{"text": "Nauki przyrodnicze\n\nNauki przyrodnicze – część nauk empirycznych badająca przyrodę, z wyłączeniem społeczeństwa. Badają one różne aspekty świata materialnego, ożywionego i nieożywionego, zwykle z zastosowaniem aparatu matematycznego, jak również właściwej sobie metodologii.\nStarszym określeniem nauk przyrodniczych jest przyrodoznawstwo, które w najprostszym podejściu dzieli się na przyrodoznawstwo matematyczne i przyrodoznawstwo opisowe. Ze względu na to, że znaczna część tego, co tradycyjnie nazywane jest „przyrodoznawstwem opisowym”, coraz częściej korzysta z aparatu matematycznego, taki dychotomiczny podział przyrodoznawstwa obecnie zastępowany jest innymi podziałami.\nDo nauk przyrodniczych w całości należą:\n\nnauki fizyczne jak fizyka, astronomia czy planetologia;\nchemia; szerzej rozumiane nauki chemiczne obejmują też inżynierię chemiczną zaliczaną do nauk technicznych;\nbiologia; inne nauki biologiczne to np. biotechnologia wykraczająca poza ściśle rozumiane przyrodoznawstwo;\nczęść nauk o Ziemi jak geologia, oceanografia czy meteorologia.\nIstnieją nauki, które należą do tej kategorii tylko częściowo, w pewnych obszarach; przykłady to:\n\ngeografia – część jej działów należy do nauk społecznych, choćby demografia;\nantropologia – część fizyczna jest nauką przyrodniczą, ale antropologia kulturowa to nauka społeczna lub humanistyczna.\nEkonomia jest nauką społeczną, jednak zawiera działy jak ekonometria, podobne do nauk przyrodniczych w używaniu metod ścisłych, konkretniej ilościowych.\nPojęcie nauk przyrodniczych bywa używane w przyznawaniu nagród; przykładowo Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w początkowej fazie, w latach 1992–2010, miała kategorię nauk przyrodniczych i medycznych.\n\n\n== Zobacz też ==\nnauki matematyczno-przyrodnicze\nprzyrodoznawstwo matematyczne\nprzyrodoznawstwo opisowe\nhistoria naturalna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauki matematyczno-przyrodnicze\n\nNauki matematyczno-przyrodnicze – grupa nauk, do której zalicza się nauki przyrodnicze (lub w węższym zakresie definiowania silnie zmatematyzowane ich elementy) oraz matematykę i nauki w stosunku do niej pokrewne.\nNauki matematyczno-przyrodnicze:\n\nmatematyka\nfizyka\nastronomia\nchemia\nbiologia\ngeologia\ngeografia\nDo nauk matematyczno-przyrodniczych zalicza się również bardziej szczegółowe dyscypliny nauki wchodzące w skład wyżej wymienionych oraz nauki leżące na pograniczu tych dziedzin jak np:\n\ngeofizyka\nbiofizyka\nastrochemia\noceanologia\npaleontologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antropologia\n\nAntropologia (gr. ἄνθρωπος anthropos „człowiek”, λόγος logos „nauka”) – interdyscyplinarna dziedzina nauki na pograniczu nauk humanistycznych, społecznych i przyrodniczych. Zajmuje się badaniem człowieka jako jednostki w społeczeństwie w kontekście historycznej zmienności, biorąc pod uwagę warunki socjalno-ekonomiczne oraz kulturowe; poszukuje zrozumienia roli kultury i struktur władzy w życiu człowieka. Ma dwa podstawowe nurty:\n\nantropologię fizyczną zajmującą się zmiennością biologiczną i fizjologiczną człowieka;\nantropologię kulturową (antropologia społeczna) zajmującą się człowiekiem w społeczności (zbliżony do socjologii).\nIstnieją też inne podziały antropologii, np. w USA jest rozpowszechniony podział nauk antropologicznych na cztery nurty:\n\nantropologia fizyczna\nantropologia historyczna, czyli archeologia\nantropologia lingwistyczna\nantropologia kulturowa lub społeczna.\nPoza tak rozumianym podziałem pozostają następujące nauki czy dziedziny wiedzy mające w nazwie słowo \"antropologia\":\n\nantropologia filozoficzna\nantropologia religijna (nie mylić z antropologią religii).\n\n\n== Działy antropologii ==\n\nZ uwagi na pole zastosowań lub zasadniczy przedmiot badań wyróżnia się między innymi następujące działy antropologii:\n\nantropolingwistyka\nantropologia słowa\nantropologia religii (nie mylić z antropologią religijną)\nantropologia ciała\nantropologia polityczna\nantropologia organizacji\nantropologia sportu\nantropologia tańca\nantropologia edukacji\nantropologia jedzenia\nantropologia płci i seksualności\nantropologia sztuki\nantropologia wizualności\nantropologia widowisk\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nFryderyk HenrykF.H. Lewestam Fryderyk HenrykF.H., Antropologija, [w:] Encyklopedia Orgelbranda, t. 1, Warszawa: Samuel Orgelbrand, 1859, s. 984 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Historia naturalna\n\nHistoria naturalna – termin dwuznaczny:\n\nzmiany zachodzące w przyrodzie;\nnauki przyrodnicze, badające zarówno przyrodę ożywioną, jak i nieożywioną (np. skały, minerały).\nW polszczyźnie XXI wieku określenie to jest rzadziej używane niż przyrodoznawstwo.\n\n\n== Historia ==\nW przeszłości do dziedzin historii naturalnej włączano także obserwacje fizyczne, chemiczne i astronomiczne. Współcześnie termin ten stosuje się najczęściej do określania prac o przyrodzie ożywionej. Jednakże obecnie traktowany jest on w świecie nauki jako archaiczny, zbyt ogólny i rzadko stosowany w pracach naukowych.\nTermin „historia naturalna” był już stosowany przez Arystotelesa i innych starożytnych filozofów greckich, które określali tak swoje badania nad światem przyrody. Pliniusz Starszy nazwał tak swoje główne dzieło. Średniowieczni chrześcijańscy filozofowie stosowali go głównie do określenia studiów nad scala naturae (wielki łańcuch Bytu), natomiast nurt arystotelesowski kontynuowali niektórzy badacze arabscy.\nPrzyrodniczy aspekt terminu powrócił do nauk w Europie w czasie renesansu. W Polsce w XVII wieku zagadnienie to popularyzował Jan Jonston przyrodoznawca i autor wielu prac wydawanych w Niemczech, Anglii i Niderlandach. Jednak upowszechnienie przyrodniczego sensu terminu było zasługą Linneusza. Od tej pory w XVIII i XIX w. często używano w literaturze naukowej terminu „historia naturalna” na określenie wszelkich badań przyrodniczych. Również muzea gromadzące zbiory przyrodnicze przyjmowały wtedy często nazwę muzeum historii naturalnej, utrzymaną przeważnie do dziś (np. Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu).\nW drugiej połowie XIX w. miała miejsce debata, której celem miało być wytyczenie pojęciowej granicy między historią naturalną jako całokształtem zmian zachodzących w przyrodzie a dziejami, czyli całokształtem zmian zachodzących w kulturze. Znaczącym uczestnikiem tej debaty był Thomas Henry Huxley (1825 – 1895), który najpierw uważał, że badając historię naturalną zdobywamy także wiedzę na temat społeczeństwa i kultury (ujęcie ewolucjonizmu społecznego), lecz od opublikowania pracy Evolution and Ethics (1893) wskazywał na odmienność praw obowiązujących w przyrodzie i w historii człowieka.\nPrzykładem niedostrzegania różnicy między historią naturalną a historią człowieka jest stanowisko krytyka teorii ewolucji i kreacjonisty Charlesa Hodge'a, który bronił idei celowości (teleologii) zmian zachodzących w przyrodzie.\nOd przełomu XIX/XX w. w związku z rozwojem nauk i ich specjalizacją, termin „historia naturalna”, odnoszony do wszystkich zmian zachodzących w Naturze, zaczął być zbyt ogólnikowy. Utrzymał się on jednak wówczas w takich dziedzinach jak ekologia, etologia i biologia ewolucyjna\nW XX wieku termin jest nieostry i bywa używany na określenie zmian zachodzących w przyrodzie (w sensie filogenetycznym i ontogenetycznym), jak również na określenie nauki.\n\n\n== Zobacz też ==\nHistoria Naturalna Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStephen G. Herman: Wildlife biology and natural history: time for a reunion. Journal of Wildlife Management (2002) 66(4):933–946\nRobert E. Kohler: Landscapes and Labscapes: Exploring the Lab-Field Border in Biology. University of Chicago Press: Chicago, 2002.\nErnst Mayr: The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance. The Belknap Press of Harvard University Press: Cambridge, Massachusetts, 1982.\nRonald Rainger; Keith R. Benson; Jane Maienschein (red.): The American Development of Biology. University of Pennsylvania Press: Philadelphia, 1988.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Natura\n\nPrzyroda, in. natura (łac. natura ‘przyroda’, stgr. φύσις [physis] ‘natura’) – w najszerszym znaczeniu wszechświat, rzeczywistość. Termin ten obejmuje także zjawiska fizyczne oraz życie – bez uwzględnienia wytworów i oddziaływania ludzi.\n\n\n== Wszechświat ==\n\nWszechświat w kosmologii to nazwa oznaczająca czasoprzestrzeń, która zawiera wszystkie obiekty materialne i energię, dostępne do obserwacji metodami bezpośrednimi lub pośrednimi poprzez teleskopy i inne przyrządy obserwacyjne. Według stanu wiedzy na 2008 słowo wszechświat jest dla naukowców dwuznaczne. Zgodnie z ogólnie przyjętą teorią względności i opartej na niej teorii Wielkiego Wybuchu wiek Wszechświata szacuje się na 13,7 mld lat. Dla niektórych kosmologów obserwacyjnych, jest to sfera o promieniu około 4 × 1026 m (50 mld lat świetlnych), z nami w centrum, a pojęcie ogólnej czasoprzestrzeni nie ma sensu. Dla niektórych fizyków teoretycznych, Wszechświat jest czasoprzestrzenią według modelu Wielkiego Wybuchu w małej skali (8 × 1026 m). Obecne pomiary jednorodności promieniowania tła wskazują, że Wszechświat jest prawdopodobnie płaski i będzie rozprzestrzeniał się w nieskończoność.\nPowszechnie dziś przyjętym modelem powstania i ewolucji Wszechświata jest model Wielkiego Wybuchu.\n\n\n== Ziemia ==\n\nZiemia – trzecia w kolejności, licząc od Słońca, piąta co do wielkości planeta Układu Słonecznego. Jest największą z planet skalistych w Układzie Słonecznym, a także jak dotychczas jedynym znanym miejscem występowania życia. Wokół Ziemi krąży jeden naturalny satelita – Księżyc oraz prawdopodobnie dwa księżyce pyłowe (księżyce Kordylewskiego) i znaczna liczba sztucznych satelitów. Stałą, stabilną orbitę posiada także planetoida (3753) Cruithne, która pozostając w rezonansie z orbitą Ziemi przez niektórych jest uważana za drugi księżyc Ziemi.\nZiemia posiada masę i grawitację odpowiednią dla utrzymania atmosfery, chroniącej przed promieniowaniem jonizującym oraz własne pole magnetyczne chroniące przed wiatrem słonecznym. Oddalenie od Słońca jest właściwe dla utrzymania odpowiedniej temperatury. Uważa się, że czynniki te sprzyjały powstaniu życia na ziemi.\n\n\n== Zobacz też ==\nfilozofia przyrody\nnauki przyrodnicze\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauka i naukoznawstwo\n\n\"Nauka i naukoznawstwo\" (\"Science and Science of Science\", \"Наука та наукознавство\") - międzynarodowe czasopismo, który wydaje z 1993 roku Centrum badań naukowo-technicznego potencjału i historii nauki im. G.M. Dobrowa NAN Ukrainy.\nCzasopismo jest stworzone na zapleczu republikańskiego międzyresortowego naukowego zbioru \"Naukoznawstwo i informatyka\" (\"Наукознавство та інформатика\"). Ten zbiór Centrum wydawało od 1970 do 1992.\nW redakcyjne kolegium czasopisma wchodzą fachowcy z Ukrainy, Rosji, Wielkiej Brytanii, Chin, USA i Węgier.\nArtykuły mogą ukazywać się na trzech językach: ukraińskim, rosyjskim i angielskim.\nCel czasopisma - przybliżenie rozwoju nauki i naukoznawstwa w historycznych, współczesnych i perspektywicznych aspektach, ujawnienie wpływu nauki na gospodarkę, kulturę, edukację i inne dziedziny życia, analiza socjalnych, ekologicznych, wojskowych i innych aspektów naukowych badań, opracowanie problemów państwowej naukowo-technicznej i innowacyjnej polityki, inicjowanie dyskusji w naukowym i społecznym środowisku względem stanu nauki i jej możliwości rozwiązywania aktualnych problemów.\nCzasopismo orientuje się na różne grupy odbiorców, jak specjalistów z badania nauki (naukoznawców, organizatorów nauki, filozofów, historyków nauki), jak i szerokiego grona czytelników.\n\n\n== Główne przedmiotowe pole publikacji czasopisma ==\n- nauka w życiu ludzi i społeczeństw;\n- wyniki badań naukoznawczych;\n- wyniki badań w obwodzie historii i filozofii nauki.\n\n\n== Stałe rubryki czasopisma ==\n- nauka, technologie i innowacje we współczesnym świecie;\n- problemu rozwoju naukowo-technicznego potencjału i jego współdziałania z gospodarką, systemem edukacji i kulturą;\n- horyzonty rozwoju nauki (z przeszłości, przez teraźniejszość do przyszłości);\n- praca naukoznawcy i historyka nauki (główne naukowe prace, dysertacje badania, recenzje, przegląd profilowych naukowych czasopism;\n- z historii wynalazków i odkryć;\n- Ukraina w światowym kontekście, chronologia głównych wydarzeń w naukowo-organizacyjnym życiu ukraińskiej nauki.\nAdres redakcji: Kijów, bulwar Tarasa Szewczenki 60.\nStrona internetowa wydawcy : http://stepscenter.at.ua.\nArchiwa numerów :\nhttp://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/nnz/texts.html,\nhttps://web.archive.org/web/20111231045525/http://stepscenter.ho.ua/works.htm.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Przyrodoznawstwo matematyczne\n\nPrzyrodoznawstwo matematyczne – niejednoznaczne pojęcie, mogące oznaczać:\n\nodmianę przyrodoznawstwa\nnazwę dla zbioru dyscyplin określanych dziś mianem „nauk fizykalnych”, wywodząca się z czasów Oświecenia\ntaki zbiór dyscyplin przyrodniczych, w których prawa i hipotezy wyrażające związki między zjawiskami ujmowane są w zależności matematyczne.\nNazwa bierze się stąd, że w Odrodzeniu za sprawą Galileusza popularność zyskała platońska w swym pochodzeniu idea matematyzacji przyrody – księga natury pisana jest językiem matematyki – i prowadzenia nad nią badań w określony sposób.\nPrzyrodoznawstwu matematycznemu przeciwstawiane jest przyrodoznawstwo opisowe, traktowane jako zbiór dyscyplin biologicznych, geograficznych, geologicznych, takich, w których  prawa i hipotezy wyrażające związki między zjawiskami nie są ujmowane w zależności matematyczne, lub zależności owe mają znaczenie drugorzędne.\nGranica między obydwiema dziedzinami przyrodoznawstwa nie jest ostra.\nZe względu na to, że znaczna część tego, co tradycyjnie nazywane jest „przyrodoznawstwem opisowym”, coraz częściej i chętniej korzysta z aparatu matematycznego, taki dychotomiczny podział przyrodoznawstwa zastępowany jest innymi podziałami.\n\n\n== Zobacz też ==\nmodelowanie matematyczne\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Szymon Sikora, Metoda matematyczno-empiryczna Izaaka Newtona, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński, kanał „Copernicus” na YouTube, 30 marca 2023 [dostęp 2024-10-09].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Przyrodoznawstwo opisowe\n\nPrzyrodoznawstwo opisowe jest to:\n\nodmiana przyrodoznawstwa;\n(wywodząca się z czasów Oświecenia) nazwa dla zbioru dyscyplin biologicznych, geograficznych, geologicznych i innych takich, w których  prawa i hipotezy wyrażające związki między zjawiskami nie są ujmowane w zależności matematyczne, lub zależności owe mają znaczenie drugorzędne.\nPrzyrodoznawstwu opisowemu przeciwstawiane jest matematyczne przyrodoznawstwo traktowane jako zbiór dyscyplin przyrodniczych, w których prawa i hipotezy wyrażające związki między zjawiskami ujmowane są w zależności matematyczne.\nGranica między obydwiema dziedzinami przyrodoznawstwa nie jest ostra.\nZe względu na to, że znaczna część tego, co tradycyjnie nazywane jest „przyrodoznawstwem opisowym”, coraz częściej i chętniej korzysta z aparatu matematycznego, taki dychotomiczny podział przyrodoznawstwa zastępowany jest innymi podziałami.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauki humanistyczne\n\nNauki humanistyczne, humanistyka – grupa nauk badających człowieka jako istotę społeczną i jego twórczość. Przynajmniej częściowo należą do nauk empirycznych. Do humanistyki czasem włącza się też filozofię, przykładowo w klasyfikacji OECD. Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych bywała przyznawana za prace filozoficzne.\nPrzedstawiciel humanistyki to humanista, przy czym to słowo dotyczy też przedstawicieli humanizmu, np. tego renesansowego.\n\n\n== Humanistyka a inne grupy nauk ==\n\n\n=== Nauki ścisłe i przyrodnicze ===\n\nGranice między humanistyką a naukami ścisłymi i przyrodniczymi bywają płynne i umowne. Przykładów dostarczają antropologia – dzielona na fizyczną i kulturową – oraz językoznawstwo:\n\nma ono obszary ścisłe jak lingwistyka matematyczna i w korzysta się w nim z technik informatycznych;\nfonetyka wiąże się z naukami przyrodniczymi jak anatomia, fizjologia czy akustyka – istnieją dyscypliny jak fizjologia mowy czy akustyka mowy;\ninnym działem bliskim przyrodoznawstwu jest neurolingwistyka.\nJednym z przedmiotów humanistyki jest sztuka, która czasem wiąże się z pojęciami matematycznymi i fizycznymi – tak się dzieje w teorii muzyki, akustyce muzycznej i sztukach wizualnych, które czasem korzystają z geometrii i teorii barw. Sztuka korzysta też z techniki, przykładowo architektura z budownictwa, malarstwo z technologii chemicznej, a fotografia z optyki; do tego literatura artystyczna opisuje różne technologie, zwłaszcza w fantastyce naukowej, która prognozuje rozwój techniki i jej wpływ na człowieka. Przez to analiza dzieła sztuki może wymagać wiedzy z dziedzin ścisłych.\nInnym punktem styczności jest dziejoznawstwo – ściśle rozumiana historia jest nauką humanistyczną jako badanie piśmiennictwa, jednak przeszłość jest poznawana także przez archeologię i kryminalistykę korzystające z różnych technologii i dorobku nauk ścisłych. Historia gospodarcza również korzysta z metod ilościowych jak kliometria. Archeologia bywa włączana do humanistyki, np. w klasyfikacji OECD; łączy się z przyrodoznawstwem nie tylko przez swoje metody, ale i przedmiot – badania prehistorii człowieka, np. antropogenezy, przechodzą płynnie w paleontologię.\nDo humanistyki włącza się też filozofię; ona również ma zarówno obszary humanistyczne, np. antropologia filozoficzna, jak i bliskie naukom ścisłym, np. filozofia matematyki, fizyki czy przyrody.\nZ tych i innych powodów zdarzali się humaniści będący jednocześnie ścisłowcami lub przyrodnikami jak:\n\nLeonardo da Vinci – artysta i filozof rozwijający też fizykę i technikę;\nMikołaj Kopernik – z zawodu prawnik, urzędnik i dyplomata, amatorsko też filolog klasyczny, czasem włączany w poczet filozofów; zajmował się również medycyną, astronomią, matematyką i bywa nazywany fizykiem;\nIsaac Newton – zajmował się biblistyką, historią i filozofią, choć jest najbardziej znany jako fizyk i matematyk;\nGottfried Wilhelm Leibniz – z zawodu prawnik, dyplomata, historyk i bibliotekarz, wpływowy również jako bibliotekoznawca, filozof, matematyk i inżynier-wynalazca;\nJean le Rond d’Alembert – filozof, teoretyk sztuki, matematyk i fizyk;\nThomas Young – lingwista, lekarz, fizjolog i fizyk;\nHermann Grassmann – lingwista, filolog, matematyk i fizyk;\nBertrand Russell – filozof i matematyk;\nMichał Heller – filozof w stopniu profesora, teolog chrześcijański, historyk, fizyk teoretyczny i kosmolog.\nMimo to ścisłowiec bywa nazywany antonimem humanisty.\n\n\n=== Nauki społeczne ===\nBadania humanistyczne łączą się ze społecznymi wielorako; przykładowo historia bywa zaliczana do obydwu kategorii, przy czym ma obszary bliższe humanistyce jak historia sztuki, ale też te bliższe naukom społecznym jak historia społeczna czy wspomniana gospodarcza. Pewne obszary humanistyki są łączone z obszarami społecznymi przez nauki interdyscyplinarne; przykłady to kulturoznawstwo i jego działy jak religioznawstwo i orientalistyka.\nW anglosaskim kręgu kulturowym nauki humanistyczne dzielą się na:\n\narts, czyli nauki związane z kulturą, sztuką, jak historia sztuki, filologia, muzykologia, niektóre działy filozofii;\nsocial sciences, czyli bardziej związane ze społeczeństwem, z jego stronami użyteczną i praktyczną, i z jego kontaktem ze środowiskiem naturalnym, jak historia, archeologia, socjologia, psychologia, ekonomia i antropologia.\n\n\n== Dyscypliny humanistyczne ==\n\nDyscypliny nauk humanistycznych w Polsce:\n\n\n== Instytucje humanistyczne w Polsce ==\nPojęcie humanistyki bywa używane w organizacji uczelni, np. w nazwach całych szkół, ich wydziałów lub kierunków studiów.\n\n\n=== Wydziały uczelni ===\n\nW latach 20. XXI wieku wydziałów humanistycznych istnieje w Polsce co najmniej kilkanaście; w kolejności alfabetycznej są to:\n\nWydział Humanistyczny Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie (AGH);\nWydział Humanistyczny Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim (AJP);\nWydział Humanistyczny Politechniki Koszalińskiej (PK);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie (UJD);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach (UJK);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego (UKW);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (UMCS);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (UMK);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Szczecińskiego (USz);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Śląskiego (UŚ);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Zielonogórskiego (UZ);\nWydział Nauk Humanistycznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II (KUL);\nWydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego (UKSW);\nWydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu w Siedlcach (UwS);\nWydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu SWPS (SWPS);\nWydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej (AMW).\n\n\n=== Uczelnie ===\nHumanistyka pojawia się też w nazwach całych uczelni jak:\n\nAkademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi (AHE)\nBałtycka Wyższa Szkoła Humanistyczna w Koszalinie\nSWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny (SWPS)\n\n\n=== Inne ===\nIstnieją kierunki studiów poświęcone humanistyce ogółem, bez ograniczania się do jednej z jej dziedzin. Przykłady to Międzydziedzinowe Indywidualne Studia Humanistyczne (MISH), nazywane też inaczej i prowadzone na kilkunastu polskich uczelniach. Absolwentem takiego kierunku na Uniwersytecie Warszawskim jest przykładowo polski pisarz Jacek Dehnel. Powstały też czasopisma badawcze o różnych obszarach humanistyki, np. „Roczniki Humanistyczne”. Polska Akademia Nauk (PAN) zawiera Wydział I – Nauk Humanistycznych i Społecznych, obejmujący różne instytuty.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Henryk Kiereś, Humanistyka, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].\n ABC Humanistyki, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube [dostęp 2024-10-12]:\nAndrzej Borowski, Humanista, 20 lipca 2019.\nTenże, Humanistyka, 31 lipca 2019.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antropologia\n\nAntropologia (gr. ἄνθρωπος anthropos „człowiek”, λόγος logos „nauka”) – interdyscyplinarna dziedzina nauki na pograniczu nauk humanistycznych, społecznych i przyrodniczych. Zajmuje się badaniem człowieka jako jednostki w społeczeństwie w kontekście historycznej zmienności, biorąc pod uwagę warunki socjalno-ekonomiczne oraz kulturowe; poszukuje zrozumienia roli kultury i struktur władzy w życiu człowieka. Ma dwa podstawowe nurty:\n\nantropologię fizyczną zajmującą się zmiennością biologiczną i fizjologiczną człowieka;\nantropologię kulturową (antropologia społeczna) zajmującą się człowiekiem w społeczności (zbliżony do socjologii).\nIstnieją też inne podziały antropologii, np. w USA jest rozpowszechniony podział nauk antropologicznych na cztery nurty:\n\nantropologia fizyczna\nantropologia historyczna, czyli archeologia\nantropologia lingwistyczna\nantropologia kulturowa lub społeczna.\nPoza tak rozumianym podziałem pozostają następujące nauki czy dziedziny wiedzy mające w nazwie słowo \"antropologia\":\n\nantropologia filozoficzna\nantropologia religijna (nie mylić z antropologią religii).\n\n\n== Działy antropologii ==\n\nZ uwagi na pole zastosowań lub zasadniczy przedmiot badań wyróżnia się między innymi następujące działy antropologii:\n\nantropolingwistyka\nantropologia słowa\nantropologia religii (nie mylić z antropologią religijną)\nantropologia ciała\nantropologia polityczna\nantropologia organizacji\nantropologia sportu\nantropologia tańca\nantropologia edukacji\nantropologia jedzenia\nantropologia płci i seksualności\nantropologia sztuki\nantropologia wizualności\nantropologia widowisk\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nFryderyk HenrykF.H. Lewestam Fryderyk HenrykF.H., Antropologija, [w:] Encyklopedia Orgelbranda, t. 1, Warszawa: Samuel Orgelbrand, 1859, s. 984 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Archeologia\n\nArcheologia (z gr. ἀρχαῖος archaīos – dawny, stary i -λογία -logiā – mowa, nauka) – nauka, której celem jest odtwarzanie społeczno-kulturowej przeszłości człowieka na podstawie znajdujących się w ziemi, na ziemi lub w wodzie źródeł archeologicznych, czyli materialnych pozostałości działań ludzkich.\n\n\n== Źródła archeologiczne ==\n\nŹródła archeologiczne obejmują wytwory ręki ludzkiej (artefakty), ślady wpływu człowieka na środowisko naturalne (ekofakty), jak też i szczątki samych ludzi.\nŹródła archeologiczne można podzielić na:\n\nnieruchome (obiekty); do kategorii archeologicznych źródeł nieruchomych należą np. pozostałości budowli, groby, starożytne drogi czy ślady orki.\nruchome (przedmioty); do tej kategorii należą np. narzędzia krzemienne czy fragmenty naczyń glinianych. Ruchome źródła archeologiczne występować mogą w powiązaniu ze źródłami nieruchomymi (obiektami), tworząc z nimi zespół, bądź też występować osobno w postaci tzw. znalezisk luźnych.\nEfektywne źródła archeologiczne, czyli te, które rzeczywiście wykorzystywane są przez naukę przy tworzeniu rekonstrukcji przeszłości, są wynikiem całego łańcucha następujących po sobie przekształceń:\n\ntworzenia się materialnych śladów (korelatów) działań ludzkich w przeszłości (np. wytwarzania narzędzi, wznoszenia budowli czy karczowania lasu),\nprocesów depozycji (np. wyrzucania śmieci czy chowania zmarłych),\nprocesów podepozycyjnych (np. rozkładu substancji organicznej w ziemi) oraz\nprocesu odkrywczego i dokumentacyjnego (działalności archeologów).\nTe kolejne przekształcenia powodują nieodwracalną utratę znacznej części informacji o przeszłości, co utrudnia jej rekonstrukcję.\nPonadto proces odkrywczy w archeologii obejmuje zazwyczaj metody niszczące, a mianowicie wykopaliska archeologiczne, w czasie których świadectwo przeszłości jest niszczone i przekształcane w dokumentację.\nRozwój archeologii zmierza w związku z tym do wypracowania nieniszczących metod badawczych (archeologia niedestrukcyjna, obejmująca m.in. zastosowanie metod geofizycznych, geochemicznych i analizę zdjęć lotniczych i satelitarnych), jak również do objęcia ochroną autentycznej substancji zabytkowej stanowisk archeologicznych zachowanych w ziemi (potencjalnych źródeł archeologicznych).\n\n\n== Miejsce archeologii w systemie nauk i jej subdyscypliny ==\nZe względu na cel tej dyscypliny archeologia w tradycji środkowoeuropejskiej (w krajach niemieckojęzycznych i słowiańskich) ściśle łączy się z historią. Natomiast w krajach anglosaskich, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, archeologię uważa się za wiążącą się ściśle z antropologią i etnologią, ponieważ w Nowym Świecie istnieje ciągłość między żywymi społeczeństwami plemiennymi badanymi przez antropologię kulturową a społeczeństwami badanymi przez archeologów. We Francji, gdzie powstanie naukowej archeologii wiązało się przede wszystkim z geologią, archeologię uważa się często także za związaną z naukami o Ziemi.\nChociaż archeologia pierwotnie zajmowała się jedynie najdawniejszymi dziejami człowieka (termin ten pochodzi od greckich słów archaios – starożytny i logos – słowo), obecnie wspomaga również rekonstrukcję czasów historycznych, w tym także i najnowszych.\nW związku z tym można wyróżnić:\n\narcheologię prahistoryczną (pradziejową, prahistoria, archeologia pradziejowa)\narcheologię protohistoryczną (protohistoria)\narcheologię historyczną\nRola źródeł archeologicznych i archeologii jest odmienna dla czasów nieoświetlonych źródłami pisanymi (wówczas archeologia jest jedyną nauką dostarczającą wiedzy na temat przeszłości społeczeństw ludzkich) i dla czasów historycznych, dla których istnieją źródła pisane (wówczas archeologia pozwala zweryfikować obraz uzyskany dzięki analizie źródeł pisanych i go uszczegółowić).\nNauką różniącą się co do celów, ale podobną ze względu na stosowane środki jest paleoantropologia, zajmująca się poszukiwaniem szczątków ludzkich. Nauką zajmującą się poszukiwaniem i badaniem szczątków zwierząt kopalnych jest paleontologia.\nPowstanie archeologii było związane z pozyskiwaniem zabytków do kolekcji starożytności, dopiero w XIX w. archeologia uzyskała status nauki.\n\n\n== Metody badawcze archeologii ==\n\nMetody badań archeologicznych można podzielić na:\n\nmetody poszukiwania i pozyskiwania źródeł archeologicznych\nmetody analizowania źródeł i wydobywania z nich informacji\nNa etapie poszukiwania źródeł archeologia posługuje się np. analizą dawnych map, analizą historycznej sieci osadniczej, analizą środowiska naturalnego, poszukiwaniem artefaktów na powierzchni ziemi (np. wyoranych fragmentów ceramiki zabytkowej), obserwacją powierzchni z aparatów latających (archeologia lotnicza), analizą zawartości fosforu w glebie (badania geochemiczne), jak również rozmaitymi metodami geofizycznymi (metodami elektromagnetyczną, elektrooporową czy magnetyczną). Odnalezione miejsca występowania źródeł archeologicznych mogą być badane wykopaliskowo (wykopaliska archeologiczne) lub objęte ochroną rezerwatową.\n\n\n=== Metody datowania w archeologii ===\nUstalanie chronologii źródeł archeologicznych obejmuje:\n\nustalanie chronologii względnej\nustalanie chronologii absolutnej (kalendarzowej).\nMetodami ustalania chronologii względnej są:\n\nanaliza stratygrafii stanowiska archeologicznego\nseriacja chronologiczna\nMetodami ustalania chronologii absolutnej są np.:\n\nanaliza analogii z obszarów o ustalonym datowaniu\nanaliza importów z obszarów o ustalonym datowaniu (np. z obszaru Cesarstwa Rzymskiego)\nmetody izotopowe (np. metoda radiowęglowa i metoda potasowo-argonowa)\nmetody termoluminescencyjna (TL) i optoluminescencyjna (OSL)\ntefrochronologia (ustalanie datowania na podstawie identyfikacji warstw popiołów wulkanicznych pochodzących z wybuchów wulkanów o znanej chronologii)\ndendrochronologia (analiza sekwencji słojów w elementach drewnianych pochodzących z wykopalisk i porównywanie ich ze skalami dendrochonologicznymi)\n\n\n=== Archeologia i nauki biologiczne ===\nArcheologia korzysta również z możliwości poznawania przeszłości, jakie wynikają ze współpracy z naukami biologicznymi.\nPaleobotanika, dzięki identyfikacji i analizie szczątków roślinnych (pyłków i/lub szczątków owoców i nasion) pozwala m.in. na:\n\nodtworzenie dziejów zasiedlenia danego miejsca (na podstawie analizy zmian w diagramie pyłkowym – palinologia)\nustalenie właściwości środowiska naturalnego w danym okresie (na podstawie znajomości warunków, w których rosną gatunki zidentyfikowane dzięki obecności pyłku lub makroszczątków roślinnych w depozytach archeologicznych);\nodtworzenie charakteru gospodarki i rodzaju spożywanych pokarmów roślinnych (rodzaje uprawianych i zbieranych roślin);\nustalenie preferencji kulturowych do korzystania z pewnych gatunków roślinnych (jeśli pewne gatunki są nadreprezentowane w spektrach pyłkowych).\nArcheozoologia dzięki identyfikacji i analizie szczątków zwierzęcych pozwala m.in. na:\n\nustalenie jakie zwierzęta były eksploatowane konsumpcyjnie, jakie były hodowane, na jakie polowano – a więc również na odtworzenie warunków środowiska i ustalenie preferencji kulturowych;\nustalenie wielkości stada i ilości spożywanego mięsa;\nrekonstrukcję cech morfologicznych zwierząt w przeszłości (dane dotyczące ewolucji zwierząt)\nPaleoentomologia, dzięki identyfikacji i analizie szczątków owadów pozwala na:\n\nustalenie warunków klimatycznych (temperatury powietrza, wilgotności), roślinności, pokrywy glebowej i świata zwierzęcego (pasożyty) oraz intensywności działań ludzkich.\nPaleolimnologia, dzięki identyfikacji i analizie szczątków organizmów żyjących w wodach śródlądowych (głównie okrzemek i wioślarek), pozwala na:\n\nodtworzenie przemian klimatycznych i procesów antropogenicznego zmieniania krajobrazu, ponieważ poszczególne warunki mają określone wymagania środowiskowe.\nAntropologia fizyczna, dzięki identyfikacji i analizie szczątków kostnych człowieka, pozwala na:\n\nustalenie cech anatomicznych człowieka przeszłości (dane dotyczące ewolucji człowieka);\nustalanie zmienności człowieka w czasie i przestrzeni\nustalenie stanu i struktury biologicznej populacji pradziejowych,\nustalenie przyczyn śmierci i nękających chorób,\nustalanie pokrewieństwa na podstawie grup krwi i badania DNA\nreakcji morfologicznych człowieka na warunki życia w pradziejach\n\n\n== Historia archeologii ==\n\nW najszerszym tego pojęcia znaczeniu historia archeologii zawiera następujące zagadnienia:\n\nHistoria odkryć archeologicznych\nOpis rozwoju technik stosowanych podczas wykopalisk\nHistoria prospekcji\nEwolucja metod datowania\nRozwój analizy zabytków\nEwolucja myśli teoretycznej\n\n\n=== Starożytność ===\nPrawdopodobnie zainteresowanie epokami minionymi istniało już w starożytności. Nigdy jednak nie stało się nauką, która zajmowałaby się rekonstrukcją przeszłości na podstawie dostępnych źródeł materialnych. Nieliczne świadectwa pisane z okresu XVIII dynastii znalezione na opuszczonych budowlach egipskich, babilońska kolekcja Nabonida, czy wzmianki w dziełach greckich pisarzy Tukidydesa i Pauzaniasza świadczą o sporadycznym zainteresowaniu zabytkami, a nie o systematycznym, celowym poszukiwaniu wiedzy. Rzymianie zainteresowani byli kulturą grecką. Sporą kolekcję zabytków materialnych zgromadzili Cyceron i cesarz August. Zainteresowanie jednak miało i negatywne skutki: podbite miasta były rabowane, a dzieła sztuki masowo wywożone do Rzymu, jak na przykład stało się to po zniszczeniu Koryntu w 146 roku p.n.e. czy Aten w 80 roku p.n.e.\n\n\n=== Średniowiecze ===\nŚredniowiecze wywarło swój wpływ na późniejsze interpretacje znalezisk archeologicznych. W tej epoce wykształcił się pogląd, że pewna wiedza o minionych epokach pochodzi tylko z Biblii oraz zachowanych źródeł pisanych greckich i rzymskich. Nastąpił spadek zainteresowania przeszłością i jej dorobkiem kulturowym. Jedne obiekty, wzniesione przez starożytnych, wykorzystywano do pozyskania budulca wtórnego, inne (megality, kurhany itd.) plądrowano w poszukiwaniu skarbów. Jeśli natrafiano na skamieniałości w kształcie roślin lub zwierząt, uważano, że powstały wskutek działania natury (dla przykładu, Jan Długosz wspominał o samoistnie rodzących się z ziemi garnkach).\n\n\n=== Renesans ===\nPoszukiwanie wiedzy w źródłach greckich i rzymskich w dobie renesansu przyczyniło się do stopniowego zwiększenia zainteresowania dziełami sztuki i architektury, na które w tym okresie patrzono przez pryzmat estetyczny. Cyriak z Ankony w pierwszej połowie XV wieku zebrał liczne materiały (notatki, szkice budowli starożytnych, kopie starożytnych inskrypcji) podczas swoich podróży po Italii, Grecji i Bliskim Wschodzie. Prace budowlane w Rzymie przyczyniły się do odkryć takich zabytków, jak Grupa Laokoona, Wenus Medycejska i Apollo Belwederski. W Tarquinii, po otwarciu grobowców etruskich, znaleziono zabytki etruskie i wazy greckie. Znaleziska z okresu klasycznego trafiały do kolekcji wielkich rodów włoskich. W drugiej połowie XVI wieku zainteresowanie przeszłością poszerzyło się o zabytki dziedzictwa narodowego. Dla przykładu, William Camden badał zabytki rzymskie i wczesnośredniowieczne, które odkryto w Anglii. Założone przez niego w Londynie stowarzyszenie Society of Antiquaries miało na celu studia nad lokalnymi starożytnościami.\nWykopaliska archeologiczne nie były jeszcze prowadzone na masową skalę. Do interpretacji dziejów korzystano ze źródeł pisanych. Badania nad zabytkami sprowadzały się do odwiedzenia miejsca, opisania, naszkicowania i zmierzenia zabytku, a także do zebrania i spisania legend związanych z danym miejscem.\n\n\n=== Oświecenie ===\n\nPod wpływem myślicieli epoki oświecenia na dzieje kultury ludzkiej zaczęto patrzeć przez pryzmat ewolucji oraz postępu technicznego i społecznego, skierowanego na ulepszenie warunków życiowych. Uważano, że społeczeństwa dążą do rozwoju, a na ich poziom kulturowy wpływa środowisko naturalne, w którym ewoluują. Te prądy filozoficzne wywarły wpływ na ruch antykwarystów (np. Royal Society), który zaczął poszukiwać odpowiedzi na pytania o sposoby budowania i wykorzystywania narzędzi, a także o czas powstania zabytków, na temat których nie zachowały się żadne świadectwa pisane. W 1733 roku założono w Londynie stowarzyszenie Society of Dilettanti, które podjęło się badań nad kulturami starożytności basenu śródziemnomorskiego. Jednocześnie wykształcona warstwa społeczeństwa, która była zainteresowana zabytkami starożytności, zaczęła domagać się udostępnienia zasobów kolekcji prywatnych, co doprowadziło do sponsorowania przez możnych wpierw uczelnianych, a później również publicznych bibliotek i muzeów. Tak, w 1643 roku, otwarto w Paryżu pierwszą publiczną bibliotekę fundacji Julesa Mazarina, w 1734 roku – Muzea Kapitolińskie w Rzymie, w 1743 roku władze toskańskie udostępniły publicznie kolekcję Medici, a w 1753 roku utworzono Muzeum Brytyjskie.\n\n    \nOd drugiej połowy XVIII wieku zaczęto organizować prace wykopaliskowe, które miały na celu zaspokojenie zapotrzebowania na uzupełnienie kolekcji lub na kolejne cenne przedmioty do sprzedania. W 1710 roku Emanuele Maurizio d'Elbeuf prowadził prace w Herkulanum, od 1748 roku Roque Joaquín de Alcubierre – w Pompejach. Nie były to wykopaliska archeologiczne we współczesnym tego słowa znaczeniu, ponieważ nie sporządzano żadnego planu i dokumentacji na temat postępu prac. W Wielkiej Brytanii w pogoni za artefaktami Bryan Faussett rozkopał ponad 750 grobowców.\nW 1764 roku Johann Joachim Winckelmann opublikował swoją Geschichte der Kunst des Alterthums, w której opisał ewolucję sztuki klasycznej na podstawie analizy zgromadzonych w Watykanie rzeźb antycznych i zachowanych tekstów starożytnych pisarzy. Dzieło Winckelmanna stało się podstawowym źródłem do dalszych badań nad sztuką grecką dla środowiska naukowego na następne półtora stulecia. Jednym z prekursorów naukowego podejścia do badań archeologicznych był Thomas Jefferson, który na swojej posiadłości w 1784 roku rowem sondażowym przeciął kurhan, co pozwoliło mu na odnotowanie warstw, odpowiadających różnym okresom dziejowym.\n\n\n=== XIX wiek ===\nPod wpływem badań geologicznych Jamesa Huttona (stratyfikacja warstw skalnych) i Charlesa Lyella (aktualizm geologiczny) archeologia na początku XIX wieku zaczęła się przekształcać w samodzielną dyscyplinę naukową. W 1836 roku Christian Jürgensen Thomsen – na podstawie analizy stylu znalezisk zgromadzonych w Muzeum Narodowym w Kopenhadze oraz kontekstu, w którym zostały odkryte (np. przedmioty pochodziły z jednego grobu lub skarbu) – wyróżnił trzy epoki:\n\nEpokę kamienia\nEpokę brązu\nEpokę żelaza\nPrawie trzy dekady później John Lubbock podzielił epokę kamienia na paleolit i neolit. Jens Jacob Asmussen Worsaae w połowie XIX wieku korzystał z doświadczenia i pomocy biologów i geologów, wprowadzając tym samym do archeologii interdyscyplinarność badań naukowych.\n\n\n== Archeologia w Polsce ==\n\nPierwsze polskie muzeum archeologiczne powstało w połowie XIX w. w Krakowie (przy Akademii Umiejętności), a pierwsza katedra archeologii na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1866, kierował nią Józef Łepkowski.\nPierwszą służbą ochrony zabytków po odzyskaniu niepodległości było powołane w 1918 Państwowe Grono Konserwatorów Zabytków Archeologicznych. W 1928 rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej utworzono Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie. W okresie międzywojennym istotną rolę w rozwoju polskiej archeologii odegrały wykopaliska w Biskupinie.\nJedną z najważniejszych postaci polskiej archeologii był Kazimierz Michałowski, którego badania i prace wykopaliskowe sprawiły, iż polska szkoła archeologii zaczęła być rozpoznawalna na całym świecie.\nPolskim czasopismem popularnonaukowym poświęconym archeologii i naukom pokrewnym jest kwartalnik „Archeologia Żywa”.\nLista polskich uniwersytetów prowadzących studia w kierunku „archeologia”\n\nAkademia Humanistyczna im. A. Gieysztora\nKatolicki Uniwersytet Lubelski\nWydział Zamiejscowy Nauk Prawnych i Ekonomicznych w Tomaszowie Lubelskim\nUniwersytet im. Adama Mickiewicza\nUniwersytet Gdański\nUniwersytet Jagielloński\nUniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego – od roku akademickiego 2007/2008 odrębny kierunek studiów\nUniwersytet Łódzki\nUniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej\nUniwersytet Mikołaja Kopernika\nUniwersytet Rzeszowski\nUniwersytet Szczeciński – od roku akademickiego 2008/2009\nUniwersytet Warszawski\nUniwersytet Wrocławski\nWyższa Szkoła Edukacji Integracyjnej i Interkulturowej w Poznaniu\n\n\n=== Przepisy ===\nZgodnie z ustawą z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami prowadzenie badań archeologicznych wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36). Za prowadzenie ich bez pozwolenia albo wbrew jego warunkom grozi kara grzywny (art. 117). Znalezienie przedmiotu, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem archeologicznym, zobowiązuje znalazcę do zabezpieczenia przedmiotu i oznakowania miejsca znalezienia oraz bezzwłocznego powiadomienia właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, w ostateczności miejscowego przedstawiciela administracji (wójta lub burmistrza) który powiadamia konserwatora (art. 32n). Zlekceważenie tej powinności zagrożone jest karą grzywny i ewentualnie nawiązki do wysokości dwudziestokrotnego minimalnego wynagrodzenia na wskazany cel społeczny związany z opieką nad zabytkami (art. 115n).\nZnalezisko stanowiące zabytek archeologiczny przechodzi na własność Skarbu Państwa (art. 35). Odkrywcy (z wyjątkiem zajmujących się zawodowo badaniami archeologicznymi lub zatrudnionych w grupach zorganizowanych w celu prowadzenia takich badań) przysługuje nagroda (art. 34).\n\n\n== Zobacz też ==\n\narcheologia współczesności\ndatowanie\ndestrukt\nkultura archeologiczna\noszustwa archeologiczne\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nŁawecka D., Wstęp do archeologii, Warszawa 2003. ISBN 83-01-13966-8.\nPiotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), [w:] Wielka historia Polski, t. 1, Kraków 1998.\nPaul Bahn i Colin Renfrew, Archeologia. Teorie, metody, praktyka, Warszawa 2002.\nAndrzej Abramowicz, Historia archeologii polskiej XIX i XX wiek, Warszawa-Łódź 1991.\nOxford, Wielka Historia Świata", "source": "wikipedia"}
{"text": "Choreologia\n\nChoreologia – nauka o zasadach, technice, historii i metodologii nauczania tańca. Jest to też notacja tańca według systemu stworzonego przez Joan i Rudolfa Beneshów w latach 1947–1955.\nSpecjalistą w zakresie techniki, historii i metodologii nauczania tańca jest choreolog.\n\n\n== Zobacz też ==\nchoreografia\nkinetografia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekosemiotyka\n\nEkosemiotyka – nauka łącząca semiotykę z ekologią człowieka, zajmująca się badaniem relacji znaków pochodzenia kulturowego z organizmami żywymi, ich społecznościami i środowiskiem. Pojęcie ekosemiotyki zostało zaproponowane przez Winfrieda Nötha i Kaleviego Kulla.\nGłówną sferą zainteresowania ekosemiotyki jest wpływ konceptu (idei, modelu opartego na znakach semiotycznych) na projektowanie środowiska i zmiany w nim. Ekosemiotyka zajmuje się wpływem znaków na środowisko ekologiczne. Jest więc nauką o znakach (zarówno ludzkich, jak i zwierzęcych) w ramach geograficznych. Bada udział procesów semiotycznych w mniejszych, jak i większych strukturach.\nEkosemiotyka jest silnie związana z ekolingwistyką. Ekolingwistyka, zajmująca się wpływem znaków pochodzenia lingwistycznego na środowisko, jest integralną częścią ekosemiotyki, która obejmuje także znaki nielingwistyczne.\n\n\n== Historia pojęcia ==\nEkosemiotyka jako dział semiotyki powstał w 1998 roku dzięki artykułom autorstwa Nötha i Kulla. Swoistym prekursorem ekosemiotyki była biosemiotyka, dziedzina semiotyki badająca znaki w świecie ożywionym. To właśnie badacze związani z tą dziedziną stworzyli ekosemiotykę. Rozwijająca się biosemiotyka doprowadziła do zainteresowania się działaniem znaków w środowiskach i społecznościach. W 2001 roku kolejne wydanie artykułów zaowocowało serią konferencji, kursów i rozmaitych studiów nad nową dziedziną. Samo pojęcie pierwszy raz zostało użyte przez Nötha w 1996 roku, chociaż już wcześniej rozważano ekologię semiotyczną. W 2002 roku przyznano pierwszy grant naukowy związany z ekosemiotyką. Uzyskał go Kalevi Kull z Uniwersytetu w Tartu.\n\n\n== Ekosemiotyka w praktyce ==\nEkosemiotyka, nauka jednoczącą kulturę i środowisko jako nauka interdyscyplinarna, może być wykorzystywana w praktyce w ekologii i ekokrytycyzmie. Paradygmat ekosemiotyczny był wielokrotnie wykorzystywany w badaniach nad krajobrazem i jego ekologią.\n\n\n== Krajobraz w ekosemiotyce ==\nW ekosemiotyce krajobraz rozumiany jest jako zbiór znaków w określonej przestrzeni geograficznej. Wobec tego krajobraz jest systemem semiotycznym, obfitującym w rozmaite znaczenia i tworzącym pewną całość. Ekosemiotykę można więc rozumieć jako semiotykę krajobrazu.\n\n\n== Główne zasady ==\nEkosemiotyką kieruje osiem głównych zasad zaproponowanych w pracy Marana i Kulla pt. Ecosemiotics: Main principles and current developments:\n\nWiększość wewnątrz gatunkowych i międzygatunkowych struktur społecznych jest oparta na relacjach znakowych. Oznacza to, że komunikacja budująca hierarchię i relacje w grupie społecznej (ludzkiej bądź zwierzęcej) oparta jest na semiotyce.\nZmiana znaku wpływa na zmiany w środowisku. Organizmy żywe kształtują je na podstawie swojego pojmowania środowiska.\nEkosystem jest modyfikowany przez semiozę. Semiozyczne działania zwierząt integrują i stabilizują środowisko.\nSemioza ludzka i jej zdolność do dekontekstualizacji jest powiązana z degradacją środowiska. Jest to unikalna zdolność, którą dysponuje wyłącznie człowiek.\nKultura ludzka jest integralną częścią ekosystemu. Ekosystem tworzy kontekst kultury, a pojęcie kultury bez kontekstu jest niekompletne (patrz pkt. 8)\nŚrodowisko jest swoistym interfejsem relacji semiotycznych rozmaitych gatunków. Wobec tego jest integralną częścią tych relacji i aktywnie na nie wpływa.\nDo opisu ekologicznych narracji semiozy wymagane są symbole, opis narracyjny jest nieadekwatny. Wynika to ze złożoności i wielowymiarowości tych zjawisk.\nPojęcie kultury bez uwzględnienia elementu środowiskowego jest niekompletne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Humanistyka cyfrowa\n\nHumanistyka cyfrowa – szeroki obszar aktywności naukowej, w której wykorzystuje się źródła, metody i narzędzia cyfrowe do prowadzenia badań, publikowania wyników i budowania infrastruktury badawczej w różnorodnych dyscyplinach humanistycznych i społecznych. Humanistyka cyfrowa to aktywności na przecięciu technik obliczeniowych i zasobów humanistycznych. Materiały, które podlegają opracowaniu i badaniu mogą być analogowe i zdigitalizowane lub w pierwotnej postaci cyfrowej. Ich integracja z narzędziami obliczeniowymi zależy od wyborów dokonywanych na każdym etapie planowania projektu badawczego.\nProblemy z wypracowaniem jednoznacznej i powszechnie akceptowanej definicji cyfrowej humanistyki doczekały się wielu opracowań, jednak, jak stwierdził Matthew Kirschenbaum „nigdy nie dowiemy się, czym humanistyka cyfrowa <<jest>>, ponieważ nie chcemy tego wiedzieć, ani nie jest to dla nas użyteczne”. Według niego pojęcie cyfrowej humanistyki ma być rozwiązaniem problemu braku innych, bardziej precyzyjnych pojęć, i odwoływać się nie tyle do teorii, co do praktyki badawczej.  \n\n\n== Metody cyfrowej humanistyki ==\nDo metod cyfrowej humanistyki należą m.in. badania korpusowe, metody przetwarzania języka naturalnego, analiza sieciowa, edycje cyfrowe, czytanie zdystansowane, text mining, wizualizacja danych, mapy cyfrowe (systemy informacji geograficznej), przetwarzanie obrazów cyfrowych, archiwistyka stron internetowych, fotogrametria. Przykładem wdrożenia metod cyfrowych do tradycyjnych kierunków badań humanistycznych jest np. cyfrowa paleografia  czy lingwistyka kwantytatywna, która dopiero dzięki zasobom i metodom cyfrowym mogła podjąć problem automatycznego wyznaczania struktury semantycznych.\nRozwój cyfrowej humanistyki ograniczają znaczne koszty infrastruktury cyfrowej, kompetencje badaczy, dostępność źródeł i danych oraz przepisy prawa autorskiego. Dostęp do infrastruktury i narzędzi jest, jak przekonuje Joris van Zundert, wtórny wobec koncepcji badań - sama technologia nie jest w stanie być źródłem innowacji w humanistyce.\n\n\n== Humanistyka cyfrowa w Polsce ==\nPierwsza konferencja naukowa poświęcona humanistyce cyfrowej w Polsce pt.: „Zwrot cyfrowy w humanistyce” odbyła się 25–26 listopada 2012 roku w Lublinie. Organizatorami przedsięwzięcia byli Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej oraz Uniwersyteckie Centrum Zdalnego Nauczania i Kursów Otwartych UMCS. Owocem konferencji był ebook dostępny na jednej z wolnych licencji Creative Commons. Równoległym wydarzeniem towarzyszącym konferencji był THATCamp, zorganizowany przez Teatr NN i portal Historia i Media.\nWedług danych za 2014 rok w Polsce realizowano około 80 projektów naukowych cyfrowej humanistyki.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzejA. Radomski AndrzejA., RadosławR. Bomba RadosławR. (red.), Zwrot cyfrowy w humanistyce. Internet / Nowe Media / Kultura 2.0 [pdf], Lublin: E-naukowiec, 2013, ISBN 978-83-936418-0-2 . Brak numerów stron w książce\nRadosław Bomba, Narzędzia cyfrowe jako wyznacznik nowego paradygmatu badań humanistycznych, [w:] Zwrot cyfrowy w humanistyce (red.) A. Radomski, R. Bomba, Wyd. E-naukowiec, Lublin 2013\nJ. Drucker, The Digital Humanities Coursebook. An Introduction to Digital Methods for Research and Scholarship, Routlege, London, 2021, https://doi.org/10.4324/9781003106531.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAlliance of Digital Humanities Organizations (ADHO)\nDigital Research Infrastructure for the Arts and Humanities (DARIAH)\nKonsorcjum CLARIN-PL\nWprowadzenie do humanistyki cyfrowej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauki o zarządzaniu\n\nNauki o zarządzaniu – dyscyplina naukowa w dziedzinie nauk społecznych.\n\n\n== Historia ==\nWedług wcześniej obowiązującej w Polsce klasyfikacji zarządzanie było domeną nauk ekonomicznych, stąd dyscyplina ta była określana jako organizacja i zarządzanie. Później interdyscyplinarne podejście do zarządzania, zwłaszcza wykorzystania psychologii oraz innych nauk społecznych i humanistycznych, zaowocowało dychotomicznym podejściem do nauk o zarządzaniu. Szczegółowe przepisy w tym zakresie zawarto w dwóch aktach prawnych:\n\nUchwała Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z dnia 23 czerwca 2003 r. w sprawie określenia dziedzin nauki i dziedzin sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych\nUstawa z 14 marca 2003 o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki\nZgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z dnia 11 października 2022 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych, wydanym na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, nauki o zarządzaniu są dyscypliną naukową w dziedzinie nauk społecznych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sprawa Grievance Studies\n\nSprawa Grievance Studies – mistyfikacja z 2017–2018 wymierzona w proces recenzji naukowej czasopism nauk humanistycznych. Trójka autorów projektu (J.A. Lindsay, P. Boghossian i H. Pluckrose) zgłaszała w tym okresie sfabrykowane przez siebie artykuły do czasopism naukowych z takich obszarów jak kulturoznawstwo, queer czy gender studies, starając się o doprowadzenie do ich publikacji. Deklarowaną intencją autorów było zademonstrowanie słabości procesu naukowego w dziedzinach, które określili zbiorczym mianem grievance studies (ang. nauki o pretensjach).\nMistyfikacja została przerwana i ujawniona pod koniec 2018, kiedy fikcyjna tożsamość autorki jednej z publikacji przyciągnęła publiczną uwagę i zaczęła być badana przez dziennikarzy. Do tego czasu, spośród 21 spreparowanych tekstów – po 48 próbach zgłoszeń i większej liczbie korekt – cztery zostały opublikowane, trzy były przyjęte do publikacji, siedem pozostawało w procesie recenzji i oceny, a siedem spotkało się z tyloma odrzuceniami, że autorzy zaniechali ich zgłaszania.\nO sprawie napisały światowe media i publicystyka, w tym polska „Polityka” czy „Focus”. Do prowokacji odnieśli się także metodologowie i naukowcy, przedstawiając zarówno pozytywne, jak i negatywne oceny jej znaczenia. Y. Mounk określił ją w nawiązaniu do Sprawy Sokala, mistyfikacji z 1996 r., „Sokalem do kwadratu” (ang. Sokal Squared).\n\n\n== Przebieg sprawy ==\nDwójka z autorów prowokacji, J.A. Lindsay i P. Boghossian, ujawniła 19 maja 2017 mistyfikację o zbliżonym charakterze, która polegała na opublikowaniu sfabrykowanego tekstu „The conceptual penis as a social construct” w czasopiśmie „Cogent Social Sciences”. Początkowo przedstawiali to osiągnięcie jako dyskredytujące gender studies, jednak pod wpływem krytycznych uwag – zwracających uwagę m.in. na drapieżnie komercyjny charakter czasopisma, oraz jego otwarty profil tematyczny – przyznali że „rezultaty prowokacji były bardzo ograniczone, a wiele skierowanej wobec niej krytyki – zasadne”.\nNowa prowokacja, Grievance Studies, miała według autorów rozpocząć się 16 sierpnia 2017 (H. Pluckrose dołączyła do projektu we wrześniu), z wykorzystaniem skorygowanej metodologii. Tym razem celem było wiele czasopism „notowanych wyżej” w akademickich rankingach; teksty mogły być poprawiane i zgłaszane do kolejnych periodyków w zstępującej kolejności rankingowej. Autorstwo prac było kompletnie fikcyjne, jak np. „Helen Wilson” z nieistniejącego instytutu „Portland Ungendering Research Initiative”, lub zapożyczało tożsamość realnych osób które się na to zgodziły, jak dr historii Richard Baldwin z Gulf Coast State College.\nW ciągu następnych miesięcy autorzy przygotowali 21 projektów artykułów (podawana także niższa liczba 20 wynika z podobieństwa dwóch tekstów), i zgłaszali je do czasopism naukowych z obszarów socjologii, kulturoznawstwa, i nauk krytycznych. Treść tekstów celowo uwzględniała żargon, nawiązania i tezy, które realni autorzy uznali za postmodernistyczne, absurdalne, i niestosowne dla nauki – na przykład postulat o zależności pomiędzy homofobią a postawą wobec homoseksualnych zbliżeń zwierząt domowych, lub parafrazę fragmentu Mein Kampf o solidarności społecznej. Prace były zgłaszane 48 razy do różnych tytułów. Zgłoszenia odrzuciły m.in. wszystkie czasopisma socjologiczne. Status pierwszej udanej publikacji uzyskał po pięciu miesiącach tekst „Human Reactions to Rape Culture and Queer Performativity at the Dog Park” dotyczący wpływu homofobii na percepcję zwierząt domowych. Rozważanie tej tezy opierało się na sfałszowanym badaniu empirycznym w dużej skali, które wymagałoby setek godzin pracy obserwacyjnej pod gołym niebem; publikacja została wyróżniona przez redakcję czasopisma „Gender, Place, and Culture”. W sumie do zakończenia projektu do publikacji przyjęto 7 artykułów.\nWedług oryginalnego planu projekt miał trwać do 31 stycznia 2019, jednak zakończono go przedterminowo. 7 czerwca 2018 konto New Real Peer Review na Twitterze zwróciło uwagę na tekst „Dog Park”, co wzbudziło zainteresowanie reporterów The College Fix, Reason, i innych mediów, którzy zaczęli próby weryfikacji tożsamości fikcyjnej autorki. 6 sierpnia redakcja „Gender, Place, and Culture” opublikowała komunikat wyrażający zaniepokojenie, że „Helen Wilson” mogła naruszyć warunki publikacji, i nie udziela odpowiedzi na prośby o udokumentowanie tożsamości. Według autorów prowokacji, w tym czasie usiłowali się z nimi skontaktować m.in. dziennikarze „The Wall Street Journal”, przez co uznali, że projekt należy już przerwać; prywatnie ujawnili mistyfikację dziennikarzom w sierpniu. „The Wall Street Journal” opublikował tekst na ten temat 2 października w dziale opinii, a autorzy projektu ogłosili własny esej opisujący ich perspektywę, oraz upublicznili archiwum z wybranymi prywatnymi materiałami, takimi jak korespondencja z recenzentami. Wszystkie pochodzące z prowokacji teksty przyjęte do publikacji zostały w niedługim czasie wycofane przez redakcje.\n\n\n== Reakcje i następstwa ==\nProjekt przyciągnął zarówno głosy poparcia, jak i krytyki w środowiskach naukowych. Przykładowo, politolog Y. Mounk stwierdził, że Boghossian i współpracownicy wskazali na realne, niepokojące problemy metodologiczne i etyczne w wybranych naukach humanistycznych. Fakt że czasopismo „Hypatia” opublikowało sfabrykowany tekst argumentujący na rzecz etyczności prowokacji w ekonomii ilustruje według niego hipokryzję obecną w tej dziedzinie. Zajmujący się kryzysem replikacji biolog C.T. Bergstrom uznał z kolei, że prowokacja jest nieudana, i nie poddaje się obronie jako niewyszukane oszustwo akademickie. W jego ocenie, autorzy nie dowiedli tego co zamierzali, i wykazali jedynie niezrozumienie tego, czemu jest w stanie służyć recenzja naukowa, i jak działa nauka.\nReporter Slate, D. Engber, wyraził przekonanie, że staranna mistyfikacja wymierzona w każdą inną naukę przyniosłaby podobne rezultaty, a „ekscentryczne” badania również są wartościowe – odwołując się m.in. do skandalu Schöna w fizyce czy badań nagrodzonych Ig Noblem. Zwrócił uwagę, że prace które faktycznie przyjęto do publikacji były w większości raczej nudne niż niestosowne; najbardziej kontrowersyjne tezy i prowokacyjne zabiegi zostały złagodzone lub odrzucone w procesie recenzji. Pozostała część hipotez obroniła się według niego dzięki sfingowanemu oparciu na monumentalnych danych empirycznych. Fizyk Sean M. Carroll napisał, że w projekcie uderzyła go fundamentalna złośliwość i brak dobrej woli. Autorzy prowokacji zadeklarowali w odpowiedzi na takie zarzuty, że kierowali się konstruktywnymi motywacjami troski o jakość nauki, i że podzielają wartości szeroko pojętej sprawiedliwości społecznej. A. Garry, redaktorka „Hypatii”, jednego z oszukanych czasopism, wyraziła rozczarowanie zmarnowaniem wielu godzin pracy recenzentów. Psycholog ewolucyjny P. Smaldino skomentował na Twitterze porównania prowokacji do sprawy Sokala pisząc, że tekst opublikowany przez Sokala był kompletnie nonsensowny, tymczasem artykuły zespołu Boghossiana nie były bezwartościowe i podejmowały zasadne w naukach humanistycznych tematy; podobne zdanie wyraził psycholog J. Heathers.\nAutorzy opisali swoją mistyfikację jako badanie jakościowe o charakterze autoentografii – nie jako eksperyment naukowy. Określanie prowokacji mianem „eksperymentu” wywołało sprzeciw metodologów i innych komentatorów, m.in. ze względu na to, że projekt nie opierał się na modelu badanego problemu, czy też nie uwzględniał niczego, co pełniłoby funkcję grupy kontrolnej.\n\n\n=== Dochodzenie Portland State University ===\nUniwersytet Portland State zatrudniający P. Boghossiana wszczął w styczniu 2019 – w ocenie większości ekspertów konsultowanych przez New York Magazine, rutynowe – dochodzenie w sprawie braku uzyskania przez niego wymaganej aprobaty komisji bioetycznej na dokonanie badania z uczestnictwem ludzi oraz sfałszowania danych w publikacjach naukowych. W obronie autora przed sankcjami z tego powodu stanęli m.in. S. Pinker, R. Dawkins, czy A. Sokal.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zwrot przestrzenny\n\nZwrot przestrzenny (ang. spatial turn) – nurt badawczy w naukach humanistycznych, który zakłada, że przestrzeń, w której żyje i działa człowiek, nie jest faktem obiektywnym, lecz społecznym. Jego przedstawiciele twierdzą, że terminy przestrzenne są z jednej strony formowane przez aktywność człowieka, a z drugiej same na niego oddziaływają – dlatego pojęcia geograficzne (takie jak np. kontynenty czy miasta) są tylko kulturowo uwarunkowanym konstruktem myślowym. \nZwrot przestrzenny występuje w geografii, historiografii, literaturoznawstwie, socjologii, czy politologii. Część jego przedstawicieli postuluje utworzenie nowej dyscypliny naukowej, nazywanej najczęściej humanistyką przestrzenną (ang. spatial humanities).\n\n\n== Historia ==\nPierwsze prace zaliczane do tego nurtu powstały w ramach geografii społecznej w latach 70. XX wieku. Wywołały one ożywione debaty na kilku konferencjach naukowych, w czasie których dyskutowano nad związkiem między przestrzenią działania człowieka a jego aktywnością. Odwoływano się w nich często do badań Michela Foucaulta, który już w 1967 roku twierdził, że analiza przestrzeni społecznych zastąpi w przyszłości tradycyjne analizy historyczne.\nDyskusje te podsumował i pierwszy użył terminu spatial turn amerykański geograf Edward Soja w pracy Postmodern Geographies:The Reassertion of Space in Critical Social Theory z 1989 roku. Soja skrytykował wywodzącą się z marksizmu tendencję do prowadzania badań nad historycznym i społecznym rozwojem ludzkości w ten sposób, że czynnik geograficzny był traktowany jako wartość stała. Jego zdaniem w badaniach tego typu należy uwzględnić jako zmienną, obok czynników historycznego i społecznego, także czynnik geograficzny. W wydanej w 1996 roku pracy Thirdspace: Journeys to Los Angeles and Other Real-and-Imagined Places Soja w praktyce zastosował własne postulaty analizując konceptualizację przestrzeni społecznej w dziejach między innymi Los Angeles, kalifornijskiego hrabstwa Orange oraz Amsterdamu. \nNa przełomie XX i XXI wieku zwrot przestrzenny zadeklarowali przedstawiciele innych niż geografia dyscyplin naukowych, przede wszystkim historiografii, politologii i socjologii. Propagatorem tego pojęcia był niemiecki uczony Karl Schlögel, głównie za sprawą zbioru studiów, wydanego w Polsce w 2009 roku jako W przestrzeni czas czytamy. O historii cywilizacji i geopolityce. W swoich badaniach, opublikowanych w wielu pracach wydanych na przełomie XX i XXI wieku, Schlögel doszedł między innymi do wniosku, że w życiu społecznym Europy Środkowej, obok czynnika historycznego, dużą rolę odgrywa język i pojęcia używane do opisywania przestrzeni geograficznej.\n\n\n== Badania ==\nBadacze reprezentujący nurt zwrotu przestrzennego podejmowali badania nad różnorodnymi problemami koncentrującymi się wokół zagadnienia przestrzeni. Należą do nich między innymi ogólny rozwój form percepcji przestrzeni, konstruowanie obrazu przestrzeni geograficznej w poszczególnych tekstach i różnych rejonach ekumeny, kulturowe uwarunkowania pojęć geograficznych, związek między obserwacją naoczną a wiedzą paradygmatyczną, sposoby definiowania i opisywania przestrzeni nieznanych z autopsji, włączenie sacrum w przestrzeń fizyczną, fabularyzacja przestrzeni (czyli jej porządkowanie przez przypisywanie określonych narracji poszczególnym obiektom), ewolucja form konceptualizacji przestrzeni geograficznej, sposoby definiowania granic, czy wpływ przestrzeni wyobrażonej na opis krajobrazu. Szczególną uwagą politologów cieszą się badania nad związkiem pomiędzy formą konstruowania przestrzeni a sposobem ustanawiania władzy i wzajemnych stosunków. \nDo prac tego nurtu w nauce polskiej zalicza się między innymi Fabularyzacja przestrzeni. Średniowieczny przykład granic Jacka Banaszkiewicza z 1979 roku, Poczucie przestrzeni i świadomość geograficzna Bronisława Geremka z 1997 roku, Terytorium a świat: wyobrażeniowe konfiguracje przestrzeni w literaturze portugalskiej od schyłku średniowiecza do współczesności Ewy Łukaszyk z 2003 roku, czy „Contra naturam?” Czwarty kontynent i problem antypodów w starożytności i średniowieczu Jerzego Strzelczyka z 2003 roku.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAdam Krawiec: „Zwrot przestrzenny” w mediewistyce. W: Vademecum historyka mediewisty. Jarosław Nikodem, Dariusz Andrzej Sikorski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 536–540. ISBN 978-83-01-17239-8.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauki biologiczne\n\nW Polsce nauki biologiczne dzielą się na następujące dyscypliny naukowe:\n\nbiochemia\nbiofizyka\nbiomechanika\nbiorobotyka\nbiologia\naerobiologia\nanatomia\nantropologia fizyczna\nastrobiologia\nbiogeografia\nchorologia\nbioinformatyka\nbiogerontologia\nbiologia molekularna\nbiologia rozrodu\nbiologia rozwoju\nembriologia\nbionika\nbioelektronika\nbiomechatronika\ncybernetyka\nbiocybernetyka\nbotanika\ncytologia (biologia komórki)\newolucjonizm\ngenetyka\nfilogenetyka\nfizjologia\nhistologia\nhydrobiologia\nkladystyka\nmykologia\nmorfologia\nneurobiologia\npaleontologia\nsocjobiologia\nsystematyka\ntaksonomia\nzoologia\nentomologia\netologia\nichtiologia\nbiomatematyka (biologia matematyczna)\nbiotechnologia\nekologia\nekofizjologia\nautekologia\nsynekologia\nekologia krajobrazu\nsozologia\nmikrobiologia\nmikrobiologia ogólna\nmikrobiologia szczegółowa\nwirusologia\nbakteriologia\nmikrobiologia gleb\nmikrobiologia wód i ścieków\nmikrobiologia żywności\nmikrobiologia lekarska\nmikrobiologia weterynaryjna\nmikrobiologia rolnicza\nmikrobiologia przemysłowa\nmikrobiologia sanitarna\nmikrobiologia środowiskowa\n\n\n== Bibliografia ==\nUchwała Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z dn. 24 października 2005 r. w sprawie określenia dziedzin nauki i dziedzin sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych. pan.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-01-07)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biogerontologia\n\nBiogerontologia (od. bios „życie“, geron „starzenie“, logos „nauka“) – jest stosunkowo młodą gałęzią nauki i zajmuje się badaniami nad przyczynami starzenia biologicznego oraz konsekwencjami starzenia się organizmów.\nBiogerontologia jest niedawno utworzonym, ale stosunkowo szybko rozwijającym się działem biologii, zwłaszcza w najnowszych badaniach nad leczeniem ludzi, którym zajmuje się geriatria. W odróżnieniu od geriatrii, biogerontologia zajmuje się powodami starzenia się organizmów i stara się wypracować możliwe strategie zapobieżenia temu. \nBiologiczne starzenie się organizmów obejmuje na ogół nieodwracalne procesy, które prowadzą nieuchronnie do śmierci organizmu, jego organów lub poszczególnych komórek. Przyjmuje się, że jest to główną przyczyną śmierci organizmu, ponadto zjawiska starzenia odgrywają negatywną rolę w katabolicznym podziale komórek. Obecnie dyskutowane jest ponad 300 różnych przyczyn odpowiedzialnych za starzenie się organizmów.\n\n\n== Zobacz też ==\nZaniedbywalne starzenie się\nMedycyna regeneracyjna\nTerapia genowa\nTerapia komórkowa\nInżynieria tkankowa\nProces starzenia się\nAubrey de Grey\n\n\n== Literatura ==\nGuarente, Partridge, Wallace: Molecular biology of aging. Cold Spring Harbour 2008, ISBN 978-0-87969-824-9\nTomas Prolla et al.: Science, Bd. 309, S. 481, 2005 (zu: Mutationen in mitochondrialer DNA als Schlüsselfaktoren für das Altern)\nGünter Ahlert: \"Altern – Ergebnis ökologischer Anpassung\" Karger Vlg. Basel 1996, 67 S., ISBN 3-8055-6361-2\nRobert Zwilling: Das Rätsel der Alterung. Biologie in unserer Zeit 37(3), S. 156 – 163 (2007), ISSN 0045-205X\nKarin Krupinska: Altern und Alter bei Pflanzen. Biologie in unserer Zeit 37(3), S. 174 – 182 (2007), ISSN 0045-205X\nLudger Rensing: Von welchen zellulären Faktoren wird das Altern bestimmt? Die Grenzen der Lebensdauer. Biologie in unserer Zeit 37(3), S. 190 – 199 (2007), ISSN 0045-205X\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBadania Biogerontologiczne w Polsce\nGenetics of Healthy Aging – GEHA – consortium clusters 25 partners coming from 11 European countries, and China.. geha.unibo.it. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-10-05)].\nLINK-AGE\nSENS (Strategies for Engineered Negligible Senescence)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biologia medyczna\n\nBiologia medyczna – dyscyplina naukowa z pogranicza biologii i medycyny, obejmująca działy nauki i techniki posiadające zwykle w nazwie przedrostek \"bio-\", znajdujące jednocześnie zastosowanie w ochronie zdrowia i/lub diagnostyce laboratoryjnej. Biologia medyczna od kilku lat stanowi osobny kierunek nauczania na poziomie uniwersyteckim i doktoranckim, jak również specjalizację wielu zakładów naukowo-badawczych.\nAlternatywne nazewnictwo dziedzin biologicznych mających zastosowanie w medycynie (podział w zależności od profilu i przedmiotu zainteresowań):\n\nklasyczna biologia medyczna,\nbiotechnologia medyczna,\nbiologia molekularna,\nbiologia medyczna w medycynie molekularnej,\nbiotechnologia medyczna w medycynie molekularnej,\nbiologia molekularna w medycynie molekularnej,\nmedyczna biologia molekularna i inne.\n\n\n== Działy specjalizacji biologia medyczna ==\n\n\n=== Działy związane z metodologią biologii molekularnej ===\nDyscypliny związane z biologią medyczną i wykorzystujące metodologię biologii molekularnej stanowią podstawę naukowo-technologiczną rozwijającej się medycyny molekularnej. Biologia molekularna znajduje zastosowanie w ochronie zdrowia, w metodach analitycznych, diagnostycznych i terapeutycznych, na poziomie genomu, transkryptomu, proteomu i metabolomu pojedynczej komórki. Metody biologii molekularnej wykorzystywane są w badaniach zależności między strukturą różnych cząsteczek a ich funkcją w komórce, umożliwiają przewidywanie fizjologicznych/patologicznych konsekwencji mutacji/zmian genetycznych, badanie przepływu informacji między poszczególnymi strukturami molekularnymi: DNA – RNA – białko – przewidywany efekt biologiczny (cecha), dostarczają narzędzi do tworzenia nowej predykcyjnej i prewencyjnej medycyny molekularnej, a w przyszłości umożliwią prowadzenie rutynowych zabiegów polegających na ukierunkowanej zmianie procesów biologicznych wybranych komórek (np rutynowej terapii genowej). Technologie wykorzystujące metody biologii molekularnej umożliwiły pozytywne zakończenie jednego z największych, wieloletnich programów międzynarodowych Projektu Poznania Ludzkiego Genomu (en. Human Genome Project, HUGO Project), jak również rozpoczęcie bardziej skomplikowanego technologicznie projektu \"TCGA\" budowania atlasu genomu raka (en. The Cancer Genome Atlas). Metody biologii molekularnej znajdują swoje zastosowanie zarówno w badaniach naukowych jak i w wynikających z nich aplikacjach medycznych i diagnostycznych\n\n\n==== biochemia ====\nDział: biochemia, wykorzystywana również powszechnie w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej, gdzie nacisk kładzie się na badanie chemicznych właściwości cząsteczek występujących w organizmach żywych (głównie organicznych), jakościową oraz ilościową analizę biochemiczną, oznaczanie aktywności enzymatycznej itp.\n\n\n==== biofizyka ====\nDział: biofizyka, zwłaszcza molekularna, wykorzystywana w ochronie zdrowia np. w celu: oceny wpływu fizykochemicznych właściwości oddziaływania powierzchni komórek z innymi komórkami jak również z różnymi biomateriałami, stosowania terapii fotodynamicznych nowotworów, badania wewnątrzkomórkowych zjawisk energetycznych i mechanicznych, diagnostyki z wykorzystaniem zjawiska Elektronowego Rezonansu Magnetycznego (EMR) jak również Magnetycznego Rezonansu Jądrowego (MNR).\n\n\n==== biologia komórki ====\nDział: biologia komórki, wykorzystywana w ochronie zdrowia np. w celu: analizy morfometrycznej, parametrów przyżyciowych komórek i tkanek, zajmująca się hodowlą komórkową w tym keratynocytów (hodowla skóry dla pacjentów po oparzeniach), diagnostyką przyżyciową komórek (np namnażaniem wyselekcjonowanej puli komórek o określonych parametrach lub namnażaniem komórek w celu diagnostyki wewnątrzkomórkowych pasożytów, bakterii i wirusów) badaniami nad hodowlą komórek, tkanek i narządów do transplantacji, terapią ex-vivo, badaniem komórek nowotworowych,\n\n\n==== biotechnologia ====\nDział: biotechnologia, znajdująca zastosowanie w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej, obejmująca opracowywanie i wdrażanie technologii związanych z profilaktyką, diagnostyką i terapią chorób w tym genetycznych jak również zakaźnych, umożliwia rozwój technologii molekularnych na rzecz mikrobiologii, wirusologii i parazytologii, opracowywanie nowoczesnych metod i systemów diagnostycznych, opracowywanie technologii biofarmaceutycznych (np. leków białkowych jak insulina, hormon wzrostu, leki genetyczne tj. aptamer pegaptanib stosowany w leczeniu zwyrodnienia plamki żółtej związanej z wiekiem (AMD)). Biotechnologia wraz z bioinformatyką mają największy wpływ na postęp technologiczny biomedycyny,\n\n\n==== bioinformatyka ====\nDział: bioinformatyka medyczna, intensywnie rozwijający się dział biologii medycznej (mierzony liczbą publikacji bioinformatycznych) mający zastosowanie w ochronie zdrowia, a zwłaszcza w badaniach in silico genomu, transkryptomu, proteomu i metabolomu komórki jak również w diagnostyce laboratoryjnej np. w analizie mikromacierzy ekspresyjnych, analizie wyników badań spektrometrii masowej. Bioinformatyka ma również zastosowanie w medycznym modelowaniu biologicznym w tym przewidywania aktywności substancji farmaceutycznych, budowie użytecznych wizualizacji anatomicznych i funkcjonalnych, medycynie obrazowej i tworzeniu coraz bardziej użytecznego w ochronie zdrowia oprogramowania bio-medycznego,\n\n\n==== biologia systemowa ====\nDział: biologia systemowa, zajmującą się badaniem złożonych oddziaływań i zależności genomu transkryptomu, proteomu i metabolomu na poziomie wzajemnego oddziaływania poszczególnych szlaków sygnałowych, oddziaływań całych systemów funkcjonalnych komórki i organizmu,\n\n\n==== nanobiotechnologia ====\nDział: nanobiotechnologia medyczna, dział biotechnologii zajmujący się tworzeniem struktur/urządzeń o rozmiarach nanometrycznych (na poziomie pojedynczych atomów i cząsteczek),\n\n\n==== tkankowa bioinżynieria materiałowa ====\nDział: tkankowa bioinżynieria materiałowa, mająca zastosowanie w ochronie zdrowia przez opracowywanie materiałów biomedycznych nowej generacji, określania właściwości i przydatności różnych biomateriałów do bezpośredniego zastosowania w organizmie człowieka lub też dla działu biologii komórki (np. kolagenowe trójwymiarowe hodowle komórkowe)\n\n\n==== molekularna laboratoryjna biologia medyczna ====\nDział: molekularna laboratoryjna biologia medyczna – dział diagnostyki laboratoryjnej, wykorzystującej metody biologii molekularnej, w tym amplifikacji DNA/RNA, technik immunohistochemicznych, spektrometrii masowej białek i metabolitów, mikromacierzy ekspresyjnych, SNP, sekwencjonowania genomowego, sekwencjonowanie białek itp.\n\n\n==== terapia molekularna ====\nDział: terapia molekularna, rozwijający się coraz intensywniej dział operujący wiedzą w zakresie biologii molekularnej (etap opracowania technologicznego) i medycyny molekularnej (etap badań klinicznych),\nBiologia medyczna oparta na metodach biologii molekularnej łączy w sobie wszystkie zagadnienia rozwijającej się medycyny molekularnej, obejmującej wielkoskalowe zależności strukturalne i funkcjonalne między genomem, transkryptomem, proteomem i metabolomem człowieka, stanowiące podstawę systemu kształcenia w naukach biomedycznych, zwłaszcza w kierunkach nazywanych często \"life science”.\n\n\n=== Działy związane z biologią klasyczną ===\ncytologia\nfizjologia człowieka\nfizjologia rozwoju z embriologią\nfizjologia żywienia – nauczanie na tym kierunku obejmuje też elementy toksykologi, parazytologii i ekologii; absolwenci znajdują zatrudnienie w przemyśle farmaceutycznym, medycznym i spożywczym jak też laboratoriach medycznych oraz placówkach dydaktycznych i naukowo badawczych;\n\n\n=== Działy biologii, mające szczególne zastosowanie w ochronie zdrowia ===\nmikrobiologia,\nwirusologia,\nparazytologia,\ntoksykologia,\nimmunologia,\ngenetyka klasyczna,\ncytogenetyka\nDziały te wyodrębniane są z biologii medycznej jako zupełnie niezależne dziedziny mające zastosowanie w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej.\nBiomedycyna, w której skład wchodzą wymienione powyżej działy biologii medycznej, została również ujęta w Konwencji o Prawach Człowieka i Biomedycynie (Europejskiej Konwencji Bioetycznej).\n\n\n== Zagadnienia formalno-prawne ==\n\n\n=== Komitet Badań Naukowych ===\nTermin biologia medyczna pojawia się w 1999 r. w wykazie dyscyplin naukowych według klasyfikacji KBN, wyszczególnionym w uchwale nr 24/99 Komitetu Badań Naukowych z dnia 15 września 1999 r., gdzie wyszczególniono: „…5/ Zespół Nauk Medycznych (P-5):…” z dyscypliną „… P-5.2 biologia medyczna, w tym: anatomia, cytologia, fizjologia, embriologia, biochemia w medycynie, genetyka człowieka, histologia, immunologia medyczna, mikrobiologia lekarska …”, jak również „…4/ Zespół Nauk Biologicznych, Nauk o Ziemi i Ochrony środowiska (P-4): P-4.1 biologia molekularna, biochemia, biofizyka, biotechnologia z inżynierią genetyczną,…”.\nOkreślenie biologia medyczna pojawia się ponownie w 2003 r. w wykazie dyscyplin naukowych według klasyfikacji KBN, załączonym do uchwały nr 36/2003 Komitetu Badań Naukowych z dnia 18 września 2003 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych należących do właściwości poszczególnych zespołów Komitetu Badań Naukowych piątej kadencji, gdzie na podstawie art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o Komitecie Badań Naukowych (Dz. U. z 2001 r. Nr 33, poz. 389 i z 2003 r. Nr 39, poz. 335) wyszczególniono pod numerem 57 dyscyplinę biologia medyczna.\n\n\n=== Standardy kształcenia według MNiSW ===\nW załączniku nr 58 dotyczącym standardów kształcenia w zakresie lekarskiego kierunku studiów przedstawiono oficjalną definicję treści i spodziewanych efektów kształcenia w zakresie biologii medycznej, która została załączona do Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki (Dz. U. z dnia 13 września 2007 r.), zgodnie z art. 9 pkt 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365, z późn. zm.2). Załącznik nr 58 do wymienionego powyżej rozporządzenia zawiera uporządkowane kolejno: „… III. Ramowe treści kształcenia, 3. Treści i efekty kształcenia, A. Grupa treści podstawowych, 3. Kształcenie w zakresie biologii medycznej…”, gdzie zapisano: „Treści kształcenia: Struktura i funkcje genów u Prokaryota i Eukaryota. Genetyka populacyjna. Genetyka rozwoju. Ekogenetyka. Elementy biotechnologii. Parazytologia lekarska – układ pasożyt – żywiciel. Cykle rozwojowe pasożytów człowieka. Efekty kształcenia – umiejętności i kompetencje: rozumienia genetycznej regulacji u wirusów i bakterii – organizmów prokariotycznych o nieskomplikowanej budowie genomu; rozumienia złożonej budowy i funkcji genomu organizmów eukariotycznych; oceny wpływu zanieczyszczenia środowiska czynnikami mutagennymi i kancerogennymi na organizm człowieka; rozumienia oddziaływania mutagenów z genomem człowieka; wykorzystywania podstawowych metod biologii molekularnej; rozpoznawania najczęściej spotykanych pasożytów człowieka w oparciu o znajomość ich budowy, cykli życiowych oraz podstawowych objawów chorobowych przez nie wywołanych.”. Kształcenie w zakresie biologii medycznej na kierunku lekarskim przewiduje 60 godzin.\nW załączniku nr 3 Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. dotyczącego standardów kształcenia w zakresie kierunku analityki medycznej, w rozdziale II „Kwalifikacje absolwenta” wymieniono biologię medyczną jako jedną z dziedzin, w których absolwent analityki medycznej powinien uzyskać kwalifikacje zawodowe: „…Absolwent jest przygotowany do pracy w: medycznych laboratoriach diagnostycznych; zakładach opieki zdrowotnej prowadzących badania kliniczne; instytutach naukowo-badawczych i ośrodkach badawczo-rozwojowych; jednostkach kontrolno-pomiarowych i laboratoriach z dziedziny biologii i genetyki medycznej, higieny ogólnej, kontroli i badania żywności oraz ochrony środowiska; urzędach i instytucjach państwowych oraz samorządowych działających w dziedzinie biologii medycznej i ochrony zdrowia…”.\nZ kolei w załączniku nr 12 Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. dotyczącego standardów kształcenia w zakresie kierunku biologia, w rozdziale „… III. Ramowe treści kształcenia, 3. Treści i efekty kształcenia, B. Grupa treści kierunkowych, 1. Kształcenie w zakresie biologii molekularnej i podstaw biotechnologii…”, stanowiącym podstawę naukowo-technologiczną biologii medycznej i rozwijającej się medycyny molekularnej, podkreślono zastosowanie tego kierunku w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej: „Treści kształcenia: Molekularna organizacja komórki. Struktura i funkcje białek, kwasów nukleinowych, lipidów i węglowodanów. Budowa i funkcja enzymów. Metabolizm -lokalizacja, regulacja i integracja procesów komórkowych. Zaburzenia metabolizmu. Replikacja DNA. Mutacje i naprawa DNA. Rekombinacja genetyczna. Kod genetyczny. Ekspresja genów i jej regulacja. Metody analizy genetycznej. Chromosomowa teoria dziedziczenia. Dziedziczenie pozachromosomowe. Genomika i proteomika. Molekularne podstawy chorób dziedzicznych i nowotworowych. Inżynieria genetyczna i jej podstawowe narzędzia. Diagnostyka molekularna. Terapia genowa. Budowa i zróżnicowanie mikroorganizmów. Fizjologia drobnoustrojów. Wirusologia molekularna. Molekularne podstawy patogenezy mikroorganizmów. Molekularne i komórkowe podstawy odpowiedzi immunologicznej. Tolerancja i nadwrażliwość immunologiczna. Szczepienia i przeszczepy. Biotechnologia – wykorzystanie organizmów w medycynie, rolnictwie, przemyśle i ochronie środowiska. Organizmy modyfikowane genetycznie. Efekty kształcenia – umiejętności i kompetencje: posługiwania się podstawowymi technikami biochemicznymi, genetycznymi, mikrobiologicznymi i immunologicznymi; rozumienia molekularnych podstaw funkcjonowania organizmów prokariotycznych i eukariotycznych; rozumienia możliwości wykorzystywania materiału biologicznego w medycynie, rolnictwie, przemyśle i ochronie środowiska.” Natomiast w punkcie „13. Kształcenie w zakresie genetyki człowieka: Treści kształcenia: Budowa genomu człowieka. Metody badań stosowane w genetyce człowieka – różnice w stosunku do metod używanych w genetyce innych organizmów. Molekularne podstawy zaburzeń genetycznych u człowieka – metody ich wykrywania. Występowanie chorób genetycznych człowieka w różnych populacjach. Możliwości leczenia chorób genetycznych. Różnorodne praktyczne zastosowania metod genetyki molekularnej człowieka – zapłodnienie in vitro, diagnostyka prenatalna, medycyna sądowa. Efekty kształcenia – umiejętności i kompetencje: rozumienia specyfiki genomu człowieka i metod stosowanych w genetyce człowieka; rozumienia przyczyn zaburzeń genetycznych człowieka i możliwości ich leczenia; praktycznego wykorzystywania genetyki molekularnej człowieka.”\nW załączniku nr 13 Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. dotyczącego standardów kształcenia w zakresie kierunku biotechnologia, w rozdziale „… III. Ramowe treści kształcenia, 3. Treści i efekty kształcenia, B. Grupa treści kierunkowych, 2. Kształcenie w zakresie biologicznych aspektów biotechnologii…”, stanowiącym podstawę naukowo-technologiczną biologii medycznej i rozwijającej się medycyny molekularnej, podobnie jak w przypadku kierunku biologia podkreślono zastosowanie tej dziedziny w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej: „Treści kształcenia: Izolacja, identyfikacja i określanie właściwości pojedynczych substancji biologicznie aktywnych. Właściwości enzymów i możliwości ich wykorzystania do prowadzenia procesów biotechnologicznych – analiza i przygotowanie do zastosowań przemysłowych i medycznych. Techniki molekularne i technologie wykorzystywane w badaniach materiału genetycznego: PCR, klonowanie i sekwencjonowanie DNA, analizy genowe i genomowe. Mikroorganizmy o znaczeniu przemysłowym. Techniki sterowania metabolizmem komórkowym u różnych organizmów.Dodatkowo na studiach licencjackich: projektowanie i wykonywanie manipulacji na materiale genetycznym. Wykorzystywanie danych molekularnych w badaniach biologicznych i medycznych. Efekty kształcenia – umiejętności i kompetencje: rozumienia możliwości wykorzystania materiału biologicznego w biotechnologii – od pojedynczych cząsteczek, poprzez kompleksy cząsteczki, makrocząsteczki do organizmów jednokomórkowych i wielokomórkowych; stosowania podstawowych technik eksperymentalnych i laboratoryjnych biologii molekularnej.”\n\n\n=== Specjalizacje ===\nPomimo że biologia medyczna od kilku lat stanowi osobny kierunek nauczania na poziomie uniwersyteckim i doktoranckim, jak również specjalizację wielu jednostek naukowo badawczych, inaczej niż np. w przypadku fizyki medycznej, do chwili obecnej nie została formalnie usankcjonowania wpisem na listę dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia i/lub diagnostyce laboratoryjnej.\n\n\n=== Instytucje ===\nNaukowe, medyczne i formalno-prawne zagadnienia dotyczące biologii medycznej stanowią przedmiot zainteresowania wielu jednostek oraz instytucji w Polsce:\n\nPowołany decyzją PAN Instytut Biologii Medycznej PAN,\nKomitet Biotechnologii Medycznej Polskiej Akademii Nauk,\nWydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej] w Sosnowcu – uprawnienia nadawania tytułu doktora w dyscyplinie: biologia medyczna,\nKatedra Biochemii Klinicznej Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego,\nCentrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego,\nKatedra Biologii Medycznej Wydziału Nauk Medycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego,\nZakład Biologii Medycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego,\nKatedra Biologii Medycznej Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Bydgoszczy,\nSamodzielna Pracownia Biologii Medycznej Pomorskiej Akademii Medycznej,\nCentrum Egzaminów Medycznych (CEM) w Łodzi,\nPolska Federacja Biotechnologii,\nMinisterstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego,\nMinisterstwo Zdrowia,\n\n\n== Zobacz też ==\nFizyka medyczna,\nChemia medyczna,\nBiomedycyna,\nBiologia molekularna,\nMedycyna molekularna,\nDiagnostyka laboratoryjna,\nLaboratoryjna diagnostyka sądowa,\nNagroda Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nInstytut Biologii Medycznej Polskiej Akademii Nauk,\nStudia doktoranckie w zakresie biologii medycznej Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie,\nWydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej w Sosnowcu – uprawnienia nadawania tytułu dr w dyscyplinie biologia medyczna,\nKatedra Biologii Medycznej Collegium Medicum w Bydgoszczy,\nSamodzielna Pracownia Biologii Medycznej Pomorskiej Akademii Medycznej,\nBiblioteka biologii medycznej i molekularnej,\nBiologia medyczna w wykazie dyscyplin naukowych. kbn.icm.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-15)]. według klasyfikacji KBN – 2003 r.,\nPolska Federacja Biotechnologii,\nEuropean Federation of Biotechnology. efb-central.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-08)].,\nPrinciples of Medical Biology,\nMolecular Medicine and Gene Therapy,\nThe Department of Biomedicine. uib.no. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-23)]. – Master in Medical Biology,\nMedical Biology. studeren.uva.nl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-12-13)]. at the University of Amsterdam,\nInstitute of Medical Biology. imb.a-star.edu.sg. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-01)].,\nKształcenie specjalizacyjne. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-25)]. diagnostów laboratoryjnych -Tryb postępowania według CMKP,\nProgram specjalizacji. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-01)]. diagnostów laboratoryjnych,\nSpecjalizacja diagnostów. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-26)]. – wniosek o uznanie dotychczasowego doświadczenia zawodowego za równoważny specjalizacji,\nPowierzenie obowiązków specjalisty. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-25)]. w dziedzinach, w których dotychczasowe przepisy nie przewidywały uzyskania lub tytułu specjalisty,\nPowierzenie obowiązków specjalisty w dziedzinach, w których nie ma wystarczającej liczby specjalistów,\nPełnomocnicy uczelni medycznych ds organizacji specjalizacji diagnostów laboratoryjnych- według CMKP.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biomechatronika\n\nBiomechatronika – interdyscyplinarna dziedzina nauki, zajmująca się projektowaniem, produkowaniem i wykorzystywaniem rozwiązań mechatronicznych w biologii. Urządzenia biomechatroniczne mają szeroką gamę zastosowań – od wytwarzania protez kończyn, poprzez rozwiązania inżynieryjne związane ze zmysłem słuchu, wzroku, oddychaniem, układem krwionośnym czy układem nerwowym. Współczesna biomechatronika poszukuje rozwiązań pozwalających ludziom odzyskać lub poszerzyć możliwości kognitywne i fizyczne poprzez udoskonalanie systemów interfejsu mózg-maszyna i harmonizowanie systemów biologicznych z mechanicznymi czy elektronicznymi .\n\n\n== Zobacz też ==\nneuroprotetyka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nGraham M.G.M. Brooker Graham M.G.M., Introduction to Biomechatronics, Raleigh: SciTech Publishing, 2012, ISBN 978-1891121272 .\nDingguoD. Zhang DingguoD. i inni, Biomechatronics: Harmonizing Mechatronic Systems with Human Beings, „Frontiers in Neuroscience”, 12 (768), 2018, DOI: 10.3389/fnins.2018.00768 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biomedycyna\n\nBiomedycyna – dziedzina medycyny wykorzystująca osiągnięcia nauk biologicznych, biochemicznych, biofizycznych i biotechnologicznych, mająca zastosowanie m.in. w prewencji, diagnostyce i leczeniu chorób. Biomedycyna jako nauka zajmuje się nie tylko fizjologicznym i patologicznym kontekstem zdrowia i choroby człowieka ale również regulacją prawną zagadnień etycznych, ujętych np. w Konwencji o Prawach Człowieka i Biomedycynie (Europejskiej Konwencji Bioetycznej), jak również regulacjach prawnych dotyczących zapłodnienia in vitro i klonowania człowieka. W zakresie klinicznym i diagnostycznym, podstawę naukową i technologiczną biomedycyny definiują dziedziny z zakresu nauk o życiu (ang. life sciences), które znajdują zastosowanie w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej w tym: biologia medyczna, chemia medyczna i fizyka medyczna, a w szczególności działy takie jak:\n\nbiogerontologia\nmedycyna regeneracyjna\nbiologia molekularna\nbiochemia\nbiofizyka\nbiologia komórki\nbiologia rozwoju\nbiologia strukturalna\nbiotechnologia\nbioinformatyka\nbiologia systemowa\nnanobiotechnologia\ntkankowa bioinżynieria materiałowa\nlaboratoryjna biologia medyczna\nterapia genowa\ncytologia\nfizjologia człowieka\nembriologia\nfizjologia żywienia\nmikrobiologia\nwirusologia\nparazytologia\ntoksykologia\nimmunologia\ngenetyka klasyczna\ncytogenetyka\nekologia\newolucja\nbioetyka i inne\nBiomedycyna oparta na metodologii wymienionych dziedzin łączy w sobie zagadnienia biomedyczne, obejmujące wielkoskalowe zależności strukturalne i funkcjonalne między fizjologią, patologią, psychologią i etyką człowieka.\nStudia licencjackie i magisterskie z zakresu biomedycyny prowadzone są w Polsce przez Uniwersytet Medyczny w Lublinie.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Medycyna molekularna\n\nMedycyna molekularna – dziedzina medycyny wyłaniająca się z potrzeby rozwoju medycyny spersonalizowanej i oparta na metodologii biologii molekularnej, mającej zastosowanie w działach związanych z biologią medyczną takich jak: biotechnologia, biochemia, biofizyka, biologia komórki, bioinżynieria, biologia systemowa, bioinformatyka, nanotechnologia, terapia genowa. Rozwój nowej dziedziny został zapoczątkowany publikacją Linusa Pulinga z roku 1949, dotyczącą różnic między hemoglobiną osób zdrowych i hemoglobiną u chorych na anemię sierpowatą.\nMedycyna molekularna zajmuje się:\n\ndiagnostyką i ustalaniem etiologii i patogenezy (przyczyn) chorób na poziomie podstawowych cząsteczek i struktur komórkowych,\nustalaniem rokowania i przewidywaniem teraźniejszych, jak i przyszłych fizjologicznych i patologicznych konsekwencji określonych zmian molekularnych na poziomie genomu, transkryptomu, proteomu i metabolomu,\nterapią molekularną w tym terapią genową, zwłaszcza chorób nieuleczalnych i źle rokujących, takich jak nowotwory (w tym białaczki), rak piersi, rak płuc, czerniak skóry, zakażenia wirusowe (HIV, HCV, HBV, HPV), inne genetyczne choroby dziedziczne, tj. aberracje chromosomowe, dystrofia mięśniowa, fenyloketonuria, mukowiscydoza i wiele innych.\nMedycyna molekularna jako nowa nauka, bada możliwości zastosowania nowych technologii biomedycznych, stąd na postęp w leczeniu wielu nieuleczalnych chorób przyjdzie jeszcze poczekać wiele lat. Niemniej jednak skuteczne leczenie chorób o podłożu molekularnym w tym chorób genetycznych możliwe będzie przez zastosowanie technologii wykorzystujących metody biologii molekularnej w tym terapii genowej.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAndrzej Szczeklik: Medycyna molekularna. [dostęp 2012-10-18]. (pol.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Neurolingwistyka\n\nNeurolingwistyka  − nauka na pograniczu lingwistyki, psychologii i neurologii, badająca mechanizmy nerwowe w obrębie ludzkiego mózgu, które kontrolują aktywność językową, oraz zmiany kształtujące się w mowie przy lokalnych zaburzeniach w pracy mózgu. Neurolingwistyka próbuje na podstawie różnych zaburzeń (afazji, jąkania, dyzartrii) skonstruować model relacji między mową a aspektami funkcjonowania mózgu.\nZe względu na swój multidyscyplinarny charakter neurolingwistyka czerpie metodologię i teorię z wielu innych dziedzin nauki takich jak: neurobiologia (neuronauka), językoznawstwo, kognitywistyka, neuropsychologia czy informatyka. Duża część analiz neurolingwistycznych bazuje na psycholingwistyce i językoznawstwie ogólnym, skupiając się na badaniu mechanizmów umożliwiających mózgowi przeprowadzanie procesów, które zdaniem psycholingwistów i językoznawców ogólnych są niezbędne do tworzenia i rozumienia wypowiedzi. Neurolingwiści badają fizjologiczne mechanizmy, za pomocą których mózg przetwarza informacje związane z językiem, a także teorie językoznawcze i psycholingwistyczne, wykorzystując afazjologię, neuroobrazowanie, elektrofizjologię, a także symulacje komputerowe.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nJolanta Mazurkiewicz-Sokołowska: Lingwistyka mentalna w zarysie. Kraków: Universitas, 2011. ISBN 97883-242-1212-5.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pokolenie\n\nPokolenie (generacja – łac. generatio „rodzenie, tworzenie”) – termin posiadający kilka konotacji związanych z urodzeniem, tworzeniem i prokreacją.\n\n\n== Biologia ==\nW biologii pokolenie to wszyscy potomkowie pary rodzicielskiej lub większej grupy osobników, którzy w jednakowym stopniu wywodzą się od nich.\n\n\n== Genetyka ==\nW genetyce pokolenie rodzicielskie oznacza się umownie literą P (z łaciny pater = ojciec, parentes = rodzice), pokolenie potomne oznaczane jest symbolem F (z łaciny filia = córka, filius = syn).\n\n\n== Genealogia ==\nW genealogii pokoleniem nazywa się krewnych pochodzących w tym samym stopniu od wspólnego przodka (jedno pokolenie obejmuje wszystkich kuzynów), a szerzej także grupę osób (spokrewnionych, zamieszkujących jeden teren lub innych) wchodzącą w wiek dorosły (rozrodczy) w podobnym okresie, np. pokolenie naszych rodziców, nasze pokolenie, pokolenie naszych dzieci itp. Stąd też wywodzi się określenie przechodzić z pokolenia na pokolenie (dotyczy np. obyczajów i zwyczajów prawnych). Kolejne pokolenie średnio rodzi się co 30 lat.\n\n\n== Socjologia ==\nW socjologii pokolenie definiowane jest na pięć sposobów. Są to:\n\nogniwo w ciągu genealogicznym – generacja jest określona przez biologiczną zależność między rodzicami a dziećmi i miejsce w schemacie pokrewieństwa, który wywodzi się od wspólnych przodków\nogniwo w ciągu kulturowym – pokolenie wyróżnia podział ról społecznych analogiczny do relacji rodzice-dzieci, np. nauczyciel-uczeń\nzbiór osób w zbliżonym wieku, określony w przedziale trzeciej części stulecia – w tym ujęciu przyjmuje się, że ojciec jest przeciętnie o trzydzieści trzy lata starszy od dzieci\nzbiór osób znajdujących się w poszczególnych fazach życia (okresach rozwojowych), np. dzieci, młodzi, dorośli, starzy; takie ujęcie jest ahistoryczne i pozwala na porównywanie analogicznych grup wieku w różnych społeczeństwach i epokach\nwspólnota postaw i hierarchii wartości – cechy te przypisuje się wspólnym przeżyciom, doświadczeniom; to ujęcie jest historyczne i związane z określonymi datami procesu dziejowego – wówczas przykładowo wskazuje się na następujące pokolenia (uwaga: nie jest to typologia naukowa): generacja X, generacja Y, pokolenie Z lub pokolenie Jana Pawła II. Koncepcją próbującą uporządkować opis pokoleń w euro-atlantyckim kręgu kulturowym jest teoria pokoleń Straussa-Howe'a.\nPierwsze ujęcie służy opisowi pokolenia w strukturze życia rodzinnego, drugie w kręgu kulturowym, a pozostałe odnoszą się do społeczeństwa jako całości. \nW naukach społecznych funkcjonują także definicje z perspektywy: antropologii, polityki społecznej oraz demografii i ekonomii. W antropologii pokolenie dotyczy więzi i ról rodzinnych jednostek oraz pokrewieństwa i posiadania wspólnego przodka (np. ojciec, babka, pradziadek). W polityce społecznej pojęcie pokolenia odnosi się do aktywności zawodowej i uprawnień socjalnych przypisanych jednostkom w danych grupach wieku (np. wiek obowiązkowego pobierania nauki) oraz grup docelowych polityk wyodrębnionych poprzez podobieństwo faz cyklu życia (np. młodość, dorosłość, starość). Natomiast w demografii i ekonomii pokolenie jest definiowane jako grupa osób w zbliżonym wieku, urodzonych w podobnym okresie.\nWedług Piotra Szukalskiego z koncepcją pokolenia wiążą się m.in. następujące zagadnienia: relacje międzypokoleniowe (w tym tzw. „konflikt pokoleń”), kontrakt międzypokoleniowy, solidarność międzypokoleniowa, sprawiedliwość międzypokoleniowa, umowa społeczna, dobra publiczne, cykl życia, srebrna gospodarka, dyskryminacja ze względu na wiek, rachunkowość generacyjna, system podatkowy, bezpośrednie wydatki publiczne, polityka mieszkaniowa, polityka rodzinna.\n\n\n== Na rynku pracy ==\nPokolenia budzą także duże zainteresowanie w kontekście rynku pracy. Różnice między pokoleniami X, Y, Z czy baby boomers w zakresie postaw wobec pracy zawodowej mają w ogromnym stopniu wpływać na to jak ludzie postrzegają swoją pracę i jak pracują oraz mają tworzyć wyzwanie dla osób zarządzających współczesnym organizacjami. Jednak silnie obecna w potocznych przekonaniach i anegdotycznych dowodach, wiara w znaczące różnice pomiędzy pracownikami z różnych pokoleń nie znalazła dotychczas potwierdzenia w badaniach naukowych a same pokolenia X, Y, Z uznawane są coraz częściej za stereotypy, których używanie jest nie tylko krzywdzące dla pracowników, ale może nawet prowadzić do generowania niepotrzebnych kosztów biznesowych np. na poszukiwania metod zarządzania wyimaginowanymi pokoleniami. Odwoływanie się do przynależności do pokoleń X, Y, Z (i innych), by wyjaśniać zachowania pracowników, zostało przez badaczy różnic międzypokoleniowych Rauvole, Rudolpha i Zachera, określone angielską nazwą generationalism, który jest definiowany jako forma ageismu – przekonania wynikającego ze stereotypów na temat wieku, które zakłada, iż wszyscy członkowie danego pokolenia mają podobne cechy właściwe dla tego pokolenia z jednoczesnym ignorowaniem różnic indywidualnych pomiędzy ludźmi.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zakład Biologii Antarktyki Polskiej Akademii Nauk\n\nZakład Biologii Antarktyki Polskiej Akademii Nauk (Polska Akademia Nauk Zakład Biologii Antarktyki) – samodzielna jednostka naukowa Polskiej Akademii Nauk istniejąca w latach 1992–2011, zajmująca się badaniami obszaru Antarktyki i koordynująca program naukowy polskich badań antarktycznych oraz prowadząca Polską Stację Antarktyczną im. Henryka Arctowskiego. Siedziba zakładu znajdowała się w Warszawie przy ul. Ustrzyckiej 10/12.\nZakład został powołany w 1992 r. i podlegał Wydziałowi II Nauk Biologicznych i Rolniczych.  Dyrektorami byli prof. Stanisław Rakusa-Suszczewski i prof. Andrzej Tatur. Ze względu na zbyt duże obciążenia finansowe związane z prowadzeniem stacji antarktycznej, od 1 stycznia 2012 r. Zakład Biologii Antarktyki PAN został włączony w całości do struktur Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN, w którym funkcjonuje pod nazwą Zakład Biologii Antarktyki i nadal prowadzi Polską Stację Antarktyczną. \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biologia\n\nBiologia (z gr. βίος, bios – życie; λόγος, logos – słowo, nauka) – nauka przyrodnicza badająca życie. Część jej obszarów należy do nauk ścisłych.\nWiedza o organizmach była gromadzona już w prehistorii, jednak wyodrębnienie się biologii jako samodzielnej nauki przyszło w XIX wieku. Wtedy też rozwinęła się myśl ewolucyjna; o ile hipotezy pokrewieństwa gatunków istniały już wcześniej, to właśnie w tym stuleciu pojawiły się pierwsze modele wyjaśniające zmienność biosfery. Lamarkizm poprawnie powiązał ten proces z przystosowaniem (adaptacją) organizmów do środowiska, jednak błędnie opisał mechanizm przemian, postulując dziedziczenie cech nabytych. Dopiero darwinizm podał główną przyczynę różnic międzypokoleniowych – dobór naturalny. XIX stulecie to też początki genetyki w pracach Gregora Mendla oraz obalenie samorództwa. Wiek XX przyniósł rewolucję przez rozwój biologii molekularnej – udało się ustalić budowę i funkcje kluczowych makromolekuł charakterystycznych dla organizmów żywych jak białka i kwasy nukleinowe; postępy badań w tej skali przyczyniły się do upadku witalizmu. W XXI wieku biologia bada życie na wszystkich poziomach organizacji, docieka jego pochodzenia i występowania poza Ziemią.\nZ biegiem lat biologia zaczęła korzystać z osiągnięć kolejnych nauk, uważanych za bardziej podstawowe jak nauki o Ziemi, chemia, fizyka, nauki o Kosmosie, matematyka czy różne nauki techniczne jak informatyka. Wiąże się to z powstawaniem dziedzin interdyscyplinarnych jak biogeografia, biochemia, biofizyka, astrobiologia, biomatematyka czy bioinformatyka. Z drugiej strony biologia jest fundamentem nauk „wyższego poziomu” jak psychologia, medycyna czy biotechnologia z agronomią. Osiągnięcia biologii wywarły też wpływ na inne obszary kultury jak sztuka czy doktryny filozoficzno-religijne, np. przez zakwestionowanie różnych mitologii. Między innymi z tego powodu rozwój i rozpowszechnianie wiedzy biologicznej próbowano tłumić oraz cenzurować:\n\nniektóre religie odrzucały, a w latach 20. XXI wieku czasem dalej odrzucają ewolucjonizm, zwłaszcza jego darwinowską postać oraz ewolucyjną antropogenezę, promując pseudonauki jak kreacjonizm biologiczny;\nideologia marksistowska przez pewien czas popierała łysenkizm przeczący odkryciom genetyki oraz mechanizmom darwinowskim;\ndegradacja biosfery przez globalne ocieplenie bywa kwestionowana lub deprecjonowana przez pewne formy negacjonizmu klimatycznego.\nZa rozwój biologii przyznawane są nagrody: przedstawiciele tej dziedziny otrzymują czasem Medale Copleya, Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny i Nagrody Shawa, a oprócz tego powstały laury specjalnie dla biologów jak odpowiednia dziedzina Nagrody Crafoorda. Polskich badaczy życia wyróżnia między innymi jedna z kategorii Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Od 1919 roku prace różnych towarzystw naukowych w tej dziedzinie koordynuje Międzynarodowa Unia Nauk Biologicznych (ang. IUBS).\n\n\n== Historia ==\n\nNauki biologiczne sięgają tradycją co najmniej do starożytnej medycyny i historii naturalnej aż po Galena, Arystotelesa czy Hipokratesa. Od epoki renesansu historia nowożytna rewolucjonizuje myśl biologiczną przez wznowienie zainteresowania empiryzmem i odkryciem wielu nowych gatunków. Znaczącą rolę odegrali wówczas Wesaliusz i Harvey, którzy stosowali eksperyment i obserwację w badaniu anatomii i fizjologii. Z kolei Linneusz i Buffon rozpoczęli klasyfikację gatunków, jak również badanie powstawania i zachowania organizmów. Wynalezienie mikroskopu umożliwiło badanie mikroorganizmów i położyło podwaliny pod teorię komórki.\nW czasie XVIII i XIX w. nauki biologiczne, takie jak botanika czy zoologia stają się uznanymi dyscyplinami naukowymi. Antoine Lavoisier i inni naukowcy zaczęli łączyć świat ożywiony i nieożywiony przez odkrycia z zakresu fizyki i chemii. Naturaliści i podróżnicy jak Alexander von Humboldt badali interakcje między organizmami a ich otoczeniem oraz na ile położenie geograficzne wpływa na te zależności, dając tym samym początek biogeografii, ekologii i etologii. Naturaliści zaczęli odrzucać esencjalizm i rozważać znaczenie wymierania i zmienności gatunków. Prace te, jak i wyniki badań embriologii i paleontologii, zsyntetyzował Karol Darwin w swojej teorii ewolucji w wyniku selekcji naturalnej.\nW XIX w. pojawiła się koncepcja biologii jako spójnej i odrębnej dziedziny nauki. Termin został zaproponowany w 1802 roku niezależnie przez Gottfrieda Reinholda Treviranusa i Jean-Baptiste'a Lamarcka.\nOgłoszenie na początku XX wieku wyników badań Mendla doprowadziło do gwałtownego rozwoju genetyki. Pojawiły się nowe dyscypliny, szczególnie po zaproponowaniu przez Watsona i Cricka struktury DNA. Biologia była wówczas dzielona na obszary zajmujące się zagadnieniami na poziomie organizmu lub grupy organizmów oraz na te badające poziom komórkowy i molekularny. Pod koniec XX w. granice te znacznie się zatarły, ze względu na pojawienie się np. genomiki czy proteomiki i wykorzystywanie przez różne nauki biologiczne np. technik molekularnych przy równoczesnym badaniu relacji między genami a środowiskiem.\n\n\n== Zakres i podział ==\nNauka ta opisuje pochodzenie życia, rozwój (zarówno filogenetyczny jak i ontogenetyczny), budowę i czynności organizmów oraz funkcjonowanie organizmów w środowisku.\nBiologia obejmuje szeroki wachlarz zagadnień badawczych, które są często postrzegane jako odrębne dyscypliny naukowe: bywa opisywana jako tort, który można dzielić na pionowe sektory „taksonomiczne” (na najwyższym poziomie wyróżnia się zoologię, botanikę i mikrobiologię) i poziome warstwy dziedzin (fizjologia, cytologia, ekologia). Wspólnie odwołują się one do fenomenu życia na tle różnych aspektów badawczych, od biofizyki do ekologii. Wszystkie założenia w biologii są oparte na tych samych prawach co inne gałęzie wiedzy przyrodniczej, takich jak zasady termodynamiki i prawo zachowania masy.\n\nNa poziomie organizmu, biologia częściowo wyjaśniła fenomeny takie jak narodziny, wzrost, starzenie się, śmierć i rozkład organizmów żywych, podobieństwa między potomkami a ich rodzicami (dziedziczenie), czy też rozkwit roślin, które intrygowały ludzkość przez całą jej historię. Inne fenomeny, takie jak laktacja, metamorfoza, lęg, zdrowienie i tropizm również znajdują się w sferze zainteresowania biologii. W większej skali czasu i przestrzeni biolodzy badają udomowianie zwierząt i roślin, wielką różnorodność organizmów żywych (bioróżnorodność), zmiany w organizmach jakie zachodzą na przestrzeni wielu pokoleń (ewolucja), ich wymieranie, specjalizację, zachowania społeczne u zwierząt itd.\nPodczas gdy botanika zajmuje się badaniem roślin, zoologia jest gałęzią wiedzy zajmującą się badaniem zwierząt, zaś antropologia jest działem biologii badającym istoty ludzkie. Natomiast na poziomie molekularnym, życie jest poznawane przez dyscypliny takie jak biologia molekularna, biochemia i genetyka molekularna. Na bardziej podstawowym poziomie jest biofizyka, która zajmuje się przepływem energii w układach biologicznych. Badania na poziomie komórkowym leżą w sferze zainteresowań biologii komórki. Skalę wielokomórkową bada fizjologia, anatomia i histologia. Embriologia bada życie na etapie jego rozwoju zarodkowego, zaś powstawanie i rozwój poszczególnych organizmów od zapłodnionego jaja do śmierci bada ontogeneza. Przesuwając się w górę naszej skali, na poziom wielu organizmów, genetyka rozważa jak działa dziedziczenie cech między rodzicami a potomstwem. Etologia rozpatruje szeroko pojęte zachowania organizmów w ich naturalnym środowisku. Genetyka populacyjna ogarnia badaniami całe populacje, zaś systematyka rozważa rodowód organizmów na tle innych gatunków. Niezależne populacje i ich siedliska są badane przez ekologię i biologię ewolucyjną. Sozologia zajmuje się ochroną gatunków czy ekosystemów. Nowym, teoretycznym polem badań jest astrobiologia (nazywana też ksenobiologią albo egzobiologią), która bada możliwości występowania życia pozaziemskiego.\n\n\n== Główne założenia ==\nBiologia zazwyczaj nie opisuje systemów w kategoriach obiektów podlegających niezmiennym prawom fizycznym opisywanym przez matematykę. Układy biologiczne posiadają statystycznie przewidywalne tendencje do zachowywania się w określony sposób, lecz owe tendencje nie są zazwyczaj tak konkretne jak te opisywane przez fizykę czy chemię. Przedmiot badań biologii nadal podlega jednak tym samym prawom co nieożywiona część wszechświata.\nNauki biologiczne są charakteryzowane i ujednolicane przez podstawowe pojęcia takie jak uniwersalność, ewolucja, różnorodność, ciągłość, genetyka, homeostaza, wzajemne oddziaływanie.\n\n\n=== Uniwersalność: Biochemia, komórki i kod genetyczny ===\n\nUderzającym przykładem biologicznej uniwersalności jest biochemia, oparta na związkach węgla, oraz zdolność układów biologicznych do przekazywania swych właściwości drogą dziedziczenia poprzez materiał genetyczny. Bazujący na DNA i RNA kod genetyczny jest uniwersalny (z drobnymi różnicami) dla wszystkich istot żywych.\nKolejną wspólną regułą jest to, że organizmy (czyli wszystkie formy życia na Ziemi poza wirusami) są zbudowane z komórek, jak również fakt, że wszystkie organizmy posiadają podobne procesy rozwojowe.\n\n\n=== Ewolucja ===\n\nJednym z głównych założeń biologii jest to, że wszystkie formy życia mają wspólne pochodzenie oraz zmieniały się i rozwijały w procesie ewolucji, co spowodowało owo uderzające podobieństwo jednostek i procesów opisanych w poprzedniej sekcji. Karol Darwin opisał ewolucję jako teorię potwierdzoną przez sformułowanie jej siły napędowej – selekcji naturalnej (Alfred Russel Wallace jest uznawany za współodkrywcę tej teorii). Dryf genetyczny został nią objęty jako dodatkowy mechanizm rozwoju ewolucyjnego we współczesnej syntezie tej teorii.\nHistoria ewolucyjna gatunków, która opisuje charakterystykę różnych gatunków, ich pochodzenie razem z ich genealogicznymi powiązaniami z innymi gatunkami, nazywana jest ich filogenezą.\nInformacje o filogenezie można pozyskiwać w zróżnicowany sposób. Są to m.in. porównywanie sekwencji DNA prowadzone przez biologów molekularnych i genomików oraz porównywanie skamielin lub innych zachowanych śladów dawnych organizmów żywych prowadzone przez paleontologów. Biologowie potrafią organizować i analizować powiązania ewolucyjne między organizmami za pomocą różnych metod, takich jak filogeneza, fenetyka i kladystyka.\n\n\n=== Różnorodność ===\n Klasyfikacja drzew filogenetycznych (drzew życia) organizmów leży w zakresie następujących dziedzin: systematyki i taksonomii.\nTaksonomia umieszcza organizmy w grupach nazywanych taksonami, podczas gdy systematyka filogenetyczna szuka pokrewieństwa między nimi. Ta technika klasyfikacji rozwinęła się dzięki odkryciom kladystyki i genetyki, które teraz skupiają się nie na podobieństwie fizycznym i podobnej charakterystyce lecz na filogenezie.\nTradycyjnie organizmy żywe zostały umieszczone w pięciu królestwach:\n\nProkarionty (Prokaryota) -- Protisty (Protista) -- Grzyby (Fungi) -- Rośliny (Plantae) -- Zwierzęta (Animalia).\nObecnie wielu naukowców uważa system pięciu królestw za przestarzały. Współczesne, alternatywne systemy klasyfikacji dzielą organizmy na trzy królestwa:\n\nArcheowce (Archaebacteria) -- Bakterie (Eubacteria) -- Jądrowce (Eukaryota).\nKażde królestwo rozdziela się na mniejsze jednostki, dopóki nie zostanie oddzielnie sklasyfikowany pojedynczy gatunek, według następującego porządku: królestwo, typ, gromada, rząd, rodzina, rodzaj, gatunek. Nazwa systematyczna organizmu składa się z nazwy rodzajowej i nazwy gatunkowej (tzw. epitetu gatunkowego). Na przykład człowiek jest określany nazwą Homo sapiens. Homo jest nazwą rodzajową, zaś sapiens – nazwą gatunkową. Pisząc nazwę systematyczną organizmu należy pisać nazwę rodzajową wielką literą a nazwę gatunkową – małą. Całość jest zazwyczaj pisana kursywą.\nOprócz organizmów, wyróżniamy również grupę wewnątrzkomórkowych pasożytów, które są rozwojowo „mniej ożywione” w rozumieniu aktywności metabolicznej:\n\nWirusy -- Wiroidy -- Priony.\n\n\n=== Ciągłość życia ===\nAż do XIX wieku powszechnie wierzono, że formy życia mogą pojawiać się w pewnych warunkach spontanicznie (teoria samorództwa). Ta teoria została zakwestionowana i uznana za błędną przez Williama Harveya, który ukuł regułę: wszelkie życie pochodzi z jaja (z łacińskiego Omne vivum ex ovo), co jest jedną z fundamentalnych zasad współczesnej biologii. Zasada ta oznacza, że istnieje nieprzerwana ciągłość życia od czasu jego powstania do chwili obecnej.\nGrupa organizmów posiada wspólne pochodzenie jeśli posiada wspólnego przodka. Wszystkie organizmy na Ziemi pochodzą od wspólnego przodka (albo z pradawnej puli genowej). Uznaje się, że ów pierwszy, uniwersalny wspólny przodek wszystkich organizmów pojawił się około 3,5 miliarda lat temu. Biologowie generalnie odnoszą się do uniwersalności kodu genetycznego jako definitywnego dowodu potwierdzającego wspólne pochodzenie wszystkich bakterii, archeowców i jądrowców (zobacz: pochodzenie życia).\n\n\n=== Genetyka ===\n\nWszelkie dziedziczne cechy organizmów, od ich budowy i cech fizjologicznych, po zwierzęce instynkty, czy ludzkie talenty i skłonności, są wynikiem występowania w komórkach odpowiednich białek, zakodowanych w genach. Geny, będące podstawową jednostką dziedziczenia, przenoszą te cechy do następnego pokolenia. Fizjologiczne przystosowanie organizmu do środowiska nie może zostać zakodowane w ich genach i odziedziczone przez potomstwo (zobacz: lamarkizm).\n\n\n=== Homeostaza ===\n\nHomeostaza jest zdolnością otwartych systemów (mogących wymieniać materię i energię z otoczeniem) do utrzymywania stabilnego stanu w rozumieniu równowagi dynamicznej. Regulacja ta odbywa się za pomocą sprzężonych ze sobą mechanizmów. Wszystkie organizmy żywe, czy to jednokomórkowe czy też wielokomórkowe wykazują homeostazę. Na poziomie komórkowym homeostaza objawia się poprzez utrzymywanie stałej wewnętrznej kwasowości (pH); na poziomie organizmów przykładem homeostazy jest utrzymywanie stałej temperatury ciała przez zwierzęta stałocieplne; na poziomie ekosystemów – kiedy rośnie stężenie dwutlenku węgla, rośliny są w stanie rosnąć zdrowsze i usuwać nadmiar gazu z atmosfery. Tkanki i organy również są w stanie utrzymywać homeostazę.\n\n\n=== Interakcja ===\nKażda żywa istota posiada wzajemne zależności z innymi organizmami i ich naturalnym środowiskiem. Jednym z powodów dlaczego systemy biologiczne mogą być trudne do zbadania jest mnogość różnych zależności między organizmami a ich środowiskiem nawet w najmniejszej skali. Mikroskopijna bakteria odpowiadająca za stężenie cukrów w danym środowisku, jest tak samo odpowiedzialna wobec swojego środowiska jak lew, kiedy wybiera się na polowanie szukając ofiary na afrykańskiej sawannie. Zachowania między gatunkami mogą być kooperacyjne, agresywne, pasożytnicze lub symbiotyczne.\nZagadnienie zaczyna być bardziej skomplikowane kiedy dwa lub więcej gatunków oddziałuje z ekosystemem. Tego typu badania są polem zainteresowań ekologii.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nKategoria Biologia w katalogu DMOZ\npl.sci.biologia – polska grupa dyskusyjna poświęcona biologii", "source": "wikipedia"}
