतैवैषा यदा स्त्री च बन्धनस्था च ते गृहे
+न चैषा देहभेदेन हता स्यादिति मे मतिः
+जहि भर्तारमेवास्या हते तस्मिन्हता भवेत्
+न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षादपि शतक्रतुः
+असकृद्धि त्वया सेन्द्रास्त्रासितास्त्रिदशा युधि
+एवं बहुविधैर्वाक्यैरविन्ध्यो रावणं तदा
+क्रुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्वचः
+निर्याणे स मतिं कृत्वा निधायासिं क्षपाचरः
+आज्ञापयामास तदा रथो मे कल्प्यतामिति
+मार्कण्डेय उवाच
+ततः क्रुद्धो दशग्रीवः प्रिये पुत्रे निपातिते
+निर्ययौ रथमास्थाय हेमरत्नविभूषितम्
+संवृतो राक्षसैर्घोरैर्विविधायुधपाणिभिः
+अभिदुद्राव रामं स पोथयन्हरियूथपान्
+तमाद्रवन्तं संक्रुद्धं मैन्दनीलनलाङ्गदाः
+हनूमाञ्जाम्बवांश्चैव ससैन्याः पर्यवारयन्
+ते दशग्रीवसैन्यं तदृक्षवानरयूथपाः
+द्रुमैर्विध्वंसयां चक्रुर्दशग्रीवस्य पश्यतः
+ततः स्वसैन्यमालोक्य वध्यमानमरातिभिः
+मायावी व्यदधान्मायां रावणो राक्षसेश्वरः
+तस्य देहाद्विनिष्क्रान्ताः शतशोऽथ सहस्रशः
+राक्षसाः प्रत्यदृश्यन्त शरशक्त्यृष्टिपाणयः
+तान्रामो जघ्निवान्सर्वान्दिव्येनास्त्रेण राक्षसान्
+अथ भूयोऽपि मायां स व्यदधाद्राक्षसाधिपः
+कृत्वा रामस्य रूपाणि लक्ष्मणस्य च भारत
+अभिदुद���राव रामं च लक्ष्मणं च दशाननः
+ततस्ते राममर्छन्तो लक्ष्मणं च क्षपाचराः
+अभिपेतुस्तदा राजन्प्रगृहीतोच्चकार्मुकाः
+तां दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य मायामिक्ष्वाकुनन्दनः
+उवाच रामं सौमित्रिरसंभ्रान्तो बृहद्वचः
+जहीमान्राक्षसान्पापानात्मनः प्रतिरूपकान्
+जघान रामस्तांश्चान्यानात्मनः प्रतिरूपकान्
+ततो हर्यश्वयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा
+उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः
+मातलिरुवाच
+अयं हर्यश्वयुग्जैत्रो मघोनः स्यन्दनोत्तमः
+अनेन शक्रः काकुत्स्थ समरे दैत्यदानवान्
+शतशः पुरुषव्याघ्र रथोदारेण जघ्निवान्
+तदनेन नरव्याघ्र मया यत्तेन संयुगे
+स्यन्दनेन जहि क्षिप्रं रावणं मा चिरं कृथाः
+इत्युक्तो राघवस्तथ्यं वचोऽशङ्कत मातलेः
+मायेयं राक्षसस्येति तमुवाच विभीषणः
+नेयं माया नरव्याघ्र रावणस्य दुरात्मनः
+तदातिष्ठ रथं शीघ्रमिममैन्द्रं महाद्युते
+ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थस्तथेत्युक्त्वा विभीषणम्
+रथेनाभिपपाताशु दशग्रीवं रुषान्वितः
+हाहाकृतानि भूतानि रावणे समभिद्रुते
+सिंहनादाः सपटहा दिवि दिव्याश्च नानदन्
+स रामाय महाघोरं विससर्ज निशाचरः
+शूलमिन्द्राशनिप्रख्यं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्
+तच्छूलमन्तरा रामश्चिच्छेद निशितैः शरैः
+तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयमाविशत्
+ततः क्रुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ्शरान्
+सहस्रायुतशो रामे शस्त्राणि विविधानि च
+ततो भुशुण्डीः शूलांश्च मुसलानि परश्वधान्
+शक्तीश्च विविधाकाराः शतघ्नीश्च शितक्षुराः
+तां मायां विकृतां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः
+भयात्प्रदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतोदिशम्
+ततः सुपत्रं सुमुखं हेमपुङ्खं शरोत्तमम्
+तूणादादाय काकुत्स्थो ब्रह्मास्त्रेण युयोज ह
+तं बाणवर्यं रामेण ब्रह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम्
+जहृषुर्देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरोगमाः
+अल्पावशेषमायुश्च ततोऽमन्यन्त रक्षसः
+ब्रह्मास्त्रोदीरणाच्छत्रोर्देवगन्धर्वकिंनराः
+ततः ससर्ज तं रामः शरमप्रतिमौजसम्
+रावणान्तकरं घोरं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्
+स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः
+प्रजज्वाल महाज्वालेनाग्निनाभिपरिष्कृतः
+ततः प्रहृष्टास्त्रिदशाः सगन्धर्वाः सचारणाः
+निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा
+तत्यजुस्तं महाभागं पञ्च भूतानि रावणम्
+भ्रंशितः सर्वलोकेषु स हि ब्रह्मास्त्रतेजसा
+शरीरधातवो ह्यस्य मांसं रुधिरमेव च
+नेशुर्ब्रह्मास्त्रनिर्दग्धा न च भस्माप्यदृश्यत
+मार्कण्डेय उवाच
+स हत्वा रावणं क्षुद्रं राक्षसेन्द्रं सुरद्विषम्
+बभूव हृष्टः ससुहृद्रामः सौमित्रिणा सह
+ततो हते दशग्रीवे देवाः सर्षिपुरोगमाः
+आशीर्भिर्जययुक्ताभिरानर्चुस्तं महाभुजम्
+रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताः
+गन्धर्वाः पुष्पवर्षैश्च वाग्भिश्च त्रिदशालयाः
+पूजयित्वा यथा रामं प्रतिजग्मुर्यथागतम्
+तन्महोत्सवसंकाशमासीदाकाशमच्युत
+ततो हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामो महायशाः
+विभीषणाय प्रददौ प्रभुः परपुरंजयः
+ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम्
+अविन्ध्यो नाम सुप्रज्ञो वृद्धामात्यो विनिर्ययौ
+उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यमास्थितम्
+प्रतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मञ्जानकीमिति
+एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्मादवतीर्य रथोत्तमात्
+बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दनः
+तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं यानस्थां शोककर्शिताम्
+मलोपचितसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम्
+उवाच रामो वैदेहीं परामर्शविशङ्कितः
+गच्छ वैदेहि मुक्ता त्वं यत्कार्यं तन्मया कृतम्
+मामासाद्य पतिं भद्रे न त्वं राक्षसवेश्मनि
+जरां व्रजेथा इति मे निहतोऽसौ निशाचरः
+कथं ह्यस्मद्विधो जातु जानन्धर्मविनिश्चयम्
+परहस्तगतां नारीं मुहूर्तमपि धारयेत्
+सुवृत्तामसुवृत्तां वाप्यहं त्वामद्य मैथिलि
+नोत्सहे परिभोगाय श्वावलीढं हविर्यथा
+ततः सा सहसा बाला तच्छ्रुत्वा दारुणं वचः
+पपात देवी व्यथिता निकृत्ता कदली यथा
+यो ह्यस्या हर्षसंभूतो मुखरागस्तदाभवत्
+क्षणेन स पुनर्भ्रष्टो निःश्वासादिव दर्पणे
+ततस्ते हरयः सर्वे तच्छ्रुत्वा रामभाषितम्
+गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सहलक्ष्मणाः
+ततो देवो विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखः
+पितामहो जगत्स्रष्टा दर्शयामास राघवम्
+शक्रश्चाग्निश्च वायुश्च यमो वरुण एव च
+यक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः
+राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान्
+विमानेन महार्हेण हंसयुक्तेन भास्वता
+ततोऽन्तरिक्षं तत्सर्वं देवगन्धर्वसंकुलम्
+शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम्
+तत उत्थाय वैदेहि तेषां मध्ये यशस्विनी
+उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुलवक्षसम्
+राजपुत्र न ते कोपं करोमि विदिता हि मे
+गतिः स्त्रीणां नराणां च शृणु चेदं वचो मम
+अन्तश्चरति भूतानां मातरिश्वा सदागतिः
+स मे विमुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्
+अग्निरापस्तथाकाशं पृथिवी वायुरेव च
+विमुञ्चन्तु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्
+ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्सर्वा विश्रावयन्दिशः
+पुण्या संहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम्
+वायुरुवाच
+भो भो राघव सत्यं वै वायुरस्मि सदागतिः
+अपापा मैथिली राजन्संगच्छ सह भार्यया
+अग्निरुवाच
+अहमन्तःशरीरस्थो भूतानां रघुनन्दन
+सुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिली नापराध्यति
+वरुण उवाच
+रसा वै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव
+अहं वै त्वां प्रब्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम्
+ब्रह्मोवाच
+पुत्र नैतदिहाश्चर्यं त्वयि राजर्षिधर्मिणि
+साधो सद्वृत्तमार्गस्थे शृणु चेदं वचो मम
+शत्रुरेष त्वया वीर देवगन्धर्वभोगिनाम्
+यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः
+अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात्पुराभवत्
+कस्माच्चित्कारणात्पापः कंचित्कालमुपेक्षितः
+वधार्थमात्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मना
+नलकूबरशापेन रक्षा चास्याः कृता मया
+यदि ह्यकामामासेवेत्स्त्रियमन्यामपि ध्रुवम्
+शतधास्य फलेद्देह इत्युक्तः सोऽभवत्पुरा
+नात्र शङ्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महाद्युते
+कृतं त्वया महत्कार्यं देवानाममरप्रभ
+दशरथ उवाच
+प्रीतोऽस्मि वत्स भद्रं ते पिता दशरथोऽस्मि ते
+अनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम
+राम उवाच
+अभिवादये त्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको मम
+गमिष्यामि पुरीं रम्यामयोध्यां शासनात्तव
+मार्कण्डेय उवाच
+तमुवाच पिता भूयः प्रहृष्टो मनुजाधिप
+गच्छायोध्यां प्रशाधि त्वं राम रक्तान्तलोचन
+ततो देवान्नमस्कृत्य सुहृद्भिरभिनन्दितः
+महेन्द्र इव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान्
+ततो वरं ददौ तस्मै अविन्ध्याय परंतपः
+त्रिजटां चार्थमानाभ्यां योजयामास राक्षसीम्
+तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रमुखैर्वृतः
+कौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान्
+वव्रे रामः स्थितिं धर्मे शत्रुभिश्चापराजयम्
+राक्षसैर्निहतानां च वानराणां समुद्भवम्
+ततस्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेति वचने तदा
+समुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतसः
+सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ
+रामकीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति
+दिव्यास्त��वामुपभोगाश्च मत्प्रसादकृताः सदा
+उपस्थास्यन्ति हनुमन्निति स्म हरिलोचन
+ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेषामक्लिष्टकर्मणाम्
+अन्तर्धानं ययुर्देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः
+दृष्ट्वा तु रामं जानक्या समेतं शक्रसारथिः
+उवाच परमप्रीतः सुहृन्मध्य इदं वचः
+देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम्
+अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम
+सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः
+कथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद्भूमिर्धरिष्यति
+इत्येवमुक्त्वानुज्ञाप्य रामं शस्त्रभृतां वरम्
+संपूज्यापाक्रमत्तेन रथेनादित्यवर्चसा
+ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह
+सुग्रीवप्रमुखैश्चैव सहितः सर्ववानरैः
+विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः
+संततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम्
+पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता
+कामगेन यथा मुख्यैरमात्यैः संवृतो वशी
+ततस्तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः
+तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः
+अथैनान्राघवः काले समानीयाभिपूज्य च
+विसर्जयामास तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः
+गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च
+सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनरागमत्
+विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदा
+पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन्वनम्
+किष्किन्धां तु समासाद्य रामः प्रहरतां वरः
+अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्येऽभ्यषेचयत्
+ततस्तैरेव सहितो रामः सौमित्रिणा सह
+यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति
+अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस्ततः
+भरताय हनूमन्तं दूतं प्रस्थापयत्तदा
+लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य च
+वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपागमत्
+स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम्
+अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने
+समेत्य भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान्
+राघवः सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ
+तथा भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा
+वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः
+तस्मै तद्भरतो राज्यमागतायाभिसत्कृतम्
+न्यासं निर्यातयामास युक्तः परमया मुदा
+ततस्तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रेऽभिमतेऽहनि
+वसिष्ठो वामदेवश्च सहितावभ्यषिञ्चताम्
+सोऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम्
+विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद्गृहान्प्रति
+अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ
+समाध���येतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह
+पुष्पकं च विमानं तत्पूजयित्वा स राघवः
+प्रादाद्वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः
+ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीमनु
+दशाश्वमेधानाजह्रे जारूथ्यान्स निरर्गलान्
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमेतन्महाबाहो रामेणामिततेजसा
+प्राप्तं व्यसनमत्युग्रं वनवासकृतं पुरा
+मा शुचः पुरुषव्याघ्र क्षत्रियोऽसि परंतप
+बाहुवीर्याश्रये मार्गे वर्तसे दीप्तनिर्णये
+न हि ते वृजिनं किंचिद्दृश्यते परमण्वपि
+अस्मिन्मार्गे विषीदेयुः सेन्द्रा अपि सुरासुराः
+संहत्य निहतो वृत्रो मरुद्भिर्वज्रपाणिना
+नमुचिश्चैव दुर्धर्षो दीर्घजिह्वा च राक्षसी
+सहायवति सर्वार्थाः संतिष्ठन्तीह सर्वशः
+किं नु तस्याजितं संख्ये भ्राता यस्य धनंजयः
+अयं च बलिनां श्रेष्ठो भीमो भीमपराक्रमः
+युवानौ च महेष्वासौ यमौ माद्रवतीसुतौ
+एभिः सहायैः कस्मात्त्वं विषीदसि परंतप
+य इमे वज्रिणः सेनां जयेयुः समरुद्गणाम्
+त्वमप्येभिर्महेष्वासैः सहायैर्देवरूपिभिः
+विजेष्यसि रणे सर्वानमित्रान्भरतर्षभ
+इतश्च त्वमिमां पश्य सैन्धवेन दुरात्मना
+बलिना वीर्यमत्तेन हृतामेभिर्महात्मभिः
+आनीतां द्रौपदीं कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
+जयद्रथं च राजानं विजितं वशमागतम्
+असहायेन रामेण वैदेही पुनराहृता
+हत्वा संख्ये दशग्रीवं राक्षसं भीमविक्रमम्
+यस्य शाखामृगा मित्रा ऋक्षाः कालमुखास्तथा