{"text": "Homeorheza\n\nHomeorheza (sgr. homoíos – podobny, równy; rhúsis – płynący) – tendencja układu do powrotu do określonej, zmieniającej się w czasie, trajektorii, w przeciwieństwie do tendencji układu do powrotu do określonego stanu, która jest określana jako homeostaza.\nTermin ten został wprowadzony do biologii przez C.H. Waddingtona w jego książce \"Strategy of the Genes\" (1957), w której opisał tendencję rozwijających się lub zmieniających się organizmów do kontynuowania rozwoju lub adaptacji do swojego środowiska i zmiany w kierunku danej trajektorii.\n\n\n== Zobacz też ==\nhomeostaza", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk\n\nInstytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk (do 31 grudnia 2010 Zakład Badania Ssaków Polskiej Akademii Nauk) – samodzielna jednostka naukowo-badawcza Polskiej Akademii Nauk.\n\n\n== Charakterystyka ==\nOd 1952 prowadzi badania z zakresu morfologii, taksonomii, systematyki, ewolucji, genetyki populacji, etologii i ekologii ssaków. W latach 1952–2023 pracownicy instytutu opublikowali ponad 3100 publikacji, w tym 410 książek i rozdziałów, ponad 1400 prac naukowych i 800 artykułów popularnonaukowych. Lista czasopism, na łamach których ukazywały się te prace obejmuje ponad 60 tytułów i zawiera najlepsze na świecie periodyki zajmujące się biologią, zoologią, ekologią i ochroną przyrody.\nOd 2003 roku Zakład posiada status Centrum Doskonałości Unii Europejskiej. Z dniem 1 stycznia 2011, zgodnie z decyzją Nr 44 Prezesa Polskiej Akademii Nauk z dnia 30 grudnia 2010 r. oraz uchwałą Prezydium PAN nr 4/2011 z dnia 18 stycznia 2011 r., dotychczasowy Zakład Badania Ssaków PAN został przekształcony w Instytut Biologii Ssaków PAN; dzięki tej zmianie ZBS uzyskał większą samodzielność organizacyjną i prawną oraz uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora.\nW obrębie Instytutu funkcjonują 4 zakłady: Zakład Genetyki i Ewolucji, Zakład Biogeografii, Zakład Ekologii Behawioralnej i Ekofizjologii oraz Zakład Ekologii Populacji.\nInstytut Biologii Ssaków PAN we współpracy z wydawnictwem Springer wydaje międzynarodowe czasopismo naukowe w języku angielskim „Mammal Research” poświęcone wszystkim aspektom biologii ssaków. Współczynnik cytowań „Mammal Research” systematycznie rośnie i w 2022 r. wynosił 1,8.\nFunkcję dyrektora Instytutu pełni dr hab. Michał Żmihorski, prof. IBS PAN.\n\n\n== Pracownicy ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona Instytutu Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kobieta\n\nKobieta – dorosła przedstawicielka gatunku Homo sapiens o płci żeńskiej. Przed osiągnięciem dorosłości człowiek płci żeńskiej określany jest jako dziewczyna. Słowo „kobieta” może być używane w języku polskim na określenie ludzi płci żeńskiej bez względu na wiek (na przykład we wniosku o wydanie dowodu osobistego DO/W/1).\nNormalnie kariotyp komórki somatycznej kobiety ma dwa chromosomy X. Z reguły kobiety są zdolne do ciąży i rodzenia dzieci od okresu dojrzewania do menopauzy. Układ rozrodczy kobiety składa się z jajników, jajowodów, macicy, pochwy i sromu. W pełni dojrzała kobieta ma na ogół szerszą miednicę, szersze biodra i większe piersi niż dorosły mężczyzna. Kobiety mają znacznie mniej włosów na twarzy i innych częściach ciała, mają wyższy skład tkanki tłuszczowej, a także są średnio niższe i mniej umięśnione niż mężczyźni.\n\n\n== Etymologia ==\nSłowo kobieta pojawiło się w XVI wieku. Etymolodzy proponują co najmniej 20 różnych wyjaśnień jego pochodzenia. Aleksander Brückner wywodzi je od słowa kob, czyli chlew, koryto. Językoznawca Franciszek Sławski oraz filolog Krystyna Długosz-Kurczabowa wywodzili słowo kobieta od prasłowiańskiego *kobь „wróżba z lotu ptaków” i *vĕta „wróżka”. Natomiast Wielki słownik języka polskiego Polskiej Akademii Nauk wskazuje, że wyraz kobieta był pierwotnie ekspresywizmem i nie posiada pewnej etymologii.\nW pierwotnym znaczeniu mogła znaczyć tę, która służy przy korycie, zajmuje się chlewem. Wyraz miał mieć pejoratywne znaczenie i uchodzić za obelgę. Możliwe, że w neutralnym znaczeniu słowa zaczęto używać pod koniec XVIII wieku.\n\n\n== Biologia kobiet ==\n\n\n=== Genetyka i zaburzenia genetyczne kobiet ===\nNajczęściej kobiety mają dwa chromosomy X, a mężczyźni jeden chromosom X i jeden Y. Około jedna na tysiąc kobiet rodzi się z trzema chromosomami X, co określa się jako trisomia chromosomu X. W rzadkich przypadkach na skutek translokacji lub rekombinacji w obrębie chromosomów X i Y, skutkującej chromosomem X niosącym kopię genu SRY u osób z dwoma chromosamami X, wykształcają się typowo męskie drugorzędowe cechy płciowe takie jak nasieniowody, penis i jądra, które są jednak często małe.\n\n\n=== Cechy gospodarki hormonalnej, menstruacja i menopauza ===\n\nDojrzewanie płciowe u kobiet prowadzi do powstania zmian w organizmie, które umożliwiają rozmnażanie płciowe za sprawą zapłodnienia. W odpowiedzi na sygnały chemiczne z przysadki mózgowej jajniki wydzielają hormony, które stymulują proces dojrzewania ciała, w tym zwiększenie wzrostu i masy ciała, wzrost owłosienia, rozwój piersi i menarche (pojawienie się pierwszej miesiączki).\nWiększość dziewcząt dostaje pierwszej miesiączki w wieku 12–13 lat – są wtedy zdolne do zajścia w ciążę i rodzenia dzieci. Ciąża wymaga zazwyczaj wewnętrznego zapłodnienia jaja za pomocą plemnika, poprzez stosunek płciowy lub sztuczne zapłodnienie. Jednak dzięki zapłodnieniu in vitro do zapłodnienia może dojść poza organizmem człowieka.\nCykl miesiączkowy trwa przeciętnie 28 dni i składa się z czterech faz: fazy folikularnej, owulacji, fazy lutealnej i menstruacji. W trakcie trwania cyklu występują naturalne wahania hormonów takich jak estradiol, progesteron, folikulotropina i lutropina.\nZazwyczaj w wieku 49–52 lat kobieta przechodzi menopauzę, czyli czas, kiedy miesiączki ustają całkowicie, a one same nie są już w stanie spłodzić dziecka. W przeciwieństwie do większości innych ssaków życie człowieka trwa zwykle jeszcze wiele lat po menopauzie. Wiele kobiet zostaje babciami i ma swój wkład w opiekę nad wnukami i innymi członkami rodziny. Wielu biologów uważa, że wydłużona długość życia człowieka jest ewolucyjnie napędzana przez dobór krewniaczy, jednak inne teorie również zostały zaproponowane.\n\n\n=== Cechy morfologiczne i fizjologiczne ===\n\nZ punktu widzenia biologii żeńskie narządy płciowe biorą udział w rozmnażaniu, natomiast drugorzędne cechy płciowe związane są z karmieniem piersią dzieci i pozyskiwaniem partnera. Ludzi zalicza się do ssaków łożyskowych, co oznacza, że matka nosi płód w macicy, a łożysko ułatwia wymianę składników odżywczych i odpadów między matką a płodem.\nJajniki, oprócz swojej funkcji regulacyjnej, jaką jest produkcja hormonów, wytwarzają gamety żeńskie zwane komórkami jajowymi, które mogą być następnie zapłodnione przez gamety męskie (plemniki). Macica jest narządem, którego funkcją jest ochrona i odżywianie rozwijającego się płodu. Pochwa wykorzystywana jest do kopulacji i rodzenia dzieci. Srom, czyli zewnętrzne żeńskie narządy płciowe, składa się z ujścia pochwy, warg sromowych, łechtaczki i cewki moczowej. Przypuszcza się, że gruczoły mlekowe wyewoluowały z gruczołów zbliżonych do apokrynowych, w celu produkcji mleka, czyli odżywczej wydzieliny, która jest najbardziej charakterystyczną cechą ssaków, obok żyworodności. U dojrzałych kobiet piersi są na ogół większe niż u większości innych ssaków; uważa się, że to uwydatnienie piersi, które nie jest konieczne do produkcji mleka, jest przynajmniej częściowo wynikiem doboru naturalnego.\nEstrogeny, czyli nadrzędne żeńskie hormony płciowe, mają znaczący wpływ na kształtowanie się kobiecej sylwetki. Produkowane są zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet, ale ich poziom jest znacznie wyższy u kobiet, zwłaszcza w wieku rozrodczym. Estrogeny, oprócz innych funkcji, sprzyjają rozwojowi żeńskich drugorzędowych cech płciowych, takich jak piersi i biodra. W wyniku działania estrogenów, w okresie dojrzewania, u dziewcząt rozwijają się piersi i poszerzają się biodra. Działając przeciwko estrogenom, obecność testosteronu u dojrzewającej kobiety hamuje rozwój piersi oraz sprzyja rozwojowi mięśni i włosów na twarzy.\n\n\n=== Różnice w budowie anatomicznej między kobietą a mężczyzną ===\n\nŚrednia wzrostu i ciężaru kobiet jest mniejsza niż u mężczyzn.\nWielkość mózgów kobiet oraz ich współczynnik encefalizacji są relatywnie mniejsze niż u mężczyzn, co było podstawą hipotez, że średni iloraz inteligencji kobiet jest mniejszy niż mężczyzn. Badania wskazują jednak za niezasadne odnoszenie się do różnic we współczynniku encefalizacji, gdyż różnice w średniej masie ciała kobiet i mężczyzn oraz znaczne różnice w średniej zawartości tkanki tłuszczowej (25–31% dla kobiet i 18–25% u mężczyzn) uniemożliwiają jego prawidłowe oszacowanie, a iloraz inteligencji zależy od wielu innych czynników (np. środowiskowych) niż tylko samej wielkości mózgu.\nKobiety mają delikatniejsze, mniej intensywne owłosienie ciała.\nMiednica kobiety jest proporcjonalnie szersza niż miednica mężczyzny, co umożliwia ciążę i poród.\nU kobiet wskaźnik 2D:4D jest zazwyczaj wyższy niż u mężczyzn.\n\n\n== Transkobiety ==\nTranskobiety mają przypisaną płeć męską przy urodzeniu, która nie jest zgodna z ich tożsamością płciową.\n\n\n== Zdrowie kobiet ==\nIstnieją choroby, które dotykają głównie kobiety, takie jak toczeń i inne choroby autoimmunologiczne oraz choroby związane z płcią, które występują znacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn, u których mogą występować różne objawy, a także mogą oni różnie reagować na leczenie jak np. rak sutka. Dziedzina medycyny zajmująca się budową, czynnościami i schorzeniami narządu rodnego kobiety to ginekologia.\n\n\n=== Umieralność matek ===\n\nŚmiertelność matek jest definiowana przez WHO jako „roczna liczba zgonów kobiet z jakiejkolwiek przyczyny związanej z ciążą lub pogłębionej przez ciążę (z wyłączeniem przyczyn przypadkowych lub incydentalnych) podczas ciąży i porodu lub w ciągu 42 dni od zakończenia ciąży, niezależnie od czasu trwania i umiejscowienia ciąży”. Każdego roku ponad 500 000 kobiet umiera z powodu powikłań związanych z ciążą i porodem, głównie w tzw. krajach rozwijających się. W 2008 roku Światowa Organizacja Zdrowia wezwała do podnoszenia kwalifikacji położnych w celu poprawy usług zdrowotnych dla matek i noworodków. Aby wspierać poprawę umiejętności położnych, WHO ustanowiła program szkoleniowy dla położnych – Action for Safe Motherhood.\nW 2013 roku z powodu komplikacji przed, w trakcie lub krótko po porodzie zmarło ok. 289 tys. kobiet, co stanowi poprawę w porównaniu z 1990 rokiem, gdy zmarło ok. 523 tys. Około 295 000 kobiet zmarło w 2017 roku, przy czym 94% zgonów matek miało miejsce w krajach rozwijających się. Około 86% zgonów matek występuje w Afryce Subsaharyjskiej i Azji Południowej, przy czym Afryka Subsaharyjska odpowiada za około 66%, a Azja Południowa za około 20%. Główne przyczyny śmiertelności matek to stan przedrzucawkowy i rzucawka, aborcje przeprowadzane w ryzykownych warunkach, powikłania ciąży spowodowane malarią i HIV/AIDS oraz intensywne krwawienia i infekcje występujące po porodzie.\n\n\n== Edukacja ==\n\nPowszechna edukacja, czyli zapewniona przez państwo edukacja na poziomie podstawowym i średnim, bez względu na płeć, nie jest jeszcze normą obowiązującą na całym świecie, chociaż występuje ona w większości krajów rozwiniętych. Tradycyjnie dominowała edukacja zróżnicowana ze względu na płeć i nadal występuje ona w niektórych krajach.\nEdukacja kobiet dawniej ograniczała się do przyswojenia umiejętności praktycznych, takich jak szycie, haftowanie, gotowanie oraz innych umiejętności niezbędnych do prowadzenia gospodarstwa domowego. Kobiety z bogatych domów mogły ponadto, w ramach nauczania domowego, nauczyć się rysowania, śpiewu, gry na instrumencie, znajomości języków obcych, poezji i historii oraz umiejętności miłych konwersacji.\nZaczęło się to zmieniać na przełomie XVIII i XIX wieku. Przede wszystkim na skutek rodzącego się wtedy ruchu na rzecz emancypacji kobiet. Powstały pierwsze zorganizowane związki kobiet. Kobiety coraz częściej dopuszczano do nauki na uniwersytetach.\nAktualnie zgodnie z danymi UNESCO około 130 milionów dziewcząt w wieku od 6 do 17 lat nie uczęszcza do szkoły. Problem dostępu do edukacji dla dziewczyn w szczególności dotyczy takich krajów jak Sudan Południowy, Republika Środkowoafrykańska, Niger, Afganistan, Czad, Mali, Gwinea, Burkina Faso, Liberia i Etiopia.\n\n\n=== Polska ===\nW Polsce w okresie zaborów na drodze kształceniu kobiet stały braki miejsc w szkołach, przeszkody ekonomiczne, ale też – stawiane na pierwszym miejscu obowiązki domowe. Znaczące zmiany zaszły dopiero po upadku powstania styczniowego. Zaczęto krytykować dominującą do tej pory tzw. „edukację salonową”, która nie zapewniała umiejętności niezbędnych do podjęcia zawodu i samodzielnego utrzymywania się.\nPo odzyskaniu przez Polskę niepodległości, chociaż dostęp do edukacji stawał się bardziej powszechny dla obu płci, nierówności między kobietami i mężczyznami się pogłębiały. Podczas pierwszego spisu powszechnego w 1921 roku analfabetyzm wśród kobiet wynosił 35,7%, z kolei wśród mężczyzn 30%. Tymczasem po dziesięciu latach, w 1931 roku, wynosił 27,9% u kobiet i 17,8% u mężczyzn.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nhistoria kobiet\nkobiecość\nróżnice psychologiczne między płciami\nfeminizm\ndziewczyna\nzjawisko Matyldy\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Odporność\n\nOdporność – stan niepodatności organizmu na działanie niekorzystnych czynników zewnętrznych takich jak brak wody, brak pokarmu, obecność toksyn, pasożytów, mikroorganizmów chorobotwórczych.\nW biologii przez odporność rozumie się utrzymywanie stanu równowagi organizmów wielokomórkowych pomiędzy sprawnymi mechanizmami biologicznej obrony przed zakażeniem i stanami chorobowymi, a utrzymywaniem stanu tolerancji, która zapobiega alergii i chorobom autoimmunologicznym.\nSzczególnym przypadkiem odporności jest odporność immunologiczna.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Olimpiada Biologiczna\n\nOlimpiada Biologiczna – przedmiotowa olimpiada szkolna z zakresu biologii, przeznaczona dla zainteresowanych biologią uczniów szkół ponadgimnazjalnych i szkół ponadpodstawowych, a także szczególnie uzdolnionych uczniów szkół podstawowych. Organizatorem konkursu jest Komitet Główny Olimpiady Biologicznej działający przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika. W skład struktur Komitetu Głównego Olimpiady Biologicznej wchodzi 10 Komitetów Okręgowych, zlokalizowanych w miastach uniwersyteckich na terenie całego kraju. \nPodstawowym celem Olimpiady Biologicznej jest wspieranie uczniów o zainteresowaniach przyrodniczych oraz ich opiekunów – nauczycieli biologii. Olimpiada Biologiczna stara się rozbudzić i rozwinąć pasję przyrodniczą Uczestników zawodów, a także stworzyć im możliwość współzawodnictwa z rówieśnikami w celu uzyskania celującego wyniku na egzaminie maturalnym, co w dalszej perspektywie ułatwi im podjęcie studiów na kierunkach przyrodniczych. Laureaci i finaliści zawodów zdobywają 100% punktów z egzaminu maturalnego z biologii w zakresie rozszerzonym, a czworo najlepszych wchodzi w skład reprezentacji Polski podczas Międzynarodowej Olimpiady Biologicznej (International Biology Olympiad; IBO ). W tym miejscu warto wspomnieć, iż Polska jest jednym z krajów założycielskich Międzynarodowej Olimpiady Biologicznej, która swą działalność rozpoczęła w 1990 roku.\nHistoria krajowej Olimpiady Biologicznej sięga 1971 roku, kiedy to zawody odbyły się po raz pierwszy. Od tego czasu wprowadzono wiele zmian, a począwszy od roku szkolnego 2016/2017 obowiązuje nowa formuła Olimpiady Biologicznej. Począwszy od 2011 roku laureaci Olimpiady Biologicznej zapraszani są do udziału w letnim obozie Wioska olimpijska organizowanym przez Stowarzyszenie Naukowe Collegium Invisibile pod patronatem rektorów uniwersytetów Jagiellońskiego oraz Warszawskiego wspierane przez Krajowy Fundusz na Rzecz Dzieci.\n\n\n== Przebieg poszczególnych etapów ==\nOlimpiada biologiczna składa się z 3 etapów: eliminacji szkolnych (zawodów I stopnia), eliminacji okręgowych (zawodów II stopnia) i eliminacji centralnych (zawodów III stopnia):\n\neliminacje szkolne odbywają się w październiku i są poprzedzone rejestracją Uczestnika w systemie elektronicznym przez Dyrektora Szkoły, do której Uczestnik uczęszcza, wraz z deklaracją tematu pracy badawczej. Zakres wiedzy i umiejętności na tym etapie zawodów jest zgodny podstawą programową przedmiotu biologia dla IV etapu edukacyjnego na poziomie rozszerzonym. Podobnie jak na egzaminie maturalnym Uczestnika obowiązuje także zakres wiedzy i umiejętności z III etapu edukacyjnego oraz poziomu podstawowego IV etapu edukacyjnego. Eliminacje polegają na rozwiązaniu egzaminu pisemnego, jednakowego dla wszystkich uczniów w całym kraju. Na podstawie wyników tego egzaminu tworzona jest lista rankingowa i kwalifikacja do kolejnego etapu zawodów.\neliminacje okręgowe odbywają się w styczniu i są poprzedzone przesłaniem gotowej pracy badawczej Uczestnika za pośrednictwem systemu elektronicznego (warunek formalny przystąpienia do zawodów). Podobnie jak na wcześniejszym etapie zawodów zakres wiedzy i umiejętności określa podstawa programowa przedmiotu biologia dla III i IV etapu edukacyjnego. Zawody organizowane są przez odpowiednie Komitety Okręgowe (w 10 miastach Polski) i polegają na rozwiązaniu egzaminu pisemnego, jednakowego dla wszystkich Uczestników. W oparciu o wyniki tego egzaminu tworzona jest lista rankingowa i kwalifikacja do kolejnego etapu zawodów.\neliminacje centralne odbywają się w przeciągu 3 dni w kwietniu w Warszawie i obejmują: krótki egzamin pisemny, którego zakres treści może wykraczać poza podstawę programową przedmiotu biologia; egzamin praktyczny polegający na wykonaniu określonych zadań w czterech pracowniach (botanicznej, zoologicznej, statystyczno-filogenetycznej i biochemicznej) oraz obronę wcześniej wykonanej pracy badawczej przed Komisją ds. Prac Badawczych. Po przeprowadzeniu zawodów III stopnia, KGOB ustala listę rankingową Uczestników i ogłasza listę finalistów oraz laureatów. Lista rankingowa oparta jest na średniej ważonej punktów otrzymanych przez Uczestników we wszystkich trzech częściach zawodów centralnych, czyli z zadań praktycznych, egzaminu pisemnego i obrony pracy badawczej.\nSzczegółowe zasady przeprowadzania zawodów określa Regulamin Ogólnopolskiej Olimpiady Biologicznej (wraz z załącznikami) dostępny na stronie internetowej Olimpiady Biologicznej. W dokumentach tych można znaleźć także wszystkie niezbędne informacje dotyczące przygotowania pracy badawczej. Najnowsze informacje umieszczane są w zakładce \"Aktualności\".\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona olimpiady", "source": "wikipedia"}
{"text": "Organizm\n\nOrganizm – istota żywa charakteryzująca się procesami życiowymi (przede wszystkim przemianą materii), której części składowe tworzą funkcjonalną całość (indywiduum) zdolną do samodzielnego życia. Badaniem różnorodności organizmów i ich klasyfikowaniem zajmuje się systematyka organizmów. Szczątki organizmów wymarłych w odpowiednich warunkach tworzą skamieniałości. Zespół cech organizmu, na które wpływają czynniki środowiskowe i genotyp, nazywa się fenotypem.\n\n\n== Największe i najstarsze organizmy ==\nNajwiększy do tej pory odkryty organizm to grzyb opieńka ciemna – grzybnia jednego z osobników ma ok. 9 kilometrów kwadratowych. Organizmy rosnące klonalnie mogą osiągać olbrzymie rozmiary (poszczególne ramety trawy morskiej Posidonia oceanica są oddalone od siebie nawet o 15 km, zaś Posidonia australis – aż o 180 km) i żyć miliony lat.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nKomórka\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stacja Badawcza Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN w Mikołajkach\n\nStacja Badawcza Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Mikołajkach – placówka naukowa należąca do Polskiej Akademii Nauk leżąca w Mikołajkach (ulica Leśna 13), będąca bazą do prowadzenia badań multidyscyplinarnych głównie z dziedziny biologii  Od 2014 w strukturach Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN jako Stacja Badawcza Instytutu Nenckiego w Mikołajkach.\n\n\n== Położenie ==\nStacja Badawcza Instytutu Nenckiego PAN w Mikołajkach jest położona jest na zachodnim brzegu Jeziora Mikołajskiego, poza głównym obszarem miasta, na południowym skraju ulicy Leśnej w Mikołajkach (w momencie powołania była to aleja Marynarzy 14). Zajmuje teren 16,09 ha. Większość obszaru stacji jest zalesiona, leżąc na skraju Puszczy Piskiej, przy granicy Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Oprócz bezpośredniego położenia nad jednym z wielkich jezior mazurskich, zaletą lokalizacji stacji jest bliskość innych typów jezior, zwłaszcza dystroficznych leżących w puszczy i zbiorników astatycznych.\n\n\n== Przeznaczenie ==\nStacja Badawcza Instytutu Nenckiego PAN w Mikołajkach pełni funkcję stacji terenowej służącej jako baza do prowadzenia badań laboratoryjnych oraz terenowych (wodnych i lądowych) na terenie Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Sama stacja ma dostęp do Jeziora Mikołajskiego, a na jej obszarze znajduje się przystań. W budynkach stacji znajdują się liczne laboratoria, sala seminaryjna, sala konferencyjna, sale edukacyjne, biblioteka z czytelnią oraz budynek ekspozycyjno-wystawowy. \nOprócz miejsca do badań stacja służy do organizowania konferencji naukowych, warsztatów szkoleniowych, zajęć dydaktycznych i popularyzatorskich. Dane dotyczące warunków meteorologicznych i składu planktonu Jeziora Mikołajskiego pozyskiwane na stacji były w latach 2005–2013 prezentowane jako Serwis Mazurski przez warszawski oddział Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego. \nW oparciu o badania wykonane na stacji w latach 1953-2006 powstało ponad 800 publikacji naukowych. Sami pracownicy stacji w podobnym okresie opublikowali 190 prac naukowych. \nPodstawową funkcją stacji jest działalność naukowa, choć w niektórych okresach udostępniano w niej miejsca noclegowe turystom.\n\n\n== Historia ==\nCzęść zabudowań stacji powstała w latach 1932–1938 jako pensjonat „Kurhaus Nikolaiken” prowadzony przez mikołajskiego handlowca Rudolfa Bomboscha. W 1945 roku pensjonat stał się własnością jeszcze prywatnej Akademii Nauk Politycznych, upaństwowionej rok później, funkcjonując od tego czasu jako miejsce organizowania bratniakowych obozów dla jej studentów. W 1949 roku ośrodek przejęło Akademickie Zrzeszenie Sportowej.\nDecyzję o konieczności powołania stacji hydrobiologicznej na Pojezierzu Mazurskim podjęli biolodzy na konferencji w Kuźnicach w styczniu 1951 roku. Po dyskusji zadecydowano o takiej lokalizacji, promowanej przez Jana Dembowskiego, zamiast restytucji przedwojennej Stacji Hydrobiologicznej na Wigrach. 15 września 1951 roku (protokół przekazania podpisano 18 września) w tym celu Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN przejął znajdujący się pod Mikołajkami Studencki Ośrodek Sportowy Zarządu Ośrodków Akademickich. Pierwszy personel stacji w 1952 roku tworzyło 6 osób – Andrzej i Wanda Szczepańscy jako pracownicy naukowi, a pozostali jako laboranci i pracownicy fizyczni. Już od tego roku stacja stała się miejscem wizyt studentów i naukowców, początkowo głównie z Instytutu Geografii PAN i Polskiego Towarzystwa Geograficznego i prowadzenia kursów szkoleniowych. Z czasem zwiększał się personel stacji oraz jej wyposażenie laboratoryjne, jak również transportowe, łącznie z jednostkami pływającymi. W 1960 Polska Akademia Nauk przekazała stację swojej innej swojej jednostce – Zakładowi Ekologii, następnie Instytutowi Ekologii, jako że dla IBD okazała się zbyt kosztowna w utrzymaniu, a nie dość potrzebna do prowadzenia działalności. Było to związane z tym, że w owym czasie stacja była wykorzystywana głównie przez pracowników tego zakładu, jak również Zakładu Hydrobiologii Uniwersytetu Warszawskiego. W 1965 roku stacja stała się placówką Działu Limnologii Stosowanej IE PAN, następnie Działu Hydrobiologii. Wówczas zastępcą kierownika działu do spraw stacji i kierownikiem jej pracowni środowiskowej został Jan Igor Rybak. Jego rola jako kierownika naukowego oznaczała koordynację badań prowadzonych na stacji przez naukowców z różnych ośrodków. Z kolei kierownikiem stacji jako takiej został Roman Polkowski. Jan Igor Rybak i Krzysztof Dusoge w 1970 roku opublikowali monografię opisującą stację i jej wyposażenie, a kilka lat później powstała książka „Traperzy nauki” Witolda Tyrakowskiego, której bohaterami byli pracownicy i goście stacji. W roku 1972 na skutek kontroli NIK w Instytucie Ekologii PAN zarzuty postawiono m.in. Rybakowi, a zwolniono Zdzisława Kajaka, kierownika Zakładu Hydrobiologii PAN, któremu podlegała stacja. Zarzuty ostatecznie wycofano, ale Kajak zrezygnował z funkcji. W 1973 roku kierownikiem stacji ponownie został Szczepański, który w międzyczasie pracował w Zakładzie Hydrobiologii PAN poza stacją. W tym okresie stacja zerwała współpracę z Zakładem Hydrobiologii UW, a nawiązała z Instytutem Mikrobiologii UW. Niedługo potem stacja zmieniła nazwę z Hydrobiologicznej na Terenową. W 1980 roku w stacji odbyła się konferencja założycielska Sekcji Fykologicznej Polskiego Towarzystwa Botanicznego. W 1983 roku zmarł Szczepański, a kierownikiem stacji został Lech Kufel. Z jego inicjatywy od przełomu lat 1988/1989 zaczęto wydawać czasopismo podsumowujące osiągnięcia stacji Hydrobiological Station Mikolajki. Progress Report. Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku dawny pracownik naukowy stacji, a od kilku lat kierownik jej działu administracyjno-technicznego, Janusz Kornatowski, został burmistrzem Mikołajek. Zaowocowało to m.in. wyasfaltowaniem  ulicy prowadzącej od zwartej części miasta do stacji. W 1997 roku, częściowo na skutek wewnętrznych konfliktów z Jarosławem Sawickim, kierownikiem administracyjnym, Kufel przeniósł się do centrum instytutu w Dziekanowie Leśnym, a jego miejsce zajęła Jolanta Ejsmont-Karabin. Niedługo potem Jarosława Sawickiego zastąpiła Irena Sawicka. W 2001 roku sytuacja finansowa IE PAN robiła się coraz gorsza, jednak zorganizowano obchody 50-lecia stacji. Na przełomie września i października 2002 roku zlikwidowano IE PAN, powołując jednocześnie mniejszą jednostkę – Centrum Badań Ekologicznych PAN, w którego struktury weszła stacja, tracąc autonomię jednostki naukowej. Wówczas personel zmniejszył się z 23 osób do 8, w tym tylko dwóch naukowczyń. Centrum zlikwidowano z końcem 2013 roku, a 1 stycznia 2014 roku stacja ponownie stała się jednostką IBD PAN. W międzyczasie, w 2003 roku powstało Konsorcjum użytkowników Stacji Hydrobiologicznej złożone z właściciela stacji – odpowiedniej jednostki PAN oraz jednostek Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego i Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach. Pierwszym przewodniczącym Rady Konsorcjum Użytkowników Stacji w 2004 roku został Ryszard Chróst (mikrobiolog z UW). W 2015 roku centralnej alei stacji nadano imię Andrzeja i Wandy Szczepańskich i wmurowano tablicę ich upamiętniającą. Rok później na pamiątkę Jana Igora Rybaka na stacji posadzono dąb i umieszczono pamiątkową tabliczkę. Od 2015 roku stacją kieruje dr Tomasz Janecki. Do sierpnia 2019 roku na Stacji pracowała prof. Jolanta Ejsmont-Karabin. \n\n\n=== Kierownicy ===\n1951-09-15 – Andrzej Szczepański\n1965 – Roman Polkowski\n1973 – Andrzej Szczepański\n1983-07-04 – Lech Kufel\n1997-04-01 – Jolanta Ejsmont-Karabin\n2015-09-01 – Tomasz Janecki\n\n\n== Nagrody ==\nStacji jako instytucji przyznano kilka nagród. W 1976 roku przy okazji ćwierćwiecza stacji miasto Mikołajki przyznało jej medal 250-lecia miasta za osiągnięcia naukowe i zasługi popularyzatorskie. Z okazji półwiecza, w roku 2001, Polskie Towarzystwo Hydrobiologiczne odznaczyło stację swoją nagrodą, Medalem im. prof. Alfreda Lityńskiego. W 2017 roku Stacja Hydrobiologiczna Instytutu Nenckiego PAN w Mikołajkach znalazła się wśród finalistów konkursu Popularyzator Nauki PAP 2017.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Superorganizm\n\nSuperorganizm, nadorganizm – koncepcja istnienia organizmu składającego się z wielu mniejszych organizmów tego samego gatunku. Odnosi się ona zwłaszcza do kolonii owadów społecznych. Ich kasty porównuje się do różnych narządów jednego osobnika, a poszczególne osobniki – do komórek. Niektórzy postulują odniesienie superorganizmu także do ludzi.\n\n\n== Zobacz też ==\nfenotyp rozszerzony\ninteligencja zbiorowa\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "System autopojetyczny\n\nSystem autopojetyczny, system autopoietyczny (od gr. auto-, samo, i poiesis, wytwarzanie) – system samowytwarzający się, powstający i odtwarzający się tylko z użyciem własnych elementów. Reprodukuje (na przykład rozmnaża) się on poprzez rekonstrukcję samego siebie w reakcji na bodźce zmieniającego się środowiska.\nZatem autopojeza (autopoieza, autopoeza) to zdolność do samotworzenia i samoodtwarzania się (samoodnowy), która umożliwia przetrwanie systemu oraz jego dalsze istnienie i rozwój. Pojęcie to zastosowali na początku lat 70. XX wieku dwaj chilijscy biolodzy, Humberto Maturana i Francisco Varela, do opisania istot żywych jako systemów; rozpropagował je na gruncie nauk społecznych (szczególnie socjologii) Niklas Luhmann.\n\n\n== Organizmy żywe ==\nPojęcie to wprowadzono w ramach poszukiwań odpowiedzi na pytania o istotę życia jako zjawiska, w tym dotyczące biogenezy i ewolucji – zasad samoorganizacji biologicznych systemów złożonych (organizmów, biocenoz, ekosystemów).\n\n\n== Prawo ==\nKoncepcja prawa jako systemu autopojetycznego pojawia się w pracach Luhmanna i jest kontynuowana przez jego uczniów (szczególnie Günthera Teubnera). Wraz z rozwojem społecznym prawo stopniowo autonomizuje się od innych systemów społecznych (gospodarki czy polityki) i stopniowo osiąga status prawa autopojetycznego (systemy prawne współczesnych państw wysoko rozwiniętych). W tej ewolucji wyróżnić można trzy etapy:\n\netap prawa dyfuzyjnego, w którym prawo odróżnia się od moralności, polityki, religii\netap prawa częściowo autopojetycznego, w którym następuje stopniowe usamodzielnianie się prawa, na przykład przez wytworzenie się osobnych reguł tworzenia lub stosowania prawa\netap prawa w pełni autopojetycznego.\n\n\n== Zobacz też ==\nhomeostaza\nchemoton\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMilian Zeleny: Autopoiesis: A Paradigm Lost?. W: Autopoiesis, Dissipative Structures and Spontaneous Social Orders. Milian Zeleny (red.). Boulder: Westview Press, 1980. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nHumberto R.H.R. Maturana Humberto R.H.R., The organization of the living: A theory of the living organization, „International Journal of Man-Machine Studies”, 7 (3), 1975, s. 313–332, DOI: 10.1016/S0020-7373(75)80015-0 [dostęp 2024-07-03]  (ang.).\nJuan CarlosJ.C. Letelier Juan CarlosJ.C., GonzaloG. Marín GonzaloG., JorgeJ. Mpodozis JorgeJ., Computing with Autopoietic Systems, London: Springer London, 2002, s. 67–80, DOI: 10.1007/978-1-4471-0123-9_6, ISBN 978-1-4471-1101-6  (ang.). rozdział w: Soft Computing and Industry\nPier LuigiP.L. Luisi Pier LuigiP.L., Autopoiesis: a review and a reappraisal, „Naturwissenschaften”, 90 (2), 2003, s. 49–59, DOI: 10.1007/s00114-002-0389-9 [dostęp 2024-07-03]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tensegracja\n\nTensegracja, model tensegracyjny (z ang. tension – napięcie oraz integrity – integralność, niepodzielność) – sposób opisu oddziaływania wzajemnego poszczególnych elementów w złożonej strukturze fizycznej. Dotyczy to zwłaszcza izolowanych elementów poddawanych kompresji w sieci poddanej działaniu stałego nacisku. Model tensegracyjny został skonstruowany przez Richarda Buckminstera Fullera i Kennetha Snelsona. Zakłada on iż elementy elastyczne pozostają naprężone lub rozluźnione w zależności od miejsca przyłożenia siły i jej wektora.\n\n\n== Model tensegracyjny a zrozumienie wzajemnych oddziaływań struktur anatomicznych ==\nZgięcie ręki w ramieniu nie jest już rozpatrywane jako prosta dźwignia, której zasięg działania kończy się na samej kończynie. Dzięki nowemu spojrzeniu na rolę powięzi okrywającej większość mięśni, grup mięśniowych oraz nerwów, łączącej różne struktury anatomiczne w oparciu o model tensegracyjny można rozważać, mało jeszcze poznane, mechanizmy oddziaływania masażu na ciało ludzkie.\n\n\n== Przykłady zastosowań modelu tensegracyjnego ==\nStruktura architektoniczna złożona z wielu elementów. Kompresja jest sposobem oddziaływania w sposób bezpośredni lub pośredni np. cegieł w murze na inne cegły. Wywierają one określoną co do wartości, kierunku i zwrotu siłę, tworząc stabilną strukturę o dużej sztywności i ograniczonej ruchomości. Siły mogą tu być przenoszone poprzez poszczególne elementy struktury, np. kolumny w rzymskim akwedukcie.\nCoraz częściej opisywany przez fizjoterapeutów model tensegracyjny ciała ludzkiego, popierany pozytywnymi efektami prowadzonych zabiegów na chorych zgłaszających różne dolegliwości, m.in. nerwobóle po operacji biodra.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRolf Institute of Structural Integration\nOFC Wiedza – OFC Terapia Manualna. oftc.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-12)].\nAnatomy Trains. anatomytrains.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-12)].\nTensegrity Figuren. uni-regensburg.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-26)]. (niem.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Transport przez błony biologiczne\n\nTransport przez błony biologiczne – wymiana dwukierunkowa substancji pomiędzy otoczeniem i komórką.\n\n\n== Budowa błony biologicznej ==\nBłona biologiczna zbudowana jest z dwuwarstwy (biwarstwy), złożonej głównie z fosfolipidów. Mają one charakter amfipatyczny, co oznacza, że posiadają zarówno część hydrofilową (hydrofilną), jak i hydrofobową. W środowisku wodnym (takim jak w komórce), części hydrofobowe (\"ogonki\") są zwrócone do wewnątrz dwuwarstwy, natomiast części hydrofilne (\"główki\") zwracając się do wewnątrz komórki (do ICF) lub na zewnątrz (do ECF/ISF).\nPoza fosfolipidami w skład błony biologicznej wchodzą:\n\ncholesterol\nbiałka błonowe:\nperyferyjne\ntransbłonowe (penetrujące)\nkanały jonowe\nsacharydy związane z lipidami lub białkami (w tym tworzące glikokaliks).\n\n\n== Podział transportu małocząsteczkowej substancji rozpuszczonej przez błony biologiczne ==\n\nDyfuzja prosta - ulegające substancjom małym (np. wodzie) swobodne przechodzenie przez błonę biologiczną na zasadzie fizycznego zjawiska dyfuzji.\nDyfuzja ułatwiona - transport substancji zgodnie z gradientem stężeń, przy użyciu białek błonowych. Przykładem takiego kanału może być transport D-glukozy do środka komórki mięśnia szkieletowego, lub adipocytu (komórki tłuszczowej) przez białko GLUT4.\nTransport aktywny pierwotny - transport substancji przez błonę biologiczną, niezgodny z gradientem (różnicą) stężeń, w który zaangażowane jest białko błonowe i który wymaga zużycia energii, zgromadzonej najczęściej w ATP, np. pompa sodowo-potasowa\nTransport aktywny wtórny - transport substancji przez błonę biologiczną, będący uzależnionym od przebiegu transportu (najczęściej) jonów Na+ które przebiegają zgodnie z gradientem stężeń, jednocześnie dostarczając energii, która jest pożytkowana na transport aktywny innej substancji przeciwnie do jej gradientu stężeń. W zależności od względnego kierunku tych dwóch transportów względem siebie wyróżnia się symport (gdy obie substancje przechodzą z tej samej strony błony na tę samą, np. transport glukozy i jonów sodu w komórkach nabłonkowych) oraz antyport (gdy zwroty transportu poszczególnych substancji są przeciwne, np. pompa sodowo-wapniowa w błonach mięśni szkieletowych).\n\n\n== Osmoza ==\n\nOsmozą nazywamy transport przez błonę biologiczną nie substancji rozpuszczonej w danej składowej TBW, ale rozpuszczalnika - wody. Zachodzi ona przeciwnie do gradientu stężeń substancji rozpuszczonej. Osmoza zachodzi równocześnie ze zjawiskiem dyfuzji, chyba że substancja rozpuszczona jest nieprzepuszczalna przez błonę półprzepuszczalną (w tym błonę biologiczną) - wtedy zachodzi wyłącznie osmoza.\n\n\n=== Osmolarność ===\nAby określić sumaryczny kierunek transportu wody przez błonę komórkową stosuje się pojęcie osmolarności. Jest to wartość fizyczna, określająca sumaryczną ilość rozpuszczonych substancji w danym roztworze. Przelicza się ją w sposób następujący: jeżeli roztwór posiada osmolarność 1 Osm, to oznacza że stężenie wszystkich rozpuszczonych w nim substancji w sumie daje 1 mol/L. W przypadku elektrolitów stężenie przed sumowaniem mnoży się przez ilość substancji elektrycznie nieobojętnych, na jakie elektrolit dysocjuje. Dla przykładu roztwór chlorku sodu (NaCl) o stężeniu molowym 1 mol/L posiada osmolarność 2 Osm, bo dysocjuje on na dwa jony - kation sodowy i anion chlorkowy.\nWoda przepływa przez błonę biologiczną w kierunku z miejsca o niższej osmolarności do miejsca o wyższej osmolarności.\nW przypadku, w którym dwa roztwory po obu stronach błony biologicznej posiadają równą sobie osmolarność, mówimy, że oba są izoosmotyczne. Natomiast gdy ich osmolarność jest różna, to roztwór z wyższą osmolarnością nazywamy hiperosmotycznym, a roztwór z niższą osmolarnością - hipoosmotycznym.\n\n\n=== Ciśnienie osmotyczne ===\n\nCiśnienie osmotyczne jest to ciśnienie, jakim należy zadziałać na błonę biologiczną od strony roztworu o niższej osmolarności, aby proces osmozy został zahamowany.\n\n\n== Transport makrocząsteczek ==\n\n\n=== Endocytoza ===\nMianem endocytozy określa się szczególny rodzaj transportu substancji ze środowiska zewnętrznego do komórki, który polega na tym, że pobierana substancja nie przechodzi przez błonę komórkową, lecz przemieszcza się razem z fragmentem tej błony w postaci pęcherzyka.\nEndocytoza obejmuje dwa procesy: fagocytozę i pinocytozę.\n\n\n=== Fagocytoza ===\nFagocytoza zachodzi wtedy, kiedy większe fragmenty obcych komórek lub mikroorganizmy zostają otoczone błoną komórkową i są wciągane do wnętrza komórki, gdzie tworzą wakuole. Z kolei do tych wakuoli otwierają się lizosomy zawierające enzymy. Dzięki nim sfagocytowane fragmenty ulegają strawieniu w obrębie wakuoli i zostają uwolnione do cytoplazmy, w której mogą pozostać w postaci ciał resztkowych.\nFagocytozę, ze względu na rozmiar cząsteczek i ich nierozpuszczalność w płynach fizjologicznych wchłanianych cząsteczek, nazywa się \"jedzeniem komórkowym\".\n\n\n=== Pinocytoza ===\nPinocytoza jest procesem podobnym do fagocytozy z tą różnicą, że dotyczy cząsteczek związków chemicznych, które przyczepiają się do zewnętrznej powierzchni błony komórkowej. W tym miejscu błona ulega zagłębieniu aż do wytworzenia się wakuoli. Następnie cząsteczki te są trawione przez enzymy zawarte w lizosomach, a produkty końcowe hydrolizy przechodzą do cytoplazmy.\nPinocytoza, ze względu na rozmiar i rozpuszczalność w płynach fizjologicznych wchłanianych substancji, nazywa się \"piciem komórkowym\".\n\n\n=== Egzocytoza ===\nEgzocytozą określa się wyprowadzenie hydrofilnych substancji (najczęściej dotyczy to produktów wydzielniczych) zawartych w pęcherzykach z wnętrza komórki na zewnątrz. W procesie tym pęcherzyki z zawartością przeznaczoną do wydzielenia transportowane są od siateczki, przez aparat Golgiego w stronę obszaru wydzielniczego (sekretorycznego) błony komórkowej. Po fuzji pęcherzyków z błoną komórkową następuje uwolnienie zawartości pęcherzyka do przestrzeni międzykomórkowej.\nEgzocytoza może przebiegać w dwojaki sposób - jako egzocytoza konstytutywna lub jako egzocytoza regulowana.\n\n\n=== Egzocytoza konstytutywna ===\nEgzocytoza konstytutywna polega na transporcie wydzieliny do powierzchni błony komórkowej w sposób ciągły, niezależny od bodźców działających na komórkę. Transport dokonuje się w postaci pęcherzyków o małych rozmiarach, które zdążają do błony komórkowej natychmiast po wypączkowaniu z bieguna trans diktiosomu (patrz: aparat Golgiego).\n\n\n=== Egzocytoza regulowana ===\nEgzocytoza regulowana polega na wyrzuceniu na zewnątrz zawartości zmagazynowanych w komórce ziarn wydzielniczych, w odpowiedzi na działający na komórkę sygnał zewnętrzny (hormon, neuroprzekaźnik, przeciwciało i in.). Bezpośredni, wewnątrzkomórkowy sygnał dla tego typu egzocytozy stanowi zwykle lokalny wzrost stężenia dwukationów wapniowych.\n\n\n=== Wydzielanie substancji hydrofobowych ===\nSubstancje hydrofobowe, niezależnie od swoich rozmiarów, są w stanie swobodnie dyfundować przez błonę komórkową. Mechanizmowi takiemu ulegają m.in. cholesterol, czy steroidy.\n\n\n== Polaryzacja błony biologicznej ==\n\n\n=== Potencjał spoczynkowy ===\nPomiędzy wnętrzem komórek pobudliwych (ang. excitable cells), a płynem zewnątrzkomórkowym (ECF), występuje stale ujemny ładunek elektryczny, nazywany potencjałem spoczynkowym błony komórkowej. W komórkach nerwowych wynosi on od -60 mV do -80 mV, a w komórkach mięśniowych poprzecznie prążkowanych od -80 mV do -90 mV.\nIstnienie potencjału spoczynkowego jest efektem występowania różnic stężeń jonów sodowych i potasowych, w mniejszym stopniu również chlorkowych (patrz tab. 2).\n\nPonieważ błona komórkowa (wraz z wbudowanymi doń białkowymi kanałami jonowymi) nie jest jednakowo przepuszczalna dla wszystkich jonów (stosunek przepuszczalności dla jonów Na+:K+:Cl- wynosi 10:1:4), powstaje ładunek elektryczny, utrzymywany m.in. przez pompę sodowo-potasową.\nŁadunek ten dla pojedynczego jonu oblicza się za pomocą równania Nersta, a dla kompleksu wielu jonów (jak przy układzie biologicznym) za pomocą równania Goldmana.\n\n\n=== Transport jonów podczas potencjału czynnościowego ===\nZobacz również: potencjał czynnościowy\nW utworzeniu potencjału czynnościowego komórki pobudliwej uczestniczą kanały jonowe bramkowane woltażowo (woltażowozależne, napięciowozależne). Od strony molekularnej, gdy błona komórki osiągnie wartość progową (threshold) następuje otwarcie kanałów sodowych bramkowanych napięciem, których otwarcie i lawinowy napływ jonów do wnętrza komórki powoduje wzrost napięcia do wartości nawet +40 mV (nadstrzał/overshoot). W momencie osiągnięcia tego pułapu maksymalnego dochodzi do otwarcia bramkowanych napięciowo kanałów potasowych, co powoduje wypływ z komórki do płynu zewnątrzkomórkowego jonów potasowych. To z kolei powoduje powrót potencjału błonowego do wartości spoczynkowej (repolaryzację) lub nawet jej przekroczenie w drugą stronę, do nawet -90 mV (hiperpolaryzacja). Wtedy kanały potasowe zamykają się a w wyniku działania m.in. pompy sodowo-potasowej potencjał błonowy powraca do poziomu ok. -70 mV (średni potencjał spoczynkowy dla komórki nerwowej).\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Życie\n\nPojęcie „życie” (gr. βίος, bios, stąd – biologia) nie ma dotąd ogólnie przyjętej, uniwersalnej definicji . W różnych dziedzinach nauki różne są zadania, do których definicja życia jest potrzebna, różne aspekty uważane są za ważniejsze, inna jest tradycja podejścia do tego zagadnienia. Różni badacze w różny sposób określają zbiory tego, co uważają za żywe i do których dopasowują definicje. Z tego powodu trudno spodziewać się, że jedna definicja zaspokoi oczekiwania wszystkich. Poniżej głównym odniesieniem konstrukcji tego artykułu jest perspektywa biologiczna, ale dyskusja toczy się także wśród fizyków, chemików  i filozofów, a obecnie coraz silniej widoczne jest odniesienie do informacji i sieci złożonych. Dyskutanci nie ograniczają się tylko do swojej dziedziny – próbują zbudować konsensus, ale perspektywy istotnie wpływają na propozycje.\nW większości podejść głównym celem jest określenie obiektu żywego, co potrzebne jest głównie w astrobiologii i badaniu biogenezy    ale też w określeniu tworów życia sztucznego. Jednak niewątpliwie życie jest procesem i powstaje problem, co jest pierwotne – proces czy obiekt, które należy definiować najpierw. Uzyskanie z definicji procesu życia definicji obiektu żywego jest zwane operacjonalizacją, ale nie jest pewne, czy z dobrej definicji procesu da się uzyskać dobrą definicję obiektu żywego. Głównym celem definiowania procesu życia jest zrozumienie istoty jego odrębności od innych procesów, niekoniecznie jednak ta granica jest ostra, szczególnie w procesie biogenezy, raczej wyłania się stopniowo. \n\n\n== Perspektywa biologiczna ==\n\nŻycie (gr. βίος, bios) w biologii ma dwie, związane ze sobą definicje:\n\nzespół procesów życiowych – swoistych, wysoko zorganizowanych funkcjonalnie (w cykle i sieci), przemian fizycznych i reakcji chemicznych, zachodzących w otwartych termodynamicznie, wyodrębnionych z otoczenia układach fizycznych (zawierających zawsze kwasy nukleinowe i białka, według stanu współczesnej wiedzy), zbudowanych morfologicznie (o hierarchicznej strukturze), składających się z jednej lub wielu komórek (organizmach, osobnikach) oraz swoistych zjawisk biologicznych, zachodzących z udziałem tych organizmów – istniejący na Ziemi, a być może też na innych planetach\nwłaściwość pewnych układów fizycznych (→ organizmów), w których zachodzą procesy życiowe.\nW ciągu historii powstało wiele teorii nawiązujących do życia, m.in. materializm, hilemorfizm i witalizm. Do dziś nie ma jednej, uznanej przez większość definicji życia.\nNajmniejszą jednostką życia jest organizm. Organizmy mogą składać się z jednej lub więcej komórek, przechodzą metabolizm, utrzymują homeostazę, mogą rosnąć, reagują na bodźce, rozmnażają się (płciowo lub bezpłciowo), oraz, drogą ewolucji, dopasowują się do otaczającego ich środowiska w ciągu kolejnych pokoleń. W biosferze Ziemi można znaleźć wiele różnorodnych organizmów, których życie opiera się na węglu oraz wodzie. Organizmy dzielą się m.in. na rośliny, zwierzęta, grzyby, protisty, archeony i bakterie. Kryteria życia w niektórych przypadkach bywają niejednoznaczne, w związku z czym, w zależności od źródła, stworzenia takie jak wirusy, wiroidy czy sztuczne życie są niezaliczane do organizmów żywych.\nAbiogeneza to naturalny proces życiowy zachodzący w materii nieżyjącej, np. w związkach organicznych. Wiek Ziemi wynosi ok. 4,54 mld lat, jednak najstarsze formy życia ziemskiego powstały co najmniej 3,5 mld lat temu w eoarchaiku, kiedy twardniała skorupa ziemska. Najstarszym fizycznym świadectwem istnienia życia na Ziemi jest biogenny grafit pobrany ze skał metaosadowych powstałych 3,7 mld lat temu w zachodniej Grenlandii oraz skamieniałości maty drobnoustrojowej (ang. microbial mat) znalezionej w piaskowcu w zachodniej Australii. Wiele teorii, takich jak np. Wielkie Bombardowanie, sugeruje, że życie na Ziemi mogło istnieć jeszcze wcześniej. Odwołując się do badań z 2015 roku, życie na Ziemi mogło istnieć 4,1 mld lat temu; odwołując się jednak do innych badań, mogło istnieć już 4,25 mld lat temu, lub nawet 4,4 mld lat temu. Według jednego z badaczy, „jeśli życie na Ziemi powstało wystarczająco szybko, to może ono być powszechne we wszechświecie”.\nMechanizm, dzięki któremu powstało życie na Ziemi, pozostaje nieznany, chociaż powstało wiele dotyczących go hipotez. Życie, od czasu jego powstania, rozwinęło się w wielu formach, które zostały sklasyfikowane i podzielone na jednostki zwane taksonami. Organizmy żywe mogą żyć i prosperować w wielu warunkach. Mimo to, szacuje się, że spośród 5 mld gatunków zamieszkujących Ziemię w ciągu całej jej historii, wyginęło ok. 99% gatunków. Szacuje się, że liczba obecnie żyjących na Ziemi gatunków wynosi 10–14 mln, z czego do tej pory zostało udokumentowanych 1,9 mln.\nOdwołując się do hipotezy panspermii, życie mikroskopijne – rozprowadzone przez meteoryty, planetoidy i inne małe ciała Układu Słonecznego – może istnieć również w innych miejscach we Wszechświecie. Mimo że znane jest nam jedynie życie istniejące na Ziemi, jest możliwe, że istnieje również życie pozaziemskie. Projekty naukowe, takie jak SETI, poszukują sygnałów radiowych w przestrzeni kosmicznej, które mogły zostać wysłane przez pozaziemskie cywilizacje.\n\n\n== Definicja ==\nPróby określenia, czym jest życie, podjęto m.in., ponieważ definicja życia jest niezbędna w badaniach nad powstaniem życia i w rozważaniach nad ewentualnym życiem pozaziemskim (w egzobiologii).\nJednoznaczne zdefiniowanie życia jest wyzwaniem dla naukowców i filozofów. Jest to trudne, ponieważ po części życie jest procesem, a nie czystą substancją, a ten proces niekoniecznie ma ostrą granicę, raczej wyłania się stopniowo. Definicja życia musi być wystarczająco ogólnikowa, aby obejmować zarówno wszystkie znane nam istniejące formy życia, jak i pozaziemskie formy życia, odmienne od tych zamieszkujących Ziemię.\n\n\n=== Cechy życia ===\nPoczątkowo życie określane było tylko opisowo poprzez wymienienie cech, które autor uważał za najważniejsze i dostatecznie wyróżniające to, co chciał uznać za życie lub żywe. Wśród tych cech były przede wszystkim:.\n\nHomeostaza – zdolność regulacji środowiska wewnętrznego w taki sposób, aby utrzymywać jego parametry przy stałych wartościach; dla przykładu temperatura naszego ciała jest zmniejszana przez pocenie oraz stężenie elektrolitów.\nHierarchia – składanie się z jednej lub więcej komórek – podstawowych jednostek życia.\nMetabolizm – przemiana energii poprzez przeistoczenie substancji chemicznych i energii na składniki komórkowe (anabolizm) oraz rozpad materii organicznej (katabolizm). Istoty żywe potrzebują energii do utrzymywania stałych wartości środowiska wewnętrznego (homeostaza) oraz tworzenia innych zjawisk związanych z życiem.\nWzrost – utrzymywanie wartości anabolizmu na wyższym poziomie niż wartość katabolizmu. U rozwijającego się organizmu powiększa się każda jego część.\nAdaptacja – umiejętność przystosowania się organizmu do nowych warunków z upływem czasu. Jest podstawą procesu ewolucji; jest regulowany przez dziedziczenie i dietę organizmu, a także czynniki zewnętrzne.\nReakcja na bodźce – może przybierać wiele form, od kontrakcji organizmu jednokomórkowego po kontakcie z zewnętrzną substancją chemiczną do ciągu reakcji obejmujących wszystkie zmysły organizmu wielokomórkowego. Odpowiedź ta jest wyrażana w postaci ruchu; np. liście roślin rosnące w kierunku światła (fototropizm) oraz chemotaksja.\nRozmnażanie – umiejętność wytwarzania nowych jednostek życiowych: bezpłciowo, przez jeden organizm rodzicielski, lub płciowo przez dwa organizmy rodzicielskie.\nSkładowanie informacji – posiadanie informacji o organizmie, która steruje jego funkcjami życiowymi.\nTe złożone procesy zwane są funkcjami fizjologicznymi.\n\n\n=== Osiem cech życia Tibora Gánti ===\nTibor Gánti zaproponował następujący zbiór warunków, które powinien spełniać system, by uznać go za organizm żywy:\n\n\n==== Cechy konieczne ====\nCechy konieczne, by dany obiekt uznać za żywy:\n\njest wyodrębniony ze świata zewnętrznego\nposiada metabolizm\njest wewnętrznie stabilny, innymi słowy cechuje go homeostaza\nposiada podsystem przechowywania i przetwarzania informacji, użyteczny dla reszty systemu\nprocesy wewnątrz systemu żywego są regulowane\n\n\n==== Cechy potencjalne ====\nCechy które nie są konieczne by system uznać za żywy, ale konieczne by zachodził proces życia na większą skalę\n\nobiekt żywy musi mieć zdolność do wzrostu i rozmnażania\nw replikacji musi zachodzić zmienność (warunek ewolucji)\nobiekt musi być śmiertelny.\nCechy konieczne definiują organizm żywy jako autonomiczną strukturę, cechy potencjalne zaś odpowiadają redukcjonistycznej definicji życia, dotyczą więc procesu życia.\n\n\n=== Alternatywy ===\nAby odzwierciedlić minimalną ilość potrzebnych zjawisk, zaproponowano szereg innych biologicznych definicji życia, z których wiele opiera się na układach chemicznych. Biofizycy spostrzegli, że istoty żywe polegają na negentropii (negatywnej entropii). Innymi słowy, procesy życiowe mogą być postrzegane jako „opóźnienie” spontanicznej dyfuzji lub dyspersji wewnętrznej energii cząsteczek biologicznych. Bardziej szczegółowo, odwołując się do fizyków takich jak John Desmond Bernal, Erwin Schrödinger, Eugene Wigner czy John Scales Avery, życie należy do grupy zjawisk, które są układami otwartymi lub ciągłymi, potrafiących zmniejszać swoją wewnętrzną entropię kosztem substancji lub energii swobodnej pobieranej ze środowiska, która ostatecznie zostaje odrzucona w rozłożonej formie. Na wyższym szczeblu, istoty żywe są układami termodynamicznymi posiadającymi zorganizowaną strukturę molekularną. To oznacza, że życie jest materią, która może się rozmnażać i ewoluować w celu przetrwania. Stąd życie jest samowystarczalnym układem chemicznym funkcjonującym tak, jak opisuje to teoria Darwina.\nInni przyjmują punkt widzenia, który nie do końca jest zależny od chemii molekularnej. Jedna z definicji życia mówi, że istoty żywe są samozorganizowane i autopoietyczne (samowytwarzające się). Jedną z wersji tej definicji jest wersja Stuarta Kaffmana, mówiąca o autonomicznym agencie lub systemie wieloagentowym potrafiącym kopiować siebie lub innych oraz wykonać co najmniej jeden obieg termodynamiczny.\n\n\n== Definicje życia jako zjawiska ==\nZa najważniejsze cechy „życia jakie znamy” (z perspektywy biologicznej, chemicznej i fizycznej) uważane są: ciągła wymiana materii i energii między żywym organizmem a jego otoczeniem, z utrzymywaniem homeostazy, oraz zdolność do replikacji, powielania się, czy też rozmnażania i dziedziczenia cech. Do podtrzymywania wymiany energii z otoczeniem konieczny jest stały wkład wysiłku ze strony organizmu. Zatem życie to: zespół wzajemnie się podtrzymujących procesów metabolicznych zachodzących w organizmie żywym lub jego poszczególnych częściach. Istotną cechą życia, wywodzącą się z natury procesów metabolicznych, jest zdolność organizmów żywych do utrzymania wyższego poziomu uporządkowania, a więc niższej entropii niż otoczenie, kosztem zużycia energii.\nPodział definicji w zależności od poziomu: najwyższy – definiowanie życia jako globalnego fenomenu, niższy – definiowanie jednostki żywej; oraz najniższy – rozróżnienie między jednostką żywą a martwą został także zaproponowany i odpowiednio sformułowany jako Kontinuum samopodtrzymującej się informacji dla życia jako zjawiska, oddzielny element kontiunuum samopodtrzymującej się informacji dla organizmu żywego oraz funkcjonalny, oddzielny element kontinuum samopodtrzymującej się informacji dla rozróżnienia między życiem i śmiercią.\nRóżne mogą być podziały definicji życia, dyskusja się toczy i zmieniają się przyjmowane kryteria, przybywa całkiem nowych ujęć, poniżej pokazany jest jeden z nich.\n\n\n=== Redukcjonistyczna ===\nŻycie to system albo zbiór elementów zdolnych do ewolucji w sensie biologicznym.\nDefinicja ta faworyzowana jest przez niektórych badaczy sztucznego życia i niektórych redukcjonistów (np. Richard Dawkins). Zarzuca się jej jednak, że jest zbyt szeroka. Obejmuje np. replikujące się programy komputerowe (patrz system Tierra).\nPróbą zawężenia jest definicja w postaci: życie to zbiór autonomicznych replikatorów zdolnych do ewolucji.\nW przypadku życia na Ziemi rolę autonomicznych replikatorów spełniają organizmy żywe, zaś podlegają ewolucji dzięki niedoskonałej replikacji.\nDefinicja ta jednak w rzeczywistości nie rozwiązuje problemu ortodoksyjnych biologów, ponieważ programy z systemu Tierra są autonomicznymi replikatorami (zasiedlającymi system Tierra, podobnie jak organizmy żywe sensu stricto zasiedlają naszą planetę). Aby ich usatysfakcjonować, należałoby wprowadzić do definicji warunek materialności replikatorów. W dalszym ciągu jednak problemem pozostanie wówczas uznanie za żywą maszyny zdolnej do wykonania swojej względnie dokładnej kopii.\nZ kolei niektórzy badacze sztucznego życia używają odrobinę precyzyjniejszej definicji: Życie to dynamiczne, samoorganizujące się struktury, zdolne do samopowielania się i ewolucji. Różnica polega na wprowadzeniu wymogu dynamicznego samopowielania się struktury – odbiera to większości z obiektów zainteresowań badaczy sztucznego życia (jak algorytmy ewolucyjne czy różne odmiany Game of Life) status żywych.\n\n\n=== Cybernetyczna ===\nŻycie to system sprzężeń zwrotnych ujemnych podporządkowanych nadrzędnemu sprzężeniu zwrotnemu dodatniemu. Taka cybernetyczna definicja życia została zaproponowana przez Polaka, Bernarda Korzeniewskiego.\n\n\n=== Termodynamiczna ===\nŻycie to złożona struktura dyssypatywna, mająca zdolność miejscowego odwracania wzrostu entropii.\nAmerykański fizyk teoretyczny Lee Smolin, zdefiniował w kategoriach termodynamicznych życie jako samoorganizujący system nierównowagowy, którego procesami rządzi program, przechowywany w postaci symbolicznej (informacja genetyczna), zdolny do reprodukcji, włącznie z tym programem.\n\n\n=== Z punktu widzenia teorii informacji ===\nŻycie to kontinuum samopodtrzymującej się informacji. Zgodnie z tą definicją jednostki (organizmy) żywe mają cechy swoistego systemu, sterowanego przez informację i przetwarzającego informację, wykorzystywania i przekazywania zawartej w nim informacji semantycznej.\n\n\n=== Spojrzenie bardziej ścisłe i bardziej współczesne ===\nOstatnio nabiera znaczenia podział na dwa główne podejścia: autopoietyczne  i darwinowskie. Oba te podejścia wyróżniają się szerszymi podstawami teoretycznymi, doceniają znaczenie procesu. Najszerzej przyjmowana definicja, stosowana przez NASA w temacie astrobiologii, to definicja podana głównie przez Joyce  : „życie jest samo-podtrzymującym się systemem chemicznym, zdolnym do podlegania darwinowskiej ewolucji”   jest typu darwinowskiego, ale rozbudowana o wymóg budulca chemicznego i nawiązanie do koncepcji autopoietyczne.  Od czasu jej sformułowania wielu usiłowało ją uzupełniać o nowsze koncepcje, w których zaczyna dominować aspekt informacji. Jedną z ostatnich takich prób podali Vitas i Dobovišek ,  którzy proponują: życie jest dalekim od równowagi, samopodtrzymującym się układem chemicznym, zdolnym do przetwarzania, przekształcania i gromadzenia informacji uzyskanych ze środowiska.\nTen kierunek definiowania ma służyć astrobiologii i proto­biologii. Charakterystyczną cechą tych korekt jest podnoszenie aspektu metabolizmu, co zwykle prowadzi do stwierdzenia, że wirusy nie są żywe. Z założenia definicje te nie mają dotyczyć sztucznego życia.\nCoraz silniej zauważa się, ze definicja życia powinna być obudowana większą teorią  , a teorie wywodzą własności z definicji. W biologii nie dąży się do teorii takiego typu jak w fizyce czy matematyce , więc ujęcia tego typu należy oddzielić od perspektywy biologiczno-chemicznej.\nTu wyróżnia się oryginalnością ujęcie Gecowa  podsumowane w książce „Szkic dedukcyjnej teorii życia” , gdzie wywiedzione są dwie spójne definicje procesu życia z uporządkowanych podstaw zbudowanych do tego teorii półchaosu  i nieintencjonalnej informacji celowej. Definicje te można zaliczyć do darwinowskich, wskazują istotę życia oraz trudności ze znalezieniem definicji obiektu żywego. Obie te teorie oferują nowe perspektywy opisywanych zagadnień, bez nich podane definicje są niezrozumiałe. Pierwsza z tych definicji to: utrzymywanie się systemu w stanie półchaosu pomimo zmienności losowej. Wskazany jest mechanizm tego utrzymywania, w którym występuje rozmnażanie. Półchaos to nieznany dotąd   stan dynamicznych, deterministycznych, sieci złożonych Kauffmana, wykryty na drodze symulacji komputerowej. Jego specyficzne własności pozwalają zdefiniować naturalne kryterium tożsamości ewoluującego systemu, co także definiuje eliminację. Druga definicja to : samodzielny, długi i efektywny proces gromadzenia informacji celowej. Ta definicja w inny sposób ujmuje dawno zauważoną cechę życia jako procesu wbrew powszechnego wzrostu entropii. Wywiedzione są mechanizmy tego gromadzenia i wiele cech takiego procesu, które dobrze opisują obserwowane życie.\n\n\n== Historia życia ziemskiego ==\n\n\n=== Fanerozoik ===\nFanerozoik to eon trwający od 541 ±1,0 miliona lat do dnia dzisiejszego. Na fanerozoik składają się trzy ery: paleozoik, mezozoik i kenozoik. Eon ten charakteryzuje się znacznym wzrostem różnorodności biologicznej, począwszy od eksplozji kambryjskiej.\n\n\n==== Era paleozoiczna ====\n\nW erze paleozoicznej doszło do kilku ważnych wydarzeń związanych z życiem – można do nich zaliczyć m.in. ewolucję złożonych form życiowych, w związku z którą zamieszkujące suchy ląd organizmy zaczęły wykorzystywać tlen jako obowiązkowy produkt wymagany do oddychania. Paleozoik dzieli się na sześć okresów: kambr, ordowik, sylur, dewon, karbon i perm.\nW paleozoiku miały miejsce duże zmiany geologiczne, klimatyczne i ewolucyjne. W okresie kambru miała miejsce najszybsza i najszersza dywersyfikacja życia w historii Ziemi, znana jako eksplozja kambryjska. W tym czasie rozwinęła się duża część żyjących obecnie typów, m.in. ryby, stawonogi, płazy, gady i synapsydy. Początkowo stworzenia te zamieszkiwały oceany, jednak w końcu część z nich przeniosła się na stały ląd. W późniejszej fazie paleozoiku ląd został zdominowany przez różnego rodzaju formy życiowe. Kontynenty zostały pokryte ogromnymi lasami prymitywnych roślin, których duża część przekształciła się w pokłady węgla kamiennego znajdującego się obecnie w Europie oraz wschodniej części Ameryki Północnej. W końcowej fazie epoki dominującymi organizmami stały się duże i będące na wysokim poziomie rozwoju gatunki gadów, rozwinęły się również pierwsze rośliny, które żyją do dnia dzisiejszego – iglaste.\nEra paleozoiczna zakończyła się największym masowym wymieraniem w historii Ziemi, znanym jako wymieranie permskie. Zjawisko było na tyle dotkliwe, że życie na lądzie ożywiało się przez następne 30 milionów lat; okres ten mógł być jednak krótszy w przypadku życia zamieszkującego morza.\n\n\n===== Kambr =====\n\nOkres kambru trwał od 541 ±1,0 do 485,4 ±1,9 miliona lat temu. Jest pierwszym z sześciu okresów ery paleozoicznej. W okresie kambru rozpoczęła się eksplozja kambryjska, która charakteryzuje się pojawieniem największej liczby nowych organizmów w ciągu jednego okresu. W tym czasie wykształciła się duża liczba glonów, mimo iż stawonogi stanowiły w wodzie większą część populacji. Doszło również do wykształcenia prawie wszystkich żyjących wodnych typów. W kambrze rozpoczął się rozpad superkontynentu Rodinia, z którego większa część stała się częścią superkontynentu Gondwana.\n\n\n===== Ordowik =====\n\nOrdowik trwał od ok. 485,4 ±1,9 do 443,8 ±1,5 miliona lat temu. W tym okresie w znacznej liczbie wykształcały się do dziś powszechne gatunki organizmów, m.in. prymitywne ryby, głowonogi i korale. Najpowszechniejszymi formami życia były jednak trylobity, ślimaki i skorupiaki. Co ważniejsze, w okresie ordowiku doszło do zakolonizowania Gondwany przez pierwsze stawonogi. W końcowej fazie ordowiku Gondwana znajdowała się na obszarze koła podbiegunowego, z kolei Ameryka Północna połączyła się z Europą, zamykając przy tym Ocean Atlantycki. Zlodowacenie Afryki doprowadziło do znacznego obniżenia poziomu morza. W wyniku zlodowacenia Ziemia całkowicie (lub prawie całkowicie) została pokryta lądolodem, a to z kolei doprowadziło do wymierania ordowickiego, podczas którego wymarło ok. 60% wodnych bezkręgowców i 25% rodzin; wymieranie to jest uważane za najwcześniejsze masowe wymieranie i drugie co do skali w historii Ziemi.\n\n\n===== Sylur =====\n\nSylur trwał od ok. 443,8 ±1,5 do 419,2 ±3,2 miliona lat temu. W tym czasie zakończyło się trwające od ordowiku zlodowacenie, dzięki czemu powstały lepsze warunki dla życia na Ziemi. Rozwinęła się znaczna ilość ryb, m.in. żuchwowców, bezżuchwowców oraz pierwszych ryb słodkowodnych. Najliczniejszą grupą drapieżników pozostawały stawonogi, m.in. wielkoraki. Rozwinęły się również stworzenia żyjące wyłącznie na lądzie, takie jak grzyby, pajęczaki i pareczniki. Rozwój roślin naczyniowych pozwolił rozprzestrzenić się na stałym lądzie innym gatunkom roślin, które stały się prekursorami roślinnego życia zamieszkującego powierzchnię kuli ziemskiej. W okresie syluru Ziemia dzieliła się na cztery kontynenty: Gondwanę (Afryka, Ameryka Południowa, Australia, Antarktyda, Syberia), Laurencję (Ameryka Północna), Bałtykę (Północna Europa) i Awalonię (Zachodnia Europa). Podniesienie poziomu morza doprowadziło do rozprzestrzenienia się wielu nowych gatunków organizmów wodnych.\n\n\n===== Dewon =====\n\nDewon trwał od ok. 419,2 ±3,2 do 358,9 ±0,4 miliona lat temu. Okres ten charakteryzuje się dużą różnorodnością ryb, obejmującą opancerzone Dunkleosteus oraz ryby, z których ewoluowały pierwsze czworonogi. Z kolei na lądzie, w wyniku eksplozji dewońskiej, doszło do znacznego urozmaicenia gatunków roślin – rozwinęły się pierwsze drzewa i nasiona. W wyniku tego zdarzenia doszło również do urozmaicenia stawonogów. Dewon charakteryzuje się również pojawieniem się pierwszych płazów oraz znalezieniem się ryb na szczycie łańcucha pokarmowego. W końcowej fazie dewonu, w wyniku wymierania dewońskiego, wymarło 70% gatunków, co oznacza, że to zdarzenie było drugim co do skali wymieraniem w historii Ziemi.\n\n\n===== Karbon =====\n\nKarbon trwał od ok. 358,9 ±0,4 do 298,9 ±0,15 miliona lat temu. We wczesnej fazie karbonu średnia temperatura na Ziemi wynosiła 20 °C, jednak w jego środkowej fazie średnia temperatura spadła do ok. 10 °C. Znaczna część powierzchni Ziemi była pokryta tropikalnymi bagnami, a z żyjących w tym czasie drzew powstał używany obecnie węgiel kamienny. Prawdopodobnie największą ewolucją w tym czasie był rozwój jaj owodniowych, co pozwoliło płazom przemieścić się w głąb lądu i stać się dominującą gromadą podtypu kręgowców. Oprócz tego, na bagnach karbonu rozwinęły się pierwsze gady i synapsydy. W okresie karbonu nieustannie ochładzał się klimat, co na przełomie permu i karbonu doprowadziło do zlodowacenia Gondwany, której znaczna część w tym czasie znajdowała się na kole podbiegunowym.\n\n\n===== Perm =====\n\nPerm trwał od ok. 298,9 ±0,15 do 252,17 ±0,06 miliona lat temu i był ostatnim okresem paleozoiku. W początkowej fazie permu doszło do połączenia się wszystkich kontynentów, tworząc superkontynent Pangea oraz jedyny wówczas istniejący ocean Panthalassa. Ziemia w tym czasie była bardzo sucha. Klimat środkowej Pangei charakteryzował się surowymi porami roku, co było spowodowane brakiem wpływu oceanu na tę część kontynentu. Suchy klimat był dogodny dla żyjących na Ziemi drapieżników i synapsydów. Dominującymi stworzeniami zamieszkującymi Pangeę były dimetrodony i edafozaury (Edaphosaurus). W okresie permu pojawiły się pierwsze rośliny iglaste, które zdominowały krajobraz lądowy Ziemi. W końcowej fazie permu Pangea stawała się coraz bardziej sucha. Jej wewnętrzna część składała się wyłącznie z suchych pustyń zamieszkanych przez skutozaury i gorgonopsy (Gorgonopsia). Stworzenia te ostatecznie wyginęły wraz z 95% pozostałych organizmów zamieszkujących wówczas Ziemię w wyniku wymierania permskiego, będącego trzecim co do skali tego typu zdarzeniem w historii Ziemi.\n\n\n==== Era mezozoiczna ====\n\nZnany również jako „era dinozaurów”, mezozoik charakteryzuje się wzrostem liczby gadów, w związku z czym zdominowały one zarówno morza, jak i ląd oraz powietrze.\nTermin „mezozoik” („życie środkowe”) pochodzi z języka greckiego – składa się z przedrostka meso-/μεσο („pomiędzy”), oraz zōon/ζῷον („zwierzę”, „istota żywa”). Jest jedną z trzech er geologicznych eonu fanerozoicznego, następującą po erze paleozoicznej („życie pradawne”) oraz przed erą kenozoiczną („nowe życie”).\nEra rozpoczyna się w początkowej fazie wymierania permskiego, największego dobrze udokumentowanego tego typu wydarzenia mającego miejsce na Ziemi. Koniec ery mezozoicznej ma miejsce w trakcie wymierania kredowego, wyróżniającego się wymarciem nieptasich dinozaurów oraz części gatunków zwierząt i roślin. W erze mezozoiku miała miejsce znaczna aktywność tektoniczna, klimatyczna i ewolucyjna. Jednym z ważniejszych wydarzeń ery był stopniowy rozpad superkontynentu Pangea na mniejsze kontynenty, które stopniowo przemieszczały się w kierunku ich obecnych miejsc położenia. Klimat panujący w mezozoiku był zróżnicowany – następowały naprzemiennie okresy ciepła i zimna. Mimo to, ówczesna temperatura na Ziemi była wyższa niż obecnie. W triasie późnym pojawiły się nieptasie dinozaury, które w okresie jury stały się dominującymi stworzeniami lądowymi, zajmując tę pozycję przez około 135 milionów lat, po czym w końcowej fazie kredy doszło do ich wymarcia. Pierwsze ptaki pojawiły się w jurze, które ewoluowały z teropodów. W mezozoiku rozwinęły się również pierwsze ssaki, jednak ich rozmiary były stosunkowo niewielkie – przed rozpoczęciem się okresu kredy ich waga wynosiła poniżej 15 kg.\n\n\n===== Trias =====\n\nTrias trwał od ok. 252,17 ±0,06 do 201,3 ±0,2 miliona lat temu. Okres ten charakteryzuje się spustoszeniem, do jakiego doszło na Ziemi w wyniku wymierania permskiego. Dzieli się na trzy główne epoki: trias wczesny, trias środkowy i trias późny.\nTrias wczesny trwał od 252,17 ±0,06 do 247,2 miliona lat temu. Krajobraz panujący wówczas na Ziemi zdominowany był przez pustynie Pangei. Najliczniejszymi stworzeniami były lystrozaury, labiryntodonty, euparkerie i inne organizmy, które zdołały przeżyć wymieranie. W ciągu tego czasu rozwinęły się temnospondyle, które stały się dominującym gatunkiem w znacznej części triasu.\n\nTrias środkowy trwał od 247,2 do ok. 237 milionów lat temu. W tym czasie rozpoczął się rozłam Pangei oraz powstał ocean Tetyda. Ekosystem ożywił się po spustoszeniu, które dokonało się po „wielkim wymieraniu”. Do życia powróciły m.in. fitoplanktony, korale i skorupiaki, a osobniki należące do gadów zaczęły osiągać coraz większe rozmiary. Rozwinęły się nowe gatunki wodnych gadów, m.in. notozaury i ichtiozaury. Z kolei na lądzie zakwitły lasy sosnowe, pozwalając tym samym do rozwoju komarów i muszek owocowych. Pojawiły się również pierwsze krokodyle, które stały się konkurencją dla dużych płazów, dotychczas dominujących stworzeń słodkowodnych.\nTrias późny trwał od ok. 237 do 201,3 ±0,2 miliona lat temu. Okres ten charakteryzuje się częstymi falami upałów oraz umiarkowanymi opadami. Ocieplenie klimatu doprowadziło do znacznego rozwoju gadów lądowych, w tym pierwszych prawdziwych dinozaurów, m.in. pterozaurów. Skutkiem zmiany klimatu było wymieranie triasowe, w wyniku którego wyginęły archozaury (z wyjątkiem krokodyli), synapsydy, 34% stworzeń wodnych oraz prawie wszystkie gatunki dużych płazów. Wymieranie triasowe było czwartym pod względem skali tego typu wydarzeniem w historii Ziemi – jego przyczyna pozostaje dyskusyjna.\n\n\n===== Jura =====\n\nJura trwała od 201,3 ±0,2 do ok. 145 milionów lat temu. Dzieli się na trzy główne epoki: jurę wczesną, jurę środkową i jurę późną.\nJura wczesna trwała od 201,3 ±0,2 do 174,1 ±1,0 miliona lat temu. Panujący wówczas klimat był dużo bardziej wilgotny niż w okresie triasu, w związku z czym był on przeważnie tropikalny. Dominującymi stworzeniami zamieszkującymi oceany były plezjozaury, ichtiozaury i amonity, z kolei na lądzie dominowały dinozaury i inne gady – jednymi z najliczebniejszych gatunków były dilofozaury. Rozwinęły się pierwsze prawdziwe krokodyle, co niemal doprowadziło do wyginięcia dużych płazów; dalszy rozwój gadów doprowadził do ich zapanowania na Ziemi. W tym samym czasie rozwinęły się pierwsze ssaki.\nJura środkowa trwała od 174,1 ±1,0 do 163,5 ±1,0 miliona lat temu. W trakcie tej epoki zaczęły powstawać duże stada zauropodów, m.in. brachiozaurów i diplodoków, zamieszkujących ówczesne prerie pokryte paprociami. Rozwinęły się również różne gatunki drapieżników, m.in. allozaury. Środkowojurajskie lasy w dużej mierze składały się z drzew iglastych. Jednymi z liczebniejszych stworzeń oceanicznych były plezjozaury i ichtiozaury. Cechą charakterystyczną epoki jest szczytowa forma, w jakiej były gady.\n\nJura późna trwała od 163,5 ±1,0 do ok. 145 milionów lat temu. W tym czasie miało miejsce wymieranie jurajsko-kredowe, w wyniku którego wyginęły zauropody i ichtiozaury. Wymieranie było spowodowane podziału superkontynentu Pangea na dwa mniejsze – Laurazję i Gondwanę. Podniósł się poziom mórz, niszcząc paprociowe stepy i tworząc w ich miejscu płytkie połacie wodne. W trakcie epoki doszło do wyginięcia ichtiozaurów; przeżyła natomiast część zauropodów – niektóre zaliczające się do stworzenia, m.in. tytanozaury, wyginęły dopiero podczas wymierania kredowego. Dalszy wzrost poziomu mórz powodował stałe powiększanie się Oceanu Atlantyckiego dzielącego kontynenty – dzięki temu powstała możliwość różnicowania się dinozaurów.\n\n\n===== Kreda =====\n\nKreda (znana również jako „era dinozaurów”) jest najdłuższym okresem składającym się na erę mezozoiczną. Dzieli się na dwie epoki: kredę wczesną oraz kredę późną. \nKreda wczesna trwała od ok. 145 do 100,5 miliona lat temu. W tym czasie dochodziło do powiększania się cieśnin morskich, co doprowadziło do częściowego wyginięcia zauropodów – przeżyli tylko ich przedstawiciele w Ameryce Południowej. Powstało wiele płytkich połaci wodnych, co było powodem wyginięcia ichtiozaurów. Na ich miejscu pojawiły się mozazaury, zastępując je jako główne stworzenia morskie. Rozwinęły się również eustreptospondyle, które zamieszkiwały wybrzeża oraz małe wyspy Europy. Pozostałe stworzenia, m.in. karcharodontozaury i spinozaury, zamieszkały puste przestrzenie, jakie pozostały po wymieraniu jurajsko-kredowym. Jednymi z najpowszechniejszych gatunków, jakie rozwinęły się w tym czasie, były iguanodony, które rozprzestrzeniły się na wszystkich kontynentach. Ponownie zauważalny stał się podział na pory roku – temperatura powietrza na kołach podbiegunowych spadała w okresie zimowym. Nie było to jednak przeszkodą dla lielynazaurów, które zamieszkiwały tamtejsze lasy. Inne gatunki dinozaurów, m.in. mutaburazaury, migrowały w te rejony w okresie letnim. Klimat panujący na kołach podbiegunowych nie sprzyjał krokodylom, dzięki czemu mogły mieszkać tu płazy, m.in. kulazuchy, zamieszkujące dzisiejszą południową Australię, znajdującą się wówczas na kole podbiegunowym południowym. W późniejszej fazie epoki wykształciły się nowe gatunki pterozaurów, charakteryzujące się dużymi rozmiarami, m.in. ornitocheiry, których rozpiętość skrzydeł dochodziła do 12 metrów. Do ważniejszych cech epoki można zaliczyć rozwój pierwszych prawdziwych ptaków. Ich ewolucja doprowadziła do zapoczątkowania rywalizacji z pterozaurami.\nKreda późna trwała od 100,5 do 66 milionów lat temu. Charakteryzuje się stałym spadkiem temperatury powietrza, mającym miejsce również w erze kenozoicznej, w związku z czym obszar tropików biegnący wzdłuż równika uległ zwężeniu. Inne obszary na Ziemi charakteryzowały się znacznymi zmianami klimatu między porami roku. Rozwinęły się nowe gatunki dinozaurów, które zdominowały sieć pokarmową, m.in. tyranozaury, ankylozaury, triceratopsy i hadrozaury. Epoka charakteryzuje się również stałym zmniejszaniem się populacji pterozaurów w związku z konkurencją w postaci ptaków; ostatnim wymarłym gatunkiem pterozaurów był kecalkoatl. Pojawiły się również pierwsze torbacze, będące padlinożercami zamieszkującymi lasy iglaste. Najliczebniejszymi stworzeniami wodnymi stały się mozazaury – wcześniej były nimi ichtiozaury. Rozwinęły się również duże gatunki plezjozaurów, m.in. elasmozaury. Rozwinęły się również pierwsze rośliny okrytonasienne. W końcowej fazie kredy ziemska atmosfera była zanieczyszczana przez erupcje wulkaniczne, mające miejsce m.in. w Trapach Dekanu. Uważa się, że w tym samym czasie doszło do zderzenia się meteoru z Ziemią, tworząc krater Chicxulub, tym samym doprowadzając do masowego wymierania znanego jako wymieranie kredowe. Było to piąte i ostatnie tego typu zdarzenie – w jego wyniku zginęło ok. 75% stworzeń, m.in. nieptasie dinozaury. Oprócz nich wyginęły również wszystkie inne organizmy, których waga przekraczała 10 kilogramów. Tym samym zakończyła się era dinozaurów.\n\n\n==== Era kenozoiczna ====\n\nJedną z cech kenozoiku jest rozwój ssaków, który doprowadził do ich dominacji na lądzie. Era dzieli się na trzy epoki: paleogen, neogen i czwartorzęd.\nKenozoik znany jest również jako „era ssaków”, ponieważ wymarcie wielu gatunków organizmów pozwoliła im na znaczny rozwój.\nWe wczesnej fazie kenozoiku, po zakończeniu wymierania kredowego, planeta była zdominowana przez stosunkowo niewielkich przedstawicieli fauny, m.in. niewielkie ssaki, ptaki, gady oraz płazy. Z geologicznego punktu widzenia, ptaki i ssaki urozmaiciły się w niewielkim czasie, przede wszystkim ze względu na nieobecność gadów, które zdominowały planetę w mezozoiku. Niektórzy przedstawiciele ptaków nielotów osiągali większe rozmiary niż średniej wielkości człowiek. Ssaki zdominowały prawie każdą niszę ekologiczną (zarówno morską, jak i lądową), niekiedy osiągając rozmiary większe niż te żyjące obecnie.\n\n\n===== Paleogen =====\n\nPaleogen trwał od 66 do 23,03 miliona lat temu. Dzieli się na trzy epoki: paleocen, eocen i oligocen.\nPaleocen trwał od 66 do 56 milionów lat temu. Jest to okres przejściowy między wymieraniem kredowym, a rozwinięciem się bogatego środowiska tropikalnego powstałego we wczesnym eocenie. Wczesny paleocen charakteryzuje się ożywieniem ekosystemu po tym wymieraniu. Zaczął formować się obecny kształt kontynentów; nastąpił również ich ponowny podział – Afroeurazja została podzielona przez Ocean Tetydy na Afrykę i Eurazję, a Ameryka została podzielona przez Cieśninę Panamską na dwie części. Epoka ta charakteryzuje się również stałym ocieplaniem się klimatu, w związku z czym lasy tropikalne rozciągały się nawet do obszarów polarnych. Dominującymi stworzeniami morskimi były rekiny, z kolei lądowymi archaiczne ssaki, m.in. kreodonty oraz naczelne, które rozwinęły się w erze mezozoicznej. Ssaki wciąż pozostawały niewielkimi stworzeniami. Największe żyjące wówczas stworzenia ważyły poniżej 10 kilogramów.\nEocen trwał od 56 do 33,9 miliona lat temu. Masa żyjących we wczesnym eocenie stworzeń pozostawała taka sama. Do stworzeń tych należały m.in. naczelne, wieloryby, konie i inne ssaki. Na szczycie łańcucha pokarmowego znajdowały się ptaki o dużych rozmiarach, takie jak Gastornis. Eocen to jedyna epoka, w której ptaki były dominującymi stworzeniami (z pominięciem ich przodków, czyli dinozaurów). Temperatura w tym czasie wynosiła ok. 30 °C (na obszarach okołobiegunowych występowały niewielkie jej wahania). W eocenie środkowym, między Australią i Antarktydą, uformował się Prąd Wiatrów Zachodnich – jego powstanie zdezorganizowało układ prądów morskich, w związku z czym nastąpiło ochłodzenie klimatu. Doprowadziło to do skurczenia się obszarów porośniętych lasami tropikalnymi. Zmiana klimatu pozwoliła ssakom przybrać znacznie większe rozmiary, m.in. wielorybom. W tym czasie na szczycie łańcucha pokarmowego były stworzenia takie jak Andrewsarchus, z kolei dominującymi zwierzętami wodnymi stały się wieloryby, m.in. bazylozaury. W późnym eocenie ponownie pojawił się podział na pory roku, powodując rozszerzenie się obszarów pokrytych sawannami oraz ewolucję trawy.\nOligocen trwał 33,9 do 23,03 miliona lat temu. Jedną z cech epoki było rozprzestrzenianie się trawy, doprowadzając do rozwinięcia się kolejnych gatunków zwierząt, z których znaczna część żyje do dnia dzisiejszego – są to m.in. słonie, koty, psy i torbacze. Pojawiło się również dużo nowych gatunków roślin, m.in. rośliny wiecznie zielone. Wciąż miał miejsce efekt chłodzący oraz podział na pory deszczowe oraz suche. W dalszym ciągu dochodziło również do powiększania się rozmiarów ssaków. W wydarzeniu znanym jako Grande Coupure rozwinął się również Paraceratherium, największy ssak lądowy w historii Ziemi, oraz nieparzystokopytne.\n\n\n===== Neogen =====\n\nNeogen trwał od 23,03 do 2,58 miliona lat temu, i jest zarazem najkrótszym okresem fanerozoiku. Dzieli się na dwie epoki: miocen oraz pliocen.\nMiocen trwał od 23,03 do 5,333 milionów lat temu. W tym czasie dochodziło do dalszego rozprzestrzeniania się obszarów porośniętych trawą. W efekcie obszary te objęły znaczną część planety, tym samym zmniejszając jej zalesienie. Powstały lasy wodorostów, doprowadzając do rozwinięcia się nowych gatunków, m.in. kałanów morskich, znanych również jako wydry morskie. W tym czasie dobrze prosperowały nieparzystokopytne oraz małpy człekokształtne. Duża część lądu była wówczas jałowa i górzysta, w związku z czym główną formą żywienia wśród zwierząt był wypas. Uformowanie się Półwyspu Arabskiego doprowadziło do ostatecznego zamknięcia się Morza Tetydy, pozostawiając po sobie pozostałości w postaci Morza Czarnego, Czerwonego, Śródziemnego oraz Kaspijskiego. Ewoluowało również wiele nowych roślin – w miocenie środkowym rozwinęło się 95% współczesnych roślin nasiennych.\nPliocen trwał od 5,333 do 2,58 miliona lat temu. Okres ten cechuje się dramatycznymi zmianami klimatycznymi, które ostatecznie doprowadziły do wyewoluowania współczesnych roślin i zwierząt. Do najważniejszych wydarzeń epoki zaliczają się: ukształtowanie Panamy, akumulacja lodu na obszarach okołobiegunowych (będąca powodem przyszłego masowego wymierania), kolizja Półwyspu Indyjskiego z kontynentem azjatyckim (wskutek której powstały Himalaje), uformowanie się Appalachów i Gór Skalistych oraz wyschnięcie Morza Śródziemnego na kilka milionów lat. Rozwinęły się również australopiteki, najstarsi przodkowie człowieka. Za pomocą Przesmyku Panamskiego zwierzęta były w stanie emigrować między Ameryką Północną, a Ameryką Południową, dokonując w ten sposób spustoszenia w lokalnym środowisku ekologicznym. Zmiany klimatu doprowadziły do rozprzestrzenienia się sawann, mającego miejsce również obecnie. Kontynenty i morza ostatecznie przybrały obecny kształt, dokonując przy tym niewielkie zmiany pod względem ich położenia.\n\n\n===== Czwartorzęd =====\n\nCzwartorzęd trwa od 2,58 miliona lat i jest najmłodszym okresem ery kenozoicznej. Jego charakterystycznymi cechami jest obecność współczesnych zwierząt oraz znaczne zmiany klimatyczne. Dzieli się na dwie epoki: plejstocen i holocen.\n\nPlejstocen trwał od 2,58 miliona do 11 700 lat temu. W tym czasie mają miejsce epoki lodowe, będące skutkiem globalnego ochłodzenia, które zaczęło się w eocenie środkowym. Podczas gdy lód stopniowo przemieszczał się w kierunku równika, na obszarach na północ i na południe od stref tropikalnych miały miejsce intensywne zimy, pojawiające się na przemian z łagodnymi latami. W tym samym czasie Afryka zmagała się z suszami, które doprowadziły do powstania pustyń Sahara, Namib i Kalahari. Mimo to, w trakcie epoki rozwinęły się nowe gatunki ssaków, m.in. mamuty, megaterium, Canis dirus oraz człowiek rozumny. Około 100 000 lat temu zakończyły się największe susze w historii Afryki; nastąpiła również ekspansja ludzi prymitywnych na nowe obszary. W końcowej fazie plejstocenu miało miejsce jedno z największych masowych wymierań w historii Ziemi, w wyniku którego zmarło wielu przedstawicieli ziemskiej megafauny oraz wszystkie gatunki z rodziny człowiekowatych (z wyjątkiem człowieka rozumnego). Miało to znaczny wpływ na wszystkie kontynenty, mniejszy w przypadku Afryki.\nHolocen trwa od 11 700 lat. Znany jest również jako „era człowieka”. Charakteryzuje się również rozwojem człowieka, prowadzącego do uzyskania przez niego zdolności odczuwania zmysłami. Cała zapisana historia (w tym historia świata) ma swoją granicę w epoce holocenu. Aktywność człowieka jest powodem, dla którego dochodzi do stałego wymierania gatunków, trwającego od 10 000 lat p.n.e. Proces ten często jest nazywany „szóstą katastrofą”, ponieważ szacuje się, że w ciągu roku umiera ok. 140 000 gatunków.\n\n\n== Teorie systemów żywych ==\nIdeę mówiącą, że Ziemia jest żywa, można znaleźć w wielu pracach filozoficznych oraz religijnych, jednak do pierwszej naukowej dyskusji na ten temat doszło wraz ze szkockim naukowcem Jamesem Huttonem. W 1786 roku stwierdził, że Ziemia była superorganizmem, oraz że jej właściwą nauką powinna być fizjologia. Hutton jest uważany za ojca geologii, lecz jego idea żywej Ziemi została zapomniana w XIX w., kiedy panującym poglądem był redukcjonizm. Hipoteza Gai, zaproponowana w latach 60. XX w. przez naukowca Jamesa Lovelocka, sugeruje, że życie na Ziemi funkcjonuje jako jeden organizm, który określa i utrzymuje warunki środowiskowe potrzebne do przetrwania na niej.\nDo pierwszej próby wytłumaczenia natury życia poprzez ogólną teorię systemów żywych (ang. general living systems theory) doszło w 1978 roku za sprawą amerykańskiego biologa Jamesa Griera Millera. Teoria ta, wyłaniając się z nauk ekologicznych i biologicznych, może próbować odwzorować ogólne zasady dotyczące tego, jak działają wszystkie systemy życiowe. Zamiast badać zachodzące zjawiska poprzez dzielenie obiektów na części składowe, ogólna teoria systemów żywych obserwuje zjawiska pod względem dynamicznych wzorów na stosunek organizmów z ich środowiskiem. W 1991 roku amerykański biolog Robert Rosen rozwinął ją, definiując system komponentowy jako „jednostkę organizacji; część posiadającą funkcję (tzn. określone powiązanie między częścią a całością)”. Za pomocą tej i innych pojęć Rosen ukształtował „relacyjną teorię systemów”, której celem jest wyjaśnienie szczególnych właściwości życia. Mianowicie, określił on „niepodzielność składowych organizmu” jako podstawową różnicę między systemami żywymi, a „maszynami biologicznymi”.\nSystemowy pogląd życia (ang. systems view of life) odnosi się do środowiskowych oraz biologicznych strumieni pola jako do „wzajemności oddziaływań”. Wzajemne relacje ze środowiskiem są prawdopodobnie tak ważne do zrozumienia życia, jak w przypadku zrozumienia ekosystemów. W 1992 roku amerykański biofizyk Harold Morowitz wytłumaczył, że życie jest cechą ekosystemu, a nie pojedynczym organizmem lub gatunkiem. Dowodzi on, że ekosystemowa definicja życia jest lepsza niż jej biochemiczna oraz fizyczna wersja. Robert Ulanowicz w 2009 roku nazwał mutualizm kluczem do zrozumienia zachowania życia oraz ekosystemów.\nBiologia systemów złożonych (ang. complex systems biology, CSB) to dziedzina nauki badająca złożoność organizmów z punktu widzenia teorii układów dynamicznych. Ta ostatnia często jest nazywana również biologia systemową, której celem jest zrozumienie najbardziej podstawowych aspektów życia. Biologia relacyjna, ściśle związana z biologią systemów złożonych oraz biologią systemową, skupia się głównie na zrozumieniu procesów życiowych z punktu widzenia najistotniejszych relacji oraz kategorii takich relacji, zachodzących wśród istotnych funkcjonalnych części organizmu.\n\n\n== Powstanie życia na Ziemi ==\n\nWiek Ziemi wynosi ok. 4,54 mld lat. Badania sugerują, że życie na Ziemi istnieje od ok. 3,5 mld lat, przy czym szacowany wiek najstarszych fizycznych śladów życia wynosi 3,7 mld lat. Wszystkie znane formy życia ukazują podstawowe mechanizmy molekularne, odzwierciedlając swoje pochodzenie; hipotezy pochodzenia życia, opierające się na tych badaniach, starają się znaleźć mechanizm wyjaśniający proces formacji ostatniego uniwersalnego wspólnego przodka, począwszy od prostych związków organicznych, przez hipotetyczne życie przedkomórkowe, do protokomórek oraz metabolizmu.\nNie istnieje obecnie żaden konsensus naukowy co do tego, jak powstało życie, chociaż powstało wiele zaakceptowanych modelów naukowych, które opierają się na następujących badaniach:\n\neksperyment Stanleya Millera oraz praca Sidneya W. Foxa udowadniające, że warunki panujące na prymitywnej Ziemi sprzyjały reakcjom chemicznym, które syntezowały aminokwasy i inne związki organiczne pochodzące z ich nieorganicznych prekursorów\nfosfolipidy spontanicznie produkują dwuwarstwę lipidową, podstawową strukturę błony komórkowej\nOrganizmy żywe syntezują białka, będące polimerami aminokwasów, używając instrukcji zakodowanych przez kwas deoksyrybonukleinowy (DNA). Synteza białka wiąże pośrednie polimery kwasów rybonukleinowych (RNA). Jedną z możliwości tego, jak powstało życie, jest to, że jako pierwsze uformowały się geny, a po nich powstały białka; alternatywna wersja jego powstania mówi, że jako pierwsze powstały białka, a po nich uformowały się geny.\nKiedy odkryto, że zarówno geny, jak i białka, potrzebują siebie nawzajem do wyprodukowania innych genów oraz białek, naukowcy zaczęli zastanawiać się, które z nich powstało jako pierwsze. W związku z tym naukowcy przyjęli hipotezę, że z tego powodu jest mało prawdopodobne, aby geny i białka powstawały niezależnie.\nFrancis Crick, angielski biolog molekularny i noblista, zasugerował, że początkowo życie opierało się na RNA, posiadającym podobnie jak w przypadku DNA cechy takie jak przechowywanie informacji oraz katalityczne właściwości niektórych białek. Hipoteza ta znana jest jako „świat RNA” i jest wspierana przez obserwację mówiącą, że dużo spośród najkrytyczniejszych elementów składowych komórek (tych, które ewoluowały najwolniej) składa się w większości lub całości z RNA. Duża część krytycznych kofaktorów (Adenozyno-5′-trifosforan, acetyl-CoA, dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy itp.) jest albo nukleotydem, albo substancją z nim związaną. Katalityczne właściwości RNA nie zostały zademonstrowane w tym samym czasie jak zaproponowana hipoteza, jednak zostały potwierdzone przez Thomasa Cecha w 1986 roku.\nZ hipotezą świata RNA wiąże się problem polegający na tym, że synteza RNA prostych nieorganicznych protoplastów jest trudniejsza niż w przypadku organicznych cząsteczek. Jednym z tego powodów jest to, że prekursory DNA są bardzo stabilne i reagują z każdym innym bardzo powoli w panujących warunkach; zaproponowano hipotezę, że przed RNA organizmy żywe składały się z innych cząsteczek. Mimo to, udało się wykonać syntezę ustalonych cząsteczek RNA w warunkach, które występowały na Ziemi przed powstaniem życia, dodając w określonej kolejności alternatywne prekursory, równocześnie dodając w ciągu tej reakcji prekursor fosforanu. Dzięki temu badaniu hipoteza świata RNA staje się bardziej wiarygodna.\nZnaleziska geologiczne odnalezione w 2013 roku pokazują, że reaktywne związki fosforowe (np. fosforany) występowały licznie w oceanach ok. 3,5 mld lat temu, oraz że schreibersyty łatwo reagowały z wodnym glicerolem, aby wygenerować fosforany oraz glicerolo-3-fosforany. Przyjęto hipotezę, że posiadające schreibersyt meteoryty, powstałe w Wielkim Bombardowaniu, mogły dostarczać zredukowany fosfor, który mógł reagować z prebiotycznymi cząsteczkami, tworząc fosforylowane biocząsteczki, jak RNA.\nW 2009 roku miały miejsce eksperymenty demonstrujące ewolucję Darwina zachodzącą w dwukomponentowym systemie enzymów RNA (rybozymów) in vitro. Badania zostały przeprowadzone w laboratorium Geralda Joyce’a, który stwierdził, że „jest to pierwszy przykład (poza przestrzenią nauk biologicznych) ewolucyjnej adaptacji układu genetycznego cząsteczek”\nZwiązki prebiotyczne mogły mieć pozaziemski zaczątek. Wnioski NASA z 2011 roku, opierające się na badaniach związanych z meteorytami znalezionymi na Ziemi, sugerują, że składowe DNA i RNA (adenina, guanina oraz związane z nimi cząsteczki organiczne) mogły powstać w przestrzeni kosmicznej.\nW marcu 2015 roku naukowcy NASA podali informację, że po raz pierwszy zostały uformowane złożone związki organiczne DNA i RNA, m.in. uracyl, cytozyna i tymina. Dokonano tego w laboratorium w warunkach, jakie mają miejsce w przestrzeni kosmicznej, oraz użyto m.in. pirymidyny znalezionej w meteorytach. Pirymidyna, tak jak wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, bogate w węgiel związki chemiczne znalezione we Wszechświecie, według naukowców może powstawać w wybuchach czerwonych olbrzymów oraz w pyłach kosmicznych i chmurach gazowych.\n\n\n== Warunki środowiska ==\n\nRóżnorodność życia na Ziemi jest rezultatem wzajemnej zależności między genetyką, zdolnościami metabolicznymi, wyzwaniami środowiskowymi i symbiozą. Środowisko mieszkalne Ziemi przez większość swojego istnienia było zdominowane przez mikroorganizmy oraz poddane ich metabolizmowi i ewolucji. Jako konsekwencja tych czynności mikrobowych, fizyczno-chemiczne środowisko Ziemi zmieniało się w geologicznej skali czasu, tym samym wyznaczając ścieżkę ewolucji dalszego życia. Dla przykładu, uwolnienie tlenu cząsteczkowego przez sinice jako produkt uboczny fotosyntezy doprowadziło do globalnych zmian w środowisku Ziemi. Tlen był toksyczny dla większości organizmów żyjących w tym czasie na Ziemi, w związku z czym pojawiły się nowe wyzwania ewolucyjne. Ostatecznie doprowadziło to do powstania głównych gatunków zwierząt i roślin na Ziemi. Ten związek między organizmami i środowiskiem jest nieodłączną cechą systemów życiowych.\nWszystkie formy życiowe wymagają pewnych rdzennych pierwiastków chemicznych potrzebnych do funkcjonowania biochemicznego. Zaliczają się do nich: węgiel, wodór, azot, tlen, fosfor oraz siarka – pierwiastkowe makroelementy będące składnikami odżywczymi wszystkich organizmów. – często reprezentowane pod akronimem CHNOPS. Razem tworzą kwasy nukleinowe, proteiny i lipidy, z których składa się znaczna część żywej materii. Spośród sześciu wymienionych pierwiastków, pięć zawiera chemiczne składniki DNA – nie zawiera ich jedynie siarka, która jest składnikiem cysteiny i metioniny. Najbogatszym biologicznie pierwiastkiem jest węgiel, który posiada zdolność wielokrotnego tworzenia wiązań kowalencyjnych. Pozwala to opierającym się na węglu (organicznym) cząsteczkom tworzyć ogromną różnorodność związków chemicznych (ang. chemical arrangements).\n\n\n=== Zakres tolerancji ===\nNiezbędnymi dla życia składnikami ekosystemu są: energia (światło słoneczne oraz energia chemiczna), woda, temperatura, atmosfera, grawitacja, składniki odżywcze oraz ochrona przed promieniowaniem ultrafioletowym. W wielu ekosystemach warunki zmieniają się w ciągu dnia, a także podczas zmiany pory roku. Aby żyć w tych ekosystemach, organizmy muszą potrafić przetrwać szereg warunków panujących w danym ekosystemie, zwanym „zakresem tolerancji”. Poza tymi ekosystemami, gdzie znajdują się „strefy fizjologicznego stresu”, warunki do przeżycia i rozmnażania są możliwe, lecz nie są optymalne. Poza tymi strefami znajdują się „strefy nietolerancji”, gdzie przeżycie i rozmnażanie organizmów jest niemożliwe lub mało prawdopodobne. Organizmy, które posiadają duży zakres tolerancji, są szerzej rozmieszczone niż organizmy z wąskim zakresem tolerancji.\n\nAby przeżyć, wybrane mikroorganizmy mogą przyjmować formy, które umożliwią im przeciwstawić się przemrożeniu, całkowitemu odwodnieniu, wysokiemu ryzyku radiacyjnemu oraz innym wyzwaniom chemicznym i fizycznym. Te organizmy mogą przeżyć w tych warunkach tygodnie, miesiące, lata, a nawet całe wieki. Ekstremofile to mikrobiologiczne formy życia, które prosperują poza zakresami warunków, w których formy życia są powszechne. Podczas gdy wszystkie organizmy składają się z niemal identycznych cząsteczek, ewolucja umożliwiła tym mikrobom dostosować się do trudnych warunków. Wciąż trwa proces tworzenia opisu struktury i różnorodności metabolicznej społeczności mikrobiologicznych żyjących w tych ekstremalnych środowiskach\nMikrobowe formy życiowe żyją również w Rowie Mariańskim, najgłębszym rowie oceanicznym na Ziemi, oraz wewnątrz skał znajdujących się nawet do 580 m pod dnem morza, na głębokości 2600 m pod poziomem morza.\nBadania nieustępliwości i wielofunkcyjności życia na Ziemi oraz zrozumienie układów cząsteczkowych wykorzystywanych przez niektóre organizmy w celu przeżycia to jedne z ważniejszych czynników wpływających na szukanie życia pozaziemskiego. Dla przykładu, porosty mogą przeżyć miesiąc w imitowanym marsjańskim środowisku.\n\n\n== Forma i funkcja ==\nKomórka to podstawowa jednostka struktury każdego żyjącego organizmu. Każda komórka powstaje w wyniku podziału wcześniejszej komórki. Teoria komórkowa została sformułowana we wczesnym XIX wieku przez Henriego Dutrochet, Theodora Schwanna, Rudolfa Virchowa i innych naukowców. Niedługo po jej utworzeniu teoria została szeroko zaakceptowana. Aktywność organizmu jest zależna od całkowitej aktywności jego komórek, wraz z przepływem energii zachodzącym wewnątrz oraz między nimi. Komórki zawierają dziedziczne informacje przenoszone w postaci kodu genetycznego podczas ich podziału.\nIstnieją dwa podstawowe rodzaje komórek. Prokarionty nie posiadają jąder komórkowych oraz organelli komórkowych, lecz posiadają koliste DNA i rybosomy. Na prokarionty składają się dwie domeny: bakterie i archeony. Innym podstawowym rodzajem komórek są eukarionty, posiadające odrębne jądra komórkowe otoczone błoną komórkową oraz organelle (m.in. mitochondria, chloroplasty, lizosomy, retikulum endoplazmatyczne oraz wakuole). Oprócz tego, posiadają one zorganizowane chromosomy przechowujące materiał genetyczny. Wszystkie gatunki, na które składają się duże, złożone organizmy, to eukarionty – są to zwierzęta, kwiaty i grzyby, chociaż wiele gatunków eukariotów to protisty będące mikroorganizmami. Formalny model tłumaczy, że eukarionty ewoluowały z prokariontów, wraz z głównymi organellami eukariotów stworzonymi w trakcie endosymbiozy między bakteriami, a prekursorowymi komórkami eukariotycznymi.\nMechanizmy molekularne biologii komórkowej opierają się na białkach. Większość z nich jest syntezowana przez rybosomy w procesie biosyntezy białka. W komórkach eukariotycznych białka mogą być transportowane i przetwarzane w aparacie Golgiego, w ten sposób przygotowując je do wysłania ich do miejsca przeznaczenia.\nKomórki rozmnażają się w procesie podziału komórek, w którym komórka rodzicielska dzieli się na dwie lub więcej komórek potomnych. U prokariontów podział komórek zachodzi w procesie schizogonii, w którym DNA jest replikowane. Następnie dwie kopie DNA są dołączane do fragmentów błony komórkowej. W przypadku eukariontów zachodzi bardziej złożony proces mitozy. Jego końcowy rezultat jest jednak taki sam; nowo powstałe kopie komórek są identyczne zarówno z komórką rodzicielską, jak i z każdą inną komórką (z wyjątkiem mutacji). W przypadku każdej z nich dochodzi do dalszego podziału.\nIstnieje możliwość, że organizmy wielokomórkowe ewoluowały z kolonii składających się z takich komórek. Komórki te w wyniku adhezji mogą tworzyć grupy organizmów. Poszczególni członkowie kolonii mogą przeżyć samodzielnie, z kolei osobniki należące do prawdziwego wielokomórkowego organizmu posiadają specjalizacje, które powodują, że osobniki te są zależne od pozostałych komórek wchodzących w skład tego organizmu, bez których nie mogłyby przeżyć. W styczniu 2016 roku naukowcy podali informację, że ok. 800 mln lat temu w pojedynczej cząsteczce doszło do niewielkich zmian genetycznych, którym nadano nazwę GK-PID. Mogły one pozwolić organizmom przejść z organizmu jednokomórkowego do organizmu wielokomórkowego.\nKomórki posiadają wyewoluowane metody, za pomocą których dostrzegają i reagują na swoje mikrośrodowisko, tym samym polepszając zdolność przystosowania się. Sygnalizacja komórkowa koordynuje aktywności komórkowe, tym samym regulując podstawowe funkcje organizmów wielokomórkowych. Sygnalizacja międzykomórkowa następuje w trakcie bezpośredniego kontaktu komórkowego, wykorzystując przy tym sygnalizację jukstakrynową (ang. juxtacrine signalling), lub pośrednio, w trakcie wymiany agentów, tak jak w układzie hormonalnym. W bardziej złożonych organizmach koordynacja aktywności może zachodzić dzięki układowi nerwowemu.\n\n\n== Klasyfikacja organizmów ==\n\nPierwsza znana próba klasyfikacji organizmów została przeprowadzona przez greckiego filozofa Arystotelesa, który dokonał podziału wszystkich żyjących wówczas organizmów na zwierzęta i rośliny, opierając się głównie na ich zdolności poruszania się. Dokonał również podziału zwierząt na posiadające lub nieposiadające krwi (lub nieposiadające czerwonej krwi). Podział ten można dopasować do podziału na kręgowce i bezkręgowce. Arystoteles podzielił zwierzęta posiadające krew na pięć grup: żyworodne czworonogi (ssaki), jajorodne czworonogi (gady i płazy), ptaki, ryby oraz walenie. Nieposiadające krwi zwierzęta również zostały podzielone na pięć grup: głowonogi, skorupiaki, owady (zaliczały się do nich również pająki, skorpiony i pareczniki), posiadające skorupę (zaliczała się do nich większość mięczaków i szkarłupni) oraz zwierzokrzewy. Choć praca Arystotelesa posiadała pewne błędy, to była to największa biologiczna synteza, jaka do tego czasu powstała – wykorzystywana była w ciągu kolejnych wieków po jego śmierci.\nEksploracja Ameryki przyczyniła się do odkrycia ogromnej liczby nowych gatunków roślin i zwierząt, które wymagały opisu oraz sklasyfikowania. Pod koniec XVI oraz na początku XVII wieku miały miejsce szczegółowe badania nad zwierzętami, które miały posłużyć jako baza dla systemu klasyfikacyjnego organizmów. Pod koniec lat 40. XVIII wieku Karol Linneusz wprowadził swój system binominalnego nazewnictwa gatunków, będący częścią systemu klasyfikacyjnego organizmów. Linneusz starał się udoskonalić to dzieło i zmniejszyć długość wcześniej używanych wielowyrazowych nazw poprzez zniesienie niepotrzebnej retoryki, wprowadzenie nowych opisowych terminów oraz precyzyjne zdefiniowanie jego znaczenia. Konsekwentnie wykorzystując ten system, Linneusz oddzielił nazewnictwo od taksonomii.\nPoczątkowo grzyby były zaliczane do roślin. Przez krótki czas Linneusz zaliczał je do zwierzęcego taksonu Vermes, jednak później ponownie zaliczył je do roślin. Herbert Faulkner Copeland zaliczył grzyby do stworzonego przez siebie królestwa Protoctista, w ten sposób częściowo unikając problemu, jednak mimo to nadał im specjalny status. Problem został ostatecznie rozwiązany przez Roberta Whittakera, który w swoim systemie sklasyfikował grzyby jako osobne królestwo. Historia życia na Ziemi pokazuje, że grzyby są bardziej zbliżone do zwierząt niż do roślin.\nNowe odkrycia, które umożliwiły bardziej szczegółowe badania nad komórkami i mikroorganizmami, przyczyniły się odkrycia nowych form życia oraz powstania nowych dziedzin biologii – biologii komórkowej oraz mikrobiologii. Nowo odkryte organizmy początkowo były zaliczane do pierwotniaków jako zwierzęta, oraz do plechowców jako rośliny, jednak później zostały połączone w królestwo protistów przez Ernsta Haeckela; w dalszym okresie dokonano przeklasyfikowania prokariontów na królestwo Monera, które później zostały podzielone na dwie oddzielne grupy – bakterie i archeony. Doprowadziło to do powstania nowego, składającego się z sześciu królestw systemu, oraz ostatecznie do powstania trzydomenowego systemu opartego na relacjach ewolucyjnych. Klasyfikacja eukariotów, w szczególności protistów, pozostaje jednak kontrowersyjna.\nPodczas rozwoju mikrobiologii, biologii molekularnej oraz wirusologii dokonano odkrycia niekomórkowych agentów, którymi są m.in. wirusy i wiroidy. Mimo że są uważane za żywe, w przeszłości trwała dyskusja nad tym, czy organizmy te są rzeczywiście organizmami żywymi; wirusy nie posiadają części cech życiowych, m.in. posiadanie błony komórkowej, przechodzenie procesu metabolizmu, umiejętność rozwoju oraz reagowanie na otaczające je środowisko. Opierając się na genetyce oraz biologii, wirusy mogą być klasyfikowane jako gatunki, jednak wiele aspektów ich klasyfikacji jest kontrowersyjnych.\nW latach 60. XX w. powstała metoda klasyfikacji zwana kladystyką, polegająca na przedstawianiu kladów w drzewie filogenetycznym.\n\n\n== Życie pozaziemskie ==\n\nZiemia jest jedyną znaną planetą będącą siedliskiem życia. Innymi miejscami we Wszechświecie, które mogą być zamieszkane przez mikroorganizmy, jest wnętrze Marsa, atmosfera Wenus oraz oceany wewnątrz niektórych naturalnych satelitów i gazowych olbrzymów. W celu określenia, w jakich warunkach w systemach słonecznych może istnieć cywilizacja, używa się równania Drake’a.\nObszar wzdłuż ciągu głównego gwiazdy, który może być korzystny dla życia zamieszkującego planety posiadające warunki podobne do Ziemi, jest zwany ekosferą. Wewnętrzne i zewnętrzne promienie ekosfery różnią się między sobą jasnością emitowaną przez gwiazdę. Gwiazdy masywniejsze niż Słońce posiadają większą ekosferę, jednak pozostają w ciągu głównym w krótszym odstępie czasowym. W przypadku czerwonych karłów ma jednak miejsce zupełnie inny problem – ich ekosfera jest mniejsza, przez co jest przedmiotem większej aktywności słonecznej oraz efektów obrotu synchronicznego pobliskich orbit. Dlatego wśród gwiazd o pośredniej masie (np. Słońce) istnieje większe prawdopodobieństwo rozwoju form życiowych podobnych do tych zamieszkujących Ziemię. Położenie gwiazdy w galaktyce również może mieć wpływ na wielkość prawdopodobieństwa występowania form życiowych. Gwiazdy znajdujące się w regionach obfitych w pierwiastki ciężkie, z których mogą powstawać planety, w zestawieniu z niskim współczynnikiem występowania supernowych, mogących niszczyć siedliska życia, są uważane za posiadające większe prawdopodobieństwo występowania wokół nich planet zamieszkanych przez złożone formy życiowe.\n\n\n== Śmierć ==\n\nŚmierć to permanentne wygaśnięcie wszystkich czynności życiowych i procesów życiowych w organizmie lub komórce. Może ona wystąpić w wyniku wypadku, katastrofy, choroby, zależności międzygatunkowych, niedożywienia, zatrucia, starzenia się lub samobójstwa. Po śmierci organizmu, jego szczątki wchodzą w skład cyklu biogeochemicznego. Organizm może zostać spożyty przez drapieżnika lub padlinożercę – pozostały materiał organiczny może następnie zostać szerzej rozłożony przez detrytusożerców (organizmy przetwarzające detrytus), zwracając go środowisku na ponowny użytek w łańcuchu pokarmowym.\nJednym z problemów w zdefiniowaniu śmierci jest różnica między śmiercią a życiem. Śmierć wydaje się odwoływać zarówno do momentu, w którym kończy się życie, jak i do momentu, w którym rozpoczyna się stan następujący po zakończeniu życia. Ustalenie, kiedy następuje śmierć, wymaga określenia konceptualnej granicy między życiem a śmiercią. Jest to problematyczne, ponieważ nie istnieje zgoda w kwestii tego, jak zdefiniować życie. Natura śmierci przez tysiąclecia była źródłem niepokoju tradycji religijnych oraz dochodzeń filozoficznych. Wśród wielu religii istnieje wiara w życie pozagrobowe, reinkarnację duszy lub zmartwychwstanie ciała.\nWymieranie to proces, w którym umiera grupa taksonów lub gatunków, tym samym zmniejszając bioróżnorodność. Moment wyginięcia gatunku na ogół jest uznawany za moment, w którym umiera ostatni jego przedstawiciel. Ustalenie tego momentu jest trudne, ponieważ zasięg występowania danego gatunku może być bardzo duży, w związku z czym wykonuje się je po określonym czasie jego nieobecności. Gatunki mogą wymierać w wyniku braku umiejętności do przeżycia w zmieniającym się siedlisku lub poprzez przegraną z przewyższającą je konkurencją. W całej historii Ziemi wyginęło około 99% kiedykolwiek zamieszkujących ją gatunków. Możliwe jednak, że masowe wymierania mogą wywierać wpływ na prędkość, z jaką dochodzi do ewolucji życia, tworząc szanse dla nowych grup organizmów do rozwoju i ewoluowania.\nSkamieniałości to zachowane szczątki lub ślady zwierząt, roślin i innych organizmów, pochodzące z dalekiej przeszłości. Ogół skamieniałości, zarówno odnalezionych, jak i nieodnalezionych, oraz ich rozmieszczenie w posiadających je formacjach skalnych i pokładach osadowych (warstwach), jest nazywany zapisem kopalnym. Zachowane próbki są określane jako skamieniałości, jeśli ich wiek wynosi więcej niż 10 tysięcy lat. W związku z tym najmłodsze skamieniałości pochodzą z początku epoki holocenu, natomiast najstarsze z eonu archaiku, do 3,4 miliarda lat.\n\n\n== Sztuczne życie ==\n\nSztuczne życie to dziedzina nauki mająca na celu badanie systemów odnoszących się do życia, jego procesów, oraz jego ewolucji za pomocą symulacji wykonywanych przy użyciu symulacji komputerowych, robotyki i biochemii. Badania sztucznego życia imitują tradycyjną biologię, odtwarzając niektóre aspekty zjawisk biologicznych. Naukowcy badają logikę systemów życiowych, tworząc sztuczne środowiska – w ten sposób starają się zrozumieć złożone przetwarzanie informacji, które określają te systemy.\nBiologia syntetyczna to dział biotechnologii, który stanowi połączenie nauki i bioinżynierii. Jej celem jest projektowanie i tworzenie nowych funkcji biologicznych i systemów, które nie znajdują się w przyrodzie. Biologia syntetyczna obejmuje redefinicję oraz rozwój biotechnologii, wraz z celami takimi jak bycie zdolnym do projektowania i tworzenia biologicznych systemów inżynieryjnych, które przetwarzają informacje, wytwarzają materiały i struktury, produkują energię, dostarczają żywność oraz utrzymują i wzmacniają ludzkie zdrowie i środowisko.\n\n\n== Poglądy na istotę życia ==\n\nWśród poglądów na istotę życia można wyróżnić następujące teorie:\n\n\n=== Materializm ===\n\nJednym z najstarszych poglądów jest materializm, według którego wszystko składa się z materii, a życie jest jedynie jej złożoną formą. Empedokles argumentował, że każdy obiekt we Wszechświecie składa się z kombinacji czterech żywiołów lub korzeni: ziemi, wody, powietrza i ognia – wyjaśniają one wszystkie zachodzące zmiany. Wszystkie formy życia, oraz ich różnorodność, powstały przez mieszaniny tych żywiołów .\nDemokryt uważał, że podstawową cechą życia jest posiadanie duszy (psyche). Tak jak w przypadku innych starożytnych pisarzy, Demokryt próbował wyjaśnić, co sprawia, że dana istota jest żywa. Tłumaczył on, że ogniste atomy wspólnie tworzą duszę, dokładnie w ten sam sposób, w jaki atomy i pustka tworzą każdy inny obiekt. Demokryt wypowiadał się na temat ognia ze względu na widoczny związek pomiędzy życiem a ciepłem, oraz ze względu na ruch ognia .\nMaterializm mechanistyczny, powstały w starożytnej Grecji, został odrodzony oraz skorygowany przez francuskiego filozofa Kartezjusza, który twierdził, że zwierzęta i ludzie byli grupą części, które razem funkcjonowały jak maszyna. Teoria ewolucji, stworzona w 1859 roku przez Karola Darwina, jest mechanistycznym wyjaśnieniem powstawania gatunków za pomocą doboru naturalnego.\n\n\n=== Hilemorfizm ===\n\nHilemorfizm to teoria stworzona przez Arystotelesa, według której każdy byt jest kombinacją formy i materii. Jednym z głównych zainteresowań Arystotelesa była biologia – ok. 1/4 jego Corpus Aristotelicum to dzieła biologiczne. Jedno z nich tłumaczy, że każdy byt w materialnym Wszechświecie składa się z materii i formy, a formą żyjącego bytu jest dusza. Istnieją trzy rodzaje dusz: dusza wegetatywna (u roślin; dzięki niej rosną, przekwitają i odżywiają się, jednak nie powodują u niej ruchu oraz uczuć), dusza zwierzęca (dzięki niej zwierzęta poruszają się i posiadają uczucia) oraz dusza rozumna (źródło świadomości i rozumowania, które (według Arystotelesa) posiada tylko człowiek). Każda wyższa dusza posiada cechy niższej duszy. Arystoteles uważał, że skoro materia nie istnieć bez formy, tak forma nie może istnieć bez materii, dlatego dusza nie istnieć bez ciała.\nTeoria Arystotelesa jest spójna z teleologicznymi wyjaśnieniami życia, które tłumaczą zjawiska w kategoriach celu oraz ukierunkowania na cel – dlatego np. biel pokrywająca futro białego niedźwiedzia jest tłumaczona pod względem celowości jego kamuflażu. Kierunek przyczynowości (od przeszłości do przyszłości) zaprzecza naukowemu dowodowi naturalnej selekcji, który wyjaśnia konsekwencję z punktu widzenia poprzedniej przyczyny. Cechy biologiczne nie są opisywane poprzez opisanie jej optymalnego rezultatu, lecz poprzez opisanie historii ewolucji gatunku, co doprowadziło do naturalnej selekcji cech, o których mowa.\n\n\n=== Witalizm ===\n\nWitalizm to hipoteza stworzona przez Georga Ernsta Stahla, według której zasada życiowa jest niematerialna. Witalizm był uznawany do połowy XX w. m.in. przez filozofów Henriego Bergsona, Friedricha Nietzsche, Wilhelma Diltheya, anatoma Marie François Xaviera Bichata oraz chemika Justusa von Liebiga. Do witalizmu zaliczają się również myśl, że miała miejsce zasadnicza różnica między materiałem organicznym a nieorganicznym, oraz przekonanie, że materiał organiczny może pochodzić wyłącznie od istot żywych. Przekonanie to zostało obalone w 1826 roku, kiedy Friedrich Wöhler stworzył mocznik z materiału nieorganicznego. Ta synteza Wöhlera jest uważana za początek nowoczesnej chemii organicznej. Synteza ta ma historyczne znaczenie, ponieważ po raz pierwszy związek organiczny został stworzony w reakcjach nieorganicznych.\nW latach 50. XIX w. Hermann von Helmholtz zademonstrował, że podczas ruchu mięśni nie zostaje utracona energia, i zasugerował, że do poruszania mięśniami nie są potrzebne żadne siły witalne. Wyniki te doprowadziły do porzucenia naukowych zainteresowań teoriami witalistycznymi, chociaż wciąż uznawane są teorie pseudonaukowe takie jak homeopatia, która interpretuje choroby spowodowane przez zaburzenia sił witalnych i życiowych.\nIstoty żywe różnią się w sposób zasadniczy od ciał nieożywionych i podlegają działaniu swoistych praw, niezależnych od praw fizyki i chemii; procesy życiowe zależą od swoistej siły życiowej (vis vitalis), rozumianej przyrodniczo lub pozaprzyrodniczo (entelechia Arystotelesa, élan vital Bergsona) – obecnie pogląd ten nie jest otwarcie prezentowany w nauce.\n\n\n=== Mechanicyzm (redukcjonizm) ===\n\nWszystkie zjawiska związane z życiem można sprowadzić (zredukować) do tych samych praw fizyki i chemii, które rządzą materią nieożywioną (zob. chemoton).\n\nZ redukcjonizmem związane jest tzw. podejście substratowe, wiążące zjawisko życia ze swoistymi rodzajami związków chemicznych, stanowiących podłoże (substrat) procesów życiowych: \n\n\n=== Komplemetaryzm (emergentyzm) ===\n\nUkłady fizyczne mogą występować na różnych poziomach organizacji; na wyższych poziomach rządzą nimi, oprócz praw właściwych dla poziomów niższych, uzupełniające je prawa, swoiste dla danego poziomu (komplementarne); w odniesieniu do układów żywych, na wyższych poziomach organizacji życia, obowiązują, oprócz praw fizycznych i chemicznych, swoiste prawa biologiczne, a oprócz przemian fizycznych i reakcji chemicznych, zachodzą swoiste procesy (zjawiska) biologiczne.\nZ emergentyzmem związane jest podejście systemowe, oparte na założeniu, że właściwości układu jako całości są wynikiem nie tylko właściwości jego elementów, ale struktury układu (np. chemoton):\n\n\n== Poziomy organizacji układów związanych z życiem ==\nBiologia tradycyjnie wyróżnia kilka poziomów organizacji układów związanych ze zjawiskiem życia. Wiążą się z nimi poszczególne nauki biologiczne, różniące się przedmiotem badań i metodologią. Zwykle wyróżnia się następujące poziomy organizacji i odpowiadające im nauki biologiczne:\n\nSubkomórkowy („części składowych komórki”, „zorganizowanej materii organicznej”), przedmiot badań biologii molekularnej; obejmuje poziom molekularny (związków chemicznych, w tym szczególnie białek i kwasów nukleinowych, badany także przez biofizykę i biochemię) i poziom struktur subkomórkowych oraz wirusów. Chociaż na poziomie molekularnym opis zjawisk można sprowadzić do praw fizyki i chemii (tak bada ten poziom biofizyka i biochemia), to molekuły białek i kwasów nukleinowych mają szczególnie duże rozmiary i różnorodność. Wchodzą one w skład struktur wyższego rzędu, które są z kolei elementami struktur bardziej złożonych. Istnieje hierarchia struktur o rosnącej organizacji (np. cząsteczka DNA – chromosom – jądro komórkowe). Hierarchii struktur odpowiada hierarchia funkcji – wzajemna kontrola i zależność procesów fizycznych i chemicznych. Integracja funkcji nie jest jednak całkowita i nie możemy nazwać struktur (układów) tego poziomu żywymi. Struktury subkomórkowe nie funkcjonują poza strukturą komórki. Pewnym wyjątkiem są tu mitochondria, które funkcjonują po wyizolowaniu z komórki i umieszczeniu w odpowiednich warunkach oraz chloroplasty, które nie tylko funkcjonują w takich warunkach, ale nawet udało się przeprowadzić ich jednorazowy podział.\nKomórkowy (organizmu jednokomórkowego), przedmiot badań biologii komórki – cytologii. Na tym poziomie zachodzi pełna integracja funkcji i pojawiają się typowe właściwości organizmu żywego (kryteria życia). Komórka jest więc najprostszą jednostką życia, najprostszym żywym integronem. Mogą więc istnieć i istnieją organizmy jednokomórkowe.\nOrganizmu wielokomórkowego – układu złożonego z wielu (nieraz miliardów) komórek, tworzących morfologiczną i funkcjonalną całość (integron), uporządkowanych w takie podukłady jak tkanki (podpoziom tkankowy, przedmiot badań histologii), narządy i układy narządów (przedmiot badań anatomii i fizjologii).\nPonadorganizmalny (ponadosobniczy) – obejmujący takie układy (integrony), jak stado, populacja, biocenoza i planetarny system żywy, czyli biosfera (geobiocenoza), przedmiot badań ekologii, genetyki populacji, socjobiologii, ewolucjonizmu.\nTermin „życie” może odnosić się do zespołu procesów czy właściwości na poziomie komórki, organizmu (osobnika) – „życie zwierzęcia, rośliny”, jak i na poziomie ponadosobniczym, aż do biosfery włącznie – „życie na Ziemi”.\nPrzerwanie procesów życiowych jednostki morfologiczno-funkcjonalnej (integronu) danego poziomu, nie przerywa bezpośrednio procesów życiowych na innych poziomach. Np. śmierć organizmu wielokomórkowego (rozpad integronu) nie oznacza natychmiastowej śmierci narządów (możliwy jest przeszczep), a następujący po pewnym czasie rozpad funkcjonalny (śmierć) narządu nie oznacza śmierci komórek wchodzących w jego skład (możliwa jest hodowla tkanek). Śmierć poszczególnych komórek, wchodzących w skład organizmu wielokomórkowego nie musi oznaczać jego śmierci, śmierć poszczególnych organizmów nie musi oznaczać śmierci populacji.\n\n\n=== Trzy systemy ===\nOrganizmy żywe są bez wyjątku złożone z trzech wzajemnie powiązanych podsystemów:\n\nsystemu metabolicznego – zapewniającego autonomię energetyczną\nsystemu informacyjnego – zapewniającego regulację i sterowanie\nsystemu kompartmentalizacyjnego – zapewniającego wyodrębnienie ze świata zewnętrznego.\n\n\n=== Trzy poziomy organizacji ===\nPodsystemy te możemy wyróżnić na trzech poziomach organizacyjnych związanych z życiem:\n\nkomórkowym:\nsystem metaboliczny: autokatalityczne procesy biochemiczne komórki\nsystem informacyjny: DNA i mechanizm ekspresji genów\nsystem kompartmentalizacyjny: błona komórkowa, ściana komórkowa, cytoszkielet\norganizmalnym:\nsystem metaboliczny: układ pokarmowy, układ oddechowy, układ krążenia\nsystem informacyjny: układ nerwowy i układ hormonalny\nsystem kompartmentalizacyjny: skóra, układ odpornościowy, układ mięśniowo-kostny\nponadorganizmalnym:\nsystem metaboliczny: systemy wymiany żywności, polowanie grupą\nsystem informacyjny: systemy sygnałów międzyosobniczych, hierarchia społeczna, systemy feromonalne\nsystem kompartmentalizacyjny: terytoria i granice.\nNiektóre formy życia występują tylko na poziomie pierwszym (organizmy jednokomórkowe), niektóre na pierwszym i drugim poziomie (organizmy wielokomórkowe), a niektóre na wszystkich trzech poziomach (wielokomórkowe organizmy społeczne).\nPodstawowym poziomem organizacji życia jest poziom komórkowy.\n\n\n== Wirusy ==\n\nOdpowiedź na pytanie czy wirusy są żywe? zależy od przyjętej definicji życia. W świetle powyższych 'biologicznych' definicji wirusy jako indywidualne osobniki, nie są ożywione. Wirusy podlegają jednak procesowi ewolucji, mają zdolność do namnażania się i zmienności, dlatego stanowią część procesu życia na Ziemi.\nWirusy częściej są postrzegane jako replikatory niż jako formy życia. Są często opisywane jako „organizmy na krawędzi życia”, ponieważ posiadają geny, ewoluują poprzez selekcję naturalną oraz replikują się poprzez wielokrotne kopiowanie samych siebie dzięki samoorganizacji. Jednakże wirusy nie metabolizują i potrzebują komórkę gospodarza do tworzenia nowych produktów. Samowystarczalny wirus w komórce gospodarza posiada implikacje w badaniach nad pochodzeniem życia, w związku z czym istnieje hipoteza, że życie powstało jako samozorganizowana cząsteczka organiczna.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nastrobiologia\nfilogeneza\nchronobiologia\nŻycie konsekrowane\noczekiwana dalsza długość trwania życia\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSylviaS. Berryman SylviaS., Democritus, Edward N.E.N. Zalta (red.), [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2017 Edition, Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2 grudnia 2016, ISSN 1095-5054 [dostęp 2015-07-04] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-21]  (ang.). typ?\nRichardR. Parry RichardR., Empedocles, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2017 Edition, Metaphysics Research Lab, Stanford University, 11 września 2012, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-02-01] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-21]  (ang.). typ?\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBruceB. Weber BruceB., Life, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 7 listopada 2011, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-31]  (ang.). (Życie)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Eksperyment biologiczny\n\nEksperyment biologiczny – badanie przeprowadzone w ściśle zaplanowanych warunkach, np.: w laboratorium, oraz według określonych zasad. Polega na celowym wywołaniu konkretnych zjawisk w układach biologicznych (np.: organizmy, populacja) oraz obserwowaniu ich przebiegu. Najczęściej celem eksperymentu biologicznego jest sprawdzenie (weryfikacja) postawionej hipotezy, następnie jej przyjęcie lub odrzucenie, a także poznanie prawidłowości rządzących określonym układem biologicznym.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Literatura ==\nVademecum Biologia 2008, Wyd. Operon\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMarcelM. Weber MarcelM., Experiment in Biology, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 14 lutego 2012, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-17]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Próba biologiczna\n\nPróba biologiczna,  biotest – ocena wpływu danej substancji na żywy organizm.\nIlościowe oszacowanie oddziaływania uzyskuje się przez porównanie efektu ze znanym wzorcem, ustalonym na podstawie kontrolowanych prób o znanej koncentracji tej substancji.\nPrzykłady biotestu:\n\nOkreślanie czystości wody za pomocą obserwacji stanu żywych organizmów.\nSprawdzenie działania nowych leków na organizmy żywe – bakterie, rośliny czy zwierzęta.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Techniki laboratoryjne\n\nTechniki laboratoryjne to zespoły czynności, które rutynowo wykonuje się w laboratoriach i których opanowanie jest podstawowym warunkiem właściwej pracy eksperymentalnej.\nLiczba technik laboratoryjnych jest bardzo duża. Do najbardziej znanych można zaliczyć:\n\nTechniki chemiczne\nStosowane przy syntezie związków chemicznych\nKlasyczna technika syntezy\nTechnika próżniowa\nTechnika Schlenkowa\nDry box\nStosowane przy rozdziale związków chemicznych\nDestylacja\nRektyfikacja\nWymrażanie (liofilizacja)\nSublimacja\nEkstrakcja\nChromatografia\nElektroforeza\nTechniki analityczne\nMetody chromatograficzne\nChromatografia gazowa\nChromatografia cieczowa\nChromatografia fluidalna\nSpektroskopia\nabsorpcyjne - cząsteczkowe\nIR - absorpcja podczerwieni\nVIS - absorpcja w świetle widzialnym\nUV  - absorpcja w nadfiolecie\nNMR - magnetyczny rezonans jądrowy\nEPR - paramagnetyczny rezonans elektronowy\nabsorpcyjne - atomowe\nAAS - spektrometria absorpcyjna\nAbsorpcja rentgenowska\nemisyjne - cząsteczkowe\nSpektrofluorymetria\nSpektrometria Ramana\nFluorescencja\nFotoluminescencja\nFosforescencja\nNefelometria\nDyfrakcja promieniowania rentgenowskiego\nemisyjne - atomowe\nFotometria płomieniowa\nStaloskopia\nLampy Grimma\nemisyjna spektrometria atomowa\nFluorescencja X, UV, VIS\nSpektrometria mas\nMetody optyczne\nRefraktometria\nInterferometria\nPolarymetria\nMetody elektroanalityczne\nPotencjometria\nAmperometria\nWoltamperometria\nPolarografia\nKonduktometria\nOscylometria\nKulometria\nMetody radiometryczne\nNAA - neutronowa analiza aktywacyjna\nFotonowa analiza aktywacyjna (PAA)\nMetody chemiczne\nAnaliza wagowa\nAnaliza miareczkowa\nAlkacymetria\nRedoksymetria\nKompleksometria\nAnaliza miareczkowa wytrąceniowa\nMikroanaliza\nMikroskopia\nDatowanie radiowęglowe\nTechniki fizyczne\nTechniki analityczne\nDSC\nTGA\nWizkozymetria\nKalorymetria\nEbuliometria\nKriometria\nOsmometria\nRentgenografia strukturalna\nRadiologia\nTechniki mechaniczne\nTechniki medyczno-biologiczne\nWiwisekcja\nTechniki in vivo\nTechniki in vitro\nHodowla komórkowa\n\n\n== Zobacz też ==\nAnaliza chemiczna\nChemia analityczna", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zasada odpowiedniości\n\nZasada odpowiedniości (zasada korespondencji) – zasada dotycząca relacji pomiędzy dwiema teoriami fizycznymi, z których jedna jest uogólnieniem bądź rozszerzeniem drugiej, wcześniejszej (klasycznej) teorii. Termin zasada korespondencji jest używany w co najmniej dwóch znaczeniach:\n\nNowa teoria musi wyjaśniać wszystkie obserwacje wyjaśniane przez starą,\nW pewnych warunkach równania teorii nowszej i ogólniejszej stają się identyczne z równaniami teorii starszej i szczególnej.\nZasada odpowiedniości dotyczy m.in. zależności pomiędzy następującymi teoriami:\n\nszczególna teoria względności → mechanika klasyczna,\nogólna teoria względności → newtonowska teoria grawitacji,\nmechanika kwantowa oraz wczesna teoria kwantowa → mechanika klasyczna,\nelektrodynamika kwantowa → elektrodynamika klasyczna,\nkinetyczna teoria gazów → termodynamika klasyczna,\noptyka falowa → optyka geometryczna.\nPrzykłady par teorii, które nie spełniają zasady korespondencji w ścisłym sensie, choć spełniają tę w szerszym sensie:\n\nteoria geocentryczna Ptolemeusza – heliocentryzm Kopernika,\nmodel Kopernika – model Keplera spełniający prawa Keplera,\nteoria flogistonu – współczesna teoria spalania,\nkorpuskularna teoria światła Newtona – falowa teoria światła Younga i Fresnela,\nteoria cieplika – kinetyczna teoria gazów,\nteoria eteru Lorentza – szczególna teoria względności Einsteina.\nZasadę korespondencji spełniają też niektóre teorie, które zostały odrzucone lub które nie zostały sprawdzone:\n\nzmodyfikowana dynamika newtonowska → newtonowska teoria grawitacji,\nteoria Borna-Infelda → elektrodynamika klasyczna,\ngrawitacja kwantowa → ogólna teoria względności,\nteorie wielkiej unifikacji → model standardowy.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMichał Heller, Tadeusz Pabjan: Elementy filozofii przyrody. Kraków: Copernicus Center Press, 2014. ISBN 978-83-7886-065-5.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-01-28]:\n\nAlisaA. Bokulich AlisaA., Bohr's Correspondence Principle, 14 września 2010 . (Zasada korespondencji Bohra)\nRobertR. Batterman RobertR., Intertheory Relations in Physics, 18 lipca 2016 . (Zależności między teoriami w fizyce)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zielnik\n\nZielnik, herbarium (łac. herba „zioło”) – zbiór, drukowana lub ręcznie wykonana kolekcja opisanych rycin lub zasuszonych roślin, utrzymana zwykle w formie zeszytowej.\n\n\n== Przygotowanie karty zielnikowej ==\nZbierane do zielnika rośliny, zaraz po zbiorze rozkładane są między papierowymi kartkami chłonącymi wilgoć. Wysuszone rośliny zachowują kształty poszczególnych organów i zwykle także kolory. By możliwe było ich przechowywanie przez długi czas, wysuszone rośliny są zabezpieczane przed szkodnikami. Zbiory zielnikowe są w tym celu zwykle regularnie mrożone i/lub stosuje się środki owadobójcze (insektycydy).\nWysuszone rośliny naklejone lub przypięte są na poetykietowane i posegregowane arkusze papieru (o rozmiarach zwykle w granicach 29–33 × 41–46 cm). Poszczególne arkusze łączone bywają w teczki (fascykuły) według kryterium systematycznego lub miejsca zbioru (np. łączone w fascykuły bywają zwykle arkusze z okazami tego samego gatunku). Etykiety zawierają opis roślin – przynależność gatunkową, w tym nazwę naukową i pospolitą, zajmowane siedlisko, stanowisko i datę zebrania, ew. daty pylenia, siania, zbiorów i tym podobne informacje dotyczące roślin – w zależności od twórcy zielnika. Herbarium opisane jest nazwiskiem twórcy lub, w przypadku pracy zbiorowej, twórców. Na etykietach podaje się nazwisko znalazcy, autora oznaczenia rośliny i wykonawcy planszy.\nOdpowiednikiem zielnika dla wielu grup glonów, których nie sposób przechować w formie zasuszonych okazów, są ikonoteki. Nie zawierają one jednak roślin, ale ryciny lub fotografie spod mikroskopów. Niektóre organy roślin (np. duże owoce), a dawniej także owocniki grzybów przechowuje się w alkoholu lub formalinowo-alkoholowych płynach konserwujących. W nowoczesnych herbariach przechowuje się także pyłki i nasiona roślin, próbki drewna, zamrożone próbki DNA.\n\n\n== Znaczenie ==\nZielniki odegrały i odgrywają wciąż znaczną rolę w przeprowadzaniu badań taksonomicznych i florystycznych. W ostatnim okresie są ważnym źródłem DNA do molekularnych badań taksonomicznych. Są też podstawową formą gromadzenia dokumentacji naukowej w pracy botaników. Zbiór roślin do zielnika, ich oznaczanie i preparowanie jest też doskonałym sposobem nauki rozpoznawania roślin. Stare zielniki mają wielkie znaczenie badawcze ze względu na możliwość zdobycia za ich sprawą wiedzy np. o zmianie zasięgów roślin na przestrzeni wieków, o dawnym nazewnictwie roślin.\nOkazy zielnikowe roślin mogą dostarczyć prawie tyle samo danych anatomicznych i morfologicznych co okazy żywe, często mogą być także wykorzystane do analiz chemicznych.\n\n\n== Historia ==\nSztuka tworzenia zielników zaczęła rozpowszechniać się w Europie w XVI w., a zapoczątkował ją włoski fizyk i botanik Luca Ghini z Bolonii (jako pierwszy opublikował zielnik w 1544) oraz jego uczniowie Andrea Cesalpino i Ulisses Aldrovandi. Forma ta szybko znalazła uznanie wśród naukowców. Zielniki zwano początkowo suchymi ogrodami (hortus siccus) lub żywymi zielnikami (herbarium vivum), rzadziej ogrodami zimowymi (horti hiemales). Nazywano je także „ogrodami zdrowia”, ponieważ traktowały często o medycznych właściwościach ziół. Do końca XVIII w. termin herbarium (wprowadzony przez Tourneforta w 1694 r.) zarezerwowany był dla określania drukowanych i ilustrowanych dzieł o roślinach.\nDo najstarszych zachowanych zielników należą: herbarium ucznia L. Ghaniego – Gerarda Cibo (1532, Rzym), J. Giraulta (1558, Paryż), U. Aldrovandiego (połowa XVI w., Bolonia), K. Ratzenbergera (1554-1559, Kassel), A. Cesalpiny (1563, Florencja). W ciągu XVII i XVIII w. sztuka sporządzania zielników rozprzestrzeniła się w Europie, a zachowane z tego okresu herbaria nie należą do rzadkości. Pierwsze drukowane i ilustrowane zielniki do Polski trafiły bardzo szybko. Były tu także wykonywane, czego przykładami są znane zielniki Falimirza z 1534 roku, Hieronima Spiczyńskiego z 1542 r. oraz największy wówczas w Europie, liczący ponad 1500 arkuszy, zielnik Szymona Syreńskiego z roku 1613.\nPierwsze odnotowane zbiory zielnikowe roślin suszonych na naszych ziemiach były autorstwa Anny Wazówny, córki Jana III Wazy i siostry Zygmunta III. Zielnik ten, przechowywany w zbiorach Radziwiłłów w Nieświeżu, spłonął prawdopodobnie w czasie II wojny światowej. W XVIII w. bogate zbiory zielnikowe gromadził Marcin Berahardi de Beraitz, nadworny chirurg Jana Kazimierza. W pierwszej połowie XVIII w. wielką kolekcję roślin na ziemiach polskich zebrał Georg Andreas Helwing, a w drugiej połowie XVIII w. miłośniczka botaniki – Anna z Sapiehów Jabłonowska.\nW pierwszych wiekach historii zielników na naszych ziemiach tworzeniem zielników zajmowali się głównie lekarze i szlachcianki. Kolejny etap rozwoju i znaczenia sztuki tworzenia zielników wiąże się z powstaniem pod koniec XVIII w. nowoczesnych katedr historii naturalnej w ośrodkach uniwersyteckich. Od tego okresu datować można powstawanie naukowych zbiorów zielnikowych.\nObecnie zielniki są standardowym składnikiem instytucji naukowo-badawczych zajmujących się botaniką. Funkcjonują przy szkołach wyższych, instytutach badawczo-rozwojowych, ogrodach botanicznych, muzeach przyrodniczych.\n\n\n== Zielniki w Polsce i na świecie ==\nObecnie do największych zbiorów w Polsce zalicza się ponad półmilionowe kolekcje, które prowadzą Krakowski Zielnik Instytutu Botaniki PAN i Zielnik Muzeum Przyrodniczego Uniwersytetu Wrocławskiego. Ponad 300 tys. arkuszy znajduje się także w zielnikach uniwersytetów w Krakowie, Łodzi, Lublinie i Warszawie. Zasoby polskich herbariów prezentują się skromnie na tle największych herbariów świata.\n\nNarodowe Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu – 8,9 mln okazów zielnikowych,\nKew Gardens w Londynie – 7 mln,\nOgród Botaniczny w Nowym Jorku – 7 mln,\nInstytut Botaniczny Komarowa w Petersburgu – 6 mln,\nOgród Botaniczny w Genewie – 5,5 mln,\nNarodowe Herbarium Holenderskie – 5,5 mln,\nW świecie zarejestrowanych jest w sumie 4 tysiące herbariów w 165 krajach, przechowujących ok. 300 milionów okazów zielnikowych.\n\n\n== Zobacz też ==\nIndex Herbariorum\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMirek Zbigniew 1990. Polish Herbaria. Polish Botanical Studies, 1. Polish Academy of Sciences. ISBN 83-00-03272-X.\nDrobnik Jacek 2007. Zielnik i zielnikoznawstwo. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Wydanie I. ISBN 978-83-01-15143-0.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nHerbarium Matthiola z 1562\nLondyńskie Kew Gardens (ang.)\nInformacje o herbarium Uniwersytetu Wrocławskiego\nHerbarium Pomeranicum – Zjednoczone Zielniki: Herbarium Slupensis (SLTC), Herbarium Universitatis Gedanensis (UGDA), Herbarium Stetinensis (SZUB, SZUB-Lichen, SZUB-F) \nIndex Herbariorum – baza danych herbariów z całego świata. sciweb.nybg.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-12-28)]. (ang.)\nKatalog stron herbariów (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polska\n\nPolska, Rzeczpospolita Polska (RP) – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w przeważającej części w dorzeczu Wisły i Odry. Od północy Polska graniczy z Rosją (z jej obwodem królewieckim) i Litwą, od wschodu z Białorusią i Ukrainą, od południa ze Słowacją i Czechami, od zachodu z Niemcami. Większość północnej granicy Polski wyznacza wybrzeże Morza Bałtyckiego. Polska Wyłączna Strefa Ekonomiczna na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji. Granice z Ukrainą, Białorusią i Rosją stanowią równocześnie granicę zewnętrzną NATO, Unii Europejskiej i strefy Schengen.\nPowierzchnia administracyjna Polski wynosi 313 933 km², co daje jej 69. miejsce na świecie i 9. w Europie. Zamieszkana przez 37 563 071 osób (30 VI 2024 r.), zajmuje pod względem liczby ludności 38. miejsce na świecie (wg danych za 2020 rok), a 5. w Unii Europejskiej. Polska podzielona jest na 16 województw. Jej miastem z największą ludnością i jednocześnie stolicą jest Warszawa. Inne metropolie to Kraków, Wrocław, Łódź, Poznań, Gdańsk, Szczecin. Największą polską konurbacją jest konurbacja górnośląska. Polska jest krajem jednolitym etnicznie – 97% ludności deklaruje narodowość polską.\nPierwszą historycznie potwierdzoną datą opisującą dzieje Polski jest rok 966, gdy książę Mieszko I, władca obszarów mieszczących się współcześnie w większości w granicach Polski, przyjął chrzest. W 1025 powstało Królestwo Polskie, którego pierwszym królem był syn Mieszka I, Bolesław I Chrobry. W 1385 Polska zawarła porozumienie z Wielkim Księstwem Litewskim, podpisując akt unii w Krewie; związek ten zacieśniła unia lubelska z 1569, w wyniku czego powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów, jedno z największych i najludniejszych państw na mapie szesnasto- i siedemnastowiecznej Europy, które w latach 1618–1621, po rozejmie w Dywilinie, miało powierzchnię około 1 mln km². Jej ustrój wewnętrzny określany jest jako demokracja szlachecka, zaś monarchę wybierano w systemie tak zwanej wolnej elekcji. Rzeczpospolita przestała istnieć w wyniku III rozbioru, w 1795, kiedy to jej terytorium podzielone zostało między Prusy, Rosję i Austrię.\nPo 123 latach, pod koniec I wojny światowej, w 1918, Polska odzyskała niepodległość (odrodzona wówczas państwowość nazywana jest II Rzecząpospolitą). 1 września 1939 atakiem Niemiec na Polskę rozpoczęła się II wojna światowa, zaś 17 września 1939 nastąpiła agresja ZSRR; wobec tego w październiku 1939 całe terytorium kraju znalazło się pod okupacją niemiecką i sowiecką. W wyniku II wojny światowej życie straciło ponad sześć milionów obywateli Polski. Konferencja jałtańska w lutym 1945 umieściła Polskę w strefie wpływów ZSRR. W lipcu 1945 postanowieniami konferencji poczdamskiej granice Polski przesunięto na zachód (między linię Odry i Nysy Łużyckiej, a linię Curzona), przyłączając Ziemie Odzyskane w miejsce Kresów Wschodnich. Polska Rzeczpospolita Ludowa (nazwa państwa przyjęta w 1952) była państwem satelickim ZSRR w formule tzw. demokracji ludowej. Rządy w systemie monopartyjnym sprawowała komunistyczna Polska Partia Robotnicza, a następnie Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (przy formalnym istnieniu ugrupowań satelickich). W okresie zimnej wojny PRL należała do Układu Warszawskiego, stanowiła zatem część tzw. bloku wschodniego.\nPo przemianach politycznych zapoczątkowanych w konsekwencji Okrągłego Stołu i częściowo demokratycznych wyborów parlamentarnych w czerwcu 1989 został powołany pierwszy rząd z premierem spoza partii komunistycznej. Polska zmodyfikowała konstytucję, zmieniając 31 grudnia 1989 nazwę państwa na Rzeczpospolita Polska i stając się krajem demokratycznym.\nMimo olbrzymich strat w ludziach oraz znacznego zniszczenia kraju w wyniku II wojny światowej w Polsce udało się zachować wiele bogactwa kulturowego. Znajduje się tu 17 miejsc wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO (15 obiektów dziedzictwa kulturowego i 2 o charakterze przyrodniczym), 123 pomniki historii oraz duża liczba zarejestrowanych zabytków.\nOd początku transformacji ustrojowej w gospodarkę rynkową, Polska utrzymuje bardzo wysoki wskaźnik rozwoju społecznego (HDI). W kraju stopniowo zwiększa się wolność ekonomiczna. Polska jest demokratycznym państwem z rozwiniętą, wysokodochodową gospodarką i wysokim wskaźnikiem jakości życia; większość Polaków (57%) pracuje w sektorze usług. Ponadto rocznie Polskę odwiedza około 17,5 mln turystów (2016), dzięki czemu jest jednym z najczęściej odwiedzanych krajów świata. Polska jest szóstą co do wielkości gospodarką w Unii Europejskiej i jedną z najszybciej rozwijających się gospodarek europejskich. W badaniu wskaźnika demokracji, przeprowadzanym przez zespół związany z tygodnikiem The Economist, Polska zajęła w 2024 roku 39. miejsce (na 167 przebadanych państw i terytoriów), co oznacza wzrost od poprzedniego roku o dwa miejsca, a demokracja kraju jest określana jako wadliwa. Według wskaźnika Global Peace Index z 2017 roku Polska zajmuje 33. miejsce na świecie (22. w Europie) pod względem poziomu bezpieczeństwa, natomiast wg raportu firmy Underwriters Laboratories z 2018 roku, Polska pod względem bezpieczeństwa zajmuje miejsce 35. (27. w Europie). Wskaźnik wolności prasy klasyfikuje Polskę na 31. pozycji w świecie w 2025 roku (wolność prasy gwarantuje art. 14 Konstytucji).\nPolska należy m.in. do UE, ONZ, NATO, OBWE, WTO, OECD i Rady Europy, zaś Warszawa stanowi siedzibę Frontexu.\n\n\n== Etymologia ==\n\nŹródłosłów wyrazu „Polska” nie został udokumentowany w świadectwach historycznych. Jedna koncepcja zakłada, że jest nim nazwa zachodniosłowiańskiego plemienia Polan. Nazwa Polan z kolei pochodzi od indoeuropejskiego wyrazu pole, oznaczającego pole uprawne lub otwartą przestrzeń. Nazwy Polska zaczęto używać w odniesieniu do całego państwa w XI wieku i funkcjonowała pierwotnie jako forma określenia „ziemia polska” (łac. terra Poloniæ). Zarówno własne nazwy Polski i Polaków (endonimy), jak i większość nazw nadawanych im w innych językach (egzonimy) wywodzą się z tego źródła.\nInna koncepcja głosi, że ​​nazwa nie pochodzi od Polan, a słowo pole w Polska odnosi się do żyznej ziemi rodzącej dobre plony, nawiązując do biblijnego kontrastu między winnicami a dzikimi lasami. Nazwa ta była postrzegana przez elity jako reprezentująca zorganizowane i produktywne terytorium, podobnie jak włoski region Kampania, którego nazwa wywodzi się od słowa campus (pole), które oznacza cywilizowany kraj.\nGramatycznie nazwa Polska składa się z dwóch części: rdzenia pol (od „pole”), oznaczającego otwartą przestrzeń lub pole uprawne, oraz przyrostkowego formantu przymiotnikowego -ska. Nazwa Polska to gramatycznie przymiotnik utworzony od rzeczownika pole za pomocą przyrostka -sk, który jest formantem przymiotnikowym, kontynuantem z języka prasłowiańskiego *-ьskъ-jь, określającym przynależność do czegoś. Formant ten jest charakterystycznym elementem słowiańskich oraz polskich nazw przestrzennych i miejscowych, przy zastosowaniu którego tworzy się nazwy geograficzne. Końcówka ta występuje także w rodzimych nazwach innych krajów słowiańskich, na przykład w czeskiej i słowackiej nazwie Czech i Słowacji, czyli Česko i Slovensko, oraz w nazwie Chorwacji – Hrvatska.\n\n\n== Historia ==\n\nWydarzeniem, które stanowiło pierwszy krok na drodze ku powstaniu państwa polskiego, było objęcie władzy nad plemieniem Polan przez ród Piastów. Nastąpiło to w nieznanych okolicznościach i czasie, najprawdopodobniej jednak w drugiej połowie IX wieku. Główny ośrodek państwa Polan stanowiło Gniezno. Pierwszym historycznym władcą piastowskim był natomiast książę Mieszko I, chociaż późniejszy (XII w.) kronikarz Gall Anonim podaje także imiona jego przodków.\nMieszko I objął rządy w państwie Polan przed 963 i panował do 992. W 965 zawarł on sojusz z księciem chrześcijańskich już wówczas Czech, Bolesławem I Srogim, i poślubił jego córkę Dobrawę. Najważniejszym efektem tego aliansu było przyjęcie przez Mieszka w 966 chrztu (za pośrednictwem Czech) i narzucenie religii chrześcijańskiej jego państwu (nazywanemu Polską), co umieściło je w kręgu cywilizacji zachodniej. Doraźnymi konsekwencjami decyzji Mieszka było przybycie do Polski duchowieństwa, wraz z którym upowszechniła się nowa koncepcja władzy książęcej (później królewskiej), doświadczenie administracyjne oraz słowo pisane. Syn Mieszka I, Bolesław, jako władca Polski uzyskał w 1025 roku tytuł królewski. Od końca XIII wieku na tron polski często wybierano władców krajów sąsiednich. W 1569, po wygaśnięciu trwającej od 1386 unii dynastycznej z Litwą, oba kraje zdecydowały się na unię realną. Nowe państwo nosiło nazwę Rzeczpospolita Obojga Narodów.\nW latach 1772–1795 ziemie Rzeczypospolitej zostały rozdzielone przez sprzymierzonych zaborców: Prusy, Rosję i Austrię. W XIX w. miało miejsce kilka zrywów narodowowyzwoleńczych przeciw zaborcom – najbardziej znanymi były powstanie listopadowe i powstanie styczniowe. W 1918 Polska odzyskała niepodległość jako II Rzeczpospolita, dwa lata później obroniła się przed inwazją Rosji sowieckiej, w 1939 została zaatakowana przez III Rzeszę i ZSRR i podzielona między III Rzeszę, ZSRR, Litwę kowieńską i Słowację, co było początkiem II wojny światowej. W następstwie wojny życie utraciło ponad 6 milionów obywateli Polski, a państwo stało się republiką socjalistyczną, uzależnioną od ZSRR.\nW efekcie przemian w 1989 roku obalono władzę komunistyczną i niedługo potem Polska przyjęła ustrój demokratyczny, określany jako III Rzeczpospolita. Zreformowano gospodarkę i powrócono do modelu rynkowego. 12 marca 1999 roku Polska przystąpiła do Paktu Północnoatlantyckiego, a 1 maja 2004 roku została członkiem Unii Europejskiej.\n\n\n=== Prehistoria ziem polskich ===\n\nPierwsi ludzie z epoki kamienia i typ homo erectus osiedlili się na terenach, które miały stać się Polską, około 800 000 lat temu, chociaż panujący wtedy klimat uniemożliwił wczesnym ludziom zakładanie trwalszych obozowisk. Przybycie homo sapiens zbiegło się ze zmianą klimatyczną pod koniec ostatniego zlodowacenia (10 000 lat p.n.e.), wówczas tereny ziem polskich nadawały się do zamieszkania. Okres obejmujący epokę brązu i wczesną epokę żelaza (1300–500 p.n.e.) na ziemiach polskich charakteryzował się wzrostem gęstości zaludnienia, powstawaniem osad palisadowych (grodów) i ekspansją kultury łużyckiej.\nW okresie starożytności tereny współczesnej Polski zamieszkiwało wiele różnych społeczeństw plemiennych. Przynależności etniczne i lingwistyczne tych grup pozostają niepewne. Pierwsi Słowianie ze wschodu dotarli na tereny współczesnych ziem polskich w drugiej połowie V wieku naszej ery. W X wieku Polanie zdominowali inne plemiona lechickie w regionie, tworząc początkowo państwo plemienne, a później scentralizowaną monarchię.\n\n\n=== Monarchia wczesnopiastowska i Królestwo Polskie ===\n\n\n==== Dynastia Piastów ====\n\nPolska uformowała się w jednolicie zarządzane terytorium w połowie X wieku. Pierwszym potwierdzonym historycznie władcą Polski był Mieszko I z dynastii Piastów, który w 966 roku przyjął chrzest poprzez Kościół rzymski, co zapoczątkowało koniec słowiańskich wierzeń pogańskich i chrystianizację społeczeństwa. Przyjęcie chrztu miało w owym czasie także duże znaczenie polityczne. Incipit zatytułowany Dagome iudex jako pierwszy określił granice geograficzne Polski, oraz potwierdził, że jej monarchia znajduje się pod opieką Stolicy Apostolskiej. Pierwszym władcą, który został koronowany na króla Polski w 1025 był syn Mieszka I – Bolesław I Chrobry. Kontynuując politykę ojca, Bolesław I rozszerzył granice państwa Polskiego, zajmując części niemieckich Łużyc, czeskich Moraw, górnych Węgier (dziś Słowacja) i południowo-zachodnich regionów Rusi. Także w 1000 roku zorganizował on zjazd w Gnieźnie, na którym utworzono metropolię gnieźnieńską oraz diecezje w Kołobrzegu, Krakowie i Wrocławiu.\nZe względu na złą sytuację wewnętrzną w kraju, w 1031  r. Mieszko II Lambert utracił tytuł króla, a następnie w 1034 wybuchł bunt przeciw władzy kościelnej, tzw. reakcja pogańska, natomiast w 1038  r. w Polsce wybuchło powstanie ludowe przeciwko zwierzchnictwu możnowładców. Seria tych buntów doprowadziła do przeniesienia przez Kazimierza I Odnowiciela stolicy z Gniezna do Krakowa, co miało miejsce w roku 1038. Bolesław II Szczodry ponownie ustanowił urząd króla w 1076 r., ale został wygnany za zamordowanie swojego przeciwnika, biskupa Stanisława. W 1138 roku, Polska została podzielona między potomkami Bolesława III Krzywoustego, co zapoczątkowało trwające prawie 200 lat rozbicie dzielnicowe. W XIII wieku Henrykowie Śląscy (Henryk I Brodaty i Henryk II Pobożny) zjednoczyli dwie dzielnice – Śląsk i ziemię krakowską, lecz po najazdach Mongołów, zakończonych klęskami w bitwie pod Chmielnikiem oraz w bitwie pod Legnicą w 1241 roku, ich państwo ponownie się rozpadło.\nZjednoczenia kraju (Wielkopolski i Małopolski) dokonał Władysław Łokietek, który w 1320 koronował się na króla Polski. Jego syn, Kazimierz III Wielki, skutecznie umocnił i rozszerzył pozycję Polski w regionie – poszerzył terytorium Polski, zawarł kompromisowe sojusze i przeprowadził liczne reformy wewnętrzne, w szczególności w budownictwie, administracji i gospodarce. Po jego bezpotomnej śmierci, 5 listopada 1370, zakończyło się panowanie dynastii Piastów jako władców Polski.\n\n\n==== Dynastia Jagiellonów ====\n\nTron polski przejął Ludwik Węgierski z rodu Andegawenów, 17 listopada 1370. Okres jego przejściowych rządów to zarazem początek supremacji szlachty w życiu politycznym kraju, obdarzonej w 1374  r. w Koszycach pierwszym przywilejem generalnym. Kiedy również Ludwik zmarł w 1382 r., w Polsce nastąpił okres najdłuższego w jej historii bezkrólewia, zakończony objęciem królestwa 16 października 1384 przez córkę Ludwika, Jadwigę Andegaweńską. W 1386  r. weszła ona w związek małżeński z księciem litewskim Jagiełłą, który 4 marca 1386 został koronowany na władcę Polski, co zapoczątkowało w Polsce panowanie dynastii Jagiellonów.\nPod panowaniem Jagiellonów Polska zawarła w 1385  r. unię z Wielkim Księstwem Litewskim, wzmocnioną w roku 1569 przez unię lubelską. W 1410  r. w bitwie pod Grunwaldem zjednoczona armia polsko-litewska odniosła zdecydowane zwycięstwo nad zagrażającym obu państwom zakonem krzyżackim. Po wojnie trzynastoletniej zakon został zwasalizowany przez Polskę. W wyniku II pokoju toruńskiego zawartego w 1466 roku do Polski wróciły Pomorze Gdańskie z Gdańskiem, Powiśle z Żuławami Wiślanymi, Warmia, ziemia chełmińska i ziemia michałowska.\nNastępował rozwój polskiej kultury, nauki i gospodarki; pojawiły się takie osobowości, jak Mikołaj Kopernik, Jan Kochanowski czy Andrzej Frycz Modrzewski. W dobie Odrodzenia polska nauka przyniosła przewrót kopernikański (1543), zmieniający paradygmat nauki, nowe koncepcje człowieka i świata. Panowała tolerancja religijna. Na początku XVI wieku sformowano pierwsze oddziały husarii – zwycięskiej w wielu późniejszych bitwach formacji kawalerii polskiej armii. Polska i Litwa w latach 1474–1569 były też celem 75 najazdów tatarskich.\n\n\n=== Rzeczpospolita Obojga Narodów ===\n\nW 1569 r. Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie zawarły unię lubelską, tak powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów; od zawarcia unii każdy nowo koronowany król Polski zostawał władcą Litwy z urzędu i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie. Po bezpotomnej śmierci Zygmunta II Augusta, ostatniego króla z dynastii Jagiellonów, w 1573 wprowadzono wolną elekcję. Ówczesna Rzeczpospolita, szczególnie po uchwaleniu wolności religijnej na konfederacji warszawskiej w 1573 roku, była nazywana „azylem heretyków”; ściągali do niej prześladowani w zachodniej Europie mennonici, antytrynitarze, wypędzani z Hiszpanii przez inkwizycję Żydzi i hugenoci z Francji. Szlachta w Polsce, znacznie liczniejsza niż na zachodzie Europy, korzystała z przywilejów złotej wolności. W okresie tym, nazywanym złotym wiekiem Polski, Rzeczpospolita powiększała swoje terytorium, stając się największym państwem w Europie. W 1596 roku, Zygmunt III Waza przeniósł stolicę państwa z Krakowa do Warszawy.\n4 lipca 1610 wojska pod dowództwem hetmana Stanisława Żółkiewskiego pokonały w bitwie pod Kłuszynem wojska rosyjskie, a następnie zajęły Moskwę. W XVII wieku Rzeczpospolita uwikłana była w konflikty ze Szwecją („potop”), Kozakami (powstanie Chmielnickiego) i Rosją (wojna polsko-rosyjska (1654–1667)). 12 września 1683 Jan III Sobieski rozbił w bitwie pod Wiedniem armię imperium osmańskiego. Zrywanie sejmów wskutek stosowania zasady liberum veto, liczne rokosze oraz ograniczenie władzy królewskiej prowadziły jednak do stopniowego osłabienia pozycji politycznej i militarnej państwa oraz wzrostu zależności wobec sąsiadów. Pod koniec XVIII wieku podjęto próby reformy kraju, m.in. ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski powołał w 1773 Komisję Edukacji Narodowej, a w 1791 Sejm Czteroletni uchwalił Konstytucję 3 maja.\n\n\n=== Rozbiory i okres pod zaborami ===\n\nOd czasów panowania Wettynów Augusta II Mocnego i Augusta III Sasa, pozbawiona skutecznej władzy Polska dostawała się stopniowo pod wpływy Imperium Rosyjskiego. Obaj królowie z dynastii saskiej oraz ich następca, Stanisław August Poniatowski, wybierani byli przy współudziale Rosji. W połączeniu z upadkiem centralnego prawodawstwa i skarbu państwa oraz szkodliwymi dla państwa działaniami wpływowych kręgów szlacheckich i arystokratycznych przyczyniło się to do całkowitego upadku Rzeczypospolitej. Działania króla wymierzone w naprawę państwa były niekonsekwentne i nieskuteczne, podobnie spóźnione były reformy inicjowane przez część szlachty. W 1772 roku Imperium Rosyjskie, Królestwo Prus i Monarchia Habsburgów uzgodniły I rozbiór części terytorium Polski, który został następnie zatwierdzony przez szlachtę na Sejmie Rozbiorowym. 20 lat później, w trakcie II i III rozbioru (1793, 1795) dokonano całkowitego podziału kraju. W geście sprzeciwu wobec zaborów, w 1794  r. wybuchło powstanie Kościuszki. Podzielone pomiędzy trzy państwa zaborcze polskie społeczeństwo stało się częścią trzech różnych krajów, w których obowiązywały odrębne prawa, zasady życia społecznego i politycznego oraz różne ograniczenia swobód.\n\n\n==== Zabór rosyjski ====\n\nWładcy Imperium Rosyjskiego, rządzący terenami dawnej Rzeczypospolitej, prowadzili rządy autokratyczne i absolutne. Wobec Polaków stosowali najczęściej politykę asymilacji, mającą z nich uczynić „prawdziwych chrześcijan, lojalnych obywateli i dobrych Rosjan”, działając w tym celu metodami perswazji i przymusu. Władze carskie zlikwidowały dotychczasowe instytucje szlacheckiej demokracji, wprowadzono obowiązek służby wojskowej w stałej armii, województwa zastąpiono guberniami, wprowadzono scentralizowaną i opartą na hierarchii administrację państwową, która miała uczyć i wymagać posłuszeństwa wobec władcy. W 1815  r. na części terytorium Księstwa Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie ze stolicą w Warszawie, które połączone było z Rosją unią personalną, z carem jako tytularnym królem; jednak w 1831  r. Sejm zdetronizował króla Mikołaja I Romanowa i odsunął dynastię Romanowów od tronu polskiego. Wprowadzono cenzurę i politykę rusyfikacji szkół, urzędów i życia publicznego. Mimo że Polaków traktowano z podejrzliwością jako potencjalnych buntowników, polityka przymusu i egzekwowania posłuszeństwa wymierzona była w tym samym stopniu we wszystkich poddanych cara, niezależnie od narodowości.\nSpołeczeństwo zaboru rosyjskiego upatrywało szansy na wyzwolenie w napoleońskiej Francji, w armii Napoleona utworzono dwa legiony polskie. Nadzieje te zostały jednak rozwiane, gdyż Napoleon nie zamierzał wykorzystać legionów do walki o niepodległość Polski. Dopiero po klęsce Rosji i Prus z Francją w 1805 i 1806 roku utworzono kontrolowane przez Francję Księstwo Warszawskie. Księstwo przywracało częściową autonomię władz polskich, nie przetrwało jednak długo. Po upadku Napoleona, w 1815 roku zwycięskie państwa zadecydowały o jego kolejnym podziale.\nCarska polityka asymilacji Polaków w rosyjskim społeczeństwie nie przynosiła zamierzonych skutków. W życiu społecznym i towarzyskim Polacy funkcjonowali osobno wobec Rosjan, a państwowy przymus rodził w nich uczucia frustracji i odizolowania. Jednocześnie postępował proces industrializacji i rozwoju technologicznego, czego społecznym skutkiem był nagły rozwój miast, głównie przemysłowej Łodzi i handlowo-finansowej Warszawy, które wielokrotnie zwiększyły swoje populacje. W miastach powstawały społeczne klasy robotników i przemysłowców, podczas gdy wieś pozostawała zacofana – obowiązek pańszczyzny trwał w Kongresówce aż do 1864 r., o wiele dłużej niż w pozostałych zaborach. Znaczną częścią miejskich klas społecznych stawali się Żydzi, zarówno migrujący do miast za pracą Żydzi polscy, jak i przesiedlani z Rosji, tzw. Litwacy.\nW 1825  r. na tron wstąpił autorytarny car Mikołaj I, który wkrótce objął represjami powstałe w Polsce tajne stowarzyszenia narodowe. Działania te nałożyły się na falę rewolucji w Europie w kolejnych latach. W roku 1830 grupa polskich spiskowców w carskiej armii, po otrzymaniu wieści o mobilizacji wojska rosyjskiego w celu rozbicia rewolucji w Belgii i Francji, postanowiła podjąć akcję zbrojną. 29 listopada 1830 wybuchło powstanie listopadowe. W lutym 1831 do Królestwa wkroczyły wojska rosyjskie, które zostały przez powstańców wyparte, jednak podzielony politycznie sztab powstańczy nie wykorzystał początkowego zwycięstwa. Wojska rosyjskie nadrobiły straty w lipcu 1831 i wspomagane przez Prusy rozbiły powstanie dwa miesiące później. Uczestników powstania skazywano na zsyłkę lub kary więzienia, zawieszono funkcjonowanie sejmu i większości instytucji publicznych. Około 10 tys. osób opuściło Królestwo, tworząc we Francji środowisko tzw. Wielkiej Emigracji. Represje w Królestwie Polskim utrzymano do śmierci Mikołaja I.\nPanowanie Mikołaja II przyniosło odwilż polityczną, amnestię dla zesłańców i częściowe przywrócenie praw obywatelskich. Równocześnie odrodziły się jednak tajne związki, głoszące hasła „rewolucji moralnej”, która wkrótce opanowała społeczeństwo. Aby powstrzymać tendencje rewolucyjne, ugodowy polityk Aleksander Wielopolski w styczniu 1863 zarządził rozpoczęcie poboru do wojska, który spiskowcy odebrali jako akt agresji i zaatakowali rosyjskie garnizony, rozpoczynając powstanie styczniowe. Powstańcy podzieleni na polityczne frakcje „białych” i „czerwonych” i pozbawieni spójnego dowództwa, prowadzili walki partyzanckie. Powstanie stłumione zostało w sierpniu 1864. Po jego upadku nastąpiła kolejna fala brutalnych represji, formalnie zlikwidowano również Królestwo Polskie jako oddzielną prowincję.\nOstatnie dziesięciolecia XIX wieku były dla zaboru rosyjskiego okresem umiarkowanego rozwoju, w którym społeczne i polityczne straty wywołane upadkiem powstania styczniowego równoważone były postępującym procesem industrializacji miast oraz kształtowaniem się polskiej sceny politycznej, która w pełni zaistnieć miała w początkach XX wieku.\n\n\n==== Zabór pruski ====\n\nPo upadku Księstwa Warszawskiego w roku 1815, na terenie przejętym przez Królestwo Pruskie powstało mające zaspokoić narodowe ambicje Polaków Wielkie Księstwo Poznańskie, które po powstaniach wielkopolskich w latach 1846 i 1848 zlikwidowano. Pruska polityka germanizacji na ziemiach polskich w ramach Kulturkampfu nasiliła się po upadku powstania. Objęcie stanowiska kanclerza Rzeszy przez Ottona von Bismarcka spowodowało kolejne zaostrzenie polityki germanizacyjnej.\nTereny dawnego zaboru pruskiego charakteryzowały się zdecydowanie większym poziomem rozwoju gospodarczego i szkolnego niż obszary zaborów austriackiego i rosyjskiego. Przemysł i rolnictwo były o wiele bardziej rozwinięte, a odsetek analfabetów był niższy. I tak oto na ziemiach, które przed 1914 należały do Cesarstwa Niemieckiego, a w latach 1918–1921 znalazły się w granicach odrodzonej Polski można zauważyć, że były zdecydowanie lepiej rozwinięte niż ziemie, które przed 1914 należały do Imperium Rosyjskiego i Austro-Węgier. Tereny Wielkopolski, Górnego Śląska i Pomorza Gdańskiego, w tym ziemi chełmińskiej, oraz zachodnich Kujaw miały wysoko rozwinięte rolnictwo czy przemysł, a poziom analfabetyzmu nie przekraczał kilku procent. I choć na niektórych terenach dawnego zaboru rosyjskiego znajdowały się dość dobrze rozwinięte miejsca związane z rolnictwem i przemysłem, m.in. wschodnie Kujawy, Lubelszczyzna, Wołyń, przemysłowe okręgi łódzki, warszawski, białostocki czy staropolski, to nie było to aż na taką dużą skalę jak na terenach, które należały do Niemiec przed 1914 r., gdyż pozostała część terenów należących przed 1914 do Rosji była słabo rozwinięta i dość powszechny był analfabetyzm, któremu sprzyjał brak obowiązku szkolnictwa w zaborze rosyjskim, zaś rolnictwo było związane raczej z miejscami, gdzie występowały gleby dobrej jakości, a tereny wiejskie były biedne, mimo miejsc z rolnictwem i przemysłem.\nTeren zaboru austriackiego był jeszcze gorszy dla rolnictwa, ze względu na wyżynno-rolnicze tereny i występował tylko przemysł naftowy. Jedynie w zaborze austriackim analfabetyzm był niższy niż na terenie zaboru rosyjskiego, ze względu na obowiązek szkolny. Dodatkowo na terenach należących do Niemiec przed 1914 rokiem na terenach wiejskich zdecydowanie dominowały domy murowane, w przeciwieństwie do terenów należących przed 1914 do Rosji i Austro-Węgier, gdzie dominowały domy drewniane na terenach wiejskich. Oświetlenie i elektryfikacja miast w zaborze pruskim były także lepsze niż w pozostałych, dużo większy procent mieszkań i domostw miał dostęp do kanalizacji i bieżącej wody. Pod względem rozwoju polskości i języka polskiego najlepsza sytuacja była w zaborze austriackim, zaś pod względem rozwoju gospodarczego w pruskim.\n\nPowstanie wielkopolskie wybuchło po zakończeniu I wojny światowej w 1918 roku, podczas wizyty powracającego do już niepodległej Polski Ignacego Jana Paderewskiego, który będąc w drodze do Warszawy, przybył do Poznania 27 grudnia. Powstańcy w krótkim czasie opanowali całą tak zwaną Prowincję Poznańską z wyjątkiem jej północnych i południowo-zachodnich obrzeży. Powstanie zakończyło się zwycięstwem 16 lutego 1919 roku.\n\n\n==== Zabór austriacki ====\n\nRządzona przez dynastię Habsburgów Austria była politycznie najsłabsza – i od 1867 r., po klęsce w wojnie z Prusami zarazem najbardziej liberalna – z trzech państw zaborczych. Z włączonych do Austrii ziem polskich zostało utworzone Królestwo Galicji i Lodomerii. Nazwa ta miała wywodzić się od średniowiecznych księstw ruskich, Halicza i Włodzimierza. Galicja była prowincją odległą od Wiednia, najmniej rozwiniętą gospodarczo. W przeciwieństwie do zaboru rosyjskiego, w Galicji nie rozwinął się nigdy wielki przemysł, nie powstała klasa robotników ani miejska klasa średnia. Poza kopalnią soli w Wieliczce i polami naftowymi w Borysławiu Galicja nie przynosiła wielkiego dochodu. Klasę wpływową stanowiło kilka bogatych polskich rodzin arystokratycznych, średnia szlachta utrzymywała się z nierentownych folwarków i była w większości zadłużona, natomiast wieś była poważnie przeludniona i bytowała na granicy nędzy. Jakość i długość życia na wsi były najniższe ze wszystkich zaborów. Często jedynym wyjściem dla galicyjskich chłopów był wyjazd z kraju – tylko w ostatnich 25 latach XIX wieku Galicję opuściło 2 miliony osób.\nStolicą prowincji stał się Lwów, po 1846 roku do Galicji włączono też Wolne Miasto Kraków, dotąd formalnie autonomiczne. Polacy stanowili 45% ludności; podobną część (41%) stanowili Ukraińcy, wcześniej określający się jako Rusini. Do połowy XIX wieku Austria była scentralizowaną monarchią absolutną, w której ziemie polskie nie odgrywały większej roli. W roku 1846 wybuchło zorganizowane przez szlachtę powstanie krakowskie – niewielka niepodległościowa akcja zbrojna, która zbiegła się z wybuchem antyszlacheckiego powstania chłopskiego, znanego jako rabacja galicyjska. Wybuch rabacji został częściowo sprowokowany przez Austriaków w celu zatrzymania działań szlachty i wewnętrznego skłócenia społeczeństwa. Powstanie krakowskie zostało stłumione, natomiast rabacja przekształciła się w obejmujące całą Galicję brutalne rozruchy wymierzone w dwory. Ostatecznym skutkiem rebelii było powiększenie międzyklasowych podziałów, ale też początek upadku feudalizmu i zniesienie pańszczyzny.\n\nOd lat 60. XIX wieku grupa konserwatywnych polityków pod przywództwem Agenora Gołuchowskiego dążyła do przyznania Galicji autonomii wewnątrz cesarstwa. W wyniku ich starań w latach 1867–1872 Galicja otrzymała szereg praw – ustanowiono Sejm Krajowy decydujący o sprawach prowincji, przywrócono urzędowy język polski oraz polskojęzyczne wykłady na uniwersytetach, zakładano nowe instytucje nauki. Mimo że sejm został zdominowany przez arystokrację, Galicja była jedynym zaborem, w którym Polacy uczestniczyli w rządach. Rozwój naukowy przyczynił się do wykształcenia pokolenia wybitnych naukowców i artystów, a Kraków i Lwów stały się centrami kultury. Druga połowa XIX wieku stała się w Galicji również czasem formowania narodowego ruchu niepodległościowego zarówno dla Polaków, jak i dla Ukraińców. W Krakowie rozpoczęły swoją działalność Legiony Piłsudskiego.\n\n\n=== II Rzeczpospolita ===\n\n\n==== Dwudziestolecie międzywojenne ====\n\nZa symboliczny początek II Rzeczypospolitej uznaje się 11 listopada 1918, w którym to dniu władzę wojskową w Warszawie objął Józef Piłsudski. W wyniku jego działań wojska niemieckie wycofały się z miasta, po czym 22 listopada przyjął on dla siebie tytuł Tymczasowego Naczelnika Państwa. Po zakończeniu I wojny światowej zwycięskie państwa Ententy zaaprobowały plan utworzenia niepodległego państwa polskiego. Kluczowe decyzje zapadły podczas kończącej wojnę konferencji pokojowej w Paryżu. \nPierwsze lata po ogłoszeniu niepodległości były okresem niepokojów społecznych i konfliktów. W latach 1918–1921 Polska prowadziła równocześnie sześć wojen ze swoimi sąsiadami. Toczyły się konflikty z Litwą i Ukrainą dotyczące wschodniej granicy kraju, wybuchły trzy powstania na Śląsku i powstanie w Wielkopolsce przeciwko niemieckim władzom na tych terenach, dochodziło do konfliktów z Czechosłowacją o sporne tereny graniczne. Najpoważniejszym konfliktem tego okresu była wygrana przez Polskę wojna polsko-bolszewicka w 1919 r. W 1922 w granice RP włączono Litwę Środkową.\nPodstawowym problemem II Rzeczypospolitej był brak spójności w ramach samego społeczeństwa polskiego. Ludność wywodziła się z terenów trzech zaborów, które przez ponad stulecie stanowiły tereny różnych państw. Trudnością były też różnice pomiędzy mniejszościami narodowymi, które stanowiły znaczną część społeczeństwa. Osób określających się jako Polacy było około 68,9%, Ukraińców było 13,9%, Żydów 8,7%, Białorusinów 3,1% a Niemców 2,3%. Około 75% ludności Polski mieszkało na wsi, której największymi problemami było ubóstwo i duże przeludnienie. Polska scena polityczna również była miejscem silnych konfliktów. Czołowe partie polityczne – Polska Partia Socjalistyczna, Polskie Stronnictwo Ludowe i Narodowa Demokracja prezentowały diametralnie różne wizje państwa polskiego. Tragicznym rezultatem tych napięć było, w grudniu 1922, zabójstwo prezydenta Gabriela Narutowicza, związanego z PSL.\nW pierwszych latach istnienia Polska przyjęła ustrój demokracji parlamentarnej – w styczniu 1919 odbyły się pierwsze wybory do Sejmu, a 17 marca 1921 uchwalono tekst konstytucji. W roku 1924 w ramach kształtowania gospodarki państwa i walki z rosnącą inflacją przeprowadzono pakiet reform premiera Władysława Grabskiego, wprowadzono nową walutę – złotego oraz założono Bank Polski. Prowadzono duże inwestycje w przemysł wydobywczy na Śląsku, rozbudowywano infrastrukturę elektryczną i kolejową, zbudowano Centralny Okręg Przemysłowy i nowy port morski w Gdyni. Okres międzywojenny był czasem intensywnego rozwoju kultury polskiej – powstawały ważne dzieła literackie i malarskie, a również prace naukowe. Państwo skutecznie inwestowało w edukację, szczególnie w nauczanie początkowe na terenach wiejskich.\nW 1926 roku, w sytuacji kryzysu politycznego Józef Piłsudski doprowadził do wojskowego zamachu stanu, znanego jako przewrót majowy (12-15 V). W wyniku przewrotu system demokracji parlamentarnej został przekształcony w system autorytarny, w którym większość władzy obejmował prezydent, natomiast wolność działania opozycji oraz wolność prasy i słowa została poważnie ograniczona. Władzę przejął Piłsudski oraz jego współpracownicy, tworzący środowisko znane jako sanacja. Autorytarny sposób sprawowania władzy przez „pułkowników” przyczynił się do dalszego rozszerzenia napięć społecznych i radykalnych postaw w czasie lat 30. Z drugiej strony państwo przetrwało najtragiczniejsze skutki recesji gospodarczej oraz trudnej sytuacji międzynarodowej. Ostatni rząd \"pułkowników\" upadł w październiku 1935 r. Do władzy doszły inne skrzydła obozu piłsudczykowskiego, spośród których przewagę uzyskał gen. Edward Śmigły-Rydz i jego otoczenie. Zmiany w środowisku piłsudczyków miały miejsce w dobie pogłębiającej radykalizacji w polityce wewnętrznej i wzrastających zagrożeń na arenie międzynarodowej.     \n\n\n==== II wojna światowa ====\n\n1 września 1939 wojska hitlerowskich Niemiec uderzyły na Polskę. W pierwszych tygodniach po inwazji rozegrało się kilka ważniejszych bitew, z których największą była przegrana przez polskie wojsko bitwa nad Bzurą. 14 września wojska niemieckie rozpoczęły oblężenie Warszawy. Równocześnie z oblężeniem miasta rozpoczęła się ewakuacja urzędów centralnych, rządu i prezydenta przez granicę południową do Rumunii.\n17 września 1939 Polska zaatakowana została również przez Armię Czerwoną, której natarcie było skutkiem tajnego porozumienia pomiędzy III Rzeszą a ZSRR. Walki trwały do początków października 1939 – 28 września skapitulowali obrońcy Warszawy, a 6 października zakończyła się bitwa pod Kockiem – ostatnia, przegrana przez Polaków bitwa kampanii wrześniowej.\nW czasie II wojny światowej II Rzeczpospolita zachowała podmiotowość, w stosunkach dyplomatycznych do końca wojny reprezentowana była przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, który uzyskał schronienie w Paryżu (do 1940), a następnie w Londynie.\nTerytorium Polski zostało podzielone pomiędzy III Rzeszę i Związek Radziecki na podstawie dwustronnego traktatu o granicach i przyjaźni zawartego 28 września 1939. Terytorium okupowane przez Związek Radziecki zostało wcielone do ZSRR; zachodnia część terytorium okupowanego przez Niemcy została wcielona do III Rzeszy, na pozostałej części utworzono tzw. Generalne Gubernatorstwo. Związek Radziecki przekazał 26 października 1939 Wilno i część województwa wileńskiego pod okupację Litwy. Także na rzecz Słowacji Polska utraciła ziemie tworzące tzw. Polski Spisz i polską część Orawy. Równocześnie z wprowadzeniem władzy okupacyjnej rozpoczęły się represje wymierzone w społeczeństwo polskie. Na terenach okupowanych przez Niemcy i ZSRR prowadzono masowe aresztowania i egzekucje osób pełniących wcześniej funkcje państwowe lub zaangażowanych w ruch oporu. W roku 1940 miała miejsce zbrodnia katyńska. Szczególny rodzaj prześladowań wymierzony został przez Niemców w żydowską ludność Polski – osoby pochodzenia żydowskiego zmuszone zostały do zamieszkania w zamkniętych dzielnicach – gettach, stopniowo odebrane zostały im wszelkie prawa. W 1943 wybuchło powstanie w getcie warszawskim. Od 1941  r. w niemieckich obozach zagłady zginęło około 90% Żydów będących obywatelami Polski. Hitlerowcy prowadzili również masowe wysiedlenia ludności polskiej, w których wyniku wiele osób pozbawionych zostało miejsca zamieszkania i zmuszonych do przymusowej pracy na terenie Niemiec.\nOdpowiedzią na represje i aresztowania była zbrojna działalność Państwa Podziemnego i organizacji ruchu oporu. Kulminacją tych działań była akcja „Burza” i powstanie warszawskie w 1944 r.\nNa wschodnich terenach II RP w czasie okupacji niemieckiej, ukraińscy nacjonaliści dokonali rzezi wołyńskiej i galicyjskich czystek etnicznych, w wyniku tych działań zamordowano 60–100 tysięcy Polaków, a ponad 1000 polskich miejscowości zostało kompletnie zniszczonych.\nPolska wśród wszystkich państw, które walczyły przeciwko Rzeszy Niemieckiej poniosła najwyższe straty osobowe w przeliczeniu na 1000 mieszkańców: 220 osób. Prócz strat biologicznych poniosła ogromne straty materialne, których wysokość wynosiła 48 688,9 mld dolarów według wartości z 1938 roku. Zniszczenia wojenne miały katastrofalny wpływ na dochód narodowy, którego wartość spadła w 1945 roku do 38, 2% wartości dochodu przedwojennego. Równie wielkie były straty Polski w zakresie kultury, oświaty i nauki. Hitlerowcy zniszczyli lub zrabowali 43% dorobku kulturalnego Polski. Niemal doszczętnie zniszczono instytuty badawcze, towarzystwa naukowe i fundacje.\nW wyniku działań II wojny światowej i w czasie okupacji zginęło około 16% obywateli Polski, zniszczonych zostało wiele miast, w tym niemal całkowicie Warszawa.\n\n\n=== Polska Rzeczpospolita Ludowa ===\n\nW styczniu 1944 nacierająca na Wehrmacht Armia Czerwona przekroczyła granicę polsko-radziecką sprzed 1939 r. 21 lipca 1944 w Moskwie utworzono Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), który sprawował władzę na terytorium Polski zajmowanym przez Armię Czerwoną; w skład PKWN weszli wyznaczeni przez Józefa Stalina polscy działacze komunistyczni. PKWN został przekształcony kolejno w Rząd Tymczasowy (31 lipca 1944) i Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (28 czerwca 1945). W konsekwencji Stany Zjednoczone i Wielka Brytania wycofały uznanie międzynarodowe dla rządu RP na uchodźstwie (ZSRR i Francja uznały już PKWN w 1944). Władze komunistyczne w Polsce wyeliminowały z życia publicznego wszystkie partie opozycyjne, wprowadziły terror policyjny i masowe aresztowania politycznych przeciwników, głównie działaczy organizacji konspiracyjnych z czasów okupacji. W wyniku sfałszowanych wyborów parlamentarnych (1947) zdecydowaną większość mandatów w Sejmie Ustawodawczym objął Blok Demokratyczny (PPR, PPS, SD, SL).\nW pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej przeprowadzono wiele zmian społecznych i politycznych – m.in. zasiedlenie Ziem Odzyskanych, nacjonalizację przemysłu oraz reformę rolną. Rozpoczęto odbudowę kraju ze zniszczeń wojennych, w tym odbudowę zburzonej Warszawy. W 1948  r. powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, co spowodowało faktyczne wprowadzenie w Polsce systemu jednopartyjnego. W 1952  r. państwo polskie zmieniło nazwę na Polska Rzeczpospolita Ludowa, uchwalono również Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Jednocześnie zwiększono terror policyjny oraz prześladowania opozycji, Kościoła katolickiego i przedwojennych działaczy publicznych, które trwały aż do śmierci Stalina (1953). W 1956  r. odbył się pierwszy w PRL strajk generalny oraz krwawo stłumione przez wojsko i milicję demonstracje w Poznaniu.\nW wyniku zmian w Związku Radzieckim przeprowadzonych po śmierci Stalina również w Polsce zmniejszono represje wymierzone w obywateli i powołano nowe władze, których przywódcą został I sekretarz PZPR Władysław Gomułka. Nowy rząd podjął próbę zmiany relacji ze społeczeństwem i reformy gospodarki, których jednak zaprzestano już po kilku latach. W latach 1960–1966 w całym kraju uroczyście obchodzono Tysiąclecie Państwa Polskiego. W 1968 władze rozbiły demonstracje studentów w Warszawie i Krakowie, co stało się pretekstem do antysemickiej i antyinteligenckiej kampanii, w której wyniku wiele osób zmuszonych zostało do emigracji. Po kolejnej fali brutalnie stłumionych strajków robotniczych w 1970 roku Władysław Gomułka zrezygnował ze stanowiska I sekretarza, a jego miejsce zajął Edward Gierek.\nNowa ekipa rządowa podjęła próbę reformy gospodarki i przyspieszania wzrostu gospodarczego kraju. W wyniku reform wprowadzonych przez ekipę Gierka, które finansowano głównie z pożyczek zagranicznych, rozpoczęto budowę wielu nowych zakładów przemysłowych, zmechanizowano rolnictwo, budowano masowo osiedla mieszkaniowe. Podniósł się też poziom życia społeczeństwa, wzrosła dostępność wielu produktów oraz wysokość zarobków. Z powodu błędów ekonomicznych wynikających ze stosowania centralnie planowanej gospodarki już w roku 1975 doprowadzono do załamania gospodarki i dużego zwiększenia zadłużenia zagranicznego Polski. Zmusiło to rząd do wprowadzenia dużych podwyżek cen żywności, na co społeczeństwo zareagowało falą strajków i protestów, które wybuchły w czerwcu 1976. Strajki te zostały brutalnie stłumione przez milicję, a ich uczestnicy objęci represjami. Protesty w 1976  r. doprowadziły do powstania pierwszych organizacji opozycji antykomunistycznej.\n\nKolejne strajki wybuchły w lipcu i sierpniu 1980. Władze podjęły z protestującymi rozmowy, w których wyniku podpisano porozumienia sierpniowe. Porozumienia te gwarantowały m.in. powstanie legalnego związku zawodowego – NSZZ „Solidarność”. We wrześniu 1980 Edward Gierek został odsunięty od władzy, a jego miejsce zajął Stanisław Kania, który jednak zrezygnował ze stanowiska w październiku 1981, zastąpił go Wojciech Jaruzelski. Po ponad rocznym okresie względnej swobody politycznej, 13 grudnia 1981 Rada Państwa wprowadziła na obszarze całego kraju stan wojenny; władzę de facto przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego, ograniczono prawa obywatelskie, internowano liderów opozycji i in. Stan wojenny zniesiono w 1983. Od 1983 zaczął się wzrost PKB, ale do końca dekady nie osiągnął on poziomu z 1978.\nW drugiej połowie lat 80. władze państwowe rozpoczęły proces demokratyzacji i liberalizacji życia społeczno-politycznego; w 1988  r. m.in. utworzono urząd Rzecznika Praw Obywatelskich, zaniechano zagłuszania audycji Radia Wolna Europa, rozpoczęto II etap reformy gospodarczej, Sejm przyjął ustawę Wilczka, podjęto rozmowy w Magdalence, premierem został Mieczysław Rakowski, odbyła się telewizyjna debata pomiędzy Alfredem Miodowiczem i Lechem Wałęsą, zawiązano Komitet Obywatelski „Solidarność”. W 1989  r. odbyły się obrady Okrągłego Stołu, w wyniku ustaleń których ponownie zarejestrowano NSZZ „Solidarność” i NSZZ RI „Solidarność” oraz rozpoczęto przygotowania do „kontraktowych” wyborów parlamentarnych, które uważa się za cezurę między PRL i III RP.\n\n\n=== III Rzeczpospolita ===\n\nW trakcie obrad Okrągłego Stołu ustalono, że w wyborach parlamentarnych kandydaci opozycji będą mogli otrzymać maksymalnie 35% miejsc w Sejmie oraz dowolną liczbę miejsc w Senacie. Władze państwowe zobowiązały się również do dopuszczenia do utworzenia wolnych mediów oraz do zakończenia represji wobec opozycjonistów. Pierwsze częściowo wolne wybory odbyły się 4 i 18 czerwca 1989, w ich wyniku Komitet Obywatelski „Solidarność” otrzymał maksymalną liczbę miejsc w Sejmie. 19 lipca 1989 gen. Wojciech Jaruzelski został prezydentem wybranym przez Sejm. 24 sierpnia 1989 powstał pierwszy demokratyczny rząd Tadeusza Mazowieckiego.\nDemokratyczne władze Polski przeprowadziły w czasie pierwszych lat III Rzeczypospolitej wiele istotnych zmian i reform. Zmieniono nazwę państwa na Rzeczpospolita Polska i przywrócono do godła orła w koronie.\nRównocześnie pogarszała się sytuacja gospodarcza. W wyniku ograniczenia inwestycji w latach 80. w 1989  r. zużycie maszyn i urządzeń w przemyśle osiągnęło 64%. W okresie rządów Jaruzelskiego kupiono za granicą 26 licencji, w latach 70. ponad 400. W pierwszym półroczu 1989  r. ponad połowę wydatków państwa sfinansowano kredytem z NBP, czyli drukowaniem pieniędzy. Rezerwy walutowe banków były bliskie zera. W wyniku porozumień Okrągłego Stołu w lipcu 1989 wprowadzono ustawową indeksację płac równoważącą inflację. W sierpniu uwolniono ceny żywności – dotacje do nich osiągnęły prawie 40% dochodów państwa. Uwolnione ceny żywności wzrosły gwałtownie, a za nimi indeksowane płace, co umożliwiało dalszy wzrost cen i płac w warunkach niedoboru towarów. Inflacja w okresie sierpień – październik osiągnęła 189% i ponad 600% w całym 1989 r.\nW 1990  r. wprowadzono pakiet reform gospodarczych znanych jako plan Balcerowicza, w którym znacznie obniżono indeksację płac w celu obniżeniu inflacji (więcej w popiwek), wprowadzono wolny rynek i obniżono deficyt budżetowy.\nWybory prezydenckich w 1990 roku wygrał Lech Wałęsa. W 1990  r. zawarto polsko-niemiecki traktat graniczny, potwierdzający granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej. W tym samym roku wybuchła afera FOZZ.\nW 1997  r. przyjęto nową Konstytucję RP określającą zasady działania państwa.\nKolejnymi prezydentami III Rzeczypospolitej byli Aleksander Kwaśniewski (1995–2005), Lech Kaczyński (2005–2010), który zginął w katastrofie smoleńskiej wraz z 95 innymi osobami, Bronisław Komorowski (2010–2015) i Andrzej Duda (od 2015). Od ukształtowania III RP w 1989  r. w kraju istniało 18 ekip rządowych, których działania doprowadziły do znacznego rozwoju państwa i wzrostu poziomu życia jego mieszkańców. Strategicznym celem rządów pierwszego dwudziestolecia III RP było wejście do NATO i Unii Europejskiej, co zostało osiągnięte odpowiednio w 1999 i 2004 roku. Polska odgrywa istotną rolę w rozszerzonej Unii Europejskiej, czego znakiem było m.in. pełnienie przez Jerzego Buzka w latach 2009–2012 funkcji przewodniczącego Parlamentu Europejskiego oraz pełnienie przez Donalda Tuska funkcji przewodniczącego Rady Europejskiej w latach 2014–2019.\n\n\n== Ustrój polityczny ==\n\nNa podstawie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997  r. Polska jest republiką parlamentarną z systemem parlamentarno-gabinetowym, opierającą się na trójpodziale władzy.\n\n\n=== Konstytucja ===\n\nKonstytucja Rzeczypospolitej Polskiej to najważniejszy akt prawny w Polsce, uchwalony 2 kwietnia 1997 przez Zgromadzenie Narodowe i zatwierdzony w ogólnonarodowym referendum 25 maja 1997. Został ogłoszony w Dzienniku Ustaw: Dz.U. z 1997 r. nr 78, poz. 483, wszedł w życie 17 października 1997. Konstytucja złożona jest z preambuły i 13 rozdziałów, w tym 243 artykuły. Konstytucja określa charakter ustroju państwowego. Ukazuje sposób zorganizowania i działania głównych organów państwa. Definiuje status prawny obywateli i sposób ich wpływania na politykę państwa.\n\n\n=== Władza ustawodawcza ===\n\nWładzę ustawodawczą stanowi dwuizbowy parlament (Sejm – 460 posłów, Senat – 100 senatorów) wybierany w bezpośrednich, powszechnych i tajnych wyborach parlamentarnych na 4-letnią kadencję od dnia pierwszego posiedzenia. Jego głównym zadaniem jest stanowienie prawa poprzez uchwalanie ustaw konstytucyjnych i zwykłych, w tym budżetowej, a także ratyfikowanie umów międzynarodowych. W wyjątkowych przypadkach opisanych w Konstytucji możliwe jest rozwiązanie Sejmu (a jednocześnie Senatu) przed upływem końca kadencji przez głowę państwa lub uchwałę przyjętą większością 2/3 głosów. Jego przedłużenie możliwe jest jedynie w czasie stanu wyjątkowego lub do 3 miesięcy po zakończeniu kadencji.\nOrganizację Sejmu i Senatu, porządek prac oraz sposób powoływania i działalności ich organów określają regulaminy uchwalone przez każdą z izb.\nSejm i Senat ze swego grona wybierają marszałka i wicemarszałków, którzy tworzą prezydium. Marszałek Sejmu jest najwyższym przedstawicielem izby niższej parlamentu, przewodniczy obradom Sejmu oraz reprezentuje go na zewnątrz. Sejm i Senat powołują również komisje parlamentarne: stałe, które mają za zadanie przygotowywanie projektów w dziedzinie ustawodawstwa i kontroli (obecnie działa ich 39: 25 w Sejmie i 14 w Senacie) oraz nadzwyczajne, powoływane w celu rozpatrzenia konkretnych spraw izby i ulegające rozwiązaniu po wykonaniu zadania. Specjalnym rodzajem komisji nadzwyczajnej jest sejmowa komisja śledcza.\nPosłowie i senatorowie mogą tworzyć kluby parlamentarne składające się z co najmniej 15 parlamentarzystów, a posłowie ponadto koła poselskie, dla utworzenia których potrzeba 3 posłów.\nPrzewodniczący klubów parlamentarnych wraz z członkami prezydium tworzą Konwent Seniorów, organ zapewniający współdziałanie klubów poselskich w sprawach związanych z działalnością i tokiem prac izb w polskim parlamencie. Posłom i senatorom w okresie sprawowania przez nich mandatu przysługuje immunitet.\n\n\n==== Proces legislacyjny ====\n\nPrawo inicjatywy ustawodawczej, na mocy art. 118 Konstytucji RP i art. 32 Regulaminu Sejmu, przysługuje prezydentowi, rządowi, Senatowi, grupie 15 posłów lub komisji sejmowej, a także grupie 100 tys. obywateli. Projekt ustawy trafia do tzw. laski marszałkowskiej. Następnie odbywają się trzy czytania w Sejmie. Ustawę przyjętą przez Sejm rozpatruje Senat, który ma prawo zgłosić do niej poprawki lub ustawę odrzucić (po odrzuceniu ustawa wraca do Sejmu, gdzie bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej 230 posłów można odrzucić sprzeciw Senatu). Uchwalona przez Sejm i Senat ustawa trafia następnie do Prezydenta RP, który może ją w ciągu 21 dni przyjąć i podpisać bądź zgłosić weto i przekazać do ponownego rozpatrzenia Sejmowi (weto prezydenckie może być odrzucone przez izbę niższą parlamentu większością 3/5 głosów w obecności co najmniej 230 posłów) lub wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie jej zgodności z Konstytucją. Podpisaną ustawę publikuje się w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.\n\n\n==== System prawny ====\n\nSystem prawny w Polsce ma charakter tzw. prawa stanowionego, tzn. nie wykorzystuje w procesie stosowania prawa zjawiska precedensu, powszechnie występującego w krajach anglosaskich.\n\n\n=== Władza wykonawcza ===\n\nOrganami władzy wykonawczej w Polsce są: Prezydent RP oraz Rada Ministrów. Prezydent jest wybierany w powszechnych wyborach prezydenckich na 5-letnią kadencję (wygrywa ten kandydat, który otrzyma bezwzględną większość głosów). Może on sprawować tę funkcję maksymalnie przez dwie kadencje. Według Konstytucji Prezydent jest najwyższym przedstawicielem państwa w stosunkach wewnętrznych i międzynarodowych, pełni funkcję zwierzchnika Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, stoi na straży nienaruszalności i niepodzielności terytorium kraju oraz czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji. Do jego uprawnień należy, m.in. podpisywanie ustaw przyjętych przez Sejm i Senat, ratyfikowanie umów międzynarodowych, powoływanie sędziów, nadawanie obywatelstwa czy stosowanie prawa łaski.\nOrganem doradczym Prezydenta RP w sprawach bezpieczeństwa państwa jest Rada Bezpieczeństwa Narodowego. W sprawach szczególnie ważnych dla interesu państwa prezydent może zwołać Radę Gabinetową – wspólne posiedzenie głowy państwa wraz z Radą Ministrów. W pełnieniu funkcji i wykonywaniu obowiązków prezydentowi pomaga Kancelaria Prezydenta RP.\nRada Ministrów, czyli rząd, jest kolegialnym organem władzy wykonawczej. W jego skład wchodzą: prezes Rady Ministrów (premier), wicepremierzy, ministrowie oraz przewodniczący komitetów.\nTryb tworzenia rządu określony jest w Konstytucji RP, w myśl której, prezydent desygnuje Radę Ministrów wraz z prezesem Rady Ministrów. Premier w terminie 14 dni przedstawia Sejmowi program działania rządu (exposé) z wnioskiem o udzielenie wotum zaufania (poparcia). Sejm uchwala wotum zaufania bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. W przypadku, gdyby rządowi nie udzielono wotum zaufania, Sejm w ciągu kolejnych 14 dni wybiera premiera oraz proponowanych przez niego członków Rady Ministrów według takich samych reguł głosowania. Prezydent RP powołuje tak wybrany rząd i odbiera przysięgę od jego członków. Na wypadek, gdyby w takim trybie rząd nie został powołany, Konstytucja RP przewiduje inne rozwiązanie. Prezydent w terminie 14 dni powołuje Prezesa RM i na jego wniosek członków RM. Sejm w ciągu następnych 14 dni udziela jej wotum zaufania, tym razem większością głosów. W razie nieudzielenia w takim trybie rządowi wotum zaufania, Prezydent RP skraca kadencję Sejmu i zarządza nowe wybory.\n\n\n=== Władza sądownicza ===\n\nOrganami wymiaru sprawiedliwości w Polsce są: Sąd Najwyższy, sądy powszechne (rejonowe, okręgowe i apelacyjne) oraz sądy szczególne (sądy wojskowe i administracyjne – wojewódzkie sądy administracyjne i Naczelny Sąd Administracyjny). Wespół z Trybunałem Stanu i Trybunałem Konstytucyjnym tworzą niezawisłą władzę sądowniczą.\nPodstawą władzy sądowniczej jest wyłącznie prawo, niezależne od innych organów państwowych. Sądy i trybunały wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, wszyscy sędziowie i członkowie trybunałów podlegają wyłącznie Konstytucji RP i ustawom (a w wypadku Trybunału Konstytucyjnego – wyłącznie Konstytucji). Sędziowie nie mogą należeć do żadnej partii politycznej ani związków zawodowych (apolityczność). Nie wolno im również prowadzić działalności publicznej sprzecznej z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów.\nDo kompetencji wymiaru sprawiedliwości należy orzekanie w rozpoznawanych sprawach z zakresu prawa karnego, prawa cywilnego i prawa administracyjnego.\n\n\n=== Partie polityczne ===\n\nStatus prawny polskich partii politycznych określają: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawa z 27 czerwca 1997, w której zapisana jest pełna definicja partii politycznej, brzmiąca następująco:\n\nPartia polityczna jest dobrowolną organizacją występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej.\nArtykuł 13 Konstytucji RP zakazuje istnienia partii odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.\nKażda partia, która nie łamie art. 13 Konstytucji, podlega wpisaniu do ewidencji partii politycznych prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Warszawie (wniosek musi być poparty przez co najmniej tysiąc pełnoletnich obywateli). Ewidencja partii politycznych jest jawna i dostępna dla każdego. Po wpisaniu do ewidencji partia ma moc prawną i jest objęta ochroną prawną przewidzianą dla dóbr osobistych.\nWedług danych z 2020 roku zarejestrowanych jest 87 partii politycznych.\n\n\n==== Partie w Sejmie od 2023 ====\nPo wyborach parlamentarnych w 2023 r. mandaty rozkładają się następująco w Sejmie:\n\nPrawo i Sprawiedliwość (35,38%, 194 mandaty),\nKoalicja Obywatelska (30,70%, 157 mandatów),\nTrzecia Droga (14,40%, 65 mandatów),\nNowa Lewica (8,61%, 26 mandatów),\nKonfederacja Wolność i Niepodległość (7,16%, 18 mandatów)\n\n\n==== Komitety wyborcze w Senacie od 2023 ====\nPo wyborach parlamentarnych w 2023 r. mandaty rozkładają się następująco w Senacie:\n\nKoalicja Obywatelska – 41 senatorów\nPrawo i Sprawiedliwość – 34 senatorowie\nTrzecia Droga – 11 senatorów\nNowa Lewica – 9 senatorów\nKWW Andrzej Dziuba - pakt senacki - 1 senator\nKWW Zygmunt Frankiewicz - pakt senacki – 1 senator\nKWW Krzysztof Kwiatkowski - pakt senacki – 1 senator\nKWW Wadim Tyszkiewicz - pakt senacki – 1 senator\nKWW Józefa Zająca - 1 senator\n\n\n== Polityka zagraniczna ==\n\n\n=== Członkostwo w organizacjach międzynarodowych ===\n\nIII Rzeczpospolita jest członkiem wielu organizacji międzynarodowych. Polska jest jednym z członków założycieli organizacji takich jak: ONZ, Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu (opuszczone w 2004 r.), Rada Państw Morza Bałtyckiego, Grupa Wyszehradzka, Trójkąt Weimarski czy Trójkąt Kaliningradzki. Polska należy do Unii Europejskiej, NATO, Światowej Organizacji Handlu, Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, Europejskiego Obszaru Gospodarczego, Międzynarodowej Agencji Energetycznej, Rady Europy, Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, Europejskiej Agencji Kosmicznej, Europejskie Obserwatorium Południowe, G6, Wspólnoty Demokracji, Inicjatywy Środkowoeuropejskiej, Inicjatywy Trójmorza, Komisji Ochrony Środowiska Morskiego Bałtyku oraz wszystkich organizacji wyspecjalizowanych ONZ. Polska jest też obserwatorem przy Radzie Arktycznej, Międzynarodowej Organizacji Frankofonii. Ponadto w związku z członkostwem w Unii Europejskiej należy do układu z Schengen i rozważa integrację ze strefą euro.\n\n\n=== Cele polityki zagranicznej Polski ===\n\nPodstawowe cele polityki zagranicznej w latach 90. XX wieku pozostawały niezmienne mimo zmian politycznych w parlamencie i rządzie. Były to: członkostwo w NATO oraz Unii Europejskiej, współtworzenie stabilnego systemu bezpieczeństwa europejskiego opartego na współdziałaniu NATO, UZE, OBWE oraz ONZ, utrzymywanie dobrosąsiedzkich stosunków z państwami regionu, działanie na rzecz współpracy regionalnej, zrównoważona polityka wobec Zachodu i Wschodu, popieranie procesów rozbrojeniowych, ochrona tożsamości narodowej i dziedzictwa kulturowego, rozwinięte kontakty z Polonią.\nW początkach XXI wieku polityka zagraniczna Polski koncentrowała się na czterech priorytetach: osiągnięciu członkostwa w UE, umacnianiu bezpieczeństwa państwa, poprawie stosunków ekonomicznych z zagranicą oraz umacnianie stabilności regionalnej i pozycji Polski w Europie Środkowo-Wschodniej.\nMinister Radosław Sikorski w exposé 7 maja 2008 sformułował kierunki polskiej polityki zagranicznej w pięciu obszarach:\n\n„Polska silna mocą solidarnej Unii Europejskiej” (pełniejsze wykorzystywanie możliwości wynikających z uczestnictwa w UE)\n„rola Polski w światowym systemie bezpieczeństwa” (bezpieczeństwo energetyczne, dywersyfikacja źródeł i szlaków dostaw surowców, zaangażowanie w działania stabilizacyjne NATO, modernizacja NATO, ulokowanie elementów infrastruktury wojskowej Sojuszu w Polsce, rozszerzenie NATO o Ukrainę i Gruzję);\n„wzmocnienie wizerunku Polski na świecie”;\n„Polonia” (zwiększenie liczby urzędów konsularnych, reforma polskiego systemu edukacyjnego, która pozwoli obywatelom na stałe mieszkającym za granicą na kontynuację nauki w języku polskim oraz reedukację tych, którzy będą chcieli wrócić, głosowanie korespondencyjne bądź przez Internet);\n„nowoczesna służba dyplomatyczna”.\n\n\n== Siły zbrojne ==\n\nSiły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej to główne określenie wojska polskiego, dzielącego się na: Wojska Lądowe, Siły Powietrzne, Wojska Specjalne, Marynarkę Wojenną oraz Wojska Obrony Terytorialnej. Ich głównym zadaniem jest obrona granic Polski przed atakami z zewnątrz oraz współpraca z NATO. Polskie siły zbrojne liczą około 164 000 żołnierzy w służbie czynnej (stan na rok 2023).\nWedług rankingu Global Firepower (2020) polskie siły zbrojne stanowią 21. siłę militarną na świecie i 6. w Europie z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 12 mld dolarów (USD).\nGłównym zadaniem Sił Powietrznych jest prowadzenie operacji mających na celu uzyskanie przewagi w powietrzu i wspieranie oddziałów innych Rodzajów Sił Zbrojnych. Składają się z Wojsk Lotniczych, Wojsk Obrony Przeciwlotniczej i Wojsk Radiotechnicznych. Ich prekursorem były siły powietrzne Błękitnej Armii podczas I wojny światowej. Do 2004 nosiły nazwę: Wojska Lotnicze i Obrony Powietrznej Rzeczypospolitej Polskiej.\nMarynarka Wojenna odpowiada za obronę wybrzeża i wód terytorialnych. Pod względem organizacyjnym jest związkiem operacyjnym – flotą. Początek wojenno-morskiej obecności Polski na Bałtyku datuje się na XV wiek, natomiast współczesne polskie siły morskie powstały w 1918 po odzyskaniu niepodległości.\nW ramach sojuszu NATO wojska USA stacjonują w Polsce w Orzyszu, Powidzu, Poznaniu, Świętoszowie, Żaganiu.\n\n\n== Podział administracyjny ==\n\nPolska jest państwem unitarnym, a ustrój jej władzy lokalnej opiera się na dualizmie, gdyż poza agendami administracji rządowej istnieje samorząd terytorialny, powołany do zadań publicznych niezastrzeżonych dla innych organów władzy. Jego podstawową jednostkę stanowi gmina.\n\nOd 1 stycznia 1999 obowiązuje trzystopniowy podział administracyjny kraju na\n\njednostki I stopnia – 16 województw\njednostki II stopnia – 380 powiatów, w tym:\n66 miast na prawach powiatu – gminy o statusie miasta, wykonujące zadania powiatu, potocznie zwane „powiatami grodzkimi”,\n314 powiatów – skupiają od kilku do kilkunastu sąsiadujących ze sobą gmin, potocznie zwane „powiatami ziemskimi”; mogą mieć siedzibę w mieście na prawach powiatu, które nie leży na ich obszarze\njednostki III stopnia – 2479 gmin, w tym:\n302 miejskie – gminy, które zawierają się w administracyjnych granicach miasta (w tym 66 gmin będących jednocześnie miastami na prawach powiatu),\n718 miejsko-wiejskich – gminy, w skład których wchodzi miasto oraz kilka wsi,\n1459 wiejskich – gminy, które na swoim terytorium nie zawierają miasta (z tego 158 takich gmin ma siedzibę w mieście poza swoim obszarem, tzw. gmina obwarzankowa).\n(według stanu z 1 stycznia 2025)\n\n\n=== Samorząd terytorialny ===\n\nW Polsce wyróżnia się trójszczeblowy samorząd:\n\nsamorząd gminny\nsamorząd powiatowy\nsamorząd województwa.\nJednostki samorządu terytorialnego (gminy, powiaty i województwa) mają osobowość prawną i zapewniony udział w dochodach publicznych. Wybory do organów stanowiących są powszechne, równe, bezpośrednie i przeprowadzane w głosowaniu tajnym.\n\n\n== Geografia ==\n\nPolska zajmuje 9. miejsce w Europie pod względem powierzchni oraz 8. pod względem liczby ludności. Na świecie Polska zajmuje 70. miejsce pod względem powierzchni i 35. miejsce pod względem liczby ludności. Długość granic Polski wynosi 3511 km, w tym 440 km przypada na granicę morską (linia wybrzeża Morza Bałtyckiego, która nie jest linią granicy państwa, wynosi 770 km). Do obszaru kraju wlicza się także morze terytorialne, a specjalne prawa przysługują Polsce w tzw. strefie przyległej.\nGraniczy z następującymi państwami:\n\nod zachodu:\n Niemcy (467 km)\nod południa:\n Czechy (796 km)\n Słowacja (541 km)\nod wschodu:\n Ukraina (535 km)\n Białoruś (418 km)\nod północy:\n Litwa (104 km)\n Rosja (z  obwodem królewieckim, 210 km).\nPo roku 1945 dokonano drobnych korekt granic Polski. Ostatnia korekta granic miała miejsce w 2005 roku, ze Słowacją.\nW wymiarze północ-południe Polska rozciąga się na długości 649 km, to jest 5°50′. Powoduje to różnicę w długości trwania dnia między północną i południową częścią Polski. Latem na północy dzień jest dłuższy o ponad godzinę niż na południu, zimą – odwrotnie. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość Polski wynosi 689 km, co w mierze kątowej daje 10°02′. Powoduje to, że w dniach równonocy na zachodnim krańcu Polski Słońce zachodzi o 40 minut później niż na wschodnim.\nPolska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego, jest to czas słoneczny południka 15° przebiegającego m.in. na zachód od Jeleniej Góry, Zielonej Góry i Gorzowa Wielkopolskiego oraz na wschód od Szczecina. Zimą obowiązuje czas środkowoeuropejski (UTC+01:00), natomiast latem (od ostatniej niedzieli marca do ostatniej niedzieli października) – czas środkowoeuropejski letni (UTC+02:00).\nGeometryczny środek Polski znajduje się w Piątku koło Łęczycy. Najstarszy (1775) obliczony geometryczny środek Europy znajduje się w Suchowoli koło Sokółki, w województwie podlaskim. Przez Polskę przebiega również granica pomiędzy kontynentalnym blokiem Europy Wschodniej a rozczłonkowaną przez morza wewnętrzne Europą Zachodnią.\nWspółrzędne geograficzne skrajnych punktów Polski:\n\n49°00′ szer. geogr. N – szczyt Opołonek,\n54°50′ szer. geogr. N – Jastrzębia Góra w gminie Władysławowo,\n14°07′ dług. geogr. E – zakole Odry koło Osinowa Dolnego,\n24°09′ dług. geogr. E – zakole Bugu koło Zosina.\n\n\n=== Ukształtowanie powierzchni ===\n\nPrzeważającą część obszaru kraju zajmują tereny nizinne wschodniej części Niżu Środkowoeuropejskiego, a średnia wysokość wynosi 173 m n.p.m., mediana wysokości 149 m n.p.m. Krainy geograficzne w Polsce ułożone są równoleżnikowo (pasowo), przechodząc od terenów nizinnych na północy i w Polsce centralnej do terenów wyżynnych i górskich na południu. Polska ma 70 szczytów powyżej 2000 metrów wysokości, wszystkie w Tatrach. Najwyższym punktem kraju jest północno-zachodni wierzchołek Rysów w Tatrach Wysokich (2499,1 m n.p.m.), najniżej położonym punktem jest depresja we wsi Marzęcino na Żuławach Wiślanych (–2,2 m n.p.m.).\nDominujący w krajobrazie Niż Polski zawiera następujące części Niżu Środkowoeuropejskiego: Pobrzeża Południowobałtyckie, Pojezierza Południowobałtyckie, Niziny Sasko-Łużyckie i Niziny Środkowopolskie. Północno-wschodnia część kraju zajmuje Pobrzeża Wschodniobałtyckie, Pojezierza Wschodniobałtyckie oraz Wysoczyzny Podlasko-Białoruskie. Nadbużańskie krańce wschodnie znajdują się na terenie Polesia i Wyżyny Wołyńsko-Podolskiej. Polesie wchodzi w skład Niziny Wschodniobałtycko-Białoruskiej a Wyżyna Wołyńsko-Podolska stanowi zachodnią część Wyżyn Ukraińskich. Pas wyżyn, starych gór i towarzyszących im obniżeń tworzą Masyw Czeski, tj. polska część Sudetów z Przedgórzem Sudeckim, oraz Wyżyny Polskie, na które składają się Wyżyna Śląsko-Krakowska, Wyżyna Małopolska i Wyżyna Lubelsko-Lwowska. Podział Karpat na terenie Polski obejmuje Karpaty Zachodnie z Podkarpaciem Zachodnim i Północnym (Kotlina Ostrawska, Kotlina Oświęcimska, Brama Krakowska i Kotlina Sandomierska) oraz Karpaty Wschodnie z Podkarpaciem Wschodnim (Płaskowyż Sańsko-Dniestrzański). Karpaty Zachodnie dzielą się na Zewnętrzne Karpaty Zachodnie i Centralne Karpaty Zachodnie a Karpaty Wschodnie to Zewnętrzne Karpaty Wschodnie nazywane również Beskidami Wschodnimi (regionalizacja fizycznogeograficzna Polski wg Jerzego Kondrackiego).\n\n\n=== Wody śródlądowe ===\n\nTerytorium Polski prawie w całości znajduje się w zlewisku Morza Bałtyckiego (99,7%), z czego zdecydowana większość przypada na dorzecza Wisły i Odry. Tylko z niewielkich terenów wody powierzchniowe odprowadzane są do Morza Czarnego (górny bieg Orawy i Strwiąża w Karpatach) oraz do Morza Północnego (krótkie odcinki Izery i Dzikiej Orlicy oraz potok Szkło w tzw. Worku Okrzeszyna w Sudetach). Najdłuższe rzeki w Polsce to Wisła (o długości 1047 km), Odra (854 km, w granicach Polski 742 km), Warta (808 km), Bug (772 km; w granicach Polski 224 km plus odcinek graniczny 363 km), Narew (484 km; w granicach Polski 448 km; odcinek graniczny 1 km) i San (443 km, w tym odcinek graniczny 55 km).\nNajwiększe jeziora w Polsce to Śniardwy (113,8 km²) i Mamry (104 km²) na Mazurach. Są to stosunkowo płytkie jeziora morenowe. Najgłębszym polskim jeziorem jest jezioro Hańcza (108,5 m), nieco bardziej na wschód, na Pojezierzu Wschodniosuwalskim. Są to głównie jeziora pochodzenia lodowcowego i są położone przede wszystkim w północnej części kraju, zgrupowane na obszarach zwanych pojezierzami. Na terenie Polski występuje 7081 jezior o powierzchni większej niż 1 ha (ich łączna powierzchnia to 281 377 ha). W stosunku do roku 1954 liczba jezior zmniejszyła się aż o 2215, czyli ponad 11%. Spowodowane to było szybkim zanikaniem najmniejszych jezior. Jeziorność Polski wynosi tylko 0,9% powierzchni kraju. Dla porównania w Szwecji jeziora zajmują ponad 8,5% powierzchni, a jezior o powierzchni powyżej 2 akrów (ok. 0,81 ha) jest tam ponad 97,5 tysiąca.\n\n\n=== Gleby ===\nPokrywa glebowa w Polsce, podobnie jak niektóre inne elementy środowiska, ma cechy przejściowe pomiędzy glebami charakterystycznymi dla Europy Zachodniej i Wschodniej. Powierzchniowo dominują gleby strefowe (powstałe pod wpływem klimatu), jednak tworzą one na terenie kraju mozaikę zależną głównie od podłoża geologicznego (skały macierzystej) oraz ukształtowania powierzchni. Około 52% powierzchni zajmują gleby płowe oraz gleby brunatnoziemne, zaś ok. 26% powierzchni zajmują, powstałe na utworach piaszczystych, gleby rdzawe, bielicowe i bielice. W dolinach rzecznych dominują mady (ok. 5% powierzchni), w miejscach podmokłych lub wilgotnych zaś można spotkać gleby organiczne (torfowe, murszowe), gleby glejowe i czarne ziemie. Wyraźne obszary zajmują również, powstające na skałach węglanowych – rędziny, najbardziej urodzajne na obszarze Polski – czarnoziemy, charakterystyczne dla obszarów górskich – gleby inicjalne i słabo ukształtowane, a także powstałe pod dominującym wpływem człowieka – gleby antropogeniczne.\nW Polsce grunty rolne i leśne klasyfikuje się również pod kątem użytkowym. Według bonitacyjnej klasyfikacji gleb ornych i użytków zielonych w kraju powierzchniowo dominują gleby średnie (klasa IIIa-IVb – 63% gruntów ornych i klasa III i IV – 51,2% użytków zielonych), zaś najmniej jest gleb najlepszych (klasa I i II – 3,7% gruntów ornych i 1,7% użytków zielonych).\n\n\n=== Klimat ===\n\nWedług klasyfikacji klimatów Wincentego Okołowicza Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. W wyższych partiach Sudetów i Karpat występuje klimat górski. Natomiast zgodnie z klasyfikacją Köppena, obszar Polski leży w strefie wilgotnego klimatu kontynentalnego (Dfb).\nŚrednia roczna temperatura waha się (okres referencyjny 1991–2020) od około +7 °C na Suwalszczyźnie (Suwałki: +7,2 °C) do blisko +10 °C na Nizinie Śląskiej i ziemi lubuskiej (Wrocław: +9,7 °C, Legnica, Zielona Góra, Opole: +9,6 °C).\nLatem temperatury są zróżnicowane południkowo, choć amplituda nie jest tak duża jak zimą. W lipcu średnie temperatury na nizinach wahają się od +17,9 °C na północy (Łeba) do +20,1 °C na południu (Wrocław, Tarnów). Dużo chłodniej jest w górach: obserwatorium na Śnieżce w najcieplejszym miesiącu notuje +9,9 °C, a na Kasprowym Wierchu +8,9 °C. Zimą różnice w temperaturach przybierają charakter równoleżnikowy z cieplejszym zachodem i zimniejszym wschodem kraju, co ma związek z wpływem Atlantyku od zachodu i kontynentalnych mas powietrza ze wschodu. Do najcieplejszych regionów w styczniu należą wybrzeża Bałtyku, którego wody łagodzą spadki temperatury. W styczniu średnie temperatury kształtują się na nizinach od około –3,3 °C w Suwałkach, które uważane są za polski biegun zimna, przez –1,5 °C w centrum kraju do nieco powyżej 0 °C od środkowej Odry, przez lubuskie po pas wybrzeża (z maksimum w Świnoujściu: +0,8 °C). W górach najmroźniejszy zazwyczaj jest luty, gdzie na Kasprowym Wierchu notuje się średnio –7,8 °C, a na Śnieżce –6,2 °C.\nOpady roczne wynoszą około 600 mm. Najniższe – poniżej 550 mm – notuje się w centrum kraju: w południowej i wschodniej Wielkopolsce, na Kujawach czy w dolinie środkowej i dolnej Wisły, co związane jest z położeniem tych obszarów w cieniu opadowym pojezierzy i wysoczyzn. Najwyższe – z wyjątkiem gór – notuje się na środkowej części wybrzeża i na Wyżynie Śląskiej (około 750–800 mm rocznie). W górach sumy opadów są znacznie wyższe, osiągając maksimum w Tatrach – nawet 1700 mm rocznie.\nLiczba dni z pokrywą śnieżną jest zróżnicowana i wzrasta w miarę przesuwania się na wschód. Na Nizinie Szczecińskiej pokrywa śnieżna zalega najkrócej, przez mniej niż 25 dni w roku, w centrum Polski około 50 dni, a na Suwalszczyźnie przez ponad 75 dni. W najwyższych partiach gór dni z pełną pokrywą śnieżną jest średnio nawet 180-220.\nOkres wegetacyjny (dni ze średnią dobową temperaturą powyżej +5 °C) trwa przeciętnie od około 210 dni na północnym wschodzie kraju (Suwalszczyzna) do ponad 250 dni w dolinie Odry i wzdłuż granicy z Niemcami (Wrocław, Słubice, Szczecin).\nDni gorące, z temperaturą maksymalną powyżej +25 °C, występują od kwietnia do września, czasem także w październiku. Jest ich od około 14-21 na wybrzeżu do ponad 50 na Podkarpaciu, Nizinie Śląskiej i ziemi lubuskiej. Dni upalnych, z temperaturą maksymalną powyżej +30 °C notuje się od 2–3 na północy do 12–13 w okolicach Wrocławia, Opola, Tarnowa i Słubic. Wyjątkiem jest Półwysep Helski, gdzie średnia z ostatnich 30 lat wynosi zaledwie 0,7 dnia.\nRekordowe temperatury powietrza zanotowane na terytorium Polski:\nTemperatury maksymalne:\n\n+40,2 °C (Prószków k. Opola, 29 lipca 1921),\n+40,0 °C (Zbiersk, 29 lipca 1921),\n+39,6 °C (Kończewice, 11 lipca 1959),\n+39,5 °C (Słubice, 30 lipca 1994),\n+39,0 °C (Ceber, 8 sierpnia 2015),\n+38,9 °C (Silniczka, 8 sierpnia 2013),\n+38,3 °C (Słubice, 19 czerwca 2022).\nTemperatury minimalne:\n\n–40,6 °C (Żywiec, 11 lutego 1929),\n–40,4 °C (Olkusz, 11 lutego 1929),\n–40,1 °C (Sianki, 11 lutego 1929),\n–39,3 °C (Sanok, 28 lutego 1963),\n–38,7 °C (Białowieża, 11 stycznia 1950),\n–38,6 °C (Lubaczów, 28 lutego 1963),\n–38,3 °C (Maniowy, 28 lutego 1963).\n\n\n== Budowa geologiczna ==\n\nNa obszarze Polski stykają się trzy wielkie jednostki tektoniczne:\n\nplatforma prekambryjska wschodniej Europy (wschodnia i północno-wschodnia Polska);\nplatforma zachodnioeuropejska (patrz Pozaalpejska Europa Środkowa). Spod pokrywy osadowej tej platformy wyłaniają się części górotworów kaledońskich i hercyńskich (Sudety i Góry Świętokrzyskie); oddziela ją od platformy prekambryjskiej szeroka strefa szwu transeuropejskiego (TESZ);\nalpidy (Karpaty z Podkarpaciem) – częściowo nasunięte na obszar platformy zachodnioeuropejskiej.\nNiemal cały Niż Polski przykryty jest grubą warstwą osadów polodowcowych – glin i żwirów na obszarach morenowych, piasków na terenach sandrów. Dna dolin rzecznych i obszary ich delt zbudowane są z aluwiów, na niektórych terenach występują też złoża torfowe. Odsłonięcia skał litych, wyłącznie osadowych, liczniej pojawiają się w pasie wyżyn. Na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej są to głównie wapienie, zaś w Niecce Nidziańskiej – gipsy, dzięki czemu w obu tych regionach intensywnie rozwijają się zjawiska krasowe, w tym jaskinie. Wyjątkowo zróżnicowaną budową geologiczną cechuje się najwyższa część polskich wyżyn – Góry Świętokrzyskie. Znaczna część z nich zbudowana jest z piaskowców kwarcytowych, ale pojawiają się tu również wapienie, zlepieńce, dolomity i łupki. We wschodniej i południowo-wschodniej części Wyżyn Polskich wapienie, łupki i piaskowce przykryte są często grubymi warstwami lessów i niewiele jest naturalnych odsłonięć skał litych. Najbardziej zróżnicowaną budową geologiczną charakteryzują się Sudety, gdzie obok masywów zbudowanych ze skał krystalicznych, zwłaszcza granitów, występują też ślady zjawisk wulkanicznych (bazalty i porfiry), liczne odsłonięcia skał piaskowcowych i soczewki wapieni. Zwłaszcza sudeckie granity i piaskowce tworzą liczne formy geomorfologiczne w postaci skałek o zróżnicowanych kształtach. O wiele mniej zróżnicowaną budową geologiczną cechują się polskie Karpaty, w większości zbudowane z miękkich skał osadowych, wchodzących w skład fliszu – piaskowców i łupków. Na ich tle wyróżniają się dwa odmiennie litologiczne pasma – Pieniny, zbudowane z wapieni, oraz najwyższe góry Polski, Tatry, których wschodnia część zbudowana jest z granitów, zaś zachodnia głównie ze skał osadowych – silnie skrasowiałych wapieni (wykształciły się w nich najgłębsze i najdłuższe jaskinie Polski), lokalnie przykrytych czapami skał krystalicznych.\n\n\n== Środowisko naturalne ==\nŚrodowisko przyrodnicze Polski jest urozmaicone. Większą część północnej granicy Polski oblewa Morze Bałtyckie, dalej zaś w kierunku południowym rozciągają się: pojezierza i rozległe niziny. Na południu z kolei występują obszary wyżynne i dwa łańcuchy górskie: Karpaty i Sudety, zamykające południową granicę Polski. W 2014 w rankingu Environmental Performance Index (EPI) dotyczącym czystości i jakości środowiska naturalnego na świecie Polska zajęła 30. miejsce, a 10 lat później 19. miejsce.\n\n\n=== Flora ===\n\nW Polsce lasy zajmują powierzchnię ponad 9,2 mln ha, czyli 29,7% powierzchni kraju. Lasów w Polsce cały czas przybywa. Odpowiada za to „Krajowy program zwiększania lesistości”, zakładający wzrost lesistości do 33% w 2050. Największym kompleksem leśnym w Polsce są Bory Dolnośląskie. Na tle innych krajów Europy Środkowej, w Polsce zachowały się rozległe obszary bagien, mokradeł i torfowisk. Należą do nich m.in. chronione prawnie Bagna Biebrzańskie – siedliska hydrogeniczne zajmują ponad 40% powierzchni Biebrzańskiego Parku Narodowego.\nW Polsce występuje blisko 3000 rodzimych i trwale zadomowionych taksonów w randze gatunku i podgatunku roślin okrytonasiennych (Magnoliophyta). Poza tym występuje 67 gatunków paprotników (Pteridophyta), 910 gatunków mszaków (Bryophyta), 2000 gatunków zielenic (Chlorophyta), 25 gatunków ramienic i 39 gatunków krasnorostów (Rhodophyta). Z uwagi na krótką historię ewolucyjną ziem polskich, wynikającą z plejstoceńskich zlodowaceń, krajowa flora uboga jest w endemity. Należą do nich wiechlina granitowa, mniszek pieniński, przytulia krakowska i warzucha polska.\n\n\n=== Fauna ===\n\nFauna Polski należy do prowincji europejsko-zachodniosyberyjskiej, wchodzącej w skład Palearktyki. Należy ona do średnio zróżnicowanych pod względem gatunkowym i reprezentowana jest przez ok. 33 tys. gatunków zwierząt (są szacunki, które mówią, iż po dokładnej analizie będzie to liczba znacznie wyższa, dochodząca do 47 tys.). Znaczna część spośród tych gatunków występuje (lub występowała – jak żubr) nie tylko w Polsce, ale też innych obszarach Europy.\nNa terenie kraju występuje ponad 90 gatunków ssaków, 444 gatunki ptaków (z czego ok. 220 lęgowych), 9 gatunków gadów, 18 – płazów, 119 gatunków ryb (w tym 55 słodkowodnych), 5 gatunków bezżuchwowców, ok. 260 gatunków mięczaków, 25–30 tysięcy gatunków owadów, ok. 1400 gatunków pajęczaków, ok. 240 gatunków pierścienic, 5 – jamochłonów, 8 – gąbek oraz ok. 4 tysięcy gatunków pierwotniaków.\nPod względem występowania gatunków zwierząt Polska dzieli się na 7 krain zoogeograficznych: południowobałtycką, śląską, opolską, kielecką, karpacko-sudecką, krainę Jury polskiej i podalpejską.\nSkład gatunkowy polskiej fauny ukształtował się dopiero po ostatnim zlodowaceniu, kiedy to po ustąpieniu lodowców z terenów południowych napłynęły nowe gatunki zwierząt. Dlatego polska fauna uboga jest w endemity – ich przykładami są, występujące tylko w Tatrach, chruścik Allogammus starmachi, a także chrząszcz goroń tatrzański. Także w czasach historycznych zmieniała się lista zwierząt żyjących na terenie kraju: niektóre gatunki zostały wytępione przez człowieka (np. tury, tarpany) lub ustąpiły na skutek jego działalności, m.in. niszczenia siedlisk (drop, perłoródka rzeczna, kulon, jesiotr, skrzelopływka bagienna), inne zaś dołączyły do krajowych gatunków na skutek naturalnej ekspansji (dzięcioł białoszyi, pliszka cytrynowa, szakal złocisty, karlik średni). Teren Polski został również skolonizowany przez gatunki obce, zawleczone przez człowieka, czy to na drodze świadomej introdukcji (np. bażanty, muflony, daniele, amur biały), czy to w wyniku przypadku (jenoty, piżmaki, norki amerykańskie, ostatnio też szopy pracze, z owadów m.in. stonki). Obecnie obserwuje się rekolonizację Polski przez zwierzęta znajdujące się uprzednio na skraju wytępienia w granicach kraju, dotyczy to zwłaszcza dużych ssaków (wilk, bóbr), kraj ten jest również ostoją wyjątkowo dużych populacji gatunków ginących w wielu innych krajach Europy (bocian biały, wodniczka). Polska jest również krajem, w którym żubr został uratowany przed całkowitym wymarciem w skali globalnej – tutaj rozpoczęto hodowlę ostatnich osobników, odnalezionych w ogrodach zoologicznych i zwierzyńcach po I Wojnie Światowej i tutaj reintrodukowano po raz pierwszy gatunek do naturalnych siedlisk. Niektóre gatunki w polskiej faunie są jednak nadal na skraju wymarcia (np. kraska, dzierzba czarnoczelna, wąż Eskulapa).\nWiększość gatunków obecnie występujących w Polsce stanowią zwierzęta leśne strefy lasów liściastych (jak jelenie, sarny, dziki). W północno-wschodniej części Polski żyją też gatunki typowe dla strefy tajgi, a nawet tundry (np. mszarniki jutta, puszczyki mszarne, łosie, zające bielaki), a w południowo-wschodniej także gatunki stepowe (susły, żołny, siodlarka stepowa, poskocz krasny). Nieco odmienny od reszty kraju skład gatunkowy ma fauna obszarów górskich (Karpaty, Sudety). Poza gatunkami typowymi dla tego typu środowiska (kozica, świstak tatrzański, płochacz halny) żyją tam też zwierzęta wytępione na pozostałym obszarze kraju (rysie, żbiki i niedźwiedzie). Niektóre z gatunków polskiej fauny są typowymi zwierzętami synantropijnymi (np. szczury i wróble).\nFauna polskiej strefy Bałtyku jest relatywnie uboga z powodu niskiego zasolenia tego akwenu. Brak jest w ogóle głowonogów, zaś pojedyncze szkarłupnie i ukwiały pojawiają się jedynie sporadycznie w skrajnie zachodniej części polskiego wybrzeża. Tworzy ją zgrupowanie gatunków typowo morskich (np. dorsz, śledź, kur diabeł, omułek jadalny), często osiągających mniejsze rozmiary ciała, niż w sąsiednim Morzu Północnym, oraz – przynajmniej w zatokach i zalewach – gatunków słodkowodnych (np. szczupak, okoń, sieja). Z zaledwie trzech płetwonogich najczęstsza jest foka szara, zaś jednym, stale występującym waleniem – znajdujący się na skraju wyginięcia morświn. Niektóre, zimnolubne gatunki zwierząt w Bałtyku stanowią relikt z okresu Morza Yoldiowego (np. foka obrączkowana, podwój wielki, kur rogacz). Również w faunie polskiego Bałtyku pojawiły się obce gatunki inwazyjne (np. krabik amerykański, babka bycza).\n\n\n=== Ochrona przyrody ===\n\nW Polsce prowadzi się aktywne działania mające na celu ochronę przyrody. Chociaż pewne działania w zakresie ochrony przyrody można spotkać już w średniowieczu i wiekach późniejszych, to przemyślane i planowe działania oparte na naukowych podstawach podjęto na szerszą skalę dopiero w 2. połowie XX wieku. Najcenniejsze obszary chroni sieć parków narodowych i rezerwatów przyrody.\nPo akcesji do Unii Europejskiej w Polsce wprowadzono także sieć obszarów Natura 2000, na których chroni się elementy przyrody zagrożone w skali Europy. Poza obszarowymi formami ochrony obowiązuje prawna gatunkowa ochrona zwierząt, grzybów i roślin.\nNa terenie kraju znajduje się 10 rezerwatów biosfery oraz 13 obszarów wodno-błotnych wpisanych na listę ramsarską.\n\n\n== Demografia ==\n\nW okresie kształtowania się państwowości Polska obejmowała swym zasięgiem ziemie o powierzchni ponad ćwierć miliona km² z przeszło milionem mieszkańców. Za czasów Kazimierza Wielkiego obszar państwa (około 270 tys. km²) zamieszkiwało ponad 2,5 mln osób. Unia z Litwą przyniosła radykalny przyrost demograficzny i terytorialny. Za czasów Batorego obszar państwa zbliżył się do 1 mln km², a ludność w końcu XVI wieku prawdopodobnie osiągnęła 9 milionów. W chwili utraty niepodległości wielonarodowościowe państwo liczyło co najmniej 13–14 mln mieszkańców, przy czym przez cały okres wspólnej państwowości z Litwą znaczną część ludności stanowiły osoby posługujące się innym językiem niż polski (w końcu XVIII wieku było ich ok. 60%). Po odzyskaniu niepodległości w granicach Polski znalazło się kilka milionów osób o innej niż polska narodowości, tak więc Polska przed II wojną światową była krajem wielonarodowościowym, gdzie mniejszości stanowiły powyżej 30% ludności. W okresie między 1921, a wybuchem II wojny światowej liczba ludności wzrosła z 27,2 mln do 35,2 mln. Jednak zmiany granic Polski po wojnie oraz przesiedlenia sprawiły, że obecnie Polska jest krajem nieomalże jednolitym etnicznie. Wszystkie mniejszości narodowe łącznie nie przekraczają 3% ludności.\nPo II wojnie światowej w Polsce zanotowano niespotykany nigdzie indziej (poza ZSRR) przyrost naturalny. W latach 50. XX wieku w Polsce przybywało ponad 500 tys. mieszkańców rocznie (tyle osób zamieszkiwało wówczas w Krakowie). Przyczyną tak dużego przyrostu naturalnego był ogromny ubytek ludności w czasie wojny (według różnych źródeł od 6 do 10 mln). Kolejny wyż demograficzny przyszedł z początkiem lat 70. oraz na początku lat 80. (zbliżenie się członków rodzin w czasie stanu wojennego). Od końca lat 80. przyrost naturalny drastycznie spadł, by na początku XXI wieku zejść poniżej zera. Obecnie znów notuje się nieznacznie większą liczbę urodzeń, gdyż w okres prokreacji wchodzi wyż demograficzny lat 70. Ponadto od kilku lat obserwuje się prorodzinną politykę państwa („becikowe”, ulgi podatkowe), a także kobiety, które odłożyły rodzicielstwo w latach 90. na rzecz kariery rodzą dzieci. Niemniej jednak z Polski do krajów UE wyemigrowało (według różnych szacunków) od 500 tysięcy do ponad 2 milionów młodych ludzi, którzy pragną założyć rodziny w nowym miejscu zamieszkania. W ostatnich latach ludność Polski ustabilizowała się na poziomie 38,1 mln osób (w okresie od X 2006 do III 2009 liczba ta wahała się w wąskim przedziale 38,11–38,14 mln). Według prognoz GUS z 2010 roku, liczba ludności w Polsce w 2030 miała wynieść ok. 36,8 mln. W 2008 i 2009 r. nastąpił wzrost liczby urodzeń. W 2008 r. w Polsce urodziło się 414 tys. dzieci, a w 2009 r. 418 tys. Po chwilowym wzroście kolejne lata przyniosły dalszy głęboki spadek urodzeń. Kilkanście lat później (2023 r.) liczba nowonarodzonych dzieci spadła do 272,5 tys.\nPrzyrost naturalny jest zróżnicowany regionalnie. Przyczyniają się do tego konteksty historyczne i społeczne – np. na Górnym Śląsku występuje jedna z najwyższych w kraju dzietność na kobietę, a mimo to ludność tego województwa się zmniejsza. Spowodowane jest to znacznymi migracjami, głównie starszych osób, które w latach 70. przybyły tu do pracy w przemyśle, a teraz na emeryturze wracają w swoje rodzinne strony. Z kolei Warszawa jest miastem w Polsce, o ujemnym przyroście naturalnym, a mimo to z powodu migracji liczba ludności miasta rośnie. Obszarami o najwyższym przyroście naturalnym pozostają Małopolska, województwa północne i wschodnie (wyjątkiem jest tutaj województwo podlaskie), a najniższy i ujemny przyrost naturalny odnotowuje się w województwach zachodnich (z wyjątkiem Wielkopolski i Pomorza Zachodniego, gdzie przyrost jest dodatni) i centralnych, w szczególności w łódzkim. Największą gęstością zaludnienia charakteryzują się gminy miejskie (np. Legionowo). W skali regionów gęstość zaludnienia jest najwyższa w województwie śląskim a najniższa w województwie podlaskim (6,3 raza mniejsza niż w śląskim) (Stan zaludnienia województw w 2014 roku).