+जात्यन्तरगता राजन्नेतद्बुद्ध्यानुचिन्तय
+तस्मात्त्वं कुरुशार्दूल मा शुचो भरतर्षभ
+त्वद्विधा हि महात्मानो न शोचन्ति परंतप
+वैशंपायन उवाच
+एवमाश्वासितो राजा मार्कण्डेयेन धीमता
+त्यक्त्वा दुःखमदीनात्मा पुनरेवेदमब्रवीत्
+युधिष्ठिर उवाच
+नात्मानमनुशोचामि नेमान्भ्रातॄन्महामुने
+हरणं चापि राज्यस्य यथेमां द्रुपदात्मजाम्
+द्यूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम्
+जयद्रथेन च पुनर्वनादपहृता बलात्
+अस्ति सीमन्तिनी काचिद्दृष्टपूर्वाथ वा श्रुता
+पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रुपदात्मजा
+मार्कण्डेय उवाच
+शृणु राजन्कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर
+सर्वमेतद्यथा प्राप्तं सावित्र्या राजकन्यया
+आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः
+ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सत्यसंधो जितेन्द्रियः
+यज्वा दानपतिर्दक्षः पौरजानपदप्रियः
+पार्थिवोऽश्वपतिर्न���म सर्वभूतहिते रतः
+क्षमावाननपत्यश्च सत्यवाग्विजितेन्द्रियः
+अतिक्रान्तेन वयसा संतापमुपजग्मिवान्
+अपत्योत्पादनार्थं स तीव्रं नियममास्थितः
+काले परिमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः
+हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम
+षष्ठे षष्ठे तदा काले बभूव मितभोजनः
+एतेन नियमेनासीद्वर्षाण्यष्टादशैव तु
+पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात्
+स्वरूपिणी तदा राजन्दर्शयामास तं नृपम्
+अग्निहोत्रात्समुत्थाय हर्षेण महतान्विता
+उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा
+ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन च
+सर्वात्मना च मद्भक्त्या तुष्टास्मि तव पार्थिव
+वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यथेप्सितम्
+न प्रमादश्च धर्मेषु कर्तव्यस्ते कथंचन
+अश्वपतिरुवाच
+अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया
+पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः
+तुष्टासि यदि मे देवि काममेतं वृणोम्यहम्
+संतानं हि परो धर्म इत्याहुर्मां द्विजातयः
+सावित्र्युवाच
+पूर्वमेव मया राजन्नभिप्रायमिमं तव
+ज्ञात्वा पुत्रार्थमुक्तो वै तव हेतोः पितामहः
+प्रसादाच्चैव तस्मात्ते स्वयंभुविहिताद्भुवि
+कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रमेव भविष्यति
+उत्तरं च न ते किंचिद्व्याहर्तव्यं कथंचन
+पितामहनिसर्गेण तुष्टा ह्येतद्ब्रवीमि ते
+मार्कण्डेय उवाच
+स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः
+प्रसादयामास पुनः क्षिप्रमेवं भवेदिति
+अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वगृहं नृपः
+स्वराज्ये चावसत्प्रीतः प्रजा धर्मेण पालयन्
+कस्मिंश्चित्तु गते काले स राजा नियतव्रतः
+ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां गर्भमादधे
+राजपुत्र्यां तु गर्भः स मालव्यां भरतर्षभ
+व्यवर्धत यथा शुक्ले तारापतिरिवाम्बरे
+प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम्
+क्रियाश्च तस्या मुदितश्चक्रे स नृपतिस्तदा
+सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुतया ह्यपि
+सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर्विप्रास्तथा पिता
+सा विग्रहवतीव श्रीर्व्यवर्धत नृपात्मजा
+कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह
+तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीमिव
+प्राप्तेयं देवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः
+तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीमिव तेजसा
+न कश्चिद्वरयामास तेजसा प्रतिवारितः
+अथोपोष्य शिरःस्नाता दै��तान्यभिगम्य सा
+हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयामास पर्वणि
+ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः
+पितुः सकाशमगमद्देवी श्रीरिव रूपिणी
+साभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च
+कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता
+यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम्
+अयाच्यमानां च वरैर्नृपतिर्दुःखितोऽभवत्
+राजोवाच
+पुत्रि प्रदानकालस्ते न च कश्चिद्वृणोति माम्
+स्वयमन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशमात्मनः
+प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस्त्वया मम
+विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम्
+श्रुतं हि धर्मशास्त्रे मे पठ्यमानं द्विजातिभिः
+तथा त्वमपि कल्याणि गदतो मे वचः शृणु
+अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन्पतिः
+मृते भर्तरि पुत्रश्च वाच्यो मातुररक्षिता
+इदं मे वचनं श्रुत्वा भर्तुरन्वेषणे त्वर
+देवतानां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश्च मन्त्रिणः
+व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यतामित्यचोदयत्
+साभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी
+पितुर्वचनमाज्ञाय निर्जगामाविचारितम्
+सा हैमं रथमास्थाय स्थविरैः सचिवैर्वृता
+तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम ह
+मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम्
+वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत
+एवं सर्वेषु तीर्थेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा
+कुर्वती द्विजमुख्यानां तं तं देशं जगाम ह
+मार्कण्डेय उवाच
+अथ मद्राधिपो राजा नारदेन समागतः
+उपविष्टः सभामध्ये कथायोगेन भारत
+ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमांस्तथा
+आजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मन्त्रिभिः
+नारदेन सहासीनं दृष्ट्वा सा पितरं शुभा
+उभयोरेव शिरसा चक्रे पादाभिवन्दनम्
+नारद उवाच
+क्व गताभूत्सुतेयं ते कुतश्चैवागता नृप
+किमर्थं युवतीं भर्त्रे न चैनां संप्रयच्छसि
+अश्वपतिरुवाच
+कार्येण खल्वनेनैव प्रेषिताद्यैव चागता
+तदस्याः शृणु देवर्षे भर्तारं योऽनया वृतः
+मार्कण्डेय उवाच
+सा ब्रूहि विस्तरेणेति पित्रा संचोदिता शुभा
+दैवतस्येव वचनं प्रतिगृह्येदमब्रवीत्
+आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः
+द्युमत्सेन इति ख्यातः पश्चादन्धो बभूव ह
+विनष्टचक्षुषस्तस्य बालपुत्रस्य धीमतः
+सामीप्येन हृतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैर��णा
+स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम्
+महारण्यगतश्चापि तपस्तेपे महाव्रतः
+तस्य पुत्रः पुरे जातः संवृद्धश्च तपोवने
+सत्यवाननुरूपो मे भर्तेति मनसा वृतः
+नारद उवाच
+अहो बत महत्पापं सावित्र्या नृपते कृतम्
+अजानन्त्या यदनया गुणवान्सत्यवान्वृतः
+सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते
+ततोऽस्य ब्राह्मणाश्चक्रुर्नामैतत्सत्यवानिति
+बालस्याश्वाः प्रियाश्चास्य करोत्यश्वांश्च मृन्मयान्
+चित्रेऽपि च लिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते
+राजोवाच
+अपीदानीं स तेजस्वी बुद्धिमान्वा नृपात्मजः
+क्षमावानपि वा शूरः सत्यवान्पितृनन्दनः
+नारद उवाच
+विवस्वानिव तेजस्वी बृहस्पतिसमो मतौ
+महेन्द्र इव शूरश्च वसुधेव क्षमान्वितः
+अश्वपतिरुवाच
+अपि राजात्मजो दाता ब्रह्मण्यो वापि सत्यवान्
+रूपवानप्युदारो वाप्यथ वा प्रियदर्शनः
+नारद उवाच
+साङ्कृते रन्तिदेवस्य स शक्त्या दानतः समः
+ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा
+ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः
+रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली
+स दान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः स जितेन्द्रियः
+स मैत्रः सोऽनसूयश्च स ह्रीमान्धृतिमांश्च सः
+नित्यशश्चार्जवं तस्मिन्स्थितिस्तस्यैव च ध्रुवा
+संक्षेपतस्तपोवृद्धैः शीलवृद्धैश्च कथ्यते
+अश्वपतिरुवाच
+गुणैरुपेतं सर्वैस्तं भगवन्प्रब्रवीषि मे
+दोषानप्यस्य मे ब्रूहि यदि सन्तीह केचन
+नारद उवाच
+एको दोषोऽस्य नान्योऽस्ति सोऽद्य प्रभृति सत्यवान्
+संवत्सरेण क्षीणायुर्देहन्यासं करिष्यति
+राजोवाच
+एहि सावित्रि गच्छ त्वमन्यं वरय शोभने
+तस्य दोषो महानेको गुणानाक्रम्य तिष्ठति
+यथा मे भगवानाह नारदो देवसत्कृतः
+संवत्सरेण सोऽल्पायुर्देहन्यासं करिष्यति
+सावित्र्युवाच
+सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते
+सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्
+दीर्घायुरथ वाल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा
+सकृद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम्
+मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाभिधीयते
+क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं मे मनस्ततः
+नारद उवाच
+स्थिरा बुद्धिर्नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस्तव
+नैषा चालयितुं शक्या धर्मादस्मात्कथंचन
+नान्यस्मिन्पुरुषे सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः
+प्रदानमेव तस्मान्मे रोचते दुहितुस्तव
+राजोवाच
+अविचा��्यमेतदुक्तं हि तथ्यं भगवता वचः
+करिष्याम्येतदेवं च गुरुर्हि भगवान्मम
+नारद उवाच
+अविघ्नमस्तु सावित्र्याः प्रदाने दुहितुस्तव
+साधयिष्यामहे तावत्सर्वेषां भद्रमस्तु वः
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्त्वा खमुत्पत्य नारदस्त्रिदिवं गतः
+राजापि दुहितुः सर्वं वैवाहिकमकारयत्
+मार्कण्डेय उवाच
+अथ कन्याप्रदाने स तमेवार्थं विचिन्तयन्
+समानिन्ये च तत्सर्वं भाण्डं वैवाहिकं नृपः
+ततो वृद्धान्द्विजान्सर्वानृत्विजः सपुरोहितान्
+समाहूय तिथौ पुण्ये प्रययौ सह कन्यया
+मेध्यारण्यं स गत्वा च द्युमत्सेनाश्रमं नृपः
+पद्भ्यामेव द्विजैः सार्धं राजर्षिं तमुपागमत्
+तत्रापश्यन्महाभागं शालवृक्षमुपाश्रितम्
+कौश्यां बृस्यां समासीनं चक्षुर्हीनं नृपं तदा
+स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वा पूजां यथार्हतः
+वाचा सुनियतो भूत्वा चकारात्मनिवेदनम्
+तस्यार्घ्यमासनं चैव गां चावेद्य स धर्मवित्
+किमागमनमित्येवं राजा राजानमब्रवीत्
+तस्य सर्वमभिप्रायमितिकर्तव्यतां च ताम्
+सत्यवन्तं समुद्दिश्य सर्वमेव न्यवेदयत्
+अश्वपतिरुवाच
+सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शोभना
+तां स्वधर्मेण धर्मज्ञ स्नुषार्थे त्वं गृहाण मे
+द्युमत्सेन उवाच
+च्युताः स्म राज्याद्वनवासमाश्रिता;श्चराम धर्मं नियतास्तपस्विनः
+कथं त्वनर्हा वनवासमाश्रमे; सहिष्यते क्लेशमिमं सुता तव
+अश्वपतिरुवाच
+सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं; यदा विजानाति सुताहमेव च
+न मद्विधे युज्यति वाक्यमीदृशं; विनिश्चयेनाभिगतोऽस्मि ते नृप
+आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदात्प्रणयेन च
+अभितश्चागतं प्रेम्णा प्रत्याख्यातुं न मार्हसि
+अनुरूपो हि संयोगे त्वं ममाहं तवापि च
+स्नुषां प्रतीच्छ मे कन्यां भार्यां सत्यवतः सुताम्
+द्युमत्सेन उवाच
+पूर्वमेवाभिलषितः संबन्धो मे त्वया सह
+भ्रष्टराज्यस्त्वहमिति तत एतद्विचारितम्
+अभिप्रायस्त्वयं यो मे पूर्वमेवाभिकाङ्क्षितः
+स निर्वर्ततु मेऽद्यैव काङ्क्षितो ह्यसि मेऽतिथिः
+मार्कण्डेय उवाच
+ततः सर्वान्समानीय द्विजानाश्रमवासिनः
+यथाविधि समुद्वाहं कारयामासतुर्नृपौ
+दत्त्वा त्वश्वपतिः कन्यां यथार्हं च परिच्छदम्
+ययौ स्वमेव भवनं युक्तः परमया मुदा
+सत्यवानपि भार्यां तां लब्ध्वा सर्वगुणान्विताम्
+मुमुदे सा च तं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्सितम्
+गते पितरि सर्वाणि संन्यस्याभरणानि सा
+जगृहे वल्कलान्येव वस्त्रं काषायमेव च
+परिचारैर्गुणैश्चैव प्रश्रयेण दमेन च
+सर्वकामक्रियाभिश्च सर्वेषां तुष्टिमावहत्
+श्वश्रूं शरीरसत्कारैः सर्वैराच्छादनादिभिः
+श्वशुरं देवकार्यैश्च वाचः संयमनेन च
+तथैव प्रियवादेन नैपुणेन शमेन च
+रहश्चैवोपचारेण भर्तारं पर्यतोषयत्
+एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम्
+कालस्तपस्यतां कश्चिदतिचक्राम भारत
+सावित्र्यास्तु शयानायास्तिष्ठन्त्याश्च दिवानिशम्
+नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते
+मार्कण्डेय उवाच
+ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन
+प्राप्तः स कालो मर्तव्यं यत्र सत्यवता नृप
+गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसे दिवसे गते
+तद्वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः
+चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य भामिनी
+व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताभवत्
+तं श्रुत्वा नियमं दुःखं वध्वा दुःखान्वितो नृपः
+उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत्परिसान्त्वयन्
+अतितीव्रोऽयमारम्भस्त्वयारब्धो नृपात्मजे
+तिसृणां वसतीनां हि स्थानं परमदुष्करम्
+सावित्र्युवाच
+न कार्यस्तात संतापः पारयिष्याम्यहं व्रतम्
+व्यवसायकृतं हीदं व्यवसायश्च कारणम्
+द्युमत्सेन उवाच
+व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन
+पारयस्वेति वचनं युक्तमस्मद्विधो वदेत्
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः
+तिष्ठन्ती चापि सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते
+श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ
+दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत
+अद्य तद्दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम्
+युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्णिकीः क्रियाः
+ततः सर्वान्द्विजान्वृद्धाञ्श्वश्रूं श्वशुरमेव च
+अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता
+अवैधव्याशिषस्ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः
+ऊचुस्तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः
+एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा
+मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात्तपस्विनाम्
+तं कालं च मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा
+यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता
+ततस्तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम्
+एकान्तस्थामिदं वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम
+श्वशुरावूचतुः
+व्रतो यथोपदिष्टोऽयं यथावत���पारितस्त्वया
+आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यदनन्तरम्
+सावित्र्युवाच
+अस्तं गते मयादित्ये भोक्तव्यं कृतकामया
+एष मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया
+मार्कण्डेय उवाच
+एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति
+स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान्प्रस्थितो वनम्
+सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुमर्हसि
+सह त्वयागमिष्यामि न हि त्वां हातुमुत्सहे
+सत्यवानुवाच
+वनं न गतपूर्वं ते दुःखः पन्थाश्च भामिनि
+व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि
+सावित्र्युवाच
+उपवासान्न मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रमः
+गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न मार्हसि
+सत्यवानुवाच
+यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रियम्
+मम त्वामन्त्रय गुरून्न मां दोषः स्पृशेदयम्
+मार्कण्डेय उवाच
+साभिगम्याब्रवीच्छ्वश्रूं श्वशुरं च महाव्रता
+अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम्
+इच्छेयमभ्यनुज्ञातुमार्यया श्वशुरेण च
+अनेन सह निर्गन्तुं न हि मे विरहः क्षमः
+गुर्वग्निहोत्रार्थकृते प्रस्थितश्च सुतस्तव
+न निवार्यो निवार्यः स्यादन्यथा प्रस्थितो वनम्
+संवत्सरः किंचिदूनो न निष्क्रान्ताहमाश्रमात्
+वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे
+द्युमत्सेन उवाच
+यतः प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नुषा मम
+नानयाभ्यर्थनायुक्तमुक्तपूर्वं स्मराम्यहम्
+तदेषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः
+अप्रमादश्च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि
+मार्कण्डेय उवाच
+उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी
+सह भर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता
+सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः
+मयूररवघुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा
+नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान्
+सत्यवानाह पश्येति सावित्रीं मधुराक्षरम्
+निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता
+मृतमेव हि तं मेने काले मुनिवचः स्मरन्
+अनुवर्तती तु भर्तारं जगाम मृदुगामिनी
+द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती
+मार्कण्डेय उवाच
+अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान्
+कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत्
+तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत
+व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना
+सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडितः
+व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना
+अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च
+अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषि���ि
+शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम्
+तत्स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिरस्ति मे
+समासाद्याथ सावित्री भर्तारमुपगूह्य च
+उत्सङ्गेऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले
+ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी
+तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह
+मुहूर्तादिव चापश्यत्पुरुषं पीतवाससम्
+बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्
+श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम्
+स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तमेव च
+तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर्न्यस्य शनैः शिरः
+कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपता
+दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम्
+कामया ब्रूहि मे देव कस्त्वं किं च चिकीर्षसि
+यम उवाच
+पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपोन्विता
+अतस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्
+अयं ते सत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः
+नेष्याम्येनमहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चिकीर्षितम्
+मार्कण्डेय उवाच
+इत्युक्त्वा पितृराजस्तां भगवान्स्वं चिकीर्षितम्
+यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे
+अयं हि धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः
+नार्हो मत्पुरुषैर्नेतुमतोऽस्मि स्वयमागतः
+ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम्
+अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्
+ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्
+निर्विचेष्टं शरीरं तद्बभूवाप्रियदर्शनम्
+यमस्तु तं तथा बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः
+सावित्री चापि दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत
+नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता
+यम उवाच
+निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम्
+कृतं भर्तुस्त्वयानृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया
+सावित्र्युवाच
+यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति
+मयापि तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः
+तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन च
+तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः
+प्राहुः सप्तपदं मित्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः
+मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु
+नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति; धर्मं च वासं च परिश्रमं च
+विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति; तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्
+एकस्य धर्मेण सतां मतेन; सर्वे स्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः
+मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे; तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्
+यम उवाच
+निवर्त तुष्टोऽस्मि तवानय��� गिरा; स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया
+वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं; ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम्
+सावित्र्युवाच
+च्युतः स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो; विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे
+स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृप;स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः
+यम उवाच
+ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरं; यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा
+तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
+सावित्र्युवाच
+कुतः श्रमो भर्तृसमीपतो हि मे; यतो हि भर्ता मम सा गतिर्ध्रुवा
+यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः; सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे
+सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं; ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते
+न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं; ततः सतां संनिवसेत्समागमे
+यम उवाच
+मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं; त्वयाहमुक्तो वचनं हिताश्रयम्
+विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं; वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि
+सावित्र्युवाच
+हृतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः; स्वमेव राज्यं स लभेत पार्थिवः
+जह्यात्स्वधर्मं न च मे गुरुर्यथा; द्वितीयमेतं वरयामि ते वरम्
+यम उवाच
+स्वमेव राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरा;न्न च स्वधर्मात्परिहास्यते नृपः
+कृतेन कामेन मया नृपात्मजे; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
+सावित्र्युवाच
+प्रजास्त्वयेमा नियमेन संयता; नियम्य चैता नयसे न कामया
+अतो यमत्वं तव देव विश्रुतं; निबोध चेमां गिरमीरितां मया
+अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा
+अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः
+एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः
+सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते
+यम उवाच
+पिपासितस्येव यथा भवेत्पय;स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्
+विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं; वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि
+सावित्र्युवाच
+ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता; भवेत्पितुः पुत्रशतं ममौरसम्
+कुलस्य संतानकरं च यद्भवे;त्तृतीयमेतं वरयामि ते वरम्
+यम उवाच
+कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं; शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे
+कृतेन कामेन नराधिपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता
+सावित्र्युवाच
+न दूरमेतन्मम भर्तृसंनिधौ; मनो हि मे दूरतरं प्रधावति
+तथा व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां; मयोच्यमानां शृणु भूय एव च
+विवस्वतस्त्वं तनयः प्रतापवां;स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः
+शमेन धर्मेण च रञ्जिताः प्रजा;स्ततस्तवेहेश्वर धर्मराज��ा
+आत्मन्यपि न विश्वासस्तावान्भवति सत्सु यः
+तस्मात्सत्सु विशेषेण सर्वः प्रणयमिच्छति
+सौहृदात्सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते
+तस्मात्सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जनः
+यम उवाच
+उदाहृतं ते वचनं यदङ्गने; शुभे न तादृक्त्वदृते मया श्रुतम्
+अनेन तुष्टोऽस्मि विनास्य जीवितं; वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च
+सावित्र्युवाच
+ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं; भवेदुभाभ्यामिह यत्कुलोद्वहम्
+शतं सुतानां बलवीर्यशालिना;मिदं चतुर्थं वरयामि ते वरम्
+यम उवाच
+शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां; भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले
+परिश्रमस्ते न भवेन्नृपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता
+सावित्र्युवाच
+सतां सदा शाश्वती धर्मवृत्तिः; सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति
+सतां सद्भिर्नाफलः संगमोऽस्ति; सद्भ्यो भयं नानुवर्तन्ति सन्तः
+सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं; सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति
+सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राज;न्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः
+आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम्
+सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रियाम्
+न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो; न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानः
+यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं; तस्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति
+यम उवाच
+यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं; मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत्
+तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा; वरं वृणीष्वाप्रतिमं यतव्रते
+सावित्र्युवाच
+न तेऽपवर्गः सुकृताद्विनाकृत;स्तथा यथान्येषु वरेषु मानद
+वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं; यथा मृता ह्येवमहं विना पतिम्
+न कामये भर्तृविनाकृता सुखं; न कामये भर्तृविनाकृता दिवम्
+न कामये भर्तृविनाकृता श्रियं; न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुम्
+वरातिसर्गः शतपुत्रता मम; त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिः
+वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं; तवैव सत्यं वचनं भविष्यति
+मार्कण्डेय उवाच
+तथेत्युक्त्वा तु तान्पाशान्मुक्त्वा वैवस्वतो यमः
+धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत्
+एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि
+अरोगस्तव नेयश्च सिद्धार्थश्च भविष्यति
+चतुर्वर्षशतं चायुस्त्वया सार्धमवाप्स्यति
+इष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति
+त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ्जनयिष्यति
+ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः
+ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्च भविष्यन्तीह शा���्वताः
+पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि
+मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः
+भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः
+एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान्
+निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वमेव भवनं ययौ
+सावित्र्यपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च
+जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम्
+सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसृत्योपगूह्य च
+उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह
+संज्ञां च सत्यवाँल्लब्ध्वा सावित्रीमभ्यभाषत
+प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनः पुनरुदीक्ष्य वै
+सत्यवानुवाच
+सुचिरं बत सुप्तोऽस्मि किमर्थं नावबोधितः
+क्व चासौ पुरुषः श्यामो योऽसौ मां संचकर्ष ह
+सावित्र्युवाच
+सुचिरं बत सुप्तोऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभ
+गतः स भगवान्देवः प्रजासंयमनो यमः