\n\nNiespełna 10 lat później (2023 r.) wszystkie województwa odnotowały ujemny przyrost naturalny, od –3,77 tys. w województwie podlaskim do –24,08 tys. w województwie śląskim.\n\n\n=== Narodowości oraz grupy etniczne ===\n\nPolacy posługują się językiem polskim zaliczanym do rodziny języków słowiańskich. Dla pewnej części Polaków językiem ojczystym jest blisko z nim spokrewniony język kaszubski. Język polski jest językiem urzędowym Rzeczypospolitej, jakkolwiek prawo gwarantuje mniejszościom narodowym używanie ich własnych języków, zwłaszcza na obszarach, gdzie występują ich większe skupiska. W 21 gminach jako pomocnicze języki urzędowe stosowane są język niemiecki, język kaszubski, język litewski oraz język białoruski (tzw. gminy dwujęzyczne).\nW Narodowym Spisie Powszechnym z 2011 roku narodowość polską zadeklarowało 97,10% ankietowanych (wliczając osoby deklarujące również drugą narodowość). 887 tys. osób (2,26%) zadeklarowało dwie narodowości – polską i niepolską, 597 tys. osób (1,55%) zadeklarowało wyłącznie niepolską narodowość, z czego 46 tys. osób zadeklarowało dwie niepolskie narodowości. Najbardziej liczne mniejszości narodowe i etniczne stanowią Ślązacy (847 tys.), Kaszubi (233 tys.), Niemcy (148 tys.), Ukraińcy (51 tys.), Białorusini (47 tys.), Romowie (17 tys.), Rosjanie (13 tys.), Łemkowie (11 tys.), Litwini (8 tys.) i Żydzi (8 tys.).\nIstnieją próby wyodrębnienia nowej grupy etnicznej Śląskiej – osobny artykuł Narodowość śląska.\nW Polsce nie obserwuje się masowego napływu imigrantów jak w krajach zachodnich. Niemniej jednak coraz więcej przedsiębiorstw sprowadza pracowników z zagranicy, szczególnie z Ukrainy, Białorusi oraz Dalekiego Wschodu (Chiny, Wietnam). Zajmują oni lukę na rynku pracy powstałą z powodu nasilonej w ostatnich latach emigracji zarobkowej młodych Polaków.  Pojawiają się też, wraz z zagranicznymi przedsiębiorstwami otwierającymi fabryki w Polsce, zagraniczni pracownicy średniego i wyższego szczebla kierowniczego wraz z rodzinami, w tym oprócz pochodzących z Europy Zachodniej i Ameryki, także z Azji: Korei Południowej i Japonii.\nWedług oficjalnych danych na terytorium Polski legalnie mieszkało w 2012 roku około 5 tysięcy imigrantów z Afryki (posiadacze ważnych kart pobytu). Głównymi krajami pochodzenia imigrantów z Afryki są kolejno: Nigeria, Tunezja, Egipt, Algieria, Maroko, Kamerun i RPA.\n\n\n=== Miasta Polski ===\n\nWedług danych GUS, w Polsce jest 1013 miast (według stanu na 1 stycznia 2024). Najmniej zaludnionym miastem Polski jest Opatowiec liczący 308 mieszkańców, najludniejsza zaś Warszawa ma około 6044 razy więcej mieszkańców (1 861 599 – wg stanu na rok 2024).\nNajmniejszą powierzchnię ma Stawiszyn (0,99 km²) a największą Gdańsk (683 km²). Najmniejszą gęstością zaludnienia charakteryzuje się Krynica Morska (10 osób/km²) a największą Ząbki (4130 osób/km²).\nWedług większości niezależnych źródeł, na początku XXI wieku największą aglomeracją, obszarem metropolitalnym, jak i zespołem miejskim w Polsce była aglomeracja katowicka (w zależności od źródła 2,7 do 5,3 mln mieszkańców), następnie warszawska (2,1 do 2,8 mln mieszkańców), krakowska (0,8 do 1,3 mln mieszkańców) oraz gdańska (ok. 1,2 mln mieszkańców) i łódzka (0,9 do 1,2 mln mieszkańców).\nBadania przeprowadzone w ramach ESPON wykazały istnienie w Polsce 8 metropolii (Warszawa – metropolia europejska III rzędu; Kraków, Łódź, Wrocław, Poznań, Gdańsk, Szczecin i Katowice – IV rzędu).\nPoniższa lista przedstawia największe miasta Polski (liczące ponad 100 tys. mieszkańców w 2024 roku.).\n\n\n=== Polonia i Polacy za granicą ===\n\nOprócz populacji krajowej jest to szeroko rozumiana Polonia oraz rdzenni mieszkańcy terytoriów niegdyś w granicach Rzeczypospolitej Polskiej, a znajdujących się obecnie poza granicami kraju. Polacy żyją w dużych liczbach na Białorusi, Litwie, Ukrainie, w Czechach, Rosji (są tam m.in. historycznie rozproszeni po Syberii, z koncentracją w Jakucji), w Kazachstanie (z powodu radzieckich zesłań), Niemczech (468 tys. w roku 2011), Francji, Wielkiej Brytanii (916 tys. na koniec roku 2015) i w większości państw Europy Zachodniej oraz w Skandynawii (Polacy są najliczniejszą grupą obcokrajowców na Islandii), w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, w Ameryce Południowej (szczególnie w Brazylii i Argentynie), a także w Australii.\nPrzez wiele dekad, Polacy emigrowali przeważnie do Stanów Zjednoczonych, Kanady, oraz Australii. W dużej mierze są zintegrowani tamże, nadając w odczuwalnej mierze polskość miejscowej mozaice społecznościowej, podobnie jak kiedyś Polska była mozaiką ludów.\nPolacy na świecie to również liczna grupa pracujących zarobkowo, w XXI wieku głównie w Wielkiej Brytanii, Niemczech, Irlandii i Holandii.\n\n\n=== Wyznania religijne ===\n\nZa członków poszczególnych Kościołów i związków religijnych przyjmuje się zazwyczaj osoby, które w stosunek członkostwa weszły (np. poddane obrzędowi chrztu), nawet jeżeli w okresie późniejszym straciły związek z Kościołem (związkiem wyznaniowym) i religią. Dane statystyczne sporządzone są wyłącznie na podstawie oficjalnej dokumentacji Kościołów i zarejestrowanych organizacji religijnych, które to dane zbierane są przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). Weryfikacją tego obrazu są dane zbierane podczas powszechnych spisów statystycznych oraz badań spójności społecznej opartych na deklaracjach reprezentatywnej grupy osób prowadzone również przez GUS. Podczas spisu ludności w 2021 zadano pytanie o wyznanie, na które odpowiedziało 79,43% respondentów.\nNajwiększą wspólnotę religijną stanowi Kościół katolicki, do którego należy około 27,1 mln wiernych (2021), co oznacza, że z kościołem w obrządku rzymskokatolickim identyfikuje się 71,3% mieszkańców Polski. Według Małego Rocznika Statystycznego (2024) było to 31,6 mln (83,9%). Według autodeklaracji respondentów GUS w 2018 roku za katolików uważa się około 93,5% populacji, a światopogląd 45% Polaków w pełni pokrywa się z doktryną Kościoła katolickiego. W Polsce regularnie praktykuje około 50% wszystkich wierzących. Najbardziej religijnymi diecezjami są diecezje: diecezja tarnowska (71,3%), diecezja rzeszowska (64,3%) i diecezja przemyska (60,4%) natomiast najmniej religijnymi są diecezja szczecińsko-kamieńska (24,1%), diecezja łódzka (24,5%) i diecezja koszalińsko-kołobrzeska (25,0%). Kościół greckokatolicki liczy 60 tys. wiernych, Kościół ormiańskokatolicki 630, Kościół neounicki 117 osób. Z tradycji katolickiej wywodzi się starokatolicyzm, do którego należy 46,4 tys. wiernych (Kościół Starokatolicki Mariawitów – 22,7 tys. wiernych, Kościół Polskokatolicki – 18 tys. wiernych, Kościół Starokatolicki w RP – 2,7 tys. wiernych, Kościół Katolicki Mariawitów – 1,8 tys. wiernych, Polski Narodowy Katolicki Kościół – 1,2 tys. wiernych. Obok starokatolików działalność prowadzą grupy tradycjonalistów katolickich (Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X i sedewakantyści).\nWspólnoty tradycji prawosławnej liczą 506 tys. wiernych (Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – 504 tys., Wschodni Kościół Staroobrzędowców w RP – 1452 osób, Staroprawosławna Cerkiew Staroobrzędowców – 502 osób). W Polsce mieszkają także przedstawiciele przedchalcedońskich Kościołów wschodnich (Apostolski Kościół Ormiański – 335 wiernych, Koptyjski Kościół Ortodoksyjny).\nKościoły protestanckie liczą ok. 150 tys. wiernych: Kościół Ewangelicko-Augsburski – 60,2 tys., Kościół Zielonoświątkowy – 27,3 tys., Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – 10 tys., Kościół Chrystusowy w RP – 6,7 tys., Kościół Chrześcijan Baptystów – 5,8 tys., Kościół Boży w Chrystusie – 5,1 tys., Kościół Ewangelicko-Metodystyczny – 4,2 tys., Kościół Nowoapostolski w Polsce – 3,5 tys., Kościół Wolnych Chrześcijan – 3,2 tys., Kościół Ewangelicko-Reformowany – 3,2 tys., Kościół Boży – 3 tys., Kościół Ewangelicznych Chrześcijan – 2,4 tys., Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej – 1,6 tys., Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa i wiele innych. Według danych z 2021 roku było zarejestrowanych 101 protestanckich denominacji, co stanowiło prawie połowę wszystkich związków wyznaniowych.  \nWyznania restoracjonistyczne obejmują: Związek Wyznania Świadków Jehowy (116,5 tys. głosicieli), Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego – 1446 osób, Świecki Ruch Misyjny „Epifania” – 1385 wiernych oraz Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (Mormoni) – 1733 wiernych.\nInne grupy wyznaniowe liczą łącznie co najmniej 15 tys. członków, według danych spisowych; należą do nich: m.in. Islamskie Zgromadzenie Ahl-ul-Bayt – 6,1 tys. wiernych, Muzułmański Związek Religijny – 498 wiernych, Międzynarodowe Towarzystwo Świadomości Kryszny – 3,1 tys. wiernych, Związek Buddyjski Bencien Karma Kamtsang – 2,3 tys. członków, Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej – 1740 członków.\nZe względu na imigrację rośnie liczba muzułmanów i w marcu 2023 r. Mufti Polski oszacował, że ich liczba wynosiła ok. 75 tys. Choć nie ma dokładnych danych, eksperci w ostatnich latach oszacowali, że populacja muzułmańska wynosiła około 40 tys., czyli 0,1% z 38 mln mieszkańców.\nKilka prawnie zarejestrowanych w MSWiA związków wyznaniowych liczących w sumie ok. 900 członków (jak Rodzimy Kościół Polski lub Rodzima Wiara) ma źródła w etnicznych, przedchrześcijańskich wierzeniach Słowian. Według danych zebranych od grup praktykujących buddyzm w Polsce, buddyści w Polsce mają oficjalnie 19 zarejestrowanych grup religijnych, liczących ok. 14 tys. członków, w tym największy Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu.\nNajwiększe w Polsce międzywyznaniowe organizacje chrześcijańskie to: Polska Rada Ekumeniczna zrzeszająca Kościoły protestanckie, starokatolickie i prawosławne oraz Alians Ewangeliczny zrzeszający Kościoły, Zbory i organizacje związane z protestantyzmem ewangelikalnym.\nPodczas spisu powszechnego w 2011 roku bezwyznaniowość zadeklarowało 2,4% ludności.\n\n\n== Gospodarka ==\n\n\n=== Charakterystyka polskiej gospodarki ===\n\nPod względem wielkości PKB, Polska jest szóstą gospodarką Unii Europejskiej i 25. gospodarką świata (w 2016).\nProdukt krajowy na głowę mieszkańca wynosił według obliczeń MFW w roku 2014 nominalnie 14 378 dolarów, a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej 25 105 dolarów, co plasuje Polskę na 23 miejscu wśród 28 krajów Unii Europejskiej.\nTempo wzrostu gospodarczego stawia Polskę wśród najszybciej rozwijających się państw Europy – w 2009 PKB wzrósł o 1,7%, co było jedynym dodatnim wynikiem w UE (średnia -4,1%). Tempo wzrostu PKB per capita w Polsce w latach 1992–2002 należało według OECD do najwyższych na świecie i wyniosło 116%, z poziomu 4994 dolarów w 1992 do 10 800 dolarów według w 2002 r. według parytetu siły nabywczej. Sektor usług odpowiada za wytworzenie 62,7% całego PKB, przemysł 33,3%, rolnictwo 4%.\nPolska uznawana jest przez ONZ za kraj bardzo wysoko rozwinięty ze względu na wskaźnik rozwoju społecznego (HDI), który bierze pod uwagę takie czynniki jak długość życia, średnią długość edukacji odbytej przez 25-latków i oczekiwany czas edukacji dzieci w wieku szkolnym, jak również PKB per capita po zmierzeniu parytetem siły nabywczej. Wskaźnik HDI wynosił w 2012 r. 0,821, dając Polsce 39. miejsce na świecie na 187 uwzględnionych państw. Według danych Eurostatu w 2013 roku polskie zadłużenie wynosiło 57,0% PKB, przy średniej unijnej wynoszącej 87,1%.\nPolska gospodarka jest gospodarką mieszaną. Sektor państwowy wytwarza obecnie około 25% PKB (Skarb Państwa kontroluje m.in. PKP, KGHM, Orlen, PGNiG i PZU) i jest to poziom porównywalny do takich państw, jak Francja czy Norwegia.\nPo wejściu w 2004 do Unii Europejskiej dzięki m.in. uczestnictwu w unii celnej i jednolitym rynku oraz transferom z unijnego budżetu w latach 2004–2016 PKB Polski rósł szybciej niż średnia w UE, a polska gospodarka stała się bardziej otwarta i silniej powiązana z gospodarką europejską i światową (m.in. nastąpił ponadtrzykrotny wzrost eksportu i wzrost ponaddwuipółkrotny importu towarów i usług, a także dwukrotny wzrost napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych).\nGłównym partnerem handlowym Polski są państwa Unii Europejskiej i Rosja: na Niemcy przypada ok. 25% polskiego eksportu i 21% importu.\n\n\n=== Zatrudnienie ===\n\nStruktura zatrudnienia w polskiej gospodarce odbiega od europejskich standardów, gdyż 12,6% ludności pracuje w rolnictwie (przy średniej unijnej 5,0%), w przemyśle pracuje 30,4% ludności (średnia UE to 24,9%), natomiast w sektorze usług pracuje 57% ludności Polski (średnia UE to 70,1%). Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 15–64 lat wynosi w Polsce 59,7%, podczas gdy średnia UE to 64,2%. Według OECD w 2012 r. Polacy byli piątym (spośród państw UE drugim po Grekach) najdłużej pracującym narodem na świecie – przeciętna roczna liczba przepracowanych godzin na 1 pracownika wyniosła 1929.\nW związku z lepszą mechanizacją pracy wzrosła także wydajność pracy w Polsce. Polska ma także jeden z najniższych w Europie współczynników przynależności do związków zawodowych, wynoszący 14% z przewagą w sektorze państwowym, w Irlandii wynosi on 45%, a w Szwecji 80%. Słabe związki są wskazywane jako jedna z przyczyn niskich płac w stosunku do PKB, które w 2016 wyniosły 47,5% PKB, 8 punktów procentowych poniżej średniej UE, co dało 6 najniższy wskaźnik w UE.\nW 2012 roku Polska zajmowała pierwsze miejsce spośród państw Unii Europejskiej pod względem liczby osób pracujących na umowę na czas określony – 26,9%, podczas gdy w Unii Europejskiej jest to średnio 13,7%.\nMinimalne wynagrodzenie brutto w 2017 roku: 2000 zł, a przeciętna płaca brutto w sektorze przedsiębiorstw wynosi 4221,50 zł.\nZgodnie z danymi GUS, stopa bezrobocia w grudniu 2016 wynosiła 8,3%. Została zrewidowana do 8,2%.\n\n\n=== Handel zagraniczny ===\nEksport w 2015 był szacowany na 200 mld dolarów, co daje ósme miejsce wśród państw Unii Europejskiej oraz 26. miejsce w świecie. Najważniejszymi partnerami handlowymi pod względem eksportu są Niemcy (25,1% obrotu), Wielka Brytania (6,8%) i Czechy (6,3%).\nImport w 2015 szacowany był na 197 mld dolarów i dał 25. miejsce na świecie (ósme miejsce wśród państw unijnych). Najważniejszymi partnerami handlowymi pod względem importu są Niemcy (21,3% obrotu), Rosja (14%) i Chiny (8,9%).\nBilans handlowy był w 2015 dodatni, nadwyżka obrotów towarowych wyniosła ponad 2,6 mld dolarów.\n\n\n=== Największe przedsiębiorstwa w Polsce ===\n\nW 2020 r. na dorocznej liście dwóch tysięcy największych spółek publicznych na świecie magazynu Forbes znajdowało się sześć polskich przedsiębiorstw. Za największe z nich uznano Grupę PZU (731. miejsce w rankingu), PKN Orlen (775. miejsce w rankingu) oraz PKO Bank Polski (958. miejsce w rankingu). Większość polskiego PKB wytwarzają jednak małe i średnie przedsiębiorstwa.\nW 2020 r. na liście 100 największych polskich firm prywatnych magazynu Forbes w czołowej dziesiątce znalazły się: CD Projekt, Cyfrowy Polsat, Dino Polska, LPP, Polpharma, Grupa Maspex, Asseco Poland, Synthos, TZMO, CCC.\n\n\n=== Turystyka ===\n\nTurystyka w Polsce ma wpływ na gospodarkę całego kraju poprzez rynek usług turystycznych. Do najbardziej atrakcyjnych dla turystów miast należą Kraków, Warszawa, Wrocław, Gdańsk, Poznań, Szczecin, Lublin, Toruń i Zakopane. Bogatą ofertę turystyczną posiadają także Krynica-Zdrój, Zielona Góra, Karpacz, Szklarska Poręba, Biecz, Zamość, Sandomierz, Kazimierz Dolny, Lwówek Śląski, Częstochowa, Świebodzin, Gniezno, Frombork, Malbork, Kartuzy, Gdynia, Koszalin, Jelenia Góra, Sopot, Słupsk, Kołobrzeg, Świnoujście i Międzyzdroje. Licznie odwiedzane są: Kopalnia Soli „Wieliczka”, muzeum Dom Urodzenia Fryderyka Chopina w Żelazowej Woli koło Sochaczewa, niemiecki obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau, wybrzeże Morza Bałtyckiego, Pojezierze Mazurskie oraz Tatry, w których znajduje się najwyższy szczyt Polski oraz słynna Orla Perć. Popularnymi terenami wypoczynku są również Góry Świętokrzyskie, Sudety, Beskidy, Pieniny, Jura Krakowsko-Częstochowska i Roztocze, a także pojezierza (Suwalskie, Wielkopolskie, Lubuskie i Pomorskie) oraz okolice zalewów – Szczecińskiego i Wiślanego. Niektóre małe miasta Polski zrzeszone w międzynarodowym stowarzyszeniu Cittàslow dążą do poprawy jakości życia poprzez ochronę środowiska naturalnego i popieranie różnorodności kulturalnej (w tym promocję tradycyjnych lokalnych produktów) i dzięki temu stają się atrakcyjne dla turystów. Wraz z rozwojem infrastruktury drogowej rozwija się turystyka rowerowa (np. Wschodni Szlak Rowerowy Green Velo), natomiast na naturalnych ciekach i zbiornikach sztucznych są wytyczone szlaki kajakowe, np. Szlak wodny Pilicy. Wiele miast posiada specjalnie przygotowane oferty do zwiedzania ich z dziećmi, m.in. Wrocław z wrocławskimi krasnalami, Warszawa, Kielce, Gdańsk i Szczecin. Popularne są także miejscowości uzdrowiskowe, takie jak Połczyn-Zdrój czy Ciechocinek.\nPolska jest częścią światowego rynku turystycznego i przeżywa obecnie wzrostową tendencję liczby odwiedzających. W 2015 roku Polskę odwiedziło 16,728 mln turystów (4,6% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niej przychody na poziomie 9,728 mld dolarów. W 2016 liczba przyjazdów do Polski wyniosła 80,5 mln, z czego 17,5 mln z tej liczby to przyjazdy uznawane za turystyczne (z przynajmniej jednym noclegiem).\nW listopadzie 2018 Polska zajęła 7. miejsce w Rankingu Turystyki Międzynarodowej „Tourism Rank”.\n\n\n=== Polska w rankingach ===\n\nPolska jest 4. na świecie producentem mebli.\nPolska jest 3. na świecie producentem jabłek.\nPolska jest 3. producentem autobusów w Unii Europejskiej.\nPolska jest 4. producentem rowerów w Unii Europejskiej.\nWskaźnik Jakości Życia 2020 (Quality of Life Index): 36. miejsce na 80 wyprzedzając m.in. Włochy, Koreę Południową i Białoruś.\nWorld Investment Report 2011 (Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju – UNCTAD): Polska 6. najbardziej atrakcyjnym do inwestowania krajem świata. Kraków został natomiast uznany za najbardziej perspektywiczne miasto dla działalności innowacyjnej na świecie.\nWskaźnik Zaufania Inwestorów Zagranicznych 2013 (Foreign Direct Investment Confidence Index według przedsiębiorstwa konsultingowego A.T. Kearney): 19. miejsce.\n\n\n== Infrastruktura i transport ==\n\n\n=== Transport drogowy ===\n\nTransport drogowy odgrywa w Polsce duże znaczenie, ponieważ ponad 85% ładunków przewożonych jest ciężarówkami. Oprócz tego przez Polskę porusza się wiele pojazdów w ruchu tranzytowym między Europą Zachodnią i Południową oraz państwami wschodniej części kontynentu – Estonią, Białorusią, Litwą, Łotwą, Rosją, Ukrainą i innymi państwami.\nW 2011 r. długość sieci drogowej wynosiła 412 tys. km, w tym 280 tys. km dróg o nawierzchni twardej. Tym samym wskaźnik gęstości dróg o nawierzchni twardej wyniósł w 2011 r. 89,7 km na 100 km². Najwyższą wartość wskaźnika odnotowano w województwie śląskim (180,1 km na 100 km²), najniższą zaś w warmińsko-mazurskim (53,2 km na 100 km²).\nObecnie w Polsce istnieją następujące autostrady:\n\nA1,\nA2,\nA4,\nA6,\nA8,\nA18.\nPonadto w planach jest wybudowanie autostrady A50, dodana rozporządzeniem z dnia 24 września 2019 (zobacz również: Tranzytowa obwodnica Warszawy).\n\n\n=== Transport kolejowy ===\n\nNajwiększym przedsiębiorstwem zajmującym się przewozami kolejowymi jest grupa PKP S.A., w skład której wchodzi wiele spółek, m.in.:\n\nPKP Polskie Linie Kolejowe S.A. – odpowiedzialna za infrastrukturę kolejową,\nPKP Cargo S.A. – odpowiedzialna za przewóz towarów,\nPKP Intercity Sp. z o.o. – obsługująca połączenia „kwalifikowane”, tj. pociągi EC, EIC, EIP oraz pasażerskie przewozy międzyregionalne dotowane z budżetu państwa (TLK, IC).\nZ grupy PKP S.A. wydzielono i przekazano samorządom województw spółkę Polregio sp. z o.o., obsługującą głównie pasażerski ruch regionalny i w mniejszym stopniu ruch międzyregionalny. Polregio jest aktualnie największym przewoźnikiem pasażerskim w Polsce.\nW województwie mazowieckim pasażerski ruch regionalny realizują Koleje Mazowieckie, Warszawska Kolej Dojazdowa i warszawska Szybka Kolej Miejska, w Trójmieście trójmiejska SKM, w województwie dolnośląskim – Koleje Dolnośląskie, w województwie wielkopolskim – Koleje Wielkopolskie, w województwie śląskim – Koleje Śląskie, w województwie małopolskim – Koleje Małopolskie i województwie łódzkim – Łódzka Kolej Aglomeracyjna. W przeciwieństwie do spółek grupy PKP są one własnością samorządów. W województwie kujawsko-pomorskim przewozy wykonuje przedsiębiorstwo Arriva RP.\nIstnieje także wielu przewoźników niepowiązanych z grupą PKP (w tym wielu prywatnych), obsługujących głównie transport towarowy. Kilku przewoźników posiada także licencję na przewóz osób.\nZdecydowana większość infrastruktury kolejowej w Polsce znajduje się pod zarządem PLK S.A. Za dostęp do niej pobierane są od poszczególnych przewoźników opłaty.\nŁączna długość linii kolejowych wynosi 20 665 km.\n\n\n=== Transport lotniczy ===\n\nCywilny transport lotniczy w Polsce zapoczątkowany został w 1919 pierwszym przelotem z pasażerami na trasie z Poznania do Warszawy. W 1923 r. uruchomiono regularne linie lotnicze z Warszawy do Gdańska i Lwowa, a w 1929 powstało przedsiębiorstwo Polskie Linie Lotnicze LOT.\nPolskie linie lotnicze to PLL LOT, Enter Air i Buzz. W 2021 największy udział w przewozach pasażerów w Polsce miały: Ryanair, PLL LOT oraz Wizz Air.\nCywilne lotniska transportowe użytku publicznego (posiadające betonową drogę startową), według liczby operacji lotniczych (2021), to: Lotnisko Chopina w Warszawie, Kraków (Balice), Katowice (Pyrzowice), Gdańsk (Rębiechowo), Warszawa-Modlin, Wrocław (Strachowice), Poznań (Ławica), Rzeszów (Jasionka), Szczecin (Goleniów), Lublin (Świdnik), Bydgoszcz (Szwederowo), Łódź (im. Władysława Reymonta), Olsztyn (Szymany), Zielona Góra (Babimost). Radom (Sadków) jest nieczynny z powodu przebudowy. Oprócz nich istnieje wiele innych lotnisk należących do aeroklubów. Największym polskim portem lotniczym jest stołeczne Lotnisko Chopina.\n\n\n=== Transport wodny ===\n\nŻegluga morska i przybrzeżna jest w Polsce stosunkowo dobrze rozwinięta, żegluga śródlądowa stosunkowo słabo. Korzystne warunki przyrodnicze i dostęp do wielu zbiorników wodnych (Morze Bałtyckie, żeglowne rzeki Wisła, Odra, Warta i Noteć, Zalew Szczeciński, Zalew Wiślany i in.) umożliwiają dalszy rozwój żeglugi i żeglarstwa.\nGłówne porty morskie to port Gdańsk, port Gdynia, port Szczecin, port Świnoujście i port Police.\nW Polsce utrzymywane są połączenia promowe między Świnoujściem a Ystad i Trelleborgiem w Szwecji oraz między Kołobrzegiem a Nexø w Danii, między Gdańskiem a Nynäshamn (Szwecja) i między Gdynią a Karlskroną. Dodatkowo latem istnieje połączenie promowe między Świnoujściem a Rønne (Dania).\nŚródlądowe połączenia promowe to m.in. przeprawa karsiborska w Świnoujściu oraz prom Kazimierz Dolny – Janowiec. Ponadto między Szczecinem, Trzebieżą a Świnoujściem kursował wodolot (rejsy zostały wstrzymane w 2014 roku).\n\n\n=== Transport miejski ===\nTransport miejski w Polsce składa się głównie z autobusów i tramwajów. W Warszawie funkcjonuje jedyna w kraju sieć metra (2 linie), w Trójmieście natomiast SKM. Szybki tramwaj funkcjonuje w Szczecinie (Szczeciński Szybki Tramwaj), w Poznaniu (Poznański Szybki Tramwaj), w Krakowie (Krakowski Szybki Tramwaj) i w Łodzi (Łódzki Tramwaj Regionalny – część najdłuższej w Europie linii tramwajowej); także Wrocław posiada dużą sieć tramwajową. Ponadto w Lublinie, Gdyni, Tychach i Sopocie jeżdżą trolejbusy.\n\n\n=== Telekomunikacja ===\n\nLiczba aktywnych telefonów komórkowych: 54,9 mln (GUS, marzec 2013)\nLiczba telefonów stacjonarnych: 5,8 mln (GUS, marzec 2013)\n\n\n== Oświata i nauka ==\n\n\n=== Szkoły i uczelnie ===\n\nW Polsce po raz pierwszy obowiązek szkolny wprowadziła w Księstwie Warszawskim Izba Edukacji Publicznej w 1808. W 1961 w szkole podstawowej wprowadzono ośmioletni program nauczania.\nEdukacja w szkołach publicznych w Polsce jest bezpłatna. Płatne są jedynie studia wyższe niestacjonarne. Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego studia na drugim kierunku studiów stacjonarnych od roku akademickiego 2015/2016 stały się bezpłatne. W roku akademickim 2012/2013 istniały 453 uczelnie (publiczne i niepubliczne), na których kształciło się 1,7 mln osób. Na uczelniach pracowało 100,7 tys. nauczycieli akademickich. Wydatki na szkolnictwo wyższe ze źródeł publicznych i prywatnych stanowiły w 2010 roku w sumie 1,5% PKB. Dla porównania na Słowacji wynosiły one 0,9%, w Wielkiej Brytanii 1,4%, a w Danii i Finlandii 1,9% PKB. Całkowite wydatki na edukację w 2009 roku osiągnęły 5,1% PKB.\nW Polsce powstała jedna z najstarszych uczelni w Europie, Akademia Krakowska. Po kilku wojnach w XVII w. i na początku XVIII polska nauka znajdowała się w stagnacji, do czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Powołano wówczas Komisję Edukacji Narodowej, pierwsze ministerstwo edukacji na świecie. W tym czasie odradzało się także polskie piśmiennictwo, przemysł i handel. Dalszy rozwój został stłumiony przez państwa ościenne w wyniku rozbiorów Polski. W XIX i XX wieku wielu polskich naukowców pracowało za granicą. Jednym z nich była Maria Skłodowska-Curie, która studiowała i pracowała we Francji. Skłodowska-Curie otrzymała dwie Nagrody Nobla, pierwszą w dziedzinie fizyki, a drugą w dziedzinie chemii. Odkryła ona dwa nowe pierwiastki promieniotwórcze, z których jeden nazwała „polon” (łac. polonium) na cześć Polski będącej w owym czasie pod zaborami. W pierwszej połowie XX wieku Polska była rozwijającym się centrum matematycznym. Polscy matematycy tworzyli lwowską szkołę matematyczną oraz warszawską szkołę matematyczną. Jednym z efektów ich prac było rozszyfrowanie kodu Enigmy w 1932 r.\nW rankingu 500 najlepszych uniwersytetów świata ARWU 2013, z Polski zakwalifikowały się dwa: Uniwersytet Jagielloński oraz Uniwersytet Warszawski, obydwa w czwartej setce.\nW roku akademickim 2012/2013 na różnego typu uczelniach w Polsce studiowało 29,2 tys. cudzoziemców, z czego większość stanowili studenci z Europy, głównie Ukrainy (9,7 tys. osób) i Białorusi (3,4 tys. osób). Spośród cudzoziemców studiujących w Polsce 17,7% było osobami polskiego pochodzenia.\n\n\n=== Towarzystwa naukowe ===\nOprócz uczelni organizacją życia naukowego w Polsce zajmują się towarzystwa naukowe. Do najstarszych wciąż działających należą:\n\nTowarzystwo Naukowe Krakowskie, znane od 1872 roku pod nazwą Akademia Umiejętności;\nTowarzystwo Naukowe Płockie;\nPoznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk;\nTowarzystwo Naukowe w Toruniu;\nTowarzystwo Naukowe Warszawskie.\nTowarzystwa zrzeszające uczonych poszczególnych dziedzin nauki to m.in.:\n\nPolskie Towarzystwo Botaniczne;\nPolskie Towarzystwo Ekonomiczne;\nPolskie Towarzystwo Filozoficzne;\nPolskie Towarzystwo Historyczne;\nPolskie Towarzystwo Lekarskie;\nPolskie Towarzystwo Matematyczne;\nPolskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika;\nPolskie Towarzystwo Pielęgniarskie;\nPolskie Towarzystwo Promieniowania Synchrotronowego.\nPoza granicami kraju działa Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie.\n\n\n== Bezpieczeństwo publiczne ==\nW Polsce działa system siedemnastu centrów powiadamiania ratunkowego, które obsługują zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999.\n\n\n=== Opieka zdrowotna ===\n\nZgodnie z artykułem 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, każdy obywatel Polski ma prawo do ochrony zdrowia. Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych.\n\n\n== Architektura i sztuki piękne ==\n\n\n=== Ogólny zarys ===\n\nGeneza sztuki Polski sięga pradziejów (neolit). Po chrzcie Polski (966) Polska wchodzi w obszar cywilizacji zachodniej i powstają pierwsze dzieła sztuki przedromańskiej i romańskiej. Ze względu na zmiany terytorialne trwająca od połowy XIII – do II połowy XVI wieku sztuka gotycka rozwija się nierównomiernie. Od XV wieku zauważa się relacje z kulturami wschodnimi. Od początku XVI stulecia zauważa się zainteresowanie włoskim renesansem, a stulecie później barokiem, który trwa do lat 60. XVIII w. Od XIX wieku w dobie zaborów wzrasta rola artystów pochodzenia krajowego, zarówno okresie Oświecenia, romantyzmu, pozytywizmu, jak i modernizmu. W dwudziestoleciu międzywojennym upowszechniły się między innymi tendencje awangardowe i idea stylu narodowego. Po ostatniej wojnie, która przyniosła w sztuce dotkliwe straty (w tym zbiorów i kolekcji zarówno sakralnych, jak i świeckich, które zostały planowo zrabowane, lub niszczone przez okupantów) większość zniszczonych dzieł odbudowano i zrekonstruowano. Znaczną część zrabowanych zabytków odzyskano.\n\n\n=== Średniowiecze ===\n\nPo chrystianizacji kraju rozpowszechnia się na terenie całej Polski sztuka przedromańska, a następnie od początku XII w. romańska, która trwa do połowy XIII stulecia. Przykładem sztuki przedromańskiej są relikty katedr w Gnieźnie, Poznaniu i Krakowie, palatia i kaplice centralne: między innymi na Ostrowie Lednickim. Cennym dziełem rzemiosła artystycznego są wyroby złotnicze, np. czara włocławska. Najstarsze manuskrypty są dziełami importowanymi, przykładami są sakramentarz tyniecki, ewangeliarz emmeramski i ewangeliarz kruszwicki. Dziełami architektury dojrzałego romanizmu są fragmenty katedry krakowskiej zwanej hermanowską z kryptą Świętego Leonarda, pobliski kościół Świętego Andrzeja oraz kolegiaty w Tumie i Kruszwicy. Rozwinęła się rzeźba architektoniczna m.in. w Strzelnie (zespół tympanonów fundacyjnych, kolumn z figuralnymi przedstawieniami cnót i przywar), zespół portali i tympanonów z opactwa na Ołbinie. Malarstwo książkowe XII wieku egzemplifikuje m.in. Biblia Czerwińska. Rzadkim przykładem plastyki jest rytowana posadzka z Wiślicy. Wysoki poziom prezentuje metaloplastyka, w tym wyroby złotnicze (kielichy i pateny z Trzemeszna, Gniezna, Płocka i Kalisza) oraz z brązu (Drzwi Gnieźnieńskie i Drzwi Płockie). Z XIII stulecia pochodzą najstarsze insygnia władzy takie jak Szczerbiec miecz sprawiedliwości, a następnie koronacyjny królów Polski. Znajdujący się w skarbcu katedry krakowskiej krzyż jest wykonany w XV w. ze starszych o dwa stulecia diademów książęcych. Na szeroką skalę rozwija się sztuka i architektura cysterska (klasztory w Sulejowie, Wąchocku i Koprzywnicy) oraz zakonów mendykanckich (kościół Świętego Jakuba w Sandomierzu).\nSztukę gotycka na ziemiach polskich cechuje w pewnym sensie brak spójności chronologicznej jak artystycznej, podyktowane było konsekwencjami rozbicia dzielnicowego i niezależności Śląska i Pomorza od Królestwa Polskiego, gdzie gotyk pojawił się najwcześniej (formy przejściowe romańsko-gotyckie reprezentuje katedra św. Jana Chrzciciela w Kamieniu Pomorskim). W architekturze dominuje recepcja gotyku redukcyjnego i północnego gotyku ceglanego. Rzadko budowano w całości z kamienia, tenże materiał służył często wyłącznie do dekoracji rzeźbiarskiej. Na wielką skalę rozwija się budownictwo sakralne. Przykładami są kościoły na wrocławskim Ostrowie Tumskim (katedra i kolegiata Świętego Krzyża) kościoły Marii Panny i Świętej Katarzyny w Krakowie, Najświętszej Marii Panny, Świętej Katarzyny i Trójcy Świętej w Gdańsku, kościół Świętego Jakuba, katedra w Pelplinie, kolegiata w Wiślicy, ponadto kościoły w Olkuszu, Gosławicach, Kamionnej, Starym Bielsku i wiele innych. Na szeroką skalę wznosi się we wszystkich regionach Polski zamki. Prym wiedzie architektura krzyżacka w Prusach, na Pomorzu i w Warmii (zamki w Malborku, Lidzbarku Warmińskim). Przykładami z innych ziem są zamki w Niedzicy Czersku, Dębnie. Architekturę municypalną reprezentuje ratusz we Wrocławiu, natomiast mieszkalną zespół kamienic w Toruniu, Krakowie i Stargardzie. W różnym stopniu zachowały się mury miejskie z bramami i basztami. Dobrze zachowanie obwarowania posiadają między innymi Szydłów, Byczyna, Paczków, Pyrzyce, Stargard (Brama Młyńska) oraz Kraków (Barbakan i Brama Floriańska).\nWraz z architekturą występują dzieła rzeźby architektonicznej (portale, wsporniki, zworniki sklepień itp.). Do najcenniejszych przykładów zalicza się dekorację zamku malborskiego, krakowskiego kościoła Mariackiego i pobliskiego pałacu przy Rynku Głównym czy kościoła w Strzegomiu. Dziełami rzeźby sepulkralnej są nagrobki Piastów Śląskich we Wrocławiu, Opolu, Krzeszowie, Henrykowie, Lwówku Śląskim oraz królów Polski w katedrze wawelskiej. Świadectwem XIV-wiecznej mistyki są Pietà z Lubiąża, krucyfiksy z kościoła Bożego Ciała we Wrocławiu, katedry w Kamieniu Pomorskim czy fary w Wągrowcu, figurki jasełkowe klasztoru Klarysek w Krakowie. Powstają liczne figury Madonny z Dzieciątkiem (w tym Madonny na Lwach – ze Skarbimierza, Lubiszewa, kościoła Świętego Marcina we Wrocławiu, Madonna z klasztoru Karmelitanek w Krakowie). Styl piękny egzemplifikują Piękna Madonna z Wrocławia, Madonna z Krużlowej, wrocławski relikwiarz świętej Doroty. Coraz częściej wykonuje się retabula ołtarzowe, najcenniejszymi przykładami są Ołtarz Mariacki w Krakowie dłuta Wita Stwosza, poliptyk w kościele Świętych Stanisława i Wacława w Świdnicy, tryptyk w kościele w Książnicach Wielkich, Tryptyk z Pławna.\nMalarstwo gotyckie na ziemiach polskich dzieli się na ścienne (polichromie w Małujowicach, Sielęcinie, kościele Świętego Jana w Gnieźnie, kapitularza klasztoru w Lądzie, ruskie malowidła m.in. w kaplicy zamku lubelskiego), witrażowe (Toruń, Chełmno, Włocławek, Kraków) książkowe (Legenda Świętej Jadwigi) i tablicowe. Przykładami są Święta Anna Samotrzecia ze Strzegomia, Opłakiwanie z Chomranic Epitafium Wierzbięty z Branic krakowskie poliptyki Dominikański i Augustiański, dzieła Jana Wielkiego, Poliptyk św. Jana Jałmużnika ponadto m.in. wrocławski Ołtarz Świętej Barbary, ołtarz z Legendą Świętej Jadwigi, dzieła malarstwa gdańskiego jak Dyptyk Winterfeldów, Duży i Mały Ołtarz Ferberów, Ołtarz Jerozolimski i wiele innych.\nWśród dzieł rzemiosła artystycznego wyróżniają się dzieła złotnicze fundacji Kazimierza Wielkiego, drewniane stalle w kościele Franciszkanów w Toruniu, katedrze w Pelplinie i kościele Trójcy Świętej w Gdańsku, monstrancje ze Staniątek, Wieliczki, Niepołomic, wyroby Marcina Marcińca, w tym relikwiarz świętego Stanisława i berło Akademii Krakowskiej.\n\n\n=== Nowożytność ===\n\nZa panowania Jagiellonów Polska przeżywa „złoty wiek”. Ostatni władcy tej dynastii Zygmunt I Stary i Zygmunt II August rozpowszechniają w Polsce idee humanistycznego renesansu. Gruntownie został przebudowany Zamek Królewski na Wawelu, który otrzymał bogaty wystrój wnętrz m.in. z arrasami, malowane fryzami i dekoracją stropów (głowy wawelskie). Przy katedrze krakowskiej wzniesiono kaplicę Zygmuntowską. Zmieniła się częściowo zabudowa mieszkalna m.in. przy ul. Kanoniczej. Renesans upowszechnił się także na terenie Małopolski (dwór obronny w Szymbarku, pałac w Książu Wielkim) i Wielkopolski (Ratusz w Poznaniu). Przykładem renesansowego „miasta idealnego” jest Zamość. Powstają kamienice z podcieniami i attykami (Kazimierz Dolny). Formy renesansowe w mniejszym stopniu są powszechne na Śląsku (zamek w Brzegu) i Pomorzu (Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie). W renesansowej rzeźbie zdominowały dzieła sepulkralnej (nagrobki Jana Michałowicza z Urzędowa). Powstają także retabula ołtarzowe (m.in. ołtarza głównego katedry krakowskiej, obecnie w kolegiacie w Bodzentynie). W malarstwie książkowym utrwaliły się formy gotyckie (Kodeks Baltazara Behema, dzieła Stanisława Samostrzelnika), a w malarstwie sztalugowym zdominował portret (twórczość Marcina Kobera). Intensywnie rozwinęło się rzemiosło artystyczne – dzieła snycerskie, płatnerskie, złotnicze czego przykładem jest srebrny kur Bractwa Kurkowego.\nOd II połowy XVI stulecia powszechny staje się manieryzm, przede wszystkim na Śląsku i Pomorzu, gdzie przejmowano formy charakterystyczne dla architektury Niderlandów. Przykładami są zabytki w Gdańsku takie jak Wielka Zbrojownia, Brama Zielona, Złota Kamienica, Lwi Zamek. Exemplum gratia wrocławskiego manieryzmu jest kamienica Pod Gryfami przy Rynku. Innymi dziełami architektury śląskiego manieryzmu są ratusz w Głogówku oraz dom Wagi Miejskiej w Nysie. Świadectwem sztuki reformacji są ambony w tym kazalnica w kościele św. Marii Magdaleny. W Małopolsce niderlandzki manieryzm egzemplifikuje ołtarz główny fary w Bieczu, na Rusi zaś kościół Bernardynów we Lwowie. Włoską odmianę manieryzmu reprezentują dzieła rzeźbiarskie Santi Gucciego. Przykładami architektury Małopolski i Rusi są zamek Krzyżtopór, zamek w Krasiczynie, cerkiew Wołoska we Lwowie itp.\nBarok w Polsce sięga początku XVII stulecia, jego wczesna faza jest ściśle związana z kontrreformacją i panowaniem Wazów. Wzrosła potęga i autorytet duchowieństwa, w miejsce humanizmu lansowano myśli o przemijalności i kruchości ludzkiego życia. Nowym centrum artystycznym staje się nowa stolica, Warszawa, gdzie przed zamkiem Królewskim postawiono kolumnę oznaczającą potęgę władzy króla. Świadectwem działalności jezuitów jest m.in. kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie. Poza ośrodkami miejskimi powstają monumentalne klasztory (m.in. na Bielanach, w Kalwarii Zebrzydowskiej, Czernej). Powstają liczne rezydencje obronne, czego przykładem jest pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach. W malarstwie wczesnego baroku oprócz obrazów o tematyce religijnej i tradycyjnego portretu staropolskiego upowszechnił się tzw. portret trumienny. Wnętrza kościołów otrzymują bogaty wystrój (m.in. ołtarze w kazimierskich świątyniach św. Katarzyny i Bożego Ciała, stalle w tymże kościele).\nPo potopie szwedzkim, który zahamował ruch budowlany, nastąpił dalszy rozwój sztuki barokowej. Apogeum sztuki przypada na okres panowania Jana III Sobieskiego, dla którego wzniesiono Pałac w Wilanowie. Liczne kościoły powstały na terenie całej Rzeczypospolitej (przebudowa kościoła i klasztoru na Jasnej Górze, Kościół św. Anny w Krakowie, kościół farny w Łowiczu, kościół farny w Poznaniu, kościół Filipinów w Gostyniu, kościół i klasztor Misjonarzy w Siemiatyczach) oraz na Śląsku (kościoły w Nysie) i Warmii (Święta Lipka). Powstają także synagogi (Wielka Synagoga we Włodawie) i cerkwie. Budownictwo świeckie reprezentują pałace (Rydzyna, Nieborów), dwory szlacheckie (Czyżew, Świdnik, Osówiec), liczne kamienice. Na dworze Jana III Sobieskiego działał malarz Jerzy Siemiginowski-Eleuter, w Wielkopolsce tworzył m.in. Szymon Czechowicz, Małopolsce Franciszek Lekszycki, na Pomorzu m.in. Daniel Schultz, Anton Möller, a na Śląsku Michael Willmann.\nNa XVIII stulecie przypada w Polsce okres późnego baroku i rokoka. Centrum artystycznym rezydujących w Polsce i Saksonii Wettynów była Warszawa, gdzie przebudowano zamek królewski, założono Oś Saską ozdobioną rzeźbami Jana Jerzego Plerscha, kościoły przy Krakowskim Przedmieściu. Powstały rezydencje magnackie m.in. w Białymstoku, Radzyniu Podlaskim, Szczekocinach. Intensywnie budowano budowle sakralne (Kościół Pijarów w Chełmie, kościoły w Kaliszu, Wieluniu, Lesznie, Krotoszynie itp.) z bogatym wystrojem wnętrz (kościół Bernardynów w Leżajsku, katedra w Gdańsku-Oliwie itp.). „Dama z gronostajem”, renesansowy obraz autorstwa Leonarda da Vinci przedstawiający mediolańską arystokratkę Cecylię Gallerani został zakupiony przez księcia Adama Jerzego Czartoryskiego i sprowadzony z Włoch do Polski pod koniec XVIII w.\nNajcenniejszymi dziełami późnego baroku na Śląsku są Uniwersytet Wrocławski z Aulą Leopoldina, opactwo Cystersów w Krzeszowie i kościół św. Jadwigi w Legnickim Polu. Niedługo później również na Śląsku pojawiły się pierwsze budowle o cechach klasycystycznych, czego najstarszym przykładem w Polsce jest Pałac Dietrichsteinów w Wodzisławiu Śląskim. Na Wileńszczyźnie działa architekt Jan Krzysztof Glaubitz, na Rusi m.in. Bernard Meretyn i rzeźbiarz Jan Jerzy Pinzel.\n\n\n=== XIX–XXI w. ===\n\nStyl Stanisława Augusta łączy późne rokoko z klasycyzmem. Warszawski zamek został rozbudowany o kilka reprezentacyjnych sal. Dominik Merlini wzniósł m.in. Łazienki Królewskie i Królikarnię. Na dworze ostatniego króla Polski działa wedutysta Bernardo Bellotto i preferujący tematykę historyczną Marcello Bacciarelli. Malarstwo późnego rokoka reprezentuje Jan Piotr Norblin. Do ok. 1830 r. powstawały dzieła o formach w pełni klasycyzujących, takie jak np. Teatr Wielki zabudowa Placu Bankowego w Warszawie (Antonio Corazzi), powstają nowe miasta (Kock) i założenia parkowe (Arkadia). Rzeźbę reprezentują dzieła Bertela Thorvaldsena. Działali także artyści krajowi, m.in. architekci Jakub Kubicki (Belweder w Warszawie) i palladianista Stanisław Zawadzki (pałac w Śmiełowie). Malarstwo przełomu XVIII i XIX w. reprezentuje m.in. Zygmunt Vogel.\nRomantyzm w Polsce reprezentują malarze Piotr Michałowski Artur Grottger Henryk Rodakowski poruszający wątek narodowowyzwoleńczy. W architekturze dominuje historyzm i eklektyzm. Na terenie ziem polskich działał m.in. Karl Friedrich Schinkel, lansujący historyzm wznosząc swoje dzieła w Antoninie, Kołobrzegu czy Krzeszowicach. W II połowie XIX stulecia malarstwo zdominował realizm i realizm historyczny. Codzienność stała się tematem płócien Aleksandra Gierymskiego, wiejski krajobraz i widoki małych miasteczek malował Józef Szermentowski. Czołowym polskim akademistą był Henryk Siemiradzki. W Krakowie i Paryżu działał Jan Matejko. Gros jego oeuvre zajmowała historia Polski; artysta podjął historiozoficzną percepcję przeszłości kraju. Rzeźbę II połowy XIX wieku reprezentują Cyprian Godebski, Teodor Rygier, Pius Weloński, a architekturę m.in. Feliks Księżarski. Na Śląsku działał neogotycysta Alexis Langer, lansujący nawrót do średniowiecznej pobożności. Industrializacja sprzyja rozwojowi miast (Łódź, Katowice, Żyrardów) i osiedli robotniczych (Nikiszowiec na Śląsku). Powstają liczne wille i rezydencje fabrykantów. Na przełomie stuleci działa neogotycysta Józef Pius Dziekoński. Motywy francuskiego impresjonizmu przyjęli m.in. Władysław Podkowiński i Józef Pankiewicz.\n\nOkres Młodej Polski wiąże się z nie tylko symbolizmem, lecz także z poszukiwaniem indywidualnego podejścia do sztuki. Działali malarze Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Olga Boznańska, Jan Stanisławski, Jacek Malczewski; rzeźbiarz Wacław Szymanowski, architekci Teodor Talowski, Franciszek Mączyński i Stanisław Witkiewicz, który preferował styl zakopiański. W architekturze przeważają formy secesyjne (zabudowa ul. Piotrkowskiej w Łodzi), które wykorzystywano do aranżacji wnętrz (m.in. Dom Lekarski z dekoracją i witrażami Stanisława Wyspiańskiego, Kawiarnia Jama Michalika w Krakowie projektu Karola Frycza). Na szeroką skalę rozwinęło się wzornictwo przemysłowe, sztuka użytkowa preferowana m.in. przez Jana Szczepkowskiego.\nPo odzyskaniu przez Polskę niepodległości w sztuce pojawiły się tendencje awangardowe. Kubizm swobodnie interpretowali w swoich dziełach malarze Zbigniew Pronaszko, Władysław Strzemiński, Henryk Stażewski, rzeźbiarz Xawery Dunikowski, nie rezygnując z figuratywności. Malarz i filozof Stanisław Ignacy Witkiewicz wyróżniał się oryginalnością. Działalność podjęły grupy artystyczne, m.in. Stowarzyszenie Artystów Polskich „Rytm” (1922), Stowarzyszenie Polskich Artystów Grafików „Ryt” (1925) i Spółdzielnia Artystów Plastyków „Ład” (1926). Malarka epoki art déco Tamara Łempicka żyła i tworzyła w Paryżu. Architektura charakteryzowała się swobodną, często uproszczoną redakcją form dawnych (dzieła Adolfa Szyszko-Bohusza, Oskara Sosnowskiego) zaś pod koniec lat 20. zdominowały formy czyste, pozbawione dekoracji, sprzyjające funkcjonalizmowi. Wielkim przedsięwzięciem była budowa Gdyni (1926) i Stalowej Woli (1938) w stylu modernizmu, który wyróżniał się nowatorstwem formy wynikającej z funkcji. Architektoniczna awangarda międzywojenna w tradycyjnie profrancuskiej Polsce była bardziej pod wpływem Le Corbusiera niż niemieckiego Bauhausu. Na Śląsku preferowana jest niemiecka awangarda. Wśród dzieł wyróżnia się Hala Stulecia we Wrocławiu, dzieło Maxa Berga.\n\nPo zakończeniu II wojny światowej ma miejsce odbudowa zabytków i miast. Wielkimi przedsięwzięciami była odbudowa Poznania, Gdańska i Warszawy ukoronowana wierną rekonstrukcją Zamku Królewskiego (1971–1984). W sztukach plastycznych socrealizm został zdominowany przez kierunki awangardowe. W latach 50. działała grupa kolorystów (Jan Cybis, Hanna Rudzka-Cybisowa, Jan Szancenbach). Z późniejszych ugrupowań m.in. Grupa Krakowska na czele z Tadeuszem Kantorem, Łódź Kaliska i wiele innych. Indywidualistami malarstwa są m.in. Andrzej Wróblewski oraz Bronisław Linke, którzy w sposób nowatorski oddali hołd ofiarom II wojny światowej, Piotr Potworowski, Jan Tarasin, Jerzy Nowosielski, Ludwik Konarzewski, Jerzy Duda-Gracz, Zdzisław Beksiński. Wojciech Fangor zasłynął jako światowej sławy artysta malarz wizualizmu. Wzrosło znaczenie polskiej grafiki (Mieczysław Wejman) i plakatu (założenie Muzeum Plakatu w Wilanowie, twórczość m.in. Henryka Tomaszewskiego, Waldemara Świerzego, Jana Młodożeńca). Przedstawicielami rzeźby są m.in. Magdalena Abakanowicz, Gustaw Zemła i Władysław Hasior. Do upadku komunizmu w architekturze dominowało oszczędnościowe budownictwo wielkopłytowe, które jeszcze za swojej epoki spotkało się z otwartą krytyką polskiej inteligencji na niekorzyść ówczesnej władzy. Wśród oryginalnych dzieł architektury polskiej odrzucających narzucony socrealizm wyróżnia się całkowicie przeszklony i unoszący się w powietrzu nad ziemią na słupach z żelazobetonu (fr. pilotis) oraz wyposażony w taras dachowy rekompensujący miejsce zajęte na ziemi przez fundamenty Centralny Dom Towarowy w Warszawie zbudowany w 1951, który jako dzieło modernizmu został zainspirowany formą i funkcją transatlantyku i który zrealizował w pełni pięć zasad architektury nowoczesnej Le Corbusiera. Powstały także pomysłowe dzieła jak Arka Pana w krakowskich Bieńczycach, katowicki Spodek oraz Osiedle Tysiąclecia z charakterystycznymi „Kukurydzami” i wiele innych.\n\nPo 1989 oprócz krajowych architektów (np. Stanisław Niemczyk), swoje dzieła w Polsce wznieśli m.in. Arata Isozaki, Daniel Libeskind i Norman Foster. Spośród najnowszych siedzib instytucji kultury na uwagę zasługują m.in. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, Centrum Nauki Kopernik w Warszawie, Opera i Filharmonia Podlaska – Europejskie Centrum Sztuki w Białymstoku, Centrum Dialogu „Przełomy” i Filharmonia im. Mieczysława Karłowicza w Szczecinie, Brama Poznania ICHOT i ‘Aula Nova’ Akademii Muzycznej im. Ignacego Jana Paderewskiego w Poznaniu, Kieleckie Centrum Kultury oraz Centrum Edukacyjne Szklany Dom w Ciekotach, a także budynki odrestaurowane, o funkcjach kulturalnych, komercyjnych lub mieszkalnych, np. stołeczne Muzeum Powstania Warszawskiego, Polska Filharmonia Bałtycka im. Fryderyka Chopina w Gdańsku, Centrum Kultury Euroregionu Stara Rzeźnia w Szczecinie, Manufaktura w Łodzi i lofty w miastach o długich tradycjach przemysłowych, jak Warszawa, Łódź lub Żyrardów.\n\n\n== Kultura ==\n\n\n=== Język ===\n\n\n=== Literatura ===\n\nLiteratura średniowieczna w Polsce powstawała pod wpływem krajów zachodnich i chrześcijaństwa. W pierwszym okresie jej rozwoju (do końca XII wieku) na terenie kraju literatura rozwijała się wyłącznie w języku łacińskim, była też zazwyczaj anonimowa. Na prozę składały się utwory hagiograficzne (np. żywot św. Wojciecha Brunona z Kwerfurtu), epistolograficzne, modlitewne i dziejopisarskie (Kronika Galla Anonima, Chronica Polonorum Kadłubka). Poezja miała charakter okolicznościowy, panegiryczny, liturgiczny (sekwencje i tropy) i żałobny. W okresie drugim (XII-XIV w.) w piśmiennictwie rozwijały się kazania (Kazania świętokrzyskie). Pojawiły się pierwsze utwory w języku narodowym (Psałterz floriański, Bogurodzica), język polski wykorzystywany był również w twórczości ustnej. Równouprawnienie zyskał dopiero w okresie trzecim (XIV–XVI w.), w którym powstały takie utwory jak tzw. Lament świętokrzyski i Rozmyślanie przemyskie. Tworzono również polskie przekłady Biblii.\n\nPoczątkowo literatura renesansowa powstawała w Polsce po łacinie za sprawą zarówno obcokrajowców (Filip Kallimach, Konrad Celtis), jak i Polaków (Mikołaj Hussowczyk, Andrzej Krzycki). Utwory literackie pisane po polsku pojawiały się coraz częściej od około 1543 roku, kiedy to większe uznanie zaczęli zdobywać tacy pisarze jak: Mikołaj Rej, Andrzej Frycz Modrzewski, Stanisław Hozjusz. W tym okresie wzrosła również popularność literatury o tematyce obywatelskiej. Apogeum rozwoju literatury renesansowej przypadało na lata 1565–1590. Najważniejszymi pisarzami byli wtedy: Łukasz Górnicki, A.P. Nidecki i Jan Kochanowski. Ten ostatni, tworząc pieśni, fraszki i tragedie stał się ojcem polskiego języka literackiego. Od 1590 do początków XVII w. nastąpił zmierzch renesansu w literaturze polskiej.\nNa polską literaturę barokową (XVII w.) składa się kilka nurtów, m.in. nurt religijny, rozwijający się pod wpływem kontrreformacji (elegie, emblematy, kazania, pieśni, utwory hagiograficzne, parafrazy ksiąg biblijnych, teksty o charakterze indywidualnym i medytacyjnym, np. Sępa Szarzyńskiego). Drugim nurtem literatury baroku była twórczość jezuitów (głównie łacińska – epigramaty, ody, pieśni, ale także przekłady, np. Biblia Jakuba Wujka). Powstawały również w obrębie tego nurtu traktaty religijne i polityczne (Skarga), modlitewniki, teksty dramaturgiczne dla szkół. Innym nurtem była twórczość sarmacka (formy tradycyjne, nawiązujące do średniowiecza, rozwój poezji ziemiańskiej i rycerskiej, popularność zdobywały sylwy domowe i pamiętniki). Poezja wyrażała poczucie marności dóbr doczesnych oraz przemijania miłości i szczęścia (Roksolanki Zimorowica). Powstawały także erotyki (J.A. Morsztyn). W literaturze baroku wyodrębnia się również twórczość sowizdrzalską (głównie anonimową), w której dominowała parodia, satyra, groteska i nonsens.\nEpoka Oświecenia w Polsce rozpoczęła się w pierwszej połowie XVIII w. i związana była z kryzysem demokracji szlacheckiej i zagrożeniem niezależnego bytu państwowego, stąd duża część literatury zajmowała się sprawami obywatelskimi i politycznymi. Twórczość taką uprawiali m.in. Ignacy Krasicki i Adam Naruszewicz. Pisarze ci (podobnie jak Franciszek Bohomolec, Julian Ursyn Niemcewicz i Franciszek Zabłocki) związani byli z klasycyzmem, nawiązującym do twórczości antycznej. Nurt ten stanowił ówcześnie oficjalny i popierany przez króla program literacki Polski. Obok niego funkcjonował nurt sentymentalny, propagowany przez ośrodek Czartoryskich w Puławach. W ramach tego nurtu tworzyli m.in. Franciszek Karpiński i Franciszek Dionizy Kniaźnin. Najpopularniejszymi gatunkami epoki były: oda, sielanka, bajka i satyra. Tworzono również poematy heroikomiczne oraz pierwsze polskie powieści.\n\nSytuacja utraty niepodległości w 1795 roku wpłynęła w znaczny sposób na literaturę polską, która pełniła odtąd funkcję utrzymywania świadomości narodowej. Pod wpływem romantyzmu niemieckiego i angielskiego wykształcił się i rozwinął nurt polskiego romantyzmu, początkowo rywalizujący z klasycyzmem i sentymentalizmem postanisławowskim, później zaś dominujący aż do 1863 roku. W okresie porozbiorowym gromadzono podania, legendy i pieśni ludowe (Oskar Kolberg). Sytuację literacką zmienił upadek powstania listopadowego: piśmiennictwo od tamtego momentu podzieliło się na literaturę krajową (powieści historyczne Kraszewskiego, gawędy szlacheckie Rzewuskiego, komedie obyczajowe Fredry) oraz emigracyjną, gdzie powstały ważne dzieła dla polskiej literatury: Mickiewicza Dziady i Pan Tadeusz (który został uznany za epopeję narodową), Słowackiego Kordian, Krasińskiego Nie-Boska komedia, a także wiele utworów Norwida, prekursora polskiego parnasizmu. Nastąpił gwałtowny rozwój liryki, w tym poezji mistycznej, pojawiły się takie gatunki, jak dramat romantyczny, poemat dygresyjny i szereg innych. Do dzieł powstałych w tamtym okresie odnosiły się wszystkie późniejsze epoki literackie.\nRok 1864 (upadek powstania styczniowego) uznaje się zazwyczaj za początek pozytywizmu w Polsce. Sytuacja polityczna kraju, niewiara w odzyskanie niepodległości metodą zbrojnego oporu oraz zainteresowanie odkryciami naukowymi, zmieniły rolę przypisywaną literaturze. Miała być ona przede wszystkim użyteczna i reagować na aktualne wydarzenia i problemy społeczne. Zmniejszyło się znaczenie poezji (choć wciąż powstawała, tworzyli m.in. Maria Konopnicka, Adam Asnyk), a najwyżej cenionym gatunkiem literackim stała się powieść realistyczna (m.in. Meir Ezofowicz i Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej oraz Lalka Bolesława Prusa) lub tendencyjna (m.in. Kraszewski Dziadunio, Orzeszkowa Pan Graba, Pamiętnik Wacławy). Tworzono również liczną nowelistykę (Konopnicka, Sienkiewicz, Prus), a także powieści historyczne, takie jak: Faraon Prusa oraz Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski, Krzyżacy, Quo vadis Henryka Sienkiewicza.\nMłoda Polska jest samookreśleniem grupy artystów z lat 1890–1918 i pochodzi z manifestu programowego Artura Górskiego, w którym skrytykował on pozytywistów i przedstawił program literacki młodych twórców. W programie zwrócono uwagę na ponadprzeciętność artysty, podniesiono go do rangi wieszcza, zwykłego człowieka zaś nazwano „filistrem”, czyli osobą ograniczoną. Żądano wolności oraz oddzielenia sztuki od dziedzictwa kulturowego. Powstaje hasło „sztuka dla sztuki” oznaczające rezygnację z obywatelskich powinności piśmiennictwa, a położenie nacisku na indywidualizm i jednostkowe przeżycie. Jednocześnie niektórzy twórcy kontynuowali problematykę wyzwoleńczą. Wtedy tworzyli Jan Kasprowicz, Tadeusz Miciński, Leopold Staff, Stanisław Wyspiański, Stefan Żeromski. Ważną postacią okresu Młodej Polski był Stanisław Przybyszewski, z którego dorobku na uwagę zasługują powieść Il Regno Doloroso oraz autobiografia Moi współcześni.\nPolska miała w XX wieku czterech noblistów w dziedzinie literatury: Henryka Sienkiewicza, Władysława Reymonta, Czesława Miłosza i Wisławę Szymborską. Inni ważni pisarze to Witkacy, Bruno Schulz i Witold Gombrowicz, których zalicza się do awangardy; twórca fantastyki naukowej Stanisław Lem, który przewidział w swoich dziełach ogromną liczbę odkryć naukowych, które stały się faktem: biotechnologia, sieć, rzeczywistość wirtualna; reportażysta Ryszard Kapuściński, którego portrety innych kultur i nacji są szeroko cenione i przekładane na inne języki. Inni ważni pisarze to: Zbigniew Herbert, Sławomir Mrożek, Jarosław Iwaszkiewicz, Leopold Tyrmand, Stefan Chwin, Jerzy Prokopiuk, Andrzej Waligórski, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Julian Tuwim, Ferdynand Goetel, Piotr Kuncewicz, Paweł Jasienica, Stanisław Jerzy Lec, Tadeusz Boy-Żeleński, Tadeusz Różewicz, Józef Mackiewicz, Andrzej Bobkowski, Zofia Nałkowska, Krzysztof Kamil Baczyński, Stanisław Barańczak, Adam Zagajewski, Tadeusz Konwicki, Stefan Wiechecki, Marcin Świetlicki, Andrzej Stasiuk, Eustachy Rylski i Jerzy Sosnowski.\n\n\n=== Filozofia ===\n\nPierwszym znanym filozofem polskim był Witelon, właściwy rozwój filozofii polskiej wiąże się jednak dopiero z założeniem Akademii Krakowskiej – jak inne uniwersytety środkowoeuropejskie, uczelnia ta powstała w czasach stopniowego zmierzchu myśli scholastycznej. Najszerzej znani polscy filozofowie średniowieczni uprawiali przede wszystkim filozofię praktyczną, zwłaszcza powiązaną z koncyliaryzmem myśl społeczną i polityczno-religijną: czynił tak już Mateusz z Krakowa, do innych kluczowych reprezentantów tego nurtu należeli Paweł Włodkowic, Jan z Ludziska i Jan Ostroróg. Na gruncie filozofii spekulatywnej uprawiane były wszystkie główne kierunki filozoficzne późnej scholastyki, tj. tomizm, albertyzm i szkotyzm (via antiqua; główni reprezentanci: Jan z Głogowa, Jakub z Gostynina, Jan ze Stobnicy) i nominalizm (via moderna, główni reprezentanci: Jakub z Paradyża, Benedykt Hesse).\nNajwybitniejszym reprezentantem humanizmu był w XV wieku Grzegorz z Sanoka, do wczesnej recepcji humanizmu w Polsce przyczynił się także Włoch Filip Kallimach. Głównymi reprezentantami myśli humanistycznej, często o raczej publicystyczno-politycznym niż czysto filozoficznym charakterze, byli w Polsce Sebastian Petrycy, Adam Burski, Stanisław Orzechowski, Łukasz Górnicki, Andrzej Frycz Modrzewski. Szeroko znana była myśl ariańska: prace Faustyna Socyna i Szymona Budnego. Znaczące elementy filozoficzne, zwłaszcza w dziedzinie metodologii nauk przyrodniczych, zawierają dzieła Mikołaja Kopernika.\nW XVI wieku na uniwersytetach kontynuowano filozofię szkolną, która odrodziła się wraz z przybyciem do Polski jezuitów. Głównym ośrodkiem filozofii jezuickiej była Akademia Wileńska – dużą popularność w Europie zyskał podręcznik logiki Marcina Śmigleckiego, a także dzieło Jana Szydłowskiego. W XVII-wiecznej Polsce rozwijała się także filozofia innowiercza, a zwłaszcza ariańska. Jej przedstawicielami byli krytyk Kartezjusza Johann Ludwig von Wolzogen oraz Samuel Przypkowski i Andrzej Wiszowaty. Pisma filozoficzne pozostawił też poeta i prozaik barokowy Stanisław Herakliusz Lubomirski.\nOd XVII wieku docierały do Polski nowe, antyscholastyczne idee filozoficzne (nazywane philosophia recentiorum), a w czasach saskich pierwsze idee oświeceniowe (Wawrzyniec Krzysztof Mitzler de Kolof, Daniel Kazimierz Narbutt, Antoni Wiśniewski). W czasach stanisławowskich upowszechniła się kultura oświeceniowa na wzór francuski – wśród filozofów najwybitniejszymi byli Jan Śniadecki, Jędrzej Śniadecki, Hugo Kołłątaj i Stanisław Staszic. Filozofia typu oświeceniowego rozwijała się nadal w pierwszych dekadach wieku XIX, zwłaszcza w Wilnie. Do recepcji kantyzmu przyczynił się natomiast zwłaszcza Józef Kalasanty Szaniawski.\nFilozofia pierwszej połowy XIX wieku rozwijała się pod przemożnym wpływem idealizmu niemieckiego: głównymi reprezentantami idealizmu w Polsce byli Józef Hoene-Wroński, Bronisław Trentowski, August Cieszkowski i Karol Libelt. Istotne elementy filozoficzne zawierają także utwory Juliusza Słowackiego i Adama Mickiewicza. Główną ideą filozofii polskiej tego okresu był tzw. mesjanizm polski. Druga połowa XIX wieku ma mniejsze znaczenie filozoficzne: tendencje pozytywistyczne reprezentowali Aleksander Świętochowski i Julian Ochorowicz, ważnym myślicielem socjalistycznym był Edward Abramowski. Przełom XIX i XX wieku to recepcja filozofii życia (Nietzschego i Schopenhauera) – reprezentantem aktywizmu i ważnym teoretykiem kultury był w tym okresie Stanisław Brzozowski.\nWiek XX to okres największego rozkwitu filozofii polskiej, szczególnie logiki. Wiązało się to z działalnością szkoły lwowsko-warszawskiej, założonej przez Kazimierza Twardowskiego. Jej reprezentantami byli m.in. Alfred Tarski, Stanisław Leśniewski, Jan Łukasiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Leon Chwistek, Tadeusz Czeżowski, Izydora Dąmbska. Tarski należy do najwybitniejszych logików współczesnych, do jego najważniejszych osiągnięć należą: definicja prawdy, pojęcie definiowalności, konsekwencji i ω-zupełności. Do głównych osiągnięć Leśniewskiego należą tzw. systemy Leśniewskiego, Łukasiewicza – logiki wielowartościowe, Ajdukiewicza – teoria kategorii semantycznych i inne badania semantyczne, Kotarbińskiego – koncepcja reizmu i rozwój prakseologii. Bliscy szkole lwowsko-warszawskiej byli także socjolog Stanisław Ossowski, współtwórca psychologii polskiej Władysław Witwicki, historyk filozofii i estetyk Władysław Tatarkiewicz, etyk Maria Ossowska. Głównym reprezentantem fenomenologii w Polsce i jednym z czołowych fenomenologów w ogóle był Roman Ingarden. Własny system ontologiczny wypracował Stanisław Ignacy Witkiewicz. Ważnymi filozofami kultury byli Henryk Elzenberg i Marian Zdziechowski. Tomizm i osiągnięcia logiki współczesnej łączyło Koło Krakowskie (Jan Salamucha, Józef Maria Bocheński).\nPo II wojnie światowej, mimo trudności politycznych związanych z dominacją filozofii marksistowskiej, filozofia polska nadal się rozwijała, kontynuowali działalność Kotarbiński, Ajdukiewicz, Ingarden i Ossowscy. Do tradycji szkoły lwowsko-warszawskiej nawiązują filozofowie analityczni (Bogusław Wolniewicz, Jan Woleński, Wacław Mejbaum, logik Roman Suszko), rozwija się filozofia katolicka, w tym zwłaszcza neotomizm i personalizm (Mieczysław Krąpiec, Mieczysław Gogacz, Karol Wojtyła, Józef Tischner) oraz wszystkie nurty filozofii XX-wiecznej (Ija Lazari-Pawłowska, Tadeusz Kroński, Leszek Kołakowski, Bronisław Baczko, Marek Siemek, Leszek Nowak, Adam Schaff, Zygmunt Bauman, historyk filozofii Adam Krokiewicz).\n\n\n=== Muzyka ===\n\n \nNajczęściej wymieniani polscy kompozytorzy muzyki poważnej to: Fryderyk Chopin, Karol Szymanowski, Krzysztof Penderecki, Zbigniew Preisner, Wojciech Kilar, Ignacy Jan Paderewski, Henryk Wieniawski, Krzysztof Komeda, Andrzej Panufnik, Stanisław Moniuszko, Jan A.P. Kaczmarek, Witold Lutosławski, Henryk Górecki. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych współczesnych kompozytorów muzyki poważnej i filmowej był Wojciech Kilar, który m.in. skomponował muzykę do takich filmów jak Pan Tadeusz, Dracula, Ziemia obiecana i Pianista.\nTradycje muzyki ludowej są kultywowane m.in. przez Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca „Mazowsze” oraz Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk”. W Polsce odbywa się wiele cyklicznych koncertów muzyki klasycznej, m.in. Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina w Warszawie, Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Ignacego Jana Paderewskiego w Bydgoszczy, Festiwal Pianistyki Polskiej w Słupsku i Polickie Dni Muzyki „Cecyliada” w Policach.\n\n\n=== Film ===\n\nReżyserzy polscy, których filmy zgłoszone zostały do rywalizacji o Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego: Jerzy Antczak, Sławomir Fabicki, Feliks Falk (2 razy), Robert Gliński, Jerzy Hoffman, Andrzej Jakimowski, Jerzy Kawalerowicz (3 razy), Dorota Kędzierzawska, Krzysztof Kieślowski (3 razy), Agnieszka Holland, Jerzy Skolimowski (1 raz), Jan Jakub Kolski, Andrzej Kotkowski, Kazimierz Kutz (2 razy), Witold Leszczyński, Juliusz Machulski, Czesław Petelski, Magdalena Piekorz, Radosław Piwowarski, Roman Polański, Jerzy Stuhr, Piotr Trzaskalski, Andrzej Wajda (7 razy), Leszek Wosiewicz, Krzysztof Zanussi (4 razy).\nW Polsce odbywa się szereg festiwali filmowych o wieloletniej tradycji, m.in. Krakowski Festiwal Filmowy, Ińskie Lato Filmowe, Festiwal Filmowy w Gdyni i Festiwal Filmów Kultowych w Katowicach.\n\n\n=== Teatr ===\n\n\n=== Środki masowego przekazu ===\n\n\n==== Stacje telewizyjne ====\n\n\n===== Telewizja publiczna =====\n\nHistoria telewizji w Polsce sięga roku 1937, kiedy w Warszawie uruchomiona została pierwsza doświadczalna stacja telewizyjna. W 1959 emisję regularnego programu rozpoczął nadawca publiczny – Telewizja Polska. Od 1970 nadawany jest program 2 telewizji publicznej, a od 1992 – program satelitarny dla Polonii zagranicznej. W Polsce działają następujące kanały publicznej TVP: TVP1, TVP2, TVP3, TVP Info, TVP Polonia, TVP Kultura, TVP Historia, TVP Sport, TVP ABC, TVP Kobieta, Biełsat TV, TVP HD, TVP Seriale, TVP Rozrywka, TVP Dokument, TVP1 HD i TVP2 HD. Poza tym istnieje 16 ośrodków regionalnych TVP.\n\n\n===== Telewizje prywatne =====\nPierwszą prywatną polską telewizją o zasięgu lokalnym była PTV Echo, założona w roku 1990, która z czasem wraz z innymi prywatnymi telewizjami lokalnymi utworzyła ogólnopolską sieć o nazwie Polonia 1. W 1992 roku powstała kolejna telewizja prywatna, ale nie lokalna o nazwie Polsat, która w 1993 roku dostała koncesję na nadawanie naziemne. Obecnie w Polsce działają prywatne telewizje: TVN, Polsat, Polonia 1, Tele 5, Canal+ Polska, Telewizja Trwam, Telewizja Republika, TV4, TV Puls, Superstacja, MTV Polska, 4fun.tv, Discovery Channel i TVS.\n\n\n===== Platformy satelitarne i telewizje kablowe =====\nNa terenie Polski działają platformy satelitarne: Polsat Box, Canal+ Platforma, N na kartę, Orange TV. Największe sieci kablowe to: UPC Polska, Multimedia Polska i Vectra.\n\n\n==== Stacje radiowe ====\n\nW domenie przekazu radiowego, działa publiczne Polskie Radio: Jedynka, Dwójka, Trójka, Czwórka. Poza publicznym Polskim Radiem, działa radio prywatne: Radio Zet, RMF FM, Radio Złote Przeboje, Radio Maryja, Radio Eska, Meloradio, RMF Maxx, Antyradio, Rock Radio i inne, a także wiele stacji lokalnych i internetowych.\n\n\n==== Prasa ====\nWedług danych Związku Kontroli Dystrybucji Prasy, największą sprzedaż wśród dzienników płatnych, które poddały się kontroli nakładu, mają (dane za grudzień 2017, w kolejności od największego): „Fakt”, „Super Express”, „Gazeta Wyborcza”, „Rzeczpospolita”, „Dziennik Gazeta Prawna”, Przegląd Sportowy, „Gazeta Polska Codziennie”.\nNajchętniej kupowanymi tygodnikami opinii w roku 2017 były: „Tygodnik Angora”, „Gość Niedzielny”, „Polityka”, „Newsweek Polska”, „W Sieci”, „Do Rzeczy”, „Gazeta Polska”.\n\n\n==== Portale internetowe ====\nNajwiększymi polskimi portalami są: Wirtualna Polska (WP), Onet.pl, Gazeta.pl, Interia, które oferują m.in. darmową pocztę elektroniczną, czat, a niektóre również blogi.\nNajpopularniejszymi portalami społecznościowymi są polskojęzyczny Facebook, Twitter, Instagram i Snapchat.\n\n\n=== Kuchnia ===\n\nNa kształtowanie się swoistych cech kuchni polskiej miały wpływ przemiany historyczne. Na przestrzeni dziejów kuchnia polska ulegała wpływom i zmianom regionalnym, zwłaszcza że tereny Rzeczypospolitej Polskiej historycznie zamieszkiwała zmieniająca się mozaika narodów. W efekcie silne są kulinarne wpływy wschodnie (tatarsko-tureckie, wcześniej mongolskie), rusińskie, niemieckie, francuskie, włoskie i żydowskie.\nPopularnym napojem jest herbata pita często z dodatkiem plasterka cytryny i słodzona cukrem. Herbata przybyła do Polski z Anglii wkrótce po jej ukazaniu się w Zachodniej Europie (za sprawą kupców holenderskich). Jednak jej rozpowszechnienie przypisywane jest zaborcom rosyjskim w XIX wieku. Wówczas do polskich domów w tzw. Kongresówce trafiły samowary z Rosji, gdzie herbata niezależnie pojawiła się w postaci daru z Chin na dworze carskim, na ok. 50 lat przed jej rozpowszechnieniem w Holandii. Popularna jest także kawa, powszechnie pita w Polsce od XVIII wieku, także przez niższe warstwy społeczne, jak rzemieślnicy czy zamożne chłopstwo.\nWiele potraw zostało uznanych za produkty tradycyjne i wpisanych na Listę Produktów Tradycyjnych. Są one wizytówkami poszczególnych regionów (np. jagnięcina podhalańska) lub pojedynczych miejscowości (jak pasztecik szczeciński).\n\n\n=== Sport ===\n\nNajpopularniejszym sportem w Polsce jest piłka nożna. Największe sukcesy w tej dyscyplinie reprezentacja Polski w piłce nożnej odnosiła w latach 70. do początku lat 80., kiedy to na Mistrzostwach Świata w Piłce Nożnej zajęła 3. miejsca w 1974 i 1982. Drużyna narodowa zdobyła również złoty medal na Letnich Igrzyskach Olimpijskich w 1972 roku, a także dwa srebrne medale w 1976 oraz w 1992. 18 kwietnia 2007 prezydent UEFA Michel Platini ogłosił, że Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej w 2012 roku odbędą się w Polsce i na Ukrainie. Polskie miasta-gospodarze meczów tej imprezy to Warszawa, Gdańsk, Poznań i Wrocław.\nNajwyższa liga piłki nożnej w Polsce mężczyzn nazywa się Ekstraklasa (do 2008 roku I liga), natomiast kobiet nazywa się Ekstraliga (do 2006 roku I liga kobiet). W Ekstraklasie występuje od sezonu 2021/2022 18 zespołów, natomiast w Ekstralidze 12.\nMimo że w Polsce znacznie popularniejsza jest piłka nożna, Polacy znacznie większe sukcesy odnieśli w siatkówce, w której są obok Brazylijczyków aktualnie największą potęgą na świecie i jedną z najsilniejszych reprezentacji w historii. Mężczyźni trzykrotnie zdobyli mistrzostwo świata w latach 1974, 2014 oraz 2018.\nDyscypliną sportową, której przedstawiciele odnieśli najwięcej sukcesów, jest lekkoatletyka. W okresie międzywojennym medale olimpijskie zdobywali: Halina Konopacka, Janusz Kusociński, Stanisława Walasiewicz, Jadwiga Wajsówna, Maria Kwaśniewska.\nPo II wojnie światowej, od połowy lat 50. do 1966, w okresie tzw. Wunderteamu, polscy lekkoatleci staczali wyrównane pojedynki z lekkoatletami USA i ZSRS. Do najwybitniejszych zawodników w tym okresie należeli: Janusz Sidło, Elżbieta Duńska-Krzesińska, Zdzisław Krzyszkowiak, Józef Szmidt, Teresa Ciepły, Irena Kirszenstein-Szewińska, Ewa Kłobukowska. Wysoki międzynarodowy poziom prezentowali lekkoatleci lat 70. (m.in. Władysław Komar, Tadeusz Ślusarski, Władysław Kozakiewicz, Jacek Wszoła).\nPo okresie znacznego obniżenia poziomu w połowie lat 80., polska lekkoatletyka powróciła do światowej elity w okresie III Rzeczypospolitej. Cztery złote medale olimpijskie w chodzie sportowym zdobył Robert Korzeniowski. Jedną z najwybitniejszych polskich sportsmenek jest wielokrotna rekordzistka świata, młociarka Anita Włodarczyk, dwa złote medale olimpijskie w pchnięciu kulą wywalczył Tomasz Majewski.\nObok lekkiej atletyki tradycyjnie mocnymi dyscyplinami olimpijskimi były na przestrzeni dziesięcioleci również boks, podnoszenie ciężarów, szermierka, zapasy, kolarstwo, wioślarstwo i kajakarstwo. Szereg sukcesów odnosili przedstawiciele strzelectwa, jeździectwa, pięcioboju nowoczesnego i żeglarstwa.\nDużym zainteresowaniem cieszy się w Polsce również sport żużlowy. Najwyższa liga żużlowa w Polsce to Speedway Ekstraliga. Jest to również najlepsza liga żużlowa na świecie. W przeszłości indywidualne tytuły mistrza świata zdobywali Jerzy Szczakiel i Tomasz Gollob. Dziś sukcesy na arenie międzynarodowej odnosi m.in. Bartosz Zmarzlik, który jest wielokrotnym mistrzem świata. Najbardziej utytułowane kluby żużlowe w Polsce to Unia Leszno, ROW Rybnik i Stal Gorzów Wielkopolski.\nInnym chętnie oglądanym sportem jest koszykówka, choć polskie ligi i reprezentacje w tej dyscyplinie nie stoją na wysokim poziomie.\nW ostatnim okresie na znaczeniu zyskały skoki narciarskie dzięki sukcesom Adama Małysza i Kamila Stocha, Formuła 1 za sprawą Roberta Kubicy, piłka ręczna ze względu na sukcesy reprezentacji Polski na dwóch kolejnych mistrzostwach świata w roku 2007 i 2009 oraz w 2015, a także pływanie dzięki sukcesom m.in. Otylii Jędrzejczak i Pawła Korzeniowskiego, również tenis za sprawą sukcesów Igi Świątek. Szerokim echem odbiły się sukcesy biegaczy narciarskich (pięć medali olimpijskich Justyny Kowalczyk), biathlonistów, łyżwiarzy szybkich. Warto również podkreślić osiągnięcia przedstawicieli dyscyplin nieolimpijskich: sportu samolotowego, szybownictwa, sportów motorowodnych, bojerów, alpinizmu.\n\n\n== Święta ==\n\n\n=== Dni ustawowo wolne od pracy ===\n\nNa obszarze Polski, zgodnie z ustawą z dnia 18 stycznia 1951 o dniach wolnych od pracy, dniami wolnymi od pracy są wszystkie niedziele oraz 14 dni będących świętami: trzy państwowe, dziesięć katolickich oraz Nowy Rok (z tego dwa święta wypadają zawsze w niedzielę).\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMały Rocznik Statystyczny Polski 2008, Praca zbiorowa, ISSN 1640-3630 [dostęp 2008-12-03] . Brak numerów stron w książce\nPraca zbiorowa: Literatura polska. Encyklopedia PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15130-0. Brak numerów stron w książce\nNorman Davies: Boże igrzysko. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006. ISBN 83-240-0654-0. Brak numerów stron w książce\nMarian Eckert: Historia Polski 1914–1939. Warszawa: 1990. ISBN 83-02-04044-4. Brak numerów stron w książce\nLech Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007. ISBN 978-83-7206-142-3. Brak numerów stron w książce\nRoman Grodecki, Stanisław Zachorowski, Jan Dąbrowski: Dzieje Polski Średniowiecznej. T. 1. Kraków: Platan, 1995 (wyd. pierwsze 1926). ISBN 83-7052-230-0. Brak numerów stron w książce\nKrzysztof Groniowski, Jerzy Skowronek: Historia Polski 1795–1914 Warszawa Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1977. Brak numerów stron w książce\nJanuszJ. Kaliński JanuszJ., ZbigniewZ. Landau ZbigniewZ., Gospodarka Polski w XX wieku, wyd. 2 zm, Warszawa: Polskie Wydaw. Ekonomiczne, 2003, ISBN 978-83-208-1428-6 .\nJerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: PWN, 2002. ISBN 83-01-13897-1. Brak numerów stron w książce\nJerzy Kondracki: Geografia Polski: mezoregiony fizycznogeograficzne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994. ISBN 83-01-11422-3. Brak numerów stron w książce\nWiesław Skrzydło: Ustrój polityczny RP w świetle Konstytucji z 1997 r. Warszawa: 2008. ISBN 978-83-7526-573-6. Brak numerów stron w książce\nStanisław Szczur: Historia Polski – Średniowiecze. Wydawnictwo Literackie, 2002. ISBN 83-08-03272-9. Brak numerów stron w książce\nKonstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku (Dz.U. z 1997 r. nr 78, poz. 483).\nMateusz Hübner, \"Pułkownicy\". Rdzeń środowiska piłsudczyków w systemie polityczno-ustrojowym II Rzeczypospolitej, Warszawa 2020.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nPrezydent RP\nKancelaria Prezesa Rady Ministrów\nSejm RP\nSenat RP\nNajwyższa Izba Kontroli\nSąd Najwyższy\nTrybunał Konstytucyjny\nRzecznik Praw Obywatelskich\nGłówny Urząd Statystyczny\nOficjalny Portal Promocyjny Rzeczypospolitej Polskiej\nOficjalny serwis turystyczny Polski\nGeograficzno-polityczny atlas Polski. Perspektywa 2022 [online] [dostęp 2023-03-13]  (pol.). strona główna serwisu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rzeczpospolita Polska\n\nRzeczpospolita Polska (RP) – oficjalna nazwa państwa polskiego od drugiej połowy XVII wieku do 1795 (jedna z wielu stosowanych wówczas) oraz od 14 marca 1919 do 22 lipca 1952 i ponownie od 31 grudnia 1989.\nSłowo rzeczpospolita oznacza to samo co słowo republika, jednak współcześnie jest stosowane wyłącznie w odniesieniu do Polski, Republiki Rzymskiej, Republiki Weneckiej lub Republiki Nowogrodzkiej. Historyczne połączenie Polski i Litwy nazwano Rzecząpospolitą Obojga Narodów ze względu na status republikański państwa, a nie dlatego, że to było połączenie Polski z innym krajem. Do czasów II wojny światowej w nomenklaturze polityczno-prasowej słowem rzeczpospolita określano również inne państwa o ustroju republikańskim np. Rzeczpospolita Francuska.\nWzorem Francji w historiografii i publicystyce polskiej stosuje się numerację RP, przy czym inaczej niż we Francji zmiany kolejnego numeru Rzeczypospolitej nie następowały po każdej zmianie ustrojowej (np. po wprowadzeniu Konstytucji kwietniowej w 1935 roku), ale po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 i 1989 roku. W historii Polski wyróżnia się trzy Rzeczypospolite (nie licząc okresu 1944–1952 i PRL).\n\n\n== I Rzeczpospolita ==\n\nI Rzeczpospolita zwana jest również Rzecząpospolitą szlachecką lub Rzecząpospolitą Obojga Narodów. Nazwa Rzeczpospolita Polska była używana jako oficjalna nazwa państwa polsko-litewskiego od drugiej połowy XVII wieku. Forma ustroju I Rzeczypospolitej jest określana jako demokracja szlachecka. Prawa polityczne przysługiwały około 10% mieszkańców, co w ówczesnej Europie stanowiło ją jednym z nielicznych przykładów państwa, w którym znacząca liczba obywateli miała wpływ na politykę władzy. Trudno wyznaczyć początek I Rzeczypospolitej. Za symboliczne daty jej powstania uważa się rok 1454 (wydanie przywilejów cerekwicko-nieszawskich), 1505 (konstytucja Nihil novi) lub 1569 (zawarcie unii lubelskiej i powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów). Końcem zaś I Rzeczypospolitej jest jej III rozbiór w 1795 r.\n\n\n== II Rzeczpospolita ==\n\nII Rzeczpospolita istniała od odzyskania niepodległości przez Polskę i przekazania przez Radę Regencyjną pełni władzy cywilnej i wojskowej w Królestwie Polskim Józefowi Piłsudskiemu 14 listopada 1918 r. Za jej koniec uznaje się 5 lipca 1945, gdy w konsekwencji ustaleń konferencji jałtańskiej Rząd RP na uchodźstwie utracił uznanie Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, a w konsekwencji pozostałych państw tworzonej wówczas Organizacji Narodów Zjednoczonych. Oznaczało to przejęcie majątku i reprezentacji Polski na arenie międzynarodowej przez podporządkowany komunistom Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w Warszawie. Prezydent i Rząd RP na uchodźstwie utracili w konsekwencji status podmiotu prawa międzynarodowego, choć kontynuowali swą działalność aż do pierwszych powszechnych wyborów prezydenckich w Polsce w 1990 r. 22 grudnia 1990 ostatni prezydent RP na uchodźstwie Ryszard Kaczorowski przekazał insygnia prezydenckie II Rzeczypospolitej i rękopis konstytucji kwietniowej pierwszemu wybranemu w wolnych wyborach prezydentowi III Rzeczypospolitej – Lechowi Wałęsie.\n\n\n== Polska Ludowa ==\n\n\n=== Rzeczpospolita Polska ===\n22 lipca 1944 roku Józef Stalin, powołując Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, rozpoczął tworzenie administracji państwowej w Polsce na terenach zajętych przez Armię Czerwoną. Administracja ta zastąpiła siłą (przy użyciu aparatu represji NKWD) struktury Polskiego Państwa Podziemnego będące kontynuacją II Rzeczypospolitej w kraju i podporządkowane rządowi RP na uchodźstwie. W konsekwencji decyzji konferencji jałtańskiej, w lutym 1945 roku Wielka Brytania i USA w porozumieniu z ZSRR uznały Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej (w który 31 grudnia 1944 roku został przemianowany PKWN) za podstawę do utworzenia w trybie konsultacji trzech mocarstw Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Po konferencji moskiewskiej, która odbywała się w czerwcu 1945 roku, równolegle do pokazowego procesu szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego (aresztowanych w prowokacji NKWD 19 marca 1945 roku), rządy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych wycofały 5 lipca 1945 roku uznanie dla rządu RP na uchodźstwie i uznały Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w Warszawie za prawnego reprezentanta państwa polskiego – Rzeczypospolitej Polskiej. Podobnie jak w powojennej Czechosłowacji, w Polsce nie określano istniejącej w latach 1944–1952 Rzeczypospolitej kolejnym numerem porządkowym, choć z formalnego punktu widzenia RP (bez numeracji) była następcą prawnym II RP.\n\n\n=== Polska Rzeczpospolita Ludowa ===\n\nPo pełnym przejęciu władzy w Polsce przez PPR i następnie stalinizacji życia publicznego (rezygnacji z fasady rządów wielopartyjnych na rzecz tzw. kierowniczej roli partii komunistycznej (PZPR) – dyktatura monopartyjna), w 1952 r. nazwę państwa (równolegle do zmian nazw podporządkowanych ZSRR: Węgier (Węgierska Republika Ludowa), Rumunii (Rumuńska Republika Ludowa) i Bułgarii (Ludowa Republika Bułgarii)) zmieniono w nowej, współredagowanej przez Stalina konstytucji na Polska Rzeczpospolita Ludowa. Ostateczną wersję polskojęzyczną Konstytucji PRL opracował Bolesław Bierut. Po przemianach demokratycznych roku 1989 ustawą Sejmu PRL przywrócono z dniem 31 grudnia 1989 historyczną nazwę państwa polskiego – Rzeczpospolita Polska. Okres od upadku PRL, zapoczątkowanego umową Okrągłego Stołu i wyborami 4 czerwca 1989 należy już do historii III Rzeczypospolitej.\n\n\n== III Rzeczpospolita ==\n\nIII Rzeczpospolita, demokratyczna i suwerenna republika parlamentarna. Za jej początek uważa się: 4 czerwca 1989 (zwycięstwo „Solidarności” w wyborach kontraktowych), 24 sierpnia 1989 (powołanie przez Sejm Tadeusza Mazowieckiego na stanowisko premiera), 29 grudnia 1989 (nowelizacja konstytucji m.in. zmieniająca oficjalną nazwę kraju na Rzeczpospolita Polska z dniem 31 grudnia 1989) lub też 22 grudnia 1990 r. (przekazanie insygniów władzy przez prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego podczas zaprzysiężenia prezydenta Lecha Wałęsy). Podczas tego ostatniego wydarzenia Wałęsa powiedział, że „z tą chwilą zaczyna się uroczyście III Rzeczpospolita Polska”.\nCzasami wymieniane są też późniejsze daty, na przykład pierwsze w pełni wolne wybory parlamentarne 27 października 1991 r.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nRzeczpospolita – dzieło niezwykłe. Autor: Karol Mazur, rp.pl (strona archiwalna)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Portal:Polska\n\n< Portale < Geografia < Europa < Polska", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wikiprojekt:Polski kanon Wikipedii\n\nPolski kanon Wikipedii – artykuły o Polsce i Polakach. Jeżeli uważasz, że jakiegoś artykułu nie powinno tu być albo jakiegoś brakuje, zabierz głos na stronie dyskusji. Nie dopisuj kolejnych propozycji poniżej. Wpierw zerknij także tutaj: Wikiprojekt:Polski kanon Wikipedii/Odrzucone.\n\nOznaczenia w tabelkach:\n\n – jeden ekran tekstu (+/−); bez list, tabel itp.; przydatny szablon: {{Ekran tekstu}}\n – hasło o statusie „dobry artykuł”\n – artykuł wyróżniony medalem\n – artykuł, któremu odebrano medal\n6,3 KB – wielkość artykułu w kilobajtach\n\nTo największy dział Kanonu, zawiera łącznie 763 artykuły biograficzne: aktorów i tancerzy, reżyserów i scenarzystów, socjologów, etnografów, artystów, architektów, pisarzy, dramaturgów, poetów, publicystów, tłumaczy, osób zw. z literaturą, historyków, archeologów, krytyków sztuki, kompozytorów i muzyków, odkrywców, wynalazców i naukowców, filozofów, ekonomistów, myślicieli, polityków, wojskowych, osób zw. z religią, prawników i kodyfikatorów prawa, przywódców Polski, aktywistów i działaczy społecznych, postaci zw. ze sportem oraz lekarzy.\n\nDział historyczny to 70 artykułów opisujących okoliczności powstania państwa polskiego oraz ważne wydarzenia, które miały miejsce na przestrzeni wieków w dziejach Polski.\n\n\n=== Geografia ===\nKanon artykułów związanych z Polską zawiera 61 artykułów geograficznych dotyczących podziału terytorialnego, krain, miast, rzek, zbiorników wodnych i geomorfologii Polski.\n\n\n=== Przyroda ===\nTo 25 artykułów o środowisku naturalnym Polski: ochronie przyrody, jej osobliwościach oraz o charakterystycznych gatunkach roślin i zwierząt.\n\nZgromadzono tu 132 artykułów poruszających ważne zagadnienia społeczne, m.in.: rodzina i pokrewieństwo, mniejszości narodowe i etniczne, myślenie, zachowania i emocje, polityka i partie polityczne, biznes i ekonomia, prawo, organizacje i ruchy społeczne, wojna i siły zbrojne, cmentarze, ordery i odznaczenia, edukacja.\n\nDrugi pod względem wielkości dział Kanonu zawiera 322 artykułów z zakresu szeroko pojętej kultury. Dotyczą one m.in.: utworów literackich, literatury non-fiction, zagadnień językoznawczych, sztuki, architektury, budownictwa, radia, telewizji, filmów i seriali, komiksów, gier planszowych, RPG i komputerowych, teatru, prasy, wydawnictw, muzyki, fotografii, sportu, rozrywki, humoru, wypoczynku, filozofii, religii, tradycji, folku, folkloru i sztuki ludowej, mody i strojów oraz legend i legendarnych postaci.\n\n\n=== Hasła ogólne z dziedziny nauki ===\n\n\n=== Odkrycia i wynalazki ===\n\n\n=== Matematyka i miary ===\n\n\n=== Przemysł i rzemiosło ===\n\n\n=== Elektronika ===\n\n\n=== Komputery i Internet ===\n\n\n=== Surowce i energia ===\n\n\n=== Uzbrojenie ===\n\n\n=== Przedsiębiorstwa transportowe ===\n\n\n=== Środki transportu ===\n\n\n==== Transport drogowy ====\n\n\n==== Transport kolejowy ====\n\n\n==== Transport lotniczy ====\n\n\n==== Transport wodny ====", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etymologia nazwy Polska\n\nPochodzenie nazwy Polska nie jest jednoznaczne.\n\n\n== Gramatyka ==\n\nGramatycznie nazwa Polska wywodzi się od nazwy pola – otwartej przestrzeni znajdującej się na danym terytorium. Składa się z dwóch części: nazwy „Pol” – „pole” oznaczającej otwartą przestrzeń lub uprawne pole oraz przyrostkowego formantu przymiotnikowego „-ska”. Nazwa „Polska” to gramatycznie przymiotnik utworzony od rzeczownika „pole” za pomocą przyrostka „-sk”, który jest formantem przymiotnikowym, kontynuantem z języka prasłowiańskiego -ьskъ- określającym przynależność do czegoś.\nPierwotna forma „-sk” jest bezosobowa jednak występują jej odmiany rodzajowe – rodzaju nijakiego „-sko”, męskiego „-ski” oraz żeńskiego „-ska”. Dodawane jako końcówka rzeczowników tworzą w języku polskim przymiotniki czyli słowa określające przymioty oraz cechy przedmiotów, pojęć oraz zjawisk np. „modelar-ski”, „zielar-ski”, „lniar-ski”. Słowo „niebieski” w XIV wieku oznaczało „przynależny do nieba” zanim stało się również nazwą koloru niebieskiego. Formant ten jest również charakterystyczną cechą polskich nazwisk z końcówką „-ski” jak np. „Tarnowski”, „Zamojski”, „Sobieski”, „Leszczyński” czyli osób wywodzących się z Tarnowa, Zamościa, Sobieszyna, Leszna.\nW nazewnictwie polskim oraz ogólnosłowiańskim jest to również formant produktywny dla nazw topograficznych i dzierżawczych, stanowiąc charakterystyczną cechę polskich geograficznych nazw miejscowych i przestrzennych. Oboczności tego formantu jak „-sk”, „-sko”, „-ck”, „-cko” oraz „-zk”, „-zko” charakterystyczne są dla bardzo dawnych nazw miejscowych nadawanych miejscowościom na terenie Polski, jak ok. 1000 roku – „Gdańsk”, a także „Bużesk”, „Łańsk”, „Płońsk”, „Płock”, „Wąchock”, „Rajsko”, „Bielsko”, „Kłodzko”, „Radomsko”, „Sławsko”, „Słupsk” itp.\nAnalogiczne nazwy z końcówką -sk występują także w innych rodzimych nazwach krajów słowiańskich np. w czeskiej i słowackiej nazwie „Czech” i „Słowacji” – „Česko”, „Slovensko” oraz w nazwie „Chorwacji” – „Hrvatska”.\nDo wieku XIX funkcjonowała także archaiczna odmiana nazwy Polska według wzorów deklinacji rzeczownikowej „w Polszcze” zamiast „w Polsce”. Jest to wynik procesu językowego, który nastąpił w wyniku wymiany prasłowiańskiej grupy „-sk” na „-sc”.\n\n\n== Źródła ==\n\nNazwa Polski zanotowana została w wielu źródłach średniowiecznych spisanych po łacinie i występuje w annałach, dziełach geograficznych, żywotach świętych oraz wielu kronikach z gatunku gesta opisujących historie poszczególnych europejskich państw, narodów i władców. Polska od 1000 roku wymieniona jest również w wielu listach, dokumentach oraz bullach papieskich wydawanych przez papieży w Rzymie zarchiwizowanych w tzw. Elementa ad Fontium Editiones, które zredagowane zostały przez Stanisława Kurasia i Irenę Sułkowską-Kurasiową oraz opublikowane w siedmiu tomach w latach 1982–2006 pod nazwą Bullarium Poloniae .\nNazwa Polski pojawia się także w wielu średniowiecznych dokumentach spisanych po łacinie takich jak roczniki, akty lokacyjne, prawne i erekcyjne, nadania przywilejów, noty i listy dyplomatyczne. Opublikowane zostały one w wielu zbiorach, z których najbardziej istotne dla historiografii polskiej są Monumenta Germaniae Historica wydawane od 1826 początkowo pod redakcją Georga Pertza oraz Monumenta Poloniae Historica wydawane w latach 1864–1893 we Lwowie pod redakcją Augusta Bielowskiego.\nKolejną grupę źródeł stanowią regionalne źródła dokumentów historycznych dotyczących różnych regionów obecnej Polski jak Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego czy Dokumenty Kujawskie i Mazowieckie.\nOsobną grupę źródeł, w których wymienione są tereny Polski, zamieszkane przez Słowian stanowią dzieła geograficzne spisywane po persku oraz arabsku przez podróżników, oraz kupców arabskich, które zostały zebrane w serii materiałów pt. Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny przetłumaczone przez Tadeusza Lewickiego oraz wydane w czterech tomach w latach 1956–1988 przez Polską Akademię Nauk.\n\n\n=== Pierwsze użycie słowa „Polska” ===\n\nNazwa Polski jako krainy pojawia się po raz pierwszy w języku łacińskim zanim jeszcze skodyfikowany został język polski. W średniowiecznych źródłach spisanych po łacinie zachowało się wiele wzmianek zawierających nazwę kraju Polska w zlatynizowanych formach Polania, Palania, Polenia, Bulania i innych:\n\nW latach 997–1003 jedna z pierwszych wzmianek o Polsce wyszła spod pióra Jana Canapariusa, opata rzymskiego klasztoru św. Bonifacego i Aleksego, wspominająca o Sobiesławie (Sobieborze) Sławnikowicu, który zbrojnie wyruszył „cum Bolizlauo Palaniorum duce” (pol. „z Bolesławem księciem polskim”) zamieszczona w Żywocie pierwszym św. Wojciecha.\nW 1001 r. jedna ze zwrotek tzw. sekwencji św. Wojciecha liście hymnów spisanej w Reichanau głosi, że: „Polania ergo tanti sepeliens floret martyryii pignora”.\nW 1003 roku nazwę Polska notują łacińskie annały Annales Hildesheimenses (będące częścią Dziejów Sasów). Czynią to we fragmencie „Heinricus Berthaldi comitis filius, et Bruno frater regis, et ambo Bolizavones, Polianicus vide licet ac Boemicus, a rege infideliter maiestatis rei deficient.” czyli w tłumaczeniu „Henryk, syn Bertholda i Bruno brat króla i obu Bolesławów polski i czeski są w kręgu przyjaciół cesarza.” .\nSpisane w latach 1008–1030 Roczniki Kwedlinburskie notują wielokrotnie Polskę. Opisując wojnę polsko-niemiecką od roku 1002 wymieniają Bolesława Chrobrego we fragmentach: „Bolizlauonem Poloniae ducem”, „Bolitzlauus Polinensis” oraz „Bolitzlauua dux Poloniae” wymieniają także nazwę kraju „Polonia”, „Poloniam Sclauonia” .\nW latach 1012–1018 łacińskie nazwy Polski wielokrotnie zamieścił w swojej kronice Thietmari merseburgiensis episcopi chronicon biskup merseburski oraz kronikarz Thietmar. Uczynił to zarówno w odniesieniu do polskich władców jak Mieszko I – „Miseconis Poleniorum” oraz Bolesław Chrobry we fragmencie „Bolizlavus Poleniorum” jak również wobec kraju Polenia oraz ludności zamieszkującej Polskę – Poleni, Polenii.\nW 1046 roku szwabski kronikarz Wipo w kronice Gesta Chuonradi II Imperatoris (pol. Chwalebne czyny cesarza Konrada II) opisując Bolesława Chrobrego notuje „Bolizlaus Sclavigena, dux Bolanorum” czyli po polsku „Słowianin Bolesław, książę Polaków” .\nSpisane w latach 708–1073 Roczniki altajskie większe (łac. Annales Altahenses maiorum) obok innych słowiańskich władców wymieniły także jako księcia polskiego Kazimierza I Odnowiciela pod określeniem „Kazmir Bolaniorum” w roku 1046 .\nW liście z 1074 roku księcia czeskiego Wratysława II adresowanym do Bolesława Śmiałego nadawca tytułuje adresata tytułem „Glorioso Boloniorum regi Boleslao”.\nW liście z 1075 roku papieża Grzegorza VII adresowanym do Bolesława Śmiałego nadawca tytułuje adresata tytułem „Boleslao duci Polonorum”.\nW latach 1075–1080 Adam z Bremy, niemiecki kronikarz i geograf, wymienia Polan w historycznym traktacie „Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum”, gdzie za strefę graniczną pomiędzy Słowianami połabskimi z plemion wieleckich oraz lucickich a Pomorzanami i Polanami uznaje rzekę Odrę. Według jego relacji ziemia Polan graniczy z ziemiami pomorskimi, pruskimi, czeskimi i rozciąga się aż po granice państwa ruskiego: „Trans Oddoram fluvium primi habitant Pomerani, deinde Polani, qui a latere habent hinc Pruzzos, inde Behemos, ab oriente Ruzzos”. W tekście wymienia również kilkukrotnie Polskę w różnych odmianach „Polonia”, „rege Polanorum Bolizlao” itp.\nW roku 1154 arabski geograf Al-Idrisi zamieścił w Księdze Rogera również informacje o Polsce, którą nazwał „Buluniia”, wymieniając jej ważniejsze miasta, m.in. Kraków, Gniezno, Wrocław, Sieradz, Łęczycę oraz Santok:\n\n„Co się tyczy ziemi B(u)luniia, która jest krajem wiedzy i mędrców rumijskich (ar-Rum), wspomnieliśmy ją już poprzednio. Jest to kraj o pięknej ziemi, urodzajny, obfitujący w źródła i w rzeki, o ciągnących się bez przerwy prowincjach i dużych miastach, bogaty we wsie i domostwa... Posiada on winnice, oliwki i mnogie drzewa różnych gatunków owoców. Do miast jego należą: Ikraku, G(i)nazna, -r(a)t(i)-slaba, S(i)rad(i)ja, N(u)grada, S(i)tnu Wszystkie one są sławnymi stolicami i silnymi centrami, w których zebrane są dostatki rozmaitych krajów. Prócz tego zażywają one szacunku, ponieważ przebywają w nich uczeni wykształceni w dziedzinach nauk i zaznajomieni ze swymi zawodami. Co się tyczy miasta (I)kraku, miasta G(i)nazna i reszty jej (Bulunji) wspomnianych miast, są to miejscowości o blisko siebie stojących budowlach... Ze wszystkich stron otaczają ją góry ciągnące się nieprzerwanie i oddzielające ją od kraju S(a)sun(i)ja (Saksonia), kraju B(u)amija (Bohemia – Czechy) i kraju ar-Rusija (Ruś). – Al-Idrisi (1100–1166) – Księga Rogera.\n\nNazwa występuje również w źródłach spisanych po łacinie na terenie Polski:\n\nZa najwcześniejszy lokalny zabytek z nazwą Polski napisaną po łacinie uznaje się wybity w okresie rządów Bolesława Chrobrego w latach 992–1025 przez mennicę książęcą Denar Princes Polonie.\nŁacińskie określenie Polski zapisane zostało w średniowiecznym utworze Żywot Pięciu Braci Męczenników autorstwa Brunona z Kwerfurtu. Gościł on na przełomie 1005 i 1006 roku na dworze Bolesława Chrobrego i z imienia wymienia swojego gospodarza we fragmencie „(...) ignotae linguae Polanorum, invento serniore cui nomen Bolizlao”. Używa on również łacińskiego określenia „terra Polonia”, „Polanicis terris” wobec całości ziem znajdujących się pod jego władaniem. Brunon w kolejnym swoim utworze zatytułowanym Żywot św. Wojciecha notuje również dwukrotnie Polskę we fragmencie poświęconym Bolesławowi Chrobremu – '„ducem Polanorum Bolizlavum” oraz państwa pod jego panowaniem „De terra Polanorum”.\nŁacińską nazwę Polski – „Polonia” zawiera najstarsza pisana sekwencja powstała na ziemiach polskich, która została napisana przez anonimowego autora po 1090 roku we fragmencie „Hac festa die tota Gratuletur Polonia”.\nW latach 1112–1116 Kronika polska spisana przez Galla Anonima wymienia ją w tytule Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum.\nW 1136 nazwę Polski jako „Poloniorum regio” (pol. kraj Polaków) odnotowuje także spisana po łacinie tzw. Bulla gnieźnieńska uznawana za pierwszy zabytek mowy polskiej. Pośród listy ponad 400 nazw w języku polskim, tj. prowincji, grodów, wsi wymienionych w łacińskiej bulli papieża Innocentego II, jest także fraza „Mesco dux Poloniae baptisatur” odnotowująca pod rokiem (966) chrzest Mieszka I.\nZa pierwszą wzmiankę o Polsce (w tym dosłownym brzmieniu) uchodzą monety Mieszka Starego (1173~1202) wybite przez Żydów zawiadujących mennicą w Kaliszu, którzy posłużyli się literami hebrajskimi w języku knaan. Napis משקא קרל פלסק – mšk⊃ krl plsk na brakteatach transliterowany jest na mszka krol polski\nWedług Krystyny Długosz-Kurczabowej ziemie Polan od XIV wieku nazywano Staropolską, a później Wielkopolską, a dla kontrastu ziemie południowe – Małopolską. Witold Mańczak, analizując występowanie w polskiej toponomastyce od najdawniejszych czasów określeń magnus i maior, i wobec tego, że w 99% wypadków występowania w nazwach miejscowych znaczyły one po prostu „wielki”, prawdopodobieństwo, że Polonia maior oznaczała „Starą Polskę” zredukował do minimum (gdyby tak było to Wielkopolska nazywałaby się najprawdopodobniej Polonia antiqua lub Polonia vetus). W średniowieczu Wielkopolska obiektywnie przewyższała zarówno obszarem, ale przede wszystkim liczbą ludności, każdą z pozostałych dzielnic.\n\n\n== Źródłosłów ==\nIstnieją dwie wersje na temat tego jakie słowo jest źródłosłowem nazwy „Polska”. Według jednej z nich nazwa wywodzi się od „pola” – nazwy mającej w języku polskim zarówno znaczenie przestrzenne, jak też rolnicze. Druga z nich za źródło upatruje nazwę słowiańskiego plemienia „Polan”, którego nazwa również wywodzi się od wcześniej przytoczonej nazwy „pole”.\n\n\n=== Polanie ===\n\nWedług jednej z teorii nazwa ta wywodzi się od plemienia Polan, zamieszkującego tereny obecnej Wielkopolski. Słowo Polanie zaś przeważnie wywodzone jest od słowa pole, w związku albo z rolnictwem jako głównym zajęciem plemienia, albo zamieszkiwaniem przez nich równinnych terenów (w odróżnieniu od innych plemion, np. Wiślan czy Mazowszan).\nNiektórzy historycy (np. Przemysław Urbańczyk i Zofia Hilczer-Kurnatowska) kwestionują samo istnienie Polan, którzy w źródłach piśmienniczych pojawiają się dopiero w XII wieku w spisanej przez Nestora (który często wymyślał nazwy etnonimów, od znanych mu choronimów, i te nie występują w żadnych innych źródłach) w roku 1113 kronice „Powieść minionych lat” (Повѣсть времяньныхъ лѣтъ): (ros.) а от тѣхъ Лѧховъ прозвашасѧ Полѧне, Лѧховѣ друзии – Лютицѣ, инии Мазовшане, а нии Поморѧне (od tych Lęchów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lęchowie Lutycami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami), a w wersji łacińskiej ok. roku 1000 (ale w wersji choronimu, czyli nazwy krainy: Polania, Polonie, czy Bolizlauo Palaniorum duce, Bolizlavonem Poloniae, Bolizlavo Polianicus), wcześniej używana w stosunku do Polski jest nazwa ogólnoetniczna; in Sclaviam, duce Sclavonica Bilizlavone susceptus, in Sclavania, Sclavonia, co mogło powodować mylenie Polski z Czechami, które były określane podobnie (zwłaszcza, że obydwa kraje rządzone były przez Bolesławów). Jednak niezależnie od kontrowersyjnych Polan (Przemysław Urbańczyk zarzuca historykom sprzeczność logiczną: wywodzenie Polan od nazwy kraju, a następnie nazwy kraju od Polan, oraz zadziwiający fakt, że sami „Polanie” zapisaliby własną nazwę z błędem; Polonia, Polonie, Polonus i konsekwentnie przy tym zapisie trwali, podczas gdy obcy autorzy w późniejszych zapisach np. Bruno z Kwerfurtu; Bolezlavo Polanorum duce, terra Polanorum, Polanis z 1005 r., provincia Polanorum, Polianici terra z 1008 r., czy Thietmar; Polenia, Poleni od 1012 r., używaliby nazwy bardziej etymologicznie poprawnej) autorzy ci nie kwestionują, że źródłosłów tkwi w ogólnosłowiańskim wyrazie pole.\n\n\n=== Ogólnosłowiańskie „pole” ===\n\nNiezależnie od istnienia Polan nazwę Polski wywodzi się od ogólnosłowiańskiego wyrazu pole – oznaczającego pierwotnie równinę zdatną pod uprawę (prasłowiańskie polje, czeskie pole, słowackie pole, ukraińskie поле (połe), białoruskie поле (pole), rosyjskie поле (pole), chorwackie polje, serbskie поље (polje), macedońskie поле (pole), bułgarskie поле (pole), dolnołużyckie pólo).\nJeszcze w XIV wieku przymiotnik polski znaczył tyle co polny: Bóg udziałał niebo i ziemię i wszelką roślinę polską pirzwej niż wyszła na ziemię (Biblia Szaroszpatacka), droga polska – w gwarach dawnej Małopolski wraz z ruskim pograniczem „droga przechodząca przez pole, boczna, nie szosa”. Zresztą taki przymiotnik od pola jest naturalny (porównaj przymiotniki od góry: górny i górski) co można zauważyć w XV-wiecznych nazwach roślin zamiennie nazywanych polskimi lub polnymi np. polny / polski czosnek (Allium oleraceum L.), polna / polska dryjakiew (Scabiosa columbaria L., Centaurea scabiosa L.), polna / polska marchew (Daucus carota L.) itd.\nW ten sposób powstała nazwa Polska. Ta etymologia nie jest niczym nowym, to pochodzenie nazwy od „campi plani/równinnych pól” podawał już w swojej Kronice czeskiej do roku 1330, Přibik z Radenina zwany Pulkawą, a zaczerpnął zapewne od Gerwazego z Tilbury, który podawał je w Otia imperialia\n\nW przeszłości używano łacińskich określeń terra Poloniæ – ziemia Polska lub Regnum Poloniæ – Królestwo Polskie. Nazwa Polska zaczęła być używana w odniesieniu do całego państwa w XI wieku. Formacje tego typu poświadczone są już w IX wieku w tekstach s-c-s np. w Oficjum ku czci św. Metodego np.\n\n\n=== Inne etymologie ===\n\n\n==== Etymologie teoretyczne ====\nUważany za krytyka istnienia Polan Przemysław Urbańczyk podaje dodatkową ewentualną możliwość interpretacyjną, znalezioną w Słowie o pułku Igora:\n\ngdzie pole oznacza „ludzi otwartych przestrzeni/stepów”.\nW nauce rosyjskiej istnieje też wywodzenie nazwy rodzimych Poljan nie od „pola”, a od określenia związanego z męstwem i wiązania tej nazwy z nazwą etniczną Antów. Historyk rosyjski Lew Gumilow tak tłumaczy ten etnonim:\n\nSłowianie rozprzestrzenili się na północ, gdzie zwano ich Wenedami (słowo to do dziś zachowało się w języku estońskim). Na południu nazywano ich Sklawinami, na wschodzie – Antami. Historyk ukraiński M. Brajczewski ustalił, że greckie słowo „Antowie” znaczy to samo co słowiańskie „Polanie”. Zachowało się słowo rodzaju żeńskiego „polanka” (поляница) w znaczeniu „bohaterka”. Ale słowa „polanie” w analogicznym znaczeniu dziś się nie używa, gdyż wyparło je z użycia tureckie słowo „bagadyr”.\n\n\n==== Etymologie ludowe ====\nBenedykt Chmielowski w Nowych Atenach z 1745 r. podawał kilka (często wręcz bajkowych) etymologii:\nW SARMACJI jako Perła kosztowna wydaje się POLSKIE KRÓLESTWO, z Słowieńskich Narodów najsławniejsze, o którym tu essencyalne tylko rzeczy enarro, żebym nie był, Polskę Ojczyznę swoję opuściwszy censurowany, że jestem foris Lynx, Domi talpa. POLSKA ta nazwała się od Pola, na którym żyć i umierać lubili Polacy; albo też a Polo Arctico, to jest od Północnej gwiazdy ku której, nadało się Królestwo Polskie, jako Hiszpania nazwana Hesperia od gwiazdy zachodniej Hesperus. Innym się zda, że imię to nadano Polakom od Zamku Pole olim na granicach Pomorskich będącego. Inni rozumieją, że od Miasta Kolchickiego Pola, skąd originem prowadził Lechus, Monarcha Polski. Może też być, że Poloni per corruptionem kilku liter ciż są, co i Bulanes Nacja w Sarmacji nad Wisłą, według Ptolemeusza, mieszkając. Jest i to zdanie Autorów, że Polacy niby Polachy, to jest po Lechu potomkowie zwać się powinni, jako dotychczas Lachami nas Ruś zowie. Paprocki zaś ingeniose racjocynuje, że za Mieczysława I Xiążęcia Polskiego, gdy Polacy Wiarę Ś. przyjmowali i wielkiemi do Chrztu Ś. kupami przystępowali, tedy Kapłani z Czechów na to wokowani, kupy od kup distinguendo, pytali się: Czy jesteście polani? id est już ochrzczeni? tedy ci co byli ochrzczeni, odpowiadali: Jesteśmy polani, stąd Polani, czyli Poloni poszło Polakom in nomen gloriosum.\nWarto wiedzieć, że „etymologia wodna”, czyli wywodzenie nazwy Polska od polewania wodą podczas chrztu pojawiła się po raz pierwszy w Kronice czeskiej Václava Hájka z Libočan z 1541, a współcześnie wraca do niej historyk niemiecki Johannes Fried w książce Otton III i Bolesław Chrobry\n\n\n== Inne nazwy Polski ==\nInne nazwy Polski (Lechia, perskie Lachistan, litewskie Lenkija) i Polaków (tureckie Lehce, ruskie Lach, węgierskie Lengyel) wywodzi się najprawdopodobniej od nazwy plemienia Lędzian (prasłowiańskie *Lęd-jan-e), które, jak się przypuszcza, zamieszkiwało w południowo-wschodniej części dzisiejszej Polski.\nSłowo „Polacy” (XV wiek), wcześniej „Polanie” w łacińskiej formie Polani, Poleni, Poloni pojawiło się po raz pierwszy na przełomie X i XI wieku w żywocie starszym św. Wojciecha, prawdopodobnie spisanym w Rzymie między 999 a 1001. Nazwę Polak przez długi czas stosowano tylko do warstw wyższych (szlachta), bez względu na przynależność etniczną.\nPierwszy państwo polskie nazwał Rzecząpospolitą Wincenty Kadłubek (zm. 1223). Słowo rzeczpospolita oznacza rzecz publiczną (wspólną dla wszystkich) lub republikę i jest kalką łacińskiego wyrażenia res publica. Słowo republika, będące bezpośrednim zapożyczeniem, nie jest używane w języku polskim w odniesieniu do Polski. Zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym, jedyną urzędową nazwą kraju jest Rzeczpospolita Polska, a nazwa „Polska” nie pojawia się w żadnym obecnie obowiązującym polskim akcie prawnym. W kontekście poprawności językowej słowo Polska w nazwie oficjalnej jest przymiotnikiem, a nie rzeczownikiem (łac. Respublica Polona, a nie: Respublica Polonia), stąd prawidłowa forma dopełniacza to Rzeczypospolitej (Rzeczpospolitej) Polskiej (a nie: Polski).\n\nPrzed XIX wiekiem odmieniano wciąż polska ziemia – polski ziemi – w polszcze ziemi. Potem skrócono nazwę do „polska” i zaczęto przymiotnik traktować jako rzeczownik, a także pisać wielką literą jako nazwę własną.\nwęg. Lengyelország, lit. Lenkija, tur. Lehistan (Polska przedrozbiorowa), pers. لهستان (Lahestân), orm. Լեհաստան (Lehastan) – od plemienia Lędzian/Lędziców, to z kolei od staroruskiego lub staropolskiego etnonimu lęděnin i jego zgrubienia lęch, być może od prasłow. *lędo – „pole”. Nazwa Lędzianin w języku ruskim została skrócona do Lach – taka forma upowszechniła się na wschodzie i została przyjęta przez Turków. Z drugiej strony Polacy od czasów Wincentego Kadłubka nazywali siebie Lechitami, wierząc, że pochodzą od legendarnego Lecha.\nłac., wł., hiszp., bask., rum., bretoński Polonia, port. Polónia, Polônia (Braz.) katal. Polònia, gr. Πολωνία (Polonía)\nfr. Pologne\nniem., duń., szw., norw., hol. Polen\nfryzyjski Pollen\nang. Poland, isl. Pólland\nfiń. Puola, est. Poola\ncz. Polsko, słow. Poľsko\nros. Польша (Polsza), białorus. Польшча (Polszcza), ukr. Польща (Polszcza), bułg. Полша (Polsza) – według Maksa Vasmera rosyjska nazwa, znana już od XVII wieku, jest zapożyczeniem od form ukraińskiej i białoruskiej, te zaś pochodzą od staropolskiego miejscownika l. pojedynczej w Polszcze od Polska (ta z kolei od Polska ziemia/ *Роlьskа(jа) zemia = pole, ziemia równinna)\nserb.-chorw. Poljska/Пољска, słoweń. Poljska\nłot. Polija\ntur. Polonya (Polska okresu rozbiorów i współczesna)\narab. بولندا (Bulanda)\nhebr. פולין (Polin), פולניה (Polania)\njidysz פּױלן (Poyln)\nafr. Pole\nchiń. 波兰 (Bōlán)\nszkocki gaelicki a' Phòlainn\nwalijski Gwlad Pwyl\njapoński ポーランド (Pōrando)\nkoreański: w Korei Południowej: 폴란드 (Phollandu), w Korei Północnej: 뽈스까 (Ppolsukka)\nwietnamski Ba Lan\nindonezyjski Polandia\nesperanto Polio, Polujo, Pollando\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStanisław Kuraś: Bullarium Poloniae t. 1 1000–1342. Romae: Żcole Francais de Rome, PAN. Inst. Hist.; Katol. Uniw. Lubelski, 1982.\nZenon Klemensiewicz: Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981. ISBN 83-01-00995-0.\nWiesław Wydra: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Ossolineum, 1984. ISBN 83-04-01568-4.\nHenryk Łowmiański: Początki Polski. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Naukowe, 1967.\nGeorgius Heinricus Pertz: Adami Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1846.\nAugust Bielowski: Monumenta Poloniae Historica t.I. Lwów: August Bielowski, 1864.\nEduard Winkelmann: Die Jahrbücher von Quedlinburg. Duncker, 1862.\nGeorg  Isidore Waitz: Annales hildesheimenses. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1878.\nJ. Sochacki: Wipon, Chwalebne czyny cesarza Konrada II, tłum. E. Milkamanowicz. Kraków: UNIVERSITAS, 2005. ISBN 83-242-0498-9.\nWilhelm von Giesebrecht: Jahrbücher des Klosters Altaich, Annales altahenses maiores. Hannoverae: impensis bibliopolii Hahniani, 1891.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nK. Staniewska, Jak powstała Polska?. archiwum.wiz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-05)]. Wiedza i Życie 4/2000", "source": "wikipedia"}