+विश्रान्तोऽसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मज
+यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम्
+मार्कण्डेय उवाच
+उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः
+दिशः सर्वा वनान्तांश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान्
+फलाहारोऽस्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमे
+ततः पाटयतः काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत्
+शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन्
+तवोत्सङ्गे प्रसुप्तोऽहमिति सर्वं स्मरे शुभे
+त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहृतं मनः
+ततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम्
+तद्यदि त्वं विजानासि किं तद्ब्रूहि सुमध्यमे
+स्वप्नो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत्
+तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते
+श्वस्ते सर्वं यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज
+उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत
+विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः
+नक्तंचराश्चरन्त्येते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः
+श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणां चरतां वने
+एताः शिवा घोरनादा दिशं दक्षिणपश्चिमाम्
+आस्थाय विरुवन्त्युग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम
+सत्यवानुवाच
+वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम्
+न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि
+सावित्र्युवाच
+अस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन्
+वायुना धम्यमानोऽग्निर्दृश्यतेऽत्र क्वचित्क्वचित्
+ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः
+काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापमात्मनः
+यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वाभिलक्षये
+न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने
+श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव
+वसावेह क्षपामेतां रुचितं यदि तेऽनघ
+सत्यवानुवाच
+शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यङ्गानि लक्षये
+मातापितृभ्यामिच्छामि संगमं त्वत्प्रसादजम्
+न कदाचिद्विकाले हि गतपूर्वो मयाश्रमः
+अनागतायां संध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम्
+दिवापि मयि निष्क्रान्ते संतप्येते गुरू मम
+विचिनोति च मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः
+मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्यामहं पुरा
+उपालब्धः सुबहुशश्चिरेणागच्छसीति ह
+का त्ववस्था तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तये
+तयोरदृश्ये मयि च महद्दुःखं भविष्यति
+पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावस्रायमाणकौ
+भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ
+त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रक
+यावद्धरिष्यसे पुत्र तावन्नौ जीवितं ध्रुवम्
+वृद्धयोरन्धयोर्यष्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठितः
+त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानं चावयोरिति
+माता वृद्धा पिता वृद्धस्तयोर्यष्टिरहं किल
+तौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्थां गमिष्यतः
+निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम
+माता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी
+अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितः
+मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे
+व्यक्तमाकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम
+एकैकमस्यां वेलायां पृच्छत्याश्रमवासिनम्
+नात्मानमनुशोचामि यथाहं पितरं शुभे
+भर्तारं चाप्यनुगतां मातरं परिदुर्बलाम्
+मत्कृतेन हि तावद्य संतापं परमेष्यतः
+जीवन्तावनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह
+तयोः प्रियं मे कर्तव्यमिति जीवामि चाप्यहम्
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुवर्ती गुरुप्रियः
+उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सस्वरं प्ररुरोद ह
+ततोऽब्रवीत्तथा दृष्ट्वा भर्तारं शोककर्शितम्
+प्रमृज्याश्रूणि नेत्राभ्यां सावित्री धर्मचारिणी
+यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि
+श्वश्रूश्वशुरभर्तॄणां मम पुण्यास्तु शर्वरी
+न स्मराम्युक्तपूर्वां वै स्वैरेष्वप्यनृतां गिरम्
+तेन सत्येन तावद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम
+सत्यवानुवाच
+कामये दर्शनं पित्रोर्याहि सावित्रि माचिरम्
+पुरा मातुः पितुर्वापि यदि पश्यामि विप्रियम्
+न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे
+यदि धर्मे च ते बुद्धिर्मां चेज्जीवन्तमिच्छसि
+मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छस्���ाश्रममन्तिकात्
+मार्कण्डेय उवाच
+सावित्री तत उत्थाय केशान्संयम्य भामिनी
+पतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै
+उत्थाय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना
+दिशः सर्वाः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे
+तमुवाचाथ सावित्री श्वः फलानीह नेष्यसि
+योगक्षेमार्थमेतत्ते नेष्यामि परशुं त्वहम्
+कृत्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम्
+गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशं पुनरागमत्
+वामे स्कन्धे तु वामोरूर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य सा
+दक्षिणेन परिष्वज्य जगाम मृदुगामिनी
+सत्यवानुवाच
+अभ्यासगमनाद्भीरु पन्थानो विदिता मम
+वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये
+आगतौ स्वः पथा येन फलान्यवचितानि च
+यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय
+पलाशषण्डे चैतस्मिन्पन्था व्यावर्तते द्विधा
+तस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गच्छ त्वरस्व च
+स्वस्थोऽस्मि बलवानस्मि दिदृक्षुः पितरावुभौ
+मार्कण्डेय उवाच
+ब्रुवन्नेवं त्वरायुक्तः स प्रायादाश्रमं प्रति
+मार्कण्डेय उवाच
+एतस्मिन्नेव काले तु द्युमत्सेनो महावने
+लब्धचक्षुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्या सर्वं ददर्श ह
+स सर्वानाश्रमान्गत्वा शैब्यया सह भार्यया
+पुत्रहेतोः परामार्तिं जगाम मनुजर्षभ
+तावाश्रमान्नदीश्चैव वनानि च सरांसि च
+तांस्तान्देशान्विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः
+श्रुत्वा शब्दं तु यत्किंचिदुन्मुखौ सुतशङ्कया
+सावित्रीसहितोऽभ्येति सत्यवानित्यधावताम्
+भिन्नैश्च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः
+कुशकण्टकविद्धाङ्गावुन्मत्ताविव धावतः
+ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सर्वैराश्रमवासिभिः
+परिवार्य समाश्वास्य समानीतौ स्वमाश्रमम्
+तत्र भार्यासहायः स वृतो वृद्धैस्तपोधनैः
+आश्वासितो विचित्रार्थैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः
+ततस्तौ पुनराश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया
+बाल्ये वृत्तानि पुत्रस्य स्मरन्तौ भृशदुःखितौ
+पुनरुक्त्वा च करुणां वाचं तौ शोककर्शितौ
+हा पुत्र हा साध्वि वधूः क्वासि क्वासीत्यरोदताम्
+सुवर्चा उवाच
+यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च
+आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्
+गौतम उवाच
+वेदाः साङ्गा मयाधीतास्तपो मे संचितं महत्
+कौमारं ब्रह्मचर्यं मे गुरवोऽग्निश्च तोषिताः
+समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मे
+वायुभक्षोपवासश्च कुशलानि च यानि मे
+अनेन त��सा वेद्मि सर्वं परिचिकीर्षितम्
+सत्यमेतन्निबोध त्वं ध्रियते सत्यवानिति
+शिष्य उवाच
+उपाध्यायस्य मे वक्त्राद्यथा वाक्यं विनिःसृतम्
+नैतज्जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान्
+ऋषय ऊचुः
+यथास्य भार्या सावित्री सर्वैरेव सुलक्षणैः
+अवैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान्
+भारद्वाज उवाच
+यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च
+आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्
+दाल्भ्य उवाच
+यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते सावित्र्याश्च यथा व्रतम्
+गताहारमकृत्वा च तथा जीवति सत्यवान्
+माण्डव्य उवाच
+यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः
+पार्थिवी च प्रवृत्तिस्ते तथा जीवति सत्यवान्
+धौम्य उवाच
+सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः
+दीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति सत्यवान्
+मार्कण्डेय उवाच
+एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभिः
+तांस्तान्विगणयन्नर्थानवस्थित इवाभवत्
+ततो मुहूर्तात्सावित्री भर्त्रा सत्यवता सह
+आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह
+ब्राह्मणा ऊचुः
+पुत्रेण संगतं त्वाद्य चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च
+सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं ते पृथिवीपते
+समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च
+चक्षुषश्चात्मनो लाभात्त्रिभिर्दिष्ट्या विवर्धसे
+सर्वैरस्माभिरुक्तं यत्तथा तन्नात्र संशयः
+भूयो भूयश्च वृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति
+मार्कण्डेय उवाच
+ततोऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि
+उपासां चक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम्
+शैब्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताः
+सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोकाः समुपाविशन्
+ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः
+जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम्
+प्रागेव नागतं कस्मात्सभार्येण त्वया विभो
+विरात्रे चागतं कस्मात्कोऽनुबन्धश्च तेऽभवत्
+संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज
+नाकस्मादिति जानीमस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि
+सत्यवानुवाच
+पित्राहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः
+अथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः
+सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये
+तावत्कालं च न मया सुप्तपूर्वं कदाचन
+सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदिति
+अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम्
+गौतम उवाच
+अकस्माच्चक्षुषः प्राप्तिर्द्युमत्सेनस्य ते पितुः
+नास्य त��वं कारणं वेत्थ सावित्री वक्तुमर्हति
+श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम्
+त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा
+त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात्सत्यं निरुच्यताम्
+रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व नः
+सावित्र्युवाच
+एवमेतद्यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः
+न च किंचिद्रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमत्र यत्
+मृत्युर्मे भर्तुराख्यातो नारदेन महात्मना
+स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम्
+सुप्तं चैनं यमः साक्षादुपागच्छत्सकिंकरः
+स एनमनयद्बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम्
+अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम्
+पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान्मम
+चक्षुषी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे
+लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणामात्मनः शतम्
+चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान्
+भर्तुर्हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं स्थिरं व्रतम्
+एतत्सत्यं मयाख्यातं कारणं विस्तरेण वः
+यथा वृत्तं सुखोदर्कमिदं दुःखं महन्मम
+ऋषय ऊचुः
+निमज्जमानं व्यसनैरभिद्रुतं; कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये ह्रदे
+त्वया सुशीले धृतधर्मपुण्यया; समुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया
+मार्कण्डेय उवाच
+तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव ते; वरस्त्रियं तामृषयः समागताः
+नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रमञ्जसा; शिवेन जग्मुर्मुदिताः स्वमालयम्
+मार्कण्डेय उवाच
+तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामुदिते सूर्यमण्डले
+कृतपूर्वाह्णिकाः सर्वे समेयुस्ते तपोधनाः
+तदेव सर्वं सावित्र्या महाभाग्यं महर्षयः
+द्युमत्सेनाय नातृप्यन्कथयन्तः पुनः पुनः
+ततः प्रकृतयः सर्वाः शाल्वेभ्योऽभ्यागता नृप
+आचख्युर्निहतं चैव स्वेनामात्येन तं नृपम्
+तं मन्त्रिणा हतं श्रुत्वा ससहायं सबान्धवम्
+न्यवेदयन्यथातत्त्वं विद्रुतं च द्विषद्बलम्
+ऐकमत्यं च सर्वस्य जनस्याथ नृपं प्रति
+सचक्षुर्वाप्यचक्षुर्वा स नो राजा भवत्विति
+अनेन निश्चयेनेह वयं प्रस्थापिता नृप
+प्राप्तानीमानि यानानि चतुरङ्गं च ते बलम्
+प्रयाहि राजन्भद्रं ते घुष्टस्ते नगरे जयः
+अध्यास्स्व चिररात्राय पितृपैतामहं पदम्
+चक्षुष्मन्तं च तं दृष्ट्वा राजानं वपुषान्वितम्
+मूर्धभिः पतिताः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः
+ततोऽभिवाद्य तान्वृद्धान्द्विजानाश्रमवासिनः
+तैश्चाभिपूजितः सर्वैः प्रययौ नगरं प्रति
+शैब्या च सह ���ावित्र्या स्वास्तीर्णेन सुवर्चसा
+नरयुक्तेन यानेन प्रययौ सेनया वृता
+ततोऽभिषिषिचुः प्रीत्या द्युमत्सेनं पुरोहिताः
+पुत्रं चास्य महात्मानं यौवराज्येऽभ्यषेचयन्
+ततः कालेन महता सावित्र्याः कीर्तिवर्धनम्
+तद्वै पुत्रशतं जज्ञे शूराणामनिवर्तिनाम्
+भ्रातॄणां सोदराणां च तथैवास्याभवच्छतम्
+मद्राधिपस्याश्वपतेर्मालव्यां सुमहाबलम्
+एवमात्मा पिता माता श्वश्रूः श्वशुर एव च
+भर्तुः कुलं च सावित्र्या सर्वं कृच्छ्रात्समुद्धृतम्