{"text": "Twierdza Szczecin\n\nTwierdza Szczecin (niem. Festung Stettin) – zespół nowożytnych i nowoczesnych umocnień obronnych wzniesionych wokół Szczecina od XVII do końca XIX wieku, stanowiący integralny element systemu fortyfikacji Prus, a następnie Cesarstwa Niemieckiego. Położona strategicznie nad Odrą, przy ujściu rzeki do Zalewu Szczecińskiego, twierdza miała kluczowe znaczenie dla kontroli Pomorza Zachodniego i dostępu do Bałtyku.\nPoczątki ufortyfikowania Szczecina sięgają średniowiecza, jednak rzeczywista rozbudowa w kierunku twierdzy nowożytnej nastąpiła po przejęciu miasta przez Szwedów, a później Prusaków. System twierdzy obejmował m.in. bastiony, raweliny, lunety, reduty, a także forty zewnętrzne i rozbudowaną infrastrukturę zaplecza wojskowego. W XIX wieku, wraz z rozwojem artylerii i zmieniającą się doktryną wojenną, twierdza była kilkukrotnie modernizowana.\nChoć Twierdza Szczecin nie odegrała kluczowej roli w żadnym wielkim oblężeniu, była stale utrzymywana i rozwijana aż do początku XX wieku. W okresie II wojny światowej Szczecin ogłoszono twierdzą (niem. Festung Stettin), co jednak miało ograniczone znaczenie militarne. Po wojnie znaczna część umocnień została rozebrana lub wchłonięta przez zabudowę miejską. Do dziś zachowały się fragmenty fortyfikacji, które stanowią istotne świadectwo przeszłości militarnej miasta i są przedmiotem badań archeologicznych oraz działań konserwatorskich.\n\n\n== Historia i rozwój ==\n\n\n=== Geneza i początki fortyfikacji ===\n\n\n==== Fortyfikacje średniowieczne ====\nPierwsze umocnienia Szczecina pojawiły się już w IX wieku, kiedy to wokół grodu wzniesiono wał drewniano-ziemny z palisadą. W XI wieku obwarowania te otaczały słowiański gród i podgrodzia. Na przełomie XIII i XIV wieku zastąpiono je kamienno-ceglanymi murami obronnymi, które otaczały miasto i były wyposażone w bramy miejskie.\nW 1283 roku po raz pierwszy wspomniano o średniowiecznych murach obronnych i prowadzących do miasta bramach. Te obwarowania zostały zburzone podczas budowy nowych fortyfikacji miejskich przez Fryderyka Wilhelma I w latach 1724–1740.\n\n\n==== Przekształcenie w twierdzę nowożytną (XVI–XVII wiek) ====\nW czasie wojny trzydziestoletniej, w 1630 roku, Szczecin został zajęty przez wojska szwedzkie. Szwedzi rozpoczęli budowę nowoczesnych fortyfikacji bastionowych, przekształcając miasto w silnie umocniony ośrodek. W trakcie budowy umocnień (lata 1630–1639) wykorzystano średniowieczne obwarowania miasta.Po opanowaniu Szczecina przez Prusy w 1713 roku, przystąpiono do opracowania planów nowej twierdzy wyposażonej w nowoczesne dzieła fortyfikacyjne, takie jak forty, przeciwstraże, raweliny i lunety. Projektantem twierdzy szczecińskiej był holenderski inżynier wojskowy Gerhard Cornelius van Wallrawe. Pierwsze plany umocnień jego autorstwa powstały w latach 1717–1724. Główną część prac budowlanych wykonano pod jego nadzorem w latach 1724–1740. W ich trakcie przebudowano średniowieczny system bram miejskich.\n\n\n=== Twierdza w okresie szwedzkim (1648–1720) ===\n\n\n==== Tło polityczno-militarne ====\nPo zakończeniu wojny trzydziestoletniej, na mocy traktatu westfalskiego z 1648 roku, Szczecin wraz z częścią Pomorza Zachodniego przypadł Szwecji. Miasto stało się stolicą szwedzkiego Pomorza, pełniąc strategiczną rolę w regionie. Szwedzi kontynuowali rozwój fortyfikacji, przekształcając Szczecin w silnie umocnioną twierdzę bastionową. W 1713 roku, podczas Wielkiej Wojny Północnej, miasto zostało zdobyte przez wojska rosyjsko-saskie, co zakończyło szwedzkie panowanie nad Szczecinem.\n\n\n==== Charakterystyka umocnień ====\nSzwedzi, po przejęciu Szczecina w 1630 roku, rozpoczęli modernizację istniejących umocnień, łącząc średniowieczne mury z nowoczesnymi fortyfikacjami bastionowymi. W latach 1631–1639 wzniesiono osiem bastionów, m.in. Bastion Panieński, Bastion Kaggena, Bastion Piotrowy, Bastion Młyński, Bastion Wysoki Kawaler, Bastion Królewski, Bastion Passawski i Bastion Ślimaczy. Te umocnienia tworzyły system obronny o gwiaździstym narysie, typowym dla epoki. Dopiero po roku 1677, w wyniku dalszej rozbudowy systemu obronnego, wzniesiono dodatkowy – dziewiąty – Bastion Zielony (Grüne Bastion), który domknął pierścień fortyfikacji od strony południowej.\n\n\n==== Działania zbrojne i garnizon ====\nW okresie szwedzkiego panowania, Szczecin był ważnym punktem strategicznym, co skutkowało licznymi działaniami zbrojnymi. W 1713 roku, podczas Wielkiej Wojny Północnej, miasto zostało oblężone przez wojska rosyjsko-saskie. Oblężenie zakończyło się kapitulacją garnizonu szwedzkiego, dowodzonego przez Johana Augusta Meijera, co oznaczało koniec szwedzkiej obecności w Szczecinie.\n\n\n=== Twierdza w okresie pruskim (od 1720) ===\n\n\n==== Modernizacje XVIII wieku ====\nPo przejęciu Szczecina przez Prusy w 1720 roku, władze pruskie przystąpiły do rozbudowy i modernizacji istniejących fortyfikacji. W latach 1724–1740, pod kierunkiem holenderskiego inżyniera Gerharda Corneliusa van Wallrawe, zrealizowano nowoczesny system umocnień, obejmujący bastiony, raweliny, lunety oraz przebudowane bramy miejskie. W tym okresie powstał również Fort Leopolda, zlokalizowany w rejonie dzisiejszych Wałów Chrobrego, który pełnił funkcję kluczowego elementu obronnego od strony Odry.\n\n\n==== Fortyfikacje napoleońskie ====\nW 1806 roku, podczas wojen napoleońskich, Szczecin został zajęty przez wojska francuskie. Francuzi przystąpili do wzmacniania twierdzy, rozmieszczając w strategicznych punktach miasta umocnienia palisadowe, składające się łącznie z blisko 150 tysięcy bali. Po odzyskaniu miasta przez Prusy w 1813 roku, palisady zostały usunięte, a zespół forteczny poddano modernizacji.\n\n\n==== XIX-wieczne przebudowy i rozbudowy ====\nW XIX wieku, w związku z rozwojem techniki wojskowej i urbanizacji, twierdza Szczecin przeszła kolejne modernizacje. Jednakże, z czasem system fortyfikacji zaczął ograniczać rozwój miasta. W 1873 roku podjęto decyzję o likwidacji twierdzy, co umożliwiło ekspansję urbanistyczną Szczecina. Pozostałości umocnień zostały zburzone lub zaadaptowane do nowych funkcji miejskich.\n\n\n=== Twierdza w dobie industrializacji i rozwoju miasta ===\n\n\n==== Rozbudowa systemu fortów zewnętrznych ====\nW drugiej połowie XIX wieku postęp technologiczny i rozwój artylerii dalekiego zasięgu zmusiły pruskie władze wojskowe do opracowania nowego systemu obrony Szczecina, opartego na zewnętrznych fortach oddalonych od centrum miasta. W latach 1860–1873 powstały m.in. Fort Prusy, Fort Brandenburg oraz Fort Gorgast, stanowiące element tzw. pierścienia zewnętrznego. Celem tych obiektów było zatrzymanie przeciwnika zanim dotrze do obszarów miejskich. Forty projektowano w oparciu o najnowsze osiągnięcia fortyfikacyjne, z wykorzystaniem ziemnych wałów, betonowych kazamat i sieci tuneli.\n\n\n==== Infrastruktura militarna i logistyczna ====\nWraz z budową nowych fortów rozwinięto również zaplecze techniczno-logistyczne twierdzy. Powstały magazyny amunicji, warsztaty naprawcze, koszary, stacje kolejowe powiązane z siecią forteczną (m.in. stacja Szczecin Zamek), a także nowoczesne systemy komunikacji wewnętrznej. Szczecin zyskał status znaczącego ośrodka militarnego w północnych Niemczech. Inwestycje wojskowe stymulowały lokalną gospodarkę, zwiększając zatrudnienie i rozwijając przemysł metalowy oraz transportowy.\n\n\n==== Relacje wojska z miastem ====\nChoć twierdza stanowiła strategiczne zabezpieczenie przed potencjalną inwazją, jej obecność miała również wpływ na życie codzienne mieszkańców. Z jednej strony generowała miejsca pracy i sprzyjała gospodarczemu rozwojowi, z drugiej – ograniczała ekspansję miejską, blokując niektóre kierunki zabudowy oraz narzucając restrykcje architektoniczne w strefie fortecznej. Władze miejskie musiały uzgadniać inwestycje urbanistyczne z garnizonem, co prowadziło niekiedy do napięć na tle kompetencyjnym.\n\n\n=== Demilitaryzacja i rozbiórka twierdzy ===\n\n\n==== Proces likwidacji fortów ====\nW drugiej połowie XIX wieku, w związku z rozwojem techniki wojskowej i urbanizacji, twierdza Szczecin przestała spełniać swoje funkcje obronne. W 1873 roku podjęto decyzję o likwidacji twierdzy, co umożliwiło ekspansję urbanistyczną miasta. Rozbiórka umocnień fortecznych rozpoczęła się w czerwcu 1873 roku i była poprzedzona długoletnimi staraniami o zniesienie statusu twierdzy.\n\n\n==== Przekształcenia i zmiany funkcji ====\nPo likwidacji twierdzy, tereny poforteczne zostały przeznaczone pod rozwój urbanistyczny. Na miejscu dawnych umocnień powstały nowe dzielnice mieszkaniowe, parki oraz infrastruktura miejska. Przykładem może być przekształcenie dawnych cmentarzy wojskowych w zielone założenia miejskie, takie jak nowy cmentarz wojskowy (Neuer Militair Kirchhof) i stary cmentarz wojskowy (Alter Militair Kirchhof).\n\n\n==== Spory wokół rozbiórek ====\nProces rozbiórki twierdzy nie był pozbawiony kontrowersji. Władze miejskie i wojskowe nie zawsze były zgodne co do tempa i zakresu likwidacji umocnień. Niektóre fragmenty fortyfikacji, takie jak mury odkryte podczas prac budowlanych, wzbudzały zainteresowanie społeczne i były przedmiotem dyskusji na temat ich zachowania.\n\n\n=== Po II wojnie światowej ===\n\n\n==== Zniszczenia i rozbiórki ====\nPo zakończeniu II wojny światowej znaczna część Szczecina była zniszczona, w tym także elementy dawnej twierdzy. Władze polskie, obejmujące miasto po 1945 roku, kontynuowały proces przekształceń zapoczątkowany jeszcze w XIX wieku. Część dawnych fortyfikacji została rozebrana w ramach usuwania „reliktów niemieckiej przeszłości”, ale także z powodów praktycznych – pod zabudowę mieszkaniową, drogową i przemysłową.\n\n\n==== Rewitalizacja terenów pofortecznych ====\nW okresie powojennym część terenów pofortecznych zaadaptowano na potrzeby zieleni miejskiej i rekreacji. Powstały parki, skwery i aleje spacerowe, które wkomponowano w historyczny układ przestrzenny. Na przykład, dawny rejon Bastionu Ślimaczego i Bastionu Królewskiego został częściowo zagospodarowany przez Park Żeromskiego.\n\n\n==== Obiekty przetrwałe ====\nDo czasów współczesnych przetrwało kilka elementów dawnych umocnień twierdzy Szczecin. Najlepiej zachowanymi są fragmenty Bramy Królewskiej i Bramy Portowej, które zostały wpisane do rejestru zabytków i pełnią obecnie funkcje muzealne i ekspozycyjne.\nPoza bramami, relikty dawnej twierdzy można znaleźć także w rejonie ulicy Owocowej, na skraju parku przy placu Tobruckim oraz w strukturze komunikacyjnej miasta, np. w układzie niektórych placów i ulic zachowujących narysy dawnych bastionów.\n\n\n== Wojny i militaria ==\n\n\n=== Twierdza Szczecin w czasie I wojny światowej ===\nW momencie wybuchu I wojny światowej w 1914 roku Szczecin nie pełnił już formalnie funkcji twierdzy fortecznej. Proces demilitaryzacji i rozbiórki większości umocnień miejskich został zakończony pod koniec XIX wieku. Jednakże, z uwagi na strategiczne położenie miasta jako dużego portu rzeczno-morskiego i centrum przemysłowego, Szczecin nadal odgrywał istotną rolę militarną w strukturze Cesarstwa Niemieckiego.\nNa początku wojny w mieście stacjonowały liczne jednostki garnizonowe, w tym oddziały artylerii, piechoty i inżynierii wojskowej. Szczecin był również zapleczem logistycznym dla frontów wschodniego i zachodniego, a w jego portach i warsztatach remontowano okręty wojenne oraz produkowano sprzęt wojskowy.\nW trakcie wojny Szczecin nie był bezpośrednio zagrożony działaniami zbrojnymi. Ze względu na odległość od linii frontu oraz silną pozycję Niemiec w regionie, miasto służyło głównie jako centrum mobilizacyjne, magazynowe i szkoleniowe. Na terenie byłych fortyfikacji i placów ćwiczeń zorganizowano obozy rekrutacyjne oraz magazyny wojskowe\nWażną rolę odgrywały także zakłady przemysłowe, takie jak stocznia Vulcan-Werft, która produkowała i modernizowała jednostki pływające dla niemieckiej marynarki wojennej (Kaiserliche Marine). Szczecin był jednym z ważniejszych ośrodków przemysłu stoczniowego na zapleczu Bałtyku.\nMimo oddalenia od działań wojennych, miasto odczuło skutki konfliktu w postaci problemów gospodarczych, braku surowców, spadku produkcji cywilnej oraz rosnących napięć społecznych, szczególnie w końcowych latach wojny.\n\n\n=== Międzywojnie i rozbrojenie twierdzy ===\nPo zakończeniu I wojny światowej i podpisaniu traktatu wersalskiego w 1919 roku, Szczecin, jako część terytorium Niemiec, został objęty międzynarodowymi regulacjami dotyczącymi rozbrojenia. Choć formalnie już wcześniej utracił status twierdzy, traktat nakładał na Niemcy obowiązek całkowitego zaniechania budowy i utrzymywania fortyfikacji w rejonie Szczecina. Dotyczyło to zarówno ewentualnych nowych umocnień, jak i wszelkich istniejących struktur militarnych o potencjale obronnym.\nW latach 20. i 30. XX wieku kontynuowano proces fizycznego usuwania dawnych struktur fortecznych, które wcześniej nie zostały jeszcze rozebrane. Pozostałości po bastionach, wałach, fosach czy fortach były sukcesywnie adaptowane do celów cywilnych – przekształcano je w parki miejskie, tereny rekreacyjne, osiedla mieszkaniowe i infrastrukturę miejską.\nW tym okresie dawne budowle militarne – jak np. Fort Prusy czy niektóre elementy dawnych bastionów – zostały częściowo wkomponowane w tkankę miejską lub zlikwidowane całkowicie. Infrastruktura wojskowa, która pozostała w mieście (koszary, magazyny, strzelnice), miała już charakter garnizonowy, a nie forteczny. Choć w mieście nadal stacjonowało wojsko, to jego rola została ograniczona do funkcji administracyjno-logistycznych i szkoleniowych.\nRozbrojenie Szczecina było również przedmiotem monitoringu ze strony komisji sojuszniczych, nadzorujących wykonanie postanowień traktatu wersalskiego. Kontrole przeprowadzano m.in. w portach i koszarach, sprawdzając zgodność z zakazem posiadania określonego typu uzbrojenia i infrastruktury militarnej.\n\n\n=== Rola twierdzy w czasie II wojny światowej ===\n\n\n==== Festung Stettin ====\nW drugiej połowie II wojny światowej Szczecin został oficjalnie ogłoszony „twierdzą” (niem. Festung Stettin) zgodnie z rozkazem Adolfa Hitlera z 1944 roku. Decyzja ta miała związek z przesuwającym się na zachód frontem wschodnim oraz potrzebą spowolnienia ofensywy Armii Czerwonej poprzez tworzenie punktów oporu na tyłach. Status twierdzy oznaczał, że miasto miało być bronione do ostatniego żołnierza, a ewentualna kapitulacja była zabroniona bez wyraźnego rozkazu Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu.\nW ramach przygotowań do obrony Szczecina ponownie wykorzystywano dawne obiekty wojskowe oraz doraźnie budowano nowe umocnienia polowe, zapory i punkty oporu. Szczególne znaczenie miały mosty, linia Odry oraz fortyfikacje w rejonie Podjuch i Dąbia. Wykorzystywano także piwnice, bunkry przeciwlotnicze i dawne koszary jako punkty dowodzenia i magazyny.\n\n\n==== Walki 1945 roku ====\nW marcu 1945 roku Armia Czerwona rozpoczęła natarcie na Pomorze Zachodnie, dążąc do zdobycia strategicznych punktów nad Odrą. Szczecin, jako jeden z ważniejszych węzłów komunikacyjnych i przemysłowych, stał się celem operacyjnym 1. Frontu Białoruskiego. Mimo że miasto formalnie posiadało status twierdzy, jego obrona była nieliczna i źle zorganizowana. Oddziały Wehrmachtu i Volkssturmu nie były w stanie skutecznie opóźnić postępów Armii Czerwonej.\n\nBezpośrednie walki o Szczecin trwały od 20 do 26 kwietnia 1945 roku, przy czym główne natarcie sił radzieckich miało miejsce od południa i wschodu. Walki uliczne były stosunkowo krótkie, a obrona niemiecka wycofała się na lewy brzeg Odry i w kierunku północnym. W wyniku działań wojennych znaczna część infrastruktury miejskiej i przemysłowej została zniszczona lub poważnie uszkodzona.\n\n\n==== Upadek twierdzy ====\nPomimo nadanego statusu twierdzy, Szczecin został zajęty przez Armię Czerwoną bez formalnego oblężenia i bez realizacji koncepcji obrony do końca. Niemiecki garnizon w większości ewakuował się jeszcze przed zajęciem miasta, pozostawiając jedynie drobne oddziały osłonowe. Miasto zostało przejęte przez Armię Czerwoną 26 kwietnia 1945 roku, bez oficjalnej kapitulacji ze strony władz niemieckich.\nZakończenie walk oznaczało definitywny koniec funkcjonowania Szczecina jako miasta-twierdzy. Ocalałe obiekty wojskowe i fortyfikacyjne zostały częściowo zdemontowane lub zaadaptowane przez Armię Czerwoną oraz późniejsze polskie władze administracyjne i wojskowe.\n\n\n=== Kronika wydarzeń militarnych ===\n\n\n==== Tabela oblężeń i najazdów ====\n\n\n==== Tabela buntów ====\n\n\n== Fortyfikacje i uzbrojenie ==\n\n\n=== Forty zewnętrzne i system obrony ===\nW drugiej połowie XVIII oraz w XIX wieku, w odpowiedzi na rozwój artylerii i zmieniające się metody prowadzenia działań wojennych, rozpoczęto budowę zewnętrznych fortyfikacji Twierdzy Szczecin. Celem było zapewnienie obrony przed nowoczesną artylerią, która zagrażała już nie tylko bezpośrednim murom miejskim, ale także znacznie oddalonym obiektom.\n\n\n==== Linie obronne, bastiony, reduty ====\nPierwotny system bastionowy twierdzy, rozwinięty przez Szwedów i Prusaków, przekształcono z czasem w system poligonalny. System zewnętrznych linii obronnych powstał jako odpowiedź na zagrożenie oblężeniem i ostrzałem artyleryjskim z dalszej odległości. Linie te składały się z szeregu fortów ziemno-murowych, redut, rawelinów i lunet, rozmieszczonych promieniście wokół śródmiejskiego rdzenia twierdzy.\nPrzestrzeń między fortami była celowo zachowana – tzw. \"interwały ogniowe\" – co umożliwiało ich wzajemne wsparcie artyleryjskie. Kluczowe obiekty były obsadzone artylerią ciężką i średnią, a także posiadały magazyny amunicji, prochownie i kazamaty obronne.\n\n\n==== Opis poszczególnych fortów ====\nW systemie obronnym Twierdzy Szczecin w XIX wieku wyróżnić można kilka głównych fortów zewnętrznych, z których najważniejsze to:\n\nFort Prusy – położony w północno-zachodniej części miasta, zbudowany w stylu poligonalnym, posiadał wały ziemne i ceglane kazamaty. Stanowił główny punkt oporu od strony portu i Niebuszewa.\nFort Bismarck (Fort Zietena) – zlokalizowany na południowy wschód od miasta, zapewniał ochronę drogi prowadzącej w stronę Gryfina. Wyróżniał się rozbudowanym systemem rowów i stanowisk artyleryjskich.\nFort Wilhelm – pełnił funkcję fortu artyleryjskiego z kilkoma schronami pogotowia oraz prochownią. Był jednym z najbardziej zmodernizowanych fortów przed końcem XIX wieku.\nFort Stern (lub Sternschanze) – jeden z najstarszych zewnętrznych fortów, pochodzący z końca XVIII wieku, pełnił funkcję obserwacyjno-obronną.\nKażdy z tych obiektów posiadał własne zaplecze, a część z nich była skomunikowana z centrum miasta za pomocą wojskowych dróg i kolejek polowych.\n\n\n==== Infrastruktura techniczna ====\nTwierdza była nie tylko systemem umocnień, ale także rozbudowaną strukturą logistyczną. Znaczącą rolę odgrywała infrastruktura wspierająca, na którą składały się:\n\nMagazyny wojskowe – rozmieszczone zarówno w obrębie fortów, jak i w obrębie miasta. Służyły do przechowywania amunicji, żywności, materiałów budowlanych oraz sprzętu.\nProchownie – specjalne, dobrze zabezpieczone budynki do składowania prochu czarnego i materiałów wybuchowych. Przykładem może być zachowana do dziś prochownia w Parku Kasprowicza.\nKazamaty – pomieszczenia schronowe, często umieszczone pod wałami lub w bastionach. Umożliwiały przechowywanie broni, czasowe zakwaterowanie żołnierzy oraz prowadzenie ognia z ukrycia.\nSystemy łączności i dróg wojskowych – pomiędzy fortami a głównym rdzeniem twierdzy istniał układ specjalnych traktów umożliwiających szybki przerzut wojsk i dostaw.\nRozwój kolei w XIX wieku spowodował również podłączenie wybranych fortów do infrastruktury kolejowej – umożliwiało to szybkie przemieszczanie sprzętu i ludzi, a także zaopatrzenia.\n\n\n=== System hydrotechniczny twierdzy ===\n\n\n==== Kanały zalewowe ====\nW systemie obronnym Twierdzy Szczecin kluczową rolę odgrywały kanały zalewowe, które umożliwiały kontrolowane zalewanie okolicznych terenów. System ten opierał się na wykorzystaniu naturalnego ukształtowania terenu oraz sztucznie przekopanych rowów i śluz. Główne kanały poprowadzono wzdłuż przedpól bastionów, a ich celem było utrudnienie przemieszczania się wojsk nieprzyjaciela i ograniczenie możliwości prowadzenia oblężenia. W okresach zagrożenia, woda z Odry lub jej odnóg mogła zostać skierowana na przedpola, tworząc zalewy o strategicznym znaczeniu obronnym.\n\n\n==== Rola Odry ====\nRzeka Odra stanowiła naturalną barierę obronną i była integralną częścią systemu hydrotechnicznego twierdzy. Jej obecność umożliwiała nie tylko zaopatrywanie miasta w wodę, ale także skuteczne wykorzystanie do celów wojskowych – zarówno jako naturalnej fosy, jak i źródła zalewowego dla kanałów obronnych. Szczególnie istotne było kontrolowanie przepływów i poziomu wód – dlatego też wybudowano śluzy, jazy i zapory, które pozwalały na manipulowanie wodą w zależności od potrzeb obronnych.\n\n\n==== Elementy inżynierii wodnej ====\nDo najważniejszych elementów inżynierii wodnej należały śluzy komorowe, zasuwy, grodzie oraz zapory wodne, które umożliwiały regulowanie dopływu i odpływu wody w systemie kanałów. Dodatkowo zbudowano wały ziemne i rowy opaskowe wzmacniające system obronny. Znaczącym osiągnięciem było stworzenie systemu retencyjnego wokół zewnętrznych fortów, który pozwalał na okresowe zalewanie określonych obszarów w przypadku zagrożenia oblężeniem.\n\n\n=== Uzbrojenie i artyleria ===\n\n\n==== Typy dział ====\nTwierdza Szczecin przez wieki była wyposażana w różnorodne typy artylerii, które zmieniały się wraz z rozwojem techniki wojskowej. W okresie szwedzkim dominowały armaty kalibru 6 i 12 funtów, stosowane głównie do ostrzału bezpośredniego. W XVIII wieku, pod panowaniem pruskim, wdrożono większe działa oblężnicze i haubice, umożliwiające rażenie celów zza przeszkód terenowych. XIX wiek przyniósł znaczną modernizację – pojawiły się działa gwintowane, produkowane w arsenale w Spandau i Essen, które miały większy zasięg i celność. W systemie fortyfikacji wykorzystywano również moździerze i działa piechoty mniejszego kalibru, rozmieszczane w redutach i bastionach.\n\n\n==== Kazamaty i baterie ====\nDziała umieszczano w specjalnie przystosowanych stanowiskach – kazamatach artyleryjskich, które zapewniały osłonę przed ogniem nieprzyjaciela oraz warunkami atmosferycznymi. Były to masywne, sklepione pomieszczenia w murach bastionów i fortów, z otworami strzelniczymi. W systemie szczecińskiej twierdzy szczególną rolę odgrywały „batterien en barbet”, czyli baterie dział na otwartych platformach, umożliwiające ostrzał z pełnym kątem elewacji. W XIX wieku zaczęto wznosić nowoczesne stanowiska typu „Panzerbatterien”, czyli baterie pancerne z osłoną ze stali i betonu, dostosowane do nowych typów broni prochowej.\n\n\n==== Nowinki techniczne ====\nWraz z postępem technologicznym twierdza była stopniowo doposażana w nowoczesne rozwiązania militarne. W drugiej połowie XIX wieku wprowadzono mechaniczne windy do podnoszenia amunicji w fortach oraz wentylowane kazamaty z własnym systemem cyrkulacji powietrza. W niektórych fortach eksperymentowano również z zastosowaniem oświetlenia gazowego, a następnie elektrycznego. W ostatnich dekadach istnienia twierdzy testowano również systemy komunikacji kablowej i prototypy wież obrotowych dla dział ciężkich, wzorowane na rozwiązaniach francuskich i austriackich.\n\n\n=== Wojskowa architektura i inżynieria ===\n\n\n==== Style architektoniczne ====\nTwierdza Szczecin odzwierciedlała zmieniające się nurty architektury militarnej w Europie od XVII do XIX wieku. Początkowo dominował styl bastionowy, inspirowany włoską szkołą renesansową, w której zakładano gwiaździste narysy, bastiony i raweliny mające na celu rozproszenie ognia artylerii przeciwnika.\nW XVIII wieku, za panowania pruskiego, fortyfikacje przebudowywano według wzorców francuskiej szkoły Vaubana, charakteryzującej się bardziej złożonym systemem obronnym.\nW XIX wieku do twierdzy wprowadzano elementy stylu neogotyckiego i klasycystycznego, szczególnie w zabudowie koszarowej i administracyjnej.\n\n\n==== Inżynierowie i projektanci ====\nPierwszym znaczącym projektantem nowożytnych umocnień Szczecina był holenderski inżynier Gerhard Cornelius van Wallrawe, który w latach 1717–1740 opracował i nadzorował przebudowę szwedzkich umocnień.\nW XIX wieku prace prowadzili inżynierowie Korpusu Inżynierii Wojskowej Królestwa Prus, m.in. płk. Friedrich August Stüler i mjr Eduard von Flies.\n\n\n==== Rola nowoczesnych rozwiązań ====\nNa przestrzeni wieków Twierdza Szczecin adaptowała nowinki technologiczne i inżynieryjne. System zalewowy z XVIII wieku pozwalał na kontrolowane zatapianie przedpola z użyciem wód Odry, co było typowe dla pruskich twierdz rzecznych.\nW XIX wieku wprowadzono cegłę klinkierową, beton i systemy wentylacji, a także forteczną kolej polową i schrony amunicyjne.\n\n\n== Twierdza i miasto ==\n\n\n=== Wpływ twierdzy na urbanistykę Szczecina ===\n\n\n==== Ograniczenia zabudowy ====\nFunkcjonowanie Twierdzy Szczecin miało bezpośredni wpływ na rozwój przestrzenny miasta. Przez większą część XVIII i XIX wieku obowiązywał tzw. pas warowny – strefa o szerokości od 400 do 600 metrów wokół murów i fortyfikacji, w której zabraniano jakiejkolwiek stałej zabudowy. Obszar ten był utrzymywany w stanie niezabudowanym, a wszelkie wznoszone tam obiekty musiały być nietrwałe i łatwe do zniszczenia w przypadku zagrożenia militarnego. Takie ograniczenia znacząco spowalniały rozwój miejski oraz ograniczały inwestycje budowlane.\n\n\n==== Nowe ulice i dzielnice ====\nDopiero stopniowa likwidacja twierdzy w II połowie XIX wieku umożliwiła ekspansję urbanistyczną. W miejscu rozebranych wałów i bastionów wytyczano nowe arterie komunikacyjne oraz place. Przykładem może być powstanie dzisiejszej alei Niepodległości (dawna Paradeplatzstraße), poprowadzonej przez tereny po wyburzonym Bastionie Królewskim. Równolegle zaczęły powstawać nowe dzielnice mieszkaniowe – takie jak Nowe Miasto (niem. Neustadt), rozwijające się na południe i zachód od dotychczasowych granic miejskich.\n\n\n==== Przykłady adaptacji terenów ====\nDawne obszary fortyfikacyjne i popoforteczne zaczęto adaptować na potrzeby cywilne już pod koniec XIX wieku. W miejscu dawnej fosy i umocnień powstały tereny zielone i bulwary. Na przykład, w miejscu bastionu Passawskiego urządzono park i promenadę, a część fos przekształcono w kanały melioracyjne lub zasypano pod inwestycje miejskie. Tereny po fortach zewnętrznych – np. Fortu Przedniego Młyńskiego – zagospodarowano pod magazyny, kolej i ogrody działkowe.\n\n\n=== Twierdza a życie codzienne mieszkańców ===\n\n\n==== Ograniczenia i zakazy ====\nŻycie codzienne mieszkańców Szczecina było przez wiele dekad podporządkowane obecności twierdzy i regulacjom wojskowym. Obowiązywały liczne zakazy – np. dotyczące budowy trwałych obiektów w strefie fortecznej, ograniczenia wysokości budynków w sąsiedztwie umocnień czy zakaz poruszania się po wałach i fosach bez odpowiednich zezwoleń. Często nakładano także godziny policyjne, a w czasie napięć politycznych lub manewrów wojskowych – całkowite zamknięcia niektórych ulic i placów.\n\n\n==== Handel i rynek wojskowy ====\nObecność garnizonu szczecińskiego generowała popyt na różnorodne towary i usługi. Miasto rozwijało lokalny rynek zaspokajający potrzeby żołnierzy i administracji wojskowej – od dostaw żywności i odzieży po usługi rzemieślnicze i rozrywkowe. Organizowano przetargi wojskowe, a w niektórych rejonach miasta powstały wyspecjalizowane dzielnice usługowe, w tym karczmy, łaźnie i domy publiczne skierowane do żołnierzy. Handlarze i dostawcy cywilni musieli działać pod ścisłą kontrolą intendentury wojskowej.\n\n\n==== Obecność żołnierzy w życiu cywilnym ====\nŻołnierze garnizonu byli obecni w codziennym życiu mieszkańców – nie tylko poprzez służbę, ale i jako konsumenci, pracownicy pomocniczy, a czasem również członkowie rodzin mieszanych. Wiele rodzin oficerskich mieszkało w kwaterach poza koszarami, co sprzyjało integracji społecznej. Obecność armii miała też aspekt kulturowy – organizowano parady, uroczystości wojskowe i koncerty orkiestr garnizonowych. Niemniej, okresowo dochodziło do napięć, zwłaszcza w czasie poboru rekruta lub stacjonowania wojsk z zewnątrz, które nierzadko prowadziły do ekscesów i konfliktów z lokalną ludnością.\n\n\n=== Rola twierdzy w gospodarce miasta ===\n\n\n==== Przemysł militarny ====\nObecność twierdzy przyczyniła się do rozwoju przemysłu o charakterze militarnym, zwłaszcza od XVIII wieku. W Szczecinie funkcjonowały zakłady produkujące broń ręczną, amunicję i elementy umocnień, a także warsztaty naprawcze dla artylerii i sprzętu wojskowego. Na potrzeby garnizonu działały młyny wojskowe, browary, piekarnie i magazyny zaopatrzeniowe. W XIX wieku istniały także stocznie obsługujące flotę rzeczną i wojskową, w tym jednostki barek pontonowych i łodzi saperskich.\n\n\n==== Zatrudnienie i kontrakty ====\nTwierdza była jednym z największych pracodawców w mieście. Oprócz etatowych żołnierzy i oficerów, zatrudniano setki cywilów w charakterze rzemieślników, pomocników budowlanych, kucharzy, kierowców, kowali, krawców czy pracowników porządkowych. Wieloletnie kontrakty na dostawy i usługi zawierane były z lokalnymi przedsiębiorcami, co przyczyniało się do utrzymania stabilności gospodarczej Szczecina. Rzemiosło i usługi funkcjonowały pod auspicjami administracji wojskowej, często z preferencjami podatkowymi lub uprzywilejowanymi stawkami.\n\n\n==== Dostawy i logistyka ====\nFunkcjonowanie twierdzy wymagało sprawnego systemu zaopatrzenia. Regularne transporty żywności, materiałów budowlanych i amunicji wpływały na rozwój lokalnego rynku, a także infrastruktury transportowej. Port rzeczny w Szczecinie był wykorzystywany do transportów wojskowych, a istnienie magazynów wojennych i składów węglowych, mącznych czy siana podkreślało zaplecze logistyczne twierdzy. Na potrzeby armii wybudowano również wojskowe linie kolejowe i bocznice do fortów oraz koszar, zintegrowane z miejską siecią transportową.\n\n\n=== Zagospodarowanie pozostałości po twierdzy ===\nWspółczesny Szczecin w dużym stopniu wykorzystał relikty twierdzy jako elementy przestrzeni publicznej, parków, infrastruktury miejskiej oraz adaptowanych zabytków. Pozostałości umocnień bastionowych, fortów i urządzeń hydrotechnicznych są dziś w różnym stanie zachowania – od kompletnie zniszczonych po zrewaloryzowane.\n\n\n==== Parki, obiekty użyteczności publicznej ====\nPark Żeromskiego – założony na miejscu dawnego wału ziemnego i części bastionów zachodnich. Wciąż widoczne są nieregularne ukształtowania terenu świadczące o dawnym charakterze przestrzeni.\nWały Chrobrego (niem. Hakenterasse) – monumentalny taras widokowy wybudowany na miejscu dawnych umocnień artyleryjskich. Stanowi obecnie jedną z głównych atrakcji turystycznych miasta.\nAleja Piastów i plac Kościuszki – arterie poprowadzone w miejscu zlikwidowanych linii obronnych południowej twierdzy; teren zabudowany w stylu modernistycznym i historyzującym na początku XX wieku.\nBulwary nadodrzańskie – strefa rekreacyjna powstała na terenie dawnych portowych magazynów wojskowych i urządzeń hydrotechnicznych twierdzy. Zachowane są elementy dawnych nabrzeży i fundamentów fortecznych.\n\n\n==== Przykłady współczesnych adaptacji ====\nFort Prusy (na Łasztowni) – zachowane fragmenty obwałowań wykorzystywane są jako teren spacerowy i miejsce wydarzeń kulturalnych. Planuje się ich rewitalizację z zachowaniem funkcji edukacyjnej.\nKazamaty przy ul. Małopolskiej – zachowany fragment podziemnych pomieszczeń twierdzy, obecnie użytkowany jako zaplecze techniczne i magazyny. Trwają rozważania o ich udostępnieniu turystom.\nFort Wilhelma – dawny zespół ziemnych umocnień w rejonie dzisiejszej dzielnicy Sródmieście częściowo zachowany i rozpoznawalny w strukturze zieleni miejskiej.\nBastion Ślimaczy – teren dawnych umocnień dziś zajmowany przez tereny kolejowe i magazynowe, lecz część reliktów znajduje się pod opieką konserwatora zabytków. Trwają starania o objęcie ochroną obszaru i jego ekspozycję historyczną.\n\n\n== Ludzie i administracja ==\n\n\n=== Garnizon Twierdzy Szczecin ===\nTwierdza Szczecin przez wieki była siedzibą licznych formacji wojskowych – od piechoty, przez artylerię, aż po jednostki inżynieryjne. Jej rola militarna przekładała się bezpośrednio na strukturę społeczną miasta i rozwój instytucji wojskowych.\n\n\n==== Liczba i skład jednostek ====\n\n\n==== Życie codzienne żołnierzy ====\nŻołnierze mieszkali w barakach, kazamatach lub specjalnych koszarach fortecznych. Obowiązywała ich codzienna musztra, służby wartownicze i ćwiczenia bojowe. W czasie pokoju część z nich pracowała przy konserwacji fortyfikacji, szkoleniach rekrutów oraz w warsztatach wojskowych.\nWielu wojskowych zakładało rodziny w Szczecinie, co miało wpływ na rozwój tzw. dzielnic garnizonowych, np. w rejonie dzisiejszej alei Piastów. Istniały wojskowe kuchnie, pralnie, szpitale i szkoły.\n\n\n==== Kultura garnizonowa ====\nSzczeciński garnizon posiadał własne tradycje ceremonialne – parady, przysięgi, uroczystości rocznicowe. Działały tu wojskowe chóry, orkiestry i kluby oficerskie. Od końca XIX wieku istniała też wojskowa drukarnia i pismo informacyjne dla żołnierzy.\nW garnizonie organizowano pokazy strzeleckie, zawody szermiercze i bale oficerskie. Wojskowe orkiestry często koncertowały w parkach miejskich i podczas uroczystości religijnych.\n\n\n=== Administracja twierdzy ===\n\n\n==== Dowództwo i struktura biurokracji ====\nAdministracja Twierdzy Szczecin była ściśle podporządkowana wojskowej hierarchii Prus, a następnie Cesarstwa Niemieckiego. Na jej czele stał komendant twierdzy (niem. Festungskommandant), mianowany bezpośrednio przez króla (później cesarza), zazwyczaj w randze generała lub pułkownika.\nPodlegali mu:\n\nOficerowie sztabowi – odpowiedzialni za operacyjne funkcje obronne oraz planowanie\nOficer inżynieryjny (niem. Festungsingenieur) – zarządzał utrzymaniem, budową i modernizacją fortyfikacji\nOficer artyleryjski – nadzorował uzbrojenie twierdzy, w tym rozmieszczenie dział i stan amunicji\nKomisarz aprowizacyjny – prowadził dokumentację i logistykę zaopatrzeniową (żywność, mundury, broń)\nAdministracja cywilno-wojskowa – zajmowała się rejestracją mienia, finansami oraz relacjami z władzami miejskimi\nTwierdza posiadała również kancelarię wojskową, w której prowadzono dokumentację związaną z obiegiem rozkazów, dyscypliną, promocjami i stanem osobowym garnizonu.\n\n\n==== Sądy wojskowe i ordynanse ====\nW skład administracji wchodził również sąd wojenny (niem. Kriegsgericht), który rozpatrywał sprawy dyscyplinarne, dezercje, sabotaż i przestępstwa żołnierzy służących w garnizonie. Procesy te miały charakter zamknięty i odbywały się w trybie przyspieszonym, zwłaszcza w czasie wojny. Kary obejmowały degradacje, kary cielesne, a w przypadkach ciężkich – egzekucje. Funkcjonowanie twierdzy regulowały szczegółowe ordynanse wojskowe, m.in. Preußisches Exerzier-Reglement oraz Festungsreglement, które określały:\n\nobowiązki i prawa żołnierzy,\nzasady alarmowe i obronne,\nprocedury ewakuacyjne i mobilizacyjne,\nzarządzanie stanem wojennym w mieście.\nW czasie pokoju obowiązywał „Ordnung für das Garnisonsleben”, regulujący codzienny rytm życia w twierdzy (np. apel, inspekcje, porządek dnia, regulamin kontaktu z ludnością cywilną).\n\n\n=== Komendanci Twierdzy Szczecin ===\n\n\n==== Lista komendantów z latami służby ====\n\n\n=== Gubernatorzy Szczecina w okresie twierdzy ===\n\n\n==== Lista gubernatorów ====\n\n\n==== Rola urzędu i wpływ na miasto ====\nUrzędy wojskowe związane z funkcjonowaniem twierdzy szczecińskiej miały znaczący wpływ na życie codzienne oraz strukturę administracyjną i społeczną miasta. W szczególności dotyczyło to funkcji sprawowanych przez komendanta twierdzy oraz gubernatora miasta, których kompetencje często zachodziły na sfery cywilne.\n\n\n== Zobacz też ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\n\n=== Opracowania naukowe i monografie ===\nJoachim Krüger: Pommern im Dreißigjährigen Krieg. 1998, s. Wszystkie. ISBN 978-3-412-12098-9.* Manfred Schüle: Festung Stettin – Verteidigung und Kontrolle einer Grenzstadt. Rostock: Hinstorff Verlag, 2004, s. Wszystkie. ISBN 978-3-356-01094-7.\nWilhelm Deist: Die Novemberrevolution 1918 in Deutschland. München: Oldenbourg Verlag, 1979, s. Wszystkie. ISBN 3-486-48576-0.\nStefan Pätzold: Festungen und Festungsbau in Brandenburg-Preußen 1600–1800. Berlin: BeBra Verlag, 2006, s. Wszystkie. ISBN 978-3-89809-064-4.\nJean Tulard: Napoléon et les forteresses allemandes. Paris: Fayard, 1987, s. Wszystkie. ISBN 978-2-213-01931-2.\nHeinrich Lange: Revolution und Militär: Die Jahre 1848–1849 in Pommern. Greifswald: Universität Greifswald, 1991, s. Wszystkie.\nAndreas Kunz: Die Kaiserliche Marine und der Krieg im Osten. Hamburg: Mittler Verlag, 1994, s. 140–143. ISBN 3-8132-0421-9.\nHeinz Behrens: Der Festungsbau in Pommern: Von den Schweden bis zum Kaiserreich. Greifswald: Ostdeutscher Verlag, 1992, s. Wszystkie.\n\n\n=== Artykuły i opracowania lokalne ===\nEdmund Cieślak, Czesław Biernat: Historia Szczecina. Warszawa–Poznań–Szczecin: Wydawnictwo Naukowe PWN, różne, s. t. I–III.\nKrzysztof A. Wąs: Szczecin jako twierdza nowożytna – formy, fazy, funkcje. W: Zeszyty Forteczne, nr 6. 2013, s. 24–46.\nHenryk Lewandowski: Przemiany urbanistyczne Szczecina w XIX wieku. W: Szczeciński Przegląd Historyczny, nr 4. 2001, s. 51–77.\n\n\n=== Źródła kartograficzne i ilustracje ===\nMatthäus Merian: Topographia Germaniae – Stettin. Ryciny. 1642, s. Wszystkie.\nZespół „Twierdza Szczecin”, plany i mapy 1713–1900. Szczecin: Archiwum Państwowe w Szczecinie, s. Wszystkie.\nMapa fortyfikacji Szczecina z 1772 roku. Pomorskie Muzeum Wojskowe, s. Wszystkie.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBaza zdjęć w Sedina", "source": "wikipedia"}
{"text": "Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce\n\nKlasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce – administracyjne ustalenie klasyfikacji dziedzin i dyscyplin naukowych, stosowanej w organizacji badań, klasyfikacji dziedzin stopni naukowych i kierunków nauczania w uczelniach wyższych oraz dla celów statystycznych.\n\n\n== Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych od roku 2022 ==\nNa mocy Rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 11 października 2022 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych utrzymano dwustopniowy podział na dziedziny i dyscypliny. Rozporządzanie weszło w życie 11 listopada 2022 r. Rozporządzenie wprowadziło nową dziedzinę i dyscyplinę nauk o rodzinie oraz dyscyplinę nauk biblijnych. Osobną dziedziną stały się ponownie nauki weterynaryjne, a w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych do grupy „automatyka, elektronika, elektrotechnika” dołączono „technologie kosmiczne”.\n\n\n== Klasyfikacje historyczne ==\n\n\n=== Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w latach 2005–2011 ===\nZgodnie z uchwałami Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów dziedzinami nauki i dziedzinami sztuki oraz wchodzącymi w ich skład dyscyplinami naukowymi i artystycznymi były:\n\n\n=== Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w latach 2011–2018 ===\nNa mocy Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 roku w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych systematyka przybrała trójstopniowy (a nie jak wcześniej dwustopniowy) podział nauk, uwzględniając obszary wiedzy, dziedziny nauki, a w nich dyscypliny naukowe.\n\n\n=== Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w latach 2018–2022 ===\nNa mocy Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 20 września 2018 roku wprowadzono podział dwustopniowy na dziedziny i dyscypliny. Rozporządzanie weszło w życie 1 października 2018 roku. Celem tej zmiany było zmniejszenie liczby dyscyplin naukowych. Określono dziedziny nauk i w każdej z nich dyscypliny nauki.\n\n\n== Zobacz też ==\nklasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauka w Polsce\n\nNauka w Polsce – ogół działalności naukowej i badawczo-rozwojowej prowadzonej w Polsce. Dzień Nauki Polskiej obchodzony jest 19 lutego.\n\n\n== Historia ==\n\nW 1364 założono pierwszą polską uczelnię – Akademię Krakowską (obecnie Uniwersytet Jagielloński). W 1543 astronom i polihistor Mikołaj Kopernik opublikował swoje dzieło De revolutionibus, które stało się zaczątkiem przewrotu kopernikańskiego. W kolejnym stuleciu międzynarodowe uznanie zdobył gdańszczanin Jan Heweliusz – pionier selenografii i konstruktor teleskopów. Z kolei alchemik Michał Sędziwój bywa uznawany za odkrywcę tlenu.\nW czasie zaborów polska nauka i oświata stały się jednymi z narzędzi walki z zaborcą. Polscy uczelni działali często na emigracji, utrzymując jednak więź z ojczyzną. Wśród nich znalazła się Maria Curie-Skłodowska, dwukrotna laureatka Nagrody Nobla, która jeden z odkrytych pierwiastków nazwała na cześć ojczystego kraju – polonem. Odkrywca witamin Kazimierz Funk pracował w ciągu swej kariery naukowej w wielu miejscach na świecie, również w niepodległej Polsce (lata 1923–1927). Natomiast działający w Krakowie w drugiej połowie XIX wieku Zygmunt Wróblewski i Karol Olszewski jako pierwsi skroplili składniki powietrza; sam Olszewski dokonał później także skroplenia nowo odkrytego argonu. Również w Krakowie powstał – wokół Napoleona Cybulskiego – ośrodek badań w dziedzinie fizjologii, który m.in. przyczynił się do odkrycia adrenaliny.\nPodczas wojny polsko-bolszewickiej zespół matematyków i lingwistów dzięki innowacyjnym metodom pracy dokonał złamania rosyjskich szyfrów. W dwudziestoleciu międzywojennym szczególnie wysoki poziom prezentowała polska szkoła matematyczna. Znaczący wkład w światową serologię i zwalczanie chorób zakaźnych wniósł Ludwik Hirszfeld. W tym okresie dokonano także reintrodukcji żubra w Puszczy Białowieskiej.\nPodczas II wojny światowej naukowcy byli zmuszeni działać w podziemiu; środowisko naukowe poniosło duże straty, w samej zbrodni katyńskiej zginęło 44 wykładowców. Polscy naukowcy – kryptolodzy – bezpośrednio przyczynili się do zwycięstwa nad hitlerowskimi Niemcami poprzez złamanie szyfru Enigmy. W rezultacie zmiany granic Polska utraciła dwa znaczące ośrodki akademickie na Kresach: Lwów i Wilno, zyskała natomiast możliwość rozwijania polskiego życia naukowego we Wrocławiu i innych miastach Ziem Odzyskanych. Po zakończeniu działań wojennych nauka (włączona w nurt socjalistyczny) stała się formą odbudowy kraju. Prowadzenie badań w zakresie historii wiązało się z ograniczeniami stawianymi przez cenzurę, tym niemniej środowisko polskich historyków starało się na miarę ówczesnych warunków pracować w sposób maksymalnie rzetelny, nie dopuszczając do całkowitej sowietyzacji krajowej historiografii.\n1990 rok to powrót rzeczywistej i gwarantowanej ustawowo wolności akademickiej; wprowadzono wtedy także możliwość tworzenia uczelni prywatnych. Dodatkowo Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 zapewnia uczelniom wyższym autonomię, a każdemu człowiekowi – wolność prowadzenia badań naukowych. Od 2018 roku kwestie prawne związane ze szkolnictwem wyższym i działalnością naukową reguluje ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Wcześniej, w latach 2005–2018, obowiązywała ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym.\n\n\n== Uczelnie ==\n\nW roku akademickim 2018/19 w Polsce działały 392 wyższe uczelnie, w tym 130 publicznych. Według stanu z 31 grudnia 2018 roku w polskich uczelniach kształciło się 1,23 mln osób. W każdej edycji Akademickiego Rankingu Uniwersytetów Świata na liście głównej figurują dwie polskie uczelnie: Uniwersytet Jagielloński i Uniwersytet Warszawski (w czwartej lub piątej setce, zależnie od roku).\n\n\n== Kariera naukowa ==\n\nW Polsce nadaje się dwa stopnie naukowe:\n\ndoktor,\ndoktor habilitowany.\nPonadto osoba posiadająca stopień naukowy doktora habilitowanego oraz wybitne osiągnięcia może otrzymać tytuł profesora.\nUprawnienie do nadawania stopnia naukowego w określonej dyscyplinie posiadają: uczelnia, instytut Polskiej Akademii Nauk, instytut badawczy albo instytut międzynarodowy, jeśli spełniają w tej dyscyplinie określone kryteria (posiadają kategorię naukową A+, A albo B+).\nNauczyciele akademiccy dzielą się na pracowników dydaktycznych, badawczych i badawczo-dydaktycznych. Mogą oni być zatrudnieni na następujących stanowiskach:\n\nasystent,\nadiunkt,\nprofesor uczelni,\nprofesor.\nStatut uczelni może określać również inne stanowiska dla nauczycieli akademickich.\n\n\n== Publikacje i czasopisma ==\nW rankingu SJR Polska zajmuje 17. miejsce na świecie pod względem liczby wydanych publikacji naukowych w latach 1996–2019. Według raportu ze stycznia 2018 roku 141 polskich czasopism naukowych znajdowało się na liście Journal Citation Reports i miało wyliczony Impact Factor, a 352 czasopisma były indeksowane w bazie Scopus.\n\n\n== Finansowanie nauki ==\nW 2013 roku ⅔ funduszy przeznaczanych na badania naukowe pochodziło ze środków publicznych (w tym europejskich). Instytucjami powołanymi do ich dystrybucji są Narodowe Centrum Badań i Rozwoju oraz Narodowe Centrum Nauki.\n\n\n== Zobacz też ==\noświata w Polsce\nklasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Iłowiecki: Dzieje nauki polskiej. Warszawa: Interpress. ISBN 83-223-1876-6.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSerwis „Nauka w Polsce” Polskiej Agencji Prasowej\nSerwis „Nauka Polska” Ośrodka Przetwarzania Informacji – Państwowego Instytutu Badawczego\nMinisterstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Astronika\n\nAstronika – polska, prywatna firma działającą w branży kosmicznej. Została założona w 2013 roku przez Jerzego Grygorczuka. Swoją działalność prowadzi od ponad 10 lat i jest jedną z wiodących firm, które rozwijają polski sektor kosmiczny. Jest ona także członkiem założycielem Klastra Rozwoju Technologii Kosmicznych.\nDziałalność Astroniki koncentruje się na dostarczaniu zaawansowanych, mechanicznych rozwiązań takich jak mechanizmy blokujące i zwalniające, penetratory i wiertła, a także rozkładane anteny i wysięgniki. Firma jest zaangażowana w misjach na Księżycu, Marsie, Didymosie, systemie Jowisza i na orbicie Ziemi. Astronika współpracuje z Europejską Agencją Kosmiczną, Polską Agencją Kosmiczną, Airbus, Thales,  a także wieloma innymi międzynarodowymi podmiotami. Współdziała z nimi w następujących dziedzinach: \n\nUrządzenia penetrujące i próbkujące\nMechanizmy blokujące i zwalniające\nUltralekkie anteny, manipulatory i wysięgniki\nRozmieszczanie orbitalne\nStruktury dla małych i średnich satelitów\nOgólne mechanizmy S/C i MGSE\nNatomiast samodzielne działania firmy koncentrują się na:\n\nLekkich systemach i mechanice precyzyjnej\nRobotyce planetarnej i penetrometrii udarowej\nWdrażalnych strukturach, takich jak anteny radiowe i wysięgniki\nMechanizmach przytrzymujących i zwalniających, w tym technologiach niewybuchowych\nSymulacjach numerycznych, w tym statycznej i dynamicznej analizie metodą elementów skończonych i analizie termicznej\nPowłokach i nowatorskich rozwiązaniach druku 3D\nZapewnieniu produktów i jakości\nProdukcji wysokiej jakości\n\n\n== Cele Astroniki ==\nAstronika opracowuje kompaktowe, lekkie i energooszczędne rozwiązania. Stale rozwija nowe obiekty i swoje kompetencje. Uzupełnia dzięki temu braki w wiedzy i technologii zarówno w zastosowaniach orbitalnych, jak i planetarnych. Realizuje przy tym skomplikowane zadania ze względu na bogate doświadczenie pracujących dla niej inżynierów. Jej najnowszym projektem są „Astromoduły” finansowane w 75 procentach przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. Umowa na realizację projektu została podpisana w ramach konkursu „Szybka Ścieżka – Technologie kosmiczne” organizowanego w ramach Funduszy Europejskich.\n\n\n== Możliwości produkcyjne ==\nAstronika posiada Cleanroom o standardzie ISO 8, drukarki 3D, laboratorium oraz warsztat. Umożliwia to firmie tworzenie najbardziej zaawansowanych technologicznie instrumentów zdolnych do operowania w przestrzeni kosmicznej, jak i sprawdzających się w sektorze obronnym.\n\n\n== Nagrody przyznane Astronice ==\nAstronika ma na swoim koncie wiele nagród. Najważniejszymi z nich są:\n\n2020, „Polska Nagroda Inteligentnego Rozwoju” została przyznana Astronice za innowacyjną działalność w sferze badawczo-rozwojowej\n2018, „Nagroda Gospodarcza Prezydenta RP” została przyznana Astronice przez prezydenta RP Andrzeja Dudę w kategorii „Badania + Rozwój”\n2018,  Nagroda „Kosmiczna Firma Roku” została przyznana Astronice przez Agencję Rozwoju Przemysłu S.A. za szczególne przyczynienie się do rozwijania i promowania polskiego i europejskiego sektora technologii kosmicznych\n2018, „Nagroda Gospodarcza Forum Wizji Rozwoju” została przyznana Astronice w kategorii „Badania, rozwój i transfer nowoczesnych technologii”\n\n\n== Astronika z grantem od Narodowego Centrum Badań i Rozwoju ==\nSzybka Ścieżka – Technologie kosmiczne\nCelem konkursu Szybka Ścieżka – Technologie kosmiczne było umożliwienie polskim podmiotom podniesienia poziomu gotowości technologicznej. Za sprawą opracowanych przez nich rozwiązań do TRL(poziomy gotowości technologicznej) na poziomie minimum 7, tak aby zwiększyć ich atrakcyjność wg wymogów m.in. Europejskiej Agencji Kosmicznej oraz dużych integratorów systemów kosmicznych. \nGłównym celem Astroniki jest realizacja coraz bardziej ambitnych i złożonych projektów. Aspiruje ona do roli firmy o dużym potencjale badawczym, która jest w stanie podjąć się opracowania nawet najbardziej wymagających mechanizmów, w oparciu o własne innowacyjne rozwiązania. Świadczy o tym chociażby fakt, że Niemiecka Agencja Kosmiczna zwróciła się do spółki prośbą o opracowanie mechanizmu wbijającego „KRET”, który finalnie poleciał na Marsa w ramach misji NASA InSight.\n\n\n== Misje i projekty Astroniki ==\nAstronika od początku swojego istnienia brała udział w licznych projektach dotyczących mechanizmów kosmicznych. Do najważniejszych z nich należą:\n\nJUICE – Astronika zaprojektowała modele kwalifikacyjne i lotne do sondy, która została wysłana przez Europejską Agencję Kosmiczną w celu zbadania trzech księżycy Jowisza.\nKret HP3 – Astronika stworzyła mechanizm wewnętrzny wykorzystany podczas misji InSight która miała na celu zmierzenie wewnętrznej aktywności cieplnej planety, która napędza zmiany geologii Marsa\nGalago – robot skaczący. Urządzenie to zostało stworzone przez Europejską Agencję Kosmiczną przy współpracy z Astroniką. Jest zdolne do przenoszenia instrumentów naukowych w obszary trudno dostępne dla typowych urządzeń jak na przykład łaziki\n\n\n== Patenty Astroniki ==\nAstronika posiada aktualnie 5 własnych patentów:\n\nMechanizm hamujący, sposób hamowania ruchu oraz rozkładany element anteny\nSposób wbijania się w warstwy podpowierzchniowe gruntu i urządzenie do wbijania się tym sposobem\nUrządzenie trzymająco-zwalniające\nUrządzenie trzymająco-zwalniające, zwłaszcza do mocowania i uwalniania elementów statków kosmicznych\nSposób wytwarzania momentu obrotowego, zwłaszcza dla wiertnic i urządzenie napędowe do impulsowego wytwarzania momentu obrotowego\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nhttps://astronika.pl/", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biblioteka Sejmowa\n\nBiblioteka Sejmowa (BS) – biblioteka naukowa funkcjonująca w strukturze organizacyjnej Kancelarii Sejmu.\n\n\n== Historia ==\nPowstanie Biblioteki Sejmowej łączy się z odzyskaniem w 1918 r. niepodległości przez Państwo Polskie i wyborami do parlamentu w 1919 r. Została ona utworzona pod koniec tego roku, a po licznych zmianach organizacyjnych pełniła funkcję zarówno biblioteki, jak i archiwum Sejmu i Senatu.\nKsięgozbiór, wzbogacany materiałami Sejmu i Senatu oraz drukami urzędowymi, a także nabytkami z zakresu prawa, nauk społecznych, ekonomicznych i historycznych, liczył w 1939 r. 78 tys. woluminów. Podczas pożaru budynku Sejmu we wrześniu 1939 r. część zbiorów spłonęła, a ocalałe 62 tys. woluminów Niemcy wywieźli do Berlina, gdzie zaginęły w okolicznościach dotąd niewyjaśnionych. Jedynie nieznaczna część zbiorów, złożona pod koniec II wojny światowej w czeskim zamku Houska, wróciła do Polski.\nW czasie II wojny światowej Biblioteka utraciła 61% swoich zbiorów (48 tys. z 78 tys. jednostek).\nPo wojnie, jako biblioteka jednoizbowego wówczas parlamentu, otrzymała nazwę „Biblioteki Sejmowej” i rozpoczęła kształtowanie swoich zasobów praktycznie od początku. Zaczynem księgozbioru powojennej Biblioteki Sejmowej były zbiory Biblioteki Krajowej Rady Narodowej powstałej w Lublinie, w tym około 2 tys. książek przejętych w 1944 r. z magazynów przy ulicy Chopina 28 w Lublinie. W 1991 r. Biblioteka przejęła księgozbiór byłego Archiwum Lewicy Polskiej, liczący 145 tys. woluminów, a w 1993 r. przyłączono do niej Archiwum Sejmu.\n\n\n== Zbiory ==\nBiblioteka Sejmowa gromadzi obecnie:\n\nmateriały biblioteczne,\ndokumentację archiwalną (Archiwum Sejmu),\neksponaty muzealne (Wydział Muzealiów).\n\n\n=== Materiały biblioteczne ===\nZbiory materiałów bibliotecznych składają się z dwóch odrębnych fizycznie kolekcji, różniących się pochodzeniem, charakterem i lokalizacją. Pierwsza z nich – tzw. zbiory główne BS – zawiera materiały związane z podstawową funkcją BS jako biblioteki parlamentarnej, gromadzone od początku jej istnienia. Trzon drugiej stanowi księgozbiór Archiwum Lewicy Polskiej (poprzednio: Centralne Archiwum KC PZPR), włączony do BS w 1991 r., obecnie przechowywany i udostępniany w Wydziale Zbiorów Historii Społecznej BS.\n\n\n==== Zbiory główne ====\nZbiory główne BS to księgozbiór budowany od czasu powstania Biblioteki w 1919 r., a na skutek zniszczeń i znacznych strat wojennych – gromadzony w dużej mierze od nowa po 1945 r. Charakter tej części zbiorów wyznacza misja BS, jaką jest dokumentowanie i wspieranie procesu legislacyjnego, w tym zaspokajanie potrzeb zaplecza badawczego, doradczego i informacyjnego Sejmu. Z jednej strony BS gromadzi wydawnictwa parlamentarne i urzędowe, z drugiej – piśmiennictwo dotyczące szerokiego wachlarza zagadnień, będące teoretyczno–metodyczną podstawą prac legislacyjnych. Unikatową częścią księgozbioru jest komplet wydawnictw Sejmu i Senatu od 1919 r. (druków, sprawozdań stenograficznych, biuletynów z posiedzeń komisji itp.) oraz ustawodawstwa polskiego (dzienników ustaw, dzienników urzędowych ministerstw i urzędów centralnych oraz województw), a także analogiczne wydawnictwa z ok. 30 państw, głównie europejskich, pozyskiwane z reguły w drodze wymiany publikacji Sejmu i Senatu. BS dysponuje też urzędowymi wydawnictwami Unii Europejskiej, ONZ, Rady Europy, Unii Zachodnioeuropejskiej i NATO, wśród których znajdują się m.in. teksty konwencji, traktatów i innych umów międzynarodowych, wypracowanych przez te organizacje. Stale wzrasta liczba polskich i zagranicznych wydawnictw parlamentarnych i urzędowych dostępnych w BS równolegle lub wyłącznie w postaci dokumentów elektronicznych; od 2003 r. BS ma status elektronicznej biblioteki depozytowej ONZ, co oznacza przerwanie kompletowania wielu tytułów bieżących i pozwala na stopniową selekcję gromadzonej od ponad 50 lat dokumentacji ONZ w postaci drukowanej.\nPrzy doborze książek i czasopism do zbiorów BS stosowane są szczegółowe kryteria treściowe. Szczególnie bogato reprezentowane jest piśmiennictwo polskie i obce z następujących dziedzin i zagadnień:\n\nprawo, zwłaszcza prawo konstytucyjne (państwowe), parlamentarne, administracyjne, samorządowe, międzynarodowe, a także filozofia i socjologia prawa oraz zasady tworzenia i interpretacji prawa;\nustrój państwowy i polityczny,\nstosunki i organizacje międzynarodowe,\nnauki polityczne,\nekonomia,\nhistoria.\nBS gromadzi też publicystykę polityczną oraz pamiętniki i biografie wybitnych działaczy politycznych i społecznych, szczególnie posłów i senatorów. Bogaty jest zbiór wydawnictw informacyjnych (encyklopedii, informatorów, bibliografii itp.), zarówno ogólnych, jak i specjalistycznych, zwłaszcza ze wskazanych wyżej dziedzin.\nWielkość zbiorów głównych BS wynosi ogółem ok. 423 500 jednostek, w tym:\n\nwydawnictwa parlamentarne i urzędowe – ok. 93 340 woluminów;\nwydawnictwa organizacji międzynarodowych – ok. 21 720 woluminów;\nksiążki – ok. 219 470 woluminów;\nczasopisma – ok. 85 850 woluminów;\n\n\n==== Zbiory Wydziału Zbiorów Historii Społecznej ====\nNa zasób Wydziału ZHS składają się zbiory biblioteczne byłego Centralnego Archiwum KC PZPR, przejęte przez BS w 1991 r. oraz gromadzona po tej dacie literatura poświęcona historii społeczno-politycznej Polski oraz przemianom w Europie Środkowo-Wschodniej. Profil gromadzenia kolekcji książek i czasopism obejmował przed 1991 r. wydawnictwa związane z bieżącym życiem społeczno-politycznym, szczególnie dotyczące działalności PZPR, a także historię (od połowy XIX w.) polskich ruchów: robotniczego, ludowego, zawodowego, młodzieżowego, rozwijających się przede wszystkim pod wpływem ideologii lewicowych.\nWielkość zbiorów Wydziału ZHS wynosi ogółem ok. 157 320 jednostek, w tym:\n\nksiążki – ok. 113 970 woluminów,\nczasopisma – ok. 39 280 woluminów,\ndokumenty życia politycznego – ok. 20 790 dokumentów.\nW 2020 otwarto Czytelnię Wydziału Zbiorów Historii Społecznej w nowym budynku Kancelarii Sejmu przy ul. Ludnej 4a.\n\n\n=== Dokumentacja archiwalna ===\nArchiwum Sejmu gromadzi dokumentację wytworzoną w wyniku działalności Sejmu i jego organów, Kancelarii Sejmu oraz biur poselskich. W swoim zasobie posiada również materiały archiwalne dokumentujące historię polskiego parlamentaryzmu.\nZasób Archiwum Sejmu stanowią:\n\ndokumentacja aktowa z lat 1956-2022 – m.in. protokoły z posiedzeń Sejmu, Prezydium Sejmu, Zgromadzenia Narodowego i komisji sejmowych, zapisy ustaleń Konwentu Seniorów, dokumentacja ustaw i uchwał Sejmu oraz interpelacji i zapytań poselskich, druki sejmowe, sprawozdania stenograficzne z posiedzeń Sejmu itp. – łącznie 1 695,6 m.b., w tym 1 192,4 m.b. akt kat. A;\nnagrania dźwiękowe z lat 1962-2019 – 69 318 jednostek (taśm szpulowych, kaset, płyt CD i kart SD);\nnagrania audiowizualne z lat 1981-1982, 1991-2007 i 2011 – 5 129 jednostek (kaset wideo);\ndokumentacja fotograficzna – zestawy tematyczne z lat 1919-2019 – 16 526 zestawów;\nmikrofisze – wybrana dokumentacja z lat 1919-1939 i 1982-1984 – 1 691 sztuk;\nmikrofilmy – wybrana dokumentacja z okresu XVI-XVIII w. oraz z lat 1919-1939 – 159 zwojów.\n\n\n=== Muzealia ===\nWydział Muzealiów Biblioteki Sejmowej gromadzi, opracowuje, konserwuje, przechowuje i udostępnia dzieła sztuki, dokumenty, numizmaty i fotografie obrazujące historię polskiego parlamentaryzmu. W zasobach Wydziału zgromadzono ok. 9 430 przedmiotów sztuki: obrazów, grafik, rysunków, plakatów i ulotek wyborczych, medali oraz starych druków i archiwaliów. Zbiory te są udostępniane na wystawach organizowanych w gmachu Sejmu, eksponaty są również wypożyczane innym instytucjom.\n\n\n== Dyrektorzy ==\nHenryk Kołodziejski (1919–1939)\nZofia Hryniewicz (1945–1958)\nTadeusz Gozdecki (1958–1971)\nTadeusz Kozanecki (1971–1981)\nAndrzej Gwiżdż (1981–1991)\nAndrzej Mężyński (1991–1992)\nWojciech Kulisiewicz (od 1992)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nZofia Szymanowska. Działalność Biblioteki Sejmowej w latach 1919-1939. „Rocznik Biblioteki Narodowej”. 1980, t. 16, s. 241-251.\nAndrzej Mężyński. Okupacyjne dzieje księgozbioru Biblioteki Sejmowej. „Przegląd Sejmowy”. 1994, nr 4, s. 188-200.\nWojciech Kulisiewicz. The Sejm Library, 1919-2009. „Library Trends”. 2010, 58(4), s. 486-491.\nSto lat na Wiejskiej: Biblioteka Sejmowa 1919-2019. Pod red. Wiesława Staśkiewicza. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2019. ISBN 978-83-7666-646-4.\nWojciech Kulisiewicz. Sto lat Biblioteki Sejmowej: tradycja i nowoczesność. „Przegląd Sejmowy”. 2019, nr 5, s. 157-191.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa Biblioteki Sejmowej\nBiblioteka Sejmowa 1919-2019 [film]", "source": "wikipedia"}
{"text": "Centrum Edukacji Prawniczej i Teorii Społecznej\n\nCentrum Edukacji Prawniczej i Teorii Społecznej – jednostka naukowo-badawcza zrzeszająca naukowców i badaczy z regionu Europy Środkowo-Wschodniej. Głównymi obszarami badawczymi są: edukacja prawnicza, konstytucjonalizm oraz pamięć społeczna. Celem działalności Centrum jest: podnoszenie jakości kształcenia studentów i doktorantów w zakresie kompetencji społecznych, integracja zewnętrzna prawniczego środowiska akademickiego z innymi naukami społecznymi i humanistycznymi oraz prowadzenie badań nad edukacją prawniczą. Centrum Edukacji Prawniczej i Teorii Społecznej powstało w 2015 roku z inicjatywy prof. Adama Czarnoty przy Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dzień Nauki Polskiej\n\nDzień Nauki Polskiej – polskie święto państwowe obchodzone 19 lutego, poświęcone upamiętnieniu dokonań polskich naukowców i ich dążeń do poznania prawdy. Jego data jest związana z przypadającą w tym dniu rocznicą urodzin Mikołaja Kopernika. Święto to nie jest dniem wolnym od pracy. Ustawa o ustanowieniu święta została podpisana przez prezydenta Andrzeja Dudę 3 lutego 2020 roku.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Europejskie Miasto Nauki Katowice 2024\n\nEuropejskie Miasto Nauki Katowice 2024 lub EMNK 2024 – tytuł uzyskany przez Katowice, które w 2024 roku będą pełniły funkcję Europejskiego Miasta Nauki. Prestiżowe wyróżnienie przyznawane jest przez organizację EuroScience  we współpracy z Komisją Europejską. Uzyskanie tytułu to efekt wysiłków Katowic oraz siedmiu publicznych uczelni Konsorcjum Akademickiego – Katowice Miasto Nauki. Do jego przyznania przyczynił się również sukces Śląskiego Festiwalu Nauki KATOWICE  – jednego z największych europejskich wydarzeń popularnonaukowych oraz istotnej platformy współpracy na rzecz rozwijania zainteresowań naukowych wśród mieszkańców regionu.\nTytuł Europejskiego Miasta Nauki przyznawany jest w celu wzmocnienia obecnych i przyszłych zmian, które towarzyszą odnowie społeczeństwa poprzez naukę w poszczególnych miastach europejskich. EMN wskazuje na obecność oraz istotną rolę ośrodków naukowych w wyróżnionym mieście, a także zwraca uwagę na inicjatywy podejmowane przez społeczeństwo, które korzysta z nauki w celu rozwiązywania codziennych problemów i wyzwań. Ma na celu wyróżnienie wszechstronności oraz zróżnicowania kapitału europejskiej nauki, umożliwianie samokształcenia, stwarzanie przestrzeni dla kontaktu ze sobą różnych dziedzin nauki oraz propagowanie jej wśród dzieci i młodzieży, a także wsparcie europejskich ośrodków badawczych. Przyznanie tytułu wspiera i ugruntowuje międzynarodowe i europejskie projekty badawcze prowadzone przez społeczność naukowców w konkretnym mieście i regionie, pomnaża aktywną postawę środowiska naukowego i mieszkańców wobec przedsięwzięć mających na celu rozwiązanie problemów o charakterze lokalnym, rozszerza publiczne projekty inwestycyjne w infrastrukturę regionalnej nauki.\nDotychczas gospodarzami tytułu Europejskiego Miasta Nauki były: Lejda (2022), Triest (2020), Tuluza (2018), Manchester (2016), Kopenhaga (2014), Dublin (2012), Turyn (2010), Barcelona (2008), Monachium (2006) oraz Sztokholm (2004).\n\n\n== Geneza nadania Katowicom tytułu Europejskiego Miasta Nauki ==\nDzięki działaniom prezydenta Katowic dr. Marcina Krupy i środowiska naukowego na czele którego stoi rektor Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach – prof. dr hab. Ryszard Koziołek, Katowice wystąpiły o przyznanie tytułu Europejskiego Miasta Nauki w 2024 roku, z którym związana jest organizacja EuroScience Open Forum 2024 (Otwartego Forum EuroScience 2024 – ESOF2024). Odbywający się co dwa lata kongres skupia uwagę uczestników wokół najważniejszych badań oraz innowacji naukowych, które mają fundamentalne znaczenie dla świata przyszłości.\n30 września 2021 roku Rada Miasta Katowice zatwierdziła ustawę intencyjną dotyczącą obecności i uczestniczenia Katowic w procesie wyłaniania gospodarza tytułu Europejskiego Miasta Nauki w 2024 roku. 8–10 października 2021 roku stolicę województwa śląskiego odwiedził prezes stowarzyszenia EuroScience prof. Michael Matlosz. Jego wizyta, a także udział w 5. Śląskim Festiwalu Nauki KATOWICE były okazją do prowadzenia rozmów na temat kandydatury miasta i podjęcia działań związanych z ubieganiem się o tytuł. Starania zakończyły się sukcesem – Katowice otrzymały tytuł Europejskiego Miasta Nauki 2024.\nPodczas konferencji prasowej zorganizowanej 22 grudnia 2021 roku w Centrum Informacji Naukowej i Bibliotece Akademickiej (CINiBA) nastąpiło ogłoszenie przyznania Katowicom tytułu Europejskiego Miasta Nauki 2024 oraz podpisanie umowy konsorcjum organizatorów EMNK 2024. Przyznanie tytułu EMNK 2024 oraz organizacja konferencji ESOF2024 są konsekwencją uznania Katowic oraz uczelni wchodzących w skład Konsorcjum Akademickiego za doświadczonych współorganizatorów i gospodarzy ogólnoświatowych wydarzeń, takich jak UN Climate Change Conference (COP24), World Urban Forum 2022 (Światowe Forum Miejskie – WUF11) czy Śląski Festiwal Nauki KATOWICE. W ramach przyjęcia przez Katowice i uczelnie regionu tytułu EMN 2024 swoją pomoc oraz wkład w organizację wydarzenia ogłosiły także władze Województwa Śląskiego oraz Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Katowice są pierwszym w historii miastem z Europy Środkowo-Wschodniej uhonorowanym tytułem EMN. \nPierwszym działaniem podjętym w ramach przygotowań do przyjęcia tytułu Europejskiego Miasta Nauki 2024 była organizacja 15 lipca 2022 roku w Katowicach konferencji ESOF2022 Regional Site. Wydarzenie towarzyszyło EuroScience Open Forum 2022 (ESOF2022), którego główną siedzibą została holenderska Lejda – Europejskie Miasto Nauki 2022.\n\n\n== Cele Europejskiego Miasta Nauki Katowice 2024 ==\nNajważniejszym założeniem EMNK 2024 jest wsparcie i wzmocnienie transformacji regionu poprzez nowoczesne technologie i rozwój nauki, zapewnienie mieszkańcom nieograniczonego dostępu do wiedzy oraz uczynienie z niej podstawowego instrumentu dialogu obywatelskiego (proponowanie różnych aktywności w nurcie nauki obywatelskiej). EMNK 2024 pozwoli ukazać na europejskiej arenie badawczej bogactwo rozwijającej się w województwie śląskim nauki oraz umożliwi mieszkańcom regionu bliższe z nią obcowanie. Europejskie Miasto Nauki ma na celu tworzenie dynamicznego środowiska naukowego, technologicznego i edukacyjnego, promującego innowacje, współpracę międzysektorową oraz poprawę jakości życia społeczności lokalnej. Jednym z celów lokalnych jest także rewitalizacja odcinka Rawy – w ramach EMNK 2024 podjęte zostaną próby odbudowy cieku wodnego oraz należących do niego brzegów, by później oddać je mieszkańcom jako przestrzeń służącą wypoczynkowi i rozrywce, a także możliwościom eksplorowania tajemnic świata nauki.\nW ramach EMNK 2024 zaplanowano sześć ścieżek tematycznych dotyczących wybranych zagadnień:\n\nzdrowie i jakość życia – prowadzona na szeroką skalę edukacja dbania o zdrowie zarówno fizyczne, jak i psychiczne, obejmująca swoim zasięgiem także promocję zdrowego trybu życia, odnowę obszarów poprzemysłowych, stwarzanie nowych miejsc zielonych oraz powstawanie atrakcyjnych możliwości pracy w regionie,\nklimat i środowisko – działania związane z zapobieganiem powstawania dalszych, katastrofalnych w skutkach zmian klimatu, prowadzenie prac badawczych skupionych wokół wprowadzania m.in. gospodarki niskoemisyjnej oraz zielonej energetyki w celu poprawiania jakości powietrza i wody w miastach,\nprzemysły przyszłości – zwrócenie uwagi na wygląd świata przyszłości: powstawanie nowych, rewolucyjnych technologii, rozwój sztucznej inteligencji, możliwość postępu technologicznego bez tworzenia nierówności społecznych,\ninnowacje społeczne – przyjrzenie się kulturotwórczej sile nauki, a także działaniom i aktywnościom w ramach tzw. citizen science (nauki obywatelskiej), podczas których mieszkańcy Miasta Nauki i regionu mają szansę współpracować z naukowcami i decydować o planowanych zmianach,\ndziedzictwo przemysłowe i kulturowe – edukacja w zakresie górniczego i przemysłowego dziedzictwa węglowego w regionie, zwrócenie uwagi na kulturę powstałą w pobliżu hut i kopalń oraz spojrzenie w przyszłość, m.in. prognozowanie przyszłych zdarzeń za pomocą metody foresight,\nkreacja i krytyka – praca nad umiejętnością budowania ciekawej i trzymającej w napięciu narracji, rozwijanie krytycznego myślenia oraz wprowadzanie nowoczesnych sposobów nauczania.\n\n\n== Fundamenty Europejskiego Miasta Nauki Katowice 2024 oraz korzyści dla miasta płynące z tytułu ==\n\n\n=== Fundamenty EMNK 2024 ===\nTrwający przez cały rok program obchodów EMNK 2024 tworzony na podstawie koncepcji 50 tygodni w Mieście Nauki. Projekt skoncentruje się na 50 najważniejszych problemach i wyzwaniach nie tylko polskiej, ale także światowej nauki, których rozwiązanie przyczyni się do powstania wielu korzystnych zmian w mieście i regionie oraz zmieni na lepsze codzienne życie mieszkańców.\nDoskonałość naukowa – koordynacja oraz zorganizowanie konferencji EuroScience Open Forum – istotnej w Europie platformy dyskusji na temat przyszłości nauki.\nInfrastruktura Miasta Nauki – działania mające na celu powstanie Zielonej Strefy Nauki w Katowicach oraz uruchomienie w regionie Sieciowego Centrum Nauki kierowanego przez uczelnie wchodzące w skład konsorcjum. Punktem wyjścia przewidywanych zmian stała się Rawa, a także plany odnowienia jej brzegów i ponownego oddania ich mieszkańcom.\n\n\n=== Korzyści dla miasta otrzymującego tytuł Europejskiego Miasta Nauki ===\nTytuł Europejskiego Miasta Nauki, który jest związany z organizacją konferencji ESOF, jest prestiżową marką oferującą miastu gospodarzowi unikatową perspektywę przyciągnięcia do siebie naukowców, polityków, biznesmenów i przedstawicieli mediów z całego świata. Ponadto tytuł EMN:\n\nstwarza przestrzeń dla większego zaangażowania mieszkańców i środowiska naukowego w szukanie sposobów na rozwiązanie problemów lokalnych,\npogłębia możliwości pozyskania środków w celu wykonania planów inwestycyjnych w zakresie regionalnej nauki,\nwzmacnia potencjał turystyczny miasta na arenie międzynarodowej,\numożliwia uczelniom posiadanie większego wpływu na wszystkie sfery życia oraz zwiększa ich rozpoznawalność w skali światowej.\n\n\n== Konsorcjum Akademickie – Katowice Miasto Nauki ==\nW skład Konsorcjum Akademickiego – Katowice Miasto Nauki wchodzą: Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego w Katowicach, Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach, Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach, Politechnika Śląska, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Uniwersytet Śląski w Katowicach (lider) oraz Miasto Katowice (partner strategiczny).\nWspółdziałające ze sobą uczelnie stają naprzeciw obecnemu współcześnie zjawisku, jakim jest transformacja regionu. Ma ona miejsce, dzięki obecności nowego rodzaju przemysłu, jakim stała się dziś nauka oraz edukacja akademicka. Organizatorzy EMNK 2024 zaznaczają ponadto, że owa transformacja nie przekreśla istnienia unikalnej tożsamości Śląska i Zagłębia, powstałej dzięki wielkoprzemysłowemu dziedzictwu regionu, w którego skład wchodzą: rozbudowana kultura techniczna, tradycja wykorzystywania innowacyjnych rozwiązań, bazujących na najnowszych osiągnięciach technologii i nauki oraz organizacja pracy. Wymienione elementy stwarzają możliwość konstruowania kultury innowacyjności, postępu i inteligentnych przemysłów. Segment nauki i edukacji zwraca uwagę na ludzi dotkniętych niebezpieczną i nadmiernie wyczerpującą zdrowie pracą, destrukcją środowiska i jego ekologicznej równowagi, nieoszczędną eksploatacją złóż kopalnych, a także problemami społecznymi, z jakimi zmagają się tereny przemysłowe. Naukowcy zajmujący się medycyną i techniką, naukami chemicznymi i biologicznymi, humanistyką, naukami społecznymi oraz szeroko pojętą edukacją działają wspólnie z jednostkami samorządowymi i podmiotami gospodarczymi regionu, by w odpowiednim czasie rozpoznawać problemy, z jakimi mierzą się mieszkańcy oraz profilować i kształtować na nie rozwiązania.\n\n\n== 50 tygodni w Mieście Nauki ==\n50 tygodni w Mieście Nauki to całoroczny program obchodów Europejskiego Miasta Nauki 2024. Każdy z 50 tygodni zwróci uwagę na konkretny, ważny i współczesny problem nie tylko polskiej, ale także światowej nauki, którego bliższe poznanie może w sposób bezpośredni wpłynąć na życie. Tygodnie tematyczne zaproponują odbiorcom wiele różnych wydarzeń naukowych, popularnonaukowych oraz sportowych, kulturalnych i artystycznych, starannie przygotowywanych i opracowywanych przez członków środowiska akademickiego i miejskiego.\nBazę programu będą tworzyć następujące czynniki: fundament, jakim są wiedza i nauka; perspektywy: lokalna, regionalna, krajowa i europejska; kontakt i współpraca krajowych, międzynarodowych i instytucjonalnych ośrodków badawczych, siła społecznego działania, popularyzacja naukowych i popularnonaukowych treści, przełomowy charakter zmian.\nProjekt 50 tygodni obejmie swoim zakresem wiele różnych aktywności – na odbiorców czekać będą m.in. liczne spotkania autorskie, wykłady i warsztaty, debaty, koncerty oraz inicjatywy społeczne, które odbywać się będą w trzech językach: polskim, angielskim oraz ukraińskim. Adresatami aktywności, proponowanych przez każdy z nadchodzących tygodni, są wszyscy mieszkańcy – dzieci, młodzież, studenci, nauczyciele, naukowcy oraz seniorzy. Ponadto tematy poszczególnych tygodni będą różnić się od siebie wykorzystywanymi w ich tworzeniu przekazami medialnymi (radio, internet, prasa). Bez wątpienia jednak będą eksponować i przybliżać problematykę badawczą, jaka jest podejmowana w Katowicach i całym regionie.\n\n\n== Program wydarzeń Europejskiego Miasta Nauki Katowice 2024 ==\nObok głównego programu 50 tygodni EMNK 2024 planowane są również działania młodych Miasta Nauki, programy edukacyjne (z tematem wiodącym: nauczyciele – nauczycielom), a także wydarzenia strategiczne, m.in.:\n\n9–11 grudnia 2023 – otwarcie obchodów Europejskiego Miasta Nauki 2024 w Hali Widowiskowo-Sportowej „Spodek” oraz w Międzynarodowym Centrum Kongresowym podczas 7. Śląskiego Festiwalu Nauki KATOWICE wraz z widowiskiem naukowo-artystycznym KATOPOLIS otwierającym Miasto Nauki,\n12–15 czerwca 2024 – międzynarodowa konferencja EuroScience Open Forum (ESOF2024) w Międzynarodowym Centrum Kongresowym w Katowicach,\nczerwiec–wrzesień 2024 – European Science in the City Festival – inicjatywa Komisji Europejskiej z szeregiem wydarzeń popularnonaukowych dotyczących europejskich misji badawczych,\nczerwiec 2024 – EU Talent Fair – europejska inicjatywa targów pracy dla naukowców i naukowczyń,\nwrzesień 2024 – europejskie finały EUCYS (European Union Contest for Young Scientists),\nwrzesień 2024 – organizacja TalentON – europejskiej inicjatywy dla młodych naukowców i naukowczyń,\npaździernik 2024 – Międzyuczelniana Inauguracja Roku Akademickiego 2024/2025,\n6–10 grudnia 2024 – zamknięcie obchodów Europejskiego Miasta Nauki 2024 w Hali Widowiskowo-Sportowej „Spodek” oraz w Międzynarodowym Centrum Kongresowym podczas 8. Śląskiego Festiwalu Nauki KATOWICE,\n\n\n== EMNK 2024 a ŚFN KATOWICE ==\nŚląski Festiwal Nauki KATOWICE (ŚFN KATOWICE) to jedno z największych wydarzeń popularnonaukowych w Polsce i Europie. Dzięki przeprowadzonym dotąd siedmiu edycjom, organizowany w Katowicach Festiwal stał się charakterystyczną i dostrzegalną przestrzenią regionalnego, krajowego oraz międzynarodowego współdziałania na rzecz rozwijania zainteresowań naukowych mieszkańców miasta i regionu. ŚFN odbywa się dzięki współpracy i połączeniu sił wszystkich publicznych uczelni Śląska, które w 2018 roku nawiązały ze sobą porozumienie. Koordynowany przez Uniwersytet Śląski w Katowicach Festiwal od 2020 roku nosi tytuł lidera Forum Organizatorów Polskich Festiwali Nauki (ok. 30 ogólnopolskich działań prowadzonych w kwestii społecznej odpowiedzialności nauki).\nSiódma edycja Śląskiego Festiwalu Nauki KATOWICE (9–11 grudnia 2023) była równocześnie weekendem otwarcia obchodów Europejskiego Miasta Nauki Katowice 2024, zapoczątkowanym przez widowisko naukowo-artystyczne KATOPOLIS. To właśnie m.in. działania w ramach ŚFN oraz popularność wcześniejszych edycji przyczyniły się do uzyskania przez miasto tytułu EMN. Wydarzenia związane z obchodami EMNK 2024 odbywać się będą pod hasłem „Nauka da nam przyszłość”.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Geografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna\n\nGeografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna – dyscyplina nauki w dziedzinie nauk społecznych, obowiązująca od 1 października 2018 roku zgodnie z rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 20 września 2018 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1818) zastąpionym przez rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 11 października 2022 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych (Dz.U. z 2025 r. poz. 211).\n\n\n== Przyczyny wydzielenia dyscypliny ==\nWśród przyczyn wydzielenia dyscypliny z geografii ogólnej było niezadowolenie doktorantów z zakresu geografii społeczno-ekonomicznej z konieczności uczęszczania na zajęcia z geologii czy glacjologii, kolejnym problemem wcześniejszego funkcjonowania katalogu dyscyplin były procedury uzyskiwania stopni i tytułów, gdzie pojawiało się zamieszanie wynikające z odrębności geografii społeczno-ekonomicznej.\n\n\n== Historia kształtowania dyscypliny ==\nCentralna Komisja ds. Stopni i Tytułów stanowiskiem swojej sekcji nauk ekonomicznych z 10 października 2017 roku podkreśliła istnienie argumentów za wydzieleniem nowej dyscypliny. To stanowisko zostało poparte miesiąc później (10 listopada 2017) przez Komitet Nauk Geograficznych PAN. Pod koniec tego samego roku Zespół Wykonawczy Unii na rzecz Rozwoju Kierunku Studiów Gospodarka Przestrzenna zwrócił się listem do ówczesnego ministra nauki i szkolnictwa wyższego Jarosława Gowina podkreślając potrzebę stworzenia odrębności gospodarki przestrzennej ze względu na długie doświadczenie w prowadzeniu tego kierunku studiów (25 lat). 2018 rok odznaczał się w dyskusji nad nowym podziałem dyscyplin naukowych dużą zmiennością w próbach przypisania zarówno geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej do różnych dyscplin. Ostatecznie Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego 30 września 2018 roku ogłosił rozporządzenie tworzące dyscyplinę geografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna  w dziedzinie nauk społecznych.\n\n\n== Efekty wydzielenia dyscypliny ==\nWśród pozytywnych efektów pojawienia się nowej dyscypliny można wymienić między innymi silniejsze instytucjonalne reprezentowanie naukowców w Radzie Doskonałości Naukowej. Z kolei wśród negatywnych można wymienić dezintegrację istniejących jednostek geograficznych czy utratę przez niektóre z nich możliwości nadawania stopni i tytułów.\n\n\n== Ewaluacja ==\nW wyniku przeprowadzonej ewaluacji nauki za lata 2017 - 2021, poszczególnym podmiotom w ramach, których ta dyscyplina jest realizowana, przyznano następujące kategorie:\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nWydział Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu", "source": "wikipedia"}
{"text": "IDEAS NCBR\n\nIDEAS NCBR Sp. z o.o. – polski ośrodek badawczo-rozwojowy, utworzony w 2021 r. przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. Prowadzi badania z zakresu sztucznej inteligencji. Jego siedziba znajduje się w biurowcu Varso przy ul. Chmielnej 69 w Warszawie.\n\n\n== Misja ==\nMisją IDEAS NCBR jest wsparcie rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce, poprzez stworzenie platformy łączącej środowisko akademickie z biznesowym, prowadzenie innowacyjnych badań, a także kształcenie nowego pokolenia naukowców, ukierunkowanych na praktyczne zastosowanie opracowanych algorytmów oraz ich późniejszą komercjalizację w przemyśle, finansach, medycynie i innych gałęziach gospodarki.\n\n\n== Działalność ==\nIDEAS NCBR prowadzi badania w obszarze sztucznej inteligencji, kryptografii i blockchaina, zatrudniając badaczy ze stopniem profesora i doktora, doktorantów oraz stażystów; współpracuje z instytucjami naukowymi w Polsce i za granicą, aby prowadzić wymianę badaczy i studentów, wspólne projekty grantowe, seminaria naukowe i kształcenie doktorantów; oferuje firmom z sektora prywatnego oraz instytucjom publicznym współpracę w obszarze badawczo-rozwojowym.\n\n\n== Historia ==\nIDEAS NCBR Sp. z o.o. zostało powołane 13 maja 2021 r. jako przedsięwzięcie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju. Jako cele jego działalności wymieniano: wsparcie rozwoju kadry naukowej w obszarze AI; finansowanie badań naukowych, prac rozwojowych i badań aplikacyjnych; wspieranie komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych; komercjalizację prac zespołów badawczych w postaci spółek spin-off i spin-out.\nW lipcu 2021 r. powołano dwie pierwsze grupy badawcze, zajmujące się badaniami podstawowymi, pod kierunkiem Piotra Sankowskiego i Stefana Dziembowskiego. W lutym 2022 r. podpisano pierwszą umowę o współpracy w kształceniu doktorantów – z Wojskową Akademią Techniczną w Warszawie. W czerwcu 2022 r. powołano trzecią grupę badawczą, pod kierunkiem Tomasza Trzcińskiego, a w lipcu 2023 r. czwartą, pod przewodnictwem Przemysława Musialskiego.\nDo 2023 r. ośrodek utworzył także 10 zespołów badawczych, skupionych na badaniach aplikacyjnych, oraz podpisał umowy o współpracy z 11 szkołami doktorskimi w Polsce (szkoły doktorskie: Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Instytut Podstaw Informatyki Polskiej Akademii Nauk, Wojskowa Akademia Techniczna, Akademia Górniczo-Hutnicza, Politechnika Łódzka, Politechnika Białostocka, Politechnika Wrocławska, Politechnika Poznańska, Politechnika Gdańska, Politechnika Śląska) i 7 uczelniami zagranicznymi (Computer Vision Center na Uniwersytecie Autonomicznym w Barcelonie, Centrum Wiskunde & Informatica w Amsterdamie, IIIT-Delhi – Indraprastha Institute of Information Technology w Delhi, Instytut Informatyki im. Maxa Plancka, Center for Artificial Intelligence and Advanced Robotics (AI.ROBO) na National Taiwan University, Department of Computer, Control and Management Engineering Antonio Ruberti (DIAG) na Uniwersytecie Rzymskim „La Sapienza”, Department of Applied Cryptography, Technische Universität Darmstadt). Organizacja nawiązała także współpracę z podmiotami prywatnymi (Platige Image) i publicznymi (Straż Ochrony Kolei).\nW listopadzie 2023 r. IDEAS NCBR zostało członkiem ELLIS Society, powołując ELLIS Unit Warsaw – pierwszą taką jednostkę w Polsce i trzecią w Europie Środkowo-Wschodniej.\nWe wrześniu 2024 r. konkurs na nowego prezesa wygrał dr hab. inż. Grzegorz Borowik. Startujący w nim także dotychczasowy prezes Piotr Sankowski ogłosił, że odchodzi z tej instytucji. W reakcji na informacje o zmianie w kierownictwie ośrodka, z zasiadania w radzie naukowej IDEAS zrezygnowało sześcioro jej członków, m.in. Aleksander Mądry, Marta Kwiatkowska, Wojciech Samek i Zofia Dzik. O wyjaśnienie, dlaczego podjęto taką decyzję oraz o odwrócenie jej skutków zaapelowało do premiera Donalda Tuska i ministra nauki Dariusza Wieczorka 30 laureatów prestiżowych grantów ERC.\n\n\n== Prezesi IDEAS NCBR ==\ndr hab. Piotr Sankowski (2021–2024)\ndr hab. inż. Grzegorz Borowik (od 2024)\n\n\n== Członkowie Zarządu IDEAS NCBR ==\nWojciech Kruszyński (2021–2024)\ndr Grażyna Żebrowska (od 2022)\n\n\n== Rada Naukowa ==\nRada Naukowa IDEAS NCBR została powołana uchwałą Zgromadzenia Wspólników IDEAS NCBR Sp. z o.o. z dnia 1 lipca 2021 r.\nDo zadań Rady Naukowej należy:\n\nwyrażanie opinii w zakresie polityki badawczej i planowanych do realizacji działań oraz przedstawianie propozycji zmian, np. ze względu na postęp w badaniach naukowych na świecie,\nopiniowanie zatrudnienia liderów grup badawczych,\nopiniowanie stopnia realizacji i wyników działań grup badawczych,\nwyrażanie opinii we wszystkich kwestiach związanych z działalnością IDEAS NCBR.\nSkład Rady Naukowej IDEAS NCBR (do września 2024):\n\nMarta Kwiatkowska (University of Oxford, przewodnicząca)\nMarek Barwiński (Isomorphic Laboratories)\nRan Canetti (Boston University)\nZofia Dzik (Instytut Humanites)\nAleksander Mądry (Massachusetts Institute of Technology)\nTim Roughgarden (Columbia University)\nWojciech Samek (Fraunhofer-Institut für Nachrichtentechnik)\nMarcin Żukowski (współtwórca Snowflake)\nPo wyborze nowego prezesa we wrześniu 2024 roku z zasiadania w radzie zrezygnowali wszyscy jej członkowie, w efekcie czego na początku października 2024 roku spółka nie miała Rady Naukowej.\n\n\n== Grupy badawcze ==\nInteligentne algorytmy i struktury danych (lider: dr hab. Piotr Sankowski prof. UW)\nBezpieczeństwo systemów i prywatność danych (lider: prof. dr hab. Stefan Dziembowski)\nUczenie maszynowe zero-waste w wizji komputerowej (lider: dr hab. Tomasz Trzciński prof. PW)\nGrafika komputerowa (lider: dr Przemysław Musialski)\n\n\n== Zespoły badawcze ==\nAI dla bezpieczeństwa (lider: dr Tomasz Michalak)\nLeśnictwo precyzyjne (lider: prof. dr hab. Krzysztof Stereńczak)\nUczenie maszynowe w trybie ciągłym (lider: dr Bartłomiej Twardowski)\nZrównoważona wizja komputerowa dla maszyn autonomicznych (lider: dr hab. Bartosz Zieliński prof. UJ)\nSekwencyjne podejmowanie decyzji (lider: dr hab. Piotr Miłoś prof. PAN)\nUczenie w sterowaniu, grafach i sieciach (lider: dr hab. Paweł Wawrzyński)\nRównoległe i dynamiczne algorytmy grafowe (lider: dr Adam Karczmarz)\nPsychiatria i fenomenologia obliczeniowa (lider: dr hab. Marcin Moskalewicz prof. UMCS)\nRobotyka interakcji fizycznej (lider: dr Krzysztof Walas)\nAlgorytmy w autonomicznych UAV (lider: Karol Pieniący)\nRenderowanie neuronowe (lider: dr hab. Przemysław Spurek)\nDiagnostyka patologii medycznych (liderka: dr hab. inż. Żaneta Świderska-Chadaj, prof. PW)\n\n\n== Status prawny ==\nIDEAS NCBR Sp. z o.o. działa od 13 maja 2021 r. na mocy § 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 17 września 2010 r. w sprawie szczegółowego trybu realizacji zadań NCBR w zw. z art. 30a ust. 2 w zw. z art. 30a ust. 1 pkt 2 i art. 29, art. 30 ust. 1 pkt 1-3 i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju (Dz.U. z 2010 r. poz. 1200). IDEAS NCBR Sp. z o.o. jako przedsięwzięcie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju jest przedsięwzięciem, o którym mowa w art. 119 ust. 2 pkt ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. z 2018 r. poz. 1668).\n\n\n== Zobacz też ==\nNarodowe Centrum Nauki\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa IDEAS NCBR\nRozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 17 września 2010 r. w sprawie szczegółowego trybu realizacji zadań Narodowego Centrum Badań i Rozwoju\nUstawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Badań nad Renesansem i Barokiem im. Jana i Piotra Kochanowskich\n\nInstytut Badań nad Renesansem i Barokiem im. Jana i Piotra Kochanowskich – państwowa instytucja kultury działająca w latach 2023–2024 z siedzibą w Zamościu podległa Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.\n\n\n== Historia ==\nInstytut powstał w listopadzie 2023 na mocy zarządzenia Przemysława Czarnka, Ministera Edukacji i Nauki w drugim rządzie Mateusza Morawieckiego. Przedmiotem działania instytutu jest:\n\npopularyzacja dziedzictwa kulturowego Pierwszej Rzeczypospolitej, w tym upowszechnianie badań naukowych z tego zakresu oraz wspieranie studiów nad kulturą staropolską;\nwspieranie badań naukowych z zakresu literatury i kultury staropolskiej oraz upowszechnianie ich wyników;\nintegracja krajowego i międzynarodowego środowiska naukowego zajmującego się kulturą staropolską, w tym zwłaszcza literaturą i kulturą renesansu i baroku;\ntworzenie, prowadzenie i rozwijanie baz danych związanych z przedmiotem działalności instytutu;\nwspieranie Akademii Zamojskiej w prowadzeniu badań naukowych w zakresie historii literatury polskiej i pedagogiki oraz działalności edukacyjnej i kulturalnej, związanych z przedmiotem działalności Instytutu.\nW grudniu 2023 na osobę pełniącą obowiązki dyrektora powołano Mirosława Lenarta. Powołano także dwunastoosobową Radę Naukową oraz zatrudniono trzech pracowników.\nW styczniu 2024 Minister Nauki w trzecim rządzie Donalda Tuska Dariusz Wieczorek postawił instytut w stan likwidacji z uwagi na wysokie koszty jego funkcjonowania niewspółmierne do zamierzonych do uzyskania przez Instytut efektów, a także możliwość realizowania zadań statutowych Instytutu przez podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki, których działalność statutowa jest związana z literaturą i kulturą staropolską, w tym wspieraniem badań naukowych z tego zakresu. Likwidacja zakończyła się w listopadzie 2024.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Klub Młodego Odkrywcy\n\n\n== Klub Młodego Odkrywcy ==\nKlub Młodego Odkrywcy (ang. Young Explorer's Club, ros. Клубы молодого открывателей) to program edukacyjny koordynowany przez Centrum Nauki Kopernik przy wsparciu finansowym Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności (PAFW). Misją Programu KMO jest rozwój umiejętności klubowiczów poprzez osobiste, wspólne poznawanie świata przez doświadczanie. Formuła spotkań Klubu umożliwia prowadzenie samodzielnych doświadczeń z wykorzystaniem prostych, łatwo dostępnych materiałów. \n\n\n=== Historia ===\nProjekt KMO był realizowany w latach 2002-2005 przez Janusza Laskę i Kłodzkie Towarzystwo Oświatowe w ramach programu „Równać Szanse” Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności i Polskiej Fundacji Dzieci i Młodzieży. Początkowo był skierowany do uczniów i nauczycieli gimnazjów. Podczas  zajęć pozalekcyjnych wykonywali eksperymenty i doświadczenia naukowe poszerzając swoją wiedzę przyrodniczą. Samodzielne doświadczanie i interaktywne metody pracy miały rozbudzać ciekawość i inspirować do samodzielnego zdobywania wiedzy wśród młodzieży. W roku 2009 projekt KMO przerodził się w program i ze względu na rozrastającą się sieć Klubów i coraz trudniejsze zarządzanie rolę koordynatora objęło Centrum Nauki Kopernik. 18 czerwca 2012 roku CNK i PAFW zawarły porozumienie mające na celu rozwijanie i promowanie inicjatywy Klubów Młodego Odkrywcy.\nW 2012 roku odbyło się pierwsze ogólnopolskie spotkanie Opiekunów KMO w siedzibie CNK - I Forum KMO. Od tego czasu co roku w październiku lub listopadzie odbywają się takie spotkania społeczności Opiekunów.\n\n\n=== Podstawowe założenia ===\nSiłą klubów jest swoboda działania Klubowiczów (opiekunów oraz dzieci i młodzieży) w ich lokalnej przestrzeni, przekładająca się na ich zaangażowanie, kreatywność w tworzeniu nowych form aktywności i realny wpływ na lokalne społeczności. Każdy klub obowiązuje jednak zestaw podstawowych zasad wynikających z przynależności do programu KMO.\n\n\n=== Wydarzenia i projekty ===\n\n\n==== Forum KMO ====\nDwudniowa konferencja adresowana do Opiekunów Klubów Młodego Odkrywcy (KMO), organizowana w Centrum Nauki Kopernik w ostatnim kwartale każdego roku. Pierwsze Forum KMO, w którym wzięło udział 90 osób, odbyło się w 2012 r. w ramach wspólnego świętowania Dnia Edukacji Narodowej. \nDwudniowy program konferencji obejmuje wykłady, warsztaty oraz seminaria. Dla uczestników wydarzenia to także wspaniała okazja, by podzielić się z innymi nauczycielami i edukatorami swoim doświadczeniem w pracy w KMO.\nW Forum KMO biorą udział:\n\nprzedstawiciele instytucji państwowych,\nprzedstawiciele III sektora,\ngoście specjalni,\nprzedstawiciele instytucji partnerskich,\ngoście zagraniczni,\nopiekunowie Klubów Młodego Odkrywcy.\n\n\n==== Badacze KMO ====\nKonkurs organizowany wspólnie przez Program Klub Młodego Odkrywcy oraz Polsko - Amerykańską Fundację Wolności. Główny celem działania jest propagowanie pracy metodą badawczą oraz wspieranie realizacji autorskich projektów badawczych w KMO. Zadaniem uczestników konkursu jest stworzenie planu projektu badawczego, który następnie zostanie zrealizowany w KMO. Autorzy najlepszych prac konkursowych otrzymują środki finansowe na realizację projektu, a także - od 2018 roku – nagrody rzeczowe.  \nLista projektów, które wygrały w danych latach:  \nBadacze KMO 2017:\n\nPrzyroda, matematyka i technika wokół nas.\nBadanie natężenia oraz częstotliwości dźwięku i ich wpływ na zdrowie.\nBadanie promieniowania elektromagnetycznego.\nBadacze KMO 2018:\n\nBadanie związków pomiędzy roślinami a środowiskiem, w którym one występują oraz zbadanie wpływu zanieczyszczeń pochodzących z okolicznych domków na stan środowiska w okolicy szkoły.\nBudowa modelu „inteligentnego domu” wyposażonego w stację monitorowania stanu powietrza i zbadanie bezpośredniego wpływu zużycia energii i surowców na stan środowiska w regionie.\nBadanie wpływu pH podłoża na wzrost bakterii.\nBadanie czynników meteorologicznych na żywe organizmy na przykładnie kiełkowania roślin wraz z budową mobilnej stacji meteorologiczne.\nBadanie oddziaływania kwaśnego deszczu na organizmy ożywione i nieożywione.\n\n\n==== KMO na Pikniku Naukowym Polskiego Radia i Centrum Nauki Kopernik ====\nDoroczny konkurs adresowany do Klubów Młodego Odkrywcy (KMO) zrzeszających dzieci powyżej 12 roku życia, organizowany w ramach programu KMO podczas Pikniku Naukowego Polskiego Radia i Centrum Nauki Kopernik. Pierwsza edycja konkursu odbyła się w 2014 r. Główne cele konkursu to wspomaganie integracji i promowanie sieci środowisk KMO oraz wzmacnianie relacji KMO z nauką. \nW pierwszym etapie konkursu uczestnicy (zespoły uczniowskie) mają za zadanie przesłać w wyznaczonym terminie zgłoszenie konkursowe – scenariusze trzech doświadczeń, które chcieliby zaprezentować publiczności podczas Pikniku Naukowego. Zgłoszenia oceniane są przez komisję konkursową, która w drodze oceny punktowej wyłania 10 finalistów. Podczas drugiego etapu konkursu wybrane w pierwszym etapie zespoły dopracowują nadesłane zgłoszenia przy wsparciu pracownika merytorycznego Centrum Nauki Kopernik. Ostateczne zgłoszenia oceniane są ponownie przez komisję, która wyłania sześciu laureatów.\n\n\n==== KMO podczas obchodów SPiN Day ====\nObchodzony corocznie 10 listopada od 2015 r. Międzynarodowy Dzień Centrów i Muzeów Nauki (SPiN Day). W Polsce organizują go instytucje zrzeszone w Stowarzyszeniu Społeczeństwo i Nauka. Od 2016 r. Kluby Młodego Odkrywcy (KMO) biorą udział w obchodach tego święta, prezentując na swoich stoiskach doświadczenia i pokazy naukowe przeprowadzane przez klubowiczów. Co roku opiekunowie KMO wraz z klubowiczami wymyślają nowe doświadczenia lub dostosowują już znane do aktualnego tematu wydarzenia (np. zanieczyszczenia powietrza w 2017 r. czy polscy naukowcy w 2019 r.). \n\n\n=== Partnerzy ===\nCentrum Nauki Kopernik, które wśród swoich naczelnych wartości wymienia zaufanie i współpracę, oraz Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności określająca wyrównywanie szans w edukacji i wspieranie rozwoju społeczeństw lokalnych jako swoje główne cele strategiczne upowszechniają i rozwijają program KMO w Polsce i za granicą w ramach sieci społecznościowej. Sieć tę tworzą partnerzy regionalni i ogólnopolscy, partner ds. rozwoju programu za granicą, opiekunowie klubów, dyrektorzy placówek, w których działają kluby oraz sami klubowicze i ich rodzice. Dzięki współpracy z instytucjami zaangażowanymi w rozwój edukacji w Polsce – uczelni wyższych, centrów nauki i instytucji wspierających nauczycieli – idea KMO jest obecna niemal w każdym polskim województwie. Szerzą ją i rozwijają także partnerzy ogólnopolscy – instytucje od wielu lat zaangażowane w pracę z dziećmi i młodzieżą oraz nauczycielami. Dodatkowo, w ramach dzielenia się polskim doświadczeniem z placówkami zagranicznymi Centrum Nauki Kopernik za pośrednictwem partnera ds. rozwoju współpracy za granicą nawiązuje kontakty i zaprasza również do sieci partnerów działających w innych krajach. Sieć pracuje w oparciu o stworzony w 2017 r. model. Partnerzy podpisują porozumienie o współpracy oraz umowę. Zasady współdziałania regulują Mała Karta KMO (zasady działania klubów) oraz Duża Karta KMO (prawa i obowiązki partnerów). Partnerzy spotykają się minimum raz w roku, aby omówić działania przygotowane dla opiekunów klubów i środowisk edukacyjnych z regionów oraz zaplanować aktywności na kolejny rok. Do 2019 r. odbyły się trzy takie spotkania, każde w innej lokalizacji.\n\n\n==== Partnerzy regionalni ====\nZespół Szkół Technicznych w Lesznie\nŁódzki Uniwersytet Dziecięcy\nOśrodek Doskonalenia Nauczycieli w Olsztynie\nExploRes w Rzeszowie\nPaństwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Chełmie\nPolitechnika Wrocławska\nUniwersytet w Białymstoku\nMłodzieżowe Obserwatorium Astronomiczne\nŚląskie Międzyuczelniane Centrum Edukacji i Badań Interdyscyplinarnych\nUniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy\nWyższa Szkoła Bankowa w Gdańsku\nCentrum Wsparcia Rzemiosła, Kształcenia Dualnego i Zawodowego w Kaliszu\n\n\n==== Partnerzy ogólnopolscy ====\nFundacja Uniwersytet Dzieci\nKrajowy Fundusz na Rzecz Dzieci\nPolsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży\nSzkoła Edukacji PAFW\n\n\n==== Partner ds. rozwoju programu KMO za granicą ====\nFundacja Szkoła z klasą\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Komitet Badań Naukowych\n\nKomitet Badań Naukowych (KBN) – zgodnie z ustawą z 12 stycznia 1991 był to naczelny organ administracji rządowej do spraw polityki naukowej i naukowo-technicznej Polski. Ustawa z dnia 8 października 2004 o zasadach finansowania nauki przekazała jego zadania w zakresie finansowania ministrowi właściwemu dla spraw nauki.\nKBN został ostatecznie włączony w struktury ministerstwa 5 lutego 2005, stając się jego Radą Nauki. Jego ostatnim przewodniczącym był profesor Michał Kleiber, który równocześnie był ministrem nauki. Struktury KBN przeszły do ministerstwa w formie nieco zmienionej, choć w zasadniczych zrębach Rada Nauki jest w dużym stopniu kopią struktur KBN.\nNajważniejszą częścią działania KBN było rozdzielanie niemal całości środków finansowych przeznaczanych przez budżet państwa na rozwój i utrzymanie nauki w Polsce. KBN rozdzielał pieniądze na tzw. cele statutowe uczelni i państwowych instytutów naukowych, na rozwój infrastruktury naukowej (biblioteki, sieci komputerowe itp.), organizował wymianę międzynarodową oraz uczestniczył w pracach związanych z integracją Polski z Unią Europejską. Do zadań KBN należało bezpośrednie finansowanie badań naukowych w postaci grantów. Granty te stanowiły w latach 1991–2005 znaczną część środków budżetowych na naukę (ok 30%), a polityka ich przyznawania określała w dużym stopniu kierunki rozwoju nauki w Polsce.\nRolę decyzyjną w KBN pełnił jej komitet, w którym większość (13 osób z 19) mieli przedstawiciele środowisk nauki. Organami komitetu było 12 zespołów zajmujących się poszczególnymi dziedzinami nauki. Członkowie tych zespołów byli wybierani przez wszystkich pracowników nauki w Polsce, posiadających minimum stopień naukowy doktora. Członkowie tych zespołów mieli decydujący wpływ na przyznawanie grantów na określone projekty badawcze.\n\n\n== Przewodniczący Komitetu Badań Naukowych ==\nWitold Karczewski (22 marca 1991 – 6 marca 1995)\nPrzewodniczący KBN (kierujący Urzędem Komitetu Badań Naukowych) (22 marca 1991 – 6 marca 1995)\nAleksander Łuczak (7 marca 1995 – 31 października 1997)\nWiceprezes Rady Ministrów, Przewodniczący KBN (kierujący Urzędem Komitetu Badań Naukowych) (7 marca 1995 – 7 lutego 1996)\nPrzewodniczący KBN (kierujący Urzędem Komitetu Badań Naukowych) (7 lutego 1996 – 31 października 1997)\nAndrzej Wiszniewski (31 października 1997 – 19 października 2001)\nPrzewodniczący KBN (kierujący Urzędem Komitetu Badań Naukowych) (31 października 1997 – 19 października 1999)\nPrzewodniczący KBN, Minister Nauki (kierujący Urzędem Komitetu Badań Naukowych) (19 października 1999 – 19 października 2001)\nMichał Kleiber (19 października 2001 – 5 lutego 2005)\nPrzewodniczący KBN, Minister Nauki (kierujący Urzędem Komitetu Badań Naukowych) (19 października 2001 – 1 kwietnia 2003)\nPrzewodniczący KBN, Minister Nauki (kierujący Ministerstwem Nauki i Informatyzacji) (1 kwietnia 2003 – 2 maja 2004)\nPrzewodniczący KBN, Minister Nauki i Informatyzacji (kierujący Ministerstwem Nauki i Informatyzacji) (2 maja 2004 – 5 lutego 2005)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nArchiwalna kopia strony KBN. kbn.icm.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-28)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Medal „Zasłużony dla Nauki Polskiej Sapientia et Veritas”\n\nMedal „Zasłużony dla Nauki Polskiej Sapientia et Veritas” (łac. mądrość i prawda) – polskie odznaczenie resortowe, nadawane przez Ministra Edukacji i Nauki osobie fizycznej, prawnej lub jednostce organizacyjnej za szczególne zasługi dla szkolnictwa wyższego i nauki, w tym za wybitne osiągnięcia w zakresie działalności naukowej, dydaktycznej lub organizacyjnej.\nMedal nadawany jest w oparciu o Ustawę z dnia 12 maja 2022 r. o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce oraz niektórych innych ustaw. Wygląd medali został określony w Rozporządzeniu Ministra Edukacji i Nauki z dnia 20 grudnia 2022 r. w sprawie Medalu „Zasłużony dla Nauki Polskiej Sapientia et Veritas”(skorygowany rozporządzeniem z dnia 20 kwietnia 2023 r.).\n\n\n== Charakterystyka ==\nOdznaczenie posiada trzy stopnie:\n\nI stopień – Złoty Medal „Zasłużony dla Nauki Polskiej Sapientia et Veritas”,\nII stopień – Srebrny Medal „Zasłużony dla Nauki Polskiej Sapientia et Veritas”,\nIII stopień – Brązowy Medal „Zasłużony dla Nauki Polskiej Sapientia et Veritas”.\nMedal nadaje Minister Edukacji i Nauki z własnej inicjatywy albo na wniosek innego ministra kierującego działem administracji rządowej, kierownika urzędu centralnego, wojewody, organu jednostki samorządu terytorialnego, Przewodniczącego Komitetu Badań Naukowych, władz statutowych instytucji przedstawicielskich środowiska szkolnictwa wyższego i nauki, organizacji społecznych, stowarzyszeń, reprezentatywnych organizacji związkowych lub reprezentatywnych organizacji pracodawców, ambasadora, kierownika przedstawicielstwa dyplomatycznego, stałego przedstawicielstwa przy organizacji międzynarodowej lub urzędu konsularnego Rzeczypospolitej Polskiej.\nMedal danego stopnia może być nadany tej samej osobie lub jednostce tylko raz. Nie nadaje się medalu stopnia niższego od wcześniej nadanego.\n\n\n== Wygląd ==\nOznaka medalu, wykonana z pozłacanego, posrebrzanego lub brązowo patynowanego tombaku, ma postać gwiazdy o nieregularnych ramionach. Na awersie znajduje się okrągły medalion, na którym jest umieszczony wizerunek orła ustalony dla godła Rzeczypospolitej Polskiej. Dookoła w górnej części widnieje napis: SAPIENTIA ET VERITAS, natomiast w części dolnej – splecione liście laurowe. Na rewersie, centralnym elementem medalionu jest kopernikański model Układu Słonecznego z dzieła De revolutionibus orbium coelestium. Medalion otaczają stylizowane promienie, pokryte obustronnie niebieską emalią. Średnica medali wynosi 55 mm (początkowo: złotego medalu wynosiła 70 mm, srebrnego 55 mm, a brązowego 40 mm).\nZłoty medal jest noszony na szyi, medal srebrny i brązowy po lewej stronie piersi, za odznaczeniami państwowymi, na wstążce koloru niebieskiego z dwoma biało-czerwonymi paskami szerokości 4 mm, oddalonymi 4 mm od krawędzi. Wstążka medali ma szerokość 40 mm (początkowo: złotego medalu miała 50 mm, a srebrnego i brązowego – 35 mm).\n\n\n== Odznaczeni ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Medialab\n\nMedialab, media lab (z łaciny: liczba mnoga słowa medium, nośnik, plus skrót od laboratorium, pracownia) – forma interdyscyplinarnego działania umożliwiająca wspólną pracę i uczenie się osób o różnych umiejętnościach z wykorzystaniem mediów i technologii.\nPoprzez wymianę doświadczeń i wiedzy między osobami o zróżnicowanych kompetencjach, np. artystami, projektantami, programistami, edukatorami, aktywistami społecznymi i badaczami, możliwe są prace zmierzające do zdefiniowania i rozwiązania problemów przy wykorzystaniu metod pracy projektowej. Działania medialabowe mogą mieć charakter edukacyjny, artystyczny, społeczny lub badawczy, często niekomercyjny i eksperymentalny. Specyfiką działań medialabowych jest dążenie do otwartości, przejawiającej się w wykorzystaniu otwartych licencji, narzędzi, danych, języków i zasobów. Medialab wartościuje pracę zespołową, umożliwiającą wielość perspektyw w podejściu do rozwiązywania problemów.\n\n\n== Historia ==\nUznaje się, że pierwszy media lab na świecie powstał jako wydział szkoły architektury i urbanistyki wchodzącej w skład Massachusetts Institute of Technology. MIT Media Lab został założony przez profesora MIT Nicholasa Negroponte i byłego rektora uczelni Jerome’a Wiesnera w 1985 roku. Wydział specjalizuje się w pracach nad projektami łączącymi technologie i multimedia. Sławę przyniosły mu publikacje na łamach Wired i Red Herring o praktycznych wynalazkach z zakresu m.in. sieci bezprzewodowych, sieci sensorowych, przeglądarek internetowych i systemu World Wide Web.\nPo najbardziej znanym Media Labie MIT powstały one także w innych miejscach na świecie – nie zawsze przy instytucjach naukowych. Przykłady z Europy to Medialab Prado i Media Lab Helsinki.\n\n\n== Medialaby w Polsce ==\nPierwszy w Polsce media lab został zorganizowany pod hasłem „Obóz Kultury 2.0” w ramach projektu Kultura 2.0 w dniach 12–16 sierpnia 2010 roku we wsi Chrzelice pod Prudnikiem. Spotkanie około 50 osób stanowiło pierwsze podejście do stworzenia trwałej platformy współpracy osób działających na polach edukacji, aktywizmu, sztuki i techniki. MediaLab Chrzelice został zorganizowany z inicjatywy Fundacji Ortus, Mirosława Filiciaka (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej) oraz Alka Tarkowskiego (Creative Commons Polska, Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego). Partnerami projektu byli: Narodowy Instytut Audiowizualny, Creative Commons Polska oraz Komisja Historii i Tradycji Ziemi Chrzelickiej.\nW ramach Obozu Kultury 2.0 – MediaLab Chrzelice odbyła się seria prezentacji na temat Kultury 2.0 i występów artystycznych. Stworzono również pamiątkowy mural. Uzupełnienie stanowiło doroczne lokalne święto – Dni Chrzelic. Główną część Obozu Kultury 2.0 stanowiły cztery warsztaty z wykorzystaniem technologii cyfrowych: muzycznych instalacji interaktywnych w oparciu o program Pure Data (prowadzone przez artystę i informatyka Pawła Janickiego z Centrum Sztuki WRO); projektowania urządzeń elektronicznych gadżetów na bazie platformy Arduino (Daniel Soltis z Tinker London); digitalizacji lokalnego dziedzictwa w ramach m.in. projektu OpenStreetMap (Marcin Wilkowski z Ośrodka Karta, Maciej Rynarzewski z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Alek Tarkowski); warsztaty audiowizualne z wykorzystaniem oprogramowania Fluxus (Melinda Sipos i Gábor Papp z Kitchen Budapest).\nDoświadczenia z Obozu Kultury 2.0 zostały udokumentowane w seriach zdjęć, filmów\ni artykułów. Stały się też przedmiotem publikacji w formie elektronicznej i drukowanej z dołączoną płytą z zapisem wykładów, koncertów oraz wywiadów z uczestnikami i prowadzącymi obóz. W 2011 Fundacja „Ortus” opublikowała zbiór tekstów teoretycznych i porad z zakresu tworzenia medialabów. W okresie grudzień 2012-styczeń 2013 Fundacja „SocLab” i Fundacja „Ortus” przeprowadziły badanie oceniające działania na rzecz budowy stałych instytucji typu medialab w Polsce.\nW Katowicach od 2012 roku – jako część Katowice Miasto Ogrodów – Instytucji Kultury im. Krystyny Bochenek – działa Medialab Katowice.\nW Gdańsku, przy Instytucie Kultury Miejskiej, działa Medialab skoncentrowany na cyfrowych zasobach instytucji kultury, popularyzacji i ponownym wykorzystaniu domeny publicznej. Projekty medialabowe angażują zespoły łączące pracowników instytucji kultury, programistów, bibliotekarzy itp. Wśród działań znajdują się szkolenia, warsztaty i konsultacje dla sektora kultury oraz rozwiązywanie konkretnych problemów związanych z konkretną instytucją.\nProjekt [1] PANkreator – efekt współpracy z PAN Biblioteką Gdańską.\n\n\n== Publikacje ==\nKarol Piekarski (red.): Przyjemność eksperymentowania. Medialab Katowice 2012 (Katowice Miasto Ogrodów, 2012)\nKarol Piekarski (red.): Metody badania i odkrywania miasta oparte na danych (Katowice Miasto Ogrodów, 2015)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa MediaLab Chrzelice – Obóz Kultury 2.0. obozkultury20.artklaster.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-07-15)].\nStrona internetowa Medialabu Katowice", "source": "wikipedia"}
{"text": "Narodowe Centrum Badań i Rozwoju\n\nNarodowe Centrum Badań i Rozwoju – polska agencja wykonawcza w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 1634, ze zm.), powołana do realizacji zadań z zakresu polityki naukowej, naukowo-technicznej i innowacyjnej państwa. Ma siedzibę przy ul. Chmielnej 69 w Warszawie.\n\n\n== Misja ==\nMisją NCBR jest wsparcie polskich jednostek naukowych oraz przedsiębiorstw w rozwijaniu ich zdolności do tworzenia i wykorzystywania rozwiązań opartych na wynikach badań naukowych w celu nadania impulsu rozwojowego gospodarce i z korzyścią dla społeczeństwa.\n\n\n== Zadania ==\nGłównym zadaniem Centrum jest wspieranie tworzenia nowoczesnych rozwiązań i technologii zwiększających innowacyjność, a tym samym konkurencyjność polskiej gospodarki. Działalność Centrum ma służyć wzmocnieniu współpracy między polskim biznesem, której efektem ma być większe zaangażowanie przedsiębiorców w finansowanie badań oraz skuteczniejsza komercjalizacja ich wyników. Realizując te cele, NCBR dba o to, by wydawane na prace badawczo-rozwojowe publiczne pieniądze przynosiły jak największe korzyści polskiej gospodarce.\nPoprzez kilkadziesiąt programów Centrum może zapewnić wsparcie finansowe projektu już na wszystkich poziomach gotowości technologicznej – od wstępnych badań przemysłowych aż do opracowania innowacyjnego produktu, usługi lub technologii. Ofertę tę uzupełniają programy wspierające finansowanie międzynarodowej ochrony własności przemysłowej czy ekspansji zagranicznej młodych firm innowacyjnych. Dużą uwagę Centrum przykłada także zapewnianiu dobrych warunków dla rozwoju kadry naukowej. Szczególny nacisk kładziony jest na wspieranie młodych naukowców. Prowadzone są także w uzgodnieniu z Ministerstwem Obrony Narodowej, Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Administracji i Agencją Bezpieczeństwa Wewnętrznego działania związane z badaniami na rzecz bezpieczeństwa i obronności państwa. Celem realizowanych programów i projektów jest nie tylko podniesienie potencjału polskich podmiotów naukowych i przemysłowych, ale także dążenie do niezależności technologicznej poprzez tworzenie polskiego know-how w zakresie technologii, bezpieczeństwa i obronności państwa.\nCentrum realizując swoje zadania podejmuje współpracę również z innymi podmiotami, a także tworzy programy sektorowe stanowiące bezpośrednią odpowiedź na zapotrzebowanie przedsiębiorców określonych branż polskiej gospodarki. Stara się także angażować w finansowanie B+R fundusze Venture Capital. Istotnym obszarem działalności Centrum jest współpraca międzynarodowa. Od 2011 roku Centrum pełni także rolę instytucji pośredniczącej dla priorytetów w obszarze wsparcia sektora B+R oraz szkolnictwa wyższego.\nBudżet przeznaczony na badania i rozwój systematycznie się zwiększa i w roku 2018 wynosił 6,8 miliarda złotych.\nCentrum jest finansowane ze środków skarbu państwa oraz funduszy Unii Europejskiej. Narodowe Centrum Badań i Rozwoju realizuje także zadania zlecone przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego.\n\n\n== Afera NCBiR ==\nW 2023 roku w czasie rządów Prawa i Sprawiedliwości miała miejsce tzw. Afera NCBiR związana z nieprawidłowościami w czasie konkursu Szybka ścieżka - Innowacje cyfrowe. Część beneficjentów programu była powiązana z politykami Republikanów, zaś część firm otrzymała dotacje z konkursu pomimo niskiej oceny lub krótkiego doświadczenia (jedna z firm, które otrzymały dotację, została założona dziesięć dni przed ostatecznym terminem składania ofert w konkursie).\n\n\n== Dyrektorzy NCBR ==\ngen. bryg. prof. dr hab. inż. Bogusław Smólski (od 2 lipca 2007 do 31 grudnia 2010)\nprof. dr hab. Krzysztof Jan Kurzydłowski (od 1 stycznia 2011 do 20 stycznia 2016)\nprof. Jerzy Kątcki (w 2016, jako p.o.)\nprof. dr hab. inż. Maciej Chorowski (od 8 kwietnia 2016 do 29 lipca 2019)\ndr inż. Wojciech Kamieniecki (od 30 lipca 2019 do 17 lutego 2022)\ndr Remigiusz Kopoczek (od 20 lipca 2022 do 9 sierpnia 2022, od 18 lutego 2022 jako p.o.)\ndr Paweł Kuch (od 9 sierpnia 2022 do 9 lutego 2023, jako p.o.)\ndr Jacek Orzeł (od października 2023 do 7 marca 2024; od 9 lutego 2023 jako p.o.)\nprof. dr hab. inż. Jerzy Małachowski (od 7 czerwca 2024; od 7 marca 2024 jako p.o.)\n\n\n== Status prawny ==\nNarodowe Centrum Badań i Rozwoju działa od 1 lipca 2007 r. na mocy ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju (Dz.U. z 2024 r. poz. 1170).\n\n\n== Zobacz też ==\nPolski Fundusz Rozwoju\nNarodowe Centrum Nauki\nPolska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości\nIDEAS NCBR\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa Centrum\nUstawa o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju\nRozporządzenie w sprawie nadania statutu Narodowemu Centrum Badań i Rozwoju\nRozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w sprawie warunków i trybu udzielania pomocy publicznej za pośrednictwem Narodowego Centrum Badań i Rozwoju", "source": "wikipedia"}
{"text": "Narodowe Centrum Nauki\n\nNarodowe Centrum Nauki – agencja grantowa z siedzibą w Krakowie, która powstała na podstawie ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Narodowym Centrum Nauki. NCN finansuje badania podstawowe, czyli prace eksperymentalne lub teoretyczne podejmowane przede wszystkim w celu zdobycia nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów, bez nastawienia na bezpośrednie zastosowanie komercyjne. Centrum oficjalnie rozpoczęło działalność 4 marca 2011 r..\n\n\n== Budżet ==\nDo końca 2021 r. NCN przyznało ponad 25 tysięcy grantów na łączną kwotę blisko 12 miliardów złotych. Ponad połowa kwoty przyznanej przez NCN w 2021 r. wsparła rozwój młodych naukowców. Granty NCN to dla nich szansa na szybsze uzyskanie samodzielności naukowej.\n\n\n== Zadania ==\nDo zadań Centrum należy:\n\nfinansowanie badań podstawowych realizowanych w formie:\nprojektów badawczych, w tym finansowanie zakupu lub wytworzenia aparatury naukowo-badawczej niezbędnej do realizacji tych projektów,\nniepodlegających współfinansowaniu z zagranicznych środków finansowych projektów badawczych realizowanych w ramach programów lub inicjatyw międzynarodowych ogłaszanych we współpracy dwu- lub wielostronnej albo projektów badawczych realizowanych przy wykorzystaniu przez polskie zespoły badawcze wielkich międzynarodowych urządzeń badawczych,\nprojektów badawczych realizowanych przez młodych naukowców w rozumieniu art. 360 ust. 2 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, w tym mających na celu stworzenie unikatowego warsztatu naukowego lub powołanie nowego zespołu naukowego,\nstypendiów doktorskich i staży po uzyskaniu stopnia naukowego doktora,\nprojektów badawczych dla doświadczonych naukowców mających na celu realizację pionierskich badań naukowych, w tym interdyscyplinarnych, ważnych dla rozwoju nauki, wykraczających poza dotychczasowy stan wiedzy, i których efektem mogą być odkrycia naukowe;\nbadań naukowych nienależących do zakresu badań finansowanych przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju;\nnadzór nad realizacją wyżej wymienionych badań naukowych;\nwspółpraca międzynarodowa w ramach finansowania działalności w zakresie badań podstawowych;\nupowszechnianie w środowisku naukowym informacji o ogłaszanych przez NCN konkursach;\ninspirowanie i monitorowanie finansowania badań podstawowych ze środków pochodzących spoza budżetu państwa;\ninne zadania zlecone przez ministra właściwego do spraw nauki, ważne dla rozwoju badań podstawowych, w tym opracowywanie programów badawczych ważnych dla kultury narodowej;\nfinansowanie nagrody Narodowego Centrum Nauki przyznawanej zgodnie z regulaminem określonym przez Radę i zatwierdzonym przez Ministra.\n\n\n== Organizacja ==\nDyrektora NCN powołuje Minister właściwy do spraw nauki, po przeprowadzeniu otwartego konkursu.\nPierwszym dyrektorem powołanym na czteroletnią kadencję (od 4 marca 2011 do 3 marca 2015) został prof. Andrzej Jajszczyk. Od 4 marca 2015 funkcję tę pełnił przez 2 kadencje prof. Zbigniew Błocki. 30 października 2023 dyrektorem NCN został prof. Krzysztof Jóźwiak.\nRada NCN składa się z dwudziestu czterech członków, powoływanych przez Ministra właściwego do spraw nauki spośród kandydatów wskazanych przez Zespół Identyfikujący. Rada rozpoczęła działalność 15 grudnia 2010.\n\n\n== Konkursy NCN ==\nNarodowe Centrum Nauki finansuje projekty badawcze z zakresu badań podstawowych, stypendia doktorskie, staże po uzyskaniu stopnia naukowego doktora oraz działania naukowe.\n\n\n=== Konkursy krajowe ===\nOPUS – konkurs na projekty badawcze otwarty dla wszystkich naukowców. Od września 2020 formuła konkursu umożliwia również prowadzenie projektów badawczych we współpracy międzynarodowej dwustronnej lub wielostronnej, a także przedsięwzięć realizowanych przy wykorzystaniu przez polskie zespoły badawcze wielkich międzynarodowych urządzeń badawczych;\nPRELUDIUM – konkurs na projekty badawcze realizowane przez osoby nieposiadające stopnia naukowego doktora;\nPRELUDIUM BIS – konkurs mający na celu wsparcie kształcenia doktorantów w szkołach doktorskich, w tym finansowanie projektów badawczych realizowanych przez doktorantów w ramach przygotowywanych rozpraw doktorskich;\nSONATINA – na projekty badawcze realizowane przez młodych badaczy, posiadających stopień doktora uzyskany w okresie do 3 lat przed rokiem wystąpienia z wnioskiem lub  którym zostanie nadany stopień doktora do 30 czerwca tego roku;\nSONATA – konkurs na projekty badawcze realizowane naukowców, którzy uzyskali stopień doktora w okresie od 2 do 7 lat przed rokiem wystąpienia z wnioskiem;\nSONATA BIS – konkurs na projekty badawcze mające na celu powołanie nowego zespołu naukowego, realizowane przez osoby posiadające stopień naukowy lub tytuł naukowy, które uzyskały stopień naukowy doktora w okresie od 5 do 12 lat przed rokiem wystąpienia z wnioskiem;\nMINIATURA – konkurs na działania naukowe: badania wstępne/pilotażowe, kwerendy, staże naukowe, wyjazdy badawcze albo wyjazdy konsultacyjne dla naukowców, którzy uzyskali stopień doktora w ciągu 12 lat przed rokiem wystąpienia z wnioskiem;\nMAESTRO – konkurs dla doświadczonych naukowców na projekty badawcze mające na celu realizację pionierskich badań naukowych, w tym interdyscyplinarnych, ważnych dla rozwoju nauki, wykraczających poza dotychczasowy stan wiedzy, których efektem mogą być odkrycia naukowe;\nARTIQ – konkurs mający na celu zwiększenie potencjału naukowego i B+R Polski w obszarze sztucznej inteligencji (AI) poprzez stworzenie trzech Centrów Doskonałości w obszarze AI;\nTANGO – konkurs prowadzony w ramach wspólnego przedsięwzięcia z Narodowym Centrum Badań i Rozwoju, umożliwiający dofinansowanie prac koncepcyjnych, badań przemysłowych i prac rozwojowych bazujących na wynikach badań podstawowych sfinansowanych wcześniej przez Narodowe Centrum Nauki;\nKonkursy krajowe zawieszone lub zakończone:\n\nSYMFONIA – konkurs na międzydziedzinowe projekty badawcze realizowane przez wybitnych naukowców, których badania wyróżniają się najwyższą jakością, odważnym przekraczaniem granic pomiędzy różnymi dziedzinami nauki, przyczyniając się do tworzenia nowych wartości i otwierania nowych perspektyw w nauce. Czasowo zawieszony od 2016 roku;\nFUGA – konkurs na staże krajowe po uzyskaniu stopnia naukowego doktora. Zawieszony od 2016;\nETIUDA – konkurs na stypendia doktorskie;\nUWERTURA – konkurs na staże w zagranicznych zespołach naukowych realizujących granty ERC;\n\n\n=== Konkursy międzynarodowe ===\nKonkursy dwustronne:\n\nBEETHOVEN CLASSIC – konkurs na polsko-niemieckie projekty badawcze realizowane przez zespoły polsko-niemieckie;\nDAINA – konkurs na polsko-litewskie projekty badawcze realizowane we wszystkich dyscyplinach naukowych;\nDIOSCURI – program, który powstał z inicjatywy Towarzystwa Maxa Plancka (MPG), a jego celem jest utworzenie Centrów Doskonałości Naukowej Dioscuri w Europie Środkowej i Wschodniej;\nSHENG – konkurs na projekty badawcze realizowane przez zespoły polsko-chińskie;\nKonkursy wielostronne:\nKonkursy wielostronne przeprowadzane są wspólnie z zagranicznymi agencjami finansującymi badania naukowe w ramach międzynarodowych sieci lub konsorcjów wspierających projekty w określonych dziedzinach nauk.\n\nBiodivERsA – badania poświęcone ochronie środowiska naturalnego i zrównoważonemu zarządzaniu bioróżnorodnością;\nCHIST-ERA – badania z zakresu technologii informacyjnych oraz komunikacyjnych ICST (Information and Communication Science and Technologies);\nEqUIP – (EU-India Platform for Social Sciences and Humanities) to inicjatywa, której misją jest wspieranie współpracy z Indiami w zakresie humanistyki i nauk społecznych;\nERA-CAPS (ERA-Net for Coordinating Action in Plant Sciences) – sieć agencji finansujących badania naukowe w dziedzinie biologii molekularnej roślin;\nForestValue – inicjatywa, której misją jest wspieranie innowacyjności i konkurencyjności sektora leśnego w Europie oraz jego przekształcenie w sektor wykorzystujący zasoby leśne na podstawie zdobyczy nauki;\nHERA (Humanities in the European Research Area) – badania naukowe z dziedziny humanistyki, zwrócenie uwagi na społeczne, kulturowe oraz polityczne wyzwania współczesnej Europy;\nJPI Urban Europe wspiera naukowców realizujących międzynarodowe, interdyscyplinarne projekty badawcze odpowiadające na wyzwania współczesnych miast i obszarów zurbanizowanych;\nJPIAMR (Joint Programming Initiative on Antimicrobial Resistance) – badania realizowane przez międzynarodowe konsorcja stosujące podejście One Health w 6 priorytetowych obszarach – terapeutyka, diagnostyka, nadzór, transmisja, środowisko i interwencje;\nJPND (EU Joint Programme – Neurodegenerative Disease Research) – badania naukowe nad chorobami neurozwyrodnieniowymi;\nNORFACE – badania w obszarze nauk społecznych;\nSolar-driven Chemistry – projekty badawcze dotyczące procesów fotochemicznych w świetle słonecznym;\nTrans-Atlantic Platform (T-AP) for Social Sciences and Humanities – to inicjatywa organizacji finansujących badania naukowe w zakresie nauk humanistycznych i społecznych. Działa jako sieć współpracy dla podmiotów finansujących badania naukowe z krajów obu Ameryk i Europy, finansująca swoje działania ze środków krajowych agencji członkowskich;\nWspółpraca oparta na procedurze agencji wiodącej LAP:\nCentrum angażuje się w programy oparte na procedurze agencji wiodącej (Lead Agency Procedure – LAP) polegającej na wykorzystaniu krajowych konkursów, uruchamianych przez każdą z zaangażowanych instytucji, do oceny projektów międzynarodowych. Wnioski o finansowanie dwu- lub trójstronnych projektów badawczych we wszystkich dyscyplinach nauki są poddawane ocenie merytorycznej tylko w jednej z instytucji – agencji wiodącej. Rolę agencji wiodącej pełni wybrana instytucja, właściwa dla jednego z zespołów uczestniczących w danym projekcie. Wnioski te oceniane są wraz z pozostałymi wnioskami złożonymi konkursie, również tymi, które nie mają międzynarodowego charakteru.\nNarodowe Centrum Nauki realizuje współpracę na podstawie procedury LAP w ramach programu Weave (konkursy Weave-UNISONO oraz OPUS + LAP). Podwaliny dla tej współpracy zostały stworzone w ramach współpracy między NCN i agencjami finansującymi badania naukowe z Austrii (FWF – Austrian Science Fund – Fonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung), Czech (GAČR - Czech Science Foundation – Grantová agentura České Republiky) oraz Słowenii (ARRS- Slovenian Research Agency – Javna agencija za raziskovalno dejavnost Republike Slovenije) w ramach programu CEUS-UNISONO.\nMiędzynarodowe sieci koordynowane przez NCN:\n\nQuantERA (ERA-NET Cofund in Quantum Technologies) – sieć 41 organizacji finansujących badania z zakresu technologii kwantowych z 31 państw, koordynowana przez Narodowe Centrum Nauki. Głównym celem programu jest organizacja konkursów na międzynarodowe projekty badawcze. Na realizację programu QuantERA NCN pozyskało dwa granty z Komisji Europejskiej w łącznej wysokości ok 26,5 mln euro. Całościowy budżet programu to 89 mln euro.\nCHANSE (Collaboration of Humanities and Social Sciences in Europe) – to koordynowany przez NCN program realizowany przez 27 instytucji finansujących badania naukowe z 24 krajów europejskich. W ramach programu ogłoszono konkurs na międzynarodowe projekty badawcze pt. Transformations: Social and cultural dynamics in the digital age. Na realizację programu CHANSE NCN pozyskało grant z Komisji Europejskiej w wysokości ok 10 mln euro. Całościowy budżet programu to ok 36,5 mln euro.\nPolonez BIS:\nProgram POLONEZ BIS jest współfinansowany przez Komisję Europejską i Narodowe Centrum Nauki w ramach prestiżowego grantu Marie Skłodowska-Curie COFUND. Adresatami konkursu są naukowcy, którzy przyjeżdżają z zagranicy. Program gwarantuje zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy i fundusze na realizację własnych projektów badawczych w dowolnej dyscyplinie naukowej. W ramach programu do Polski przyjedzie 120 doświadczonych naukowców.\nFundusze EOG i Fundusze Norweskie:\nNCN jest operatorem programu Badania podstawowe w III edycji funduszy EOG i funduszy norweskich. Na badania podstawowe przeznaczono  40% środków z obu Mechanizmów Finansowych (48,77 mln Euro), w tym badania polarne oraz nauki społeczne. Partnerem programu Badania po stronie darczyńców jest Norweska Rada Badań (Research Council of Norway). W ramach programu zostały ogłoszone następujące konkursy:\n\nGRIEG – konkurs na polsko-norweskie projekty badawcze;\nIdeaLab – innowacyjny interdyscyplinarny konkurs IdeaLab dla wykonawców z Polski, Norwegii, Islandii i Liechtensteinu na projekty badawcze odpowiadające na ważne wyzwania społeczne;\nPOLS – mobilnościowy konkurs w ramach funduszu małych grantów, dla naukowców z zagranicy chcących prowadzić badania w Polsce;\n\n\n== Procedura oceny ==\nNCN stosuje dwuetapowy system środowiskowej oceny wniosków (peer review) uwzględniający zarówno ocenę wartości i jakości samego projektu, jak i dorobku jego wykonawców. Oceny merytorycznej wniosków dokonują zespoły ekspertów i przebiega ona dwuetapowo.\nI ETAP Wnioski są najpierw oceniane indywidualnie przez członków zespołów ekspertów, a decyzja o zakwalifikowaniu wniosku do kolejnego etapu jest podejmowana kolegialnie przez zespół podczas posiedzenia (panelu).\nII ETAP Wnioski oceniają eksperci zewnętrzni i/lub przeprowadzana jest rozmowa kwalifikacyjna z kierownikiem projektu. Ostateczne decyzje o zakwalifikowaniu projektu do finansowania podejmuje ponownie zespół ekspertów, podczas drugiego posiedzenia panelowego.\n\n\n== Nagroda Narodowego Centrum Nauki ==\nNagroda Narodowego Centrum Nauki ustanowiona została przez Radę NCN w lutym 2013 roku. Wyróżnienie otrzymują młodzi badacze za szczególne osiągnięcia naukowe w zakresie badań podstawowych. Nagroda przyznawana jest przez Kapitułę, w skład której wchodzi Dyrektor i Rada NCN oraz przedstawiciele fundatorów nagrody. Naukowcy otrzymują ją w trzech obszarach badawczych:\n\nnauki humanistyczne, społeczne i o sztuce;\nnauki o życiu;\nnauki ścisłe i techniczne.\nPo raz pierwszy wyróżnienia wręczono 9 maja 2013 roku w Katowicach podczas obchodów Dni Narodowego Centrum Nauki. Kolejne edycje odbywały się co roku w październiku, w Krakowie. Poniższy spis oparto na stronie NCN.\n\n\n== Zobacz też ==\nNarodowe Centrum Badań i Rozwoju\nNarodowa Agencja Wymiany Akademickiej\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona główna NCN\nNarodowe Centrum Nauki w bazie instytucji naukowych portalu Nauka Polska (OPI).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lista laureatów Nagrody Nobla związanych z Polską\n\nLista prezentuje laureatów Nagrody Nobla związanych z Polską. Ich związki z Polską definiowane są poprzez narodowość polską, urodzenie się na terytorium Polski, posiadanie obywatelstwa Polski lub posługiwanie się językiem polskim jako ojczystym (lub jednym z ojczystych).\n\n\n== Polscy laureaci Nagrody Nobla ==\n\n\n== Pozostali laureaci mający znaczące związki z Polską ==\n\n\n== Nominowani do Nagrody Nobla (lista niepełna) ==\nLista obejmuje związane z Polską osoby nominowane do Nagrody Nobla wraz z rokiem nominacji w oparciu o oficjalne dane publikowane przez Komitet Noblowski. Na liście wyróżniono także nominacje dla osób, które w innych latach zostały zdobywcami nagrody Nobla (lista nagród w tabeli powyżej).\nKomitet Noblowski może ujawnić nazwiska nominowanych po 50 latach od ich zgłoszenia. W 2022 r. udostępniono informacje o nominacjach w dziedzinie chemii i fizyki do 1970 r., w dziedzinie medycyny/fizjologii do 1953 r., w dziedzinie literatury do 1971 r., a w przypadku nagrody pokojowej do 1967 r.\n\nPonadto, 26 stycznia 2006 Sejm RP V kadencji przez aklamację przyjął uchwałę popierającą kandydaturę ks. Zdzisława Peszkowskiego do pokojowej Nagrody Nobla.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nIlu Polska ma noblistów? – Histmag.org [online], histmag.org [dostęp 2019-11-06] .\nRękopisy polskich laureatów Nagrody Nobla – kolekcja w bibliotece Polona", "source": "wikipedia"}
{"text": "Podmiot w działalności naukowej lub badawczo-rozwojowej\n\nJednostka badawczo-rozwojowa (JBR) – podmiot gospodarczy prowadzący przedsiębiorstwo, który stanowi równocześnie szczególny typ placówki naukowej, specjalizujący się we wdrażaniu nowych technologii i ulepszaniu ich. Powołane zostały ustawą z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych z późniejszymi zmianami.\nOd 1 października 2010 r.jednostki badawczo-rozwojowe działające na podstawie ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych, które uzyskały kategorię 1, 2, 3, 4 lub 5 na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 października 2004 r. o zasadach finansowania nauki, stają się instytutami badawczymi w rozumieniu ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych.\nJednostkami badawczo-rozwojowymi w rozumieniu ustawy są państwowe jednostki organizacyjne wyodrębnione pod względem prawnym, organizacyjnym i ekonomiczno-finansowym, tworzone w celu prowadzenia badań naukowych i prac rozwojowych.\n\n\n== Zobacz też ==\nspis instytutów badawczych w Polsce\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pol-Int\n\nPol-Int – naukowa platforma internetowa umożliwiająca wymianę wiedzy oraz komunikację badaczom zajmującym się w sposób interdyscyplinarny zagadnieniami dotyczącymi Polski w szerokim rozumieniu – historią Polski, językiem polskim, kulturą, literaturą i sztuką oraz osiągnięciami polskich naukowców i twórców kultury. Platforma działa na płaszczyźnie międzynarodowej oraz pozwala na udostępnianie informacji z różnych dyscyplin naukowych. Pol-Int został stworzony przez Centrum Interdyscyplinarnych Studiów o Polsce (ZIP) na Uniwersytecie Europejskim Viadrina oraz Collegium Polonicum w Słubicach. ZIP powstał w czerwcu 2011 r. i od początku kierowany jest przez prof. Dagmarę Jajeśniak-Quast, która jest również dyrektorem i wydawcą platformy. Platforma współfinansowana jest przez Fundację Współpracy Polsko-Niemieckiej, Polsko-Niemiecką Fundację na rzecz Nauki oraz Uniwersytet Europejski Viadrina.\n\n\n== Profil ==\nInformacje\nPlatforma oferuje informacje naukowe z obszaru studiów o Polsce w języku polskim, angielskim oraz niemieckim: najnowsze publikacje, czasopisma i artykuły naukowe, recenzje, oferty pracy oraz stypendia, zapowiedzi konferencji oraz sprawozdania, a także call for papers. Pol-Int umożliwia prezentację własnych projektów, wymianę wiedzy oraz wyszukiwanie partnerów do badań. Forma blogu naukowego o nazwie „Salon” oferuje przestrzeń do dyskusji na aktualne tematy dotyczące Polski. Od kwietnia do listopada 2016 r. tematem przewodnim „Salonu” były „Interdyscyplinarne wymiary energii i środowiska w Europie Środkowej”.\nKomunikacja\nPol-Int publikuje recenzje naukowe w trzech językach redagowane pod kierownictwem doświadczonych redaktorów, a także oferuje możliwość komentowania i prowadzenia dyskusji na najnowsze tematy z obszaru studiów o Polsce. Poprzez indywidualne profile naukowe oraz wspólne tematy badawcze naukowcy z różnych dyscyplin spotykają się w wirtualnym świecie, aby zaprezentować swoje projekty badawcze szerszej publiczności i udostępnić je za pośrednictwem newslettera.\nSpołeczność\nFunkcjonowanie platformy Pol-Int możliwe jest dzięki międzynarodowej społeczności, która na bieżąco publikuje i wymienia się informacjami na temat aktualnych badań. Po zalogowaniu się na stronie Pol-Int użytkownicy mogą samodzielnie dodawać informacje naukowe, sprawozdania z konferencji oraz recenzje. W ramach „Salonu” odbywają się spotkania oraz dyskusje z udziałem międzynarodowych ekspertów, które dodatkowo wspierają dialog w wymiarze cyfrowym. Spotkania te przyczyniają się do integracji analogowego i cyfrowego świata nauki.\n\n\n== Redakcja ==\nRedakcja platformy osadzona we Frankfurcie nad Odrą publikuje wielojęzyczne recenzje dzięki współpracy z ok. 100 redaktorami i recenzentami wykonującymi swoją pracę nieodpłatnie. Zespół recenzuje rocznie ponad 150 nowych publikacji oraz artykułów naukowych. Redaktorzy koordynują przebieg pracy aż do opublikowania tekstu. Studia-o-Polsce.Interdyscyplinarnie utrzymuje poziom drukowanych czasopism naukowych. Organizowane corocznie warsztaty dla redaktorów oraz recenzentów służą optymalizacji przebiegu pracy oraz rozwojowi platformy internetowej.\n\n\n== Partnerzy ==\nPlatforma Studia o Polsce.Interdyscyplinarnie współfinansowana jest głównie ze środków Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki, Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Partnerami Pol-Int są liczne instytucje z Polski, Niemiec, USA oraz Wielkiej Brytanii:\n\nArchiwum Karla Dedeciusa\nCentrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie\nCentrum Interdyscyplinarnych Studiów o Polsce\nCentrum Studiów Niemieckich i Europejskich im. Willy’ego Brandta\nCentrum Studiów Polonoznawczych im. Aleksandra Brücknera\nCollegium Polonicum\nCosmopolitan Review\nDeutsches Polen-Institut (pol. Niemiecki Instytut Kultury Polskiej)\nEast Central European Center of the Columbia University\nGeisteswissenschaftliches Zentrum Geschichte und Kultur Ostmitteleuropas (pol. Instytut Historii i Kultury Europy Wschodniej im. Leibniza)\nHerder-Institut für historische Ostmitteleuropaforschung (pol. Instytut Herdera w Marburgu)\nH-Soz-Kult\nInstytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego\nInstytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk\nInstytut Śląski w Opolu\nInstytut Zachodni\nMuzeum Historii Polski\nOśrodek Badań nad Mediami\nPolish Studies Association\nPolskie Towarzystwo Historyczne Kraków\nPolsko-Niemiecki Instytut Badawczy\nProgramme on Modern Poland, St. Antony´s College, University of Oxford\nProjekt Nauka. Fundacja na rzecz promocji nauki polskiej\nUniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą\nViadrina Center B/ORDERS IN MOTION\nWydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu\nWydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStudia-o-Polsce.Interdyscyplinarnie (Pol-Int)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polska Technologia Górnicza\n\nPolska Technologia Górnicza (Poltegor) – przedsiębiorstwo badawczo-projektowe we Wrocławiu działające w latach 1950–1981.\n\n\n== Historia ==\nPrzedsiębiorstwo powstało w 1950 roku jako wrocławski oddział Centralnego Biura Projektów Przemysłu Węglowego w Katowicach. W 1955 przekształcono je w samodzielne Dolnośląskie Biuro Projektów Górniczych, które w 1957 przejęło obowiązki generalnego projektanta przemysłu węgla brunatnego. W 1971 stało się instytucją wiodącą w pracach naukowo-badawczych i projektowaniu dla górnictwa odkrywkowego wszelkich kopalin. Zmieniono wówczas nazwę na Centralny Ośrodek Badawczo-Projektowy Górnictwa Odkrywkowego Poltegor.\nW roku 1981 firma przeniosła się do nowej siedziby w wieżowcu przy ulicy Powstańców Śląskich 95 we Wrocławiu i podzieliła się na dwie firmy: Poltegor-Projekt oraz Poltegor-Instytut. W 1992 firma Poltegor-Projekt została sprywatyzowana i przekształcona w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością.\nPo sprzedaży w 2006 roku siedziby spółki przy ulicy Powstańców Śląskich, Poltegor-Projekt przeprowadził się do nowo wybudowanego obiektu przy ulicy Wyścigowej, a Poltegor-Instytut na ulicę Parkową.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Punktoza\n\nPunktoza – pejoratywne i slangowe określenie zjawiska polegającego na tym, że naukowcy skupiają się na działaniach o niskiej wartości naukowej przynoszących dużo punktów w systemach oceny, awansów lub nagród, zamiast poświęcać się rzetelnej pracy. W takim ujęciu punktoza oznacza stan, w którym otrzymywanie punktów za dorobek naukowy przestało być metodą oceny pracy naukowej, a stało się jej celem. Morfem -oza sugeruje, że punktoza jest chorobą.\nPunktoza jest efektem systemu oceny naukowców opartego na ilościowym podejściu do ich produktywności mierzonej różnymi wskaźnikami i parametrami. W efekcie wyniki badań naukowych nie mają wartości dodanej, a artykuły publikowane są bez znaczącego wysiłku. Ma to kształtować wśród naukowców postawy koniunkturalizmu. Prowadzi to do niekorzystnych zjawisk. Jednym z nich jest wielokrotne publikowanie przez danego badacza w różnych czasopismach tego samego tekstu (tzw. krojenie salami) pod nieznacznie zmienionym tytułem. Kolejnym jest publikowanie wielu publikacji, ale o niskiej jakości. Innym jest gościnne autorstwo, czyli podpisywanie danej publikacji przez wielu autorów, mimo braku faktycznego wkładu części z nich, by jak najwięcej osób mogło uzyskać punkty (artykuł w czasopiśmie za 50 punktów podpisany przez 7 naukowców przynosi w sumie 350 punktów). Kolejnym negatywnym zjawiskiem jest niekiedy faworyzowanie przez systemy oceny publikacji w języku angielskim nad narodowym. W efekcie badacz, który skupił się na napisaniu jednego artykułu o wysokiej wartości opublikowanego w czołowym czasopiśmie, może uzyskać mniej punktów niż naukowcy chcący uzyskać jak najwięcej punktów. Prowadzi to do dyskryminacji, a w dłuższej perspektywie do zaniku badań w dziedzinach trudno mierzalnych, które trudno parametryzować obecnie istniejącymi narzędziami (dotyczy to przede wszystkim humanistyki). Parametryzacja jest krytykowana także za brak konsekwencji i uznaniowe przyznawanie dużej liczby punktów określonym czasopismom, na przykład „Pamięci i Sprawiedliwości”. Niektórzy zwracają jednak uwagę, że punktoza może wynikać nie tylko z konstrukcji systemów oceny okresowej pracowników naukowych, ale też może być niezamierzonym efektem przekonań części naukowców, którzy wierzą, że pracę naukową należy skrupulatnie mierzyć i obiektywnie oceniać za pomocą punktowych wskaźników.\nWarunkiem powstania punktozy jest funkcjonowanie parametrycznego systemu ewaluacji nauki oraz dezinstytucjonalizacja misji badawczej uczelni poprzez nadmierne skupienie na dydaktyce. Nie jest tworzona intencjonalnie, jednak jej legitymizacja wynika z istoty funkcjonowania systemu, który za naukowe uznaje tylko artykuły publikowane w czasopismach uznanych za naukowe według reguł systemu (w Polsce listę czasopism zatwierdza Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego). Z innej perspektywy nastawienie na zdobywanie punktów krytykowane jest za nadmierne skupianie się na działalności naukowo-badawczej, przez co nauczanie, czyli druga tradycyjna rola uczelni staje się nieważne.\nChociaż zjawisko punktozy jest krytykowane przez środowisko naukowe w Polsce, jednocześnie sama parametryzacja wyników nauki uznawana jest, zwłaszcza wśród młodszego pokolenia, za potrzebną metodę oceny dorobku naukowego. Przeciwników reformy polskiej nauki (zwłaszcza tzw. ustawy 2.0), wśród której elementów jest ewaluacja dorobku naukowego opartego na parametryzacji, określa się niekiedy mianem „leśnych dziadków”.\nPodobne do punktozy znaczenie ma także sformułowanie „publikuj albo giń” (ang. publish or perish) czy „scopusoza” (od Scopusa, nazwy bazy artykułów naukowych). Wiążą się z nią również pojęcia „grantoza” (ubieganie się o granty wyłącznie w celu uzyskania jak największej liczby pieniędzy, nie zaś prowadzenia badań) czy „impaktoza” (ocena poziomu produktywności naukowca jedynie przez pryzmat jego najlepszych publikacji). W środowisku naukowców rosyjskojęzycznych funkcjonują pojęcia „bałłomanija” („punktomania”) i „grantomanija” („grantomania”). „Punktoza” jest hiponimem w stosunku do słowa „punktomania”.\nPunktoza nie jest problemem typowo polskim, jest to wyzwanie, z którym mierzy się cały współczesny świat nauki. Problemy wynikające z punktozy, rozumianej jako ocenianie jakości badań prowadzonych przez indywidualnych badaczy i instytucje badawcze jedynie w formie liczbowych wskaźników (np.: journal impact factor, liczba cytowań, indeks Hirscha), podobnych do tendencyjnych wskaźników kluczowych efektywności, są coraz szerzej dostrzegane i krytykowane w świecie nauki jako szkodliwe. \nMimo iż część społeczności uczonych uznaje liczbowe wskaźniki bibliometryczne za miarę jakości nauki, szereg inicjatyw wskazuje, że jest to przekonanie błędne.\n\n\n== Zobacz też ==\nkonferencje drapieżne\nwydawnictwa drapieżne\nlista filadelfijska\nnaukometria\nwskaźnik cytowań\nwskaźnik Hirscha\nautoplagiat\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nJacekJ. Matuszewski JacekJ., Kudrycyzacja, czyli poniewieranie nauki przez biurokrację, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, 2015, s. 211–231, ISSN 1733-0335 [dostęp 2020-09-26] .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rada Młodych Naukowców\n\nRada Młodych Naukowców (RMN) – zespół opiniodawczo-doradczy Ministra Nauki i Edukacji; istnieje od 1 lutego 2010 r. RMN zajmuje się przede wszystkim opiniowaniem projektów aktów prawnych opracowywanych w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz przygotowywaniem własnych propozycji zmian w zakresie polityki naukowej państwa, tak aby sprzyjały one rozwojowi kariery młodych naukowców i osób rozpoczynających karierę naukową.\nCzłonkowie Rady do 2018 roku byli powoływani na okres kadencyjny. 1 marca 2018 r. rozpoczęła się VI kadencja Rady Młodych Naukowców, która w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce działała do 30 października 2018 r.\nSzósta kadencja Rady Młodych Naukowców działała na podstawie zarządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 31 października 2018 r. w sprawie powołania zespołu doradczego – Rady Młodych Naukowców. Siódma kadencja RMN została powołana na okres od 1 października 2021 do 30 września 2023 roku.\nPracami Rady Młodych Naukowców kieruje przewodniczący powoływany przez ministra. Do zadań przewodniczącego należy w szczególności: zwoływanie posiedzeń Rady, ustalanie porządku obrad oraz prowadzenie posiedzeń; przydzielanie członkom Rady zadań; zapraszanie na posiedzenia Rady osób, których kwalifikacje, wiedza lub doświadczenie mogą być przydatne w pracach Rady; wnioskowanie do ministra o zlecenie opracowania analiz lub opinii na potrzeby prac Rady.\n\n\n== Zadania ==\nDo zadań Rady Młodych Naukowców należy:\n\nidentyfikowanie barier rozwoju kariery młodych naukowców;\nprzygotowywanie propozycji rozwiązań wspierających rozwój kariery młodych naukowców;\npodejmowanie działań na rzecz upowszechniania wśród młodych naukowców informacji o systemie finansowania szkolnictwa wyższego i nauki;\npodejmowanie działań wspierających nawiązywanie i pogłębianie współpracy młodych naukowców z przedstawicielami gospodarki oraz podmiotami wdrażającymi innowacyjne rozwiązania w nauce lub gospodarce;\nupowszechnianie w środowisku akademickim i naukowym postanowień Europejskiej Karty Naukowca oraz Kodeksu postępowania przy rekrutacji pracowników naukowych;\nsporządzanie opinii w sprawach zleconych przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, zwanego dalej „Ministrem”.\n\n\n== Osiągnięcia ==\nRada Młodych Naukowców doprowadziła m.in. do:\n\nzmiany regulaminów programach w Iuventus Plus, Diamentowy Grant, Mobilność Plus;\nzmiany definicji młodego naukowca;\nwprowadzenia zmian w wymogach habilitacyjnych;\nzwolnienia stypendiów dla wybitnych młodych naukowców z podatku;\nzwolnienia stypendiów w ramach programu Erasmus+ z podatku;\nwprowadzenia programu Sonata Bis w Narodowym Centrum Nauki;\nmożliwości zatrudniania personelu pomocniczego w programach Sonata Bis i Maestro;\nmożliwości obniżenia pensum dydaktycznego w programach Sonata i Sonata Bis.\nRada Młodych Naukowców zorganizowała również cykl seminariów szkoleniowo-dyskusyjnych pn. „Mechanizmy finansowania badań młodych naukowców w Polsce”, a także Forum Młodych Uczonych „Od młodego naukowca do laureata Nagrody Nobla”. Prócz powyższego Rada Młodych Naukowców m.in. zdiagnozowała problem związany z powrotami polskich naukowców do kraju po dłuższych stażach zagranicznych realizowanych w ramach studiów magisterskich, doktoranckich i projektów typu post-doc, przeprowadziła badanie opinii młodych naukowców na temat rzetelności konkursów przeprowadzanych na polskich uczelniach, czego pokłosiem było opublikowanie \"Karty dobrych praktyk w zatrudnianiu młodych naukowców\", 14 września 2018 r. na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku zorganizowała z Narodową Agencją Wymiany Akademickiej warsztaty dla wnioskodawców w programach NAWA, uczestniczyła w charakterze eksperta w konsultacjach projektu realizowanego przez Krajową Reprezentację Doktorantów pt. \"Szkoła doktorska – jak się to robi?\".\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nrmn.org.pl – strona internetowa Rady Młodych Naukowców", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rocznik ludowy\n\nRocznik ludowy – pismo Ludowego Towarzystwa Naukowo-Kulturalnego w Krakowie, istnieje od 1994 r., wydano 15 numerów.\n\n\n== Rocznik ludowy ==\nRedakcja: prof. Stanisław Palka (przewodniczący Kolegium), dr Kazimierz Baścik, dr Jarosław Bomba, Ewa Borowiec, Józef Ciućka, Jadwiga Duda, Bartłomiej Gołek (red. naczelny), Bogusław Hajduk, Eugeniusz Madejski, Mieczysław Nowakowski, Bogumił Tryjański, Anna Żelawska.\nTematyka Rocznika obejmuje problemy ruchu ludowego, zamieszczane są artykuły z konferencji organizowanych przez Towarzystwo, inne teksty, wspomnienia osób zasłużonych, sprawozdania z działalności TN-K oraz recenzje wartościowych prac.\nTrzykrotnie - w ciągu tych trzydziestu lat istnienia czasopisma -  omawiano postać patrona Ludowego Towarzystwa Naukowo-Kulturalnego Oddziału w Krakowie im. Włodzimierza Tetmajera (ur. 31 grudnia 1861 w Harklowej, zm. 26 grudnia 1923 w Krakowie)\n\nw nr. 2 z 1995 r., z okazji 70. rocznicy śmierci tego pisarza i malarza,\nw nr. 16/17 z roku 2018 - teksty wystąpień na konferencji zorganizowanej w krakowskim magistracie z okazji 100-lecia wystąpienia Tetmajera w parlamencie wiedeńskim z doniosłym głosem o wolną Polskę,\ni w nr. 20/21 z roku 2023, na stulecie jego śmierci, czyli w Roku Tetmajera.\nTeksty tam zamieszczone prezentują pogłębioną analizę Włodzimierza Tetmajera jako wybitnego literata, malarza i polityka-patrioty - współtwórcy niepodległej Polski.\nKażdy zresztą numer miał jeden lub kilka tematów wiodących:\n\n1994-1. O ekologii\n1995-2. O Tetmajerze\n1996-3. Stulecie ruchu ludowego\n2000-4. Ludowcy w II RP i reformy oświaty\n2003-5. Kółka Rolnicze i reforma edukacji\n2005-6. Kultura i edukacja\n2006-7. Kultura i kształcenie\n2008-8. Problemy społeczne\n2009-9. Edukacja\n2011-10,11. Oświata, ekonomia, historia\n2014-12,13. Oświata, ekonomia, historia\n2016-14,15. Kultura, oświata, historia\n2018-16,17. Oświata, kultura ludowa, Tetmajer\n2020-18,19. Edukacja, polska wieś, kultura ludowa\n2023-20,21. Tetmajer, Kultura ludowa, pedagogika, historia.\n\n\n== Ludowe Towarzystwo Naukowo-Kulturalne ==\nZałożone w 1992 r. Towarzystwo jest organizacją inteligencji ludowej, która nawiązuje do tradycji poprzedniczki z okresu międzywojennego. Główny cel to animowanie środowisk naukowych, twórczych i inteligenckich w kraju i za granicą, w szeroko pojętej działalności społecznej i kulturalnej polegającej na krzewieniu kultury i postępu społeczno-gospodarczego obejmującego aspiracje warstw ludowych i łączenie ich z potrzebami całego narodu; prowadzenie badań nt. ekorozwoju, wsi i rolnictwa oraz ekohumanistycznych czynników rozwoju społeczeństwa i ich zagrożeń; sprawowanie mecenatu wobec młodzieży ze środowisk wiejskich i małomiasteczkowych w osiąganiu jej celów edukacyjnych i pomoc młodym naukowcom, adeptom sztuki, absolwentom szkół w podejmowaniu pracy w tych środowiskach; wspieranie twórczości naukowej, literackiej i artystycznej związanej z kulturą ludową.\nWładze: Gmitruk (prezes), Kazimierz Baścik (I wiceprezes), Mirosław Kula (II wiceprezes), Mirosława Bednarzak-Libera, Romuald Turkowski, Stanisław Gmitruk, Mieczysław Adamczyk.\nLTN-K wydaje periodyki: „Myśl Ludowa” oraz „Rocznik Ludowego Towarzystwa Naukowo-Kulturalnego Oddział w Krakowie”. Są one wizytówką działalności naukowej Towarzystwa.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nLudowe Towarzystwo Naukowo-Kulturalne", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rok Nauki Polskiej\n\nRok Nauki Polskiej – ogłoszony w 1972 roku, a obchodzony przez cały 1973 rok. W jego ramach zorganizowano obchody: 100 rocznicy powstania Akademii Umiejętności, 200 rocznicy powstania KEN, 500 rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika oraz obrady II Kongresu Nauki Polskiej. \n\n\n== Historia ==\nZ inicjatywy PAN rok 1973 ogłoszono Rokiem Nauki Polskiej. Przypadały w nim bowiem 3 ważne rocznice: 500–lecie urodzin Kopernika, 200 rocznica powstania Komisji Edukacji Narodowej i 100 rocznica powstania Akademii Umiejętności. Częścią Roku Nauki Polskiej były obchody Roku Kopernikańskiego. W ramach obchodów w dniach 26–29 czerwca odbył się II Kongres Nauki Polskiej. 12 grudnia 1972 roku w Krakowie podczas zgromadzenia ogólnego PAN zainaugurowała obchody roku kopernikańskiego i 100 lecia powstania Akademii Umiejętności.\n\n\n== Rok Kopernikański ==\nW 1973 roku przypadała 500 rocznica urodzin Mikołaja Kopernika. Już w 1967 roku Rada Ministrów podjęła decyzję o organizacji obchodów. Założono w nim, że 19 lutego 1973 będzie miała miejsce w Toruniu inauguracja Roku Kopernikańskiego. W ramach obchodów zorganizowano kongresy i sesje naukowe, nadano imię Kopernika uczelniom, statkom i hotelom, odsłonięto kilka pomników, a w Domu Kopernika w Toruniu otwarto muzeum.\n\n\n== 100 rocznica powstania Akademii Umiejętności ==\n14 grudnia 1972 roku krakowski Oddział PAN i Zakład Historii Nauki i Techniki PAN w Krakowie zorganizowały I sesję naukową z okazji obchodów 100 rocznicy powstania Akademii Umiejętności. W jej ramach zorganizowano oprócz ogólnej sesje związane z naukami medycznymi, naukami ścisłymi, przyrodniczymi i nauką o Ziemi. Wystawę związaną z obradami zorganizowano w Bibliotece Akademii Rolniczej.\nII sesja poświęcona wkładowi Polskiej Akademii Umiejętności w rozwój nauk humanistycznych i społecznych została zorganizowana przez Oddział Polskiej Akademii Nauk w Krakowie w dniach 3–4 maja 1973 roku. Dzień wcześniej, 2 maja otwarto w Krzysztoforach wystawę „W stulecie założenia Akademii Umiejętności” przygotowaną przez bibliotekę krakowskiego oddziału PAN i Muzeum Historyczne. Pokazano na niej oryginalne dokumenty w tym korespondencję AU z Pasteurem czy Marią Skłodowską-Curie.\n\n\n== 200 rocznica powstania Komisji Edukacji Narodowej ==\n14 października 1972 roku w Warszawie odbyło się pierwsze spotkanie komitetu organizacyjnego na czele którego stanął ówczesny minister oświaty Jerzy Kuberski. W ramach obchodów zaplanowano upowszechnienie tradycji Komisji Edukacji Narodowej i popularyzację jej dorobku, doskonalenie pracy szkół i rozwoju oświaty, integrację nauki i oświaty, popularyzację zawodu nauczyciela, upowszechnienie kultury pedagogicznej w społeczeństwie oraz czyny społeczne na rzecz szkoły i oświaty.\nW ramach popularyzacji tradycji KEN zorganizowano prawie 6 tysięcy wystaw, w tym 2 centralne: w Domu Nauczyciela w Warszawie i w Muzeum Narodowym w Warszawie oraz ponad 1,5 tysiąca sesji naukowych, sympozjów i dyskusji.\nW 1972 roku zmieniono termin obchodów Dnia Nauczyciela na 14 października czyli w rocznicę utworzenia Komisji Edukacji Narodowej. Została ustanowiona Nagroda im. Komisji Edukacji Narodowej za wybitne osiągnięcia w dziedzinie oświaty i wychowania, a instytucje i osoby fizyczne za zasługi dla rozwoju oświaty mogły otrzymać przyznawany przez ministra oświaty medal pamiątkowy z okazji 200 rocznicy utworzenia Komisji Edukacji Narodowej (wydany w nakładzie 1800 egzemplarzy).\n\n\n== II Kongres Nauki Polskiej ==\nDecyzję o zwołaniu kongresu podjęto w 1969 roku. Początkowo planowano zwołać go w 1971 roku, potem jesienią 1972 roku. Ostatecznie II Kongres Nauki zorganizowano w Warszawie w dniach 26–29 czerwca 1973 roku. W skład komitetu organizacyjnego weszło 93 przedstawicieli wszystkich dziedzin nauki, przedstawiciele administracji państwowej i instytucji związanych z nauką.\nW obradach, które toczyły się w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie uczestniczyło 2751 osób z kraju oraz 83 z zagranicy. Kongresu otworzył prezes Polskiej Akademii Nauk Włodzimierz Trzebiatowski, pełniący funkcję przewodniczącego Komitetu Organizacyjnego. W inauguracji obrad uczestniczyli m.in. I sekretarz KC PZPR Edward Gierek, przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński, prezes Rady Ministrów Piotr Jaroszewicz. W kolejnych dniach obrady toczyły się w 17 sekcjach nauk: matematycznych, fizycznych, chemicznych, elektrycznych, o ziemi i górnictwie, rolniczych i leśnych, inżynieryjno- budowlanych, biologicznych,  medycznych, politycznych i społecznych, ekonomicznych, demograficznych, statystycznych oraz organizacji i zarządzania, historycznych, o literaturze, języku i sztuce oraz informatyki, automatyki i pomiarów, mechaniki, architektury i urbanistyki, podstaw budowy maszyn i urządzeń, metalurgii i metaloznawstwa. Hasło kongresu brzmiało „Nauka w służbie narodu”. \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Solaris (synchrotron)\n\nSOLARIS – jedyny synchrotron w środkowo-wschodniej części Europy, zbudowany w Krakowie w Polsce w 2015 roku przez Narodowe Centrum Promieniowania Synchrotronowego SOLARIS, jednostkę pozawydziałową Uniwersytetu Jagiellońskiego. \n\nSynchrotron SOLARIS to akcelerator elektronów oraz nowoczesne urządzenie badawcze generujące promieniowanie elektromagnetyczne w szerokim zakresie od podczerwieni do promieniowania rentgenowskiego. Synchrotron przyspiesza wiązkę elektronów do energii 1,5 GeV, umożliwiając, z zastosowaniem undulatora, otrzymanie promieniowania synchrotronowego o energii fotonu z zakresu miękkiego promieniowania rentgenowskiego (linia PEEM/XAS, do 2000 eV) lub dalekiego ultrafioletu (linia UARPES, 8 - 100 eV). Przeznaczone jest do badań w wielu dziedzinach nauki, m.in. w biologii, fizyce, chemii, medycynie, archeologii, historii sztuki.\nBudynek, w którym znajduje się synchrotron, zlokalizowany jest na terenie Kampusu 600-lecia Odnowienia Uniwersytetu Jagiellońskiego. Sąsiaduje on z podstrefą specjalnej strefy ekonomicznej zarządzanej przez Krakowski Park Technologiczny. \nNazwa synchrotronu SOLARIS pochodzi od powieści Stanisława Lema, który mieszkał i pracował w Krakowie.\n\n\n== Historia ==\n\nStarania związane z powstaniem polskiego synchrotronu rozpoczęły się w 1998 roku, gdy grono profesorów z Instytutu Fizyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczo-Hutniczej, w tym również członków Polskiego Towarzystwa Promieniowania Synchrotronowego, wystąpiło do ówczesnego Komitetu Badań Naukowych z inicjatywą budowy synchrotronu oraz utworzenia Narodowego Centrum Promieniowania Synchrotronowego.\nFormalny wniosek w sprawie budowy polskiego źródła promieniowania synchrotronowego wpłynął do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w 2006 r.. W 2009 r. Uniwersytet Jagielloński podpisał umowę o współpracy ze szwedzkim laboratorium MAX-Lab, działającym przy Uniwersytecie w Lund. Porozumienie zakładało budowę dwóch bliźniaczych ośrodków promieniowania synchrotronowego: w Polsce i w Szwecji. Projekty synchrotronów wykorzystywały rozwiązania technologiczne opracowane przez szwedzkich naukowców i inżynierów.\nW kwietniu 2010 r. Uniwersytet Jagielloński podpisał umowę z Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego na dofinansowanie projektu „Narodowe Centrum Promieniowania Elektromagnetycznego dla celów badawczych (etap I)”. Źródłem funduszy był Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007-2013. Budynek, w którym mieści się synchrotron, powstał w okresie od stycznia 2012 r. do maja 2014 r. W 2014 r. zakończyły się prace instalacyjne urządzeń, m.in. elektromagnesów oraz komór próżniowych. W czerwcu 2015 r. zespół fizyków z SOLARIS wprowadził wiązkę elektronów do pierścienia synchrotronu i zobaczył pierwsze światło przy wyjściu do linii badawczych. We wrześniu 2015 r. odbyło się uroczyste otwarcie Narodowego Centrum Promieniowania Synchrotronowego SOLARIS.\nPierwsi użytkownicy linii badawczych rozpoczęli badania w październiku 2018 r. \n1 marca 2019 roku na Pierwszym Zjeździe Konsorcjum Kriomikroskopii, organu skupiającego specjalistów biologii strukturalnej z całej Polski, podjęto oficjalną decyzję o otwarciu na terenie SOLARIS Krajowego Centrum Kriomikroskopii Elektronowej. Sercem Centrum Kriomikroskopii stały się dwa najwyższej generacji kriomikroskopy elektronowe, które z uwagi na wysoką rozdzielczość i metodę pomiarową, rewolucjonizują biologię strukturalną. \n\n\n== Budowa i działanie ==\nSynchrotron jest akceleratorem elektronów, jego głównymi częściami są akcelerator liniowy i pierścień akumulacyjny.\nPierwszym elementem akceleratora jest działo elektronowe, składa się ono z katody z tlenku baru emitującej elektrony oraz wstępnego akceleratora w postaci wnęki rezonansowej formującej paczki elektronów i przyspieszającej je do energii 2,8 MeV.  Tak uformowane paczki elektronów trafiają do akceleratora liniowego (liniaka) o długości 40 m, przyspiesza on elektrony do energii do 600 MeV. Liniak składa się z sześciu struktur przyspieszających, między którymi są sekcje formujące i korygujące tor wiązki elektronów. Elektrony są wstrzykiwane do pierścienia akumulacyjnego przez zespół urządzeń określanych jako linia transferowa.\nPierścień akumulacyjny jest głównym akceleratorem w centrum SOLARIS. Układ w postaci pierścienia składa się z 12 sekcji zakrzywiających (DBA) tor ruchu i formujących wiązkę. Każda z tych sekcji składa się z magnesów dipolowych zakrzywiających oraz kwadrupolowych i sekstupolowych ogniskujących wiązkę. Sekcje zakrzywiające przedzielone są sekcjami prostymi. W dwóch sekcjach prostych zainstalowane są urządzenia przyspieszające i formatujące wiązki. W 10 można wstawić undulatory i wiglery, tworzące promieniowanie synchrotronowe. Uzyskane promieniowanie jest przesyłane do urządzeń określanych jako linie badawcze.\n\n\n== Parametry pierścienia akumulacyjnego SOLARIS ==\nWażniejsze parametry pierścienia akumulacyjnego SOLARIS:\n\nObwód pierścienia: 96 m\nEnergia elektronów: 1,5 GeV\nPrąd: 500 mA\nGłówna częstotliwość: 99,91 MHz\nMaksymalna liczba paczek elektronowych: 32\nEmitancja horyzontalna (bez UW): 6 nm rad\nSprzężenie: 1%\nDostrojenie Qx, Qy: 11,22; 3,15\nNaturalna chromatyczność ξx, ξy: -22,96, -17,14\nSkorygowana chromatyczność ξx, ξy: +1, +1\nRozmiar wiązki (centrum sekcji prostej) σx, σy: 184 μm, 13 μm\nRozmiar wiązki (centrum dipola) σx, σy: 44 μm, 30 μm\nLiczba sekcji prostych dla urządeń: 10\nLiczba sekcji prostych technicznych: 2\nKompakcja pędu: 3,055 x 10-3\nCałkowity czas życia elektronów: 13 h.\n\n\n== Linie badawcze synchrotronu SOLARIS ==\n\nSynchrotron SOLARIS rozpoczął funkcjonowanie z dwiema liniami badawczymi, w roku 2022 jest już 5 działających linii:\n\nPIRX (ang. Premiere InstRument for Xas) (dawniej XAS) – linia badawcza wykorzystująca promieniowanie synchrotronowe emitowane przez magnes zakrzywiający. Linia dedykowana jest do pomiarów spektroskopowych i mikroskopowych w zakresie miękkiego promieniowania rentgenowskiego (100-2000 eV). Technika wykorzystuje zjawiska rezonansowej absorpcji rentgenowskiej, naturalnego dichroizmu liniowego (XNLD), magnetycznego dichroizmu kołowego (XMCD) i magnetycznego dichroizmu liniowego (XMLD). Linia znajduje swoje zastosowanie w szerokim zakresie badań takich, jak badania właściwości magnetycznych materiałów, nadprzewodników, cienkich warstw, w fizyce materiałowej i fizyce powierzchni oraz materiałów domieszkowanych.\nURANOS (ang. Ultra Resolved ANgular phOtoelectron Spectroscopy) (dawniej UARPES) – linia dostarcza fotony w zakresie próżniowego ultrafioletu. Dostępnymi technikami na linii badawczej jest ARPES (Angle-Resolved Photoemission Spectroscopy), dyfrakcja elektronów niskiej energii (MCP-LEED) oraz spektroskopia elektronów Augera (AES). Technika ARPES pozwala na pomiar trzech fundamentalnych dla elektronów parametrów: energii, pędu i spinu. Tym samym pozwala na pełny opis elektronowej struktury materii. Stosowana jest m.in. w badaniach nowych materiałów elektronicznych, nanostruktur, w fizyce nadprzewodników i półprzewodników.\nPHELIX  – linia wykorzystuje miękkie promieniowanie rentgenowskie wytwarzane przez undulator typu APPLE II z magnesami stałymi. Undulator ten pozwala na otrzymanie zmiennej polaryzacji światła- liniowej, kołowej i eliptycznej. Linia umożliwia spektroskopowe badania absorpcyjne. Dostępnymi technikami badawczymi na linii są: spektroskopia fotoemisyjna PES (ang. photoemission spectroscopy) oraz XAS. Zastosowanie: w badaniach nowych materiałów (spintronika, magnetoelektronika, izolatory topologiczne) oraz cienkich warstw i wielowarstw. Stacja badawcza wyposażona jest w komorę próżniową do preparacji próbek z możliwością wygrzewania i dozowania gazów, oraz komorę łupaczki mechanicznej umożliwiającą precyzyjne łupanie próbek.\nDEMETER (ang. Dual Microscopy and Electron Spectroscopy Beamline) – linia wykorzystuje miękkie promieniowanie rentgenowskie o zmiennej polaryzacji emitowane przez undulator EPU (ang. elliptically polarizing undulator). Linia posiada dwie stacje końcowe: skaningowy transmisyjny mikroskop rentgenowski STXM oraz fotoemisyjny mikroskop elektronowy PEEM. Zastosowanie: badania uporządkowania magnetycznego i struktury domenowej, obrazowanie chemiczne z bardzo wysoką rozdzielczością oraz spektroskopia biomolekuł.\nASTRA - dawniej SOLABS – linia spektroskopii absorpcyjnej promieniowania rentgenowskiego, dla której źródłem promieniowania jest magnes zakrzywiający. Zastosowanie: do badań materiałowych, badania lokalnej struktury stopów, katalizatorów jednoatomowych, nano-cząstek, analizy funkcji centrów aktywnych w metaloproteinach, specjacji chemicznych pierwiastków toksycznych, badania technologii produkcji farb w obrazach historycznych i ceramiki renesansowej.\n\n\n=== Linie badawcze w budowie ===\n\nW trakcie budowy są linie\n\nSOLCRYS – linia do badań strukturalnych, która będzie wykorzystywać twarde promieniowanie rentgenowskie (do 25 keV), a źródłem promieniowania jest wiggler nadprzewodzący. Techniki badawcze na linii to dyfrakcja promieniowania X na monokryształach (krystalografia białek), mało-kątowe rozpraszanie promieniowania X (SAXS) oraz dyfraktometria proszkowa. Zastosowanie: w badaniach strukturalnych (materiały biologiczne, makromolekularne, farmaceutyczne, krystaliczne, etc.) oraz wykonywanych w ekstremalnych warunkach (wysokie ciśnienie, temperatura), badania nanomateriałów, polimerów, ciekłych kryształów, białek błonowych, wirusów, błon biologicznych i kwasów nukleinowych, sit molekularnych. Linia jest uruchamiana w 2022 r.\nCIRI (ang. Chemical InfraRed Imaging) – dawniej SOLAIR – linia badawcza mikroskopii absorpcyjnej w zakresie podczerwieni wraz z obrazowaniem. Źródłem promieniowania jest magnes zakrzywiający. Linia będzie posiadała dwie stacje końcowe: mikroskop z promieniowaniem w podczerwieni z transformatą Fouriera oraz mikroskop do nano-spektroskopii w podczerwieni sprzężonej z mikroskopią sił atomowych i skaningową mikroskopią bliskiego pola (obrazowanie AFM-SNOM-FTIR). Zastosowanie: w biomedycynie, nanotechnologii, naukach o środowisku i wielu innych dziedzinach. Planowane badania umożliwią między innymi ukierunkowanie syntezy potencjalnych leków i ich projektowanie.\nPOLYX – linia badawcza będzie umożliwiać wysokorozdzielcze multimodalne obrazowanie w zakresie twardego promieniowania rentgenowskiego. Źródłem promieniowania jest magnes zakrzywiający. Dostępnymi technikami będą: rentgenowska mikroanaliza fluorescencyjna (micro-XRF), spektroskopia progu absorpcji promieniowania X (micro-XAFS) oraz mikro-tomografia komputerowa (micro-CT). Zastosowanie: testowanie nowych rozwiązań dotyczących optyki rentgenowskiej i detektorów, badania próbek słabo absorbujących, np. materiałów biologicznych, uzyskiwanie informacji głębokościowej o rozkładzie pierwiastkowym, badania morfologiczne obiektów, trójwymiarowe obrazowanie lokalnej struktury atomowej itp.\nDocelowo na hali eksperymentalnej synchrotronu SOLARIS znajdzie się kilkanaście linii badawczych. Łącznie będą one wyposażone w około trzydzieści stanowisk pomiarowych.\n\n\n== Parametry budynku ==\nPowierzchnia budynku – 8000m2\nPowierzchnia hali wraz z pierścieniem – 3000 m²\nWysokość całego budynku – 19,7 m\nWysokość budynku nad powierzchnią ziemi – 12,5 m\nHala – 3,2 m poniżej poziomu terenu\nTunel liniaka oraz tunel technologiczny – 7,7 m poniżej poziomu terenu\nTunel liniaka – długość 110 m, szerokość 4,15 m\nTunel technologiczny –  długość 110 m, szerokość 5,20 m.\n\n\n== Badania ==\nDostęp do SOLARIS jest bezpłatny dla naukowców prowadzących badania niekomercyjne. Dla użytkowników synchrotronu powstał specjalny portal DUO (Digital User Office), przez który mogą składać wnioski o czas badawczy. \nMożliwe są także badania komercyjne. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa Narodowego Centrum Promieniowania Synchrotronowego Solaris\nStrona internetowa Polskiego Towarzystwa Promieniowania Synchrotronowego\n Karolina Głowacka, Marek Stankiewicz i Adriana Wawrzyniak, Synchrotron Solaris – potężne narzędzie polskiej nauki, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 2 marca 2023 [dostęp 2023-09-21].", "source": "wikipedia"}
{"text": "SYNABA\n\nSYNABA – internetowa baza danych, zawierająca dane o pracach naukowo-badawczych i badawczo-rozwojowych, rozprawach doktorskich i habilitacyjnych oraz o ekspertyzach naukowych, wykonanych w polskich jednostkach naukowych i badawczo-rozwojowych.\nBaza danych SYNABA jest dostępna na portalu Nauka Polska.\nUdostępniane są dane wprowadzane do bazy od roku 1999. W roku 2012 baza danych zawierała ponad 100 tysięcy opisów.\nOpis pracy zawiera:\n\ndaty rozpoczęcia i zakończenia (przerwania)\ntytuł pracy\ninformacje o kierowniku oraz innych autorach pracy\ninformacje o jednostce, w której wykonano pracę\ninformacje o jednostce zamawiającej pracę\ninformacje o jednostce pierwszego wdrożenia efektów pracy\nkrótką charakterystykę pracy\nsłowa kluczowe związane z tematem wykonanej pracy\nofertę wykorzystania efektów pracy\nopisy bibliograficzne publikacji, które powstały w wyniku realizacji pracy\n\n\n== Udostępnianie danych ==\nKorzystanie z serwisu – w wersji podstawowej – jest bezpłatne. Należy wypełnić formularz wyszukiwania na stronie portalu.\nOdpłatnie można zamówić zestawy danych, spełniające bardziej złożone kryteria wyboru niż te, które są dostępne za pomocą formularzy na stronie internetowej.\n\n\n== Gromadzenie danych ==\nZgodnie z obowiązującymi przepisami, wszyscy kierownicy placówek naukowych i badawczo-rozwojowych mają obowiązek przesyłania informacji o prowadzonych pracach badawczych, w tym doktorskich i habilitacyjnych.\nZalecany sposób przekazywania danych do serwisu SYNABA to przesyłanie droga elektroniczną, za pomocą specjalnego programu („program do wypełniania kart SYNABA”), który można pobrać ze strony portalu Nauka Polska.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język białoruski\n\nJęzyk białoruski (biał. беларуская мова, biełaruskaja mova) – język wschodniosłowiański używany głównie na Białorusi. Liczba osób posługujących się nim wynosi około 6,5 miliona.\nJęzyk białoruski wyodrębnił się z języka ruskiego w XIV wieku. Białoruski język literacki powstał w XIX wieku, zaś literatura piękna w tym języku rozwinęła się w XX wieku; literatura białoruska nie jest tożsama z literaturą w języku ruskim, z którego wyodrębnił się zarówno język białoruski, jak i język ukraiński.\nJęzyk białoruski, równolegle z zanikiem wielu innych elementów składających się na tożsamość narodową Białorusinów, wypierany jest w procesie rusyfikacji Białorusi przez język rosyjski.\n\n\n== Historia ==\nOkresy w historii języka białoruskiego:\n\njęzyk staroruski, ogólnoruski (X – XIV w.)\njęzyk ruski, zachodnioruski (XIV – XVIII w.)\nformowanie języka ruskiego (XV w.)\nzłoty wiek, język państwowy w Wielkim Księstwie Litewskim (XVI w.)\nstopniowy upadek (XVIII w.)\njęzyk ludowy (XVIII w.)\nnowy (współczesny) język białoruski\nformowanie (XIX w.)\nrozwój języka (XX w.).\nW XIII wieku język ruski stał się językiem państwowym Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwsza drukowana książka w tym języku wydana została przez Franciszka Skarynę w 1517 roku. Wydając w latach 1517–1519 księgi Starego Testamentu po rusku (Biblia Franciszka Skaryny), był on autorem drugiego na świecie tłumaczenia Biblii na język niekanoniczny. W XVI wieku jedna z pierwszych kodyfikacji prawa w Europie – tzw. statuty litewskie (1529, 1566, 1588) – pisane były po rusku. Język Statutów Litewskich, odpowiadał mowie potocznej przeważającej części mieszkańców ówczesnego państwa litewskiego, miał podstawę słowiańską, zbliżoną do staropolskiego i starobiałoruskiego, a najbardziej przypominał miejscową mowę, nazywaną obecnie mową „prostą”. Język ruski był też językiem dyplomacji Wielkiego Księstwa Litewskiego, używanym w kontaktach z Rosją i Polską. Następnie pojawiły się pierwsze gramatyki tego języka (1596 Ławrentij Zyzanij-Tustanowski, 1619 Melecjusz Smotrycki). Po zawarciu unii lubelskiej (1569) zaczęła się ekspansja języka polskiego na ziemie księstwa. Wskutek tego w 1697 roku język ruski został zastąpiony oficjalnie językiem polskim jako urzędowym.\nLata od XVIII do połowy XIX wieku był okresem upadku języka ruskiego. Liczne wojny doprowadziły do zmniejszenia się ludności ruskiej w XVIII wieku, a w 1795 roku wskutek ostatniego rozbioru Rzeczypospolitej ziemie ruskie włączono do Rosji.\nJęzyk białoruski w XIX w. (po upadku powstania styczniowego) zaczęto zapisywać w alfabecie polskim, ze względu na zakaz drukowania w języku białoruskim. Dopiero później zastąpiony został cyrylicą (dyskusja na łamach gazety „Naša niva” w 1916 roku). Język ruski był zapisywany także przy pomocy pisma arabskiego (tzw. al-kitaby) przez Tatarów litewskich, którzy zostali osiedleni na terenach Podlasia i Litwy w celu ochrony ziem granicznych przed najazdami Krzyżaków.\nOdrodzenie i nowoczesne kształtowanie współczesnego języka białoruskiego nastąpiło dopiero w połowie XIX wieku dzięki twórczości polskich i białoruskich postaci życia literackiego: Jana Barszczewskiego, Władysława Syrokomli, Wincentego Dunina-Marcinkiewicza, Franciszka Bahuszewicza, Adama Hurynowicza i innych pisarzy i poetów.\nW roku 1918 uzyskał status języka państwowego Białoruskiej Republiki Ludowej, później Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.\nWedług wyników spisu powszechnego z 1931 roku 990 tys. obywateli II RP podało język białoruski jako ojczysty, a na Polesiu 700 tys. – język „tutejszy”. Wśród ludności białoruskiej w II RP 77,6 procent stanowili analfabeci. Do inteligencji zaliczało się 0,17 procent ludności. Stopniowo likwidowano w II RP szkolnictwo białoruskie. O ile w roku szkolnym 1918/1919 istniało 346 szkół białoruskich to w 1937 roku zostało tylko 5 szkół powszechnych białorusko – polskich, 44 szkoły w których wykładano białoruski jako jeden z przedmiotów i jedno gimnazjum białoruskie.\nDo lat 40. oprócz języka białoruskiego na radzieckiej Białorusi językami urzędowymi były również język rosyjski, jidysz i polski. Do rozwoju i dalszego kształtowania się języka literackiego przyczynili się wybitni poeci i pisarze białoruscy początku XX wieku Janka Kupała, Jakub Kołas, Maksim Bahdanowicz, Maksim Harecki, Wacłau Łastouski, Jazep Losik, Zmitrok Biadula, Kuźma Czorny i in.\nKoniec lat 20, lata 30 – okres represji stalinizmu. Zaczęła się ostra walka z tzw. „nacdemami” (nacjonał-demokratyzmem) na obszarze Białoruskiej SRR. Znaczna liczba inteligencji białoruskiej została zamordowana.\nPo zajęciu ziem białoruskich wchodzących w skład II RP język białoruski obok rosyjskiego uzyskał status języka urzędowego. W styczniu 1940 roku zaczął funkcjonować na tych terenach nowy system szkolnictwa na wzór radzieckiego ze zdecydowaną przewagą liczbową szkół białoruskich. Promowano naukę w języku białoruskim, a organy partyjne dostały zadanie „likwidowania lekceważącego stosunku do języka białoruskiego istniejącego w kręgach rządzących środowiskach nacjonalistycznych byłej Polski oraz wśród części zacofanej ludności białoruskiej\". Taka polityka spowodowała niespotykany wcześniej awans języka białoruskiego.\n\nZmiany na lepsze zaszły dopiero w końcowym okresie pierestrojki. W 1991 roku weszła nowa ustawa o językach na Białorusi. Język białoruski został jedynym językiem państwowym. Jednak ta norma prawna uległa zmianie w 1995 wskutek polityki elit rządzących Białorusią od 1994 roku. Obecnie język białoruski jest zastępowany rosyjskim (chociaż formalnie na Białorusi obowiązują dwa języki). Język białoruski jest także używany w Polsce, na Podlasiu, i wśród emigrantów białoruskich w Kanadzie. Znaczna część białoruskiego społeczeństwa w codziennych kontaktach posługuje się tzw. trasianką (mową łączącą elementy języka rosyjskiego i białoruskiego). W trasiance dominuje rosyjska leksyka. Fonetycznie jest bliższa białoruskiemu. Udział cech białoruskich i rosyjskich jest zależny od danego użytkownika, trasianka jest pozbawiona skodyfikowanej normy.\nDo rozwoju współczesnego języka literackiego przyczynili się polscy pisarze XVIII-wieczni K. Maroszewski, M. Korycki, w XIX wieku – Jan Czeczot, Władysław Syrokomla, F. Dunin-Marcinkiewicz, F. Bohuszewicz i inni. Nad opracowaniem norm nowożytnego języka literackiego pracował Bronisław Taraszkiewicz, który w 1918 r. wydał pierwszą gramatykę nowoczesnego języka białoruskiego określanego jako Taraszkiewica.\n\n\n== Dialekty ==\nWyróżnia się dwie grupy dialektów:\n\nPółnocno-wschodnie – Główne cechy to swoisty typ akania, tzw. akanie dysymilatywne. Polega ono na tym, że nieakcentowane a, e oraz o wymawia się w sylabach nieakcentowanych jednakowo jako a, ale tylko jeśli w sylabie pod akcentem jest głoska inna niż a (np. ńasú „niosę”). Jeśli w sylabie pod akcentem jest a to te trzy wspomniane głoski wymawia się jak zredukowane i lub y (np. vydá „woda”, ale już vadý „wody”).\nPołudniowo-zachodnie – Główną cechą jest akanie bez dysymilacji, najbardziej zbliżone do tego w białoruskim języku literackim (np. ńasú, vadá). Drugą ważną różnicą od gwar północno-wschodnich jest wymowa dyftongów i̯e oraz u̯o w miejsce dawnych długich e oraz o oraz w miejsce dawnego ě (jać). Gwary północno-wschodnie mają tu zwykłe e oraz o.\nPomiędzy tymi dwoma narzeczami znajduje się pasmo gwar środkowobiałoruskich o charakterze dialektów przejściowych.\n\n\n== Język białoruski na Białorusi ==\nW trakcie spisu narodowego Białorusi 2009 roku 4 841 319 osób narodowości białoruskiej zadeklarowało język białoruski jako język rodzinny, również 217 015 osób innych narodowości (w tym 171 287 Polaków) zadeklarowało białoruski jako język rodzinny; w sumie to 53,22% populacji Białorusi. 1 009 935 osób narodowości białoruskiej wskazało białoruski jako język drugi, 271 778 osób innych narodowości też wskazało białoruski jako język drugi (w tym 181 091 Rosjan); w sumie to 13,49% populacji Białorusi. Łącznie na Białorusi w 2009 r. zadeklarowało język białoruski jako język rodzinny 5 058 334 osób, oprócz tego 1 281 713 wskazało białoruski jako język drugi; według spisu na Białorusi było 6 340 047 osób, władających językiem białoruskim. Mimo że 2/3 ludności Białorusi zadeklarowało swobodne posługiwanie się językiem białoruskim (jako językiem rodzinnym lub drugim), liczba mieszkańców Białorusi którzy zadeklarowali że posługują się językiem białoruskim w domu wyniosła 2 073 853 osób narodowości białoruskiej, oraz 153 271 osób innych narodowości (w tym 120 378 Polaków), co w sumie stanowi 23,43% populacji Białorusi; tzn. prawie 2/3 obywateli Białorusi, którzy dobrze znają język białoruski, nie mówi w tym języku w domu.\n\n\n== Język białoruski w Polsce ==\nZgodnie z ustawą z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, język białoruski został wprowadzony jako język pomocniczy w 5 gminach województwa podlaskiego (pomimo kontrowersji dotyczących tego, czy język białoruski jest w ogóle językiem ludności tego regionu), kolejno w:\n\ngminie miejskiej Hajnówka (Гайнаўка) od 3 grudnia 2007 r.\ngminie Orla (Гміна Орля) od 7 maja 2009 r.\ngminie Narewka (Гміна Нараўка) od 16 czerwca 2009 r.\ngminie Czyże (Гміна Чыжы) od 8 lutego 2010 r.\ngminie wiejskiej Hajnówka (Гміна Гайнаўка) od 28 maja 2010 r.\nPonadto w 2015 roku było 26 aktywnych tłumaczy przysięgłych języka białoruskiego.\n\n\n== Obecna sytuacja języka białoruskiego ==\nBiałoruski został uznany przez UNESCO za jeden z języków zagrożonych wyginięciem. W ciągu dziesięciu lat, które minęły między dwoma ostatnimi spisami powszechnymi – od 1999 do 2009 roku – odsetek osób, które mówią po białorusku w domu, spadł na Białorusi z 37 do 23 proc. Liczba osób mówiących stale w tym języku obniżyła się od 2009 do 2012 z 5,8 do 3,9 procent.\nW czerwcu 2014 centrum socjologiczne «Laboratorium Nowak» przeprowadziło badanie socjologiczne na Białorusi wg którego 99,4% badanych czytało literaturę piękną w języku rosyjskim, preferowało literaturę w języku rosyjskim 93,7% badanych, zaledwie 5% preferowało literaturę piękną w języku białoruskim. Natomiast kiedy badani mieli możliwość wybierania kilku wariantów odpowiedzi ponad 99% badanych wybrali język rosyjski a prawie 28% języki i rosyjski i białoruski.\nObecny stan języka białoruskiego porównują do stanu języka irlandzkiego w Irlandii.\n\n\n== Alfabet ==\nDo zapisu języka białoruskiego stosowano dwa alfabety: cyrylicę lub alfabet łaciński – tzw. łacinkę białoruską. Tatarzy mieszkający na Białorusi stosowali do zapisu tego języka specjalną białoruską odmianę alfabetu arabskiego. Obecnie język ten zapisywany jest niemal wyłącznie za pomocą cyrylicy.\n\nAkanie jest uwzględnione w pisowni, np. карова (karowa – krowa), Лукашэнка (Łukaszenka).\n\n\n=== Transkrypcja ===\nOdpowiedniki liter przy transkrypcji są podane w poniższej tabelce. Litery, przy których istnieją dodatkowe reguły, oznaczone są gwiazdką.\n\nLiterę л oddaje się\n\nprzez l przed ь, і, е, я, ё, ю, ль, лі, ле, ля, лё, лю np. зелле – zielle, пяклі – piakli;\nprzez ł w innych sytuacjach, np. гарэлка – harełka.\nLitery е, ë, ю, я oddaje się\n\nprzez je, jo, ju, ja na początku wyrazów, po samogłoskach oraz ь i ', np. ем – jem, сям'ёю – siamjoju;\nprzez e, o, u, a po л np. сьлёз – śloz;\nprzez ie, io, iu, ia po innych spółgłoskach, np. цёпла – ciopła.\nLiterę Ў oddaje się przez ŭ dla potrzeb bibliotecznych, a przez u dla potrzeb wydawniczych, np. слоўнік – słoŭnik/słounik, воўк – woŭk/wouk.\nLiterę ь\n\npomija się po л, np. соль – sol;\noddaje się przez znak zmiękczenia (´, nie apostrof ') w innych sytuacjach, np. дзень – dzień, ехаць – jechać.\n\n\n== Charakterystyczne cechy ==\nAkcentowane samogłoski o, y oraz e, i w wyrazach rodzimych otrzymują spółgłoskę protetyczną в w nagłosie lub na początku zgłoski, np. вoбpaз, вyж, вocпa, нaвyкa, нaвoддaль\nNagłosowe e otrzymuje w białoruskim protetyczne г, np.: гэты, zaś i protezę й, np.: іскра (czyt. j'iskra), iгpaны (j'ihrany).\nWystępuje opozycja między bezdźwięcznym х i dźwięcznym, szczelinowym г (jak w wyrazie Bohdan).\nWystępowanie alternacji л vs. ў, np. дaў – дaлa, yзяў – yзялa, zob. wałczenie\nWystępowanie alternacji в vs. ў przed spółgłoskami np. галава – галоўка, размова - размаўляць\nSpółgłoski ч, ж, ш, дж, р, д, т są zawsze twarde\nZanik grupy дл np. еў (jadł), пайшоў (poszedł) (cecha wspólna wszystkich języków wschodnio- i południowosłowiańskich). Wyjątek stanowią zapożyczenia z języka polskiego np. ядловец\nDziekanie i ciekanie czyli wymowa miękkiego дз' zamiast miękkiego д' (сад – у садзе, дзень, вада – аб вадзе), i miękkiego ц' zamiast miękkiego т' (дакумент – аб дакуменце, цвёрды)\nWystępowanie długich spółgłosek л, н, дз, с, ш, ж, ч, ц (np. цвіллю, пытанне, разводззе, рознагалоссе, мышшу, збожжа, ноччу, смецце) w pozycji między samogłoskami\nAkanie i jakanie\nAkcent swobodny i ruchomy np. горад – гарады, дом – дамы\nDwie koniugacje – I, II. Istnieje także kilka czasowników o odmianie mieszanej np.: бегчы, есці, даць.\nCzasowniki I koniugacji w 3.os. liczby pojedynczej czasu teraźniejszego nie mają końcowego t: ён(яна) чытае, ён(яна) піша (w odróżnieniu od rosyjskiego).\nBrak n w nagłosie form przypadków zależnych zaimka 3.os.: з ім, з ёй(ёю), аб ім, аб ёй.\nPrzymiotniki, liczebniki porządkowe, imiesłowy przymiotnikowe rodzaju męskiego, w odróżnieniu od rosyjskiego i ukraińskiego, nie mają w końcówce mianownika spółgłoski -j. np.: вясёлы, вялікі, першы, дзевяты, напісаны.\n3 deklinacje:\nI – rzeczowniki rodzaju męskiego i nijakiego (zakończone na -а, -е, -о, -ё) np.: герой, мастак, воблака, сэрца, поле, жніво, жыццё.\nII – rzeczowniki rodzaju żeńskiego i zakończone na -а, -я np.: казка, мяжа, просьба.\nIII – rzeczowniki rodzaju żeńskiego z miękka spółgłoskową końcówką, z zakończeniem na spółgłoski syczące, na р i z zerową końcówką np.: баль, рунь, мясцовасць, сувязь, ноч, мыш.\nIstnieją też rzeczowniki o odmianie mieszanej. Zaliczają się do niej rzeczowniki:\nrodzaju nijakiego zakończone na -мя (імя, племя, стрэмя)\nrodzaju nijakiego oznaczające małe istoty np.: дзіця(ё), кураня(ё), шчаня(ё), птушаня(ё)\nrodzaju męskiego zakończone na -ін (-ын), -анін (-янін), -а (-я) np.: грамадзянін, селянін, мужчына, дзядзька.\nrzeczowniki pejoratywne, oznaczające osoby płci męskiej np.: злюка, гарэза, непаседа. Te same rzeczowniki, oznaczające osoby płci żeńskiej, odmieniają się według II deklinacji. Por. D – непаседы (r. m. i ż), C – непаседу (r.m.), непаседзе (r.ż); N – непаседам (r.m.), непаседай (r.ż.); Ms. – непаседу (r.m.), непседзе (r.ż.).\nIstnieje grupa rzeczowników nieodmiennych. Są to słowa zapożyczone z języków obcych (z francuskiego, angielskiego itd.).\n\n\n== Gramatyka ==\n\n\n=== Deklinacja rzeczowników ===\nW nawiasach, przy poszczególnych przykładach, wyrazy napisane są białoruską łacinką.\n\nObjaśnienia\n\" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie\n' głoski т, д wymieniają się na ц, дз\n\nObjaśnienie\n\" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.\n\nObjaśnienia\n' głoski г, х i к wymieniają się na з, с i ц\n. głoski т, д wymieniają się na ц, дз\n\" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.\n\"' podwaja się ostatnią spółgłoskę\n\nObjaśnienie\n\" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.\n\nObjaśnienia\n. głoski т, д wymieniają się na ц, дз\n\n\n=== Deklinacja przymiotników ===\n\nKońcówek po / używa się, gdy akcent pada na temat.\n\nKońcówek po / używa się, gdy akcent pada na temat.\n\nKońcówek po / używa się, gdy akcent pada na temat.\n\n\n=== Koniugacja ===\nW nawiasach, przy poszczególnych przykładach, wyrazy napisane są białoruską łacinką.\nI Koniugacja\nCzasowniki dzielą się na 4 grupy:\n\nczasowniki z tematem zakończonym na samogłoskę i z akcentem na końcówce np. даваць, пець, бiць.\n\nW niektórych czasownikach temat jest skracany do spółgłoski ь lub ’.\n\nczasowniki z tematem zakończonym na samogłoskę i z akcentem na temacie np. чакаць, гадаць, шыць.\n\nczasowniki z tematem zakończonym na spółgłoskę i z akcentem na końcówce np. жыць, зваць, грызці\n\nUżycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.\n\nW czasownikach, w których temat kończy się na т lub д, wymienia się powyższe głoski na ц i дз przed samogłoskami jotowanymi.\n\nW czasownikach, w których temat kończy się na г lub к, używa się drugiej wersji końcówek, przed którymi powyższe głoski wymienia się na ж i ч.\n\nW czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.\n\nczasowniki z tematem zakończonym na spółgłoskę i z akcentem na temacie np. цягнуць, быць, ехаць\n\nUżycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.\n\nW czasownikach, w których temat kończy się na т lub д, wymienia się powyższe głoski na ц i дз przed samogłoskami jotowanymi.\n\nW czasownikach, w których temat kończy się na г lub к, używa się drugiej wersji końcówek, przed którymi powyższe głoski wymienia się na ж i ч.\n\nW czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.\n\nII Koniugacja\nCzasowniki takie jak: валіць, гнаць, ставіць, карміць.\n\nUżycie drugiej wersji końcówek zostanie zaznaczone przy poszczególnych przykładach.\n\nW czasownikach, w których temat kończy się na п, б, ф, i в pomiędzy temat a końcówkę wstawia się literę л.\n\nW czasownikach, w których temat kończy się na дз, ц, з, с, i сц wymienia się powyższe głoski na дж, ч, ж, ш, шч w 1 os. l. poj.\n\nW czasownikach, w których temat kończy się na ж, ш, ч i р używa się drugiej wersji końcówek.\n\n\n== Przykłady języka białoruskiego ==\n\n\n== Zobacz też ==\n\ntaraszkiewica\nłacinka białoruska\nurzędowa transliteracja białoruskich nazw geograficznych\nWikipedia białoruskojęzyczna\nWikipedia w języku białoruskim (taraszkiewicy)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona o łacince białoruskiej. lacinka.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-04-13)].\nBiałorusko-polski słownik gwary używanej na północnym Podlasiu. cybervioska.w.interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-20)].\nRusyfikacja języka białoruskiego. knihi.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-07-29)].\nКалита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, 2010, 300 s. s. 112–190 ISBN 978-80-7414-324-3\nGwary białoruskie w Polsce. Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków. Projekt Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. amu.edu.pl. [dostęp 2014-03-09].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnolekt słowiński\n\nEtnolekt słowiński, gwara słowińska, język słowiński – mowa zachodniosłowiańska kwalifikowana obecnie jako odrębny język, dialekt kaszubszczyzny (jeśli ją samą uznać za język), lub jej gwarę/poddialekt (jeśli traktować ją jako dialekt języka polskiego). Inna teza mówi natomiast o języku pomorskim, którego kaszubszczyzna i słowińszczyzna mają stanowić dwa z trzech dialektów (trzecim są wymarłe w XVII w. gwary zachodniopomorskie). Friedrich Lorentz, kwalifikował go jako język, gdzie wyróżniał dwa główne dialekty: wschodnio- i zachodniosłowiński. Należy do pomorskiej grupy języków lechickich. Posługiwali się nią Słowińcy zamieszkujący Pomorze. Gdy teren ten znajdował się pod władzą Prus, a później Niemiec, ulegał on silnej germanizacji. Gwara przetrwała do początku XX wieku, a nawet śladowo do lat 60. XX w. – najdłużej we wsi Kluki, gdzie znajduje się obecnie skansen Muzeum Wsi Słowińskiej.\n\n\n== Klasyfikacja i terminologia ==\nStatus słowińszczyzny jest ściśle związany z przynależnością etniczną/etnograficzną Słowińców, którzy sami siebie nazywali Kaszubami nadłebskimi, a zatem identyfikowali się z ludnością kaszubską. Nazwa „Słowińcy” (pochodna od „Słowianie”) powstała prawdopodobnie po to, by podkreślić łączność Kaszubów nadłebskich ze Słowianami, gdyż tereny przez nich zamieszkane były zdominowane przez Niemców. Fakt ten był interpretowany różnie, prof. Zygmunt Szultka jednoznacznie zakładał, że w tym kontekście „słowiański” znaczy „polski”. Z tego powodu określenie „język słowiński” uchodzi za niewłaściwe i częściej preferuje się w językoznawstwie termin „gwara słowińska”, który determinuje przynależność etnolektu słowińskiego do kaszubszczyzny, tak jak Słowińcy przynależą do kaszubskiej grupy etnograficznej.\n\n\n== Historia etnolektu ==\n\n\n=== Zasięg do połowy XIX w. ===\nGwara słowińska jako część języka pomorskiego na Pomorzu Zachodnim powstała na obszarze między Odrą a Parsętą. Sama nazwa Kaszubi pojawiła się w XIII w., wchodząc między innymi do tytulatury książęcej.\nW miarę upływu czasu zasięg gwary zmniejszał się znacznie w wyniku procesów germanizacyjnych, a zachodnia granica jej zasięgu przesuwała się na wschód. Pod koniec XVIII w. przebiegała z północy na południe od Rowów przez Objazdę, Wrzeście i Damnicę oraz Dobieszewo, a więc około 15-20 km na wschód od Słupska. \nW następnym wieku (1850) przesunęła się już w pobliże granicy Prus Zachodnich (Pomorza Gdańskiego), pozostawiając poza strefą językową kaszubską Lębork. Jedynie pas nadmorski z Wierzchucinem, Sarbskiem, Łebą i Charbrowem oraz rejon nad jeziorami Łebsko i Gardno z najdalej wysuniętymi punktami na południe: Janowice, Stowięcino, Łojewo i na zachód – Objazdą i Rowami, pozostał obszarem, gdzie mówiono jeszcze po słowińsku.\nO żywotności pomorszczyzny w tym rejonie świadczy to, że w XVII w. istniała potrzeba wydrukowania w tym języku katechizmu, ponieważ ludność wiejska nie znała języka niemieckiego. Został on wydany w 1643 w Gdańsku staraniem Michała Mostnika (Pontanusa), pastora ze Smołdzina, pod tytułem \"Mały Catechism D. Marcina Luthera, niemiecko-wandalski abo słowięski...\".\n\n\n=== W XIX i XX w. ===\nW Klukach, podobnie jak w Izbicy etnolekt słowiński zachował się najdłużej w porównaniu do innych okolicznych miejscowości. Wpłynęło na to niewątpliwie położenie wsi w trudno dostępnej okolicy, oddzielonej podmokłymi i bagnistymi terenami. Do czasu wybudowania utwardzonych dróg na początku XX w., przez znaczną część roku dojazd do niej był prawie niemożliwy. Stwierdzali to liczni uczeni w XIX w., rosyjski slawista i etnograf Aleksander Hilferding, niemieccy Friedrich Lorentz i Franz Tetzner, którzy badali te okolice i same Kluki. \nA. Hilferding pisał po podróży na te tereny w 1856, że żywioł słowiański zachowało wiele większą żywotność tam, „gdzie żyją rybacy i gdzie pobudowali oni swoje chaty pośród bagien”. Tereny te rzadko odwiedzano, a dopływu osadników z innych rejonów kraju nie było. Za sprawą wspomnianego rosyjskiego uczonego od połowy XIX w. upowszechniła się nazwa Słowińcy dla autochtonicznych mieszkańców okolic jeziora Łebsko. \nDo zaniku etnolektu słowińskiego przyczyniło się upowszechnienie oświaty w języku niemieckim. W Klukach istniała szkoła podstawowa już od 1738. Początkowo uczono w niej w języku kaszubskim i niemieckim, lecz od XIX w. już wyłącznie w niemieckim. Jednocześnie likwidowano nabożeństwa ewangelickie po słowińsku (od 1856 w Smołdzinie, a od 1886 w Główczycach).\nNa początku XX w. słowińszczyzna praktycznie zanikła, a w 1926 Herbert Fischer stwierdził, że jedynie kilku rybaków z Kluk w pełni rozumie mowę pomorską. Najdłużej, bo aż do lat 1970. przetrwało słowińskie słownictwo, związane z działalnością rybacką i rolniczą oraz fragmenty modlitw i pieśni ludowych. Zachowały się też nazwy miejscowe oraz nazwiska słowińskie: Kötsch (Kecz), Kaitschik (Kajczyk), Schimanke (Szymanko) i in. Ostatnią osobą, znającą jeszcze gwarę był przypuszczalnie Otto Kirk, który jako ponad 80-letni starzec usiłował w 1945 porozumiewać się po słowińsku z żołnierzami Armii Czerwonej.\nOstateczny zanik mowy słowińskiej nastąpił w wyniku wyjazdów około 100 autochtonów z Kluk do RFN na początku lat 1970. Obecnie mieszkają oni głównie w okolicy Hamburga.\n\n\n== Badania etnolektu ==\nJako pierwszy spośród badaczy za osobny język uznawał ten etnolekt Friedrich Lorentz. Stwierdził on też, że na poziomie fonetyki słowińszczyzna jest bliższa gwarom dialektu północnokaszubskiego języka pomorskiego, niż gwary północnokaszubskie południowokaszubskim. Słowińszczyznę wyróżniała jednak większa archaiczność oraz pewna część leksyki. Sami Słowińcy uważali się za Kaszubów (m.in. za relacją Ottona Knoopa, słowińskiego chłopa), nie używali zaś terminu „Słowińcy”. Właściwszym terminem wydaje się więc „Kaszubi nadłebscy”, gdyż już po niemal całkowitej ich germanizacji określali się jako „Lebakaschuben”.\nKaszubi nadłebscy, podobnie jak sąsiadujący z nimi Kabatkowie oraz Kaszubi z Helu, byli w większości luteranami (w odróżnieniu od zdecydowanej większości pozostałych Kaszubów, u których dominuje katolicyzm). Jest to skutkiem przede wszystkim tego, iż Kaszubi-ewangelicy ulegli szybciej germanizacji, wchodząc w skład grupy etnicznej tzw. Pomrów (Niemców pomorskich).\n\n\n== Cechy ==\nMowę słowińską cechowało większe niż w innych dialektach nasilenie cech pomorskich, wspólnych z dialektami zachodniolechickimi. Wiele zmian zaszło pod wpływem odcięcia od bezpośredniego wpływu gwar polskich i germanizacji. Np. pod koniec okresu istnienia zanikły opozycje spółgłosek twardych i miękkich oraz dźwięcznych i bezdźwięcznych.\nPrzykładowe cechy szczególne dla etnolektu słowińskiego:\n\nrodzajnik określony (tìe̯n), działający na podobnych zasadach jak w języku niemieckim\npalatalizacja miękkich /k/, /g/ oraz /x/ do odpowiednio /c͡ç/, /ɟ͡ʝ/ oraz /ç/ zapisywanych jako ħ, ђ i χ̌, np. ħĩχăc – kichać; ђĩbăc – gibać; χ̌ĩlĕc – chylić.\npalatalizacja /k/, /g/ oraz /x/ poprzedzonych samogłoską przednią do odpowiednio /kʲ/, /gʲ/ oraz /xʲ/ zapisywanych jako ḱ ǵ i χ́.\nbylaczenie, czyli zanik podziału ł oraz l.\nPodobnie jak w języku dolnołużyckim, w celowniku występują końcówki -ɵjʉ̇, -ejʉ̇ (obok -ʉ̇) (por. dłuż. dub:duboju, pjakaŕ:pjakarjeju).\nZachowana została liczba podwójna jako osobna kategoria gramatyczna.\n\n\n== Gramatyka ==\nGramatyka słowińska wykazuje cechy typowo słowiańskie, takie jak odmienność rzeczowników, przymiotników, czasowników, zaimków i liczebników, formy porównawcze i stopniowanie, ale w szczególności zachowuje liczbę podwójną, która obecnie występuje tylko w słoweńskim i łużyckich językach słowiańskich. Wiele z jej końcówek gramatycznych różni się od tych we współczesnym kaszubskim.\n\n\n== Przykład etnolektu ==\n\nModlitwa Pańska\n\nPoniższy tekst, wygłoszony przez Marcina Klëkę, został zapisany w 1911 roku w Klukach Smołdzińskich przez Mikołaja Rudnickiego. Zastosowano zapis oryginalny.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gwara kłodzka języka czeskiego\n\nGwara kłodzka – gwara języka czeskiego używana przez mniejszość czeską w tzw. czeskim kątku, na ziemi kłodzkiej.\n\n\n== Cechy językowe ==\nGwara kłodzka charakteryzuje się wieloma cechami językowymi wspólnymi dla wszystkich gwar wschodnioczeskich, szereg wspólnych zjawisk łączy ją z bliskimi gwarami podkarkonoskimi.\nPodstawowe cechy, charakterystyczne dla gwary kłodzkiej:\n\nPółsamogłoskowa wymowa v, jak zrou̯na zamiast lit. cz. zrovna, bądź też obecność bilabialnego v ([w]) – hlawa zamiast lit. cz. hlava. Podobnie jak w innych gwarach podkarkonoskich, możliwa jest podobna wymowa lit. cz. l jak u̯, np. kořau̯ka, odpočau̯ si.\nZbitka spółgłoskowa dn zastąpiona przez nn (jennoho zamiast lit. cz. jednoho).\nNa miejscu literackich czeskich sylabotwórczych r̥ i l̥ spotykane są grupy er, ir, ar oraz el, il, al, np. smerť, deržať zamiast lit. cz. smrt, držet.\nPrzejście -vě- w -je-, np. sjet zamiast literackiego svět.\nForma hdo (lit. cz. kdo).\nKońcówka -i w mianowniku i bierniku liczby mnogiej rzeczowników ożywionych rodzaju męskiego, np. vidim kluci zamiast lit. cz. vidím kluky.\nKońcówka -oj w celowniku rzeczowników ożywionych rodzaju męskiego, np. pánoj zamiast lit. cz. pánovi.\nDopełniacz liczby mnogiej na -ouch, np. rohouch, kravouch, městouch.\nObecność dużej liczby germanizmów, a od XX wieku także polonizmów, np. ostatní, teraz zamiast lit. cz. poslední, teď.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gwary podlaskie języka ukraińskiego\n\nUkraińskie gwary podlaskie, język chachłacki lub język podlaski (prosty, tutejszy) – określenie różnych gwar wschodniosłowiańskich, używanych obecnie głównie przez ludność prawosławną zamieszkującą obszar Podlasia, zaliczanych najczęściej do dialektów języka ukraińskiego (dialektu zachodniopoleskiego północnej (poleskiej) grupy dialektów), różniących się jednak od niego wieloma cechami fonetycznymi i morfologicznymi i zawierających zazwyczaj liczne wpływy sąsiednich języków: polskiego, rosyjskiego, białoruskiego. Gwarami „chachłackimi” posługuje się reliktowo prawosławna (na północ od Bugu) i rzymskokatolicka (na południe od Bugu) ludność środkowego i południowego Podlasia (wokół Siemiatycz, Bielska Podlaskiego i Białej Podlaskiej).\n\n\n== Problemy definicyjne ==\nOpisywane gwary określane są niekiedy mianem „języka podlaskiego”, „dialektu podlasko-ruskiego”, potocznie zaś używa się powszechnie na ich określenie terminu „język chachłacki”. Wśród językoznawców dominuje pogląd, iż pod pojęciem „języka chachłackiego” rozumieć należy gwary północnoukraińskie rozpowszechnione niegdyś na terytorium od Narwi na północy aż do linii przebiegającej nieco na południe od Włodawy i Parczewa, gdzie gwary chachłackie przechodziły w gwary chełmskie i wołyńskie. Obecnie jednak większość użytkowników języka chachłackiego mieszka na północ od Bugu, bardzo rzadko identyfikując się z narodowością ukraińską. Ponadto system fonetyczno-morfologiczny języka chachłackiego odróżnia go znacznie zarówno od języka ukraińskiego, jak i białoruskiego. Ze względu na długotrwały wpływ języka polskiego i polskiej kultury dialekt podlaski jest nasączony zapożyczeniami z języka polskiego w dużo większym stopniu niż literacka wersja języka ukraińskiego, która jest oparta na dialektach naddnieprzańskich.\n\n\n== Rys historyczny ==\nCzas sformowania się charakterystycznych cech języka chachłackiego przypada prawdopodobnie na XIV wiek. Na ukształtowanie się jego specyficznego systemu fonetyczno-morfologicznego (m.in. takich cech charakterystycznych jak dyftongi w sylabach akcentowanych, depalatalizacja spółgłosek zębowych i wargowych przed samogłoską „e”, ukanie i in.) miało wpływ peryferyjne położenie na pograniczu polsko-ukraińsko-białoruskim oraz przenikanie elementów ukraińskich gwar południowo-zachodnich na północ.\nBadacz dialektów wsi w byłym powiecie radzyńskim S. Żelechowski już w 1884 roku wskazywał na upowszechnienie się wśród ludności terminu „język chachłacki” na określenie swej mowy. Sugerował on, iż nazwę tę przynieśli miejscowi chłopcy z armii carskiej, gdyż na podstawie używanego języka uznano ich tam za „chachłów” (termin będący pejoratywnym określeniem Ukraińców). Nazwa „język chachłacki” jest popularna do dzisiaj wśród jego użytkowników i używana częściej niż jakiekolwiek inne określenia na miejscowe dialekty (niekiedy i przez instytucje społeczno-kulturalne), nie niosąc obecnie z sobą pejoratywnych konotacji.\nSami użytkownicy gwar określają je mianem „naszych”, „prostych” lub po prostu ukraińskich (na południe od Bugu), na północ od Bugu najczęściej używanym określeniem jest „swój” (hovoryti po svojomu – mówić po swojemu).\n\n\n== Sytuacja współczesna ==\nObecnie czynną znajomość „chachłackiego” posiadają głównie osoby starsze (dotyczy to zwłaszcza części południowej regionu). Osoby posiadające czynną znajomość tego języka zamieszkują dzisiaj zwarty obszar obejmujący wschodnią część powiatu bielskiego, zachodnią część powiatu hajnowskiego oraz wschodnią część powiatu siemiatyckiego i jeśli posiadają inną niż polska świadomość narodową, określają się zazwyczaj jako Białorusini. Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku wskazują, iż ludność zamieszkała na terytorium gwar chachłackich stanowi około 75% liczebności obecnej białoruskiej mniejszości narodowej.\nNowym zjawiskiem zaobserwowanym w Narodowym Spisie Powszechnym z 2011 roku było pojawienie się szeregu różnorodnych określeń dialektów i gwar używanych przez respondentów w odniesieniu do ich języka ojczystego oraz języka używanego przez nich w kontaktach domowych. W trakcie tego badania 669 obywateli polskich zadeklarowało używanie w kontaktach domowych „gwary pogranicza polsko-białoruskiego”, 516 osób zaś „gwary białorusko-ukraińskiej”. Jednocześnie 554 osoby stwierdziły, iż ich językiem ojczystym jest „gwara pogranicza polsko-białoruskiego”, a 425 osób za swój język ojczysty uznało „gwarę białorusko-ukraińską”.\nObecnie na Podlasiu rozwija się nurt postulujący skodyfikowanie gwar chachłackich jako odrębnego mikrojęzyka podlaskiego. Reprezentuje go Jan Maksymiuk, białoruski dziennikarz z Podlasia. Jest on twórcą alfabetu podlaskiego opartego na alfabecie łacińskim i przystosowanego do zapisu charakterystycznych głosek gwar podlaskich. Maksymiuk rozpoczął międzynarodową promocję znormalizowanego gramatycznie i ortograficznie języka podlaskiego i opublikował szereg artykułów o języku podlaskim w wydawnictwach naukowych.\nTeksty w języku podlaskim ukazują się obecnie, w różnych ortografiach, w takich pismach mniejszości narodowych jak „Nad Buhom i Narwoju” „Czasopis” oraz „Bielski Hostineć”. Pierwszym autorem, który zaczął używać języka podlaskiego w swojej twórczości, był Mikołaj Jańczuk. W późniejszym czasie w języku tym pisali niektóre swoje utwory Stepan Sydoruk, Jan Kiryziuk, Jerzy Hawryluk, Eugenia Żabińska. W 2006 roku Wiktor Stachwiuk wydał napisaną w ojczystej gwarze książkę Siva zozula, opowiadającą o jego rodzinnej wsi Trześcianka. Książki po podlasku w zapisie cyrylickim wydawał również Doroteusz Fionik (m.in. Bieżeństwo. Droga i powroty, Miasta w historii i kulturze podlaskich Białorusinów). W języku podlaskim ukazały się wydania baśni dla dzieci Kazki po-svojomu (2017) oraz Kazki Andersena dla małych i starych (2019). W 2018 ukazał się tomik poezji Barbary Góralczuk Na porozi. W 2019 ukazały się książka Haliny Maksymiuk Biêlśk, Knorozy, Ploski (i inšy vjoski) oraz tomik poezji Zoi Saczko Poka.\nW roku 2011 Jan Maksymiuk nawiązał współpracę z aktorką Joanną Stelmaszuk-Troc i przetłumaczył na język podlaski teksty do kilku zrealizowanych w założonym przez nią Teatrze Czrevo spektakli, między innymi nowelę Oksany Zabużko Bajka o kalinowej fujarce (spektakl Ja j u poli verboju rosła, premiera 2011), sztukę Federico García Lorki Jerma (spektakl PustaJa, premiera 2013), sztukę Antona Czechowa Oświadczyny (spektakl Divosnuby, premiera 2019).\n\n\n== Przykład użycia ==\n\n\n== Zobacz też ==\nmikrojęzyk podlaski – skodyfikowana wersja etnolektu opisanego w artykule\nUkraińcy w Polsce\nBiałorusini w Polsce\nPodlaszucy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSvoja.org – serwis poświęcony normalizacji i rozwojowi nowego wschodniosłowiańskiego języka pisanego – podlaskiego, którego podstawą są opisywane w artykule gwary\nPro Pidliaszszia – materiały dotyczące gwar wschodniosłowiańskich z terenu Białostocczyzny oraz stosunków narodowościowych na Północnym Podlasiu. harazd.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-04-04)].\nKto to jest chachał?\nJęzyk chachłacki- Materiały edukacyjne: artykuł oraz fragmenty mowy do słuchania, plus odsyłacze do innych stron z przykładami gwary i kultury. tnn.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-19)].\nArtykuł z Encyklopedii Ukrainy\nPodlaskie i poleskie gwary. Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków. Projekt Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. amu.edu.pl. [dostęp 2014-03-09].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnolekt hałcnowski\n\nEtnolekt hałcnowski (nazwa własna: aljznerisch/altsnerisch „hałcnowski” lub päuersch „chłopski”) – wymarły etnolekt z grupy języków germańskich, którym przed 1945 rokiem posługiwali się niemieccy mieszkańcy wsi Hałcnów, obecnej dzielnicy Bielska-Białej.\nJedna z dwóch – obok pokrewnego etnolektu wilamowskiego – gwara dawnej bielsko-bialskiej wyspy językowej, która wykształciła swój mikrojęzyk literacki. Jego twórcą był poeta Karl Olma (1914–2001), tworzący też pod pseudonimem Michael Zöllner.\nW sierpniu 2013 r. na terenie Bielska-Białej mieszkało jeszcze osiem osób znających hałcnowski, najstarsza z nich miała około 90 lat, najmłodsza 75. Osoby posługujące się niegdyś tą mową można spotkać również wśród żyjących jeszcze wysiedlonych na terenie RFN i Austrii.\nMityczną praojczyzną hałcnowian jest dolnofrankońskie miasto Alzenau, którego nazwa brzmi podobnie do Alzen, niemieckiej nazwy Hałcnowa (gwarowo Alza). Legenda ta została spopularyzowana w poezji Karla Olmy (tekst hałcnowski wraz z tłumaczeniem na standardowy niemiecki oraz polski):\n\nW 1958 roku miasto Alzenau objęło patronat nad hałcnowianami, którzy po wojnie zostali zmuszeni do opuszczenia swoich rodzinnych stron. W dokumencie potwierdzającym nadanie patronatu napisano, że dzięki temu wydarzeniu „powstał idealny pomost między ich małą ojczyzną a ojczyzną ich praprzodków”.\nPrzykładowe hałcnowskie zdania w zapisie autorstwa Marka Dolatowskiego:\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMarek Dolatowski: Słownictwo hałcnowskie jako odbicie historii etnolektu i historii wsi. Kwartalnik Językoznawczy. 3/2013, s. 1–10.\nMarek Dolatowski: Pochodzenie etnolektu hałcnowskiego w świetle fonetyki i fonologii historycznej. Acta Universitatis Lodziensis. Studia Indogermanica Lodziensia 4.\nMaciej Mętrak: Wymysorys (Vilamovicean) and Halcnovian: Historical and Present-Day Sociolinguistic Situation of Microlanguages in a Southern-Polish Language Island. W: The Slavs from the Turn of 19th and 20th Centuries until Now: Linguistic, Historical and Political Changes and Literature, 2019, s. 7–19.\nKarl Olma: Heimat Alzen. Versuch einer Chronik über 550 Jahre bewegter Geschichte. Alzenau: Heimatgruppe Bielitz-Biala e.V., Zweiggruppe Alzen, 1983, s. 189. (niem.).\nTomasz Wicherkiewicz (red.): Hałcnowski i bielsko-bialska wyspa językowa. [w:] Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej [on-line]. (pol. • ang.).\nGerhard Wurbs: Die deutsche Sprachinsel Bielitz-Biala. Eine Chronik. Wien: 1981, seria: Eckartschriften (79). (niem.). Brak numerów stron w książce\nMichael Zöllner: Alza: wu de Putter wuor gesalza. Gedichte und Lieder einer untergehenden Mundart. Oberschlesischer Heimatverlag, 1989. ISBN 978-3-87-595281-0. (niem.). Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język karaimski\n\nJęzyk karaimski (karaim. karaj tili, qaray tili / къарай тили) – język z kipczackiej grupy języków tureckich, którym posługują się Karaimi zamieszkujący Litwę (głównie miasta Troki i Wilno), Krym i Polskę.\n\n\n== Zarys historii języka ==\nJęzyk karaimski dzielony jest tradycyjnie na dwie grupy: wschodnią (na Krymie) i zachodnią z dialektami trocko-wileńskim i łucko-halickim. Wspomniane dwa dialekty z grupy zachodniej zachowały wiele cech archaicznych, świadczących o kipczackim pochodzeniu języka. Na karaimski bardzo silny wpływ miał krymskotatarski, a także osmański. Różnice historyczne są głównym powodem rozróżnienia między wschodnio- a zachodniokaraimską odmianą języka. Nigdy się też nie wykształcił wspólny karaimski język literacki.\nJeden z ważniejszych powodów zachowania się wielu archaicznych cech (przede wszystkim w leksyce i morfologii) języka pisanego, a mianowicie odizolowanie języka karaimskiego od reszty języków tureckich poprzez otoczenie słowiańskie, był zarazem czynnikiem powodującym daleko idące zmiany w składni i po części w słownictwie języka potocznego Karaimów łucko-halickich i litewskich.\n\n\n== Piśmiennictwo karaimskie ==\nJuż w XV i XVI wieku karaimski był używany w liturgii i korespondencji, a w końcu XVI wieku powstały najstarsze zachowane utwory poetyckie (treny i pijutim), między innymi autorstwa Izaaka syna Abrahama z Trok (1525–1585). Spośród twórców tworzących po karaimsku w XX wieku wymienić można Szymona Kobeckiego, Aleksandra Mardkowicza i Szymona Firkowicza.\nDo utrwalania tekstów w języku karaimskich używano w różnych okresach aż trzech alfabetów: hebrajskiego, cyrylicy oraz łacińskiego. Pierwszym systemem używanym przez Karaimów do zapisu swego języka ojczystego było pismo hebrajskie, znane temu narodowi zapewne już od czasu przyjęcia religii karaimskiej. Alfabet hebrajski posłużył Karaimom do utrwalenia zdecydowanej większości tekstów sakralnych. Praktyka taka przetrwała aż do lat 20. XX wieku, nigdy jednak nie istniały jednolite zasady ortograficzne, które przystosowałyby pismo hebrajskie do specyfiki języka karaimskiego. Z tego względu pisownia tekstów była niezwykle niekonsekwentna, nawet w obrębie konkretnego rękopisu. Na przełomie XIX i XX wieku pismo hebrajskie zaczęło być wypierane przez cyrylicę oraz alfabet łaciński. Zapis cyrylicą rozpowszechniał się od roku 1904, kiedy w Kijowie wydany został tom wierszy Szymona Kobeckiego pt. Ирларъ (Irłar). Cyrylicy używali powszechnie Karaimi na Krymie oraz w Litewskiej SRR.\nW latach międzywojennych w Polsce rozpowszechniło się użycie ortografii opartej na pisowni polskiej (używano znaków ch, cz, ć, dz, dź, ł, ń, sz, ś, w, y, ż, ź) uzupełnionej o znaki specjalne (ö, ü, ť, ď). Była stosunkowo regularna, chociaż istniały trzy sposoby zapisu zmiękczonej głoski k w pozycji przed e: zmiękczenie zaznaczano albo apostrofem (np. k’ez ‘oko’ w dialekcie południowo-zachodnim), albo literą i (tak, jak w ortografii polskiej; np. kiez ‘oko’), albo nie zaznaczając zmiękczenia wcale (np. kez ‘oko’). Po uzyskaniu przez Litwę niepodległości zmodyfikowano ten alfabet na wzór litewskiego (m.in. wprowadzono litery č, ė, š, v, ž), zachowując elementy pisowni polskiej (np. litery ch, ń, ś, ź), oraz wprowadzono znak ľ. Rzadziej funkcjonuje jednak system oparty wyłącznie na polskiej ortografii, więc nie istnieje żaden spójny system ortograficzny do północnej odmiany zapisu języka karaimskiego.\n\n\n== Współczesna sytuacja języka ==\nNie istnieje jednolity, ponadregionalny standard języka karaimskiego, toteż osoba używająca tego języka posługuje się zawsze jednym z jego dialektów, pozbawionych kodyfikacji. Występujące na terytorium Ukrainy dwa z trzech wariantów dialektalnych języka karaimskiego, łucko-halicki oraz krymski, uznać należy obecnie za wymarłe bądź pozostające na granicy wymarcia, gdyż umiejętność posługiwania się nimi ograniczona jest do niewielkiej, najwyżej kilkunastoosobowej grupy osób w podeszłym wieku i nie są one przekazywane młodszym pokoleniom. Niemniej jednak w trakcie przeprowadzonego na Ukrainie w 2001 roku spisu powszechnego język karaimski podało jako swój język ojczysty 72 mieszkańców tego kraju.\nJęzyk karaimski przetrwał więc w zasadzie tylko w swym wariancie trockim (trocko-wileńskim). Osoby posiadające czynną znajomość tego dialektu zamieszkują obecnie w granicach Polski i Litwy. W trakcie badań przeprowadzonych w 2003 roku znajomość karaimskiego deklarowało 97 mieszkańców Litwy (w tym 28 osób zarówno w mowie, jak i piśmie) oraz 28 osób w Polsce (w tym 11 osób znało ten język zarówno w mowie, jak i w piśmie).\n\n\n== Przykład użycia ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nWikipedia karaimska w Inkubatorze\nInformacje na temat karaimskiego na stronie www.karaimi.org\nSłownictwo karaimskie : karaimsko-polsko-niemiecki słownik\nSłownik rosyjsko-karaimski i karaimsko-rosyjski\nTłumaczenie Tory na język tatarski (karaimski)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język kaszubski\n\nJęzyk kaszubski, dialekt kaszubski (kaszub. kaszëbsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa, pòmòrsczi jãzëk, kaszëbskò-słowińskô mòwa) – mowa zachodniosłowiańska i lechicka o spornym statusie – w zależności od przyjętych kryteriów uznawana za odrębny język lub dialekt języka polskiego. Często przyjmowane jest stanowisko pośrednie, unika się określania jej jako „język” lub „dialekt” albo określa się ją jako etnolekt. Z prawnego punktu widzenia kaszubszczyzna jest w Polsce językiem regionalnym. Kaszubszczyzną posługuje się w Polsce na co dzień 87,6 tys. Kaszubów. Jest jedyną pozostałością słowiańskich dialektów pomorskich. Etnolekt ten należy do grupy języków lechickich; jego centralna odmiana jest bliska polszczyźnie standardowej, z wpływami języka dolnoniemieckiego oraz wymarłych połabskiego i pruskiego.\nNajstarsze teksty zawierające zapisy kaszubskie pochodzą z 1402 r., przy czym są to teksty polskojęzyczne zawierające kaszubizmy, a nie teksty zapisane w całości po kaszubsku. Za najstarsze druki kaszubskie uważane są Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Szymona Krofeya z roku 1586, jak i z roku 1643 Michała Pontanusa Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski. Używana obecnie forma pisana etnolektu kaszubskiego jest ewolucją zaproponowanej w 1879 roku przez Floriana Ceynowę w wydanej w 1879 roku w Poznaniu Zarés do Grammatikj Kašébsko-Słovjnskjè Mòvé.\nEtnolekt kaszubski istnieje zarówno w postaci odmian o niskim prestiżu, właściwych dla obszarów wiejskich, jak i w formie języka standardowego, wykorzystywanego w edukacji szkolnej. Kodyfikacja kaszubskiej normy literackiej została ukończona na początku XXI wieku.\n\n\n== Status kaszubszczyzny ==\n\n\n=== Kontrowersje klasyfikacyjne ===\n\nStatus mowy kaszubskiej nie doczekał się bezspornego konsensu. Często jest ona traktowana jako jeden z dialektów języka polskiego, od XIX w. pojawiają się jednak poglądy, że etnolekt ten, podobnie jak macierzysty wobec niego zespół dialektów pomorskich, wykazuje wystarczającą odrębność dla uznania go za samodzielny język. W różnych okresach przeważa jedno z tych podejść, gdyż dużą rolę w uznaniu danego etnolektu za język lub dialekt odgrywają często czynniki pozajęzykoznawcze, takie jak poczucie odrębności kulturowej lub etnicznej użytkowników. Ponadto sami językoznawcy mogą przyjmować różne kryteria i ulegać różnym tendencjom, gdyż kwestia rozdzielenia pokrewnych języków, zarówno sąsiadujących geograficznie, jak i czasowo, jest umowna.\nW XX w. w polskim językoznawstwie przeważał pogląd o przynależności kaszubszczyzny do języka polskiego w randze dialektu. Obecnie w specjalistycznych pracach językoznawczych kaszubszczyzna traktowana jest zwykle jako język odrębny od polszczyzny. Często ma to miejsce w pracach fonologicznych, dotyczących palatalizacji w językach słowiańskich (m.in. rosyjskim, słowackim, polskim i kaszubskim).\nWspółcześnie etnolekt kaszubski również w przeglądowych pracach dotyczących charakterystyki językowej jest zwykle traktowany jako odrębny język słowiański, czasem z zastrzeżeniem, że według niektórych badaczy stanowi dialekt polskiego. Tak jest przedstawiony m.in. w publikacjach encyklopedycznych The Slavonic languages oraz Encyclopedia of the languages of Europe, podczas gdy w pracy The Slavic languages status kaszubszczyzny określono jako pośredni między odrębnym językiem a polskim dialektem, poświęcając jej jednak odrębne sekcje.\nSytuacja mowy kaszubskiej i języka polskiego bywa porównywana do sytuacji języka białoruskiego i rosyjskiego w XX w. lub języka dolnoniemieckiego i wysokoniemieckiego. Czeski językoznawca Vít Dovalil podaje kaszubszczyznę jako przykład języka pozornie dialektyzowanego (z powodów ideologicznych), stawiając jej sytuację na równi z relacją między językami regionalnymi Francji a językiem francuskim oraz językiem sardyńskim a włoskim. Według jednej z propozycji kaszubski był niegdyś odrębnym językiem, ale w toku swego rozwoju uległ na tyle silnym wpływom polszczyzny, że z perspektywy synchronicznej można go rozpatrywać jako dialekt języka polskiego. Silne zmiany pod wpływem kontaktu językowego bywają trudne do ujęcia w ramy tradycyjnej klasyfikacji genetycznej.\nWśród polskich językoznawców spór nadal nie jest rozstrzygnięty, choć pogląd o odrębności kaszubszczyzny jako języka zyskuje coraz większą popularność, również w związku z rozwojem kaszubskiej normy literackiej, niezależnej od języka ogólnopolskiego. Procesy standaryzacji językowej, obecność odrębnych tradycji piśmiennictwa i norm ortografii oraz istnienie słowników i opracowań gramatycznych nie pozostają bowiem bez wpływu na postrzeganie przynależności zespołów dialektalnych oraz wyznaczanie granic między językami (zob. Abstand- i Ausbausprachen).\n\n\n=== Status prawny ===\nStatus prawny etnolektu kaszubskiego w Polsce reguluje ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, definiując go jako język regionalny. Zgodnie z nią istnieje możliwość używania przed organami gminy, obok języka polskiego, kaszubszczyzny jako języka pomocniczego – pierwsza dokonała tego położona w powiecie bytowskim gmina Parchowo.\n1 czerwca 2009 r. zaczęła w Polsce obowiązywać Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych – jest to istotne dla statusu języka kaszubskiego. Język regionalny używany jest w kilku powiatach województwa pomorskiego.\nW roku 2003 przydzielono językowi kaszubskiemu trzyliterowy międzynarodowy kod CSB według normy ISO 639-2.\nWedług przyjętej w czerwcu 2015 roku ustawy o języku regionalnym, kaszubski miał otrzymać taki status i w planach było pozwolenie na używanie go w urzędach nie tylko gminnych ale też powiatowych. Prezydent RP Andrzej Duda zawetował jednak ustawę 27 października 2015 roku i nie weszła ona w życie.\n\n\n=== Język kaszubski w edukacji ===\nObecnie w Polsce istnieje ok. 400 szkół, w których dzieci uczą się kaszubskiego (blisko 16 tys. osób w roku szkolnym 2012–2013). Od 2005 roku istnieje możliwość zdawania z niego egzaminu maturalnego. W języku kaszubskim wydawane są książki i czasopisma, emitowane są regionalne programy radiowe i telewizyjne. W języku kaszubskim jest też odprawiana liturgia słowa w kościołach.\nNa Uniwersytecie Gdańskim w Instytucie Filologii Polskiej od 2009 roku na kierunku filologia polska prowadzona jest specjalność nauczycielska – nauczanie języka polskiego i wiedzy o języku i kulturze kaszubskiej (kaszubistyka). Kaszubistyka jest też jedną ze specjalizacji specjalności neofilologicznych (anglistyki i germanistyki) w ośrodku zamiejscowym łódzkiej Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Kartuzach. Prowadzenie tego typu studiów jest wypełnieniem artykułu 8. obowiązującej w Polsce Europejskiej karty języków regionalnych i mniejszościowych dotyczącym możliwości nauki języków regionalnych na wszystkich poziomach – od przedszkolnego do uniwersyteckiego. Od 2014 roku na Uniwersytecie Gdańskim funkcjonuje odrębny kierunek: Etnofilologia kaszubska, całkowicie poświęcony kulturze kaszubskiej.\n\n\n== Pismo ==\n\nDo zapisów tekstów w mowie kaszubskiej początkowo używano alfabetu ogólnopolskiego (np. Hieronim Derdowski), jednak nie oddawał on w pełni cech fonetycznych kaszubszczyzny. Florian Ceynowa, badacz kaszubskiej kultury, tworząc unikatowy alfabet, rozwiązał problemy pojawiające się w trakcie przenoszenia mowy kaszubskiej na papier.\n\nAlfabet kaszubski zawiera następujące litery:\n\nw tym niewystępujące w alfabecie polskim:\n\nã – nosowe „a” (IPA: [ã]) (tzw. a z blewiązką)\né – dźwięk pomiędzy „e” a „i” (francuskie E)\n(IPA: [e], [ej]) (tzw. e ze striszkã)\në – między „e” i „a” (IPA: [ə]) (tzw. „szwa”)\nò – „u̯e” (IPA: [wɛ]) (tzw. labializacja)\nô – w zależności od gwary tożsame z „o” lub bardziej pochylone w kierunku „e” (IPA: [ɞ] lub [ɔ]) (tzw. o z dakã)\nù – „u̯u” (IPA: [wu]).\nWystępują również dwuznaki ch, cz, dz, dż, rz i sz, odpowiadające podobnym głoskom, jak w standardowej polszczyźnie. Spółgłoski, które w wielu gwarach polskich ulegają mazurzeniu, w kaszubszczyźnie częściowo upodabniają się do ć, dź, ś, ź, które w swoim pełnym kształcie w etnolekcie tym nie pojawiają się.\n\n\n=== Przykład (Ojcze nasz) ===\n\n\n=== Zabytki piśmiennictwa kaszubskiego (pomorskiego) ===\n\n1586 Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich męzow. Zniemieckiego w Slawięsky ięzik wilozone Przes Szymana Krofea... w Gdainsku: przes Jacuba Rhode, Tetzner 1896: z tłumaczenia bytowskiego pastora ks. S. Krofeja, Słowińca (?) rodem z Dąbia.\nPrzechowywany w Archiwum Państwowym w Szczecinie tekst przysięgi lennej z 1618 składanej przez szlachtę ze wschodniej części Pomorza bywa określany jako polski lub kaszubski.\n1643 Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowięski to jestá z Niemieckiego języká w Słowięski wystáwiony na jáwnosc wydan..., w Gdaińsku przes Jerzego Rhetá, Gdańsk 1643. Pastor smołdziński ks. Michał Mostnik (Michał Pontanus), rodem ze Słupska.\nPerykopy smołdzinskie, opracowane i wydane przez Friedhelma Hinze, Berlin (wschodni) 1967.\nŚpiewnik starokaszubski, opracowany i wydany przez Friedhelma Hinze, Berlin (wschodni) 1967.\nPrzysięgi słowińskie z Wierzchocina.\n\n\n== Właściwości języka kaszubskiego ==\n\nEtnolekt kaszubski wykazuje wiele cech wspólnych z gwarami języka polskiego i jego postacią standardową. Dla niektórych badaczy jest to dowód na brak odrębności tych form mowy, co najwyżej kaszubski jest uważany za najbardziej odrębny spośród dialektów polszczyzny. Dla innych podobieństwa te świadczą o bliskim pokrewieństwie odrębnych języków pozwalającym na łączenie ich w grupę lechicką. Tak czy inaczej, wynikają one z podobnych korzeni, a także wpływu polskiego języka literackiego oraz wzajemnych wpływów gwar kaszubskich i gwar dialektów północnopolskich. Część podobieństw jest tłumaczona przenikaniem cech z dialektów północnopolskich do kaszubszczyzny (np. afrykatyzacja miękkich spółgłosek tylnojęzykowych z gwar tucholskich) lub odwrotnie (np. kaszubienie w gwarach lubawskich).\nPrzejmowanie cech ogólnopolskich przez użytkowników kaszubszczyzny nazywane jest polaszeniem.\nW trakcie rozwoju dialektów zachodniosłowiańskich, w tym lechickich, pewne cechy zmieniały się równolegle, podczas gdy ewolucja pozostałych podążyła inną ścieżką. W porównaniu z rekonstruowanymi cechami mów prasłowiańskich i pralechickich, w języku kaszubskim nastąpiła ewolucja do obecnego kształtu:\n\nczęściowe utrzymanie formy TarT z prasłowiańskiego TorT: np. kaszub.: gard, parmiéń, pol.: gród, promień.\nzmiękczona spółgłoska przed ar w odmianach północnych, np. kaszub.: cwiardi, czwiôrtk, pol.: twardy, czwartek\nzanik ruchomego e w mianowniku, np. pòrénk, kùńc ‘poranek’, ‘koniec’\nkaszubienie, czyli przejście ć, ś, ź, dź w c, s, z, dz. Proces ten jest podobny do mazurzenia i jabłonkowania, np. kaszub.: swiat, zëma, zemia, rodzëc, pol.: ‘świat’, ‘zima’, ‘ziemia’, ‘rodzić’\nczęściowe zlanie kontynuantów grup TelT i TolT (w różnym stopniu w zależności od gwary), np.: młoc, płoc, pol.: mleć, pleć. Częstsze w dialekcie słowińskim – młóko, wobec kaszubskiego mléko (‘mleko’)\nzachowanie akcentu ruchomego w dialekcie północnym (podobnie jest niektórych innych mowach słowiańskich, np. języku rosyjskim)\nakcent inicjalny w dialektach południowych (podobnie jak w kilku innych mowach zachodniosłowiańskich, np. języku staropolskim, a współcześnie w języku czeskim czy gwarach południowomałopolskich)\nprzejście staropolskich krótkich *i *u *y w szwę, zapisywane jako ë, np. kaszub. lëdze, rëba, zëma, pol. ludzie, ryba, zima\npalatalizacja kaszubska – palatalizacja i afrykatyzacja spółgłosek zwartych tylnojęzykowych /k’/ i /g’/ w dziąsłowe [ʧʲ] (cz’) i [ʤʲ] (dż’). Prawdopodobnie zaszła ona w XIX w. w gwarach borowiacko-krajeńskich dialektu wielkopolskiego, rozszerzając się od południa na kaszubszczyznę, nie obejmując jej obszarów północno-zachodnich, w tym słowińskich\nbylaczenie – wymowa /l/ i /ł/ ([w]) jako [l] w rejonach północno-wschodnich\nrealizacja /sw/ jako [sj] w okolicach Kościerzyny i na południe od Bytowa (np. sjinia ‘świnia’)\nproteza przed /o/ i /u/ przez [w] na początku wyrazu (prelabializacja) lub po spółgłoskach wargowych i miękkopodniebiennych (labializacja), połączona zwykle (z wyjątkiem południowego wschodu) z wymową przednią, co daje [pwεle] (ewentualnie [pwole]), ‘pole’, [mwuxa] ‘mucha’, podobna do dyftongizacji w niektórych gwarach wielkopolskich\nsamogłoska ô w miejscu prasłowiańskiego a długiego, podobne zmiany również zachodziły w dialektach polskich\nsamogłoska é (e pochylone) jako kontynuat staropolskiego e długiego, obecna też w gwarach północnopolskich\ni niezmiękczające (w polskim i rosyjskim realizowane jako [ɨ] y)\nw przeważającej części gwar ę (e nosowe) zastąpione jest ã (a nosowym), podobne zmiany zaszły np. w gwarze kurpiowskiej, w tej jednakże uległo ono denazalizacji\npoza pozycją na końcu wyrazu pralechickie ę (odpowiadające ogólnopolskiemu ą, ę przed samogłoską miękką, ale nie przed przedniojęzykową – zob. przegłos lechicki) przechodzi w i (i ë), np. jastrzib ‘jastrząb’, midzë ‘między’, wzęti, wzic, wzëce\nzmiękczona spółgłoska przed ar i ôr w gwarach północnych, np. cwiardi ‘twardy’, czwiôrtk ‘czwartek’\ną (o nosowe) wymawia się jak ũ (u nosowe), co jest prawdopodobnie formą przejściową pomiędzy pełną nosowością a odnosowieniem, w niektórych gwarach całkowite odnosowienie, podobnie jak w dialekcie mazowieckim\nprzejście nagłosowego ja- w je- i ra- w re-, tak jak we wszystkich gwarach na obszarze północnym Polski\nprzejście sródgłosowego -ar- w -er-, tak jak w gwarach północnopolskich\nwymiana nagłosowego ni- na mi-, odwrotnie niż w gwarze mazurskiej\nzamiana zbitki spółgłoskowej kt w cht, np. chto ‘kto’, podobnie jak w gwarach etnolektu śląskiego i gwarze mazurskiej\nstwardnienie ń w n w gwarach południowo-zachodnich\nprzejście -jd- w -ńd-, np. przińdą ‘przyjdą’, tak jak w gwarze mazurskiej\nnieskrócona końcówka czasu teraźniejszego (formy typu jô szukajã ‘szukam’) na północ od Redy (na południe formy typu jô szukôm)\nobecność licznych germanizmów, zwłaszcza dolnoniemieckich (podobnie jak w innych dialektach i językach nadbałtyckich obszarów kolonizacji niemieckiej). Leksykalne zapożyczenia językowe zwykle dotyczą gospodarki domowej i rolnej oraz człowieka. Stanowią ok. 5% słownictwa, przy czym są wśród nich zarówno zapożyczenia z czasów prasłowiańskich, zachowane również w innych językach słowiańskich, jak i zapożyczenia nowsze – charakterystyczne bądź dla kilku etnolektów z kręgu języka polskiego będących pod wpływem niemczyzny (np. draszowac ‘młócić’), bądź specyficzne wyłącznie dla kaszubszczyzny (np. halac ‘przynieść’)\nobecność sporadycznych bałtyzmów, głównie pochodzących z języka staropruskiego, przy czym część słów tak określanych przez niektórych badaczy może pochodzić z czasów wspólnoty bałto-słowiańskiej lub praindoeuropejskiej (nie jest więc zapożyczeniami)\nczęstsze niż w polszczyźnie występowanie orzeczenia po dopełnieniu, przez co zdania często kończą się czasownikiem.\n\n\n== Fonetyka ==\n\n\n=== Samogłoski ===\n\nWymowa <é>oraz <ó>waha się w zależności od dialektu. <é>może być wymawiane jako [e,ej,i,ɨ], zaś <ó>jak [o,ɔ,u],\nWymowa <ã>oraz <ą>waha się w zależności od dialektu. <ã>może być wymawiane jako [ã,ɛ̃], zaś <ą>jak [õ,ũ,ɔ̃],\n\n\n=== Spółgłoski ===\n\nDźwięk /ł/ w pewnych dialektach może być realizowany przez starszych ludzi jako [ɫ]. W gwarach bylaczących brzmi jak [l].\nNiektórzy ludzie wymawiają /dż,cz,ż,sz/ bez palatalizacji.\nNiektórzy ludzie wymawiają /rz/ jako [r̝].\nCzasami wśród starszego pokolenia można spotkać się z wymową litery h jako [h,ɦ,ɣ] w opozycji do dwuznaku ch czytanego jak [x].\nZ rzadka mieszkańcy Gdańska i okolic wymawiają dźwięk /ń/ jako zbitkę [jn].\n\n\n=== Akcent ===\nPośród osób posługujących się północnymi dialektami (w tym wymarłą gwarą słowińską) akcent jest swobodny i częściowo ruchomy. Badania językoznawcze nad dialektami północnymi są ważne dla rekonstrukcji pierwotnego akcentu w języku prasłowiańskim.\nDla gwar środkowokaszubskich reprezentatywny jest akcent swobodny nieruchomy.\nUżytkownicy gwar południowych posługują się stałym akcentem inicjalnym (występującym również w języku czeskim, słowackim, staropolskim oraz w gwarze góralskiej).\n\n\n== Zróżnicowanie wewnętrzne ==\n\nEtnolekt kaszubski, pomimo występowania na stosunkowo niewielkim obszarze, jest bardzo zróżnicowany wewnętrznie. Poszczególne gwary są łączone w zespoły gwarowe, nieco odmiennie ujmowane przez różnych badaczy. Według jednego z nich w połowie XX w. dzielił się na następujące zespoły gwarowe:\n\ngwary północnokaszubskie: słowińska, kabacka, osiecka, żarnowiecka, gniewińsko-salińska, bylackie (pucka, chałupska, oksywska), luzińsko-wejherowska, lesacka, kieleńska\ngwary środkowokaszubskie: strzepska, żukowska, kartusko-goręczyńska, przywidzka, stężycka, sierakowsko-gowidlińska, sulęczyńśka, studzienicka, borzyszkowska\ngwary południowokaszubskie: kościerska, lipuska, brusko-wielewska, konarska\nZ kolei w Dialektach i gwarach polskich wymienione są\n\ngwary bylackie\ngwara słowińska †\ngwara Kabatków (główczycka) †\ngwary zaborskie\ngwary tucholskie i gwary krajniackie jako przejściowe z dialektem wielkopolskim, które jednak powszechnie zaliczane są do gwar bezsprzecznie polskich (dialekt wielkopolski).