+तथैवैषापि कल्याणी द्रौपदी शीलसंमता
+तारयिष्यति वः सर्वान्सावित्रीव कुलाङ्गना
+वैशंपायन उवाच
+एवं स पाण्डवस्तेन अनुनीतो महात्मना
+विशोको विज्वरो राजन्काम्यके न्यवसत्तदा
+जनमेजय उवाच
+यत्तत्तदा महाब्रह्मँल्लोमशो वाक्यमब्रवीत्
+इन्द्रस्य वचनादेत्य पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम्
+यच्चापि ते भयं तीव्रं न च कीर्तयसे क्वचित्
+तच्चाप्यपहरिष्यामि सव्यसाचाविहागते
+किं नु तद्विदुषां श्रेष्ठ कर्णं प्रति महद्भयम्
+आसीन्न च स धर्मात्मा कथयामास कस्यचित्
+वैशंपायन उवाच
+अहं ते राजशार्दूल कथयामि कथामिमाम्
+पृच्छते भरतश्रेष्ठ शुश्रूषस्व गिरं मम
+द्वादशे समतिक्रान्ते वर्षे प्राप्ते त्रयोदशे
+पाण्डूनां हितकृच्छक्रः कर्णं भिक्षितुमुद्यतः
+अभिप्रायमथो ज्ञात्वा महेन्द्रस्य विभावसुः
+कुण्डलार्थे महाराज सूर्यः कर्णमुपागमत्
+महार्हे शयने वीरं स्पर्ध्यास्तरणसंवृते
+शयानमभिविश्वस्तं ब्रह्मण्यं सत्यवादिनम्
+स्वप्नान्ते निशि राजेन्द्र दर्शयामास रश्मिवान्
+कृपया परयाविष्टः पुत्रस्नेहाच्च भारत
+ब्राह्मणो वेदविद्भूत्वा सूर्यो योगाद्धि रूपवान्
+हितार्थमब्रवीत्कर्णं सान्त्वपूर्वमिदं वचः
+कर्ण मद्वचनं तात शृणु सत्यभृतां वर
+ब्रुवतोऽद्य महाबाहो सौहृदात्परमं हितम्
+उपायास्यति शक्रस्त्वां पाण्डवानां हितेप्सया
+ब्राह्मणच्छद्मना कर्ण कुण्डलापजिहीर्षया
+विदितं तेन शीलं ते सर्वस्य जगतस्तथा
+यथा त्वं भिक्षितः सद्भिर्ददास्येव न याचसे
+त्वं हि तात ददास्येव ब्राह्मणेभ्यः प्रयाचितः
+वित्तं यच्चान्यदप्याहुर्न प्रत्याख्यासि कर्हिचित्
+तं त्वामेवंविधं ज्ञात्वा स्वयं वै पाकशासनः
+आगन्ता कुण्डलार्थाय कवचं चैव भिक्षितुम्
+तस्मै प्रयाचमानाय न देये कुण्डले त्वया
+अनुनेयः परं शक्त��या श्रेय एतद्धि ते परम्
+कुण्डलार्थे ब्रुवंस्तात कारणैर्बहुभिस्त्वया
+अन्यैर्बहुविधैर्वित्तैः स निवार्यः पुनः पुनः
+रत्नैः स्त्रीभिस्तथा भोगैर्धनैर्बहुविधैरपि
+निदर्शनैश्च बहुभिः कुण्डलेप्सुः पुरंदरः
+यदि दास्यसि कर्ण त्वं सहजे कुण्डले शुभे
+आयुषः प्रक्षयं गत्वा मृत्योर्वशमुपेष्यसि
+कवचेन च संयुक्तः कुण्डलाभ्यां च मानद
+अवध्यस्त्वं रणेऽरीणामिति विद्धि वचो मम
+अमृतादुत्थितं ह्येतदुभयं रत्नसंभवम्
+तस्माद्रक्ष्यं त्वया कर्ण जीवितं चेत्प्रियं तव
+कर्ण उवाच
+को मामेवं भवान्प्राह दर्शयन्सौहृदं परम्
+कामया भगवन्ब्रूहि को भवान्द्विजवेषधृक्
+ब्राह्मण उवाच
+अहं तात सहस्रांशुः सौहृदात्त्वां निदर्शये
+कुरुष्वैतद्वचो मे त्वमेतच्छ्रेयः परं हि ते
+कर्ण उवाच
+श्रेय एव ममात्यन्तं यस्य मे गोपतिः प्रभुः
+प्रवक्ताद्य हितान्वेषी शृणु चेदं वचो मम
+प्रसादये त्वां वरदं प्रणयाच्च ब्रवीम्यहम्
+न निवार्यो व्रतादस्मादहं यद्यस्मि ते प्रियः
+व्रतं वै मम लोकोऽयं वेत्ति कृत्स्नो विभावसो
+यथाहं द्विजमुख्येभ्यो दद्यां प्राणानपि ध्रुवम्
+यद्यागच्छति शक्रो मां ब्राह्मणच्छद्मनावृतः
+हितार्थं पाण्डुपुत्राणां खेचरोत्तम भिक्षितुम्
+दास्यामि विबुधश्रेष्ठ कुण्डले वर्म चोत्तमम्
+न मे कीर्तिः प्रणश्येत त्रिषु लोकेषु विश्रुता
+मद्विधस्यायशस्यं हि न युक्तं प्राणरक्षणम्
+युक्तं हि यशसा युक्तं मरणं लोकसंमतम्
+सोऽहमिन्द्राय दास्यामि कुण्डले सह वर्मणा
+यदि मां बलवृत्रघ्नो भिक्षार्थमुपयास्यति
+हितार्थं पाण्डुपुत्राणां कुण्डले मे प्रयाचितुम्
+तन्मे कीर्तिकरं लोके तस्याकीर्तिर्भविष्यति
+वृणोमि कीर्तिं लोके हि जीवितेनापि भानुमन्
+कीर्तिमानश्नुते स्वर्गं हीनकीर्तिस्तु नश्यति
+कीर्तिर्हि पुरुषं लोके संजीवयति मातृवत्
+अकीर्तिर्जीवितं हन्ति जीवतोऽपि शरीरिणः
+अयं पुराणः श्लोको हि स्वयं गीतो विभावसो
+धात्रा लोकेश्वर यथा कीर्तिरायुर्नरस्य वै
+पुरुषस्य परे लोके कीर्तिरेव परायणम्
+इह लोके विशुद्धा च कीर्तिरायुर्विवर्धनी
+सोऽहं शरीरजे दत्त्वा कीर्तिं प्राप्स्यामि शाश्वतीम्
+दत्त्वा च विधिवद्दानं ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि
+हुत्वा शरीरं संग्रामे कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
+विजित्य वा परानाजौ यशः प्राप्स्यामि केव���म्
+भीतानामभयं दत्त्वा संग्रामे जीवितार्थिनाम्
+वृद्धान्बालान्द्विजातींश्च मोक्षयित्वा महाभयात्
+प्राप्स्यामि परमं लोके यशः स्वर्भानुसूदन
+जीवितेनापि मे रक्ष्या कीर्तिस्तद्विद्धि मे व्रतम्
+सोऽहं दत्त्वा मघवते भिक्षामेतामनुत्तमाम्
+ब्राह्मणच्छद्मिने देव लोके गन्ता परां गतिम्
+सूर्य उवाच
+माहितं कर्ण कार्षीस्त्वमात्मनः सुहृदां तथा
+पुत्राणामथ भार्याणामथो मातुरथो पितुः
+शरीरस्याविरोधेन प्राणिनां प्राणभृद्वर
+इष्यते यशसः प्राप्तिः कीर्तिश्च त्रिदिवे स्थिरा
+यस्त्वं प्राणविरोधेन कीर्तिमिच्छसि शाश्वतीम्
+सा ते प्राणान्समादाय गमिष्यति न संशयः
+जीवतां कुरुते कार्यं पिता माता सुतास्तथा
+ये चान्ये बान्धवाः केचिल्लोकेऽस्मिन्पुरुषर्षभ
+राजानश्च नरव्याघ्र पौरुषेण निबोध तत्
+कीर्तिश्च जीवतः साध्वी पुरुषस्य महाद्युते
+मृतस्य कीर्त्या किं कार्यं भस्मीभूतस्य देहिनः
+मृतः कीर्तिं न जानाति जीवन्कीर्तिं समश्नुते
+मृतस्य कीर्तिर्मर्त्यस्य यथा माला गतायुषः
+अहं तु त्वां ब्रवीम्येतद्भक्तोऽसीति हितेप्सया
+भक्तिमन्तो हि मे रक्ष्या इत्येतेनापि हेतुना
+भक्तोऽयं परया भक्त्या मामित्येव महाभुज
+ममापि भक्तिरुत्पन्ना स त्वं कुरु वचो मम
+अस्ति चात्र परं किंचिदध्यात्मं देवनिर्मितम्
+अतश्च त्वां ब्रवीम्येतत्क्रियतामविशङ्कया
+देवगुह्यं त्वया ज्ञातुं न शक्यं पुरुषर्षभ
+तस्मान्नाख्यामि ते गुह्यं काले वेत्स्यति तद्भवान्
+पुनरुक्तं च वक्ष्यामि त्वं राधेय निबोध तत्
+मास्मै ते कुण्डले दद्या भिक्षवे वज्रपाणये
+शोभसे कुण्डलाभ्यां हि रुचिराभ्यां महाद्युते
+विशाखयोर्मध्यगतः शशीव विमलो दिवि
+कीर्तिश्च जीवतः साध्वी पुरुषस्येति विद्धि तत्
+प्रत्याख्येयस्त्वया तात कुण्डलार्थे पुरंदरः
+शक्या बहुविधैर्वाक्यैः कुण्डलेप्सा त्वयानघ
+विहन्तुं देवराजस्य हेतुयुक्तैः पुनः पुनः
+उपपत्त्युपपन्नार्थैर्माधुर्यकृतभूषणैः
+पुरंदरस्य कर्ण त्वं बुद्धिमेतामपानुद
+त्वं हि नित्यं नरव्याघ्र स्पर्धसे सव्यसाचिना
+सव्यसाची त्वया चैव युधि शूरः समेष्यति
+न तु त्वामर्जुनः शक्तः कुण्डलाभ्यां समन्वितम्
+विजेतुं युधि यद्यस्य स्वयमिन्द्रः शरो भवेत्
+तस्मान्न देये शक्राय त्वयैते कुण्डले शुभे
+संग्रामे यदि निर्जेतु��� कर्ण कामयसेऽर्जुनम्
+कर्ण उवाच
+भगवन्तमहं भक्तो यथा मां वेत्थ गोपते
+तथा परमतिग्मांशो नान्यं देवं कथंचन
+न मे दारा न मे पुत्रा न चात्मा सुहृदो न च
+तथेष्टा वै सदा भक्त्या यथा त्वं गोपते मम
+इष्टानां च महात्मानो भक्तानां च न संशयः
+कुर्वन्ति भक्तिमिष्टां च जानीषे त्वं च भास्कर
+इष्टो भक्तश्च मे कर्णो न चान्यद्दैवतं दिवि
+जानीत इति वै कृत्वा भगवानाह मद्धितम्
+भूयश्च शिरसा याचे प्रसाद्य च पुनः पुनः
+इति ब्रवीमि तिग्मांशो त्वं तु मे क्षन्तुमर्हसि
+बिभेमि न तथा मृत्योर्यथा बिभ्येऽनृतादहम्
+विशेषेण द्विजातीनां सर्वेषां सर्वदा सताम्
+प्रदाने जीवितस्यापि न मेऽत्रास्ति विचारणा
+यच्च मामात्थ देव त्वं पाण्डवं फल्गुनं प्रति
+व्येतु संतापजं दुःखं तव भास्कर मानसम्
+अर्जुनं प्रति मां चैव विजेष्यामि रणेऽर्जुनम्
+तवापि विदितं देव ममाप्यस्त्रबलं महत्
+जामदग्न्यादुपात्तं यत्तथा द्रोणान्महात्मनः
+इदं त्वमनुजानीहि सुरश्रेष्ठ व्रतं मम
+भिक्षते वज्रिणे दद्यामपि जीवितमात्मनः
+सूर्य उवाच
+यदि तात ददास्येते वज्रिणे कुण्डले शुभे
+त्वमप्येनमथो ब्रूया विजयार्थं महाबल
+नियमेन प्रदद्यास्त्वं कुण्डले वै शतक्रतोः
+अवध्यो ह्यसि भूतानां कुण्डलाभ्यां समन्वितः
+अर्जुनेन विनाशं हि तव दानवसूदनः
+प्रार्थयानो रणे वत्स कुण्डले ते जिहीर्षति
+स त्वमप्येनमाराध्य सूनृताभिः पुनः पुनः
+अभ्यर्थयेथा देवेशममोघार्थं पुरंदरम्
+अमोघां देहि मे शक्तिममित्रविनिबर्हिणीम्
+दास्यामि ते सहस्राक्ष कुण्डले वर्म चोत्तमम्
+इत्येवं नियमेन त्वं दद्याः शक्राय कुण्डले
+तया त्वं कर्ण संग्रामे हनिष्यसि रणे रिपून्
+नाहत्वा हि महाबाहो शत्रूनेति करं पुनः
+सा शक्तिर्देवराजस्य शतशोऽथ सहस्रशः
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्त्वा सहस्रांशुः सहसान्तरधीयत
+ततः सूर्याय जप्यान्ते कर्णः स्वप्नं न्यवेदयत्
+यथादृष्टं यथातत्त्वं यथोक्तमुभयोर्निशि
+तत्सर्वमानुपूर्व्येण शशंसास्मै वृषस्तदा
+तच्छ्रुत्वा भगवान्देवो भानुः स्वर्भानुसूदनः
+उवाच तं तथेत्येव कर्णं सूर्यः स्मयन्निव
+ततस्तत्त्वमिति ज्ञात्वा राधेयः परवीरहा
+शक्तिमेवाभिकाङ्क्षन्वै वासवं प्रत्यपालयत्
+जनमेजय उवाच
+किं तद्गुह्यं न चाख्यातं कर्णायेहोष्णरश्मिना
+कीदृशे कुण्डले ते च कवचं चैव कीदृशम्
+���ुतश्च कवचं तस्य कुण्डले चैव सत्तम
+एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि तपोधन
+वैशंपायन उवाच
+अयं राजन्ब्रवीम्येतद्यत्तद्गुह्यं विभावसोः
+यादृशे कुण्डले चैव कवचं चैव यादृशम्
+कुन्तिभोजं पुरा राजन्ब्राह्मणः समुपस्थितः
+तिग्मतेजा महाप्रांशुः श्मश्रुदण्डजटाधरः
+दर्शनीयोऽनवद्याङ्गस्तेजसा प्रज्वलन्निव
+मधुपिङ्गो मधुरवाक्तपःस्वाध्यायभूषणः
+स राजानं कुन्तिभोजमब्रवीत्सुमहातपाः
+भिक्षामिच्छाम्यहं भोक्तुं तव गेहे विमत्सर
+न मे व्यलीकं कर्तव्यं त्वया वा तव चानुगैः
+एवं वत्स्यामि ते गेहे यदि ते रोचतेऽनघ
+यथाकामं च गच्छेयमागच्छेयं तथैव च
+शय्यासने च मे राजन्नापराध्येत कश्चन
+तमब्रवीत्कुन्तिभोजः प्रीतियुक्तमिदं वचः
+एवमस्तु परं चेति पुनश्चैनमथाब्रवीत्
+मम कन्या महाब्रह्मन्पृथा नाम यशस्विनी
+शीलवृत्तान्विता साध्वी नियता न च मानिनी
+उपस्थास्यति सा त्वां वै पूजयानवमन्य च
+तस्याश्च शीलवृत्तेन तुष्टिं समुपयास्यसि
+एवमुक्त्वा तु तं विप्रमभिपूज्य यथाविधि
+उवाच कन्यामभ्येत्य पृथां पृथुललोचनाम्
+अयं वत्से महाभागो ब्राह्मणो वस्तुमिच्छति
+मम गेहे मया चास्य तथेत्येवं प्रतिश्रुतम्
+त्वयि वत्से पराश्वस्य ब्राह्मणस्याभिराधनम्
+तन्मे वाक्यं न मिथ्या त्वं कर्तुमर्हसि कर्हिचित्
+अयं तपस्वी भगवान्स्वाध्यायनियतो द्विजः
+यद्यद्ब्रूयान्महातेजास्तत्तद्देयममत्सरात्
+ब्राह्मणा हि परं तेजो ब्राह्मणा हि परं तपः
+ब्राह्मणानां नमस्कारैः सूर्यो दिवि विराजते
+अमानयन्हि मानार्हान्वातापिश्च महासुरः
+निहतो ब्रह्मदण्डेन तालजङ्घस्तथैव च
+सोऽयं वत्से महाभार आहितस्त्वयि सांप्रतम्
+त्वं सदा नियता कुर्या ब्राह्मणस्याभिराधनम्
+जानामि प्रणिधानं ते बाल्यात्प्रभृति नन्दिनि
+ब्राह्मणेष्विह सर्वेषु गुरुबन्धुषु चैव ह
+तथा प्रेष्येषु सर्वेषु मित्रसंबन्धिमातृषु
+मयि चैव यथावत्त्वं सर्वमादृत्य वर्तसे
+न ह्यतुष्टो जनोऽस्तीह पुरे चान्तःपुरे च ते
+सम्यग्वृत्त्यानवद्याङ्गि तव भृत्यजनेष्वपि
+संदेष्टव्यां तु मन्ये त्वां द्विजातिं कोपनं प्रति
+पृथे बालेति कृत्वा वै सुता चासि ममेति च
+वृष्णीनां त्वं कुले जाता शूरस्य दयिता सुता
+दत्ता प्रीतिमता मह्यं पित्रा बाला पुरा स्वयम्
+वसुदेवस्य भगिनी सुतानां प्रवरा मम
+अग्र्यमग्रे प्रतिज्ञाय तेनासि दुहिता मम
+तादृशे हि कुले जाता कुले चैव विवर्धिता
+सुखात्सुखमनुप्राप्ता ह्रदाद्ध्रदमिवागता
+दौष्कुलेया विशेषेण कथंचित्प्रग्रहं गताः
+बालभावाद्विकुर्वन्ति प्रायशः प्रमदाः शुभे
+पृथे राजकुले जन्म रूपं चाद्भुतदर्शनम्
+तेन तेनासि संपन्ना समुपेता च भामिनी
+सा त्वं दर्पं परित्यज्य दम्भं मानं च भामिनि
+आराध्य वरदं विप्रं श्रेयसा योक्ष्यसे पृथे
+एवं प्राप्स्यसि कल्याणि कल्याणमनघे ध्रुवम्
+कोपिते तु द्विजश्रेष्ठे कृत्स्नं दह्येत मे कुलम्
+कुन्त्युवाच
+ब्राह्मणं यन्त्रिता राजनुपस्थास्यामि पूजया
+यथाप्रतिज्ञं राजेन्द्र न च मिथ्या ब्रवीम्यहम्
+एष चैव स्वभावो मे पूजयेयं द्विजानिति
+तव चैव प्रियं कार्यं श्रेयश्चैतत्परं मम
+यद्येवैष्यति सायाह्ने यदि प्रातरथो निशि
+यद्यर्धरात्रे भगवान्न मे कोपं करिष्यति
+लाभो ममैष राजेन्द्र यद्वै पूजयती द्विजान्
+आदेशे तव तिष्ठन्ती हितं कुर्यां नरोत्तम
+विस्रब्धो भव राजेन्द्र न व्यलीकं द्विजोत्तमः
+वसन्प्राप्स्यति ते गेहे सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
+यत्प्रियं च द्विजस्यास्य हितं चैव तवानघ
+यतिष्यामि तथा राजन्व्येतु ते मानसो ज्वरः
+ब्राह्मणा हि महाभागाः पूजिताः पृथिवीपते
+तारणाय समर्थाः स्युर्विपरीते वधाय च
+साहमेतद्विजानन्ती तोषयिष्ये द्विजोत्तमम्
+न मत्कृते व्यथां राजन्प्राप्स्यसि द्विजसत्तमात्
+अपराधे हि राजेन्द्र राज्ञामश्रेयसे द्विजाः
+भवन्ति च्यवनो यद्वत्सुकन्यायाः कृते पुरा
+नियमेन परेणाहमुपस्थास्ये द्विजोत्तमम्
+यथा त्वया नरेन्द्रेदं भाषितं ब्राह्मणं प्रति
+राजोवाच
+एवमेतत्त्वया भद्रे कर्तव्यमविशङ्कया
+मद्धितार्थं कुलार्थं च तथात्मार्थं च नन्दिनि
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्त्वा तु तां कन्यां कुन्तिभोजो महायशाः
+पृथां परिददौ तस्मै द्विजाय सुतवत्सलः
+इयं ब्रह्मन्मम सुता बाला सुखविवर्धिता
+अपराध्येत यत्किंचिन्न तत्कार्यं हृदि त्वया
+द्विजातयो महाभागा वृद्धबालतपस्विषु
+भवन्त्यक्रोधनाः प्रायो विरुद्धेष्वपि नित्यदा
+सुमहत्यपराधेऽपि क्षान्तिः कार्या द्विजातिभिः
+यथाशक्ति यथोत्साहं पूजा ग्राह्या द्विजोत्तम
+तथेति ब्राह्मणेनोक्ते स राजा प्रीतमानसः
+हंसचन्द्रांशुसंकाशं गृहमस्य न्यवेदयत्
+तत्राग्निशरणे कॢप्तमासनं तस्य भानुमत्
+आहारादि च सर्वं तत्तथैव प्रत्यवेदयत्
+निक्षिप्य राजपुत्री तु तन्द्रीं मानं तथैव च
+आतस्थे परमं यत्नं ब्राह्मणस्याभिराधने
+तत्र सा ब्राह्मणं गत्वा पृथा शौचपरा सती
+विधिवत्परिचारार्हं देववत्पर्यतोषयत्
+वैशंपायन उवाच
+सा तु कन्या महाराज ब्राह्मणं संशितव्रतम्
+तोषयामास शुद्धेन मनसा संशितव्रता
+प्रातरायास्य इत्युक्त्वा कदाचिद्द्विजसत्तमः
+तत आयाति राजेन्द्र साये रात्रावथो पुनः
+तं च सर्वासु वेलासु भक्ष्यभोज्यप्रतिश्रयैः
+पूजयामास सा कन्या वर्धमानैस्तु सर्वदा
+अन्नादिसमुदाचारः शय्यासनकृतस्तथा
+दिवसे दिवसे तस्य वर्धते न तु हीयते
+निर्भर्त्सनापवादैश्च तथैवाप्रियया गिरा
+ब्राह्मणस्य पृथा राजन्न चकाराप्रियं तदा
+व्यस्ते काले पुनश्चैति न चैति बहुशो द्विजः