\n\n\n== Język kaszubski a język pomorski ==\n\nPojęcie języka kaszubskiego często bywa utożsamiane z językiem pomorskim, choć kaszubszczyzna jest faktycznie tylko zespołem należących do niego dialektów. Istnienie kilku nazw oznaczających ten sam język oraz identyfikowanie całego języka z jego najsilniejszym dialektem ma czasami miejsce w przypadku języków mniejszościowych, które są silnie zróżnicowane i które na skutek niesprzyjających czynników politycznych nie były w stanie wytworzyć ogólnego języka standardowego i zdobyć mocnej pozycji w państwie, w którym są używane.\nPodobna sytuacja jak w języku pomorskim ma miejsce np. w języku okcytańskim i dolnoniemieckim. Język okcytański często bywa nazywany językiem prowansalskim. Dialekty prowansalskie są jedynie częścią języka okcytańskiego, ale mają najsilniejszą tradycję literacką. Język dolnoniemiecki (Nedderdüütsch, Plattdüütsch) często utożsamia się z jego dialektem dolnosaksońskim (Neddersassisch, Low Saxon), gdyż ta odmiana ma znacznie silniejszą pozycję od pozostałych.\nPo wymarciu słowińszczyzny oraz wszystkich innych dialektów pomorskich poza kaszubszczyzną w odniesieniu do języka Pomorzan dzisiaj najczęściej używany bywa termin „język kaszubski”. Pochodzenie nazw „Kaszubi” i „kaszubski” oraz sposób, w jaki one przeszły w ciągu wieków z okolic Koszalina na Pomorze Gdańskie, są wciąż zagadką dla uczonych. Żadna z dotychczasowych teorii nie spotkała się z ogólną akceptacją. Nic nie wskazuje jednak na to, żeby doszło do wędrówek Pomorzan z okolic Koszalina na Pomorze Gdańskie.\nPewne jest natomiast, że w średniowieczu mieszkańcy Pomorza Gdańskiego będący przodkami dzisiejszych Kaszubów nie określali się jako Kaszubi, jednak źródła ocalałe do naszych czasów nie wspominają, jak nazywali oni swoją mowę. Dzięki analizie nazw geograficznych występujących w źródłach pisanych wiadomo natomiast, że we wczesnym średniowieczu ludność słowiańska całego Pomorza mówiła dialektami jednego języka. Dzisiaj dialekty te w językoznawstwie najczęściej określa się mianem „dialektów pomorskich”. Wiadomo z kronik historycznych również, że jedyną wspólną nazwą dla tego całego obszaru było „Pomorze”, a dla ludności która go zamieszkiwała – „Pomorzanie”.\nWraz z postępem germanizacji Pomorza Zachodniego określenia pommersch (pomorski) i Pommern (Pomorzacy) zaczęła używać w odniesieniu do siebie ludność niemiecka (kolonizatorzy) i zgermanizowani potomkowie słowiańskich Pomorzan. Na określenie tej części ludności Pomorza, która trwała przy słowiańskim języku, nazewnictwo niemieckie używało słów Wenden (Wendowie) i Kaschuben (Kaszubi). Występowanie tych dwóch nazw przesuwało się na wschód w miarę, jak od zachodu następował zanik słowiańskiego charakteru Pomorza.\nW roku 1850, w przedmowie do swojego słowniczka kaszubsko-rosyjskiego Florian Ceynowa o języku Słowian nadbałtyckich napisał m.in.:\nZazwyczaj nazywa się go językiem kaszubskim, chociaż nazwa dialekt pomorsko-słowiański (pómórzko-słovjanskje narzecze) byłaby dla niego właściwsza.\n(Słowo „dialekt” zostało użyte tu przez Ceynowę prawdopodobnie pod wpływem panslawizmu, którego zwolennikiem był on przez pewien czas, a który traktował wszystkie mowy słowiańskie jako dialekty jednego języka słowiańskiego). W swoich późniejszych pracach Ceynowa jednak określał najczęściej swój język jako „kaszébsko-słovjinsko móva”.\nW roku 1893 do wczesnej historii Pomorza nawiązał językoznawca z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Stefan Ramułt, wydając Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego. W przedmowie Ramułt napisał m.in.:\n(...) A gdy Kaszubi niczem innem nie są, jak tylko bezpośrednimi potomkami Pomorzan, jest zupełna racya używania wyrazów «pomorski» i «kaszubski», jako synonimów, tem więcej, że są inne jeszcze powody, za tem przemawiające.\noraz:\n(...) jedyną pozostałością potężnego ongi szczepu pomorskiego są dzisiaj tylko Kaszubi i Słowieńcy, którzy też są wyłącznymi dziedzicami nazwy Pomorzan.\nDo słownika Stefana Ramułta odwoływał się Friedrich Lorentz, autor m.in. Gramatyki pomorskiej i Geschichte der pomoranischen (kaschubischen) Sprache (Historia języka pomorskiego (kaszubskiego)). Kontynuatorem dzieła Lorentza był Friedhelm Hinze. Po śmierci Lorentza Hinze wydał na podstawie jego materiałów wielki słownik pomorski w 5 tomach (Pomoranisches Wörterbuch).\nNiemniej jednak pojęcie języka pomorskiego nie jest często używane w językoznawstwie, zarówno ze względu na to, iż nie jest pojęciem jednoznacznym, jak również z powodu tego, iż powstało ono w wyniku hipotez, a nie gruntownych badań naukowych. Wczesne wymarcie gwar zachodniopomorskich, niemożność ustalenia dokładnego zasięgu skupiska plemiennego Pomorzan, mieszanie się ludności germańskiej i słowiańskiej uniemożliwiają precyzyjne ustalenie więzi pomiędzy Pomorzem Zachodnim a Wschodnim, zwłaszcza w późniejszych okresach. W związku z tym mówi się raczej o dialektach/językach pomorskich (jeśli nie traktuje się ich jako dialektów języka polskiego), a pojęcie to z tych samych powodów uznawane jest za nieprecyzyjne. Dodatkowo, w związku z małą znajomością charakterystyki gwar zachodniopomorskich, nie są one traktowane jako język odrębny od polszczyzny czy kaszubszczyzny. Zachodnia pomorszczyzna nie ma także przydzielonego kodu ISO, w przeciwieństwie do wielu języków wymarłych. Nie ma go również język pomorski jako całość. Z drugiej jednak strony, nie można traktować tego samego języka, ale o innych zasięgach terytorialnych na przestrzeni czasu, jako nietożsame etnolekty. Wobec tego w sensie czysto językoznawczym określenie język pomorski jest w pełni synonimiczne do pojęcia języka kaszubskiego, przy czym z powodu częstszego użycia przymiotnika kaszubski (które mogło w przeszłości odnosić się do wszystkich słowiańskich Pomorzan) przez językoznawców, historyków i samych użytkowników, częstszą, a obecnie też i oficjalną nazwą jest język kaszubski.\nW przypadku gdy kaszubszczyznę opisuje się jako dialekt języka polskiego, określa się ją czasami jako dialekt pomorski, analogicznie do określenia język pomorski.\n\n\n== Kaszubszczyzna a język polski ==\n\nSpory co do przynależności kaszubszczyzny do dialektów języka polskiego trwają od dawna i jeszcze nie został w tej sprawie zawarty kompromis. Co prawda język kaszubski został na mocy ustawy uznany w Polsce za język regionalny, ale nie przekonuje to wszystkich językoznawców o jego rzeczywistej samodzielności. Głównym argumentem za odrębnością od polszczyzny jest fakt, że kaszubski znacznie różni się od ogólnonarodowej postaci polszczyzny. Gdy jednak porównuje się południowe dialekty kaszubskie z gwarami północnymi Wielkopolski lub Mazowsza, odnajduje się więcej podobieństw, a co za tym idzie – wyróżnić można mniej cech charakterystycznych dla całego obszaru kaszubszczyzny, a nie występujących w ogóle w innych dialektach polskich.\nZasadne jest również historyczne ujmowanie etnolektu kaszubskiego wraz ze staropolszczyzną (według Aleksandra Brücknera i innych), gdyż większość cech dystynktywnych kaszubszczyzny (szwa kaszubska, kaszubienie) pojawia się dopiero po okresie staropolskim. Są jednak i takie cechy języka kaszubskiego, których rodowód jest znacznie starszy i świadczy o specyficznych drogach rozwoju języka Słowian nadbałtyckich już w okresie wyodrębniania się języków słowiańskich z języka prasłowiańskiego. Taką cechą jest utrzymanie grupy TarT z prasłowiańskiego TărT (gard, por. pol. gród), czyli brak metatezy, która jest datowana na VIII/IX wiek, stanowiąc najstarszy symptom rozpadu języka prasłowiańskiego. Kaszubski, tak jak wymarłe gwary zachodniopomorskie, wykazuje pewne podobieństwa względem połabszczyzny, co spowodowane jest wielowiekowym sąsiedztwem obu tych języków, ale dominują w nim cechy wschodniolechickie (staropolskie).\nZwiązki kaszubszczyzny z polszczyzną mają wymiar nie tylko lingwistyczny, ale też kulturowy. Ich uwypuklanie może wiązać się z ogólną działalnością na rzecz wiązania Pomorza z Polską, zwłaszcza wobec przeciwnych procesów germanizacyjnych. Przykładowo, Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, wyrażając swój pogląd o relacji kaszubszczyzny z językiem polskim, odwołał się do stosunków dialektów niemieckich do odmiany ogólnoniemieckiej: „język kaszubski [...] stanowi jedynie dialekt polskiego języka literackiego (hochpolnisch) i jest mu nawet bliższy aniżeli dialekt bawarski lub saski niemieckiemu językowi literackiemu”.\nJęzykoznawca Jan Baudouin de Courtenay przy opisach zróżnicowania geograficznego języka polskiego podkreślał, że status kaszubszczyzny jest sporny, i gwarom kaszubskim przeciwstawiał gwary bezsprzecznie polskie. Pisząc o historii języka polskiego między etapem wyłącznie polskim a wspólnym dla wszystkich Słowian zachodnich, umieścił etap wspólnoty lechickiej tworzonej przez Polaków w ścisłym znaczeniu, Kaszubo-Słowińców, Pomorzan (zachodnich) i Połabian. Docenił również próbę opracowania pisowni kaszubskiej dokonaną przez Stefana Ramułta.\nJan Karłowicz w swej publikacji pod tytułem „Gwara kaszubska” próbował obalić większość argumentów językoznawczych za odrębnością kaszubszczyzny od języka polskiego, głoszonych głównie przez Baudouina de Courtenay. Etnograf ten doszukiwał się cech etnolektu kaszubskiego, których nie ma w języku literackim, w dialektach języka polskiego. Zauważył, że innowacyjne stwardnienie spółgłosek ć, ś, ź i dź, zwane w przypadku kaszubszczyzny kaszubieniem, występuje również w dialekcie północnokresowym w gwarze Kowna i zasugerował, że powodem wystąpienia tego zjawiska jest wpływ obcego języka (odpowiednio dolnoniemieckiego i litewskiego) na polszczyznę.\nW Dialektach i gwarach polskich jako argumenty za uznaniem kaszubszczyzny za dialekt języka polskiego podano fakt, że na terenie kaszubskim z krzyżujących się tendencji zachodniolechickich (połabskich) i wschodniolechickich (polskich) przeważały zawsze te ostatnie. Do cech wspólnych z dialektami Polski północnej należy fonetyka międzywyrazowa ubezdźwięczniająca, zmieszanie i z y, przejście nagłosowego ja- w je- i ra- w re-, zanik ruchomego e w końcówkach typu -ek (współcześnie pozostało tylko w kaszubszczyźnie), twarda wymowa l przed i, asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich. Z dialektem wielkopolskim mowę kaszubską łączy dyftongiczna wymowa samogłosek, pomieszanie nagłosowego o- z wo-, brak mazurzenia i formy typu strzoda, zdrzódło.\nW Dialektach polskich Karol Dejna klasyfikuje kaszubszczyznę jako dialekt języka polskiego, z tym że dzieli polski obszar dialektalny na dwie grupy: dialekty środkowolechickie (pomorskie) i wschodniolechickie (lądowe). Zaznacza, że grupę środkowolechicką stanowią dialekty przejściowe z językiem połabskim, ale ówczesna sytuacja polityczna Pomorza doprowadziła do zbliżenia się kaszubszczyzny do dialektów Polski kontynentalnej.\nAleksander Brückner uważał że: „język kaszubski jest gwarą staropolską, biorącą udział nawet w późnym rozwoju językowym polskim i od polszczyzny odrywać go nie można; stanowi pomost od nadnoteckiej polszczyzny ku coraz dalszym, a wskutek tego i odrębniejszym gwarom, od których niegdyś Pomorze, Marchie, Meklemburg aż za samą Łabę do Starej Marchii i Lüneburgu rozbrzmiewały, gdy te ziemie jeszcze słowiańskimi były; wymarli tam Słowianie ostatecznie dopiero w XVI i XVII”.\nKazimierz Nitsch wyrażał pogląd, iż kaszubszczyzna jest dialektem języka polskiego, a jej znaczna odmienność od języka literackiego wynika z peryferyjnego niegdyś położenia Kaszub.\nOpinia popularyzatora wiedzy o języku polskim, Jana Miodka, brzmi: „kaszubszczyzna to absolutnie gwara i jako taka niech sobie króluje w domach, w szkole na określonych lekcjach, w zespołach folklorystycznych”, przeciwko czemu zaprotestował historyk języka polskiego Edward Breza.\nJerzy Bralczyk akceptuje traktowanie kaszubszczyzny jako odrębnego języka (w przeciwieństwie do etnolektu śląskiego).\nTapani Salminen, uczestniczący w tworzeniu Atlasu Zagrożonych Języków Świata UNESCO jako autor jego „europejskiej” części, uznaje kaszubski za odrębny język (w przypadku śląskiego i góralskiego stwierdził, że są one dialektami polszczyzny).\nHanna Dalewska-Greń uważa, że język literacki oparty na dialektach kaszubskich można uznać za mikrojęzyk.\nW serwisie „Gwary polskie. Przewodnik multimedialny” opracowanym przez językoznawców z Zakładu Historii Języka Polskiego i Dialektologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Towarzystwo Kultury Języka kaszubszczyznę potraktowano jak odrębny język, niewchodzący w skład dialektów języka polskiego, aczkolwiek nie podano ku temu żadnych argumentów językoznawczych. W ramach wydawanej od 1997 roku przez Uniwersytet Opolski serii „Najnowsze dzieje języków słowiańskich”, której kolejne tomy poświęcone są poszczególnym językom słowiańskim, kaszubszczyznę potraktowano odrębnie, wydając oddzielny tom jej dotyczący.\n\n\n== Dialekty pomorskie a sąsiednie dialekty ==\n\nZespół dialektów pomorskich, znajdując się w kontinuum dialektalnym języków lechickich, ma związki z lektami ludności sąsiedniej. Oprócz wyraźnych ośrodków wschodniolechickiego (polskiego) i zachodniolechickiego (połabski), językoznawcy wymieniają niekiedy łańcuch dialektów centralnych z północnych Niemiec i Polski obejmujący dialekty kaszubskie. Wskazuje to na przejściowy charakter tych dialektów, które mogą dzielić część cech z sąsiednimi, pokrewnymi dialektami. Dialekty kaszubsko-słowińskie miały wpływ na kształtowanie się sąsiednich gwar i dialektów języka polskiego: kociewskiego, borowiackiego i krajniackiego. Dzisiejsza przynależność tychże do polszczyzny nie podlega wątpliwości, ale posiadają one również cechy wspólne z językiem pomorskim, co świadczy o ich przejściowym charakterze. Wspólną cechą gwar kociewskich z kaszubszczyzną jest np. szczątkowo zachowana tzw. grupa „TarT” (w takich wyrazach jak parmiéń, Starogard itp.). Również pewna część leksyki gwar kociewskich jest wspólna z kaszubszczyzną, np. nórt, stark, iścić sia. Gwary borowiackie z pomorskim obszarem językowym łączy np. afrykatyzacja spółgłosek tylnojęzykowych, np. taczi dłudżi (‘taki długi’). To z kolei jest obecnie interpretowane jako innowacja powstała w gwarach północnowielkopolskich, którą kaszubszczyzna przejęła. Wpływ kaszubszczyzny za pośrednictwem polskich gwar nadwiślańskich sięga aż do gwary lubawskiej.\nJęzyk pomorski wywarł również pewien wpływ na gwary języka dolnoniemieckiego używane na Pomorzu. Po germanizacji Pomorza Zachodniego mową tamtejszej ludności stały się dialekty dolnoniemieckie, jednak wykształciły się one na substracie pomorskim (słowiańskim).\nWpływ języka niemieckiego, zwłaszcza dolnoniemieckiego, najbardziej zauważalny jest w leksyce, sięgając 5% słów (w porównaniu – standardowy język polski zawiera ok. 3% germanizmów). Są też pewne wpływy dotyczące składni.\nIstnieje opinia, że w kaszubszczyźnie zauważalne są ślady pruskiego (bałtyjskiego) substratu językowego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nJan Mordawski: Statystyka ludności kaszubskiej. Instytut Kaszubski, 2005. ISBN 83-89079-34-8.\nJan Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski. 1994.\nRozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 listopada 2007 r. w sprawie warunków i sposobu wykonywania przez przedszkola, szkoły i placówki publiczne zadań umożliwiających podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej i językowej uczniów należących do mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym (Dz.U. z 2014 r. poz. 263).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język litewski\n\nJęzyk litewski (lit. lietuvių kalba) – język z grupy języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 4 mln osób. Poza Litwą językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.\nJako osobny język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich zaczął się rozwijać w VII wieku n.e. Jako język pisany zaczął funkcjonować dopiero w XVI wieku. Współczesna forma języka litewskiego ukształtowała się na przełomie XIX–XX wieku.\nJęzyk litewski jest bardzo interesujący dla językoznawców, gdyż podobnie jak język łotewski, zachował wiele archaicznych cech indoeuropejskich. Pewien wpływ na ten język wywarły języki sąsiadujących narodów słowiańskich: język polski, język białoruski i język rosyjski, aczkolwiek w pierwszej połowie XX w., po odzyskaniu niepodległości przez Litwę, można było zaobserwować tendencję do zastępowania slawizmów wyrazami rodzimymi.\nWspółczesny język litewski jest bardzo zróżnicowany pod względem dialektalnym mimo stosunkowo niewielkiej liczby jego użytkowników zajmujących niezbyt duże terytorium. Wyróżnia się dwa główne zespoły dialektów: żmudzki (žemaičių tarmė) i auksztocki (aukštaičių tarmė). Główne różnice między tymi dialektami sprowadzają się do zjawisk z zakresu wokalizmu. Dodatkowo w dialekcie auksztockim wyróżnia się trzy wielkie zespoły gwarowe: wschodni, południowy i zachodni; każdy z nich obejmuje liczne podgwary, niekiedy znacznie różniące się między sobą.\nLitewski nie jest wzajemnie zrozumiały z językiem łotewskim. Różnice pomiędzy tymi dwoma językami są już znaczące nawet w warstwie podstawowych wyrazów.\n\n\n== Fonologia ==\n\n\n=== Spółgłoski ===\n\nKażda litewska spółgłoska poza /j/ ma dwa warianty: niespalatalizowany (twardy) i spalatalizowany (zmiękczony) (np. /b/ – /bʲ/, /d/ – /dʲ/, /ɡ/ – /ɡʲ/). Ta cecha łączy litewski z polskim, białoruskim i rosyjskim, ale nie z bliżej spokrewnionym łotewskim. Spółgłoski przed samogłoskami przednimi (/ɪ/, /iː/, /ɛ/, /æː/ i /eː/) oraz innymi spółgłoskami zmiękczonymi i /j/ są zawsze zmiękczone. Przed samogłoskami tylnymi (/äː/, /ɐ/, /oː/, /ɔ/, /uː/ i /ʊ/) spółgłoski również mogą być zmiękczone (zmieniając wymowę niektórych samogłosek, zobacz sekcja „Samogłoski”), co standardowa ortografia zaznacza przez wstawienie litery i między spółgłoskę i samogłoskę (podobnie, jak w polskim), np. noriu [ˈnôːrʲʊ]. Większość twardych i miękkich spółgłosek tworzy pary minimalne (np. šuo [ʃuə] ‘pies’ – šiuo [ʃʲuə] ‘z tym’), więc są niezależnymi fonemami, a nie allofonami.\nSpółgłoski /f/, /x/, /ɣ/ i ich spalatalizowane warianty pojawiają się tylko w zapożyczeniach.\n[ŋ] pojawia się tylko przed [k] i [ɡ], zaś w innych pozycjach pojawia się tylko [n̪], więc można te głoski traktować jako allofony w dystrybucji komplementarnej. To samo dotyczy ich miękkich odpowiedników, [ŋʲ] (przed [kʲ] i [ɡʲ]) oraz [nʲ] (gdzie indziej).\n/ɣ/ jest czasem wymawiane jako [ɦ], ale wymowa [ɣ] jest preferowana, gdyż zmiękczony wariant to zawsze [ɣʲ].\nSpółgłoski zwarte są zatrzymane przed innymi zwartymi.\n\n\n=== Samogłoski ===\nLitewski ma sześć samogłosek długich i pięć krótkich (nie licząc wątpliwego fonemu w nawiasie). Długość jest tradycyjnie uważana za cechę dystynktywną, chociaż krótkie samogłoski są też bardziej centralne:\n\nPrzynajmniej jeden badacz twierdzi jednak, że to rozróżnienie samogłosek luźnych i napiętych jest cechą relewantną lub przynajmniej równie ważną jak długość. Taka hipoteza prowadzi do poniższej tabeli.\n\nObecność krótkiej samogłoski średniej przedniej niezaokrąglonej [e̞] jest dyskutowana, gdyż dźwięk ten jest zastępowany przez wielu, jeśli nie większość Litwinów, samogłoską [ɛ].\nW standardowym litewskim samogłoski [äː] i [ɐ] zasadniczo nie mogą być wymawiane po spółgłoskach miękkich (wliczając [j]). W tej pozycji zmieniają się odpowiednio w [æː] i [ɛ]: galia 'pot = gale „na końcu” [ɡɐˈlʲɛ], gilią ‘głęboki’ (B. l.p.) = gilę ‘żołądź’ (B. l.p.) [ˈɡʲɪlʲæː].\nZ drugiej strony w codziennej mowie [æː] może zmienić się w [ɛː] (a nawet [äː]), jeśli po samogłosce jest twarda spółgłoska: jachtą ‘jacht’ (B. l.p.) i retas, ‘rzadki’, są często wymawiane [ˈjɛːxt̪äː] i [ˈrʲɛːt̪ɐs̪] (a nawet [ˈjäːxt̪äː] i [ˈrʲäːt̪ɐs̪]) zamiast [ˈjæːxt̪äː] i [ˈrʲæːt̪ɐs̪], gdyż kolejne spółgłoski, [x] i [t̪], są twarde. To zjawisko nie dotyczy krótkich samogłosek.\n\n\n=== Dyftongi ===\nTradycyjnie przyjmuje się, że litewski ma dziewięć dyftongów, ai, au, ei, eu, oi, ou, ui, ie i uo. Niektóre podejścia (Schmalstieg 1982) traktują je jako sekwencje samogłosek, gdyż dłuższy składnik zależy od typu akcentu, a w dyftongach jest on ustalony.\nLitewskie długie akcentowane sylaby mogą mieć ton wznoszący lub opadający. W specjalnej literaturze są oznaczane odpowiednio tyldą [ ̃] i akcentem ostrym [ ́]. Ton jest szczególnie wyraźnie słyszalny w dwugłoskach, gdyż w wypadku tonu rosnącego drugi element jest dłuższy (np. aĩ jest wymawiane [ɐɪ̯ˑ]), a w wypadku malejącego – dłuższy jest pierwszy (np. ái [ä̂ˑɪ̯]) . Pełny zestaw to:\n\n\n=== Akcent ===\nLitewski system prozodyczny charakteryzuje się akcentem wolnym i dystynktywną długością. Jego akcentuacja jest czasem opisywana jako prosty system toniczny, nazywany akcentem tonicznym. Oznacza to, że w litewskim słowie akcentowana sylaba wyróżnia się wobec pozostałych tonacją. Sylaba ciężka, zawierająca długą samogłoskę, dyftong lub półspółgłoskę w wygłosie, może mieć ton opadający (akut) lub wznoszący (cyrkumfleks). Lekkie sylaby (z krótkimi samogłoskami i obstruentami w wygłosie) nie wykazują tego kontrastu.\nLitewska praktyka leksykograficzna używa trzech diakrytyków do oznaczenia tonu i długości sylaby akcentowanej. Mianowicie:\n\nPierwszy (lub jedyny) segment ciężkiej sylaby z tonem opadającym jest oznaczany akcentem ostrym (np. á, ár), chyba że pierwszym elementem jest i lub u po którym następuje tautosylabiczna (w tej samej sylabie) spółgłoska półotwarta. W tym wypadku jest oznaczony akcentem ciężkim (np. ìr, ùr).\nDrugi (lub jedyny) segment ciężkiej sylaby z tonem rosnącym jest oznaczany akcentem przeciągłym (np. ã, ar̃)\nkrótka sylaba opadająca jest oznaczona akcentem ciężkim (np. ì, ù).\nLitewski ma, jak powiedziano, akcent swobodny, czyli jego pozycja i typ nie są fonetycznie przewidziane i trzeba ich się nauczyć. Ten stan jest odziedziczony z prabałtosłowiańskiego i w mniejszym stopniu praindoeuropejskiego. Litewski cyrkumfleks i akut kontynuują bezpośrednio opozycję cyrkumfleksu i akutu w prabałtosłowiańskim.\n\n\n=== Prawa głosowe i oboczności ===\nProcesy fonetyczne i oboczności w litewskiej fonetyce obejmują diachroniczne zmiany jakościowe fonemów, alternacje, warianty dialektalne, oboczności inflekcyjnych morfemów tej samej kategorii gramatycznej, jednocześnie jakościowe i ilościowe, diachroniczne i synchroniczne.\n\nDiachroniczne zmiany jakościowe fonemów obejmują zwężenie o /oː/ ← ā i dyftongizację uo ← ō.\nWśród przykładów oboczności dźwięków inflekcyjnych morfemów tej samej kategorii gramatycznej jest historyczne skrócenie końcówki deklinacyjnej -a w niektórych pozycjach: motina (M. i N. l.p.) ‘matka’ ← *mātina ← *mātinā, *mātinās → motinos (D. l.p.). Synchroniczna wariacje między krótszymi (nowszymi) i dłuższymi (bardziej archaicznymi) końcówkami osobowymi czasowników, zależnie od końcówki: keliu 'podnoszę (coś)' – keliuosi ‘wstaję’ (strona zwrotna); keli ‘podnosisz’ – keli.e.si ‘wstajesz’; keliame ‘podnosimy’ – keliamės ‘wstajemy’.\nPrzykładem oboczności jest wymiana między d, t i, odpowiednio, zmiękczonymi dž, č: M. l.p. r.m. pat-s ‘się’, D. l.p. pat-ies, C. l.p. pač-iam; jaučiu ‘czuję’, jauti ‘czujesz’; girdžiu ‘słyszę’, girdi ‘słyszysz’.\nWariacja między wydłużonym, używanymi w opadającym wydłużonym tonie i krótkimi a i e (tylko jeśli te dźwięki kończą sylabę), oboczność między długim, używanymi w opadającym wydłużonym tonie i krótkim i na końcu słowa zależnie od pozycji akcentu: vãkaras [ˈʋaːkɐrɐs] M. ‘wieczór’, vakarè [ʋɐkɐˈrɛ] Msc. ‘wieczorem’; radinỹs [rɐdɪˈniːs] M. ‘znajdowanie, znalezienie’, rãdinio [ˈraːdɪnʲoː] D. (z ràsti [ˈrɐstɪ] ‘znajdować’); pãtiekalas ‘danie’, patiekalaĩ M. l.mn. (z patiẽkti 'podawać (posiłek)'); vèsti ‘prowadzić; poślubić’ vedìmas (rzeczownik dla działania) vẽdamas (imiesłów) ‘prowadzony; poślubiany’; baltinỹs ‘bielone ubranie’,- baltìnis 'biały; (dial.) białko jaja’ (z baltas ‘biały’).\n\n\n== Alfabet ==\nAlfabet litewski składa się z 32 liter. Są to:\n\ną ę į ų oznaczają dawne samogłoski nosowe, które obecnie wymawia się jako długie samogłoski ustne. Spółgłoski č š ž są odpowiednikami polskich cz, sz ż. Do końca XIX wieku zapisywano je jak po polsku, później wprowadzono obecne litery, które są zapożyczone z języka czeskiego. Samogłoski ū i y oznaczają długie u i i. Litera ė to tzw. wąskie e (e siauroji) – oznacza dźwięk z grubsza pośredni między i a e. Natomiast litera e jest wymawiana z grubsza jak polskie e.\n\n〈o〉 jest krótkie tylko w wyrazach obcych, natomiast 〈a e〉 są zawsze krótkie bez akcentu i pod akcentem w końcówkach -a, -e, -es, w przymiotnikach stopnia wyższego, w zaimkach oraz w wyrazach obcych, a poza tym zwykle długie.\n\nSpółgłoski są zawsze zmiękczone przed 〈e ę ė i į y〉. Przed 〈a ą o u ų ū〉 palatalizacja jest oznaczona przez wstawienie (niewymawianego osobno, podobnie jak w polskim) 〈i〉 między spółgłoskę i samogłoskę.\n\n\n== Historia ==\nNajstarszy znany tekst w języku litewskim to rękopis modlitw „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” oraz „Wierzę w Boga” zapisany w egzemplarzu książki „Tractatus sacerdotalis” z 1503 r. Tekst modlitw przytoczony poniżej to transliteracja na współczesną polską ortografię:\n\nTewe musu kuris esi Dangwasu szwīskisi wardas tawa athaīki tawa karalistīa buki thawa wala kaīp dunguī theīp szamīaī. Duanu musu wisu dzenu dwaki mumus nu īr athlaīski mumus musu kalthes kaīp īr mes athliaīdzame musu kalczīemus nīewīaski musu szalanu, ale mus gīalbīaki nuagi wisa piktha amen.\nSwīeīka maria mīlistas pīlna dzewas su thawimī pagirtha thu tharpu matheru īr pagirthas gimis szīwata thawa īesus christus.\nCzīkīu īngi dzewa thīawa wisagalinczi darīthaīu dangaws ir szamīas ir ingi [sunu īa wīenothuri] iesu kristu sunu īa wīenathuri panu musu kurīs prasidīaīs esczi szwenthu dwasīu gimis isgi marias mergas kinthis pa panskwaīu pilatu iszpīalatas [uszczīestas] alba uszmusztas anth krīszaws numiris īr pakasthas nuszīngi [pī] pejluasnu, trīaczu dzenu kīalīsi īszgi numirusīu. Czīkīu ingi dwasīu szwenthu, szwenthu basznīczu krīkszczanīu – szwenthuīu Drawgisti athleīdzīmu grechu / kunu īsgi numirusiu kialiimu pa smerczi amszīw szīwanthu.\nModlitwy te są dosłownym tłumaczeniem polskich modlitw opublikowanych w 1475 r. w Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium.\nZ około 1525 r. pochodzi 20 litewskich glos odnalezionych w książce Johanna Herolta „Liber Discipuli de Eruditione Christifidelium” przechowywanej w Muzeum Narodowym w Krakowie. Są to między innymi sformułowanie: „pakīethīnīmas gīerīeasnīa pradeīma su īsmīntīes padruthīnīmu” (pol. inicjacja lepszej intencji z wymuszoną naradą) i słowa: szwąkumas (pol. szczerość, lit. švankumas), ubagīstė (pol. ubogość), glauda (pol. wesołość), kītrastīs (pol. chytrość).\nLiteracka wersja języka litewskiego zaczęła się kształtować już od XVI w., kiedy to pojawiły się pierwsze dokumenty w tym języku. Były to przede wszystkim dokumenty o charakterze religijnym, np. „Katechizm” Martynasa Mažvydasa (uznawany za pierwszą książkę w języku litewskim).\nW 1568 roku nuncjusz apostolski Giulio Ruggieri w sprawozdaniu do papieża Piusa V opisuje język litewski w następujących słowach: „(Mieszkańcy Królestwa) nie wszyscy jednym językiem mówią... Co zaś do litewskiego, ten całkowicie się różni od dwu poprzednich (polskiego i niemieckiego) i ma wiele zepsutych wyrazów łacińskich, a nigdy w nim dotąd nie pisano. Jakoż kancelaria królewska na Litwie używa ruskiego, co więc czynią i prywatni, których wielu taże zwykło pisywać i po polsku. Na Żmudzi mówią tym samym litewskim, lubo znacznie przeistoczonym językiem, który w innej jeszcze odmianie jest pospolity obok innych po wsiach pruskich, po których żyją szczątki dawnych Prusaków podbitych i zagładzonych dzielnością i orężem Rycerzy Niemieckich. Teraz Prusacy żyją tylko po owych małych wioskach, zachowawszy z dawnego swego bytu zaledwie język”.\nW 1582 r. w swoim dziele „Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi” Maciej Stryjkowski podaje różne litewskie wyrazy, m.in.:\n\nRuguczis – bóg kisłych i kwaśnych potraw (lit. rūgštis – kwas)\nSeimi Dewos – bóg rodzinny (lit. šeima – rodzina)\nUpinis Dewos – bóg rzek (lit. upė – rzeka)\nŁado didis musu Dewie! – wielki nasz boże Łado!\nGulbi Dziewos – bóg stróż o białych skrzydłach (lit. gulbė – łabędź)\nKielu Dziewos – bóg podróży (lit. kelionė – podróż)\npodos – stopa (lit. pėda)\nłaucus – gęsty las (lit. laukas)\nviros – mąż\nkielis – droga\ndonos – chleb\novis – owca\npecu – bydło\nduntes – zęby\nW 1629 r. (niektórzy twierdzą, że pierwsze wydanie ukazało się już ok. 1620 r.) w Wilnie jezuita Konstanty Szyrwid wydał trójjęzyczny słownik polsko-łacińsko-litewski. Był to pierwszy słownik uwzględniający język litewski.\nDo końca XVIII w. język litewski pozostawał językiem ludności wiejskiej, używanym w Kościele jako język pomocniczy. Podlegał on wielkim i nieustannym wpływom gwar białoruskich, później języka polskiego.\nWspółczesny język litewski usystematyzował w pracach z 1901 i 1919 roku litewski językoznawca Jonas Jablonskis. Za podstawę wziął on kowieńską gwarę auksztocką. Setki polskich wyrazów, występujące w piśmiennictwie starolitewskim, zostały usunięte z nowo utworzonego litewskiego języka literackiego.\nPodobnie jak w przypadku wielu języków, pewne cechy reliktowe zachowały się w gwarach leżących poza centrum stosowania języka. Gwary języka litewskiego używane w Polsce w stosunku do innych dialektów częściej zachowują rzeczownikową końcówkę przymiotników. Zachowały też tradycyjną deklinację zaimków przymiotnych. Z drugiej zaś strony są one pod wpływem fonetyki języka polskiego, zwłaszcza w zakresie samogłosek.\n\n\n== Gramatyka ==\n\n\n=== Rzeczownik (daiktavardis) ===\nWedług obliczeń językoznawców, ok. 3000 spośród współcześnie używanych rzeczowników litewskich to słowa bardzo archaiczne, bezpośrednie kontynuanty formacji prajęzyka indoeuropejskiego. Za odziedziczone z prajęzyka uważa się rzeczowniki z grupy słownictwa podstawowego, w tym nazwy części ciała człowieka (np. akis – oko, ausis – ucho, nosis – nos, dantis – ząb, pilvas – brzuch, širdis – serce), nazwy pokrewieństwa (moteris – kobieta, motina – matka, vyras – mężczyzna, brolis – brat), nazwy otaczającego środowiska (vanduo – woda, ugnis – ogień, laukas – pole, medis – drzewo, naktis – noc) oraz nazwy zwierząt i roślin (avis – owca, kvietys – pszenica, paršas – prosię... itd.).\nRozróżnia się rzeczowniki pospolite i własne. Do nazw własnych należą: nazwy osobowe i miejscowe (imiona, nazwiska, imiona zwierząt i postaci mitycznych, nazwy obiektów geograficznych), nazwy planet i obiektów astronomicznych, nazwy epok (np. Renesansas – renesans, Klasicizmas – klasycyzm), nazwy świąt i nazwy formacji politycznych, organów prasy, marek produktów itp. W przeciwieństwie do języka polskiego nazwy mieszkańców (krajów, regionów, miejscowości) są w języku litewskim rzeczownikami pospolitymi, np. lietuvis, lietuvė (Litwin, Litwinka), lenkas, lenkė (Polak, Polka).\nRzeczowniki litewskie dzielą się na rodzaje męski i żeński oraz odmieniają się przez przypadki i liczby.\n\n\n==== Rodzaj (giminė) ====\nRzeczownik litewski może mieć rodzaj męski lub żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki.\n\nJeden wyraz o końcówce -uo ma rodzaj żeński, jest to wyraz sesuo – siostra.\nKońcówka -is jest wspólna i dla rzeczowników rodzaju męskiego, i dla żeńskiego. W ustaleniu ich rodzaju pomaga reguła mówiąca, że większość wyrazów z nieakcentowaną końcówką -is jest rodzaju męskiego, zaś akcentowaną końcówkę -is mają przeważnie rzeczowniki rodzaju żeńskiego.\nW nielicznych przypadkach rzeczowniki o końcówkach rodzaju żeńskiego odnoszą się do osób płci męskiej, np.:\ntėtė – tato, dėdė – wujek, barzdyla – brodacz\nKońcówki rodzaju żeńskiego mają też niektóre imiona osobowe i nazwiska mężczyzn. Odmieniają się wtedy jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, ale w związkach syntaktycznych wymagają uzgodnienia w rodzaju męskim.\n\nIstnieje grupa rzeczowników dwurodzajowych, odnoszących się zarówno do osób płci męskiej, jak i żeńskiej. Rzeczowniki te mają najczęściej końcówkę rodzaju żeńskiego i przeważnie pejoratywne znaczenie, np.:\nnaktibalda – nocny marek, mėmė – fajtłapa, valkata – włóczęga,\n\n\n==== Liczba (skaičius) ====\n\n\n===== Tworzenie liczby mnogiej rzeczowników =====\n\nLiczba podwójna (dviskaita) zachowała się jedynie w niektórych gwarach, a w języku literackim tylko szczątkowo, jak np. w powiedzeniu:\nSaldu kaip du medu – dosł. Słodko jak dwa miody\nNiektóre rzeczowniki w języku litewskim są tylko pojedyncze, np.:\na) wyrazy o znaczeniu abstrakcyjnym: drąsa – odwaga, grožis – piękno, šiluma – ciepło, nepriklausomybė – niezależność\nb) rzeczowniki oznaczające zbiorowość: augalija – roślinność, laivynas – flota, inteligentija – inteligencja, jaunimas – młodzież\nc) nazwy materiałów i substancji: actas – ocet, kava – kawa, betonas – beton, pienas – mleko, cukrus – cukier\ni inne\nTylko w liczbie mnogiej występują rzeczowniki:\na) nazwy przedmiotów kilkuczęściowych: žirklės – nożyce, vartai – wrota, durys – drzwi, akiniai – okulary, marškiniai – koszula, kailiniai – kożuch\nb) nazwy niektórych substancji, materiałów, produktów spożywczych: klijai – klej, miltai – mąka, sultys – sok, dujos – gaz, dulkės – kurz, pelenai – popiół\nc) nazwy niektórych odcinków czasu: metai – rok, paryčiai – świt, jutrzenka\nd) większość świąt i uroczystości: Velykos – Wielkanoc, Joninės – dzień św. Jana, vestuvės – wesele, laidotuvės – pogrzeb, atostogos – urlop\ne) nazwy stron świata: rytai – wschód, vakarai – zachód, pietūs – południe\nale: šiaurė – północ (l.poj.)\n\n\n==== Przypadek (linksnis) ====\nW litewskim języku literackim jest 7 przypadków:\n\nmianownik (vardininkas) – kas? „kto? co?”\ndopełniacz (kilmininkas) – ko? „kogo? czego?”\ncelownik (naudininkas) – kam? „komu? czemu?\nbiernik (galininkas) – ką? „kogo? co?”\nnarzędnik (įnagininkas) – kuo? „kim? czym?”\nmiejscownik (vietininkas) – kame? „dosł. w kim? w czym?” kur? „gdzie?”\nwołacz (šauksmininkas)\nW gwarach oraz szczątkowo w języku literackim zachowały się też przypadki przestrzenne:\n\nwewnętrzne:\ninessivus (jako jedyny kontynuowany w języku literackim), np.:\nvandenyje, vandenyj, vandeny „w wodzie”\nillativus (formy liczby poj. dość często są używane w mowie potocznej), np.:\nvandenin „dosł. w wodę”\nmiškan „dosł. w las”\nzewnętrzne:\nadessivus (zachował się jedynie w gwarach), np.:\ndukteriep „u córki”\nžmoniep „u ludzi”\nallativus (w języku literackim jest używanych kilka wyrazów w tej formie), np.:\nrudeniop „ku jesieni”\nvakarop „ku wieczorowi”\nW języku litewskim wyróżnia się 5 deklinacji rzeczownikowych.\n\n\n===== Deklinacja I =====\nNależą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego, które w mianowniku liczby pojedynczej mają końcówki -as, -ias, -is, -ys, np.:\n\nkalnas – góra, vėjas – wiatr, elnias – jeleń, brolis – brat, arklys – koń\n\nRzeczowniki I deklinacji – nazwy profesji, zawodów, które mają sufiks -toj- i końcówkę -as, np. mokytojas „nauczyciel”, gydytojas „lekarz”, w wołaczu liczby pojedynczej mają końcówkę -au, charakterystyczną dla III paradygmatu.\n\n\n===== Deklinacja II =====\nDo II deklinacji należą rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które w mianowniku l. poj. mają końcówki -a, -ia, -ė, np.:\n\nliepa – lipa, žinia – wieść, nowina, žolė – trawa\n\nWedług paradygmatu II odmieniają się również rzeczowniki dwurodzajowe z końcówką rodzaju żeńskiego.\nNazwiska męskie z końcówkami mianownika l. poj. -a, -ia i -ė odmieniają się w liczbie pojedynczej według paradygmatu II deklinacji, zaś w liczbie mnogiej według deklinacji I.\n\n\n===== Deklinacja III =====\nNależą do niej rzeczowniki z końcówką -is, w większości rodzaju męskiego i kilka rodzaju żeńskiego, np.:\n\nakis (r. ż.) – oko, dantis (r. m.) – ząb\n\n\n===== Deklinacja IV =====\nNależą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego z końcówkami -us, -ius, np.:\n\nsūnus – syn, vaisius – owoc\n\n\n===== Deklinacja V =====\nDo V deklinacji należą rzeczowniki z końcówką -uo rodzaju męskiego, np.:\n\nakmuo – kamień, šuo – pies\noraz dwa rzeczowniki rodzaju żeńskiego:\n\nsesuo – siostra, duktė – córka\n\n\n=== Przymiotnik (būdvardis) ===\nPrzymiotniki litewskie odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje.\n\n\n==== Rodzaj i liczba ====\nTabela końcówek rodzajowych przymiotników:\n\nOprócz form rodzajów męskiego i żeńskiego, we współczesnym języku litewskim zachowały się szczątki rodzaju nijakiego przymiotników jakościowych. Przymiotniki rodzaju nijakiego mają końcówki -a, -ia i -u, np.\nbalta – białe, žalia – zielone, puiku – wspaniałe\nFormy przymiotnikowe rodzaju nijakiego są tłumaczone na język polski jako przysłówki, jednak w języku litewskim nigdy przysłówków nie zastępują. Są używane m.in. w zdaniach bezpodmiotowych w funkcji orzecznika, np.:\n\nŠiandien labai šalta. – Dzisiaj było zimno.\nAr tau čia nebaisu? – Czy ci tutaj nie strasznie?\nW języku litewskim istnieją również przymiotniki zaimkowe (įvardžiuatiniai būdvardžiai), powstałe jako złożenia przymiotników z zaimkami, np. gražus + jis (on) – gražusis „ten piękny”, graži + ji (ona) – gražioji „ta piękna”. Oczywiście nie wszystkie przymiotniki mogą być używane w formach zaimkowych, od przymiotników relacyjnych ani o rodzaju nijakim nie tworzy się ich.\nZdrobnienia litewskich przymiotników najczęściej tworzy się za pomocą przyrostków -utis (-utė- r.ż.), -ytis (-ytė), -ukas (-ukė), np. saldus – saldutis „słodziutki”, plonas – plonytis „cieniutki”, maža – mažulė „malutka”.\n\n\n==== Stopniowanie przymiotników (būdvardžių laipsniavimas) ====\nW języku litewskim są trzy podstawowe stopnie przymiotników: równy, wyższy i najwyższy. Formy stopnia wyższego i najwyższego są tworzone regularnie od tematu formy w stopniu równym. W języku litewskim nie ma charakterystycznego dla języka polskiego i wielu innych języków supletywizmu form najczęściej używanych przymiotników, np.:\n\nlit. geras – geresnis\npol. dobry – lepszy\n\n\n===== Forma stopnia wyższego =====\nStopień wyższy jest tworzony przyrostkiem -esnis od przymiotników rodzaju męskiego i -esnė od przymiotników rodzaju żeńskiego, np.:\n\nmažas – mažesnis, maža – mažesnė\nmały – mniejszy, mała – mniejsza\nžalias – žalesnis, žalia – žalesnė\nzielony – zieleńszy, zielona – zieleńsza\ndidis – didesnis, didi – didesnė\nwielki – większy, wielka – większa\n\n\n===== Forma stopnia najwyższego =====\nStopień najwyższy jest tworzony za pomocą przyrostków -iausias (rodzaj męski) i -iausia (rodzaj żeński), np.:\n\nmažas – mažesnis – mažiausias\nmaža – mažesnė – mažiausia\nžalias – žalesnis – žaliausias\nžalia – žalesnė – žaliausia\nOprócz trzech podstawowych istnieje też stopień tworzony przyrostkami -ėlesnis, -ėlesnė. Formy tego stopnia wyrażają mniejsze natężenie cechy niż forma stopnia wyższego, ale większe niż stopnia równego.\n\n\n==== Odmiana przymiotników ====\nW języku litewskim wyróżnia się trzy paradygmaty deklinacyjne przymiotników.\nRodzaj męski:\n\n\n=== Zaimek (įvardis) ===\nW formie grzecznościowej, zwracając się do osoby starszej lub z którą łączy nas niewielki stopień znajomości itp., używa się zaimka jūs w połączeniu z czasownikiem w liczbie mnogiej, np. Pone profesoriau, labai malonu Jus matyti – Panie profesorze, bardzo miło Pana widzieć. Tę samą, grzecznościową funkcję, może pełnić również wyraz tamsta, będący skróconą formą zwrotu „tavo mylista” (wasza miłość), np. Seniai tamsta pas mus sveciavaisi – dawno Pan u nas nie gościł. Współcześnie jednak zwrot z tym wyrazem zaczyna być już odbierany trochę przestarzale, najczęściej więc używa się w tej funkcji zaimka jūs.\n\nZachowane zostały też formy liczby podwójnej: mudu – my dwaj, mudvi- my dwie, judu, judvi – wy dwoje/dwie, juodu- oni oboje, jiedvi- one obie.\nDo zaimków dzierżawczych należą: manas, mana – mój(-a), tavas, tava – twój(-a), savas, sava – swój(-a), jo, jos – jego, jej, mūsų – nasz, jūsų – wasz, jų – ich. Zwykle w języku potocznym zamiast literackiego „manas” i „tavas” używa się skróconych form mano i tavo, np. Tai mano brolis ir mano sesuo- to mój brat i moja siostra.\n\n\n=== Czasownik ===\nSystem czasowników w języku litewskim jest bardzo rozbudowany i wyróżnia się wielością form – posiada aż trzynaście imiesłowów. Ponadto czasowniki dzielą się tak jak w polskim na dokonane oraz niedokonane, i jak wszystkie języki indoeuropejskie na przechodnie i nieprzechodnie.\n\n\n==== Czasy ====\nCzas teraźniejszy (esamasis laikas)- wyraża czynność równoczesną z chwilą rozmowy, np. Jis visą vakarą sėdi prie kompiuterio- on cały wieczór siedzi przy komputerze. Negację tworzy się przez dodanie przedrostku ne-, np. dirba – nedirba „nie pracuje”. Zwrotność wyraża formant -s, np. rengti „ubierać” – rengtis „ubierać się”, lenkti „zginać” – lengtis „zginać się”.\nOdmiana czasownika būti – być.\n\nBezokoliczniki są zakończone na -ti. Końcówki koniugacyjne:\n\nnp. tikėti – tikiu, tiki, tiki, tikime, tikite, tiki „wierzyć”\n\nnešti – nešu, neši, neša, nešame, nešate, neša „nieść”\nCzas przeszły jednokrotny (būtasis kartinis laikas) – wyraża czynność, która odbyła się lub trwała i zakończyła przed momentem rozmowy, np. Mano draugas jau atvažiavo – mój kolega już przyjechał. Może być też używany przy opisywaniu stanu o nieokreślonym czasie trwania, np. Ežeras ir upė buvo tarp miškų- jezioro i rzeka znajdowały się (dosł. były) wśród lasów.\nCzas przeszły wielokrotny (būtasis dažninis laikas) – używa się go, kiedy mowa o czynności powtarzającej się w przeszłości, ale nieokreśloną liczbę razy, np. Kas vasarą važiuodavome prie jūros- co lato jeździliśmy nad morze. Formy osobowe są tworzone od tematu czasownika za pomocą formantu -dav(o)-, np. groti – grodavome „graliśmy, grywaliśmy”.\nCzas przyszły (būsimasis laikas) – tworzony za pomocą formantu -s(i)- i końcówek osobowych, np. miegoti „spać” – miegosiu.\nCzasy złożone równoległe (sudėtiniai pradėtiniai laikai) – wyrażają czynność zaczętą przed rozpoczęciem innej czynności i trwającą równocześnie z nią. Są tworzone za pomocą czasownika posiłkowego būti oraz imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego, np. Juras jau buvo beatkeliąs atvykstantiems vartus, bet juos vėl privėrė- Juras już zamierzał otworzyć przybywającym bramę (dosł. był otwierający dla przybywających bramę), ale ją znów przymknął.\nCzasy złożone uprzednie (sudėtiniai atliktiniai laikai) – wyrażają stan, będący rezultatem wcześniejszych czynności, związany z konkretnym momentem teraźniejszości, przyszłości lub przeszłości. Tworzony jest z czasownika posiłkowego būti i imiesłowu czynnego czasu przeszłego jednokrotnego, np. Aš jau esu girdėjusi jį dainuojant- ja już słyszałam, jak on śpiewa (dosł. jestem już usłyszawszy jego śpiewając).\n\n\n==== Tryby (nuosakos) ====\nTryb rozkazujący (liepiamoji nuosaka) – można go utworzyć dla 2. osoby l. poj. i 1. i 2. osoby l. mnogiej, za pomocą końcówek: tu- -k(i), mes- -kime, jūs- -kite, np.:\nmokyti ‘uczyć’ – mokyk ‘ucz’, mokykis ‘ucz się’, mokykime – ‘uczmy’, mokykimės- ‘uczmy się’, mokykite – ‘uczcie’, mokykitės – ‘uczcie się’.\nTryb przypuszczający (tariamoji nuosaka) – wyrażany za pomocą końcówek: aš- -čiau, tu- -tum, -tumei, jis, ji- -tų, mes- -tume, -tumėme, jūs- -tute, -tumėte, jie, jos- -tų. W mowie potocznej częściej używa się krótszego formantu dla 2. osoby liczby poj. i mnogiej. Np. Jei turėtume savo laivą, apiplauktume juo visą žemę – jeśli mielibyśmy własny statek, opłynęlibyśmy na nim całą ziemię.\nTryb nieświadka (netiesioginė nuosaka) – używa się go, gdy chcemy podkreślić, że przekazywana informacja pochodzi z innego źródła niż nasze, gdy wyrażamy własną opinię o czynności tylko na podstawie jej rezultatów oraz gdy chcemy wyrazić zaskoczenie lub zdziwienie jakąś nagle spostrzeżoną czynnością.\n\n\n==== Imiesłowy (dalyviai) ====\n\n\n=== Liczebnik (skaitvardis) ===\nOdpowiada na pytanie Keli?, Kelios? – ile?, Kelintas?, Kelinta? – który (-a)?.\n\n\n=== Słowotwórstwo ===\n\n\n==== Nazwy wykonawców czynności (veikėjų pavadinimai) ====\nW języku litewskim nazwy wykonawców czynności oraz profesji, zawodów są tworzone przyrostkami przeważnie od tematu czasownika.\nNajczęściej używanymi przyrostkami są:\n\n-tojas, -toja\ngydy- ti „leczyć” – gydytojas „lekarz”, gydytoja „lekarka”\nmoky- ti „uczyć” – mokytojas' „nauczyciel”, mokytoja „nauczycielka”\nmokė- ti „płacić” – mokėtojas „płatnik”, mokėtoja „płatniczka”\n-ėjas, -ėja\nglob- oti „opiekować się” – globėjas „opiekun”, globėja „opiekunka”\nkirp- ti „strzyc” – kirpėjas „fryzjer”, kirpėja „fryzjerka”\n-lys, -lė\npirk- ti „kupować” – pirklys „kupiec”\n-ovas, -ovė\nvald- yti „władać” – valdovas „władca”, valdovė „władczyni”\n-inys, -inė\nmok- yti „uczyć” – mokinys „uczeń”, mokinė „uczennica”\nting- ėti „lenić się” – tinginys „leń”\n-ikas, -ikė\nbėg- ti „biec” – bėgikas „biegacz”, bėgikė „biegaczka”\nplauk- ti „pływać” – plaukikas „pływak”, plaukikė „pływaczka”\n-ininkas, -ininkė (dodawane do tematów rzeczowników)\ndarb- as „praca” – darbininkas „pracownik”, darbininkė „pracowniczka”\nkrepš- ys „kosz” – krepšininkas „koszykarz – sportowiec”, krepšininkė „koszykarka – sportsmenka”\n\n\n==== Nazwy narzędzi (įrankių pavadinimai) ====\n-tuvas\nlėk- ti „lecieć” – lėktuvas „samolot”\nšau- ti „strzelać” – šautuvas „strzelba”\n-tuvė\nkep- ti „smażyć” – keptuvė „patelnia”\ntrin- ti „trzeć” – trintuvė „tarka”\n-iklis\njung- ti „włączać” – jungiklis „wyłącznik”\nvar- yti „napędzać” – variklis „motor”\n-klas\ngin- ti „bronić” – ginklas „broń”\nturė- ti „trzymać” – turėklas „poręcz”\n-yklė\ntaup- yti „oszczędzać” – taupyklė „skarbonka”\nrod- yti „wskazywać” – rodyklė „strzałka”\n\n\n==== Nazwy miejsc (vietų pavadinimai) ====\nDo najczęstszych przyrostków należą:\n\n-ynas (rzeczowniki z tym przedrostkiem mają znaczenie skupiska rzeczy, przedmiotów)\nberž- as „brzoza” – beržynas „las brzozowy”\nknyg- a „książka” – knygynas „księgarnia”\nvynuog- ė „winogrono” – vynougynas „plantacja winogron, winnica”\n-ynė\nmaud- ytis „kąpać się” – maudynė „kąpielisko”\n-inė\npelen- ai „popiół” – peleninė „popielniczka”\npinig- as „pięniądz” – piniginė „portfel”\nplyt- a „cegła” – plytinė „cegielnia”\nvaist- ai „leki” – vaistinė „apteka”\n-uma\ndyk- as „pusty” – dykuma „pustynia”\nsaus- as „suchy” – sausuma „ląd”\n-ystė\nkaral- ius „król” – karalystė „królestwo”\nvyskup- as „biskup” – vyskupystė „biskupstwo”\n-ykla\nkirp- ti „ścinać” – kirpykla „fryzjer”\nmok- yti „uczyć” – mokykla „szkoła”\nplau- ti „myć” – plovykla „myjnia”\n\n\n== Kilka zwrotów w języku litewskim ==\n\n\n== Zobacz też ==\nWikipedia litewskojęzyczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nOna Vaičiulytė-Romančuk, Gramatyka języka litewskiego, Warszawa 2002, wyd. Exlibris, ISBN 83-89913-18-6.\nEncyklopedia języka polskiego, Wyd. 3, Wrocław 1999, wyd. Ossolineum, s. 162, ISBN 83-04-04507-9.\nEncyklopedia w tabelach – język polski, Wyd. 2, Warszawa 2005, wyd. Adamantan, s. 257–275, ISBN 83-7350-069-3.\nhttp://www.oneness.vu.lt/lt/\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nInstytut Języka Litewskiego\nPaństwowa Komisja Języka Litewskiego\nPaństwowa Inspekcja Języka\nGrammatica Litvanica z 1653 roku – pierwsza książka opisująca gramatykę języka litewskiego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polski język migowy\n\nPolski język migowy (PJM) – język migowy, którym posługują się Głusi w Polsce, stanowiący ich naturalny język komunikacji. Jest to język wizualno-przestrzenny. Od 1 kwietnia 2012 roku na mocy „Ustawy o języku migowym” (Dz.U. z 2011 r. nr 209, poz. 1243) osoby głuche w Polsce mogą deklarować Polski Język Migowy jako wybraną przez siebie formę komunikowania się.\nPJM jest w Polsce pierwszym językiem dzieci, których obydwoje rodzice są głusi. Jest powiązany z francuskim językiem migowym utworzonym przez Charlesa-Michela de L’Épée, który jako pierwszy rozpoznał naturalny język głuchych. Wykorzystuje jednoręczny alfabet manualny starofrancuskiego języka migowego. W Polsce według szacunków językiem migowym posługuje się od 40 do 50 tysięcy osób, dla których jest to język podstawowy, ojczysty. Większość z nich ma uszkodzony słuch w stopniu głębokim. Według Spisu Powszechnego 2021, spośród mieszkańców Polski, 9 267 osób posługiwało się PJM w domu, czyli mniej niż norweskim czy szwedzkim ale więcej niż romskim czy łemkowskim.\n\n\n== Historia ==\n\nPierwsze wzmianki dotyczące polskiego języka migowego pojawiły się w drugiej dekadzie XIX wieku. W roku 1817 ks. Jakub Falkowski założył w Warszawie w Pałacu Kazimierzowskim Instytut Głuchoniemych i Ociemniałych. Stworzyło to możliwość edukacji osób niesłyszących w ich naturalnym języku. Instytut Głuchoniemych został później przeniesiony na plac Trzech Krzyży, gdzie funkcjonuje do dziś. Wczesne obserwacje i analizy języka głuchych w Polsce nie nazywanego wówczas jeszcze polskim językiem migowym zostały zawarte w pierwszym słowniku języka migowego wydanym w roku 1879 (J. Hollak, T. Jagodziński, Słownik mimiczny dla głuchoniemych i osób z nimi styczność mających, Warszawa 1879).\nPolski język migowy wykorzystuje jednoręczny alfabet manualny starofrancuskiego języka migowego, przez co wydaje się być powiązany z francuskim językiem migowym. Może też mieć cechy wspólne z rosyjskim i niemieckim językiem migowym, co jest związane z historią Polski z okresu zaborów, gdy rusyfikacja i germanizacja znacząco wpływały na język polski, a także może posiadać zapożyczenia z języka migowego używanego w zaborze austriackim.   \nPrzez ponad 100 lat, od połowy XIX w. do połowy lat 80. XX wieku, w edukacji głuchych dominowała doktryna oralistyczna. Według niej głusi mieli uczyć się czytać z ust. Niesłyszącym zakazywano migania, a w szkołach zdarzały się przypadki wiązania rąk, by tej praktyce przeszkodzić. Stąd wielu głuchych uważa, że język migowy był marginalizowany przez osoby słyszące chcące narzucić swoje poglądy na komunikację głuchych.\nW roku 1984 Wacław Kur, zajmujący się edukacją głuchych w ministerstwie oświaty, pojechał do Sztokholmu, gdzie w szkole dla głuchych zobaczył nauczanie językiem migowym i jego zdecydowanie lepsze wyniki od nauki czytania z ust. Po powrocie pozwolił pomocniczo wprowadzić system językowo-migowy w nauczaniu głuchych mowy. Zaczęto również wówczas nauczycieli uczyć systemu językowo-migowego. Nie wprowadzono jednak do szkół polskiego języka migowego. Skutkiem tego do środowiska osób niesłyszących wprowadzono sztuczny  system komunikacji będący formą hybrydową znaków migowych z językiem polskim kodowanym manualnie.\nNie istnieją programy nauczania polskiego języka migowego, ani też standardy obowiązujące nauczycieli tego języka, przez co niesłyszący uczeń nie ma możliwości poznawania i rozwijania w szkole umiejętności posługiwania się własnym językiem naturalnym. Początki profesjonalnego przygotowania zawodowego w zakresie translacji polskiego języka migowego miały miejsce dopiero w roku 2008 na Uniwersytecie Warszawskim.\nInicjatorem wprowadzenia nazwy „polski język migowy” był Michael Farris, pracownik Instytutu Językoznawstwa na UAM w Poznaniu, który użył jej w swojej pracy Sign language research and Polish Sign Language z 1994 roku („Lingua Posnaniensis” 1994, nr 36). Aż do lat 90. XX wieku nie prowadzono badań naukowych nad polskim językiem migowym. Pracownia Lingwistyki Migowej (PLM) Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego jest jedną z czterech największych baz na świecie zbierających dane migowe, obok baz języka australijskiego, niemieckiego i brytyjskiego. Do marca 2014 roku PLM zidentyfikowała w PJM 6610 leksemów, występujących w korpusie ponad 200 tysięcy użyć. W oparciu o ten zbiór powstał Korpusowy słownik polskiego języka migowego, który przedstawia wieloznaczność znaków migowych oraz ich użycie w konkretnym kontekście. Pracownia w ramach współpracy z Ministerstwem Edukacji Narodowej przygotowuje podręczniki do nauki języka migowego.\nDla głuchych Polaków posługujących się polskim językiem migowym jako językiem ojczystym język polski jest językiem obcym, który poznają tylko w jakimś stopniu. Stąd choć potrafią pisać w języku polskim, robią oni błędy gramatyczne typowe dla obcokrajowców.\nCzęść głuchych nie jest w stanie w ogóle nauczyć się fonicznego języka polskiego. Obecnie niektórzy uważają, że wymaganie od głuchych stosowania metody oralnej (mówienie, odczytywanie słów z ruchu warg) jest formą przemocy, polegającej na niszczeniu kultury, porównywalnej do wynaradawiania rdzennych mniejszości w Kanadzie.\n\n\n== Struktura gramatyczna PJM ==\nPrzez długi czas w Polsce języki migowe uchodziły za języki prymitywne, pozbawione zasad gramatyki. W rzeczywistości PJM, podobnie jak inne języki migowe, tworzy system o własnej, odmiennej od polskiej, strukturze gramatycznej. Wbrew obiegowym poglądom za pomocą migowego da się wypowiedzieć złożone pojęcia w każdym temacie znanym osobom słyszącym.\n\n\n=== Fonologia ===\nW PJM nie ma dźwiękowych odpowiedników fonemów; są natomiast ich realizacje wizualne. Można więc mówić o fonemach PJM jako abstrakcyjnych reprezentacjach wiązek cech dystynktywnych. Według niektórych autorów nie należy jednak mówić o istnieniu fonemów w PJM, a jedynie o istnieniu izolowanych cech dystynktywnych (diakrytów), które bezpośrednio uczestniczą w formowaniu morfemów. Byłaby to zatem swoista fonologia diakrytów, a nie fonologia fonemów.\n\n\n=== Morfologia ===\nPJM ma bogatą morfologię, zarówno fleksję, jak i derywację. PJM ma mechanizmy fleksyjne zarówno analityczne, jak i syntetyczne. Kategorie fleksyjne są tu zgoła odmienne niż w polszczyźnie: nie ma przypadka, słabo rozwinięta jest kategoria osoby agensa. Do charakterystycznych, swoistych kategorii fleksyjnych PJM należą: kategoria osoby obiektu, kategoria inkluzywności-ekskluzywności, kategoria klasy. Według niektórych autorów nie należy mówić o klasie jako osobnej kategorii fleksyjnej, tylko o wyspecjalizowanej części mowy – klasyfikatorze (rozumianym jednak odmiennie niż klasyfikatory w językach fonicznych).\n\n\n=== Składnia ===\nJeśli chodzi o składnię, to w zdaniach dłuższych dominuje szyk SVO z modyfikatorami dodawanymi na końcu. W zdaniach krótkich pojawia się też szyk SOV. Relacje między zdaniami składowymi zdań złożonych komunikowane są za pomocą specjalnych morfemów mimicznych.\n\n\n=== Niemanualność ===\nWażną rolę w komunikatach PJM odgrywają elementy niemanualne, w szczególności: położenie tułowia i głowy (odchylenia, zwroty) oraz mimika. Występowanie tych elementów należy do języka (jest zgramatykalizowane).\n\n\n=== Symultaniczność/synchroniczność ===\nTrudności w rozgraniczeniu fonologii, morfologii i składni w PJM związane są między innymi z nieco inną niż w językach fonicznych strukturą komunikatów w tym języku. Dzięki funkcjonalnej niezależności artykulatorów takich jak np. dłoń lewa, dłoń prawa czy twarz, możliwe jest równoczesne nadawanie kilku znaków. W wielu przypadkach sposób łączenia tych znaków jest ściśle określony przez reguły gramatyczne.\n\n\n== Badania naukowe nad PJM ==\n\nNaukowe badania nad PJM rozpoczęto stosunkowo niedawno, z wieloletnim opóźnieniem w stosunku do badań nad językami migowymi w krajach zachodnich. Nazwa Polski Język Migowy i skrót PJM zostały wprowadzone do badań językoznawczych w 1994 przez Michaela A. Farrisa (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) w pierwszym tekście lingwistycznym poświęconym temu językowi. Od tego czasu ukazały się kolejne artykuły tego autora, a także autorstwa członków powstałej w drugiej połowie lat 90. grupy badawczej pracującej pod kierunkiem Marka Świdzińskiego na Uniwersytecie Warszawskim. Wszystkie dotychczasowe prace zawierają jedynie cząstkowe opisy struktury gramatycznej PJM.\nNieliczne powstałe przed 1994 rokiem pretendujące do naukowości teksty z „polskim językiem migowym” w tytule zawierały w istocie uwagi na temat systemu językowo-migowego (przede wszystkim książki Bogdana Szczepankowskiego i Jacka Perlina). PJM jako problem badawczy został rozpoznany dopiero w połowie lat 90. XX wieku.\n\n\n== Zobacz też ==\nSignWriting\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMichael Farris, Sign language research and Polish Sign Language, „Lingua Posnaniensis”, t. 36, s. 13–36, 1994.\nMichael Farris, Models of person in sign language, „Lingua Posnaniensis”, t. 40, 47-59, 1998.\nIwona Grzesiak, Strukturalna klasyfikacja i systematyzacja znaków Polskiego Języka Migowego dla potrzeb leksykografii dwujęzycznej, Olsztyn 2007.\nHarlan Lane, Maska dobroczynności. Deprecjacja społeczności głuchych, tłum. T. Gałkowski, J. Kobosko, Warszawa 1996.\nOliver Sacks, Zobaczyć głos. Podróż do świata ciszy, przeł. A. Małaczyński, Poznań 1998.\nStudia nad kompetencją językową i komunikacją niesłyszących, (red.) M. Świdziński i T. Gałkowski, Warszawa 2003, s. 1–108.\nMarek Świdziński, Bardzo wstępne uwagi o opisie gramatycznym Polskiego Języka Migowego. Część I, „Audiofonologia”, t. 12, s. 69–83, 1998.\nPiotr Tomaszewski, Polski Język Migowy – mity i fakty, „Poradnik Językowy”, z. 6, 59-72, 2004.\nPiotr Tomaszewski, O niektórych elementach morfologii Polskiego Języka Migowego: złożenia. Część I, „Poradnik Językowy”, z. 2, 59-75, 2005.\nPiotr Tomaszewski, O niektórych elementach morfologii Polskiego Języka Migowego: zapożyczenia. Część II, „Poradnik Językowy”, z. 3, 44-62, 2005.\nPiotr Tomaszewski, Paweł Rosik, Sygnały niemanualne a zdania pojedyncze w Polskim Języku Migowym: Gramatyka twarzy, „Poradnik Językowy”, z. 1, 33-49, 2007.\nPiotr Tomaszewski, Paweł Rosik, Sygnały niemanualne a zdania złożone w Polskim Języku Migowym: Gramatyka twarzy, „Poradnik Językowy”, z. 2, 64-80, 2007.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nKorpusowy Słownik Polskiego Języka Migowego – Pracownia Lingwistyki Migowej\nGlusi.TV – Filmy w języku migowym, serwis dla niesłyszących\nStowarzyszenie Rozwoju PITAGORAS – I poziom podstawowy. [dostęp 2015-05-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-05-28)].\nStowarzyszenie Rozwoju PITAGORAS – II poziom średnio zaawansowany. [dostęp 2015-05-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-11)].\nJoanna Skarżyńska: Video słownik znaków języka migowego. Zespół Szkół nr 32 im. K.K. Baczyńskiego, 2022-01. [dostęp 2022-03-07]. (pol.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język polski\n\nJęzyk polski, polszczyzna – język lechicki z grupy zachodniosłowiańskiej (do której należą również czeski, kaszubski, słowacki, języki łużyckie czy wymarły język drzewiański), stanowiącej część rodziny indoeuropejskiej. Jest językiem urzędowym w Polsce oraz należy do oficjalnych języków Unii Europejskiej.\nJęzyk polski ma obecnie największą społeczność użytkowników wśród przedstawicieli słowiańszczyzny zachodniej i jest drugim językiem słowiańskim pod względem liczby użytkowników. Ocenia się, że jest mową ojczystą ok. 44 mln ludzi na świecie (w literaturze naukowej można spotkać szacunki od 39 do 48 mln). Współcześnie dominuje na terenie Polski, kraju stosunkowo jednolitego pod względem językowym; używany jest także przez diasporę polską.\nZ punktu widzenia typologii jest językiem fleksyjnym, o rozbudowanej morfologii fleksyjnej. Akcent w języku polskim pada zwykle na drugą sylabę od końca, a w zdaniu przeważa szyk SVO (podmiot orzeczenie dopełnienie). Dzisiejsza polszczyzna cechuje się słabo zaznaczonym zróżnicowaniem geograficznym, zanikającym na rzecz dominacji języka standardowego na terenie całego kraju. Utrzymują się kody mieszane, będące ogniwem pośrednim między standardem a dialektami tradycyjnymi.\nWywodzi się z języka praindoeuropejskiego za pośrednictwem prasłowiańskiego. Spośród największych języków słowiańskich polszczyzna wykazuje najbliższe pokrewieństwo ze słowackim i czeskim, ale dzieli również wiele cech z językiem ukraińskim ze względu na długotrwałe kontakty obu języków. Na język polski duży wpływ wywarły także języki germańskie, zwłaszcza niemiecki i jidysz oraz łacina i języki romańskie, takie jak francuski, które rzutowały na polską leksykę i gramatykę. Historycznie polszczyzna była istotną lingua franca w regionie Europy Środkowo-Wschodniej, o znaczeniu akademickim i dyplomatycznym.\nDo zapisu języka polskiego służy alfabet łaciński, wzbogacony o dodatkowe znaki diakrytyczne. Język ogólnopolski podlega monitorowaniu i regulacji językowej. Instytucją opiniodawczo-doradczą w zakresie używania języka narodowego jest Rada Języka Polskiego, która przygotowuje opinie językowe oraz ustala oficjalne zasady ortografii i interpunkcji. \n\n\n== Klasyfikacja ==\nJęzyk polski należy do gałęzi zachodniej w ramach grupy języków słowiańskich (z indoeuropejskiej rodziny językowej). Jest blisko spokrewniony z językami słowackim i czeskim. Wraz z nimi tworzy zachodniosłowiańskie kontinuum dialektalne. Polski, czeski i słowacki to tzw. języki typu Ausbau, czyli języki, których odrębność jest silnie związana z czynnikami społecznymi, politycznymi i kulturalnymi; istnienie kontinuum dialektalnego utrudnia bowiem wyznaczenie granic międzyjęzykowych na podstawie rozstrzygnięć lingwistycznych, jeśli rozpatrywane są odmiany lokalne. Rozróżnienie między dialektami polskimi a dialektami czeskimi i słowackimi znajduje swoje źródło w istnieniu państw narodowych, samodzielnych języków standardowych i tradycji piśmiennictwa oraz odrębnych słowników, norm ortografii i opracowań gramatycznych.\nWspółczesny język polski jest stosunkowo jednolity geograficznie; do zaniku cech regionalnych i dialektalnych przyczyniły się wpływy masowej edukacji i komunikacji oraz zjawisko migracji ludności. Szeroka ekspansja języka standardowego (zwanego polszczyzną ogólną), używanego na obszarze całej Polski (i niepostrzeganego jako dialekt), doprowadziła do znacznego zatarcia istniejących różnic lokalnych. Cechy regionalne wśród użytkowników polszczyzny w dużej mierze mają charakter leksykalny; z kolei gwary tradycyjne zachowały się w ograniczonym zakresie, zasadniczo wyłącznie na obszarach wiejskich. Dodatkowo w językoznawstwie polskim występuje tradycja normatywizmu, nastawiona na ochronę czystości i homogeniczności języka narodowego oraz promowanie języka standardowego. Etnolekt kaszubski, używany na polskim obszarze językowym, jest zaliczany do dialektów języka polskiego lub uważany za odrębny język, w zależności od przyjętej koncepcji. O ile pod względem swoich cech kaszubski wykazuje odrębność od języka polskiego, to uwarunkowania socjolingwistyczne sprawiają, że bywa postrzegany jako dialekt polszczyzny; większościowy język polski cechuje się bowiem wyższym stopniem elaboracji i obsługuje wszelkie domeny komunikacyjne na terenie Polski.\n\n\n== Alfabet ==\n\nPolskie abecadło jest oparte na piśmie łacińskim i składa się obecnie z 35 liter:\nAa, Ąą, Bb, Cc, Ćć, Dd, Ee, Ęę, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Łł, Mm, Nn, Ńń, Oo, Óó, Pp, Qq, Rr, Ss, Śś, Tt, Uu, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz, Źź, Żż, przy czym litery Qq, Vv i Xx występują tylko w słowach obcego pochodzenia.\nJęzyk polski może być także zapisywany polską cyrylicą, którą próbowano wprowadzić w latach 1840–1865. Obecnie posługują się nią mieszkańcy wsi Wierszyna w Rosji. Alfabet cyryliczny składał się z liter: Аа, А̨а̨, Бб, Вв, Гг, Дд, Ее, Е̨е̨, Ёё, Ё́ё́(?),  Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Лл, Мм, Нн, Оо, О́о́, Пп, Рр, Р̌р̌ Сс, Тт, Уу, Фф, Хх, Цц, Чч, Шш, Щщ, Ъъ, Ыы, Ьь, Ээ, Э̨э̨, Юю, Яя, Я̨я̨.\n\nJęzyk polski może być także zapisywany alfabetem arabskim, co było czynione na Polesiu wśród Tatarów. Alfabet arabski dostosowany do języka polskiego jest oparty na białoruskim alfabecie arabskim.\n\n\n== Historia ==\n\nZa najstarsze w języku polskim uchodzą dwa zdania: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai, zapisane w 1270 na karcie 24 tzw. Księgi henrykowskiej, i Byegaycze, byegaycze! (...) Gorze szą nam stalo!, zapisane w latach 1455–1480 w Rocznikach, czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego, spisanych przez Jana Długosza.\nW 1285 na zjeździe w Łęczycy postanowiono o używaniu języka polskiego obok łaciny w szkołach katedralnych i klasztornych.\nLiczne zdania w języku polskim zachowały się w rękopiśmiennych księgach sądowych notujących treść procesów, zeznań oraz rot sądowych. Zapisane one zostały w XIV i XV wieku, a najwcześniejsze z nich notowane są od 1386 roku w wielkopolskich księgach sądowych (tzw. roty poznańskie) .\n\nNajstarszy druk w języku polskim ukazał się w 1475 we Wrocławiu. Były to trzy modlitwy katolickie „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” oraz „Wierzę w Boga” opublikowane w tzw. „Statutach Elyana” (łac. Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium) w Drukarni Świętokrzyskiej – pierwszej wrocławskiej oficynie wydawniczej założonej przez Kaspra Elyana. Pierwsze polskojęzyczne elementarze do nauki języka polskiego pojawiają się wraz z rozwojem druku już w wieku XVI.\n\nPod koniec średniowiecza pojawiają się również pierwsze słowniki języka polskiego. Początkowo rękopiśmienne sporządzane przez skrybów pracujących w skryptoriach, a później także drukowane. Pierwszymi słownikami były słowniki wielojęzyczne, głównie polsko-łacińskie. Pierwszym całkowicie poświęconym słownikiem języka polskiego był słownik Samuela Bogumiła Lindego wydany po raz pierwszy w 1810 roku w Warszawie.\n\nPierwszą Gramatykę języka polskiego Piotra Statoriusaa-Stoińskiego wydano w roku 1568 przed Compendium linguae polonicae Mikołaja Volckmara w 1594, 1613 i Jeremiasza Rotera Schluessel zur Polnischen vnd Teutschen Sprach w 1616, a po polsku w 1778 przez Onufryego Kopczyńskiego.\nOd 1913 wydawany jest „Język Polski”, czasopismo naukowe promujące wiedzę o języku polskim i językoznawstwie ogólnym, zaś od 1901 wydawany jest „Poradnik Językowy”, wydawnictwo normatywne poruszające problematykę kultury języka. Pierwszym polskim słownikiem poprawnościowym był Słownik ortoepiczny (1937) Stanisława Szobera (od 1948 jako Słownik poprawnej polszczyzny).\nPolszczyzna była jednym z języków urzędowych w Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w latach 1927–1938. Miało to wyraz w godle Białoruskiej SRR, w którym w latach 1927–1938 zawołanie Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się! umieszczono także w języku polskim. \n\n \nJęzyk polski miał również status urzędowego w polskich rejonach narodowych w Związku Radzieckim, istniejących w latach 1925–1937. W 1931 roku Bruno Jasieński i Tomasz Dąbal proponowali zmiany, polegające na uproszczeniu pisowni i usunięciu liter „ą”, „ę”, „ó”, dwuznaków „ch”, „rz”, „sz” i „cz”, zastąpionych odpowiednio „om” albo „on”, „em” albo „en” (w zależności od wyrazu), „u”, „h”, „ż”, „s”, „c”. Miało to ułatwić naukę języka polskiego. Zmiany te opracowano w 1933 roku i planowano wprowadzić do ortografii polskiej w polskich rejonach narodowych im. Feliksa Dzierżyńskiego i im. Juliana Marchlewskiego.\nW roku 2022 dzięki staraniom Fabricio Vicroskiego (Wichrowskiego) i wsparciu BRASPOL – Centralnej Reprezentacji Wspólnoty Brazylijsko-Polskiej, Instytutu Języka Polskiego oraz Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” język polski stał się językiem urzędowym w gminie Aurea.\n\n\n=== Zarys fonetyki historycznej ===\nJęzyk polski wywodzi się z języka praindoeuropejskiego za pośrednictwem języka prasłowiańskiego. Ślady jego dziejów można odnaleźć w obocznościach.\nDo najważniejszych wczesnych zmian należy palatalizacja indoeuropejska.\nDawne miękkie k, kh, g, gh przeszły w językach satemowych, takich jak języki słowiańskie, zwykle w s i z (ale np. litewskie š i ž), zaś w językach kentumowych, na przykład w łacinie i językach germańskich, w k i g. W języku prasłowiańskim wszystkie zgłoski zamknięte przeszły w otwarte. Pociągnęło to za sobą powstanie samogłosek nosowych i zróżnicowanie długości samogłosek. Ukształtowała się też opozycja spółgłosek miękkich i twardych.\n\nW języku polskim opozycja spółgłosek miękkich i twardych stała się cechą istotną. Zgłoskotwórcze r i l przeszły w pary samogłoska + r lub odpowiednio l. Nastąpił też zanik iloczasu, a wiele spółgłosek miękkich zostało utwardzonych, np. miękkie r (zapis: r', np. r’eka – rzeka) przeszło w ż (zapis: rz). Wiele spółgłosek miękkich traci miękkość w wygłosie (np. końcowe miękkie w w nazwach typu Wrocław, w przypadkach zależnych nadal jest miękkie – we Wrocławiu). Pierwszy traktat o ortografii polskiej napisał ok. 1455 polski językoznawca i gramatyk Jakub Parkoszowic, który wzorem Jana Husa postawił sobie zadanie przystosowania alfabetu łacińskiego do oznaczania w piśmie głosek polskiego języka.\n\n\n=== Wpływy języków obcych ===\nDialekt ogólnopolski formował się na gruncie gwar używanych w Wielkopolsce i Małopolsce, później na fundamencie gwar mazowieckich i kresowych.\nNa kształt polszczyzny wpływały również inne języki. Najważniejszymi z nich były:\n\nłaciński,\ngrecki (głównie za pośrednictwem łaciny),\nczeski, → czechizmy/bohemizmy,\nruski, a potem białoruski i ukraiński (głównie za pośrednictwem gwar kresowych),\nniemiecki, → germanizmy,\nturecki → turcyzmy,\nfrancuski,\nwłoski,\nrosyjski → rusycyzmy,\nwęgierski → hungaryzmy,\njidysz → jidyszyzmy,\nangielski → anglicyzmy.\n\n\n=== Zasięg oddziaływania ===\n\nW 1661 ukazywał się tygodnik „Merkuriusz Polski Ordynaryjny”, pierwsze zachowane czasopismo wydawane w języku polskim; po jego upadku przez kilka dziesięcioleci nie wydawano polskich czasopism. Początek nieprzerwanego rozwoju czasopiśmiennictwa polskiego przypada na drugą ćwierć XVIII w. W latach 1718–1720 ukazywał się tygodnik „Poczta Królewiecka”, od 1729 „Nowiny Polskie” (następnie jako „Kurier Polski” do 1760), w latach 1765–1785 ukazywał się dziennik „Monitor”, najważniejsze czasopismo doby Oświecenia w Polsce, i in. Czasopiśmiennictwo naukowe w języku polskim zapoczątkował wydawany w latach 1758–1761 i 1766–1767 miesięcznik „Nowe Wiadomości Ekonomiczne i Uczone”, zaś czasopiśmiennictwo literackie wydawany w latach 1770–1777 tygodnik „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”.\nDzięki reformacji język polski wprowadzony został szeroko do literatury. Związane to było z chęcią dotarcia do jak największej liczby osób, stąd pierwsze tłumaczenia przez protestantów Biblii oraz publikowanie literatury religijnej, w tym także polemicznej względem innych wyznań.\nW dobie reformacji główną rolę w rozwoju książki polskiej odegrały Prusy Książęce. W latach 1543–1552 w Królewcu i w Ełku wydano więcej książek w języku polskim niż w całej Rzeczypospolitej. W 1587 roku założono w Ełku Szkołę Książęcą dla całej prowincji, gdzie uczono m.in. literackiej polszczyzny.\nW 1696 język polski stał się językiem urzędowym w Wielkim Księstwie Litewskim, wtedy też ostatecznie ustaliła się supremacja języka polskiego w życiu społecznym, kulturalnym i politycznym Litwy. W prowincjach Korony Królestwa Polskiego do końca czasów saskich (1763) językiem urzędowym pozostawała łacina. Stał się także językiem szybko przyswajających język polski niemieckich rodów szlacheckich w Inflantach Polskich.\nOd połowy XVI wieku do początku wieku XVIII polszczyzna była językiem dworskim w Rosji, i tą drogą przeniknęło do języka rosyjskiego szereg wyrazów pochodzenia zachodnioeuropejskiego, przyswojonych wcześniej przez język polski, oraz wyrazów rdzennie polskich. Pod koniec XVII w. język polski był popularny i modny także wśród wyższych warstw Moskwy, a jego znajomość była miernikiem wykształcenia i kultury. Niezmiernie popularna jest w tym okresie literatura polska zarówno w oryginale, jak i w transkrypcji na cyrylicę oraz tłumaczeniach na rosyjski. W okresie od II poł. XVII do początku XVIII w. przekłady literatury polskiej dominują nad przekładami z innych języków, a w przypadku poezji obcej aż do pocz. XVIII w. mamy do czynienia wyłącznie z utworami polskimi i łacińskimi. Początek wpływów języka polskiego najpierw na język ruski, później na rosyjski, datowany jest na XIII w. Słabną one w połowie XVIII wieku, choć na polonizmy możemy natknąć się również w XIX i XX w. (np. frajer).\nW XVII wieku po polsku mówiono także na dworach Hospodarstwa Mołdawskiego (tutaj również posługiwała się nim arystokracja) i Wołoszczyzny. W tym pierwszym kraju czyniono starania, by uczynić z języka polskiego język literacki (np. historiograf i poeta Miron Costin pisał po polsku). Również w tym samym wieku język polski był powszechny na Ukrainie, zarówno w życiu politycznym, jak i piśmiennictwie. Ryszard Łużny uważa, że polszczyzna spełniała rolę języka literackiego dla mieszkańców tego regionu Rzeczypospolitej.\nJęzyk polski wywarł wpływ na takie języki jak ukraiński, białoruski, litewski, rosyjski, jidysz, hebrajski, czeski, rumuński.\n\n\n== Odmiany ==\n\nWyróżnia się następujące odmiany etnicznej polszczyzny:\n\njęzyk standardowy (język ogólny / literacki sensu largo), ukształtowany na bazie wielu dialektów;\ndialekty (odmiany niestandardowe): ludowe (wiejskie) oraz miejskie (np. gwara lwowska, gwara poznańska, gwara warszawska).\nPolszczyzna standardowa pełni funkcję języka ogólnonarodowego, stanowiąc reprezentatywną odmianę polszczyzny, wspólną dla wszystkich jej użytkowników. Jest nauczana i popularyzowana przez system edukacji, a jednocześnie służy jako język literatury, środków masowego przekazu i administracji. Przeważnie nie jest określana jako „dialekt”; ma charakter odmiany prestiżowej, która uchodzi za najbardziej „poprawną” spośród odmian polszczyzny.\nDialekty lokalne mają ograniczony zasięg społeczny i ulegają wyraźnemu zanikowi; w praktyce zróżnicowanie polszczyzny mówionej sprowadza się do niewielkiego zasobu cech regionalnych (zwłaszcza leksyki). Wśród pokolenia młodego i średniego rozpowszechniły się odmiany polszczyzny zbliżone do języka standardowego, gwary tradycyjne zaś utrzymują się jedynie wśród najstarszych mieszkańców wsi. Wraz z zanikiem różnorodności terytorialnej odnotowano zintensyfikowany rozwój odmian społecznych i profesjonalnych języka polskiego.\nPolski język standardowy jest wewnętrznie zróżnicowany. Występuje w odmianie pisanej (język literacki sensu stricto) i mówionej. W obrębie języka standardowego znajdują się także tzw. style funkcjonalne (styl retoryczny, styl urzędowy, styl publicystyczny itp.).\nZa ogólnopolski wzorzec wymowy języka standardowego przyjmuje się wymowę warszawską. Inną, również normatywną, formą wymowy jest ograniczona terytorialnie wymowa krakowsko-poznańska.\nPodstawowe dialekty terytorialne języka polskiego to (według stopnia pokrewieństwa):\n\ndialekty główne (zachodnie i południowe):\nwielkopolski (zobacz też: gwara poznańska);\nmałopolski (zobacz też: gwara krakowska, gwara sądecka, gwary góralskie – w tym najbardziej znane: gwara podhalańska, gwara żywiecka);\nśląski;\ndialekty północne:\nmazowiecki (zobacz też: gwara białostocka, gwara łowicka);\nchełmińsko-kociewsko-warmiński;\ndialekty kresowe:\npółnocnokresowy;\npołudniowokresowy.\nPoza tymi podstawowymi dialektami istnieją także dialekty mieszane, szczególnie na zachodzie Polski. Wyróżnia się również odmienne leksykalnie języki środowiskowe (np. slang młodzieżowy), czerpiące zasadniczo z zasobów języka ogólnego, choć czasem zawierające również dialektyzmy.\nEncyklopedia Popularna PWN i inne źródła wymieniają pięć głównych dialektów: wielkopolski, małopolski, śląski, mazowiecki, kaszubski.\n\n\n== Za granicą ==\n\nCoraz więcej osób uczy się języka polskiego jako obcego. Ich liczbę szacuje się na 10 000 osób na całym świecie, z czego ok. jedna trzecia studiuje język polski na uczelniach i w szkołach językowych w Polsce. Od 2004 roku istnieje również możliwość zdawania egzaminu z języka polskiego jako obcego na 3 poziomach: podstawowym (poziom B1), średnio zaawansowanym (poziom B2) oraz na poziomie zaawansowanym (poziom C2). Egzaminy te przygotowuje Państwowa Komisja Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego.\nLiczni są również rodzimi użytkownicy języka polskiego, którzy na stałe mieszkają w innych państwach. Są to członkowie polskiej mniejszości narodowej albo polscy wychodźcy lub ich potomkowie (Polonia).\nJako język polskiej mniejszości narodowej polski jest używany przede wszystkim w krajach sąsiednich: na Ukrainie, Białorusi, Litwie, Słowacji i w Czechach.\nNajwiększe grupy polskojęzycznej ludności, które znalazły się na stałe poza granicami kraju w wyniku wyjazdu z państwa, znajdują się w zachodniej Europie (Niemcy, Francja, Wielka Brytania), w Ameryce (Stany Zjednoczone, Kanada, Brazylia, Argentyna, Meksyk), w Australii oraz w Izraelu.\nZe względu na duże rozproszenie ludności polskojęzycznej po całym świecie i brak teraźniejszych badań nad stopniem utrzymywania języka polskiego wśród Polaków za granicą, bardzo trudno ustalić liczbę osób polskojęzycznych na stałe zamieszkałych poza granicami Polski. Szacunki podawane w rzetelnych książkach mieszczą się w szerokim przedziale od 3,5 do 10 milionów. Skutkiem tych rozbieżności są różne dane o ogólnej liczbie rodzimych użytkowników języka polskiego.\n\n\n== Fonetyka ==\n\n\n== Gramatyka ==\n\n\n== Zmiany ==\n\n\n=== Zanik różnic językowych ===\nW związku z przesiedleniami ludności po drugiej wojnie światowej, rozwojem miast, wpływami kultury masowej (telewizja, prasa) oraz powszechną oświatą prowadzoną w języku ogólnym polszczyzna coraz bardziej się ujednolica. Cechy gwarowe są o wiele słabiej widoczne u młodszych użytkowników języka. Nie dotyczy to wszystkich dialektów lokalnych – np. gwarom góralskim i śląszczyźnie jak na razie wyginięcie nie grozi; mimo to większość Polaków posługuje się dziś mową zbliżoną do polszczyzny standardowej. We współczesnym języku polskim uwidaczniają się różnice socjalne.\n\n\n=== Zmiany gramatyczne ===\nPrawdopodobnie jedną z bardziej rzucających się w oczy zmian zachodzących na gruncie polskiego języka ogólnego jest wypieranie rodzaju męskorzeczowego przez męskożywotny. Wiele słów, które w polszczyźnie standardowej były dotychczas traktowane jako jednoznacznie nieżywotne, zaczyna przyjmować odmianę typową dla słów żywotnych, zwłaszcza w stylu swobodnym. Objawia się to tym, że biernik jest równy dopełniaczowi, nie zaś jak dotychczas mianownikowi. I tak wyrażenie „dostać e-maila/SMS-a” jest w języku mówionym bardziej powszechne od „dostać e-mail/SMS”. Formy tego rodzaju uchodzą jednak za mniej staranne i nie cieszą się pełną aprobatą w języku standardowym (uważane są jedynie jako potoczne), natomiast jako formy wzorcowe uznaje się warianty tradycyjne. Część form (np. „wyrwałem zęba”) całkowicie występuje poza przyjętą normę języka standardowego.\n\n\n=== Zmiany leksykalne ===\nNastępuje zapożyczanie dużej liczby anglicyzmów, przede wszystkim w wyniku wpływu globalizacji i środków masowego przekazu, a jednocześnie zanika wiele dawnych zapożyczeń, głównie francuskich, jidysz i rosyjskich.\nCiekawym zjawiskiem jest zmiana wymowy niektórych francuskich zapożyczeń z francuskiej na angielską, np. image wymawia się współcześnie raczej imidż niż imaż. Podobnie, pod wpływem tłumaczeń w mediach z języka angielskiego, coraz częściej nazwę państwa Rwanda wymawia się Ruanda.\n\n\n=== Zmiany fonologiczne ===\n\nW związku z zapożyczeniami słów z języków o odmiennej fonologii rozpowszechniają się rzadko dotychczas spotykane połączenia głosek, np. po głoskach zębowych t, d, s, z, r pojawia się i (didżej, tir, ring), także w tradycyjnych wyrazach y jest czasem zastępowane przez i, np. dawna nazwa kolorowego papieru technicznego Brystol jest dziś często zapisywana Bristol. Pojawiają się też połączenia ky, gy, ly (ankylozaur, poligynia, glyptodon).\n\n\n== Użycie ==\nW dużym przybliżeniu przeciętny Polak czynnie zna (czyli używa w wypowiedziach) nie więcej niż kilkanaście tysięcy słów, natomiast biernie (rozumie, ale nie używa) – ok. 30 tysięcy słów. Wyjątkami są osoby, które mogą biernie znać nawet 100 tysięcy słów. Jednak badania filologów z Uniwersytetu w Białymstoku wykazują, że wystarczy znajomość 1200 najczęściej używanych słów w języku polskim, by móc zacząć się nim posługiwać.\n\n\n== Ochrona ==\n\nZgodnie z artykułem 12 ust. 2 ustawy o języku polskim Rada Języka Polskiego nie rzadziej niż co dwa lata przedstawia Sejmowi i Senatowi sprawozdanie o stanie ochrony języka polskiego. Sprawozdanie jest publikowane w postaci druku sejmowego (senackiego).\nUchwałą z 22 grudnia 2005 Senat RP zdecydował o ustanowieniu roku 2006 Rokiem Języka Polskiego.\n\n\n== Zobacz też ==\n\njęzyk staropolski\npolski język migowy\nhistoria ortografii polskiej\nwielka reforma ortografii w 1936 r.\nwulgaryzmy i przekleństwa w języku polskim\nkurs języka polskiego na anglojęzycznych Wikibooks\ntygiel językowy – polski tygiel językowy\nWikipedia polskojęzyczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStanisławS. Urbańczyk StanisławS. (red.), Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1992, ISBN 83-04-02994-4, OCLC 30953882 .\nStanisławS. Urbańczyk StanisławS., MarianM. Kucała MarianM. (red.), Encyklopedia języka polskiego, wyd. 3, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04507-9, OCLC 44823012 .\nWydra W.: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Ossolineum, 1984. ISBN 83-04-01568-4.\nGramatyka współczesnego języka polskiego, RenataR. Grzegorczykowa (red.), RomanR. Laskowski (red.), HenrykH. Wróbel (red.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, ISBN 83-01-12386-9, OCLC 69296447 . Brak numerów stron w książce\nKlemensiewicz Z., Zarys składni polskiej, Warszawa 1963.. alpha.bn.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-31)].\nRenataR. Grzegorczykowa RenataR., Wykłady z polskiej składni, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, ISBN 83-01-12185-8, OCLC 830126150 . Brak numerów stron w książce\nWiśniewski M., Zarys z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego, Toruń 2001. ISBN 83-231-1272-X.\nJęzyki indoeuropejskie, pod red. L. Bednarczuka, t. I, Warszawa 1986. ISBN 83-01-06559-1.\nSaloni Z., Świdziński M., Składnia współczesnego języka polskiego, PWN, Warszawa 1985. ISBN 83-01-05629-0.\nZbigniewZ. Gołąb ZbigniewZ., O pochodzeniu Słowian w świetle faktów językowych, MariaM. Wojtyła-Świerzowska (tłum.), Kraków: Universitas, 2004, ISBN 83-242-0528-4, ISBN 0-89357-231-4, OCLC 830631541 . Brak numerów stron w książce\nMariaM. Dłuska MariaM., Fonetyka polska, Warszawa–Kraków: PWN, 1981, ISBN 83-01-03196-4 . Brak numerów stron w książce\nDanutaD. Ostaszewska DanutaD., JolantaJ. Tambor JolantaJ., Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego, Warszawa: PWN, 2000 . Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nGramatyka języka polskiego. grzegorj.w.interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-12-28)].\nMały ortograficzny słownik skrótów języka polskiego\nSprawozdanie o stanie ochrony języka polskiego w latach 2012–2013 przedstawione przez Radę Języka Polskiego w 2015 roku (druk sejmowy 3849)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Grupa pomorska języków lechickich\n\nGrupa pomorska języków lechickich (też: Dialekty środkowolechickie) – hipotetyczna grupa języków lub dialektów, którymi posługiwała się i nadal posługuje się autochtoniczna ludność polskiego Pomorza Zachodniego i Pomorza Gdańskiego. Grupa ta bywa również określana jako „grupa środkowolechicka”, gdyż charakteryzują ją cechy typowe zarówno dla dialektów zachodniolechickich (język połabski), jak i wschodniolechickich (język polski).\nDość często grupie pomorskiej przypisuje się synonim „język pomorski”. Jest to określenie poniekąd kontrowersyjne, ponieważ nie jest znany dokładny stopień pokrewieństwa poszczególnych etnolektów wchodzących w jej skład. Pojęcie języka pomorskiego pojawia się również w dwóch innych przypadkach – jako określenie kaszubszczyzny oraz jako nazwa języka, będącego przodkiem współczesnych dialektów słowiańskich, używanych na Pomorzu. Ostatni spośród wymienionych przypadków użycia nie jest zbyt popularny wśród językoznawców, jako iż znaczna ich część doszukuje się genezy gwar pomorskich w staropolszczyźnie. Tradycyjna polska dialektologia zalicza grupę pomorską do dialektów języka polskiego. \nDo grupy tej zalicza się:\n\ngwarę słowińską\njęzyk kaszubski – utrwalony w utworach literackich i dokumentach urzędowych.\nwymarłe gwary zachodniopomorskie – uważane również za część grupy zachodniolechickiej\nObecnie kaszubszczyzna objęta jest formalnym statusem języka regionalnego. Słowińszczyzna, uznawana albo za język odrębny zarówno od polskiego, jak i kaszubskiego, albo za dialekt jednego z tych języków, wymarła pod koniec XX wieku. Podobny los podzieliły gwary zachodniopomorskie, które zostały wyparte przez język dolnoniemiecki kilka stuleci wcześniej. Nie zostały utrwalone w żadnym utworze literackim ani dokumencie urzędowym.\n\n\n== Kontrowersje językoznawcze ==\n\n\n=== Argumenty za uznaniem etnolektów pomorskich za język ===\nSporny status języka czy dialektów pomorskich wynika przede wszystkim z różnych sposobów kwalifikowania etnolektu. W najprostszym i logicznym ujęciu sprawy, dwoje ludzi mówi w obrębie jednego języka wtedy, gdy może się zrozumieć podczas swobodnej rozmowy bez używania migów lub języka obcego, znanego obojgu.\nLiczba różnic w niemal każdym aspekcie językowym, począwszy od leksyki i fonetyki, a skończywszy na gramatyce i morfologii jest na tyle duża, że dwie osoby, np. Polak ze Słowińcem, miałyby podobne lub dużo większe problemy ze zrozumieniem się niż Czech ze Słowakiem, Dolnołużyczanin z Górnołużyczaninem, czy nawet Polak z mieszkańcem Łużyc.\nI choć wiele wskazuje na to, że pomorszczyzna wywodzi się ze staropolskiego, to w ostatecznym rozrachunku ze średniowiecznej polszczyzny mogły powstać różne języki w ten sam sposób, w jaki z języka staroruskiego powstały białoruski, ukraiński, rosyjski i rusiński (rusnacki). Wynikałoby zatem, że kaszubski rzeczywiście jest dialektem, ale nie języka polskiego, lecz pomorskiego. Należy pamiętać, że w ujęciu lingwistycznym można równie dobrze zakwestionować status wczesnej staropolszczyzny lub staro-cerkiewno-słowiańskiego i zastanowić się, czy nie są to czasem zaledwie dialekty wspólnej prasłowiańskiej mowy.\nNajbardziej podobna do współczesnej polszczyzny jest kaszubszczyzna (także w wyniku dzisiejszego polaszenia), grupa zachodniopomorska, najbardziej konserwatywna, mocno zbliżona była do staropolskiego (również z tego powodu, że wymarła już w XVII wieku), ale cechowały ją też największe wpływy połabskie. Słowińszczyzna, która przez długi okres swojego istnienia była w znacznym stopniu izolowana od innych narzeczy słowiańskich, była wystawiona na działanie języka dolnoniemieckiego. Sprawiło to, że grupę słowińską wyróżnia największa liczba charakterystycznych cech i właściwości:\n\nutrzymanie liczby podwójnej i mnogiej w ich pierwotnym znaczeniu (inaczej niż zarówno w polskim jak i kaszubskim), np. ma jiěsma, va jiěsta, vuôńi jiěsta (my oboje jesteśmy, wy oboje jesteście, oni obaj są);\nwymawianie v (polskie w) na początku wyrazu przed wieloma samogłoskami (tak samo jak w języku połabskim), np. vôtpředávac, vuôdžeń (odsprzedawać, ogień);\nutrzymanie iloczasu, zwłaszcza we wschodniosłowińszczyźnie, np. dôchtrác, dámok (być doktorem, miech);\nmocno dyftongiczna wymowa, szczególnie akcentowanych głosek w wyrazach więcej niż jednosylabowych, np. Slôvjínc, ale Sluôvjinka (Słowiniec, Słowinka);\ncałkowite bylaczenie w stosunku do polszczyzny i kaszubszczyzny, np. jádlô, lásol (jadło, łysol);\nznaczne utrzymanie grupy TarT lub TårT w opozycji do polskiego TroT, np. sárka, bårna (sroka, brona);\nbrak ruchomego e, np. smútk, tôpork (smutek, toporek), podobnie jak w kaszubskim;\nkaszubienie;\nwystępowanie samogłosek miękkich ě, ü i ä oraz odziedziczonej po prasłowiańskim samogłoski å;\nzachowane formy długie czasowników, np. buôjec, stuôjac, znájiěš (staropl. bojać, stojać, znajesz);\nprzejście k w h, np. cáhěr, jáhi (cukier, jaki), w odróżnieniu od palatalizacji kaszubskiej, np. jaczi (jaki);\ndž lub v w miejscu polskiego g, np. tvěvå, svěvå (twego, swego), podobnie jak w prasł. *tvojevo, *svojevo;  drädži, vjéldži, ale vjélgå (drugi, wielki, wielka);\nsilna jotacja i prejotacja przed i, np. pjíc, jízba (pić, mieszkanie/izba), często przy jednoczesnej dowolności przed a, np. ákô, ak i jákô, jak (jako, jak);\nzachowanie zaimka jiěn (staropl. jen);\nw celowniku l.p. rodzaju męskiego końcówki -ejü, -ôjü we wschodniosłowińszczyźnie i -evü, -ôvü w dialekcie zachodnim, np. kuôńejü i kuôńevü (koniowi);\nzaśpiew (akcent) iloczasowy i swobodny, np. vjéldži, ale čvjardi, natomiast w odmianie czasowników często stały, np. buduôvoul i buduôvali (budował, budowali), w odróżnieniu od polskiego budował i budowali;\ntworzenie czasu przeszłego tak jak w kaszubskim (z trzecią osobą czasownika), np. jåu jåud, tä jåud (ja jadłem, ty jadłeś).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język romski\n\nJęzyk romski lub romani (nazwa własna: romani čhib, romani ćhib, w innych językach często określany potoczną nazwą „język cygański”) – język indoeuropejski z gałęzi nowoindyjskiej języków indoaryjskich. Romani jest jedynym autochtonicznym językiem indoaryjskim używanym w Europie. Wywodzi się z sanskrytu za pośrednictwem języków prakryckich. Posługują się nim Romowie oraz Sinti. Romani nie należy natomiast do grupy języków romańskich (przypadkowa zbieżność nazw), w związku z czym tylko w niewielkim stopniu jest spokrewniony z takimi językami jak rumuński czy romansz.\nRomani tworzy grupa co najmniej 60 silnie zróżnicowanych dialektów, które nie wypracowały ujednoliconego języka standardowego; z tego względu bywa on traktowany jako grupa językowa, a nie jako jeden język. Różnice między różnymi jego odmianami można porównać do różnic dzielących języki słowiańskie.\n\n\n== Klasyfikacja i pochodzenie ==\nDopiero pod koniec XVIII wieku językoznawcy zdołali jednoznacznie sklasyfikować pochodzenie języka Romów dzięki odkryciu związków z dialektami rozmaitych języków północno-zachodnich Indii, przede wszystkim Pendżabu i Radżastanu. Języki romski, radżastani i pendżabski posiadają do dziś wiele podobieństw w systemie leksykalnym i gramatycznym. Związki te pozwalają przypuszczać, że stamtąd właśnie wywodzą się przodkowie dzisiejszych Romów i Sintich. Nazwa własna tych drugich może też być pokrewna toponimowi Sindh, prowincji w dzisiejszym Pakistanie, która również położona jest w regionie najwcześniejszego etapu etnogenezy Romów. Z drugiej strony teoria ogłoszona w czasopiśmie Nature sugeruje, że romani najbliżej spokrewniony jest z językiem syngaleskim, co jednak niekoniecznie świadczy o pochodzeniu Romów z Cejlonu, lecz raczej o istnieniu wspólnego przodka dla obu tych języków.\n\n\n== Historia ==\n\nNie istnieją wiarygodne źródła pisane dokumentujące najwcześniejszą historię Romów i ich języka. Co prawda XI-wieczny perski poeta Firdausi w poemacie epickim Szahname wspomina o 10 czy 12 tysiącach grajków Desi, których w V wieku król Śankal z miasta Kannauj (w prowincji Sindh) podarował władcy perskiemu Bahramowi V. Współczesne badania dowodzą jednak, że przekaz ten nie mógł odnosić się do przodków dzisiejszych Romów. Romani zalicza się bowiem do języków nowoindoaryjskich, które nie istniały jeszcze w V wieku. Przodkowie Romów mogli zatem opuścić Półwysep Indyjski dopiero ok. 300 lat po opisywanych wydarzeniach.\nOkoło 1000 roku Mahmud z Ghazni, szerząc islam, podbił północno-zachodnie Indie (Kaszmir i Pendżab). Najazd wywołał spustoszenie i doprowadził do migracji na wielką skalę. W latach 1001–1026 muzułmańscy Ghaznawidzi siedemnastokrotnie napadali Pendżab i Sindh, zaciekle walcząc ze stawiającymi opór autochtonami. Konfederacja radźputów odgrywała pierwszoplanową rolę w tej walce, zaś jej członkowie wywodzili się z różnych dźati (kast) i jak się przypuszcza, stanowili rodzaj najemnych sił, powołanych specjalnie do zatrzymania najeźdźców. Oddziały radźputów przemieszczały się najczęściej wraz z rodzinami i sługami.\nW języku romskim istnieją liczne ślady, świadczące o powstaniu ich języka w takich właśnie okolicznościach. Większość słów odnoszących się do wojny i walki jest pochodzenia indoaryjskiego: bust (włócznia), patava (getry), xanrro (miecz) czy tover (topór). Także określenie wszystkich „nie-Romów” (Gadzio) pochodzi od prakryckiego słowa gajja (cywil). Ponad 80% romskich słów pochodzenia perskiego ma odpowiedniki w urdu. Język ten – również indoaryjski – rozwinął się wśród islamskich neofitów oraz wśród wojowników pojmanych przez muzułmanów (słowo urdu znaczy „obóz (wojskowy)” – por. tur. orda). Według źródeł historycznych, Mahmud z Ghazni pojmał 500 tysięcy jeńców podczas inwazji na Sindh i Pendżab.\nBadania DNA dowiodły istnienia podobieństw genetycznych między Romami a kastą radźputów, co potwierdza powyższą teorię. Z drugiej jednak strony etnonim Roma, jak również zakres tradycyjnie wykonywanych zawodów zdają się sugerować raczej związek z indyjską kastą Domów/Dombów tradycyjnie należącą do niższych dźati. Z jakiejkolwiek jednak grupy społecznej wywodzili się przodkowie współczesnych Romów, wydaje się, iż kluczowym elementem ich etnogenezy były właśnie wojny muzułmanów z radźputami w VIII–X wieku.\nChoć imperium Ghaznawidów było wielojęzyczne, oficjalnie używano w nim perskiego (dari). Wyjaśnia to sporą liczbę zapożyczeń, które zasiliły język romski nie wcześniej niż w XI stuleciu. Największe zmiany leksykalne mają związek z przemieszczaniem się Romów dalej na zachód. W 1038 roku Seldżukowie rozgromili Ghaznawidów. W 1071 roku podbili Armenię i wschodnią Anatolię. Podbojom towarzyszyła kolejna fala migracji z Azji Środkowej. Prawdopodobnie w tym okresie język romski uformował się jako rodzaj lingua franca z dialektów, którymi władali przodkowie dzisiejszych Romów. Jego zrekonstruowana ówczesna forma zwana jest językiem protoromani (protoromskim).\nJuż w Anatolii język romski trafił w orbitę wpływów miejscowych dialektów greckich. Także języki innych lokalnych ludów odcisnęły w nim trwałe piętno, szczególnie język ormiański. W tym czasie zaszły najistotniejsze od czasu opuszczenia Półwyspu Indyjskiego zmiany w systemie gramatycznym i leksykalnym, dając początek formie określanej przez językoznawców mianem wczesnego romani.\nPrzypuszcza się, że w Anatolii wytworzyło się poczucie wspólnoty etnicznej Romów, którzy tam ostatecznie porzucili kastowe zaszłości, gdyż jako jednolitej społeczności łatwiej było im dostosować się do lokalnych warunków społeczno-ekonomicznych. Analiza słownictwa wskazuje, że pierwotnie Romowie nie byli ludem wędrownym. Słowa takie jak kher (dom), udar (drzwi), gav (wioska), balo (świnia), khoni (kura) czy giv (pszenica) są wyraźnie indoaryjskie. Większość słownictwa związanego z przemieszczaniem się pochodzi zaś z Anatolii, gdzie Romowie najwyraźniej zmienili tryb życia. Na przykład grast (koń) i čar (trawa) pochodzą z ormiańskiego, vurdon (wóz) z kurdyjskiego, zaś drom (droga) i petalo (podkowa) z greckiego. Także nazwy własne metali (z wyjątkiem słów oznaczających „złoto”, „srebro” i „żelazo”) zostały zapożyczone od Greków i Ormian, podobnie jak nazwy narzędzi kowalskich, co może świadczyć o tym, iż ten postrzegany dziś jako tradycyjny dla Romów zawód zaczął być praktykowany dopiero wówczas.\nNajazd Mongołów na Europę w pierwszej połowie XIII wieku, następnie zaś inwazja Turków Osmańskich rozpoczęły kolejną falę migracji Romów na zachód. Ogromne przestrzenie rozdzielające poszczególne grupy doprowadziły do wtórnego zróżnicowania i w konsekwencji przyczyniły się do ponownego utworzenia szeregu lokalnych dialektów współczesnego języka romskiego.\n\n\n== Dialekty ==\n\n\n=== Dialektologia romska ===\nZróżnicowanie dialektów języka romskiego jest bardzo daleko posunięte, toteż nie posiada on obecnie jednego standardu (choć rozmaite dialekty mają własne mikrostandardy). Różnice te w wielu przypadkach powodują niemożność porozumienia się między użytkownikami różnych dialektów nawet wówczas, gdy mówi się nimi w bliskim sąsiedztwie geograficznym. Mniejsze problemy z komunikacją mają użytkownicy jednego dialektu, mieszkający w krajach z odmiennymi językami większościowymi, choć i w tym przypadku wpływ owych języków zaznacza się w postaci wtórnych zróżnicowań strukturalnych, fonetycznych i leksykalnych. Z tego względu część naukowców uważa romani raczej za podrodzinę językową niż za jednolity język. Dla przykładu zwrot „Pokój moich dwóch sióstr jest bardzo mały” w poniższych dialektach romskich może brzmieć następująco:\n\ndialekt grupy Chaładytka Roma, Rosja – Komnata mirende dujende pxenjende drivan tykny;\ndialekt Lowarów, Rosja – Soba mure do phejangi durales cyni;\ndialekt Lowarów, Węgry – Mure duje phenjangi soba zurāles cikni si;\ndialekt Romungrów, Węgry – Me dūj phenjengeri soba bāre buka hi;\ndialekt grupy Kaale, Finlandia – Mo duje phenjako hūsa hin pesko;\ndialekt Erlich, Bułgaria – I odaja me do phenjengiri si but cikni;\ndialekt Kalajdżów, Bułgaria – Menre do phenenge staja si but cekni;\ndialekt Lowarów, Polska – Mure duje pheniangi soba igen cinnij.\nJak widać, współczesne dialekty języka romskiego różnią się przede wszystkim słownictwem, jakie zostało przyswojone przez poszczególne grupy po opuszczeniu Anatolii. Do tego dochodzą różnice fonetyczne i gramatyczne. Ponadto niektóre grupy Romów zatraciły zupełnie swój język (np. Romungrzy na Węgrzech) lub posługują się językami miejscowymi, z wpływami romskiego słownictwa (tzw. pogadialektami, np. Romowie Caló w Hiszpanii czy Romanichal w Wielkiej Brytanii).\n\n\n=== Klasyfikacja dialektów ===\nNajszerzej uznawana systematyka dialektów języka romani opiera się na pracach Marcela Courthiade, które zostały opublikowane w 1982 roku. Podstawą zaproponowanego przez niego podziału jest historyczny rozwój izoglos w języku romskim. Courthiade skupił się na cechach dystynktywnych, odróżniających kolejne warstwy ekspansji terytorialnej i przyjął jako kryteria wyróżniające określone zmiany fonologiczne i gramatyczne. Odtworzył zatem metodą porównawczą strukturę wczesnego języka romani, odpowiadającą XII-wiecznym dialektom romskim z obszaru Anatolii. Następnie podzielił współcześnie używane dialekty pod względem stopnia ich podobieństwa do owego prajęzyka na trzy warstwy, z których trzecia reprezentuje dialekty lingwistycznie najbardziej oddalone. Pogadialekty stanowią niejako czwartą, dodatkową warstwę.\nTabela przedstawia różnice między trzema głównymi warstwami:\n\nNa tej podstawie oraz w wyniku innych badań językoznawczych, prof. Yaron Matras (University of Manchester) we współczesnym języku romskim wyróżnia następujące grupy (gałęzie) dialektów, którymi posługują się wymienione niżej społeczności:\n\ndialekty bałkańskie: Arli (Macedonia, Kosowo, Grecja), Erli (Bułgaria), Meczkarowie (rom. Mečkar, Albania), Sepeczowie (rom. Sepeči, Grecja, Turcja), Ursarowie (rom. Ursari, Rumunia), Krymscy Romowie (Ukraina), Zargarowie (rom. Zargari, Iran) i inne grupy;\ndialekty zis-bałkańskie: Drandarowie/Drindarowie (rom. Drandari lub Drindari), Kowaczkowie (rom. Kovački), Kalajdżowie (rom. Kalajdži) i Bugurdżowie (rom. Bugurdži; wszystkie z terenu Bułgarii i Macedonii);\ndialekty vlax-południowe: Gurbetowie (rom. Gurbet lub Džambazi), Kalburdżowie (rom. Kalburdžu), Czergarowie (rom. Čergari) i inne (Serbia, Czarnogóra, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Macedonia, południowa Rumunia, Bułgaria, Grecja, Albania, Turcja);\ndialekty vlax-północne: Kełderasze, Lowarzy, Czurarowie (rom. Čurari), Maczwajowie (rom. Mačvaja) i inne społeczności z Rumunii, Mołdawii, Węgier, Serbii oraz żyjące na emigracji na całym świecie;\ndialekty centralno-południowe: Romungrzy, Romowie Wend, Romowie Burgenlandzcy, Serwy i inne grupy zamieszkujące Węgry, Słowację, północną Słowenię, wschodnią Austrię, Ukrainę oraz Rumunię;\ndialekty centralno-północne: Polscy Cyganie Wyżynni, Romowie Słowaccy, Romowie Morawscy (dialekt wymarły po II wojnie światowej), Wurdonara Roma i inne (Słowacja, Czechy, Polska, Ukraina);\ndialekty północno-zachodnie: Sinti, Manusze, Fińscy Kaale i inne (Niemcy, Austria, Francja, Włochy, kraje Beneluksu, Finlandia);\ndialekty północno-wschodnie: Chaładytka Roma, Sasytka Roma, Romowie Łotewscy (rom. Lotfitka Roma lub Čuxny), Polska Roma i inne (Polska, Litwa, Łotwa, Estonia, Rosja, Białoruś, Ukraina);\ndialekty izolowane bądź o nieustalonej klasyfikacji: używane przez grupy z pogranicza Słowenii, Chorwacji i Włoch, włoskich prowincji Abruzja i Kalabria, z irańskiego Azerbejdżanu itd;\npogadialekty: Romaniczale (nazwa własna Romanichal, Anglia), Gitanowie (nazwa własna Gitanos lub Caló, Hiszpania), Romowie Baskijscy (nazwa własna Errumantxela), Walijscy Kaale (nazwa własna Kååle, nie należy mylić z Fińskimi Kaale – patrz wyżej), Bosza (Armenia), Bojasze oraz pokrewne grupy: Rudarowie (nazwa własna Rudari), Ludarowie (nazwa własna Ludari), Lingurarowie (nazwa własna Lingurari), Zlatarowie (nazwa własna Zlătari) z terenu Węgier, Rumunii, Bałkanów, a także Ameryki i Australii, Romowie Serbscy (Serbia), Romowie Skandynawscy (nazwa własna Tattare, Skandynawia).\nInną klasyfikację zaproponował znany romski językoznawca Vania de Gila-Kochanowski. Według niego z geograficznego punktu widzenia należy wyróżnić siedem wielkich grup dialektów:\n\npółnocną – używaną przez społeczności polskie, rosyjskie i bałtyckie;\nbałkańską – używaną przez społeczności greckie, macedońskie, bułgarskie i tureckie;\nkarpacką – używaną przez społeczności węgierskie, czeskie i polskie (z południa kraju);\ngermańską – używaną przez Sintich (społeczności niemieckie, austriackie, szwajcarskie i włoskie), Manuszy (społeczności holenderskie, belgijskie i francuskie) oraz Romów Wysp Brytyjskich (społeczności angielskie i irlandzkie);\nnaddunajską – używaną przez społeczności rumuńskie, serbskie, albańskie i ukraińskie;\nskandynawską – używaną przez społeczności duńskie, fińskie, szwedzkie i norweskie;\niberyjską – używaną przez hiszpańskie i portugalskie społeczności Kale.\nZ lingwistycznego punku widzenia grupę iberyjską i dialekty brytyjskie z grupy germańskiej oddziela od reszty zasadnicza granica fonologiczno-morfologiczna (tożsama z podziałem na dialekty właściwe i pogadialekty według Courthiadego). Bardziej szczegółowo klasyfikacja V. de Gila-Kochanowskiego dzieli właściwe dialekty romani według kryterium fonologicznego.\n\n\n== Standaryzacja ==\nPonieważ aż do XX wieku romani był przede wszystkim językiem mówionym, nie istnieją powszechnie uznawane konwencje ortograficzne, ani nie istnieje  jedna standardowa forma tego języka, choć w wielu krajach niezależne instytucje opracowały odmienne standardy. W Rumunii, kraju z największą populacją Romów na świecie, opracowano metodykę nauczania w oparciu o elementarz Gheorghe Sarău. W Polsce najbardziej popularnym dialektem języka romskiego jest dialekt grupy Polska Roma. W Czechach i na Słowacji najczęściej używany jest dialekt społeczności Servika Roma. Oficjalnie usystematyzowanej odmiany romskiego używa się w Wojwodinie (Serbia). W innych regionach językiem urzędowym są dialekty lokalne, np. w Szuto Orizari w Macedonii, w 79 gminach Rumunii oraz w mieście Budești. Dialekt romskiego jest też pomocniczym językiem urzędowym w Szwecji.\nChoć najstarsze zapisy języka romskiego w Europie pochodzą z XVI wieku, alfabet romski został oficjalnie przyjęty dopiero w 1990 roku podczas IV Światowego Kongresu Romów w Serocku. Jest on oparty na alfabecie łacińskim i posiada 46 znaków, z których część jest wykorzystywana do zapisu niektórych tylko dialektów:\nA Ä B C Ć Č D Ď E Ê F G Ǧ H I Î J K Ǩ L Ľ M N Ň O Ö P P̌ Q R Ŕ Ř S Ś Š T Ť U Ü V W X Y Z Ź Ž\nDwadzieścia z 46 liter to znaki zapożyczone przede wszystkim z alfabetów języków słowiańskich. Pomimo istnienia tego ustandaryzowanego sposobu zapisu, nie wszystkie główne dialekty romskie przyjęły ten system zapisu. Częściej zdarza się, że do zapisu języka romskiego stosuje się ortografię języka urzędowego danego kraju.\nWobec problemów, jakie nastręcza używanie alfabetu przyjętego przez Światowy Kongres Romów, zespół złożony z działaczy romskich oraz cyganologów opracował projekt zasad pisowni dla Romów mieszkających w Polsce. Przyjęto, że do zapisu języka romani należy stosować znaki alfabetu polskiego (tzw. pisownia sulejowska, zaakceptowana przez Roboczy Zespół ds. Języka Romskiego, powołany w 2008 r. przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji):\nA B C Ć D DZ DŹ E F G H CH I J K L Ł M N Ń O P R S Ś T U W Y Z Ź\na w wyrazach pochodzenia polskiego pozostałe znaki polskiego alfabetu, to jest Ą CZ DZ DŻ Ę Ó RZ SZ Ż.\nZasady te zostały zastosowane w wydanych w roku 2008 podręcznikach dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym, używających dialektów Polska Roma oraz Bergitka Roma.\n\n\n== Gramatyka ==\n\n\n=== Rzeczownik ===\nDeklinacja rzeczownikowa posiada osiem przypadków i dwa rodzaje (męski i żeński). Oto przykład odmiany na przykładzie rzeczownika rakl’o („chłopiec”) w dialekcie Romów Słowackich:\n\n\n=== Przymiotnik ===\n\n\n=== Czasownik ===\n\n\n=== Inne części mowy ===\n\n\n=== Przykłady ===\nTekst modlitwy Ojcze Nasz w dialekcie Ursarów:\n\nAmaro Dad,\nCai san opre and-o cero,\nujo te avel Chio anau,\navel Chio thagarimos,\ncherdol-pe so Tu cames,\nsar si and-o cero te avel i pe phuv.\n\nAmaro marno orso ghesesko de-les amenghe aghes.\nHai iertisar-amenghe amare dosha,\nSar i ame iertis colenghe cai cheren-amenghe dosa.\nHai na muk-amen te peras and-o bezeh,\nhai durau-ame nasulimastar.\n\nChe Chiro si o thagarimos,\no zuralomos hai e srava, orcana.\n\nTekst modlitwy Ojcze Nasz w dialekcie Polska Roma:\n\nJamaro Dad,\nSawo san dre bolipen,\nSwanto Tyro ław,\nTe jaweł Tyro chułajiben,\nTe kanden Tyre ława,\nSyr dre bolipen, adźia pe phuw.\n\nDe jamenge sodywesuno maro dadywes,\nOdmek jamenge jamare użłipena,\nSyr jame odmekas jamare użłenge,\nNa lidżiuw jamen chyria dromenca,\nRakh jamen tugendyr.\nAmen\n\n\n== Ciekawostki ==\nW 2000 roku na albumie śląskich wykonawców hip-hopowych Usta miasta kast pojawił się pierwszy w polskiej historii gatunku utwór w języku romskim, „Miro mikrofoni” romskiego rapera „Denego” i wokalisty Piotra Gutkowskiego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nTadeusz Pobożniak: Grammar of the Lovari dialect PWN, Kraków 1964\nGeorgij S. Demeter (red.), Nadežda G. Demeter, Nikolaj Bessonov, Vladimir Kutenkov, Istoria cygan: novyj vzgl’ad, Voronež, Izdatel’stvo-poligrafičeskaja firma „Voronež”, 2000\nAngus M. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 2001\nVania de Gila – Jan Kochanowski, Mówimy po romsku. Historia, kultura i język narodu romskiego, Szczecinek, Związek Romów Polskich, 2005\nR.D. Gray RD, Q.D. Atkinson (2003): Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin „Nature” 426, 435–439.\nIan Hancock, Ame sam e rromane džene / We are the Romani People, New York, The Open Society Institute, 2001\nColin Masica, The Indo-Aryan Languages, Cambridge, The University Press, 1991\nRomani Project Manchester, strona cyganologiczna Uniwersytetu Manchesterskiego (en)\nRombase – Didactically edited information on Roma, strona cyganologiczna Uniwersytetu w Grazu (en)\nRomlex, strona poświęcona lingwistyce romskiej (en)\nWikipedia w języku romskim", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język rusiński\n\nJęzyk rusiński (zwany również łemkowsko-rusińskim, rusińsko-łemkowskim, karpatorusińskim, baczwańsko-rusnackim) – język słowiański używany przez Rusinów (nazywających siebie Rusnakami). Ma kilka geograficznych odmian (dialektów). Posługują się nim Rusini mieszkający na Zakarpaciu (Ukraina), we wschodniej Słowacji, w Polsce (Łemkowie i Bojkowie), Rumunii i na Węgrzech oraz Rusini Panońscy w Wojwodinie (Serbia) i Chorwacji. Dobrze skodyfikowana jest tylko odmiana używana w byłej Jugosławii. Wschodniosłowiański etnolekt Łemków, klasyfikowany jako wariant języka rusińskiego, nosi w Polsce nazwę urzędową „język łemkowski”.\nKlasyfikacja języka rusińskiego jest w bardzo silnym stopniu uwikłana w problematykę polityczną. Sami użytkownicy są podzieleni w kwestii tożsamości etnicznej – niektórzy uważają się za Ukraińców, a swoją mowę postrzegają jako dialekt języka ukraińskiego, inni natomiast podkreślają własną odrębność.\nW serbskiej Wojwodinie język rusiński ma status języka urzędowego, natomiast w Polsce і na Słowacji jest objęty statusem języka mniejszościowego. Do jego zapisu służy przede wszystkim cyrylica.\nSami Rusini posługują się także językami szerszej komunikacji, dominującymi na zamieszkiwanych przez nich terenach jako języki narodowe czy literackie – polskim, słowackim, ukraińskim czy węgierskim. W języku rusińskim zauważalne są toteż znaczne wpływy obce – polskie, słowackie, a także węgierskie. Wpływy tych języków sprawiły, że gwary rusińskie stały się dość odrębne od pozostałych reprezentantów grupy wschodniosłowiańskiej.\nDialekty rusińskie zalicza się do grupy języków wschodniosłowiańskich. Te używane w Polsce, na Słowacji i w Wojwodinie wykazują jednak pewne cechy typowe dla pozostałych grup języków słowiańskich, a konkretniej cechy wspólne z językiem polskim, wschodnimi gwarami języka słowackiego i językiem serbsko-chorwackim, np. stały akcent wyrazowy na przedostatniej sylabie oraz charakterystyczne formy czasu przeszłego, złożone z imiesłowu zakończonego na -l i krótkiej formy czasownika być:\n\nRusiński używany w serbskiej Wojwodinie wydaje się dość odrębny od pozostałych jego odmian i bywa opisywany jako samodzielny język bądź też jako historyczny dialekt języka słowackiego. Dzieli bowiem bliski związek z językiem słowackim, a dokładniej z jego wschodnimi gwarami. W zakresie fonologii i fleksji wykazuje cechy języków zachodniosłowiańskich, choć pewne czynniki kulturowe decydują o jego przynależności do tradycji wschodniosłowiańskiej (system pisma, religia tej grupy ludności).\n\n\n== Cechy charakterystyczne ==\n\npełnogłos,\nprzejścia *dj > dž, *tj > č,\nkońcówka trzeciej osoby liczby mnogiej ť (na przykład nesuť),\nimiesłowy na -čyj/-čij (na przykład spivajučij),\ntyp czasu przeszłego robił jem tam cilyj den\nakcent na przedostatniej sylabie,\nkońcówka mianownika przymiotników liczby mnogiej -y (stary baby),\nkońcówka narzędnika żeńskich rzeczowników -om (s tom dobrom susidkom),\nkońcówka dopełniacza żeńskich przymiotników -oj(i) (staroj baby, šumnoji ďivky),\nkońcówka bezokolicznika -ty,\ndwie formy czasu przyszłego (budu robyty/robyl),\npalatalizacja k, g, h, ch typu borsug – borsudzy,\nenklityczne formy zaimków osobowych mi, ťi, si, mu, ji, ňa, ťa, sa/sja, ho, ju/jej (na przykład pryšol gu mi),\nściągnięte końcówki przymiotników,\nkońcówka pierwszej osoby liczby mnogiej -me,\npalatalizacja s, z przed kontynuantami ě, ę,\ndepalatalizacja miękkich d, t, n (na przykład pjat, ked, den),\npartykuła pytająca ci,\nczasownik przeczący nyt/ńit,\ndwojaki tryb przypuszczający bym/by jem.\n\n\n== Fonetyka ==\n\n\n=== Samogłoski ===\n\nи jest w rzeczywistości samogłoską prawie przymkniętą przednią scentralizowana niezaokrągloną,\nprejotowane е i о (odpowiednio є i ё) w niektórych dialektach mogą brzmieć jak [jo] i [je] zamiast [jɔ] i [jɛ],\nprejotowane і, и oraz ы przybierają jedną postać ї wymawianą [ji],\nprejotowane samogłoski (я, ї, ю, є, ё) na początku słowa, po samogłoskach i znakach (ь, ъ) brzmią jak /ja, ji, ju, je, jo/, po spółgłoskach zaś brzmią jak odpowiednia samogłoska niejotowana poprzedzona palatalizowaną spółgłoską.\n\n\n=== Spółgłoski ===\n\nMiękkie spółgłoski (ть, дь, сь, зь, ць, дзь, нь) mogą tracić palatalizację w wygłosie słowa w niektórych dialektach.\n\n\n== Przykład ==\n\n\n== Alfabet ==\n\n\n== Media ==\nOd 2011 roku w internecie, a od 2016 w Gorlicach oraz Polkowicach na paśmie FM nadaje Radio LEM.FM, regularnie emitujące audycje w języku rusińskim.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklopedia Powszechna PWN\nAlfred F.A.F. Majewicz Alfred F.A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 [zarchiwizowane]  (pol.).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRusyn, [w:] Ethnologue: Languages of the World, Dallas: SIL International [dostęp 2009-11-25]  (ang.).