+दुर्लभ्यमपि चैवान्नं दीयतामिति सोऽब्रवीत्
+कृतमेव च तत्सर्वं पृथा तस्मै न्यवेदयत्
+शिष्यवत्पुत्रवच्चैव स्वसृवच्च सुसंयता
+यथोपजोषं राजेन्द्र द्विजातिप्रवरस्य सा
+प्रीतिमुत्पादयामास कन्या यत्नैरनिन्दिता
+तस्यास्तु शीलवृत्तेन तुतोष द्विजसत्तमः
+अवधानेन भूयोऽस्य परं यत्नमथाकरोत्
+तां प्रभाते च साये च पिता पप्रच्छ भारत
+अपि तुष्यति ते पुत्रि ब्राह्मणः परिचर्यया
+तं सा परममित्येव प्रत्युवाच यशस्विनी
+ततः प्रीतिमवापाग्र्यां कुन्तिभोजो महामनाः
+ततः संवत्सरे पूर्णे यदासौ जपतां वरः
+नापश्यद्दुष्कृतं किंचित्पृथायाः सौहृदे रतः
+ततः प्रीतमना भूत्वा स एनां ब्राह्मणोऽब्रवीत्
+प्रीतोऽस्मि परमं भद्रे परिचारेण ते शुभे
+वरान्वृणीष्व कल्याणि दुरापान्मानुषैरिह
+यैस्त्वं सीमन्तिनीः सर्वा यशसाभिभविष्यसि
+कुन्त्युवाच
+कृतानि मम सर्वाणि यस्या मे वेदवित्तम
+त्वं प्रसन्नः पिता चैव कृतं विप्र वरैर्मम
+ब्राह्मण उवाच
+यदि नेच्छसि भद्रे त्वं वरं मत्तः शुचिस्मिते
+इमं मन्त्रं गृहाण त्वमाह्वानाय दिवौकसाम्
+यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि
+तेन तेन वशे भद्रे स्थातव्यं ते भविष्यति
+अकामो वा सकामो वा न स नैष्यति ते वशम्
+विबुधो मन्त्रसंशान्तो वाक्ये भृत्य इवानतः
+वैशंपायन उवाच
+न शशाक द्वितीयं सा प्रत्याख्यातुमनिन्दिता
+तं वै द्विजातिप्रवरं तदा शापभयान्नृप
+ततस्तामनवद्याङ्गीं ग्राहयामास वै द्विजः
+मन्त्रग्रामं तदा ��ाजन्नथर्वशिरसि श्रुतम्
+तं प्रदाय तु राजेन्द्र कुन्तिभोजमुवाच ह
+उषितोऽस्मि सुखं राजन्कन्यया परितोषितः
+तव गेहे सुविहितः सदा सुप्रतिपूजितः
+साधयिष्यामहे तावदित्युक्त्वान्तरधीयत
+स तु राजा द्विजं दृष्ट्वा तत्रैवान्तर्हितं तदा
+बभूव विस्मयाविष्टः पृथां च समपूजयत्
+वैशंपायन उवाच
+गते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे कस्मिंश्चित्कालपर्यये
+चिन्तयामास सा कन्या मन्त्रग्रामबलाबलम्
+अयं वै कीदृशस्तेन मम दत्तो महात्मना
+मन्त्रग्रामो बलं तस्य ज्ञास्ये नातिचिरादिव
+एवं संचिन्तयन्ती सा ददर्शर्तुं यदृच्छया
+व्रीडिता साभवद्बाला कन्याभावे रजस्वला
+अथोद्यन्तं सहस्रांशुं पृथा दीप्तं ददर्श ह
+न ततर्प च रूपेण भानोः संध्यागतस्य सा
+तस्या दृष्टिरभूद्दिव्या सापश्यद्दिव्यदर्शनम्
+आमुक्तकवचं देवं कुण्डलाभ्यां विभूषितम्
+तस्याः कौतूहलं त्वासीन्मन्त्रं प्रति नराधिप
+आह्वानमकरोत्साथ तस्य देवस्य भामिनी
+प्राणानुपस्पृश्य तदा आजुहाव दिवाकरम्
+आजगाम ततो राजंस्त्वरमाणो दिवाकरः
+मधुपिङ्गो महाबाहुः कम्बुग्रीवो हसन्निव
+अङ्गदी बद्धमुकुटो दिशः प्रज्वालयन्निव
+योगात्कृत्वा द्विधात्मानमाजगाम तताप च
+आबभाषे ततः कुन्तीं साम्ना परमवल्गुना
+आगतोऽस्मि वशं भद्रे तव मन्त्रबलात्कृतः
+किं करोम्यवशो राज्ञि ब्रूहि कर्ता तदस्मि ते
+कुन्त्युवाच
+गम्यतां भगवंस्तत्र यतोऽसि समुपागतः
+कौतूहलात्समाहूतः प्रसीद भगवन्निति
+सूर्य उवाच
+गमिष्येऽहं यथा मां त्वं ब्रवीषि तनुमध्यमे
+न तु देवं समाहूय न्याय्यं प्रेषयितुं वृथा
+तवाभिसंधिः सुभगे सूर्यात्पुत्रो भवेदिति
+वीर्येणाप्रतिमो लोके कवची कुण्डलीति च
+सा त्वमात्मप्रदानं वै कुरुष्व गजगामिनि
+उत्पत्स्यति हि पुत्रस्ते यथासंकल्पमङ्गने
+अथ गच्छाम्यहं भद्रे त्वयासंगम्य सुस्मिते
+शप्स्यामि त्वामहं क्रुद्धो ब्राह्मणं पितरं च ते
+त्वत्कृते तान्प्रधक्ष्यामि सर्वानपि न संशयः
+पितरं चैव ते मूढं यो न वेत्ति तवानयम्
+तस्य च ब्राह्मणस्याद्य योऽसौ मन्त्रमदात्तव
+शीलवृत्तमविज्ञाय धास्यामि विनयं परम्
+एते हि विबुधाः सर्वे पुरंदरमुखा दिवि
+त्वया प्रलब्धं पश्यन्ति स्मयन्त इव भामिनि
+पश्य चैनान्सुरगणान्दिव्यं चक्षुरिदं हि ते
+पूर्वमेव मया दत्तं दृष्टवत्यसि येन माम्
+वैशंपायन उवाच
+ततोऽ���श्यत्त्रिदशान्राजपुत्री; सर्वानेव स्वेषु धिष्ण्येषु खस्थान्
+प्रभासन्तं भानुमन्तं महान्तं; यथादित्यं रोचमानं तथैव
+सा तान्दृष्ट्वा व्रीडमानेव बाला; सूर्यं देवी वचनं प्राह भीता
+गच्छ त्वं वै गोपते स्वं विमानं; कन्याभावाद्दुःख एषोपचारः
+पिता माता गुरवश्चैव येऽन्ये; देहस्यास्य प्रभवन्ति प्रदाने
+नाहं धर्मं लोपयिष्यामि लोके; स्त्रीणां वृत्तं पूज्यते देहरक्षा
+मया मन्त्रबलं ज्ञातुमाहूतस्त्वं विभावसो
+बाल्याद्बालेति कृत्वा तत्क्षन्तुमर्हसि मे विभो
+सूर्य उवाच
+बालेति कृत्वानुनयं तवाहं; ददानि नान्यानुनयं लभेत
+आत्मप्रदानं कुरु कुन्तिकन्ये; शान्तिस्तवैवं हि भवेच्च भीरु
+न चापि युक्तं गन्तुं हि मया मिथ्याकृतेन वै
+गमिष्याम्यनवद्याङ्गि लोके समवहास्यताम्
+सर्वेषां विबुधानां च वक्तव्यः स्यामहं शुभे
+सा त्वं मया समागच्छ पुत्रं लप्स्यसि मादृशम्
+विशिष्टा सर्वलोकेषु भविष्यसि च भामिनि
+वैशंपायन उवाच
+सा तु कन्या बहुविधं ब्रुवन्ती मधुरं वचः
+अनुनेतुं सहस्रांशुं न शशाक मनस्विनी
+न शशाक यदा बाला प्रत्याख्यातुं तमोनुदम्
+भीता शापात्ततो राजन्दध्यौ दीर्घमथान्तरम्
+अनागसः पितुः शापो ब्राह्मणस्य तथैव च
+मन्निमित्तः कथं न स्यात्क्रुद्धादस्माद्विभावसोः
+बालेनापि सता मोहाद्भृशं सापह्नवान्यपि
+नात्यासादयितव्यानि तेजांसि च तपांसि च
+साहमद्य भृशं भीता गृहीता च करे भृशम्
+कथं त्वकार्यं कुर्यां वै प्रदानं ह्यात्मनः स्वयम्
+सैवं शापपरित्रस्ता बहु चिन्तयती तदा
+मोहेनाभिपरीताङ्गी स्मयमाना पुनः पुनः
+तं देवमब्रवीद्भीता बन्धूनां राजसत्तम
+व्रीडाविह्वलया वाचा शापत्रस्ता विशां पते
+कुन्त्युवाच
+पिता मे ध्रियते देव माता चान्ये च बान्धवाः
+न तेषु ध्रियमाणेषु विधिलोपो भवेदयम्
+त्वया मे संगमो देव यदि स्याद्विधिवर्जितः
+मन्निमित्तं कुलस्यास्य लोके कीर्तिर्नशेत्ततः
+अथ वा धर्ममेतं त्वं मन्यसे तपतां वर
+ऋते प्रदानाद्बन्धुभ्यस्तव कामं करोम्यहम्
+आत्मप्रदानं दुर्धर्ष तव कृत्वा सती त्वहम्
+त्वयि धर्मो यशश्चैव कीर्तिरायुश्च देहिनाम्
+सूर्य उवाच
+न ते पिता न ते माता गुरवो वा शुचिस्मिते
+प्रभवन्ति वरारोहे भद्रं ते शृणु मे वचः
+सर्वान्कामयते यस्मात्कनेर्धातोश्च भामिनि
+तस्मात्कन्येह सुश्रोणि स्वतन्त्रा वरव��्णिनि
+नाधर्मश्चरितः कश्चित्त्वया भवति भामिनि
+अधर्मं कुत एवाहं चरेयं लोककाम्यया
+अनावृताः स्त्रियः सर्वा नराश्च वरवर्णिनि
+स्वभाव एष लोकानां विकारोऽन्य इति स्मृतः
+सा मया सह संगम्य पुनः कन्या भविष्यसि
+पुत्रश्च ते महाबाहुर्भविष्यति महायशाः
+कुन्त्युवाच
+यदि पुत्रो मम भवेत्त्वत्तः सर्वतमोपह
+कुण्डली कवची शूरो महाबाहुर्महाबलः
+सूर्य उवाच
+भविष्यति महाबाहुः कुण्डली दिव्यवर्मभृत्
+उभयं चामृतमयं तस्य भद्रे भविष्यति
+कुन्त्युवाच
+यद्येतदमृतादस्ति कुण्डले वर्म चोत्तमम्
+मम पुत्रस्य यं वै त्वं मत्त उत्पादयिष्यसि
+अस्तु मे संगमो देव यथोक्तं भगवंस्त्वया
+त्वद्वीर्यरूपसत्त्वौजा धर्मयुक्तो भवेत्स च
+सूर्य उवाच
+अदित्या कुण्डले राज्ञि दत्ते मे मत्तकाशिनि
+तेऽस्य दास्यामि वै भीरु वर्म चैवेदमुत्तमम्
+पृथोवाच
+परमं भगवन्देव संगमिष्ये त्वया सह
+यदि पुत्रो भवेदेवं यथा वदसि गोपते
+वैशंपायन उवाच
+तथेत्युक्त्वा तु तां कुन्तीमाविवेश विहंगमः
+स्वर्भानुशत्रुर्योगात्मा नाभ्यां पस्पर्श चैव ताम्
+ततः सा विह्वलेवासीत्कन्या सूर्यस्य तेजसा
+पपाताथ च सा देवी शयने मूढचेतना
+सूर्य उवाच
+साधयिष्यामि सुश्रोणि पुत्रं वै जनयिष्यसि
+सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं कन्या चैव भविष्यसि
+वैशंपायन उवाच
+ततः सा व्रीडिता बाला तदा सूर्यमथाब्रवीत्
+एवमस्त्विति राजेन्द्र प्रस्थितं भूरिवर्चसम्
+इति स्मोक्ता कुन्तिराजात्मजा सा; विवस्वन्तं याचमाना सलज्जा
+तस्मिन्पुण्ये शयनीये पपात; मोहाविष्टा भज्यमाना लतेव
+तां तिग्मांशुस्तेजसा मोहयित्वा; योगेनाविश्यात्मसंस्थां चकार
+न चैवैनां दूषयामास भानुः; संज्ञां लेभे भूय एवाथ बाला
+वैशंपायन उवाच
+ततो गर्भः समभवत्पृथायाः पृथिवीपते
+शुक्ले दशोत्तरे पक्षे तारापतिरिवाम्बरे
+सा बान्धवभयाद्बाला तं गर्भं विनिगूहती
+धारयामास सुश्रोणी न चैनां बुबुधे जनः
+न हि तां वेद नार्यन्या काचिद्धात्रेयिकामृते
+कन्यापुरगतां बालां निपुणां परिरक्षणे
+ततः कालेन सा गर्भं सुषुवे वरवर्णिनी
+कन्यैव तस्य देवस्य प्रसादादमरप्रभम्
+तथैव बद्धकवचं कनकोज्ज्वलकुण्डलम्
+हर्यक्षं वृषभस्कन्धं यथास्य पितरं तथा
+जातमात्रं च तं गर्भं धात्र्या संमन्त्र्य भामिनी
+मञ्जूषायामवदधे स्वास्तीर्णायां समन्ततः
+मधूच्छिष्���स्थितायां सा सुखायां रुदती तथा
+श्लक्ष्णायां सुपिधानायामश्वनद्यामवासृजत्
+जानती चाप्यकर्तव्यं कन्याया गर्भधारणम्
+पुत्रस्नेहेन राजेन्द्र करुणं पर्यदेवयत्
+समुत्सृजन्ती मञ्जूषामश्वनद्यास्तदा जले
+उवाच रुदती कुन्ती यानि वाक्यानि तच्छृणु
+स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च पुत्रक
+दिव्येभ्यश्चैव भूतेभ्यस्तथा तोयचराश्च ये
+शिवास्ते सन्तु पन्थानो मा च ते परिपन्थिनः
+आगमाश्च तथा पुत्र भवन्त्वद्रोहचेतसः
+पातु त्वां वरुणो राजा सलिले सलिलेश्वरः
+अन्तरिक्षेऽन्तरिक्षस्थः पवनः सर्वगस्तथा
+पिता त्वां पातु सर्वत्र तपनस्तपतां वरः
+येन दत्तोऽसि मे पुत्र दिव्येन विधिना किल
+आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे च देवताः
+मरुतश्च सहेन्द्रेण दिशश्च सदिगीश्वराः
+रक्षन्तु त्वां सुराः सर्वे समेषु विषमेषु च
+वेत्स्यामि त्वां विदेशेऽपि कवचेनोपसूचितम्
+धन्यस्ते पुत्र जनको देवो भानुर्विभावसुः
+यस्त्वां द्रक्ष्यति दिव्येन चक्षुषा वाहिनीगतम्
+धन्या सा प्रमदा या त्वां पुत्रत्वे कल्पयिष्यति
+यस्यास्त्वं तृषितः पुत्र स्तनं पास्यसि देवज
+को नु स्वप्नस्तया दृष्टो या त्वामादित्यवर्चसम्
+दिव्यवर्मसमायुक्तं दिव्यकुण्डलभूषितम्
+पद्मायतविशालाक्षं पद्मताम्रतलोज्ज्वलम्
+सुललाटं सुकेशान्तं पुत्रत्वे कल्पयिष्यति
+धन्या द्रक्ष्यन्ति पुत्र त्वां भूमौ संसर्पमाणकम्
+अव्यक्तकलवाक्यानि वदन्तं रेणुगुण्ठितम्
+धन्या द्रक्ष्यन्ति पुत्र त्वां पुनर्यौवनगे मुखे
+हिमवद्वनसंभूतं सिंहं केसरिणं यथा
+एवं बहुविधं राजन्विलप्य करुणं पृथा
+अवासृजत मञ्जूषामश्वनद्यास्तदा जले
+रुदती पुत्रशोकार्ता निशीथे कमलेक्षणा
+धात्र्या सह पृथा राजन्पुत्रदर्शनलालसा
+विसर्जयित्वा मञ्जूषां संबोधनभयात्पितुः
+विवेश राजभवनं पुनः शोकातुरा ततः
+मञ्जूषा त्वश्वनद्याः सा ययौ चर्मण्वतीं नदीम्
+चर्मण्वत्याश्च यमुनां ततो गङ्गां जगाम ह
+गङ्गायाः सूतविषयं चम्पामभ्याययौ पुरीम्
+स मञ्जूषागतो गर्भस्तरङ्गैरुह्यमानकः
+अमृतादुत्थितं दिव्यं तत्तु वर्म सकुण्डलम्
+धारयामास तं गर्भं दैवं च विधिनिर्मितम्
+वैशंपायन उवाच
+एतस्मिन्नेव काले तु धृतराष्ट्रस्य वै सखा
+सूतोऽधिरथ इत्येव सदारो जाह्नवीं ययौ
+तस्य भार्याभवद्राजन्रूपेणासदृ��ी भुवि
+राधा नाम महाभागा न सा पुत्रमविन्दत
+अपत्यार्थे परं यत्नमकरोच्च विशेषतः
+सा ददर्शाथ मञ्जूषामुह्यमानां यदृच्छया
+दत्तरक्षाप्रतिसरामन्वालभनशोभिताम्
+ऊर्मीतरङ्गैर्जाह्नव्याः समानीतामुपह्वरम्
+सा तां कौतूहलात्प्राप्तां ग्राहयामास भामिनी
+ततो निवेदयामास सूतस्याधिरथस्य वै
+स तामुद्धृत्य मञ्जूषामुत्सार्य जलमन्तिकात्
+यन्त्रैरुद्घाटयामास सोऽपश्यत्तत्र बालकम्
+तरुणादित्यसंकाशं हेमवर्मधरं तथा
+मृष्टकुण्डलयुक्तेन वदनेन विराजता
+स सूतो भार्यया सार्धं विस्मयोत्फुल्ललोचनः
+अङ्कमारोप्य तं बालं भार्यां वचनमब्रवीत्
+इदमत्यद्भुतं भीरु यतो जातोऽस्मि भामिनि
+दृष्टवान्देवगर्भोऽयं मन्येऽस्मान्समुपागतः
+अनपत्यस्य पुत्रोऽयं देवैर्दत्तो ध्रुवं मम
+इत्युक्त्वा तं ददौ पुत्रं राधायै स महीपते
+प्रतिजग्राह तं राधा विधिवद्दिव्यरूपिणम्
+पुत्रं कमलगर्भाभं देवगर्भं श्रिया वृतम्
+पुपोष चैनं विधिवद्ववृधे स च वीर्यवान्
+ततः प्रभृति चाप्यन्ये प्राभवन्नौरसाः सुताः
+वसुवर्मधरं दृष्ट्वा तं बालं हेमकुण्डलम्
+नामास्य वसुषेणेति ततश्चक्रुर्द्विजातयः
+एवं स सूतपुत्रत्वं जगामामितविक्रमः
+वसुषेण इति ख्यातो वृष इत्येव च प्रभुः
+स ज्येष्ठपुत्रः सूतस्य ववृधेऽङ्गेषु वीर्यवान्
+चारेण विदितश्चासीत्पृथाया दिव्यवर्मभृत्
+सूतस्त्वधिरथः पुत्रं विवृद्धं समये ततः
+दृष्ट्वा प्रस्थापयामास पुरं वारणसाह्वयम्
+तत्रोपसदनं चक्रे द्रोणस्येष्वस्त्रकर्मणि
+सख्यं दुर्योधनेनैवमगच्छत्स च वीर्यवान्
+द्रोणात्कृपाच्च रामाच्च सोऽस्त्रग्रामं चतुर्विधम्
+लब्ध्वा लोकेऽभवत्ख्यातः परमेष्वासतां गतः
+संधाय धार्तराष्ट्रेण पार्थानां विप्रिये स्थितः
+योद्धुमाशंसते नित्यं फल्गुनेन महात्मना
+सदा हि तस्य स्पर्धासीदर्जुनेन विशां पते
+अर्जुनस्य च कर्णेन यतो दृष्टो बभूव सः
+तं तु कुण्डलिनं दृष्ट्वा वर्मणा च समन्वितम्
+अवध्यं समरे मत्वा पर्यतप्यद्युधिष्ठिरः
+यदा तु कर्णो राजेन्द्र भानुमन्तं दिवाकरम्
+स्तौति मध्यंदिने प्राप्ते प्राञ्जलिः सलिले स्थितः
+तत्रैनमुपतिष्ठन्ति ब्राह्मणा धनहेतवः
+नादेयं तस्य तत्काले किंचिदस्ति द्विजातिषु
+तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा भिक्षां देहीत्युपस्थितः
+स्वागतं चेति राधेयस्तमथ प्रत्यभाषत
+वैशंपायन उवाच
+देवराजमनुप्राप्तं ब्राह्मणच्छद्मना वृषः
+दृष्ट्वा स्वागतमित्याह न बुबोधास्य मानसम्
+हिरण्यकण्ठीः प्रमदा ग्रामान्वा बहुगोकुलान्
+किं ददानीति तं विप्रमुवाचाधिरथिस्ततः
+ब्राह्मण उवाच
+हिरण्यकण्ठ्यः प्रमदा यच्चान्यत्प्रीतिवर्धनम्
+नाहं दत्तमिहेच्छामि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम्
+यदेतत्सहजं वर्म कुण्डले च तवानघ
+एतदुत्कृत्य मे देहि यदि सत्यव्रतो भवान्
+एतदिच्छाम्यहं क्षिप्रं त्वया दत्तं परंतप
+एष मे सर्वलाभानां लाभः परमको मतः
+कर्ण उवाच
+अवनिं प्रमदा गाश्च निर्वापं बहुवार्षिकम्
+तत्ते विप्र प्रदास्यामि न तु वर्म न कुण्डले
+वैशंपायन उवाच
+एवं बहुविधैर्वाक्यैर्याच्यमानः स तु द्विजः
+कर्णेन भरतश्रेष्ठ नान्यं वरमयाचत
+सान्त्वितश्च यथाशक्ति पूजितश्च यथाविधि
+नैवान्यं स द्विजश्रेष्ठः कामयामास वै वरम्
+यदा नान्यं प्रवृणुते वरं वै द्विजसत्तमः
+तदैनमब्रवीद्भूयो राधेयः प्रहसन्निव
+सहजं वर्म मे विप्र कुण्डले चामृतोद्भवे
+तेनावध्योऽस्मि लोकेषु ततो नैतद्ददाम्यहम्
+विशालं पृथिवीराज्यं क्षेमं निहतकण्टकम्
+प्रतिगृह्णीष्व मत्तस्त्वं साधु ब्राह्मणपुंगव
+कुण्डलाभ्यां विमुक्तोऽहं वर्मणा सहजेन च
+गमनीयो भविष्यामि शत्रूणां द्विजसत्तम
+यदा नान्यं वरं वव्रे भगवान्पाकशासनः
+ततः प्रहस्य कर्णस्तं पुनरित्यब्रवीद्वचः
+विदितो देवदेवेश प्रागेवासि मम प्रभो
+न तु न्याय्यं मया दातुं तव शक्र वृथा वरम्
+त्वं हि देवेश्वरः साक्षात्त्वया देयो वरो मम
+अन्येषां चैव भूतानामीश्वरो ह्यसि भूतकृत्
+यदि दास्यामि ते देव कुण्डले कवचं तथा
+वध्यतामुपयास्यामि त्वं च शक्रावहास्यताम्
+तस्माद्विनिमयं कृत्वा कुण्डले वर्म चोत्तमम्
+हरस्व शक्र कामं मे न दद्यामहमन्यथा
+शक्र उवाच
+विदितोऽहं रवेः पूर्वमायन्नेव तवान्तिकम्
+तेन ते सर्वमाख्यातमेवमेतन्न संशयः
+काममस्तु तथा तात तव कर्ण यथेच्छसि
+वर्जयित्वा तु मे वज्रं प्रवृणीष्व यदिच्छसि
+वैशंपायन उवाच
+ततः कर्णः प्रहृष्टस्तु उपसंगम्य वासवम्
+अमोघां शक्तिमभ्येत्य वव्रे संपूर्णमानसः
+कर्ण उवाच
+वर्मणा कुण्डलाभ्यां च शक्तिं मे देहि वासव
+अमोघां शत्रुसंघानां घातनीं पृतनामुखे
+वैशंपायन उवाच
+ततः संचिन्त्य मनसा मुहूर्तमिव वासवः
+शक्त्यर्थं पृथिवीपाल कर्णं व��क्यमथाब्रवीत्
+कुण्डले मे प्रयच्छस्व वर्म चैव शरीरजम्
+गृहाण कर्ण शक्तिं त्वमनेन समयेन मे
+अमोघा हन्ति शतशः शत्रून्मम करच्युता
+पुनश्च पाणिमभ्येति मम दैत्यान्विनिघ्नतः
+सेयं तव करं प्राप्य हत्वैकं रिपुमूर्जितम्
+गर्जन्तं प्रतपन्तं च मामेवैष्यति सूतज
+कर्ण उवाच
+एकमेवाहमिच्छामि रिपुं हन्तुं महाहवे
+गर्जन्तं प्रतपन्तं च यतो मम भयं भवेत्
+इन्द्र उवाच
+एकं हनिष्यसि रिपुं गर्जन्तं बलिनं रणे
+त्वं तु यं प्रार्थयस्येकं रक्ष्यते स महात्मना
+यमाहुर्वेदविद्वांसो वराहमजितं हरिम्
+नारायणमचिन्त्यं च तेन कृष्णेन रक्ष्यते
+कर्ण उवाच
+एवमप्यस्तु भगवन्नेकवीरवधे मम
+अमोघा प्रवरा शक्तिर्येन हन्यां प्रतापिनम्
+उत्कृत्य तु प्रदास्यामि कुण्डले कवचं च ते
+निकृत्तेषु च गात्रेषु न मे बीभत्सता भवेत्
+इन्द्र उवाच
+न ते बीभत्सता कर्ण भविष्यति कथंचन
+व्रणश्चापि न गात्रेषु यस्त्वं नानृतमिच्छसि
+यादृशस्ते पितुर्वर्णस्तेजश्च वदतां वर
+तादृशेनैव वर्णेन त्वं कर्ण भविता पुनः
+विद्यमानेषु शस्त्रेषु यद्यमोघामसंशये
+प्रमत्तो मोक्ष्यसे चापि त्वय्येवैषा पतिष्यति
+कर्ण उवाच
+संशयं परमं प्राप्य विमोक्ष्ये वासवीमिमाम्
+यथा मामात्थ शक्र त्वं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
+वैशंपायन उवाच
+ततः शक्तिं प्रज्वलितां प्रतिगृह्य विशां पते
+शस्त्रं गृहीत्वा निशितं सर्वगात्राण्यकृन्तत
+ततो देवा मानवा दानवाश्च; निकृन्तन्तं कर्णमात्मानमेवम्
+दृष्ट्वा सर्वे सिद्धसंघाश्च नेदु;र्न ह्यस्यासीद्दुःखजो वै विकारः
+ततो दिव्या दुन्दुभयः प्रणेदुः; पपातोच्चैः पुष्पवर्षं च दिव्यम्
+दृष्ट्वा कर्णं शस्त्रसंकृत्तगात्रं; मुहुश्चापि स्मयमानं नृवीरम्
+ततश्छित्त्वा कवचं दिव्यमङ्गा;त्तथैवार्द्रं प्रददौ वासवाय
+तथोत्कृत्य प्रददौ कुण्डले ते; वैकर्तनः कर्मणा तेन कर्णः
+ततः शक्रः प्रहसन्वञ्चयित्वा; कर्णं लोके यशसा योजयित्वा
+कृतं कार्यं पाण्डवानां हि मेने; ततः पश्चाद्दिवमेवोत्पपात
+श्रुत्वा कर्णं मुषितं धार्तराष्ट्रा; दीनाः सर्वे भग्नदर्पा इवासन्
+तां चावस्थां गमितं सूतपुत्रं; श्रुत्वा पार्था जहृषुः काननस्थाः
+जनमेजय उवाच
+क्वस्था वीराः पाण्डवास्ते बभूवुः; कुतश्चैतच्छ्रुतवन्तः प्रियं ते
+किं वाकार्षुर्द्वादशेऽब्दे व्यतीते; तन्मे सर्वं भगवान्व��याकरोतु
+वैशंपायन उवाच
+लब्ध्वा कृष्णां सैन्धवं द्रावयित्वा; विप्रैः सार्धं काम्यकादाश्रमात्ते
+मार्कण्डेयाच्छ्रुतवन्तः पुराणं; देवर्षीणां चरितं विस्तरेण
+प्रत्याजग्मुः सरथाः सानुयात्राः; सर्वैः सार्धं सूदपौरोगवैश्च
+ततः पुण्यं द्वैतवनं नृवीरा; निस्तीर्योग्रं वनवासं समग्रम्
+जनमेजय उवाच
+एवं हृतायां कृष्णायां प्राप्य क्लेशमनुत्तमम्
+प्रतिलभ्य ततः कृष्णां किमकुर्वत पाण्डवाः
+वैशंपायन उवाच
+एवं हृतायां कृष्णायां प्राप्य क्लेशमनुत्तमम्
+विहाय काम्यकं राजा सह भ्रातृभिरच्युतः
+पुनर्द्वैतवनं रम्यमाजगाम युधिष्ठिरः
+स्वादुमूलफलं रम्यं मार्कण्डेयाश्रमं प्रति
+अनुगुप्तफलाहाराः सर्व एव मिताशनाः
+न्यवसन्पाण्डवास्तत्र कृष्णया सह भारत
+वसन्द्वैतवने राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
+ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ता धर्मात्मानो यतव्रताः
+क्लेशमार्छन्त विपुलं सुखोदर्कं परंतपाः
+अजातशत्रुमासीनं भ्रातृभिः सहितं वने
+आगम्य ब्राह्मणस्तूर्णं संतप्त इदमब्रवीत्
+अरणीसहितं मह्यं समासक्तं वनस्पतौ
+मृगस्य घर्षमाणस्य विषाणे समसज्जत
+तदादाय गतो राजंस्त्वरमाणो महामृगः
+आश्रमात्त्वरितः शीघ्रं प्लवमानो महाजवः
+तस्य गत्वा पदं शीघ्रमासाद्य च महामृगम्
+अग्निहोत्रं न लुप्येत तदानयत पाण्डवाः
+ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा संतप्तोऽथ युधिष्ठिरः
+धनुरादाय कौन्तेयः प्राद्रवद्भ्रातृभिः सह
+सन्नद्धा धन्विनः सर्वे प्राद्रवन्नरपुंगवाः
+ब्राह्मणार्थे यतन्तस्ते शीघ्रमन्वगमन्मृगम्
+कर्णिनालीकनाराचानुत्सृजन्तो महारथाः
+नाविध्यन्पाण्डवास्तत्र पश्यन्तो मृगमन्तिकात्
+तेषां प्रयतमानानां नादृश्यत महामृगः
+अपश्यन्तो मृगं श्रान्ता दुःखं प्राप्ता मनस्विनः
+शीतलच्छायमासाद्य न्यग्रोधं गहने वने
+क्षुत्पिपासापरीताङ्गाः पाण्डवाः समुपाविशन्
+तेषां समुपविष्टानां नकुलो दुःखितस्तदा
+अब्रवीद्भ्रातरं ज्येष्ठममर्षात्कुरुसत्तम
+नास्मिन्कुले जातु ममज्ज धर्मो; न चालस्यादर्थलोपो बभूव
+अनुत्तराः सर्वभूतेषु भूयः; संप्राप्ताः स्मः संशयं केन राजन्
+युधिष्ठिर उवाच
+नापदामस्ति मर्यादा न निमित्तं न कारणम्
+धर्मस्तु विभजत्यत्र उभयोः पुण्यपापयोः
+भीम उवाच
+प्रातिकाम्यनयत्कृष्णां सभायां प्रेष्यवत्तदा
+न मया निहतस्तत्र तेन प्राप्ताः स्म संशयम्
+अर्जुन उवाच
+वाचस्तीक्ष्णास्थिभेदिन्यः सूतपुत्रेण भाषिताः
+अतितीक्ष्णा मया क्षान्तास्तेन प्राप्ताः स्म संशयम्
+सहदेव उवाच
+शकुनिस्त्वां यदाजैषीदक्षद्यूतेन भारत
+स मया न हतस्तत्र तेन प्राप्ताः स्म संशयम्
+वैशंपायन उवाच
+ततो युधिष्ठिरो राजा नकुलं वाक्यमब्रवीत्
+आरुह्य वृक्षं माद्रेय निरीक्षस्व दिशो दश
+पानीयमन्तिके पश्य वृक्षान्वाप्युदकाश्रयान्
+इमे हि भ्रातरः श्रान्तास्तव तात पिपासिताः
+नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा शीघ्रमारुह्य पादपम्
+अब्रवीद्भ्रातरं ज्येष्ठमभिवीक्ष्य समन्ततः
+पश्यामि बहुलान्राजन्वृक्षानुदकसंश्रयान्
+सारसानां च निर्ह्रादमत्रोदकमसंशयम्
+ततोऽब्रवीत्सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+गच्छ सौम्य ततः शीघ्रं तूर्णं पानीयमानय
+नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य शासनात्
+प्राद्रवद्यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत
+स दृष्ट्वा विमलं तोयं सारसैः परिवारितम्
+पातुकामस्ततो वाचमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे
+मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः
+प्रश्नानुक्त्वा तु माद्रेय ततः पिब हरस्व च
+अनादृत्य तु तद्वाक्यं नकुलः सुपिपासितः
+अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह
+चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+अब्रवीद्भ्रातरं वीरं सहदेवमरिंदमम्
+भ्राता चिरायते तात सहदेव तवाग्रजः
+तं चैवानय सोदर्यं पानीयं च त्वमानय
+सहदेवस्तथेत्युक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत
+ददर्श च हतं भूमौ भ्रातरं नकुलं तदा
+भ्रातृशोकाभिसंतप्तस्तृषया च प्रपीडितः
+अभिदुद्राव पानीयं ततो वागभ्यभाषत
+मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः
+प्रश्नानुक्त्वा यथाकामं ततः पिब हरस्व च
+अनादृत्य तु तद्वाक्यं सहदेवः पिपासितः
+अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह
+अथाब्रवीत्स विजयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+भ्रातरौ ते चिरगतौ बीभत्सो शत्रुकर्शन
+तौ चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वमानय
+एवमुक्तो गुडाकेशः प्रगृह्य सशरं धनुः
+आमुक्तखड्गो मेधावी तत्सरः प्रत्यपद्यत
+यतः पुरुषशार्दूलौ पानीयहरणे गतौ
+तौ ददर्श हतौ तत्र भ्रातरौ श्वेतवाहनः
+प्रसुप्ताविव तौ दृष्ट्वा नरसिंहः सुदुःखितः
+धनुरुद्यम्य कौन्तेयो व्यलोकयत तद्वनम्
+नापश्यत्तत्र किंचित्स भूतं तस्मिन्महावने
+सव्यसाची ततः श्रान्तः पानीयं सोऽभ्यधावत
+अभिधावंस्ततो वाचमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे
+किमासीदसि पानीयं नैतच्छक्यं बलात्त्वया
+कौन्तेय यदि वै प्रश्नान्मयोक्तान्प्रतिपत्स्यसे
+ततः पास्यसि पानीयं हरिष्यसि च भारत
+वारितस्त्वब्रवीत्पार्थो दृश्यमानो निवारय
+यावद्बाणैर्विनिर्भिन्नः पुनर्नैवं वदिष्यसि
+एवमुक्त्वा ततः पार्थः शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः
+ववर्ष तां दिशं कृत्स्नां शब्दवेधं च दर्शयन्
+कर्णिनालीकनाराचानुत्सृजन्भरतर्षभ
+अनेकैरिषुसंघातैरन्तरिक्षं ववर्ष ह
+यक्ष उवाच
+किं विघातेन ते पार्थ प्रश्नानुक्त्वा ततः पिब
+अनुक्त्वा तु ततः प्रश्नान्पीत्वैव न भविष्यसि
+वैशंपायन उवाच
+स त्वमोघानिषून्मुक्त्वा तृष्णयाभिप्रपीडितः
+अविज्ञायैव तान्प्रश्नान्पीत्वैव निपपात ह
+अथाब्रवीद्भीमसेनं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
+नकुलः सहदेवश्च बीभत्सुश्चापराजितः
+चिरं गतास्तोयहेतोर्न चागच्छन्ति भारत
+तांश्चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वमानय
+भीमसेनस्तथेत्युक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत
+यत्र ते पुरुषव्याघ्रा भ्रातरोऽस्य निपातिताः
+तान्दृष्ट्वा दुःखितो भीमस्तृषया च प्रपीडितः
+अमन्यत महाबाहुः कर्म तद्यक्षरक्षसाम्
+स चिन्तयामास तदा योद्धव्यं ध्रुवमद्य मे
+पास्यामि तावत्पानीयमिति पार्थो वृकोदरः
+ततोऽभ्यधावत्पानीयं पिपासुः पुरुषर्षभः
+यक्ष उवाच
+मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः
+प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च
+वैशंपायन उवाच
+एवमुक्तस्ततो भीमो यक्षेणामिततेजसा
+अविज्ञायैव तान्प्रश्नान्पीत्वैव निपपात ह
+ततः कुन्तीसुतो राजा विचिन्त्य पुरुषर्षभः
+समुत्थाय महाबाहुर्दह्यमानेन चेतसा
+अपेतजननिर्घोषं प्रविवेश महावनम्
+रुरुभिश्च वराहैश्च पक्षिभिश्च निषेवितम्
+नीलभास्वरवर्णैश्च पादपैरुपशोभितम्
+भ्रमरैरुपगीतं च पक्षिभिश्च महायशाः
+स गच्छन्कानने तस्मिन्हेमजालपरिष्कृतम्
+ददर्श तत्सरः श्रीमान्विश्वकर्मकृतं यथा
+उपेतं नलिनीजालैः सिन्धुवारैश्च वेतसैः
+केतकैः करवीरैश्च पिप्पलैश्चैव संवृतम्
+श्रमार्तस्तदुपागम्य सरो दृष्ट्वाथ विस्मितः
+वैशंपायन उवाच
+स ददर्श हतान्भ्रातॄँल्लोकपालानिव च्युतान्
+युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान्
+विप्रकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम्
+भीमसेनं यमौ चोभौ निर्विचेष्टान्गतायुषः
+स दीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः
+बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः
+नैषां शस्त्रप्रहारोऽस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित्
+भूतं महदिदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः
+एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम्
+स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशुविहितं कृतम्
+गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना
+यस्य कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत
+कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुर्मतेरकृतात्मनः
+अथ वा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयं दुरात्मनः
+भवेदिति महाबाहुर्बहुधा समचिन्तयत्
+तस्यासीन्न विषेणेदमुदकं दूषितं यथा
+मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत्
+एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान्
+कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तकयमादृते
+एतेनाध्यवसायेन तत्तोयमवगाढवान्
+गाहमानश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे
+यक्ष उवाच
+अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो; मया नीताः प्रेतवशं तवानुजाः
+त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र; न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि
+मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः
+प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च
+युधिष्ठिर उवाच
+रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक्
+पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम्
+हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च
+चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा
+अतीव ते महत्कर्म कृतं बलवतां वर
+यन्न देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः
+विषहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम्
+न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम्
+कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम
+येनास्म्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्नशिरोज्वरः
+पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति
+यक्ष उवाच
+यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः
+मयैते निहताः सर्वे भ्रातरस्ते महौजसः
+वैशंपायन उवाच
+ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम्
+यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नुपक्रम्य तदा स्थितः
+विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम्
+ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम्
+सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः
+मेघगम्भीरया वाचा तर्जयन्तं महाबलम्
+यक्ष उवाच
+इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयासकृत्
+बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै सूदिता मया
+न पेयमुदकं राजन���प्राणानिह परीप्सता
+पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः
+प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च
+युधिष्ठिर उवाच
+नैवाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम्
+कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा
+यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषः प्रभो
+यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम्
+यक्ष उवाच
+किं स्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः
+कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति
+युधिष्ठिर उवाच
+ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः
+धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति
+यक्ष उवाच
+केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत्
+केन द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान्
+युधिष्ठिर उवाच
+श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत्
+धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया
+यक्ष उवाच
+किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव
+कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव
+युधिष्ठिर उवाच
+स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव
+मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव
+यक्ष उवाच
+किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव
+कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव
+युधिष्ठिर उवाच
+इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव
+भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव
+यक्ष उवाच
+किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः
+का चैका वृश्चते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते
+युधिष्ठिर उवाच
+प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः
+वागेका वृश्चते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते
+यक्ष उवाच
+किं स्विदापततां श्रेष्ठं किं स्विन्निपततां वरम्
+किं स्वित्प्रतिष्ठमानानां किं स्वित्प्रवदतां वरम्
+युधिष्ठिर उवाच
+वर्षमापततां श्रेष्ठं बीजं निपततां वरम्
+गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रवदतां वरः
+यक्ष उवाच
+इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः
+संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति
+युधिष्ठिर उवाच
+देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः
+न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति
+यक्ष उवाच
+किं स्विद्गुरुतरं भूमेः किं स्विदुच्चतरं च खात्
+किं स्विच्छीघ्रतरं वायोः किं स्विद्बहुतरं नृणाम्
+युधिष्ठिर उवाच
+माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चतरश्च खात्
+मनः शीघ्रतरं वायोश्चिन्ता बहुतरी नृणाम्
+यक्ष उवाच
+किं स्वित्सुप्तं न निमिषति किं स्विज्जातं न चोपति
+कस्य स्विद्धृदयं नास्ति किं स्विद्वेगेन वर्धते
+युधिष्ठिर उवाच
+मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति
+अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते
+यक्ष उवाच
+किं स्वित्प्रवसतो मित्रं किं स्विन्मित्रं गृहे सतः
+आतुरस्य च किं मित्रं किं स्विन्मित्रं मरिष्यतः
+युधिष्ठिर उवाच
+सार्थः प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः
+आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः
+यक्ष उवाच
+किं स्विदेको विचरति जातः को जायते पुनः
+किं स्विद्धिमस्य भैषज्यं किं स्विदावपनं महत्
+युधिष्ठिर उवाच
+सूर्य एको विचरति चन्द्रमा जायते पुनः
+अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत्
+यक्ष उवाच
+किं स्विदेकपदं धर्म्यं किं स्विदेकपदं यशः
+किं स्विदेकपदं स्वर्ग्यं किं स्विदेकपदं सुखम्
+युधिष्ठिर उवाच
+दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः
+सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदं सुखम्
+यक्ष उवाच
+किं स्विदात्मा मनुष्यस्य किं स्विद्दैवकृतः सखा
+उपजीवनं किं स्विदस्य किं स्विदस्य परायणम्
+युधिष्ठिर उवाच
+पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा
+उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम्
+यक्ष उवाच
+धन्यानामुत्तमं किं स्विद्धनानां किं स्विदुत्तमम्
+लाभानामुत्तमं किं स्वित्किं सुखानां तथोत्तमम्
+युधिष्ठिर उवाच
+धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम्
+लाभानां श्रेष्ठमारोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा
+यक्ष उवाच
+कश्च धर्मः परो लोके कश्च धर्मः सदाफलः
+किं नियम्य न शोचन्ति कैश्च संधिर्न जीर्यते
+युधिष्ठिर उवाच
+आनृशंस्यं परो धर्मस्त्रयीधर्मः सदाफलः
+मनो यम्य न शोचन्ति सद्भिः संधिर्न जीर्यते
+यक्ष उवाच
+किं नु हित्वा प्रियो भवति किं नु हित्वा न शोचति
+किं नु हित्वार्थवान्भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत्
+युधिष्ठिर उवाच
+मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति
+कामं हित्वार्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत्
+यक्ष उवाच
+मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवेत्
+श्राद्धं मृतं कथं च स्यात्कथं यज्ञो मृतो भवेत्
+युधिष्ठिर उवाच
+मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम्
+मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः
+यक्ष उवाच
+का दिक्किमुदकं प्रोक्तं किमन्नं पार्थ किं विषम्
+श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च
+युधिष्ठिर उवाच
+सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं प्रार्थना विषम्
+श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे
+यक्ष उवाच
+व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप
+पुरुषं त्विदानीमाख्याहि यश्च सर्वधनी नरः
+युधिष्ठिर उवाच
+दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः
+यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते
+तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च
+अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः
+यक्ष उवाच
+व्याख्यातः पुरुषो राजन्यश्च सर्वधनी नरः
+तस्मात्तवैको भ्रातॄणां यमिच्छसि स जीवतु
+युधिष्ठिर उवाच
+श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोद्गतः
+व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु
+यक्ष उवाच
+प्रियस्ते भीमसेनोऽयमर्जुनो वः परायणम्
+स कस्मान्नकुलं राजन्सापत्नं जीवमिच्छसि
+यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम्
+तुल्यं तं भीममुत्सृज्य नकुलं जीवमिच्छसि
+तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव
+अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि
+यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपाश्रिताः
+अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि
+युधिष्ठिर उवाच
+आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच्च मे मतम्
+आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु
+धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः
+स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु
+यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः
+मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु
+यक्ष उवाच
+यस्य तेऽर्थाच्च कामाच्च आनृशंस्यं परं मतम्
+तस्मात्ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ
+वैशंपायन उवाच
+ततस्ते यक्षवचनादुदतिष्ठन्त पाण्डवाः
+क्षुत्पिपासे च सर्वेषां क्षणे तस्मिन्व्यगच्छताम्
+युधिष्ठिर उवाच
+सरस्येकेन पादेन तिष्ठन्तमपराजितम्
+पृच्छामि को भवान्देवो न मे यक्षो मतो भवान्
+वसूनां वा भवानेको रुद्राणामथ वा भवान्
+अथ वा मरुतां श्रेष्ठो वज्री वा त्रिदशेश्वरः
+मम हि भ्रातर इमे सहस्रशतयोधिनः
+न तं योगं प्रपश्यामि येन स्युर्विनिपातिताः
+सुखं प्रतिविबुद्धानामिन्द्रियाण्युपलक्षये
+स भवान्सुहृदस्माकमथ वा नः पिता भवान्
+यक्ष उवाच
+अहं ते जनकस्तात धर्मो मृदुपराक्रम
+त्वां दिदृक्षुरनुप्राप्तो विद्धि मां भरतर्षभ
+यशः सत्यं दमः शौचमार्जवं ह्रीरचापलम्
+दानं तपो ब्रह्मचर्यमित्येतास्तनवो मम
+अहिंसा समता शान्तिस��तपः शौचममत्सरः
+द्वाराण्येतानि मे विद्धि प्रियो ह्यसि सदा मम
+दिष्ट्या पञ्चसु रक्तोऽसि दिष्ट्या ते षट्पदी जिता
+द्वे पूर्वे मध्यमे द्वे च द्वे चान्ते सांपरायिके
+धर्मोऽहमस्मि भद्रं ते जिज्ञासुस्त्वामिहागतः
+आनृशंस्येन तुष्टोऽस्मि वरं दास्यामि तेऽनघ
+वरं वृणीष्व राजेन्द्र दाता ह्यस्मि तवानघ
+ये हि मे पुरुषा भक्ता न तेषामस्ति दुर्गतिः
+युधिष्ठिर उवाच
+अरणीसहितं यस्य मृग आदाय गच्छति
+तस्याग्नयो न लुप्येरन्प्रथमोऽस्तु वरो मम
+धर्म उवाच
+अरणीसहितं तस्य ब्राह्मणस्य हृतं मया
+मृगवेषेण कौन्तेय जिज्ञासार्थं तव प्रभो
+वैशंपायन उवाच
+ददानीत्येव भगवानुत्तरं प्रत्यपद्यत
+अन्यं वरय भद्रं ते वरं त्वममरोपम
+युधिष्ठिर उवाच
+वर्षाणि द्वादशारण्ये त्रयोदशमुपस्थितम्
+तत्र नो नाभिजानीयुर्वसतो मनुजाः क्वचित्
+वैशंपायन उवाच
+ददानीत्येव भगवानुत्तरं प्रत्यपद्यत
+भूयश्चाश्वासयामास कौन्तेयं सत्यविक्रमम्
+यद्यपि स्वेन रूपेण चरिष्यथ महीमिमाम्
+न वो विज्ञास्यते कश्चित्त्रिषु लोकेषु भारत
+वर्षं त्रयोदशं चेदं मत्प्रसादात्कुरूद्वहाः
+विराटनगरे गूढा अविज्ञाताश्चरिष्यथ
+यद्वः संकल्पितं रूपं मनसा यस्य यादृशम्
+तादृशं तादृशं सर्वे छन्दतो धारयिष्यथ
+अरणीसहितं चेदं ब्राह्मणाय प्रयच्छत
+जिज्ञासार्थं मया ह्येतदाहृतं मृगरूपिणा
+तृतीयं गृह्यतां पुत्र वरमप्रतिमं महत्
+त्वं हि मत्प्रभवो राजन्विदुरश्च ममांशभाक्
+युधिष्ठिर उवाच
+देवदेवो मया दृष्टो भवान्साक्षात्सनातनः
+यं ददासि वरं तुष्टस्तं ग्रहीष्याम्यहं पितः
+जयेयं लोभमोहौ च क्रोधं चाहं सदा विभो
+दाने तपसि सत्ये च मनो मे सततं भवेत्
+धर्म उवाच
+उपपन्नो गुणैः सर्वैः स्वभावेनासि पाण्डव
+भवान्धर्मः पुनश्चैव यथोक्तं ते भविष्यति
+वैशंपायन उवाच
+इत्युक्त्वान्तर्दधे धर्मो भगवाँल्लोकभावनः
+समेताः पाण्डवाश्चैव सुखसुप्ता मनस्विनः
+अभ्येत्य चाश्रमं वीराः सर्व एव गतक्लमाः
+आरणेयं ददुस्तस्मै ब्राह्मणाय तपस्विने
+इदं समुत्थानसमागमं मह;त्पितुश्च पुत्रस्य च कीर्तिवर्धनम्
+पठन्नरः स्याद्विजितेन्द्रियो वशी; सपुत्रपौत्रः शतवर्षभाग्भवेत्
+न चाप्यधर्मे न सुहृद्विभेदने; परस्वहारे परदारमर्शने
+कदर्यभावे न रमेन्मनः सदा; नृणां सदाख्यानमिदं विजानताम्
+वैशंपायन उवाच
+धर्मेण तेऽभ्यनुज्ञाताः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः
+अज्ञातवासं वत्स्यन्तश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम्
+उपोपविश्य विद्वांसः सहिताः संशितव्रताः
+ये तद्भक्ता वसन्ति स्म वनवासे तपस्विनः
+तानब्रुवन्महात्मानः शिष्टाः प्राञ्जलयस्तदा
+अभ्यनुज्ञापयिष्यन्तस्तं निवासं धृतव्रताः
+विदितं भवतां सर्वं धार्तराष्ट्रैर्यथा वयम्
+छद्मना हृतराज्याश्च निःस्वाश्च बहुशः कृताः
+उषिताश्च वने कृच्छ्रं यत्र द्वादश वत्सरान्
+अज्ञातवाससमयं शेषं वर्षं त्रयोदशम्
+तद्वत्स्यामो वयं छन्नास्तदनुज्ञातुमर्हथ
+सुयोधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः
+जानन्तो विषमं कुर्युरस्मास्वत्यन्तवैरिणः
+युक्ताचाराश्च युक्ताश्च पौरस्य स्वजनस्य च
+अपि नस्तद्भवेद्भूयो यद्वयं ब्राह्मणैः सह
+समस्ताः स्वेषु राष्ट्रेषु स्वराज्यस्था भवेमहि
+इत्युक्त्वा दुःखशोकार्तः शुचिर्धर्मसुतस्तदा
+संमूर्छितोऽभवद्राजा साश्रुकण्ठो युधिष्ठिरः
+तमथाश्वासयन्सर्वे ब्राह्मणा भ्रातृभिः सह
+अथ धौम्योऽब्रवीद्वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा
+राजन्विद्वान्भवान्दान्तः सत्यसंधो जितेन्द्रियः
+नैवंविधाः प्रमुह्यन्ति नराः कस्यांचिदापदि
+देवैरप्यापदः प्राप्ताश्छन्नैश्च बहुशस्तथा
+तत्र तत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः
+इन्द्रेण निषधान्प्राप्य गिरिप्रस्थाश्रमे तदा
+छन्नेनोष्य कृतं कर्म द्विषतां बलनिग्रहे
+विष्णुनाश्वशिरः प्राप्य तथादित्यां निवत्स्यता
+गर्भे वधार्थं दैत्यानामज्ञातेनोषितं चिरम्
+प्राप्य वामनरूपेण प्रच्छन्नं ब्रह्मरूपिणा
+बलेर्यथा हृतं राज्यं विक्रमैस्तच्च ते श्रुतम्
+और्वेण वसता छन्नमूरौ ब्रह्मर्षिणा तदा
+यत्कृतं तात लोकेषु तच्च सर्वं श्रुतं त्वया
+प्रच्छन्नं चापि धर्मज्ञ हरिणा वृत्रनिग्रहे
+वज्रं प्रविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच्च ते श्रुतम्
+हुताशनेन यच्चापः प्रविश्य छन्नमासता
+विबुधानां कृतं कर्म तच्च सर्वं श्रुतं त्वया
+एवं विवस्वता तात छन्नेनोत्तमतेजसा
+निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता भुवि सर्वशः
+विष्णुना वसता चापि गृहे दशरथस्य वै
+दशग्रीवो हतश्छन्नं संयुगे भीमकर्मणा
+एवमेते महात्मानः प्रच्छन्नास्तत्र तत्र ह
+अजयञ्शात्रवान्युद्धे तथा त्वमपि जेष्यसि
+तथा धौम्येन धर्मज्ञो वाक्यैः संपरितोषितः
+शास्त्रबुद्ध्या स्वबुद्ध्��ा च न चचाल युधिष्ठिरः
+अथाब्रवीन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः
+राजानं बलिनां श्रेष्ठो गिरा संपरिहर्षयन्
+अवेक्षया महाराज तव गाण्डीवधन्वना
+धर्मानुगतया बुद्ध्या न किंचित्साहसं कृतम्
+सहदेवो मया नित्यं नकुलश्च निवारितौ
+शक्तौ विध्वंसने तेषां शत्रुघ्नौ भीमविक्रमौ
+न वयं तत्प्रहास्यामो यस्मिन्योक्ष्यति नो भवान्
+भवान्विधत्तां तत्सर्वं क्षिप्रं जेष्यामहे परान्
+इत्युक्ते भीमसेनेन ब्राह्मणाः परमाशिषः
+प्रयुज्यापृच्छ्य भरतान्यथास्वान्स्वान्ययुर्गृहान्
+सर्वे वेदविदो मुख्या यतयो मुनयस्तथा
+आशीरुक्त्वा यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः
+सह धौम्येन विद्वांसस्तथा ते पञ्च पाण्डवाः
+उत्थाय प्रययुर्वीराः कृष्णामादाय भारत
+क्रोशमात्रमतिक्रम्य तस्माद्देशान्निमित्ततः
+श्वोभूते मनुजव्याघ्राश्छन्नवासार्थमुद्यताः
+पृथक्शास्त्रविदः सर्वे सर्वे मन्त्रविशारदाः
+संधिविग्रहकालज्ञा मन्त्राय समुपाविशन्