\nRuthenian, [w:] Ethnologue: Languages of the World, Dallas: SIL International [dostęp 2022-10-02]  (ang.).\nLemkowyna\nKurs języka łemkowskiego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język słowacki\n\nJęzyk słowacki (słow. slovenský jazyk, też slovenčina) – język należący do zachodniosłowiańskiej grupy językowej. Językiem tym posługuje się ponad 6 mln osób – przede wszystkim na Słowacji, gdzie jest językiem urzędowym. Dodatkowo język słowacki jest jednym z języków urzędowych w serbskiej Wojwodinie. Używają go także Słowacy mieszkający w Polsce, Rumunii, na Węgrzech, w USA i Kanadzie. W Polsce istniała możliwość zdawania matury z języka słowackiego.\nJęzyk słowacki jest blisko spokrewniony z językiem czeskim (zob. język czeski a język słowacki), jest również zbliżony do języka polskiego (w mniejszym stopniu aniżeli do języka czeskiego) pod względem gramatyki i słownictwa.\n\n\n== Historia i piśmiennictwo ==\n\nZa najstarszą książkę w języku słowackim uważa się Bardejovský katechizmus, wydany w 1581 roku w słowakizowanym języku czeskim. Współczesny słowacki język literacki powstał w połowie XIX wieku. Do jego zapisu stosuje się zmodyfikowany alfabet łaciński, który składa się z 46 liter i dwuznaków:\na á ä b c č d ď dz dž e é f g h ch i í j k l ĺ ľ m n ň o ó ô p q r ŕ s š t ť u ú v w x y ý z ž\n\n\n== Fonetyka i fonologia ==\nJęzyk słowacki zachował w fonetyce pewne elementy języka prasłowiańskiego, które w polskim już zanikły. Jednym z nich jest iloczas, tj. występowanie samogłosek długich i krótkich. Te pierwsze są w piśmie wyróżnione kreseczką umieszczoną nad literą, tzw. znak długości (dĺžeň). Dla przykładu, słowackie a wymawia się podobnie jak w języku polskim przy dosyć szybkim wypowiadaniu słów, natomiast á wymawia się długo, mniej więcej tak, jak polskie aa. Iloczas posiada w języku słowackim funkcję dystynktywną (czasami przesądza o znaczeniu wyrazu), np. krik/krík („krzyk/krzak”). Ponadto w języku słowackim głoski l i r mogą być zgłoskotwórcze, a wtedy funkcjonują w identyczny sposób, jak samogłoski, to znaczy może padać na nie akcent wyrazowy (np. w dwusylabowych wbrew pozorom słowach vlhký, štvrtok „wilgotny, czwartek”) i posiadają iloczas (krótkie l, r i długie ĺ, ŕ). Ta właściwość umożliwia tworzenie zdań, w których nie ma ani jednej samogłoski, takich jak słynne, choć mało sensowne strč prst skrz krk, srsť, krv („włóż palec przez szyję, sierść, krew”). Zanikła w języku słowackim samogłoska y, która jest już od wielu wieków wymawiana jak i (choć nadal zapisywana przy pomocy litery y). Istnieje natomiast rozróżnienie między dźwięcznym laryngalnym h a bezdźwięcznym welarnym ch (to pierwsze dla Polaków brzmi jak dźwięk pośredni między ch a g – odpowiada dialektalnej, kresowej wymowie h).\nAkcent w języku słowackim jest dynamiczny, stały i zawsze pada na pierwszą sylabę wyrazu (również w słowach obcego pochodzenia). Jeśli wyraz poprzedzony jest przyimkiem, akcent pada zawsze na przyimek, np. na Slovensku („na Słowacji”). Dotyczy to również przeczenia ne- („nie”) przed czasownikiem, które po słowacku zapisujemy łącznie z czasownikiem, np.: nečítať (nie czytać), nepracovať („nie pracować”), nepísať („nie pisać”). Wyjątek stanowi tylko oddzielna pisownia przeczenia z czasownikiem byť („być”), np.: nie som („nie jestem”), nie si („nie jesteś”), nie ste („nie jesteście”), nie sú („nie są”).\n\n\n== Gramatyka ==\nGramatyka języka słowackiego bardzo przypomina polską. Rzeczowniki i czasowniki ze względu na typ odmiany dzieli się na kilkanaście grup. Rzeczownik odmienia się przez liczby (liczba pojedyncza i mnoga) oraz przypadki. Zazwyczaj przyjmuje się, że przypadków jest sześć, ponieważ nie rozdziela się mianownika i wołacza, które poza bardzo nielicznymi wyjątkami posiadają identyczne formy. W liczbie pojedynczej występują trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki. W liczbie mnogiej także występują te trzy rodzaje. W odmianie czasownika występują te same tryby i czasy co w języku polskim, przy czym w formach czasu przeszłego i trybu przypuszczającego język słowacki zachował formy odpowiedniej osoby czasu teraźniejszego czasownika byť („być”) (we współczesnej polszczyźnie są one zredukowane do końcówek, utworzonych od staropolskich form: robił jeśm → „robiłem”; robili jeśmy → „robiliśmy” itp.):\nsom = jestem\nsme = jesteśmy\nste = jesteście\ndal som = dałem\ndala som = dałam\ndali sme = daliśmy/dałyśmy\ndali ste = daliście/dałyście\ndal by som = dałbym\ndala by som = dałabym\ndali by sme = dalibyśmy/dałybyśmy\n\n\n=== Rzeczowniki ===\nIstnieje podział na rzeczowniki pospolite pisane od małej litery i nazwy własne pisane od dużej litery. Nazwy własne to między innymi imiona i nazwiska, nazwy geograficzne, nazwy świąt. Nazwy miesięcy i dni tygodnia tak jak w języku polskim zapisuje się małą literą. Drugi podział to rzeczowniki konkretne i abstrakcyjne, te pierwsze odnoszą się do rzeczy, które można fizycznie odczuć za pomocą zmysłów (np. ryba, zajac, dom), a te drugie odnoszą się do rzeczy, których nie da się bezpośrednio dotknąć (np. zdravie, múdrosť). W odmianie rzeczowników istnieje też podział na żywotne (ludzie i zwierzęta) oraz nieżywotne oraz na rodzaj męski, żeński i nijaki. Tak jak w języku polskim końcówka rzeczownika zmienia się w zależności od przypadku, podobnie jak w języku polskim istnieje też inna odmiana rzeczowników żywotnych i nieżywotnych.\n\n\n=== Przymiotniki ===\nOdmiana przymiotników jest bardzo podobna do tej, jaka funkcjonuje w języku polskim. Zasady stopniowania przymiotników są identyczne jak w języku polskim, np.\n\nPodobnie jak w języku polskim występują wyjątki dla wyrazów: dobrý, zlý, malý, veľký. Oprócz tego we współczesnym standardowym języku słowackim są jeszcze wyjątki nieobecne w języku polskim: przymiotnik pekný („ładny”) posiada dalsze stopnie: krajší, najkrajší, tożsame ze stopniami przymiotnika krásny („piękny”).\n\n\n== Dialekty ==\n\nDialekty słowackie znacznie różnią się między sobą, w ich obrębie wyróżnia się trzy lub cztery zespoły gwar:\n\nwschodniosłowacki (najbliższy językowi polskiemu),\nśrodkowosłowacki (mający wiele cech wspólnych z językami południowosłowiańskimi, zwłaszcza słoweńskim),\nzachodniosłowacki (bliższy językowi czeskiemu),\nmorawsko-słowacki (używany na wschodnich Morawach, o charakterze przejściowym z obszarem dialektalnym czeskim.\nPodstawą słowackiego języka literackiego stał się dialekt środkowosłowacki, choć duży wkład miały też cechy zachodniosłowackie zbieżne z literacką czeszczyzną. To one zadecydowały o dzisiejszych literackich formach typu dobré, nárečie zamiast środkowosłowackich form typu dobrô (dobruo), nárečia z dzieł Ľudovíta Štúra.\n\n\n== Zobacz też ==\n\njęzyk czeski a język słowacki\npolityka językowa na Słowacji\nWikipedia słowackojęzyczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nD.Sieczkowski – Podstawowy słownik frazeologiczny słowacko-polski\nslovake.eu – bezpłatny wielojęzyczny portal do nauki słowackiego\nDeklinacja w języku słowackim", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język śląski\n\n\n== słowiański ==\njęzyk śląski literacki (śląszczyzna literacka; śl. ślōnski jynzyk) – język spokrewniony z polszczyzną standardową, tworzony na bazie etnolektu śląskiego\netnolekt śląski (śląszczyzna ludowa, domowa; śl. ślōnskŏ gŏdka, ślōnsko godka) – zespół narzeczy (dialektów i gwar) słowiańskich używanych na Śląsku przez część jego mieszkańców w życiu codziennym\n\n\n== germański ==\ndialekt śląski języka niemieckiego (śl-niem. Schläsche Sproache)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnolekt śląski\n\nEtnolekt śląski (śl. ślōnskŏ gŏdka, ślōnsko godka, ślůnsko godka), w dialektologii polskiej dialekt śląski, czasem też gwara śląska – zespół gwar śląskich, być może łączących się w kilka dialektów, którym posługuje się rdzenna ludność Górnego Śląska. Na kształtowanie się słownictwa etnolektu miały wpływ zapożyczenia z języków: literackiego polskiego, czeskiego (szczególnie z narzecza morawskiego, traktowanego niekiedy jako odrębny język), niemieckiego (najczęściej z germańskiego dialektu śląskiego) oraz częściowo słowackiego. W mowie tej konsekwentnie dominuje dzisiaj fonologia i morfologia słowiańska i przeważa takiż źródłosłów. Dyskusyjna jest kwestia statusu mowy śląskiej. W publikacjach językoznawczych śląszczyzna uznawana jest za dialekt języka polskiego. Jednakże znaczna część wyrażeń bliższa jest językowi staropolskiemu niż współczesnej polszczyźnie standardowej. W Narodowym Spisie Powszechnym w 2002 r. używanie śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 56,6 tys. osób. W spisie z 2011 było już 529 tys. takich deklaracji, a w spisie z 2021 – 458 tys. Język śląski został uwzględniony w normie ISO 639-3, gdzie Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna – ISO przydzieliła mu kod: „SZL”.\nW obrębie dialektu śląskiego można wyróżnić zarówno gwary oddalone od polszczyzny standardowej, jak i formy bliskie językowi ogólnemu, odróżniające się cechami akcentu. Współcześnie istnieje ruch promujący ustanowienie śląskiego standardu językowego, zwiększenie prestiżu gwar śląskich i wyodrębnienie ich jako odrębnego języka. Trwają także prace kodyfikacyjne, mające na celu ustanowienie śląskiej ortografii.\n\n\n== Dialekt a język ==\n\n\n=== Status językowy ===\nW polskiej literaturze naukowej dominuje pogląd, że etnolekt śląski jest zespołem gwar lub dialektów/poddialektów w obrębie języka polskiego.\nEtnolekt śląski jako odrębny język słowiański klasyfikowali niektórzy slawiści. Gerd Hentschel wymienia w swoich pracach język śląski wśród języków zachodniosłowiańskich; napisał również artykuł naukowy, zatytułowany „Śląski – nowy (albo i nie nowy) język słowiański?”, w którym stwierdził, iż z punktu widzenia socjolingwistycznego nie ma powodu, żeby klasyfikować śląszczyznę jako odrębny język. Reinhold Olesch, niemiecki slawista rodem z Górnego Śląska, uważał śląski za swój język ojczysty. Mimo to w swojej dysertacji podkreślił polskość śląskiego, co zaowocowało wielkim oburzeniem politycznym. Ostatecznie stracił pracę na Uniwersytecie w Greifswaldzie.\nW Narodowym Spisie Powszechnym w 2002 r. używanie śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowały 56 643 osoby, z czego 40,2 tys. w woj. śląskim i 16,4 tys. w woj. opolskim. Według spisu z 2011 używanie śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 529 tys. osób.\nJęzyk śląski został zarejestrowany w Międzynarodowej Organizacji Językowej, gdzie przydzielono mu kod ISO: „szl”.\nWe wrześniu 2007 roku zorganizowano pierwszy raz Ogólnopolskie Dyktando Języka Śląskiego. Ma ono charakter ogólnopolski, mogą brać w nim udział wszyscy, niezależnie od miejsca zamieszkania. Przez organizatorów dyktanda jako poprawne akceptowanych jest przynajmniej 10 różnych sposobów zapisu.\n\n\n=== Argumenty za dialektem ===\nBliskie powiązanie strukturalne z polszczyzną standardową ze względu na cechy fleksji, rdzenie tematyczne części wyrazów świadczą o języku pogranicza polsko-czeskiego. Liczne germanizmy w rdzeniach tematycznych (przy zachowaniu polskich końcówek wyrazów) świadczą o napływowości, a więc wtórności wpływu na dialekt śląski ze strony języka niemieckiego. Brak wpływu niemieckiego na fleksję, szczątkowy wpływ na składnię. W publikacjach z dziedziny językoznawstwa mowa jest raczej o „gwarach śląskich” lub o „dialektach śląskich”.\nNastępujące cechy świadczą o bezpośrednim powiązaniu mowy śląskiej ze standardową polszczyzną, przy równoczesnym kontraście do języka czeskiego, a także innych języków słowiańskich:\n\nobecność g: śl./pol. noga, vs. czes. noha;\nobecność dz w odmianie g, np. śl./pol. na nodze, czes. na noze, słow. na nohe, ros. na nogie;\ntwarda wymowa cz, sz, ż identyczna z polską, a różna od czeskiej; spółgłoski te na północnym Śląsku ulegają ponadto mazurzeniu, podobnie jak to ma miejsce w wielu dialektach polskich; mazurzenie nie występuje w języku czeskim;\nobecność i wymowa spółgłosek ś, ź, ć, dź identyczna jak w języku ogólnopolskim: siano, zielóny, jeść, dziyń. Wymowa taka silnie odróżnia polszczyznę standardową i mowę śląską od sąsiedniego języka czeskiego: seno, zelený, jíst, den, a także od większości innych narzeczy słowiańskich, w tym kaszubszczyzny;\nobecność przegłosu lechickiego: śl./pol.las, miasto, siostra, w odróżnieniu od innych języków słowiańskich, gdzie występują formy les, m(i)esto, s(i)estra,\nobecność o w wyrazach typu ch(ł)op, g(ł)owa, w(ł)osy, krowa, wróna, drogi – czes. chlap, hlava, vlasy, kráva, vrána, drahý.\nbrak r i l zgłoskotwórczego: śl./pol. twardy vs. czes. tvrdý; śl./pol. wilk vs. czes. vlk.\nobecność spółgłoski ł, wałczenie: śl. łónka, chciała vs. czes. louka, chtěla czy słow. lúka, chcela.\nw mowie śląskiej samogłoski nosowe nie uległy – jak to się często mylnie podaje – zanikowi, a jedynie są wymawiane asynchronicznie, tzn. z rozkładem na samogłoskę ustną + n/m. Asynchroniczna wymowa nie jest też zjawiskiem wyłącznie śląskim – występuje ona także w innych formach polszczyzny, np. w gwarze podhalańskiej. Przykłady: śl. dómb – pol. dąb (wym. domp) – czes./ros. dub; śl./podh. rynka – pol. ręka – czes./ros. ruka;\nobecność wyrazów staropolskich np. brusić – ostrzyć, wieczerza/wieczerzo (= kolacja), jyno/yno (= tylko), żynich (= pan młody);\nodmiana rzeczowników i przymiotników, pomijając drobniejsze różnice fonetyczne, jest na ogół zgodna ze wzorem polskim, a odmienna od czeskiego np. o chop-ach vs. czes. o chlap-ech, o jynzykach, vs. czes. o jazyc-ích, s chopami/s chopóma vs. czes. s chlapy; nowo, lepszo droga do tyj staryj szkoły vs. czes. nová, lepší cesta do té staré školy,\nmożliwość tworzenia czasu przyszłego według wzoru byda godała albo byda godać. W języku czeskim funkcjonuje tylko konstrukcja budu mluvit, forma (!) budu mluvila jest niegramatyczna i dla Czecha może być wręcz niezrozumiała;\nmiękka wymowa spółgłosek przed i. Przykładowo, wyraz lipa jest wymawiany z miękkim l' po śląsku oraz w języku ogólnopolskim, natomiast w języku czeskim oraz w polskiej wymowie warszawskiej l jest twarde, co Ślązak słyszy jako lypa.\nw gwarach południowego Śląska spotyka się formy wiesieli (= wesele), czyrwióny (= czerwony), w których przechowała się staropolska fonetyka tych wyrazów, podczas gdy w języku ogólnopolskim stwardniały one właśnie pod wpływem czeskim; może to świadczyć o świadomości mieszkańców regionu, że posługiwali się oni dialektem polskim, a nie czeskim;\npodobna sytuacja odnosi się do ogólnośląskiego słowa gańba (= wstyd), gdy tymczasem literacki język polski przejął z czeskiego formę hańba.\nSpoiwem łączącym mowę śląską z polszczyzną była też wiara (w Prusach – katolicka, a w Cieszyńskiem – ewangelicka), ponieważ Ślązacy również po polsku modlili się i śpiewali pieśni, korzystając z książek religijnych drukowanych w Krakowie, a później także na Śląsku.\nWpływ języka czeskiego na mowę śląską jest wyraźny, przede wszystkim w zakresie słownictwa, np. aspoń (= przynajmniej), babowka (= babka), bezmała (= nieomal), cesta (= droga), dej pozór! (= uważaj!), galan (= kawaler), gorko (= ciepło), chnet (= zaraz), łożarty (= pijany), ostuda (= wstyd), owiynzina (= wołowina), pójczować (= pożyczać), skórzica (= cynamon), srandowny (= zabawny), stróm (= drzewo) i wiele innych.\nWystępują też konstrukcje składniowe pochodzenia czeskiego, np. Niż my tam przijechali, uonego już ni boło dóma (Zanim tam przyjechaliśmy, już go nie było w domu), czes. Než jsme tam přijeli, on už nebyl doma.\nSporadycznie zdarzają się wpływy języka słowackiego: czakać (= czekać, forma używana na Śląsku Cieszyńskim) odpowiada formie słowackiej čakať, natomiast forma czeska čekat jest zgodna z formą ogólnopolską.\nWpływ języka niemieckiego na mowę śląską nasilił się już po 1749 roku w zajętej przez Królestwo Prus części Śląska. Wtedy też Ślązacy zaczęli używać wyrazów niemieckich na określenie przedmiotów wcześniej im nieznanych, związanych bądź z przemysłem, bądź ogólniej z życiem w miastach, np. fedrować (= wydobywać, niem. fördern), bana (= tramwaj, niem. die Bahn). Ta część słownictwa pochodzenia niemieckiego jest do dziś używana niezależnie od tożsamości narodowej mówiącego, tzn. także przez osoby czujące się Ślązakami-Polakami.\nSpora liczba germanizmów dotyczy jednak wyrażeń związanych z życiem codziennym, np. kyjza (= ser żółty, niem. der Käse; ser biały określa się słowiańskim syr), mantel (= płaszcz, niem. der Mantel), ancug (= garnitur, niem. der Anzug), bryle (= okulary, niem. die Brille; też czes. brýle), sztrachecle (= zapałki, niem. die Streichhölzer).\nZazwyczaj germanizmy weszły w pełni do zasobu etnolektu śląskiego i są stosowane mimo zupełnego nieraz braku znajomości języka niemieckiego. Warto tu przytoczyć znamienny dowcip o Ślązaku, który pojechał do Berlina i żali się swemu koledze kupiół bych sie tyn ancug, yno nie wiym jak sie to po niymiecku nazywo.\nW pewnych przypadkach zapożyczeń dokonano nie z języka ogólnoniemieckiego, a z jego nieistniejącej już górnośląskiej (niemieckiej) odmiany, np. śl. ryczka (= taborecik) pochodzi z regionalnego niemieckiego die Ritsche, a nie z ogólnoniemieckiego der Hocker. Wyrazy niemieckie były zazwyczaj przystosowywane do śląskiego (tj. słowiańskiego/polskiego) systemu językowego i odmieniane tak jak wyrazy rodzime (np. anegdotyczne w antryju na byfyju stoi szolka tyju (= w przedpokoju na kredensie stoi filiżanka herbaty).\nIstotnym zapożyczeniem niemieckim jest partykuła ja (= tak), która nigdy nie jest zastępowana przez tak.\nW wielu wypadkach Ślązak ma do wyboru wyraz rodzimy bądź niemiecki, lub też w jednych regionach dane pojęcie opisywane jest wyrazem rodzimym (niekoniecznie zgodnym z j. polskim), w innym – wyrazem pochodzenia niemieckiego. Zjawisko to ilustruje tabela:\n\nO wtórnym wpływie niemczyzny świadczy zdolność zdrabniania i nadawania rodzimych końcówek słowom niemieckim, np. kusik (= całus, niem. der Kuss), batki (= kąpielówki, niem. die Badehose), forsztelować sie (= wyobrazić sobie, niem. sich vorstellen).\nProf. Jan Miodek ocenił słownictwo śląskie na ok. 5000 słów i zauważył, że to zbyt mało na odrębny język.\n\n\n=== Argumenty za językiem ===\nEtnolekt śląski zawiera sporą liczbę słów odmiennych od ogólnopolskich (w tym sporo germanizmów), przez co osoba posługująca się standardową polszczyzną może mieć trudności ze zrozumieniem mówionego tekstu śląskiego.\nW etnolecie śląskim występują też liczniej niż w standardowej polszczyźnie germanizmy składniowe, np. brat od Richata (=brat Ryszarda, niem. der Bruder von Richard), widza go na placu stoć (=widzę, jak stoi na placu, niem. ich sehe ihn auf dem Platz stehen, ale też czes. vidím ho/jej stát na náměstí), żodyn nie prziszoł (=nikt nie przyszedł, niem. keiner ist gekommen), tyś je, ale gupi (=ależ ty jesteś głupi, niem. du bist aber dumm), jo jóm nie widza (=ja jej nie widzę, niem. ich sehe sie nicht; tu użycie biernika zamiast dopełniacza).\nZnaczna liczba różnic i zapożyczeń dotyczy zarówno np. gwary podhalańskiej – uznawanej za gwarę – i kaszubszczyzny – uznawanej często za odrębny język, dlatego kryterium zrozumiałości i liczby zapożyczeń nie jest wystarczające samo w sobie do określenia, co jest językiem, a co dialektem. Można wskazać podobne przykłady: język słowacki jest prawie w pełni zrozumiały dla Czechów, a jego odrębność językowa nie jest podważana, nie tyle z powodu odrębności gramatycznej i fonetycznej, ile ze względu na czynniki polityczno-kulturowe (występowanie oddzielnych standardów językowych i ugruntowanych tradycji literackich).\nWedług informacji przedstawionej w 2008 roku przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, trwały wówczas prace nad utworzeniem śląskiego standardu literackiego. Do uznania śląszczyzny za język regionalny dąży stowarzyszenie Danga z Ciska, prace zmierzające do skodyfikowania śląskich konwencji ortografii, ustandaryzowania gramatyki oraz leksyki inicjuje i wspomaga stowarzyszenie Pro Loquela Silesiana z Mikołowa.\nEwald Osers w Slavonic Encyclopedia klasyfikował słowiańskie dialekty Śląska jako odrębny język śląski, podobnie jak cytowany przez Normana Daviesa A. Nawrocki. Jako język sklasyfikowała śląszczyznę organizacja SIL International, umieszczając ją w grupie lechickiej języków zachodniosłowiańskich.\nZa uznaniem etnolektu śląskiego za język regionalny opowiedzieli się:\n\ndr Elżbieta Sekuła ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej, kulturoznawca, socjolog,\ndr hab. Tomasz Wicherkiewicz z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu,\ndr Tomasz Kamusella (wtedy z Trinity College Dublin i Uniwersytetu Opolskiego), socjolingwista,\nks. dr hab. Jerzy Dadaczyński, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, filozof,\nprof. dr hab. Jolanta Tambor, Uniwersytet Śląski, lingwista.\n\n\n=== Opinia socjolingwistów ===\n\nSocjolingwiści (np. dr Tomasz Kamusella, Jerzy Molas, Agnieszka Pianka) przyjmują, że o tym, czy dana mowa jest dialektem jakiegoś języka oraz którego języka, czy też odrębnym językiem, mogą decydować kryteria pozajęzykowe: wola użytkowników danej mowy oraz decyzje polityczne, zgodne z tą wolą lub nie.\nW ten sposób za odrębne uznaje się czasami języki rumuński i mołdawski, które (po przejściu mołdawskiego z cyrylicy na alfabet łaciński) praktycznie się między sobą nie różnią, podobnie jak literackie formy serbskiego, chorwackiego, bośniackiego i czarnogórskiego (wszystkie oparte na tym samym dialekcie), które różni głównie zapis (w przypadku chorwackiego obowiązuje tylko alfabet łaciński) i różnice w preferencjach leksykalnych. Z drugiej strony kantoński i mandaryński bywają uznawane za dialekty języka chińskiego, chociaż są wzajemnie zupełnie niezrozumiałe. Dialekt dolnoniemiecki jest najbliższy niderlandzkiemu, a jednak zgodnie z wolą części jego użytkowników traktuje się go w Niemczech jako dialekt języka niemieckiego.\nStatus języka regionalnego może zostać nadany śląskiemu przez władze ustawodawcze Polski lub Republiki Czeskiej, w których granicach zamieszkują użytkownicy narzeczy śląskich.\n\n\n=== Porównanie niemieckiego i lechickich dialektów śląskich (przykłady) ===\nLechickie dialekty śląskie (ślůnsko godka) i dialekt śląski języka niemieckiego (Schlesisch, Schläsch), mimo że pierwsze są narzeczami słowiańskimi, a drugi należy do grupy germańskiej, wykazują pewne podobieństwo. Tabelka poniżej przedstawia kilka przykładów słów obu dialektów i ich polskie i niemieckie odpowiedniki.\n\n\n== Cechy etnolektu ==\n\n\n=== Samogłoski ===\n1. Samogłoska á pochylone ma (na zachodnim Górnym Śląsku) wymowę dwugłoskową ou̯ lub åu̯. (dyftongizację spotyka się też w dialekcie wielkopolskim)\n\nnp. trou̯wa (trawa)\n2. Samogłoski o i ó mają również wymowę dwugłoskową, są wymawiane jako u̯o lub u̯ó, zwłaszcza w nagłosie\n\nnp. ku̯oza (koza), su̯ól (sól), u̯ojciec (ojciec)\n3. Samogłoska é ścieśnione wymawia się jako y po spółgłoskach twardych i miękkich (podobnie jest w gwarze podhalańskiej), ale niekiedy jako głoska pośrednia między e a y\n\nnp. brzyg (brzeg), śniyg (śnieg)\n4. Ogólnopolskie samogłoska ą (nosowe o) jest wymawiana:\n4.1 jako ón, óm, óń przed spółgłoskami (przed szczelinowymi ewentualnie ó nosowe)\n\nnp. rómbać (rąbać), sómsiod (sąsiad), Szlónzek (Śląsk), bałamóńcić (bałamucić)\n4.2 jako óm na końcu wyrazu (ewentualnie ó nosowe)\n\nnp. sóm (są), rynkóm (ręką)\n5. Ogólnopolska samogłoska nosowa ę jest wymawiana:\n5.1 przed spółgłoskami jako ym, yn, yŋ, yń (przed szczelinowymi ewentualnie y nosowe)\n\nnp. gymba (gęba), gynsty (gęsty), tyndy (tędy), keryndy (którędy), ryŋka (ręka), jynzyk (język), piynta (pięta), dziyŋki (dzięki), piyńć (pięć)\nW szczególności tego typu wymowa jest charakterystyczna dla zachodniej części Górnego Śląska (Opolskie, Kozielskie, Prudnickie, Strzeleckie)\n5.2 na końcu wyrazu jako a lub e bez rezonansu nosowego bądź ym\n\nnp. ida/idym (idę), robia (robię), sie (się), jegłe/jegłym/jegła (igłę)\n6. Przed spółgłoskami nosowymi zamiast o (również z a pochylonego) jest ó, a zamiast e – y\n\nnp. wróna (wrona), pón (pan), ziymia (ziemia)\n7. Przed ł zamiast i jest y lub ó\n\nnp. piyła (piła), zabiył/zabiół (zabił)\n\n\n=== Spółgłoski i grupy głosek ===\n8. Ogólnopolskie połączenie rzy wymawia się rzi\n\nnp. grziwa (grzywa), rzić (rzyć)\n9. Spółgłoska ł, jeżeli kończy śródwyrazową grupę spółgłoskową, bardzo często jest zredukowana\n\nnp. dugi (długi), gowa (głowa), tusty (tłusty), chop (chłop)\n10. W grupach kie, gie zanika miękkość i pozostaje ke, ky, ge, gy\n\nnp. kedy (kiedy), bokym (bokiem), duge (długie), Bogym (Bogiem)\n\n\n=== Fleksja ===\n\n\n==== Czasowniki ====\n11. Odmiana czasowników\nPrzy odmianie czasowników występuje słówko żeś, które jest odmieniane w czasie przeszłym i teraźniejszym (tylko dla czasownika być) przez osoby, natomiast nie jest odmieniany w tych czasach przez osoby sam czasownik i występuje on w postaciach jak dla 3. os. l.p. lub l.m. Dla 1. os. l.p. słówko żeś przyjmuje formę żech, dla 2. os. l.p. przyjmuje formę żeś, w 1.os. l.m. słówko żeś nie występuje; zamiast niego pojawia się zaimek osobowy my, a dla 2. os. l.m. słówko żeś przyjmuje formę żeście. Słówko to pochodzi z połączenia partykuły że ze zredukowanymi formami czasownika być i odpowiada nienormatywnym w polszczyźnie ogólnej formom typu ale żem się najadł. Końcówka -ch w 1. os. l.p. pochodzi z aorystu, ale forma nie przypomina jej serbsko-chorwackiego odpowiednika.\n11.1. Odmiana czasownika być\n\n11.2. Forma 1. os. l.p. czasu teraźniejszego z końcówką -ę odmieniana jest z końcówką -a (nie występująca w ogóle na Śląsku Cieszyńskim, gdzie występuje forma -ym)\n\nnp. siedza, siedzym (siedzę), biera, bierym (biorę)\n11.3. Forma 1. os. l.p. czasu teraźniejszego z końcówką -am odmieniana jest z końcówką -om\n\nnp. łykom (łykam), zwracom (zwracam)\n11.4. Forma 1. os. l.mn. czasu teraźniejszego ma taki temat jak 1. os. l.p.\n\nnp. biera (biorę) – bierymy (bierzemy), moga (mogę) – mogymy (możemy)\n11.5. Forma 1. os. l.p. czasu przeszłego z końcówką -em, -am odmieniana jest z końcówką -ech, -ach (podobnie jak w dialekcie małopolskim (czasem -ek, ak))\n\nnp. klachałach (plotkowałam), widziołech (widziałem)\n11.6. W formie 1. os. l.mn. czasu przeszłego zaimek my spełnia funkcję określenia osoby\n\nnp. my kurzyli (paliliśmy [papierosa, fajkę]), my szli (szliśmy)\n11.7. Forma 1. os. l.p. czasu przyszłego z końcówką -ę w j. polskim odmieniana jest z końcówką -a lub -ym\n\nnp. będę – byda (bydym), zobaczę – łoboca (łobejrza), pójdę – pójda (pójdym)\n\n\n==== Przymiotniki ====\n12. Odmiana przymiotników\n12.1. W przymiotnikach rodz. żeńskiego w mianowniku l.p. ostatnią zgłoskę a wymawia się jako o (wynik pochylenia a)\n\nnp. gryfno (ładna), ekniynto (przekrzywiona), dekniynto (przykryta)\n\n\n==== Rzeczowniki ====\n13. Odmiana rzeczowników\n13.1. W rzeczownikach rodz. żeńskiego obcego pochodzenia w mianowniku l.p. końcówki -ia, -ja wymawiane są -ija, yja (jak w staropolskim i większości innych języków słowiańskich)\n\nnp. wilijo (wigilija), procesyjo (procesja), kómedyjo (sytuacja komiczna, komedia)\n13.2 W rzeczownikach miękkotematowych rodz. żeńskiego w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku l.p. końcówki -i często zastępowane są przez końcówkę -e (jak w języku polskim w okresie staropolskim (-ej) i np. w gwarach małopolskich)\n\nnp. grace (gracy), jakle (żakietu), (do, ku, na) ziymie (ziemi)\n13.3 W rzeczownikach rodz. męskiego w mianowniku l.mn. często występuje zanik formy męskoosobowej\n\nnp. chopy (chłopi), dochtory (doktorzy)\n13.4 W rzeczownikach wszystkich rodzajów w narzędniku l.mn. końcówka -ami zastępowana jest czasami przez końcówkę -oma (głównie w północnej i zachodniej części na Górnego Śląska – ślad liczby podwójnej – ogólnopolskie rękoma obok rękami)\n\nnp. bajtloma (dziećmi), nudloma (makaronami), nogóma (nogami), wiadróma (wiadrami)\nOdmiana rzeczowników przez przypadki na przykładzie wyrazu bratruła (piekarnik), spotykanego w innych dialektach polskich między innymi jako bratrula i bratrura\n\nNiekiedy mylnie uważa się, że w mowie śląskiej nie istnieje biernik, opierając się na przykładach typu: widza Ana (widzę Annę; Ana: biernik równy mianownikowi), widza bratruła (widzę piekarnik; bratruła: biernik równy mianownikowi).\nJest to pogląd błędny, gdyż w rodzaju męskim biernik ma formę różną od mianownika: widza kónia, widza synka. Interesujące są tu konstrukcje dla rzeczowników męskich kończących się na -a np. widza kolegi i widza woźnicy.\nW rodzaju żeńskim zaś końcówka -a jest taka sama jak w mianowniku jedynie w środkowej części Śląska. Na północy w bierniku wymawia się nosowe a: widzã Anã, natomiast w Cieszyńskiem – e lub -ym: widze Hanke (Wisła), widżim Hankym (Istebna).\n\n\n== Fałszywe skojarzenia ==\nW etnolekcie śląskim można znaleźć wyrazy, które przypominają słowa w standardowej polszczyźnie, choć zupełnie różnią się znaczeniem. Do zapisu śląskich słów przyjęto polską ortografię. Przykłady:\n\n\n== Zróżnicowanie regionalne ==\n\nEtnolekt śląski nie jest jednolity i na różnych obszarach kulturowo-historycznych spotkać można zarówno różne znaczenia tych samych słów, jak i ich różną wymowę. Nie wszystkie więc cechy śląszczyzny opisane występują na wszystkich jego obszarach. Często jednak występują m.in. labializacja, mazurzenie i jabłonkowanie. Poszczególne gwary ulegają ciągłym zmianom. Przykładowo gwara pszczyńska była historycznie dużo bliższa gwarze cieszyńskiej niż obecnie. Wielu lingwistów kwalifikuje obecnie gwary cieszyńskie po obu stronach granicy polsko-czeskiej jako wyraźnie oddzielne, na co wpływ miał podział Śląska Cieszyńskiego w 1920 roku.\nMowa śląska sięga na zachód po linię Syców–Prudnik, granicą południowo-zachodnią jest w przybliżeniu linia Prudnik–Czadca, granica wschodnia przebiega w okolicach Lublińca, Tarnowskich Gór, Katowic, Bielska, a granicę północno-wschodnią tworzy linia Syców–Lubliniec. Górny Śląsk pod względem językowym dzieli się na południowy i północny (czasem wyróżnia się także środkowy). Inny spotykany podział językowy to podział na: Śląsk Cieszyński, Górny i Opolski.\nDo lat 80. XX wieku część polskich lingwistów do dialektu śląskiego zaliczała gwary laskie. Od lat 30. XX wieku istnieje śląski mikrojęzyk literacki – laski, ustandaryzowany przez frydeckiego pisarza Erwina Goja, znanego jako Óndra Łysohorsky, jednak został oparty na bazie pogranicznej śląsko-morawskiej gwary górno-ostrawskiej, nie jest więc dla zespołu dialektów śląskich reprezentatywny. Wcześniejsze próby standaryzacji literackiej śląszczyzny, podejmowane kilkakrotnie w XIX w. m.in. przez Antoniego Stabika, zakończyły się niepowodzeniem.\n\n\n=== Górny Śląsk ===\nGórny Śląsk można też podzielić na część północną, gdzie występuje „mazurzenie” i część południową, gdzie ta cecha nie występuje. Granicą jest linia biegnąca od zachodu przez: Kąty Opolskie, Tarnów Opolski, Krośnicę, Staniszcze, Kolonowskie, Zawadzkie, wzdłuż Małej Panwi i na południe w rejon Tarnowskich Gór, na zachód od Katowic i na wschód od Pszczyny.\nWedług językoznawcy prof. Alfreda Zaręby (autora Atlasu językowego Śląska) na Górnym Śląsku można wyodrębnić m.in. następujące dialekty:\n\ndialekty centralne (5) obejmujące Pyskowice, Rybnik, Mikołów;\ndialekty pogranicza śląsko-małopolskiego (6b) obejmujące Katowice, Mysłowice, Tychy, powiat pszczyński (dawne księstwo pszczyńskie bez okolic Mikołowa);\ndialekty pogranicza gliwicko-opolskiego (6a) obejmujące powiat gliwicki, tarnogórski i lubliniecki;\ndialekty pogranicza śląsko-laskiego (9) obejmujące m.in. miejscowości Rudyszwałd, Krzyżanowice, Bojanów, Wojnowice, Cyprzanów, Lekartów) (odrębne od ścisłych gwar laskich w okolicach Pietrowic Wielkich, Krzanowic w południowo-zachodniej części powiatu raciborskiego);\ndialekty północne (1) obejmujące powiat raciborski na zachód od Odry;\ndialekt Kobylorzy (4) obejmujący teren Strzelec Opolskich, Kamienia Śląskiego i Kotlarni;\ndialekt niemodliński (3) na wschód od Niemodlina (bez rejonu miasta);\ndialekt sycowski na wschód od Sycowa (bez samego miasta);\ngwary Krysioków (2) w okolicach Opola.\nObecnie obszar dialekt sycowskiego uległ znaczącemu skurczeniu. Do zaniku gwar między Sycowem a Kluczborkiem przyczyniły się wyjazdy do Niemiec ludności ewangelickiej w dużo większym stopniu niż katolickiej.\n\n\n=== Śląsk Cieszyński ===\nNa kształtowanie się gwary cieszyńskiej miało wpływ oddzielenie granicą państwową od reszty Śląska po I wojnie śląskiej (1742), kiedy to Królestwo Prus odebrało Habsburgom większą część Śląska. Wpłynęło to również na wyraźnie mniejszy wpływ języka niemieckiego na gwary cieszyńskie, jako że napór germanizacyjny w drugiej połowie XVIII wieku był w Monarchii Habsburskiej dużo słabszy. Przykładowo w tym samym czasie na Śląsku Cieszyńskim w szkołach ludowych obowiązywały podręczniki morawskie, co w przeciwieństwie do pruskiego Śląska wzmocniło znaczenie języka czeskiego. W związku z kolonizacją wołoską występuje również w obszarach górskich słownictwo wołoskie (gielata, putyra; nazwy własne: Magura, Kiczora), w mniejszym stopniu słowackie, co nie występuje na innych obszarach Śląska. Cieszyńskie wyróżnia się wąską wymową samogłoski ę w każdej pozycji, brakiem mazurzenia czy charakterystyczną fleksją -ym (np. winszujym, niesym), jednak nie wszędzie (np. w Wiśle występuje fleksja -e).\nNa Śląsku Cieszyńskim określenie po naszymu (pl. po naszemu) odnosi się zazwyczaj do cieszyńskiej odmiany gwary śląskiej, co jest spowodowane nie tylko zróżnicowaną mową, ale i kilkusetletnim odgałęzieniem kulturowym od reszty Górnego Śląska, nadal trwającym na tzw. Zaolziu, gdzie problematyka debaty o śląszczyznie w Polsce pozostaje w dużej mierze nieznana. Ma to również wpływ na mniejsze zainteresowanie na Śląsku Cieszyńskim debatą o zmianie statusu, kodyfikacją, w tym nowymi alfabetami, śląszczyzny, opracowywanymi przeważnie przez Górnoślązaków.\nNa południowym wschodzie Śląska Cieszyńskiego występuje także gwara jabłonkowska (z podobnym do mazurzenia jabłonkowaniem) występująca w tzw. Trójwsi beskidzkiej, tj. w Istebnej, Koniakowie i Jaworzynce. Zachowane w niej zostało do dziś panujące w okresie staropolskim języka polskiego „rz” frykatywne. Charakterystyczne jest też wypowiadanie się o małych dziewczynkach w rodzaju nijakim: Ofijka poszło do szkoły, lub nawet same dziewczynki mówią tak o sobie: jo stukło zdrzadło.\n\n\n=== Dolny Śląsk ===\n\nPierwotną granicą zachodnią występowania dialektu śląskiego była linia rzeki Bóbr, gdzie graniczył on z dialektami Serbów Łużyckich, na północy region obecnej Zielonej Góry, na południu Sudety, gdzie graniczył z dialektami czeskimi. Wielowiekowa germanizacja spowodowała cofanie się zasięgu występowania tego dialektu do stanu obecnego, który zakreśla linia Syców-Prudnik. Potwierdza to przekaz zawarty w słowniku opracowanym w 1603 roku przez słoweńskiego uczonego Hieronymusa Megisera (1554–1619). Autor przekazał w nim gwarę ówczesnych mieszkańców okolic Krosna Odrzańskiego. Jest to gwara zachodniopolska, nieznająca nosówek pozostająca pod silnym wpływem języka górnołużyckiego, zawierająca cechy dialektów śląskich i wielkopolskich.\nZ kolei zachowane zabytki języka serbołużyckiego, którym mówiono wtedy pomiędzy Bobrem a Nysą Łużycką (np. w okolicach Żar), dokumentują silne wpływy dialektów śląskiego na południu i wielkopolskiego na północy oraz obu w pasie pośrednim.\nPo dawnym dialekcie dolnośląskim zachowały się reliktowe gwary Chwalimia koło Wolsztyna (Zielonogórskie) oraz tzw. gwara Chazaków Rawickich obejmująca dwie wsie koło Leszna (Brenno i Wijewo) oraz około 22 wsi koło Rawicza. Gwary te przetrwały dzięki osiedleniu w przeszłości ludności śląskiego pochodzenia na pograniczu wielkopolsko-śląskim. Obecnie znajdują się w stadium zanikania.\nJeśli chodzi o dolnośląskie gwary okolic Wrocławia to przetrwały one do XIX stulecia, kiedy to Jerzy Samuel Bandtkie, polski uczony działający w latach 1798–1811 we Wrocławiu, a następnie opiekujący się biblioteką Uniwersytetu Jagiellońskiego podjął starania o stworzenie ich słownika. Bandtkie w swoich pracach nad gwarami podwrocławskiej wsi dowiódł, że przynależą one do języka polskiego. Polski gospodarz z okolic Oławy Baltazar Działas (1787–1870) namówiony przez Bandtkiego stworzył tzw. Słownik Oławski. Dzięki temu słownikowi wiemy, że gwara dolnośląska była mazurząca.\n„Śląski Polak mówi (...) – cz jak zwykłe -c, – sz jak – s, – ź i – ż jak czyste – z, – ą i – ę na końcu wyrazu jest czytane tak samo jak w środku (...) – ł nie jest zupełnie słyszalne, np. człowiek – cowiek, łaska – uaska, członek -conek, chwała – chwoa.”\nTak wyglądało to w zdaniach:\nPrzy wsyskim, co cynią, rozmyślay, co za koniec ta rzec weznie.\nKto chce mądrym być, musi się pilnie ucyć.\nMaó i módy cowiek zwie się dziecie.\nMódy gburski karlus (młody kmiecy chłopak).\nSuchey rodziców i naucicielów, bo oni są twoią piersą zwierzchnością.\nPodwrocławscy chłopi mówili też: wiecorzo (wieczerza), swacyna (podwieczorek), bacę (patrzę, uważam), biegas (włóczęga), zebrok (żebrak), iś (iść), chromotam (kuleję), cielemecki (głupek), zodziey (złodziej), ciepać (rzucać), sporny (uparty), desc (deszcz), dypidzban (pijak), cholibuta (chwalipięta, samochwał), sceście (szczęście), kobua (kobyła), haytuś (spacer), gody (Boże Narodzenie), copka (czapka), kornykiel (królik), chaupa (dom), smad (swąd), awisarz (gazeciarz, pisarz gazetowy), gorzouka (wódka), na przek (na ukos), kacmorz (karczmarz).\n\nOkoło roku 1826 stosunki etniczne pod Wrocławiem przedstawiały się następująco: W Laskowicach na 71 gospodarstw polskich przypadało 11 niemieckich, w Nowym Dworze na 38 polskich przypadały 4 niemieckie, a w Piekarach (na Dolnym Śląsku) na 40 polskich – 4 niemieckie, w Dębinie na 42 gospodarstwa polskie – 7 niemieckich, w Chwałowicach na 36 polskich – 4 niemieckie, w Dziuplinie Dużej na 45 polskich – 2 niemieckie, w Dziuplinie Małej na 11 polskich – 1 niemieckie, w Jelczu na 32 polskie – 5 niemieckich, w Ratowicach na 58 polskich – 7 niemieckich, w Wojnowicach na 18 polskich – 1 niemieckie. Po polsku mówiono także w Kamieńcu Wrocławskim na samym przedmieściu Wrocławia oraz w Kątach Wrocławskich i Gniechowicach.\nGwara dolnośląska w powiatach wrocławskim i oławskim (okolice Oławy, Jelcza-Laskowic, Piekar, Ratowic, Miłoszyc) przetrwała do lat 1866–1888, ulegając następnie całkowitej germanizacji. Około roku 1900 jedynymi enklawami, gdzie 25–50% ludności posługiwało się językiem polskim, były okolice Kątów Wrocławskich i Gniechowic. Do XX wieku zachowały się jedynie gwary dolnośląskie powiatu brzeskiego w Lubszy, Karłowicach, Kurzniach, Kuźnicy Katowskiej i Starych Kolniach. Po drugiej wojnie uległy one jednak stopniowemu zanikowi na skutek emigracji części mieszkańców i asymilacji pozostałych.\nInną enklawą utrzymywania się tej gwary były okolice Namysłowa, Sycowa oraz Międzyborza. Na obszarze tym polsko-śląski język pisany doszedł do wyrafinowanego poziomu już w XVII stuleciu, a to w znacznej mierze za sprawą chwilowego połączenia księstwa opolsko-raciborskiego z Koroną Polską przez Władysława IV Wazę (1646–1666). Uchroniło to ludność księstwa przed zniszczeniami schyłkowej fazy wojny trzydziestoletniej i umożliwiło rozwój kultury literackiej. W protestanckich gimnazjach w Byczynie, Wołczynie oraz Brzegu tworzyli tacy śląscy pisarze i poeci jak Jerzy Bock oraz Adam Gdacjusz. W XIX stuleciu dzięki wybitnym pastorom takim jak Robert Fiedler oraz Jerzy Badura (1845–1909) dialekt dolnośląski przetrwał w rejonie Sycowa i Międzyborza znacznie dłużej niż pod Wrocławiem. Z okolic Międzyborza pochodzi spisana około 1864 roku pieśń ludowa w gwarze Dolnego Śląska, która stała się obecnie hymnem Wrocławia. Robert Fiedler (1810–1877) napisał w języku niemieckim pracę o polskich gwarach tamtych rejonów (1843), która podobnie jak opracowania Bandtkiego i Słownik Oławski pozwala nam wejrzeć w ów wymarły już dialekt.\nW latach 1845–1850 dzięki działalności Fiedlera nastąpił swoisty renesans dolnośląskiej polszczyzny na Śląsku Średnim, jednak ok. 1886 władze II Rzeszy Niemieckiej rozpoczęły wielką akcję germanizacyjną rozpoczynając od germanizowania polskich nazw miejscowych. Nabożeństwa polskie zostały ostatecznie zabronione przez władze niemieckie dopiero w 1919 roku. Warto odnotować, że sam proces germanizacji napotykał na silny opór miejscowej ludności, co szczególnie zaznaczyło się na wsi podwrocławskiej w latach 1824–1826, kiedy ludność ta pod wodzą chłopa Jerzego Treski przeciwstawiła się germanizacyjnej polityce państwa pruskiego realizowanej przez Kościół luterański. Innym przykładem podobnych zajść była wieś Miodary w okolicach Namysłowa, w której opór ludności przeciw wynaradawiającym rozporządzeniom władz złamało wojsko pruskie (1834).\nNależy pamiętać, że wymarły dialekt dolnośląski to język, którym posługiwali się Henryk I Brodaty, Henryk II Pobożny, Henryk IV Prawy, Henryk III głogowski, Bolko I Surowy świdnicki, Bolko II Mały oraz Jadwiga Śląska. Niektóre ze źródeł historycznych przypisują nawet różnicom dialektologicznym pomiędzy rycerstwem śląskim a małopolskim przyczynę klęski pod Legnicą w roku 1241.\nPonieważ Dolny Śląsk był w XIII stuleciu centrum polskich dążeń zjednoczeniowych, dialekt dolnośląski miał szansę stać się językiem wiodącym spośród innych dialektów polskich i stać się dialektem podstawowym polskiego języka literackiego. Z powodu załamania się planów i hegemonii książąt wrocławskich tak się jednak nie stało.\nZ braku źródeł i przekazów pisanych nie potrafimy odtworzyć śląskich gwar słowiańskich, którymi posługiwali się górale sudeccy oraz karkonoscy. Gwary te musiały zaniknąć stosunkowo wcześnie najpóźniej do początków XVII stulecia. Znane są jedynie niektóre elementy ich folkloru jak np. Liczyrzepa-Karkonosz.\nNa podstawie przekazów źródłowych możemy częściowo odtworzyć proces cofania się dialektu śląskiego w wyniku germanizacji w ciągu wieków. W przededniu wojny trzydziestoletniej (1618) granica dialektu przebiegała od granicy wielkopolsko-śląskiej do Odry w okolicach Głogowa. Następnie przebiegała wzdłuż linii Odry przekraczając ją nieznacznie w okolicach Legnicy. Na południe od Wrocławia przekraczał Odrę rozległy klin ludności mówiącej gwarą śląską sięgający po Strzelin i dalej na południe aż po Ząbkowice. Dalej granica dialektu przebiegała wzdłuż linii Odry aż do ujścia Nysy Kłodzkiej. Na południu granicę stanowiła właśnie Nysa Kłodzka. W tym samym czasie źródła potwierdzają istnienie w rejonie Krosna Odrzańskiego wyspy ludności posługującej się gwarą śląską. W wyniku wojny trzydziestoletniej (1618–1648) Ślązaków mówiących gwarą przodków spotkały dotkliwe ciosy.\nNa Górnym Śląsku zniszczona została liczna jeszcze warstwa szlachty posługującej się gwarą śląską lub polskojęzycznej. Na Śląsku Dolnym śląską (mówiącą polskim dialektem śląskim) ludność protestancką spotkały prześladowania kontrreformacyjne Habsburgów. Warto zauważyć, że źródła niemieckie z roku 1641 mówią o osobnym cechu polskim w Kątach Wrocławskich, natomiast pod datą 1689 znajduje się wzmianka, że lud pomiędzy Kątami Wrocławskimi a Oławą mówi przeważnie po polsku. W przededniu podboju Śląska przez Prusy (1741) zwarta linia dialektu śląskiego sięgała na prawym brzegu Odry po Milicz i Trzebnicę. Na lewym brzegu Odry sięgała po Strzelin. Następnie biegła wzdłuż linii Odry, przekraczając ją na południu w rejonie Raciborza sięgając aż do Głubczyc.\nPostęp procesu germanizacyjnego był najbardziej widoczny w okolicach Wrocławia. W okresie od XVII do połowy XVIII wieku mówiono po polsku w 50 wsiach położonych w najbliższym sąsiedztwie miasta, co jest udokumentowane dzięki wizytacjom duszpasterskim w tamtejszych parafiach. Na przełomie XVIII i XIX wieku liczba takich polskojęzycznych wsi spadła do kilku. W pierwszych dziesięcioleciach XIX stulecia zanikły na Dolnym Śląsku całe wyspy mowy polskiej. Był to efekt wykorzystania do polityki germanizacyjnej kościoła luterańskiego, którego głową był król Prus. Doktryna absolutnego posłuszeństwa wobec władz zwierzchnich występująca w luteranizmie zmusiła pastorów do podporządkowania się germanizacyjnej polityce królewskiej i usuwania języka polskiego z nabożeństw. Natomiast wierni kościoła musieli w imię zasady posłuszeństwa zastosować się do poleceń duchownych nakazujących zamianę będącego w użyciu języka polskiego na niemiecki. Około roku 1885 po ponad stuleciu germanizacyjnej polityki pruskiej zasięg śląskiego dialektu przybrał obecną postać.\n\nPieśń We Wrocławiu na rynecku zapisał w okolicy Międzyborza niejaki Bock i opublikował ją w 1864 w kalendarzu dla prowincji poznańskiej. Warto zauważyć, że gwara z tej pieśni (gwara okolic Międzyborza i Sycowa) różniła się od gwary podwrocławskiej (okolice Wrocławia, Oławy, Jelcza i Laskowic) opisanej przez Bandtkiego i Działasa. Obrazuje to, jak zróżnicowany był dialekt (czy też dialekty) Dolnego Śląska.\n\n\n=== Inne klasyfikacje śląszczyzny ===\nKazimierz Nitsch podzielił gwary śląskie na trzy grupy, wydzielając trzy grupy:\n\npołudniową – gwary jabłonkowskie, cieszyńskie, rybnickie, laskie, gwary pogranicza czeskiego,\nśrodkową, a w niej wyróżniono:\nprudnickie, inaczej głogówieckie lub gwary Goloków,\nkozielskie, inaczej gwary Bajoków,\nstrzeleckie, inaczej gwary Kobylorzy,\ngwary gliwickie, pogranicza śląsko-małopolskiego,\npółnocną, a do nich zaliczono:\nopolskie, inaczej gwary Krysioków,\nbrzeskie,\nsycowskie.\nDodatkowo nazwy: Goloki, Bajoki, Kobylorze, Krysioki są nazwami oznaczającymi grupy rdzennej ludności z okolic: Głogówka, Kędzierzyna-Koźla, Strzelec Opolskich i Opola.\n\n\n== Zapis ==\n\nEtnolekt śląski nie posiada ustalonego alfabetu i ortografii, przez co można spotkać się z wieloma zapisami, niekiedy improwizowanymi.\nDo zapisu tekstów śląskich istnieje alfabet śląski Steuera (śl. Steuerowy szrajbůnek), który został początkowo użyty do zapisu śląskojęzycznej Wikipedii i do artykułu napisanego „po śląsku” w Gazecie Wyborczej. Tego zapisu używa także w swojej twórczości Karol Gwóźdź.\nAlfabet ten ma 30 znaków: A, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, P, R, S, Ś, T, U, Ů, W, Y, Z, Ź, Ż oraz osiem dwuznaków: AU, CH, CZ, DZ, DŹ, DŻ, RZ, SZ.\nPojawia się też poza internetem – por. niebiesko-żółty transparent „Ruch Autonomii Śląska / Gůrny Ślůnsk – Mysłowice”.\nTeksty śląskie są zapisywane też w alfabecie polskim, w którym jednak niemożliwy jest zapis i wymowa wszystkich głosek śląskich.\nNowym stosowanym alfabetem jest tzw. ślabikŏrzowy szrajbōnek powstały na potrzeby publikacji Pro Loquela Silesiana w celu oddania różnic między poszczególnymi gwarami śląskimi, składający się z 33 liter: A, Ã, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, Ń, O, Ŏ, Ō, Ô, Õ, P, R, S, Ś, T, U, W, Y, Z, Ź, Ż. Jednak nawet temu alfabetowi, który z założenia miał scalić gwary śląskie, zarzuca się przesadne odejście od morfologii języka i liczne niekonsekwencje. Robert Hellfeier, regionalista i znawca języka śląskiego z północnej części historycznego powiatu prudnickiego, sugeruje, aby dla odróżnienia śląskiego z okolic Chrzelic wprowadzić do alfabetu nową literę – dyftong Ĕ. Jego zdaniem tylko w taki sposób da się jednoznacznie uchwycić w tekstach pisanych dwugłoskę eu, która jest charakterystyczna dla tej części Śląska.\n\n\n=== Przykłady zapisów ===\n\n\n==== Ślabikŏrzowy szrajbōnek ====\nOpowieść wigilijna Charlesa Dickensa w tłumaczeniu Grzegorza Kulika (2017, ślabikŏrzowy szrajbōnek):\n\n\n==== Alfabet śląski Steuera ====\nWpis na Facebooku stowarzyszenia Uotwarty Ślůnsk komentujący wydarzenie polityczne (2020, alfabet śląski Steuera):\n\n\n==== Własny zapis (Anna Myszyńska) ====\nFragment rubryki Anny Myszyńskiej publikowanej w gazecie „Tygodnik Prudnicki” (2005, własny zapis):\n\n\n==== Własny zapis (Fryderyk Jan Dral) ====\nFragment rubryki Fryderyka Jana Drala publikowanej w gazecie „Gazeta Codzienna” (2020, własny zapis):\n\n\n==== Ślabikŏrzowy szrajbōnek z prudnickim dyftongiem Ẽ (propozycja Roberta Hellfeiera) ====\nZapis relacji mieszkańca Serwitutu, który opowiadał o tym, jak udało mu się uniknąć pozdrowienia niemieckiego dyrektora szkoły w Smolarni słowami „Heil Hitler”, za co spotkała go kara. „Tygodnik Prudnicki” (2023):\n\n\n== Wzajemne oddziaływanie literackiej polszczyzny i dialektu śląskiego ==\n\n\n=== Wpływ języka literackiego na etnolekt śląski ===\nNa popularyzację gwar śląskich w Polsce ma wpływ m.in. miesięcznik „Śląsk”. Wraz ze wzrostem ruchów migracyjnych ludności czysta mowa śląska zaczęła zmniejszać swój zasięg. Doprowadziło to do powstania instytucji i inicjatyw broniących czystości dialektów śląskich. Przykładem może być organizowany od 1993 roku konkurs Po naszymu, czyli po śląsku.\n\n\n=== Wpływ dialektu śląskiego na język literacki ===\nEtnolekt śląski w małym stopniu wpływał na kształt polszczyzny standardowej; obszar Śląska nie wszedł po okresie rozbicia dzielnicowego w skład państwa polskiego. Cechą ogólnopolską wywodzącą się ze Śląska jest tylko upowszechnienie się przyrostka -ow. W dialekcie małopolskim i wielkopolskim istniało początkowo rozróżnienie: po głosce miękkiej przyrostek -ew (krolewi, koniewi), po twardej -ow (domowi, chłopakowi). To rozróżnienie zanikło na Śląsku już w XII w., gdzie mówiono zarówno krolowi, koniowi, jak i chłopakowi.\n\n\n== Status prawny w Polsce ==\n\n\n=== Obowiązujący stan prawny ===\nPrzepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. nie nadają etnolektowi śląskiemu statusu języka urzędowego. W Ustawie z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym nie uznaje się etnolektu śląskiego za język mniejszości narodowej lub etnicznej ani też za język regionalny. W obecnie obowiązującym stanie prawnym etnolekt śląski nie jest więc równoprawny z językami, którym przyznano status języka urzędowego, języka mniejszości narodowej lub etnicznej albo języka regionalnego, przez co stosowanie etnolektu śląskiego jest w porównaniu z nimi ograniczone. Ograniczenie wyraża się między innymi w braku prawa do: używania i pisowni imion i nazwisk w dokumentach urzędowych zgodnie ze swoistymi zasadami pisowni, nauki w szkołach, używania przed organami państwa jako język pomocniczy, a także używania w dodatkowych urzędowych nazwach miejscowości, obiektów fizjograficznych i nazwach ulic. Oprócz tego na władzach publicznych nie spoczywa prawny obowiązek wspierania działalności zmierzającej do zachowania i jego rozwoju.\nJeżeli uznać, że etnolekt śląski jest gwarą języka polskiego, wówczas stosownie do Ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim podlega on ochronie w ramach ochrony języka polskiego polegającej na upowszechnianiu szacunku dla regionalizmów i gwar, a także przeciwdziałaniu ich zanikowi.\nW debacie publicznej podnoszone są postulaty wprowadzenia zmian prawnych mających nadać etnolektowi śląskiemu status języka regionalnego lub uznania za język mniejszości narodowej lub etnicznej.\nSpór wokół statusu śląszczyzny przebiega na kilku poziomach i ma wiele przyczyn, a za główną uznaje się przeplatanie dyskursu: politycznego, prawnego i naukowego. Na gruncie każdego z nich pojęcie „języka” rozumiane jest inaczej, a niespójność terminologiczna oraz niewspółmierność celów znacząco utrudniają wypracowanie wspólnego stanowiska. Wskazane rodzaje dyskursów odnoszą się do siebie w następujący sposób. Dyskurs prawny jest ściśle wiązany z dyskursem politycznym, gdyż przepisy prawa ustanawiają władze państwowe. Dyskurs prawny ponadto pomocniczo czerpie z nauki jako ustalającej okoliczności faktyczne. W dyskursie naukowym popularnym jest pogląd, że prawne zadekretowanie jakiegoś języka jest wyłącznie aktem politycznym i nie rozstrzyga dyskusji naukowej.\n\n\n=== Inicjatywy zmiany statusu prawnego ===\n6 września 2007 roku 23 posłów Sejmu RP zgłosiło projekt ustawy, ustanawiającej dla śląszczyzny status języka regionalnego.\nW 2010 r. Marek Plura, poseł PO, złożył projekt ustawy nadającej śląskiemu status języka regionalnego. Projekt ustawy uzyskał pozytywną opinię sejmowego biura analiz, jednak został negatywnie zaopiniowany przez MSWiA (w uzasadnieniu stwierdzono, że śląski jest dialektem polskiego, a nie osobnym językiem). Pomimo negatywnej opinii resortu spraw wewnętrznych, poseł zapowiedział skierowanie projektu do marszałka Sejmu. Ostatecznie projekt ustawy został złożony do laski marszałkowskiej. \nW 2011 r., po wyborach parlamentarnych złożony został kolejny projekt ustawy nadającej śląskiemu status języka regionalnego. Wniosek złożony 30 marca 2012 roku podpisało 64 posłów.\nW 2012 roku Minister Administracji i Cyfryzacji wymienił śląski jako język w załączniku nr 1 do nieobowiązującego już rozporządzenia w sprawie państwowego rejestru nazw geograficznych, jednak w nowelizacji tego rozporządzenia z listopada 2013 r. śląski został pominięty.\nW 2020 roku do Sejmu wpłynął poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym oraz niektórych innych ustaw, wedle którego język śląski jest językiem regionalnym. W 2021 projekt ten został skierowany do I czytania, a proces legislacyjny nie zakończył się do końca IX kadencji Sejmu w 2023 (ze względu na zasadę dyskontynuacji nie był procedowany w kolejnej kadencji).\nW 2024 wniesiono do Sejmu nowy poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym oraz niektórych innych ustaw, w którym zaproponowano zapis stwierdzający, że język śląski w rozumieniu ustawy jest językiem regionalnym. 26 kwietnia 2024 projekt tej ustawy został uchwalony przez Sejm, a 9 maja przyjęty bez poprawek przez Senat. 29 maja ustawa została zawetowana przez Prezydenta RP Andrzeja Dudę i skierowana do ponownego rozpatrzenia przez Sejm.\n\n\n== Zobacz też ==\netnolekt\nMorawcy\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStanisław Bąk, Stanisław Rospond, Słownik gwarowy Śląska, Opole 1962 (zeszyt próbny)\nHenryk Borek, Wśród śląskich nazw, Opole 1991\nAlfred Zaręba, Atlas językowy Śląska T. 1–8, 1969–1996\nStanisław Rospond, Polszczyzna Śląska, 1970\nTomasz Kamusella, The Silesian Language in the Early 21st Century: A Speech Community on the Rollercoaster of Politics. „Die Welt der Slaven”. 2013, Vol 58, Nr 1. 2013, s. 1–35.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nGwara śląskiej wsi\nArtykuł prof. dra Gerda Hentschela z Niemiec. wwwg.uni-klu.ac.at. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-25)]. (niem.).\nJan Miodek: O śląsko-ogólnopolskich homonimach. archiwum.wiz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-06)].\nMapa dialektów śląskich\nPiotr Kocyba: Artykuł Piotra Kocyby z Niemiec. fil.ug.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-06)].\nSłownik Śląski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język ukraiński\n\nJęzyk ukraiński (ukr. українська мова, ukrajins’ka mowa) – język z grupy wschodniosłowiańskiej. Szacunki dotyczące liczby osób mówiących po ukraińsku są różne, przez co trudno określić, czy jest bardziej rozpowszechniony od języka polskiego, choć niewątpliwie jest to drugi język wschodniosłowiański pod względem popularności. Używany jest głównie na terenie Ukrainy, gdzie ma status języka urzędowego, a ponad 3/4 mieszkańców zadeklarowało go jako język ojczysty. Występuje także w państwach sąsiednich – jak Rosja, Białoruś, Polska i Mołdawia – oraz dalszych jak Stany Zjednoczone i Kanada.\nJęzyk ukraiński obejmuje co najmniej kilkanaście gwar grupowanych w trzy dialekty. Oprócz tego do jego odmian czasem się zalicza:\n\njęzyki rusińskie, przez wielu użytkowników oraz językoznawców uznawane za odrębny język lub języki;\nsurżyk – potoczny język mieszany powstały z ukraińskiego i rosyjskiego.\nNie licząc powyższych dwóch jednostek językowych, najbliższy językowi ukraińskiemu jest język białoruski; standardowa ukraińszczyzna jest natomiast zaledwie częściowo wzajemnie zrozumiała z językiem rosyjskim.\nUkraiński wyodrębnił się między XIII a XVII wiekiem z języka ruskiego, a w XVIII wieku ukształtował się jego standard literacki. Język ukraiński bywał zwalczany i rusyfikowany w czasach carskich i sowieckich, jednak od czasu niepodległości Ukrainy cieszy się swobodą rozwoju i rosnącą popularnością. Wywarł wpływ na inne języki, w tym polski, w którym można znaleźć wiele ukrainizmów.\nZapis języka ukraińskiego opiera się na cyrylicy. Powstawały różne jej warianty dla tego języka, a także odmiany łacinki ukraińskiej. Ostatnią zmianą, której uległ alfabet ukraiński, było przywrócenie w latach 90. litery Ґ. Oficjalny kształt języka ustala Narodowa Akademia Nauk Ukrainy. Jest on jednym z głównych przedmiotów badań ukrainistyki.\n\n\n== Fonetyka ==\nJęzyk ukraiński różni się fonetycznie zarówno od polskiego, jak i pozostałych języków wschodniosłowiańskich.\n\n\n=== Samogłoski ===\n\nW języku ukraińskim występuje 6 samogłosek, z których wszystkie są ustne [a ɛ ɔ i ɪ u]. Układ ten jest zbliżony do polskiego, jednak niektóre cechy są wspólne z językami czeskim lub rosyjskim. Do najważniejszych cech języka literackiego można zaliczyć:\n\nbrak iloczasu – jak w polskim i rosyjskim, a w przeciwieństwie do czeskiego i słowackiego;\nzanik samogłosek nosowych, które przeszły w [u] lub [a] – podobnie jak w rosyjskim i białoruskim;\nutrata właściwości zmiękczającej poprzednią spółgłoskę przez prasłowiańskie [ɛ] i [i] z jednoczesnym przejściem [i] w [ɪ] – praktycznie identyczne zjawisko zaszło w czeskim, w odróżnieniu od polskiego, białoruskiego, rosyjskiego i słowackiego;\npodobnie jak w czeskim, zlanie się prasłowiańskich [i] i [ɨ] w jedną, specyficzną dla tych języków samogłoskę pośrednią [ɪ];\npojawienie się nowego [i], głównie z prasłowiańskich głosek ě (jać) i ē (długie e) oraz nowo powstałych długich ē i ō;\nwymiana głosek [ɔ]:[i], nieco podobna do polskiej i czeskiej [ɔ]:[u], chociaż występująca według odmiennej reguły ([ɔ] w sylabach otwartych, [i] w sylabach zamkniętych);\nanalogiczna wymiana [ɛ]:[i];\nwystępowanie [ɪ] na początku wyrazu – niemożliwe w polskim i rosyjskim;\nmodyfikacja barwy samogłosek pod wpływem akcentu, np.:\nkońcowe akcentowane [ɪ] zbliża się do [ɛ];\nakcentowane [ɔ] zbliża się do [wo];\nw sylabach przedakcentowych samogłoski mają tendencję do redukcji do [ə];\nbrak jednak akania – jak w językach zachodniosłowiańskich, a w opozycji do pozostałych wschodniosłowiańskich.\n\n\n=== Spółgłoski ===\nW języku ukraińskim występuje ponad 40 spółgłosek. W poniższej tabeli uwzględniono alofony, a w nawiasach umieszczono spółgłoski koartykułowane:\n\nKilka z tych spółgłosek nie jest obecnych w standardowej polszczyźnie: [c ɟ β ç ʝ ɦ ʋ].\nUkraiński system spółgłoskowy jest najbliższy słowackiemu; ma pewne cechy wspólne z polskim i czeskim, natomiast jest on dość odległy od rosyjskiego. Jego cechy charakterystyczne to:\n\nwspółwystępowanie miękkich (podniebiennych) spółgłosek zwartych ze zwarto-szczelinowymi; rozróżnienie [c], [ɟ] od [ʨ], [ʥ] jest wyjątkowe wśród języków słowiańskich;\nistnienie rzadkiej głoski [rʲ] (miękkie [r]) – w opozycji do języków zachodniosłowiańskich, a jednocześnie stwardnienie [rʲ] do [r] przed spółgłoską i na końcu wyrazu – w opozycji do rosyjskiego;\nwymowa prasłowiańskiego [v] nie jako głoski szczelinowej wargowo-zębowej, jak w większości języków słowiańskich, ale jako głoski dwuwargowej [β] lub wargowo-zębowej półotwartej [ʋ];\njednoczesne istnienie głosek [ɡ] i [ɦ], przy czym w wyrazach rodzimych na miejscu prasłowiańskiego [ɡ] występuje [ɦ] – jak w językach czeskim i słowackim, a w opozycji do polskiego i rosyjskiego, w których zasadniczo występuje wyłącznie [ɡ];\nistnienie wszystkich czterech wariantów wymowy prasłowiańskiego [l]: twardego [ɫ], miękkiego [ʎ], średniego [l] i półsamogłoskowego [w] (w pozostałych językach słowiańskich występują zwykle tylko dwa wybrane);\nprzejście miękkich [pʲ], [bʲ], [fʲ], [vʲ], [mʲ] w twarde [p], [b], [f], [v], [m] lub (przed samogłoską) w dwugłoski [pj], [bj], [fj], [vj], [mj];\nprzejście [ɫ] na końcu wyrazu i przed spółgłoską w [w] – podobne zjawisko zaszło w słowackim, niektórych dialektach czeskiego i słoweńskim;\nzasadniczo twarda wymowa [ʧ] i [ʃʧ] jak w języku polskim – w opozycji do miękkiej wymowy rosyjskiej;\nistnienie obok głosek twardych [ʃ], [ʧ], [ʒ], [ʤ] ich miękkich wariantów [ʃʲ], [ʧʲ], [ʒʲ], [ʤʲ] (ale wyłącznie jako alofonów – przed [i], przed spółgłoskami miękkimi, w wyniku asymilacji z następującym [j]) – nie występujących w języku rosyjskim, a w polskim wyłącznie w najnowszych zapożyczeniach;\nistnienie długich spółgłosek miękkich – cecha wyjątkowa;\nwymiana spółgłosek [ʋ]/[w] i [j] z samogłoskami [u] i [i], w zależności od położenia w obrębie zgłoski, zgodnie z regułą łatwiejszej wymowy (samogłoskowa w nagłosie, spółgłoskowa w pozostałych przypadkach);\nnajmniejsza wśród języków słowiańskich tendencja do ubezdźwięczniania (w języku literackim całkowity brak, dialekty na skrajnym zachodzie i skrajnym wschodzie wykazują ograniczone ubezdźwięcznianie);\nprzechodzenie miękkości na poprzedzającą spółgłoskę, choć nie tak daleko posunięte, jak w polskim i białoruskim;\nwymowa połączeń z i, j typu ziścić, stacja jak po polsku – w opozycji do wymowy rosyjskiej.\n\n\n=== Akcent ===\nAkcent wyrazowy w języku ukraińskim jest:\n\nswobodny, tj. występuje w różnych miejscach słowa – to, czy sylaba jest akcentowana, nie wynika z jej pozycji;\ndystynktywny, tzn. może on różnicować znaczenia, inaczej niż w języku polskim;\nruchomy – różne formy fleksyjne mogą mieć akcent w różnych miejscach.\nZasadniczo można wyróżnić:\n\nakcent na przedrostku wyrazu;\nakcent na konkretnej sylabie z tematu wyrazu (liczonej od jego początku);\nakcent na pierwszej sylabie końcówki;\nakcent na ostatniej sylabie wyrazu.\nW porównaniu z innymi językami słowiańskimi z akcentem swobodnym (rosyjskim, serbsko-chorwackim) akcent ukraiński wykazuje dużą stałość morfologiczną, tzn. rzadko zmienia się w różnych formach tego samego wyrazu oraz w różnych wyrazach z tej samej rodziny. Zmiany akcentu są zwykle przewidywalne i odbywają się najczęściej według jednego z następujących schematów:\n\nwiele rzeczowników jedno- i dwusylabowych przenosi akcent z tematu na końcówkę i odwrotnie przy zmianie liczby z pojedynczej na mnogą;\nniektóre rzeczowniki jedno- i dwusylabowe rodzaju męskiego z akcentem na ostatniej sylabie w wołaczu przenoszą akcent na pierwszą sylabę;\nspora liczba przymiotników dwusylabowych ma akcent na końcówce, podczas gdy odpowiadający im przysłówek na temacie;\nnieliczne przymiotniki dwusylabowe różnią się akcentem z odpowiadającymi im rzeczownikami;\nczęść czasowników ma w bezokoliczniku i pierwszej osobie liczby pojedynczej (czasem również w trybie rozkazującym) akcent na końcówce, a w pozostałych formach przesuwa się on na temat;\nzaimki osobowe i wskazujące przenoszą akcent z ostatniej sylaby na pierwszą, kiedy są poprzedzone przyimkiem.\nNależy zwrócić uwagę, że akcent w analogicznych słowach ukraińskich i rosyjskich dość często różni się lub wykazuje inny typ zmienności.\n\n\n== Pisownia ==\nJęzyk ukraiński zwykle jest zapisywany alfabetem cyrylickim. Ortografia ukraińska ma dwie cechy odróżniające ją np. od pisowni polskiej:\n\njest jednoznaczna – nie ma w niej homografii;\nnie ma w niej homofonów, tzn. pisownię można wywnioskować z samego brzmienia.\n\n\n=== Alfabet ===\n\nCyrylica ukraińska ukształtowana w latach 90. XX wieku obejmuje 34 znaki:\n\n6 przedstawia same samogłoski,\n22 – same spółgłoski,\n4 – tzw. litery jotowane – samogłoski poprzedzone spółgłoską /j/ lub zmiękczeniem sąsiedniej spółgłoski,\nużywa się też znaku zmiękczenia oraz apostrofu.\nKolorem zaznaczono te litery kursywne, które różnią się od pisma prostego więcej niż tylko pochyleniem. W piśmie ręcznym różnice te są jeszcze większe; por. artykuł rosyjska kursywa.\n\nOprócz tego w podręcznikach i słownikach wprowadza się czasem akcentowane litery samogłosek, oznaczane akutem: а́ е́ є́ и́ і́ ї́ о́ у́ ю́ я́. Jest to potrzebne do jednoznaczności zapisu, ponieważ akcent wyrazowy w języku ukraińskim jest ruchomy.\n\n\n=== Dwuznaki i trójznaki ===\n„ДЖ” i „ДЗ” oznaczają pojedyncze spółgłoski zwarto-szczelinowe, podobnie jak polskie „dż” i „dz”;\npodwójne spółgłoski wymawiane są jak jedna długa spółgłoska;\njeśli zaraz po literach spółgłosek występują є, і, ю, я, ь, to oznacza to spółgłoski miękkie:\n\n\n=== Użycie apostrofu ===\nPisze się go przed я, ю, є, ї:\n\npo spółgłoskach wargowych б, п, в, м, ф, chyba że przed nimi znajduje się należąca do tematu spółgłoska inna niż р:\nб’ю, п’ять, у здоров’ї, м’ясо, Стеф’юк\nмавпячий\nторф’яний\nзв’язок\npo р, z wyjątkiem ря, рю, рє wymawianych jak /rʲa/, /rʲu/, /rʲɛ/:\nбур’ян\nбуряк\npo przedrostkach (również w wyrazach obcych):\nбез’язикий, від’їзд, з’єднаний, ад’юнкт\nale z nazwami własnymi używa się dywizu: пів-Європи\npo б, п, в, м, ф, г, к, х, ж, ч, ш, р w wyrazach obcych, jeżeli я, ю nie oznaczają zmiękczenia:\nб’єф, Іх’ямас\nбязь, Мюллер\nApostrofu nie pisze się przed йо: Воробйов.\n\n\n== Gramatyka ==\n\n\n=== Części mowy ===\nW języku ukraińskim – podobnie jak w polszczyźnie – występuje 10 części mowy (части́на мо́ви):\n\n5 odmiennych: rzeczownik (іме́нник), przymiotnik (прикме́тник), liczebnik (числівник), zaimek (займе́нник), czasownik (дієсло́во);\n5 nieodmiennych: przysłówek (прислівник), przyimek (прийме́нник), partykuła (ча́стка), spójnik (сполу́чник), wykrzyknik (ви́гук).\nUkraińskie rzeczowniki dzielą się na trzy rodzaje gramatyczne (рід): męski (чоловічий), żeński (жіно́чий) i nijaki (сере́дній). Jest to prostszy podział niż w języku polskim, dzielącym dodatkowo rzeczowniki męskie.\nPrzymiotnik i przysłówki mają po trzy stopnie (ступенюва́ння): równy (звича́йний), wyższy (ви́щий) i najwyższy (найви́щий), podobnie jak w polszczyźnie.\n\n\n=== Deklinacja ===\nUkraińskie rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki oraz część zaimków odmieniają się – podobnie jak w języku polskim – przez:\n\ndwie liczby (число́) – pojedynczą (однина́) i mnogą (множина́), choć wyjątkowo zdarza się też liczba podwójna;\nsiedem przypadków (відмінок): mianownik (називни́й), dopełniacz (родови́й), celownik (дава́льний), biernik (знахідний), narzędnik (ору́дний), miejscownik (місце́вий) i wołacz (кли́чний). Występowanie tego ostatniego to cecha wspólna z językiem rusińskim, odróżniająca je od języków białoruskiego i rosyjskiego.\nRzeczowniki dzieli się na cztery wzorce deklinacji (відміна), czyli mniej niż w języku polskim.\n\n\n=== Koniugacja ===\nCzasowniki ukraińskie dzielą się według aspektu (вид) – może być dokonany (доконаний) albo niedokonany (недоконаний). Odmieniają się przez sześć kategorii gramatycznych: osobę, rodzaj (рід), liczbę (число́), czas (час), tryb (спо́сіб) i stronę (стан). Formy czasownika dzielą się na osobowe i nieosobowe – odmienne przez osobę lub nie.\nW języku ukraińskim występują cztery podstawowe czasy:\n\nteraźniejszy (теперішній) (tylko czasowniki niedokonane): читає (czyta);\nprzeszły (минулий): читав (czytał);\ndwa czasy przyszłe (майбутній):\ndla czasowników dokonanych: прочитає (przeczyta);\ndla czasowników niedokonanych (występuje w dwóch równorzędnych formach): буде читати, читатиме (będzie czytać).\nCzas zaprzeszły (давномину́лий) we współczesnym języku ukraińskim – podobnie jak w polszczyźnie – jest w zasadzie nieużywany. Obecnie jego użycie uchodzi za archaiczne. W języku potocznym nie jest używany praktycznie wcale; pojawić się może jedynie w stylu literackim.\nWyróżnia się dwa wzorce koniugacji (дієвідміна), czyli mniej niż w polszczyźnie.\n\n\n=== Składnia ===\nDomyślny szyk zdania to podmiot–orzeczenie–dopełnienie (ang. SVO), jednak może być inny, co wpływa na akcent zdaniowy.\n\n\n== Dialekty ==\n\nJęzyk ukraiński dzieli się na trzy zespoły dialektów (patrz obrazek):\n\npółnocne – gwary wschodniopoleskie, środkowopoleskie, zachodniopoleskie, podlaskie;\npołudniowo-wschodnie – gwary środkowonaddnieprzańskie, słobożańskie, stepowe;\npołudniowo-zachodnie – gwary bojkowskie, łemkowskie, huculskie, podolskie, wołyńskie, zakarpackie, naddniestrzańskie, nadsańskie, pokuckie, bukowińskie.\nGłówne cechy poszczególnych odmian:\n\npółnocna odróżnia się od gwar południowych różnym rozwojem prasłowiańskich *e, *o wzdłużonych zastępczo w sylabach zamkniętych, oraz prasłowiańskiego *ě (we wszystkich pozycjach). Podczas gdy w gwarach południowych przechodzą one wszystkie w i (tzw. ikawizm), tymczasem w gwarach północnych w sylabach nieakcentowanych albo pozostają one jako szerokie e, o albo węższe y, u. Ponadto w tych gwarach w sylabach akcentowanych rezultatem tej przemiany jest nie i jak na południu a rozmaita wymowa dyftongiczna (np. u̯o, u̯e itp.) lub zwykła samogłoska, ale bardziej tylna (np. u, y);\nwschodnia charakteryzuje się bardziej przednią wymową y (zbliżoną do polskiej), niezwelaryzowanym l (również podobnym do polskiego) oraz wymowa ky, hy, xy z twardą spółgłoską.\nzachodnia w porównaniu z grupą wschodnią jest bardziej niejednolita. Charakteryzuje się bardziej cofniętym lub obniżonym y, zwelaryzowanym ł (podobnie jak po rosyjsku) oraz miękką wymową ḱi, x́i (ale zwykle hy).\n\n\n== Historia ==\nNajdawniejsze ślady języka ukraińskiego pojawiają się już w XII–XIII wieku w tekstach rusko-cerkiewno-słowiańskich, pisanych w zachodniej części południowej Rusi na obszarze halicko-wołyńskim. Na przełomie XIII–XIV w. podstawowe cechy fonetyki ukraińskiej były już ukształtowane.\nWspółczesny język literacki powstał na przełomie XVIII i XIX w. Prawdziwy przełom nastąpił wraz z publikacją Eneidy Iwana Kotlarewskiego w 1798 r. Wprowadził on do literatury ukraińskiej czysty język ludowy swego macierzystego dialektu połtawskiego. Duży wpływ na stabilizację nowego języka literackiego wywarł również jego dramat Natałka Połtawka.\nDuży udział w tym procesie miała również twórczość wybitnego poety ukraińskiego, Tarasa Szewczenki, który oparł swój język na macierzystym dialekcie Kijowszczyzny. Wielki poeta uwzględnił też inne dialekty, a nawet stare elementy języka pisanego wraz z cerkwizmami. Tak więc ukraiński język literacki oparł się na dialekcie połtawsko-kijowskim, który już w XVII w. stał się jednym z najważniejszych dialektów ukraińskich, a jego cechy rozszerzyły się na pozostałe dialekty. Odmianę zachodnią reprezentują m.in. utwory Iwana Franki.\nSlawista Josef Dobrovský uznał w swoich pracach, że język ukraiński nie jest językiem samodzielnym i zaliczył go wraz z białoruskim do rosyjskiej grupy językowej. Wywołało to sprzeciw uczonych ukraińskich, m.in. Iwana Mohylnyckiego, którzy opierając się na tezie Jerneja Kopitara z 1816 dowodzili samodzielności języka ukraińskiego i jego odrębności od polskiego czy rosyjskiego, przyjmując również jego tezę, że język literacki powinien rozwijać się na bazie języka ludowego. Pogląd o samodzielności języka ukraińskiego ugruntował ostatecznie Pavol Jozef Šafárik w 1842 w swojej pracy Slovanský národopis.\nW latach 50. XIX wieku ukraiński ruch narodowy znajdował się pod patronatem hierarchii unickiej, która pragnęła przeciwstawić się ekspansji języka polskiego. Nie mogąc przeciwstawić mu języka ludowego, który uważano za niedostatecznie wyrobiony, wybrano język staro-cerkiewno-słowiański. Jednak próby te skończyły się fiaskiem. Dlatego też część tzw. starorusinów zaczęła optować za wprowadzeniem języka rosyjskiego jako języka wspólnego, „różnie tylko przez Wielkorusów i Małorusów wymawianego”. Jego najbardziej znanym orędownikiem był publicysta Bohdan Didycki, który posługiwał się mieszanką rosyjskiego i ukraińskiego z dodatkiem słów polskich i niemieckich, nazywaną przez przeciwników jazyczije (pol. języczysko = żargon). W cerkwi ugrupowanie to starało się usuwać z liturgii wszystkie naleciałości łacińskie. Opór ten dodatkowo spowodowały usiłowania namiestnika Agenora Gołuchowskiego w latach 1849–1859 wprowadzenia do języka ukraińskiego alfabetu łacińskiego (wojna ortograficzna). Dopiero interwencja rządu w Wiedniu zakończyła te spory – dekretem ministra dworu cesarskiego z 24 marca 1861 r. zagwarantowano Rusinom w Galicji i na Bukowinie swobodę rozwoju ich mowy i literatury tak, jak sami uznają za odpowiednie.\n30 maja 1876 car Aleksander II Romanow podczas pobytu w Bad Ems wydał akt prawny, tzw. ukaz emski, zabraniający drukowania książek w języku ukraińskim, a także używania nazwy „Ukraina”.\n\n\n=== Procesy historyczne ===\nJęzyk ukraiński wywodzi się z języka prasłowiańskiego. Należy do grupy wschodniej, ponieważ:\n\nWystępuje w nim pełnogłos, tj. formy typu ToroT, TereT z psłow. TorT, TerT: ukr. борода „broda”, берег „brzeg”, psłow. borda, bergъ.\nPsłow. TolT, TelT zmieniły się zwykle w ToloT: ukr. молоко „mleko”, голова „głowa”; psłow. *melko, *golva.\nPsłow. samogłoski nosowe (ǫ, ę) przeszły w u, a (ja): ukr. дуб „dąb”, зуб „ząb”, п'ять „pięć”; psłow. *dǫbъ, *zǫbъ, *pętь.\nNagłosowe e- przeszło w o-: ukr. oзepo „jezioro”, oлeнь „jeleń”, ociнь „jesień”, oдин „jeden”; psłow. *ezero, *elenь, *esenь, *edinъ. Ta przedhistoryczna zmiana była żywa jeszcze w XI–XII w., o czym świadczą wykazujące ją pożyczki ze staronordyckiego i z greckiego.\nPsłow. połączenia tj/kt', dj rozwinęły się w č, ž: ukr. свічка „świeca”, ніч „noc”, межа „granica”; psłow. *světja, *noktь, *medja.\nProcesy odróżniające ukraiński od innych języków wschodniosłowiańskich:\n\nPrasłowiańskie ъj, ьj dało w ukraińskim yj, ij: ukr. мию, шия, cлiпий, зoлoтий; psłow. *mъjǫ, *šьja, *slěpъjь, *zoltъjь.\nRozwój psłow. ě w i: ukr. сніг „śnieg”, гнiздo „gniazdo”, ciнo „siano”, мipa „miara”; psłow. *sněgъ, *gnězdo, *sěno, *měra.\nIkawizm – zmiana psłow. e i o w i w sylabach zamkniętych: ukr. лiд „lód”, кaмiнь „kamień”, вiз „wóz”, кiнь „koń”; psłow. *ledъ, *kemene, *vozъ, *końь.\nSpłynięcie prasłowiańskich y i i w jedną samogłoskę pośrednią między polskim y i e, np. липa „lipa”, милo „mydło”, дим „dym”; psłow. *lipa, *mydlo, *dymъ.\nStwardnienie spółgłosek przed e różnego pochodzenia, a także przed prasłowiańskim i (które wskutek tego spłynęło się z y), np. нece (wym. nese), дeнь (wym. deń), тихo (wym. tycho).\n\n\n== Pokrewieństwo i zapożyczenia ==\nJęzyk ukraiński ze względów geograficznych i historycznych wykazuje naturalne podobieństwo do innych języków wschodniosłowiańskich: większe – do białoruskiego i mniejsze – rosyjskiego.\nSłownictwo ukraińskie wykazuje duży i stary wpływ języka polskiego. Najstarsza warstwa zapożyczeń pochodzi z okresu przed unią lubelską i dotyczy terminologii administracyjnej i technicznej – przy czym w niewielkiej liczbie były to wyrazy czysto polskie, a głównie zapożyczenia z czeskiego, niemieckiego i łaciny. Dopiero w drugim okresie (1570–1720) rzeczywiste polonizmy przenikają w dużej ilości do wszystkich dziedzin języka literackiego i potocznego. Trzeci okres dużych wpływów polskich, zasadniczo ograniczony do Galicji, to wiek XIX i początek XX w., zwłaszcza okres polskiej dominacji politycznej po uzyskaniu autonomii w roku 1861.\nW pierwszym i trzecim okresie silny był jednocześnie wpływ języka niemieckiego. Za pośrednictwem języków czeskiego i polskiego lub bezpośrednio do ukraińskiego trafiły wówczas takie słowa, jak дах ‛dach’ (niem. Dach), ратуша ‛ratusz’ (niem. Rathaus), зрада ‛zdrada’ (czes. zrada, kalka niem. Verrat), друк ‛druk’ (niem. Druck), двірець ‛dworzec’ (kalka niem. [Bahn]hof). Na wschodzie w XIX i XX w. zapożyczenia trafiały również poprzez rosyjski (Rosja była wówczas pod silnym wpływem kultury niemieckiej), np. рюкзак ‛plecak’ (niem. Rucksack) wobec zachodniego наплiчник (z pol.), a ze wschodu poszerzyły się stopniowo na całą Ukrainę.\nPodobieństwa z językiem czeskim mają trojaką genezę. Po pierwsze, są to słowa zapożyczone poprzez polski, np. пан ‛pan’ (czes. pán), костел ‛kościół’ (czes. kostel). Po drugie, wspólne rysy słownikowe i gramatyczne wynikające z częściowego oparcia obu odrodzonych w XIX w. języków literackich na języku cerkiewnosłowiańskim, np. закон ‛prawo’ (czes. zákon). Po trzecie, terminologia utworzona w podobny sposób w czasach austro-węgierskich, np. літак ‛samolot’ (czes. letadlo). Niekiedy występują też podobieństwa gramatyczno-frazeologiczne, np. konstrukcja мав би дати ‛powinien dać’ (czes. měl by dát) czy archaiczna forma celownika na -y: по-чеськи ‛po czesku’ (słow. po česky).\nPoprzez niemiecki, czeski i polski trafiały też do ukraińskiego zapożyczenia z łaciny, np. каплиця ‛kaplica’ (z łac. capella).\nDzięki zapożyczeniom ze wszystkich tych źródeł język ukraiński w warstwie słownikowej jest stosunkowo bliski językom zachodniosłowiańskim.\nZ epoki kozackiej i ożywionych kontaktów z Chanatem Krymskim pochodzą zapożyczenia z języka tureckiego, jak np. майдан ‛plac’ (tur. meydan). Niektóre z nich zostały zapożyczone dalej do języka polskiego, np. базар ‛targ, bazar’ (tur. pazar).\nPo ugodzie perejasławskiej w 1654 r. w języku ukraińskim, szczególnie na wschodzie, pojawiają się wpływy języka rosyjskiego. Rzeczywiste zapożyczenia z nowożytnego języka należy jednak odróżnić od naturalnych cech wspólnych pochodzących z czasów staroruskich. Zapożyczenia te widoczne są przede wszystkim w słownictwie związanym z administracją i postępem cywilizacyjnym. Podział ziem ukraińskich między Rosję i Austro-Węgry spowodował wówczas rozejście się dialektów zachodnich i wschodnich, co widać w takich słowach jak zach. потяг ‛pociąg’ (kalka niem. Zug i czes. vlak) i wsch. поїзд (z ros. поезд), zach. двірець (z niem. przez pol.) i wsch. вокзал (z ros.), zach. заля (niem. Saal przez pol. sala) i wsch. зал (przez ros.) Największa jednak liczba pożyczek rosyjskich pochodzi z czasów ZSRR i związana jest z planową rusyfikacją. Wiele z tych form uchodzi za formę zanieczyszczenia i nie notuje się ich w słownikach, jakkolwiek posługuje się nimi znaczna część użytkowników ukraińszczyzny. Są to np. takie słowa jak віддихати ‛odpoczywać’ (ros. отдыхать, normatywnie: відпочивати), мусор ‛śmieci’ (сміття), машина ‛samochód’ (авто). Do kalk gramatyczno-frazeologicznych należy np. używanie konstrukcji по + celownik. Typowy przykład to powszechny zwrot по заказу (за замовленням lub на замовлення ‛na zamówienie’), który wykazuje aż trzy elementy stanowiące wpływ języka rosyjskiego:\n\nprzyimek по w normatywnej ukraińszczyźnie nie ma takiego znaczenia;\nw normatywnych konstrukcjach по łączy się nie z celownikiem (jak w rosyjskim), lecz z miejscownikiem (z wyjątkiem znaczenia po jakiemu, jak w językach zachodniosłowiańskich);\nw języku ukraińskim rzeczownik заказ nie występował pierwotnie ani w znaczeniu rosyjskim, ani polskim.\nW XIX i XX w. przez rosyjski napłynęło do ukraińskiego wiele zapożyczeń z francuskiego, np. форс-мажор ‛siła wyższa’ (z fr. force majeure).\nStosunkowo niewielkie jest pokrewieństwo ukraińskiego z językami południowosłowiańskimi. Jest ono jednak wyraźnie większe niż w przypadku wszystkich innych języków Słowiańszczyzny północnej. Można tu wskazać unikalne podobieństwa:\n\nsłownikowe, np. держава ‛państwo’ (chorw. država, bułg. държава), борошно ‛mąka’ (chorw. brašno, bułg. брашно), мережа ‛sieć’ (chorw. mreža, pol. mereżka jest zapożyczeniem z ukraińskiego), січень ‛styczeń’ (chorw. siječanj) i nowsze залізниця ‛kolej’ (chorw. željeznica, ale też słowacki železnica, czeski železnice);\ngramatyczne, np. czas przyszły prosty tworzony przez dodanie końcówki czasownika posiłkowego do bezokolicznika: писатиму < писати йму ‛będę pisał’, dosł. wezmę pisać (chorw. pisat ću/ću pisati < pisati hoću, dosł. chcę pisać).\n\n\n== Próbki języka ==\n\n\n=== Rozmówki ===\n\n\n=== Inne przykłady ===\n\n\n== Zobacz też ==\n\nHryhorij Hołoskewycz\nWikipedia ukraińskojęzyczna\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJan Kozik: Ukraiński ruch narodowy w Galicji w latach 1830–1848. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1973.\nGwary ukraińskie w Polsce. Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków. Projekt Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. amu.edu.pl. [dostęp 2014-03-09].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język wilamowski\n\nJęzyk wilamowski, rzadziej też etnolekt wilamowski, czasami nieściśle język wilamowicki (nazwa własna: wymysiöeryś [vɘ̟mɘ̟sʲʏ̯øœrɪɕ]) – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich używany wyspowo w miasteczku Wilamowice koło Bielska-Białej.\nGenetycznie związany jest z dialektami wschodniośrodkowoniemieckimi, w szczególności z dawnymi niemieckimi gwarami Śląska, stanowi odrębny mikrojęzyk literacki. Do końca II wojny światowej był powszechnie używany przez większość mieszkańców Wilamowic (zob. Wilamowianie), pod wpływem powojennych represji doszło jednak do zaniku przekazu międzypokoleniowego. Obecnie poważnie zagrożony wymarciem, posługują się nim wyłącznie przedstawiciele najstarszego pokolenia autochtonów i niewielka grupa tzw. nowomówców (new speakers). W 2016 liczbę rodzimych użytkowników szacowano na 25, ponadto około 350 osób znało wilamowski biernie. W spisie powszechnym 2021 posługiwanie się wilamowskim w kontaktach domowych zadeklarowało 10 osób. Od początku XXI wieku prowadzone są działania rewitalizacyjne.\n\n\n== Klasyfikacja ==\nWśród mieszkańców miasteczka silnie zakorzeniona jest legenda przypisująca im korzenie flamandzkie czy holenderskie, względnie też fryzyjskie, anglosaskie i szkockie. Twierdzenie to pojawia się już w źródłach XIX-wiecznych – np. w wierszu A Welmeßajer ai Berlin (Wilamowianin w Berlinie) opublikowanym przez Jacoba Bukowskiego w 1860 – a rozpropagowane zostało w szczególności w twórczości Floriana Biesika na początku XX wieku. Wzmianki o etnojęzykowych związkach Wilamowian z Holendrami czy Anglikami pojawiają się również w pierwszych opracowaniach popularnonaukowych dotyczących miasteczka i jego języka (Monografia miasteczka Wilamowic Józefa Latosińskiego z 1909, Narzecze wilamowickie Ludwika Młynka z 1907). Podkreślanie nieniemieckich korzeni nabrało szczególnego znaczenia w kontekście politycznym po II wojnie światowej. W dyskursie popularnym narracja o „wilamowskich Flamandach” jest obecna do dziś.\nZ „mitem flamandzkim” polemizował już w latach 30. XX wieku Hermann Mojmir, autor dwutomowego słownika wilamowskiego (i prywatnie brat Floriana Biesika), podkreślając bliskość mowy Wilamowic do innych gwar śląsko-niemieckich, w szczególności szywałdzkiej. Jako dialekt niemiecki rozpatrywali wilamowszczyznę Adam Kleczkowski (1920, 1921), Maria Lasatowicz (1992) czy Norbert Morciniec (1995). W niemieckim podręczniku dialektologicznym z 1983 Wilamowice zaklasyfikowane są jako „starośląska wyspa językowa” w obrębie dialektów środkowoniemieckich, wspólnie z Bielskiem-Białą, Hołdunowem, Gościęcinem i Szywałdem. Autorzy gramatyki wilamowskiej z 2016 wskazują, że „większość cech językowych sytuuje [wilamowszczyznę] w gałęzi wschodniośrodkowoniemieckiej, aczkolwiek wpływ innych dialektów germańskich, przede wszystkim dolnoniemieckich, jest całkiem zauważalny” oraz że przodkowie Wilamowian wywodzą się najprawdopodobniej z obszaru nad środkowym Renem i Menem, ale wśród osadników mogli pojawić się również pierwotni mieszkańcy innych regionów.\nWielowiekowe kontakty językowe z polszczyzną w jej standardowej i dialektalnej postaci odcisnęły silne piętno na wilamowskiej fonologii, gramatyce, składni i leksyce. Zapożyczenia są obecne nawet w najbardziej podstawowej warstwie słownictwa (np. kłop – 'mężczyzna'; dźjada – 'dziadek') i występuje wiele wyrazów skonstruowanych hybrydowo (np. obrozła – 'obrazek', wyraz słowiański w polskiej postaci gwarowej z germańską końcówką zdrobnienia; gejźe – 'idźże', wyraz germański ze wzmocnieniem -że typowym dla dialektu małopolskiego). Do charakterystycznych cech systemowych paralelnych z językiem polskim należy np. podwójna negacja czy występowanie wołacza. Według Alexandra Andrasona współczesny wilamowski wykazuje cechy germańsko-słowiańskiego języka mieszanego.\nW ostatnich dziesięcioleciach nastąpiła ewolucja w postrzeganiu mowy wilamowskiej. Wziąwszy pod uwagę kryteria socjolingwistyczne, w latach 90. XX wieku spopularyzowany został w odniesieniu do niej termin etnolekt, współcześnie natomiast zdecydowana większość badaczy uznaje wilamowski za odrębny język. Brak wzajemnej zrozumiałości z językiem niemieckim, odrębna tożsamość użytkowników (nieidentyfikujących się z Niemcami), niezależne piśmiennictwo na bazie własnej ortografii i prowadzone działania rewitalizacyjne stanowią najważniejsze argumenty za odrębnością wilamowskiego, który w relacji z niemieckim można określić jako Ausbausprache.\n\n\n== Historia ==\n\nEtnogeneza Wilamowian wiąże się z kolonizacją na prawie niemieckim w XIII wieku. Pierwsza pisemna wzmianka o Wilamowicach pochodzi z 1325, miejscowość została wtedy określona jako Novovillamowicz w odróżnieniu od Antiquo Willamowicz – dzisiejszej Starej Wsi, skąd przenieśli się pierwsi osadnicy. Początkowo była to część bielsko-bialskiej wyspy językowej, która w swoim pierwotnym kształcie obejmowała kilkadziesiąt miejscowości na terenie księstwa cieszyńskiego i księstwa oświęcimskiego. W kolejnych stuleciach doszło jednak do stopniowej polonizacji szeregu z nich, w tym Starej Wsi czy Pisarzowic, co doprowadziło do ukształtowania się Wilamowic jako zupełnej enklawy, rozwijającej się niezależnie od wsi w ścisłym sąsiedztwie Bielska i Białej. Podczas gdy tam w XIX wieku upowszechniła się niemiecka tożsamość narodowa, a lokalną mowę postrzegano jako „chłopski” (päuersch) dialekt niemiecki, Wilamowianie silnie podkreślali swoją odrębność, a ważnym elementem tożsamości było przywiązanie do państwowości austro-węgierskiej. Na ukształtowanie się odrębnej grupy etnicznej silny wpływ miała powszechna aż do czasów II wojny światowej endogamia. W 1880 etnolektem wilamowskim posługiwało się 92% mieszkańców miasteczka (1525 osób), w 1890 – 72% (1271 osób), w 1900 – 67% (1152 osób), a w 1910 – 73% (1300 osób). Jako że Wilamowice wchodziły w tym czasie w skład Galicji, językiem administracji, szkolnictwa i kościoła stał się język polski, co sprzyjało procesom polonizacyjnym. Równolegle obecny był jednak w życiu mieszkańców standardowy język niemiecki (w 1912 powstała obok polskiej również niemiecka szkoła podstawowa), powszechna była trójjęzyczność: wilamowski w życiu codziennym, polski i niemiecki w obiegu oficjalnym oraz kontakcie z obcymi. W spisach powszechnych w okresie międzywojennych narodowości niemieckiej w Wilamowicach – inaczej niż w gminach przyległych do Bielska i Białej – niemal nie deklarowano: w 1921 uczyniło tak dwadzieścia jeden osób, a w 1930 jedynie trzy. Jednak podczas drugiej wojny światowej około trzy czwarte mieszkańców miasteczka zostało przypisanych do jednej z kategorii Deutsche Volksliste.\n\nWilamowski funkcjonował przez wieki przede wszystkim w mowie i rzadko był zapisywany. Początki literatury wilamowskiej łączą się z postacią Floriana Biesika (1850–1926), który dużą część życia spędził w Trieście i tam na emeryturze (począwszy od 1913) zaczął tworzyć teksty poetyckie po wilamowsku. Znanych jest kilkanaście utworów, część z nich została opublikowana przez Heinricha Andersa w 1933 jako zbiór Gedichte von Florian Biesik in der Mundart von Wilamowice, część dopiero po odnalezieniu oryginalnego rękopisu przez Tomasza Wicherkiewicza w 1989. W szczególności wyróżnia się liczący 2104 wersów poemat Uf jer wełt (Na tamtym świecie) wzorowany na Boskiej komedii Dantego. Na potrzeby swoch tekstów Biesik opracował własną pisownię korzystającą ze znaków polskiego alfabetu, lepiej według niego odpowiadających wymowie wilamowskiej niż ortografia niemiecka. Stworzenie literackiej postaci języka wilamowskiego było ambicją otwarcie artykułowaną przez Biesika, mocno podkreślającego etniczną i językową odrębność Wilamowian.\n\nKres powszechnemu użyciu języka wilamowskiego przyniosły represje wobec Wilamowian po II wojnie światowej. Pod pretekstem oskarżeń o kolaborację („podpisanie folkslisty”) wiele rodzin zostało wyrzuconych ze swoich gospodarstw i domostw przez mieszkańców okolicznych, etnicznie polskich wsi za przyzwoleniem miejscowych władz, kilkadziesiąt osób zesłano na roboty przymusowe do ZSRR, inni trafili do obozów pracy na terenie Polski i więzień polskiej bezpieki, dochodziło do licznych aktów przemocy. Używanie języka zostało w 1945 wprost zakazane. Często przytacza się w tym kontekście opowieść o odczytaniu w kościele na Wielkanoc roku 1945 następującego komunikatu: By raz na zawsze usunąć odrębności i przyśpieszyć proces całkowitej asymilacji – wszak wilamowianie zawsze podawali się za Polaków – z dniem dzisiejszym zakazuje się używania tak w rodzinach, jak i prywatnych rozmowach, gwary wilamowskiej oraz używania odrębnych strojów wilamowskich. Mimo że zakaz przestał po kilku latach obowiązywać (najprawdopodobniej w 1950), powojenne prześladowania pozostawiły traumę, która doprowadziła do zaniku międzypokoleniowego przekazu języka. Stosunek do wilamowszczyzny po 1945 badacze ilustrują w ten sposób: W dekadach powojennych język i jego używanie były dla starszych przypomnieniem dawnej traumy, dla średniego pokolenia wyśmiewaną oznaką niepożądanej odmienności, a dla wnuków niezrozumiałym symbolem przestarzałej „dziadkowości”. Gdy w latach 80. i 90. XX wieku wzrosło zainteresowanie naukowe i medialne Wilamowicami, lokalna mowa była postrzegana jako nieuchronnie skazana na wymarcie. W 2003 szacowano liczbę jej użytkowników na około stu, spośród nich wszyscy mieli powyżej 60 lat (ponadto wilamowskim w pewnym stopniu władało dwóch czterdziestolatków wychowywanych przez wilamowskojęzyczne babcie).\n\nZanik języka wilamowskiego został zahamowany w związku z działaniami rewitalizacyjnymi podejmowanymi od początku XXI wieku. Szczególną rolę odgrywa w nich Tymoteusz Król (* 1993, publicznie używa również wilamowskiego imienia i przydomka: Tiöma fum Dökter), który nauczył się języka w dzieciństwie od swojej sąsiadki-opiekunki i już we wczesnym wieku poświęcił się nagrywaniu rodzimych użytkowników oraz popularyzacji wiedzy o języku, a dziś kontynuuje tę działalność jako profesjonalny etnolog i czołowy lokalny aktywista. W 2004 zorganizowane zostały pierwsze lekcje języka wilamowskiego dla dzieci, które prowadził Józef Gara (1929–2013), będący również pierwszym po latach autorem wilamowskiej poezji. Gara opracował też słownik i współpracował w latach 2012–2013 ze stowarzyszeniem Wikimedia Polska przy dokumentacji wymowy wilamowskiej.\nJęzyk wilamowski zaczął pojawiać się w przestrzeni publicznej miasteczka (w 2011 ustawiono dwujęzyczne witacze, a w 2016 powstała trasa turystyczna oznaczona tablicami z informacjami po polsku, angielsku i wilamowsku) oraz w internecie, w szczególności w mediach społecznościowych. W drugiej dekadzie XXI wieku ukazało się szereg publikacji po wilamowsku, m.in. poemat S'ława fum Wilhelm autorstwa Tymoteusza Króla  (2011), elementarz Wymysiöejer fibl opracowany przez Justynę Majerską-Sznajder (2014), podręcznik dla dzieci Heći Peći autorstwa Tymoteusza Króla, Justyny Majerskiej-Sznajder i Tomasza Wicherkiewicza (2016), rozmówki polsko-wilamowskie Kuzwer. Frewer. Łahwer. Ym Wymysiöeryśa przygotowane przez Tymoteusza Króla i Justynę Majerską-Sznajder (2018) oraz tłumaczenie Małego Księcia (Der Kliny Fjyśt) autorstwa Tymoteusza Króla i Joanny Maryniak (2019). Od 2013 rewitalizację języka wilamowskiego wspiera poprzez projekty grantowe Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, na miejscu z kolei najważniejszą organizacją zaangażowaną w te działania jest istniejące od 2000 Stowarzyszenie Na Rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie”. W lipcu 2024 w nowowybudowanym obiekcie przy ulicy Więźniów Oświęcimia otwarto Muzeum Kultury Wilamowskiej (Müzeum fu Wymysiöejer Kultür), w którym wszystkie opisy ekspozycji oraz napisy użytkowe są dwujęzyczne wilamowsko-polskie. W tym samym roku ukazał się podręcznik do nauki wilamowskiego dla dorosłych autorstwa Pawła Szutowa.\nW 2016 liczbę rodzimych użytkowników wilamowszczyzny szacowano na 25, a na 350 liczbę osób znających ten język biernie. Efektem działań rewitalizacyjnych jest pojawienie się w ostatnim czasie tzw. nowomówców (new speakers) – młodych osób, które podjęły się nauki języka przodków. Niemniej wilamowski pozostaje językiem klasyfikowanym przez UNESCO jako „poważnie zagrożony wymarciem” (severely endangered), a według niektórych opracowań wręcz jako „wymierający” (dying) czy „niemal wymarły” (nearly extinct). W spisie powszechnym 2021 posługiwanie się nim w kontaktach domowych zadeklarowało 10 osób. Od 2015 podejmowane są próby nadania wilamowskiemu statusu języka regionalnego w rozumieniu ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, pozostają one jednak bezskuteczne.\n\n\n== Fonetyka ==\n\n\n=== Samogłoski ===\n\n\n=== Spółgłoski ===\n\n\n== Alfabet ==\nW ostatnich latach Józef Gara opracował odrębny alfabet języku  wilamowskiego, składający się z 34 liter wywodzących się z alfabetu łacińskiego i w większości opartych również na języku polskim:\n\n\n== Przykładowe teksty ==\n\n\n=== Poemat Uf jer wełt ===\nPierwszych dwanaście wersów poematu w zapisie oryginalnym na podstawie rękopisu Floriana Biesika, zgodnie ze współczesną ortografią (ustandaryzowaną przez Tymoteusza Króla), oraz w tłumaczeniu polskim umieszczonym w serwisie Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej.\n\n\n=== Mały Książę (Der Kliny Fjyśt) ===\nPoczątek pierwszego rozdziału Małego Księcia w tłumaczeniu Tymoteusza Króla i Joanny Maryniak (2019) i porównanie z wersją niemiecką (Ulrich Bossier, 2016) oraz polską (Agata Kozak, 2021).\n\n\n=== Podstawowe zwroty ===\nWybrane podstawowe zwroty, wersja wilamowska zaczerpnięta z rozmówek Kuzwer. Frewer. Łahwer. Ym Wymysiöeryśa (Tymoteusz Król i Justyna Majerska-Sznajder, 2018).\n\n\n=== Wilamowski w przestrzeni publicznej ===\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAlexander Andrason, Tymoteusz Król: A Grammar of Wymysorys. Duke University, Slavic and East European Language Resource Center – SEELRC, 2016. (ang.).\nGrzegorz Chromik. Wilmesau/Wilamowice – die noch existente Sprachinsel im schlesisch-kleinpolnischen Grenzraum und die Legende über ihren niederländischen Ursprung. „Lingustica”. 60(2), s. 45–63, 2020. DOI: 10.4312/linguistica.60.2.45-63. (niem.). \nJustyna Majerska-Sznajder. Rozwój i stan krajobrazu językowego: Przypadek języka wilamowskiego. „Adeptus”. 14, 2019. DOI: 10.11649/a.1981. (pol.). \nMaciej Mętrak: Wilamowice – przywracanie języka, przywracanie pamięci. W: Język jako świadectwo kultury dawnej i współczesnej. Stanisław Cygan (red.). Kielce: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2016, s. 127–134. ISBN 978-83-944748-0-5. (pol.).\nMaciej Mętrak: Wymysorys (Vilamovicean) and Halcnovian: Historical and Present-Day Sociolinguistic Situation of Microlanguages in a Southern-Polish Language Island. W: Slovani od preloma 19. in 20. stoletja do danes: jezikovne, zgodovinsko-politične spremembe in književni doprinos. Lidija Rezoničnik, Nina Zavašnik (red.). Ljubljana 2019: Študentska sekcija Zveze društev Slavistično društvo Slovenije, 2019. ISBN 978-961-6715-32-4. (ang.).\nTomasz Wicherkiewicz: The Making of Language: The Case of the Idiom of Wilamowice, southern Poland. Berlin – New York: Moyton de Gruyter, 2003, seria: Trends in Linguistics. Documentation 19. ISBN 3-11-017099-X. (ang.).\nTomasz Wicherkiewicz, Tymoteusz Król, Justyna Olko. Awakening the Language and Speakers' Community of Wymysiöeryś. „European Review”. 26(1), 2017. DOI: 10.1017/S1062798717000424. (ang.). \nTomasz Wicherkiewicz. Mikroliteratura mikrojęzyka mikrospołeczności. Wilamowice, Fliöra-Fliöra i ich literatura. „Litteraria Copernicana”. 30(2), s. 113–124, 2019. DOI: 10.12775/LC.2019.023. (pol.). \n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nBaza informacji o języku wilamowskim na portalu Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej tworzonym przez Wydział Neofilologii UAM\nRevitalizing Endangered Languages – portal projektu grantowego poświęconego rewitalizacji języka wilamowskiego, łemkowskiego i nahuatl\nSłownik języka wilamowskiego w Wikisłowniku\nSłownik wilamowski Hermanna Mojmira (1930–1936) w zbiorach Wikimedia Commons\nNarzecze wilamowickie Ludwika Młynka (1907) w Wikiźródłach\nMonografia miasteczka Wilamowic Józefa Latosińskiego (1909) w bibliotece cyfrowej Polona\nMonografie Adama Kleczkowskiego: Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji: fonetyka i fleksja oraz Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji: składnia (szyk wyrazów) w bibliotece cyfrowej Polona", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język zachodniopoleski\n\nJęzyk zachodniopoleski – mikrojęzyk używany na południowo-zachodniej Białorusi, północno-zachodniej Ukrainie i na wschodnich obrzeżach Polski (głównie na Podlasiu, gdzie określa się go mianem ukraińskich gwar podlaskich oraz na Polesiu Zachodnim). Wykazuje przejściowość pomiędzy językiem białoruskim a ukraińskim.\nJęzyk zachodniopoleski nie jest objęty statusem oficjalnym w żadnym z państw, w których jest on używany. Próba stworzenia języka standardowego w latach 90. nie przyniosła żadnych większych sukcesów, a jego użycie sprowadza się głównie do nieformalnej, codziennej komunikacji wśród już nielicznych użytkowników.\nDo grup etnicznych używających języka zachodniopoleskiego zalicza się: Poleszuków, Podlaszuków oraz Tutejszych.\nDo przykładowych miejscowości w Polsce, gdzie w codziennych kontaktach używa się języka zachodniopoleskiego, należą m.in. Dawidowicze, Moskiewce, Soce, Trześcianka.\n\n\n== Przykład języka ==\nWiersz Aljaksandra Irwaneca, Дзякуем перабудове\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nАртыкул Г. Цыхуна: Пра заходнепалескую літаратурную мікрамову", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauki humanistyczne\n\nNauki humanistyczne, humanistyka – grupa nauk badających człowieka jako istotę społeczną i jego twórczość. Przynajmniej częściowo należą do nauk empirycznych. Do humanistyki czasem włącza się też filozofię, przykładowo w klasyfikacji OECD. Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych bywała przyznawana za prace filozoficzne.\nPrzedstawiciel humanistyki to humanista, przy czym to słowo dotyczy też przedstawicieli humanizmu, np. tego renesansowego.\n\n\n== Humanistyka a inne grupy nauk ==\n\n\n=== Nauki ścisłe i przyrodnicze ===\n\nGranice między humanistyką a naukami ścisłymi i przyrodniczymi bywają płynne i umowne. Przykładów dostarczają antropologia – dzielona na fizyczną i kulturową – oraz językoznawstwo:\n\nma ono obszary ścisłe jak lingwistyka matematyczna i w korzysta się w nim z technik informatycznych;\nfonetyka wiąże się z naukami przyrodniczymi jak anatomia, fizjologia czy akustyka – istnieją dyscypliny jak fizjologia mowy czy akustyka mowy;\ninnym działem bliskim przyrodoznawstwu jest neurolingwistyka.\nJednym z przedmiotów humanistyki jest sztuka, która czasem wiąże się z pojęciami matematycznymi i fizycznymi – tak się dzieje w teorii muzyki, akustyce muzycznej i sztukach wizualnych, które czasem korzystają z geometrii i teorii barw. Sztuka korzysta też z techniki, przykładowo architektura z budownictwa, malarstwo z technologii chemicznej, a fotografia z optyki; do tego literatura artystyczna opisuje różne technologie, zwłaszcza w fantastyce naukowej, która prognozuje rozwój techniki i jej wpływ na człowieka. Przez to analiza dzieła sztuki może wymagać wiedzy z dziedzin ścisłych.\nInnym punktem styczności jest dziejoznawstwo – ściśle rozumiana historia jest nauką humanistyczną jako badanie piśmiennictwa, jednak przeszłość jest poznawana także przez archeologię i kryminalistykę korzystające z różnych technologii i dorobku nauk ścisłych. Historia gospodarcza również korzysta z metod ilościowych jak kliometria. Archeologia bywa włączana do humanistyki, np. w klasyfikacji OECD; łączy się z przyrodoznawstwem nie tylko przez swoje metody, ale i przedmiot – badania prehistorii człowieka, np. antropogenezy, przechodzą płynnie w paleontologię.\nDo humanistyki włącza się też filozofię; ona również ma zarówno obszary humanistyczne, np. antropologia filozoficzna, jak i bliskie naukom ścisłym, np. filozofia matematyki, fizyki czy przyrody.\nZ tych i innych powodów zdarzali się humaniści będący jednocześnie ścisłowcami lub przyrodnikami jak:\n\nLeonardo da Vinci – artysta i filozof rozwijający też fizykę i technikę;\nMikołaj Kopernik – z zawodu prawnik, urzędnik i dyplomata, amatorsko też filolog klasyczny, czasem włączany w poczet filozofów; zajmował się również medycyną, astronomią, matematyką i bywa nazywany fizykiem;\nIsaac Newton – zajmował się biblistyką, historią i filozofią, choć jest najbardziej znany jako fizyk i matematyk;\nGottfried Wilhelm Leibniz – z zawodu prawnik, dyplomata, historyk i bibliotekarz, wpływowy również jako bibliotekoznawca, filozof, matematyk i inżynier-wynalazca;\nJean le Rond d’Alembert – filozof, teoretyk sztuki, matematyk i fizyk;\nThomas Young – lingwista, lekarz, fizjolog i fizyk;\nHermann Grassmann – lingwista, filolog, matematyk i fizyk;\nBertrand Russell – filozof i matematyk;\nMichał Heller – filozof w stopniu profesora, teolog chrześcijański, historyk, fizyk teoretyczny i kosmolog.\nMimo to ścisłowiec bywa nazywany antonimem humanisty.\n\n\n=== Nauki społeczne ===\nBadania humanistyczne łączą się ze społecznymi wielorako; przykładowo historia bywa zaliczana do obydwu kategorii, przy czym ma obszary bliższe humanistyce jak historia sztuki, ale też te bliższe naukom społecznym jak historia społeczna czy wspomniana gospodarcza. Pewne obszary humanistyki są łączone z obszarami społecznymi przez nauki interdyscyplinarne; przykłady to kulturoznawstwo i jego działy jak religioznawstwo i orientalistyka.\nW anglosaskim kręgu kulturowym nauki humanistyczne dzielą się na:\n\narts, czyli nauki związane z kulturą, sztuką, jak historia sztuki, filologia, muzykologia, niektóre działy filozofii;\nsocial sciences, czyli bardziej związane ze społeczeństwem, z jego stronami użyteczną i praktyczną, i z jego kontaktem ze środowiskiem naturalnym, jak historia, archeologia, socjologia, psychologia, ekonomia i antropologia.\n\n\n== Dyscypliny humanistyczne ==\n\nDyscypliny nauk humanistycznych w Polsce:\n\n\n== Instytucje humanistyczne w Polsce ==\nPojęcie humanistyki bywa używane w organizacji uczelni, np. w nazwach całych szkół, ich wydziałów lub kierunków studiów.\n\n\n=== Wydziały uczelni ===\n\nW latach 20. XXI wieku wydziałów humanistycznych istnieje w Polsce co najmniej kilkanaście; w kolejności alfabetycznej są to:\n\nWydział Humanistyczny Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie (AGH);\nWydział Humanistyczny Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim (AJP);\nWydział Humanistyczny Politechniki Koszalińskiej (PK);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie (UJD);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach (UJK);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego (UKW);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (UMCS);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (UMK);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Szczecińskiego (USz);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Śląskiego (UŚ);\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Zielonogórskiego (UZ);\nWydział Nauk Humanistycznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II (KUL);\nWydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego (UKSW);\nWydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu w Siedlcach (UwS);\nWydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu SWPS (SWPS);\nWydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej (AMW).\n\n\n=== Uczelnie ===\nHumanistyka pojawia się też w nazwach całych uczelni jak:\n\nAkademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi (AHE)\nBałtycka Wyższa Szkoła Humanistyczna w Koszalinie\nSWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny (SWPS)\n\n\n=== Inne ===\nIstnieją kierunki studiów poświęcone humanistyce ogółem, bez ograniczania się do jednej z jej dziedzin. Przykłady to Międzydziedzinowe Indywidualne Studia Humanistyczne (MISH), nazywane też inaczej i prowadzone na kilkunastu polskich uczelniach. Absolwentem takiego kierunku na Uniwersytecie Warszawskim jest przykładowo polski pisarz Jacek Dehnel. Powstały też czasopisma badawcze o różnych obszarach humanistyki, np. „Roczniki Humanistyczne”. Polska Akademia Nauk (PAN) zawiera Wydział I – Nauk Humanistycznych i Społecznych, obejmujący różne instytuty.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Henryk Kiereś, Humanistyka, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].\n ABC Humanistyki, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube [dostęp 2024-10-12]:\nAndrzej Borowski, Humanista, 20 lipca 2019.\nTenże, Humanistyka, 31 lipca 2019.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antropologia\n\nAntropologia (gr. ἄνθρωπος anthropos „człowiek”, λόγος logos „nauka”) – interdyscyplinarna dziedzina nauki na pograniczu nauk humanistycznych, społecznych i przyrodniczych. Zajmuje się badaniem człowieka jako jednostki w społeczeństwie w kontekście historycznej zmienności, biorąc pod uwagę warunki socjalno-ekonomiczne oraz kulturowe; poszukuje zrozumienia roli kultury i struktur władzy w życiu człowieka. Ma dwa podstawowe nurty:\n\nantropologię fizyczną zajmującą się zmiennością biologiczną i fizjologiczną człowieka;\nantropologię kulturową (antropologia społeczna) zajmującą się człowiekiem w społeczności (zbliżony do socjologii).\nIstnieją też inne podziały antropologii, np. w USA jest rozpowszechniony podział nauk antropologicznych na cztery nurty:\n\nantropologia fizyczna\nantropologia historyczna, czyli archeologia\nantropologia lingwistyczna\nantropologia kulturowa lub społeczna.\nPoza tak rozumianym podziałem pozostają następujące nauki czy dziedziny wiedzy mające w nazwie słowo \"antropologia\":\n\nantropologia filozoficzna\nantropologia religijna (nie mylić z antropologią religii).\n\n\n== Działy antropologii ==\n\nZ uwagi na pole zastosowań lub zasadniczy przedmiot badań wyróżnia się między innymi następujące działy antropologii:\n\nantropolingwistyka\nantropologia słowa\nantropologia religii (nie mylić z antropologią religijną)\nantropologia ciała\nantropologia polityczna\nantropologia organizacji\nantropologia sportu\nantropologia tańca\nantropologia edukacji\nantropologia jedzenia\nantropologia płci i seksualności\nantropologia sztuki\nantropologia wizualności\nantropologia widowisk\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nFryderyk HenrykF.H. Lewestam Fryderyk HenrykF.H., Antropologija, [w:] Encyklopedia Orgelbranda, t. 1, Warszawa: Samuel Orgelbrand, 1859, s. 984 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Archeologia\n\nArcheologia (z gr. ἀρχαῖος archaīos – dawny, stary i -λογία -logiā – mowa, nauka) – nauka, której celem jest odtwarzanie społeczno-kulturowej przeszłości człowieka na podstawie znajdujących się w ziemi, na ziemi lub w wodzie źródeł archeologicznych, czyli materialnych pozostałości działań ludzkich.\n\n\n== Źródła archeologiczne ==\n\nŹródła archeologiczne obejmują wytwory ręki ludzkiej (artefakty), ślady wpływu człowieka na środowisko naturalne (ekofakty), jak też i szczątki samych ludzi.\nŹródła archeologiczne można podzielić na:\n\nnieruchome (obiekty); do kategorii archeologicznych źródeł nieruchomych należą np. pozostałości budowli, groby, starożytne drogi czy ślady orki.\nruchome (przedmioty); do tej kategorii należą np. narzędzia krzemienne czy fragmenty naczyń glinianych. Ruchome źródła archeologiczne występować mogą w powiązaniu ze źródłami nieruchomymi (obiektami), tworząc z nimi zespół, bądź też występować osobno w postaci tzw. znalezisk luźnych.\nEfektywne źródła archeologiczne, czyli te, które rzeczywiście wykorzystywane są przez naukę przy tworzeniu rekonstrukcji przeszłości, są wynikiem całego łańcucha następujących po sobie przekształceń:\n\ntworzenia się materialnych śladów (korelatów) działań ludzkich w przeszłości (np. wytwarzania narzędzi, wznoszenia budowli czy karczowania lasu),\nprocesów depozycji (np. wyrzucania śmieci czy chowania zmarłych),\nprocesów podepozycyjnych (np. rozkładu substancji organicznej w ziemi) oraz\nprocesu odkrywczego i dokumentacyjnego (działalności archeologów).\nTe kolejne przekształcenia powodują nieodwracalną utratę znacznej części informacji o przeszłości, co utrudnia jej rekonstrukcję.\nPonadto proces odkrywczy w archeologii obejmuje zazwyczaj metody niszczące, a mianowicie wykopaliska archeologiczne, w czasie których świadectwo przeszłości jest niszczone i przekształcane w dokumentację.\nRozwój archeologii zmierza w związku z tym do wypracowania nieniszczących metod badawczych (archeologia niedestrukcyjna, obejmująca m.in. zastosowanie metod geofizycznych, geochemicznych i analizę zdjęć lotniczych i satelitarnych), jak również do objęcia ochroną autentycznej substancji zabytkowej stanowisk archeologicznych zachowanych w ziemi (potencjalnych źródeł archeologicznych).\n\n\n== Miejsce archeologii w systemie nauk i jej subdyscypliny ==\nZe względu na cel tej dyscypliny archeologia w tradycji środkowoeuropejskiej (w krajach niemieckojęzycznych i słowiańskich) ściśle łączy się z historią. Natomiast w krajach anglosaskich, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, archeologię uważa się za wiążącą się ściśle z antropologią i etnologią, ponieważ w Nowym Świecie istnieje ciągłość między żywymi społeczeństwami plemiennymi badanymi przez antropologię kulturową a społeczeństwami badanymi przez archeologów. We Francji, gdzie powstanie naukowej archeologii wiązało się przede wszystkim z geologią, archeologię uważa się często także za związaną z naukami o Ziemi.\nChociaż archeologia pierwotnie zajmowała się jedynie najdawniejszymi dziejami człowieka (termin ten pochodzi od greckich słów archaios – starożytny i logos – słowo), obecnie wspomaga również rekonstrukcję czasów historycznych, w tym także i najnowszych.\nW związku z tym można wyróżnić:\n\narcheologię prahistoryczną (pradziejową, prahistoria, archeologia pradziejowa)\narcheologię protohistoryczną (protohistoria)\narcheologię historyczną\nRola źródeł archeologicznych i archeologii jest odmienna dla czasów nieoświetlonych źródłami pisanymi (wówczas archeologia jest jedyną nauką dostarczającą wiedzy na temat przeszłości społeczeństw ludzkich) i dla czasów historycznych, dla których istnieją źródła pisane (wówczas archeologia pozwala zweryfikować obraz uzyskany dzięki analizie źródeł pisanych i go uszczegółowić).\nNauką różniącą się co do celów, ale podobną ze względu na stosowane środki jest paleoantropologia, zajmująca się poszukiwaniem szczątków ludzkich. Nauką zajmującą się poszukiwaniem i badaniem szczątków zwierząt kopalnych jest paleontologia.\nPowstanie archeologii było związane z pozyskiwaniem zabytków do kolekcji starożytności, dopiero w XIX w. archeologia uzyskała status nauki.\n\n\n== Metody badawcze archeologii ==\n\nMetody badań archeologicznych można podzielić na:\n\nmetody poszukiwania i pozyskiwania źródeł archeologicznych\nmetody analizowania źródeł i wydobywania z nich informacji\nNa etapie poszukiwania źródeł archeologia posługuje się np. analizą dawnych map, analizą historycznej sieci osadniczej, analizą środowiska naturalnego, poszukiwaniem artefaktów na powierzchni ziemi (np. wyoranych fragmentów ceramiki zabytkowej), obserwacją powierzchni z aparatów latających (archeologia lotnicza), analizą zawartości fosforu w glebie (badania geochemiczne), jak również rozmaitymi metodami geofizycznymi (metodami elektromagnetyczną, elektrooporową czy magnetyczną). Odnalezione miejsca występowania źródeł archeologicznych mogą być badane wykopaliskowo (wykopaliska archeologiczne) lub objęte ochroną rezerwatową.\n\n\n=== Metody datowania w archeologii ===\nUstalanie chronologii źródeł archeologicznych obejmuje:\n\nustalanie chronologii względnej\nustalanie chronologii absolutnej (kalendarzowej).\nMetodami ustalania chronologii względnej są:\n\nanaliza stratygrafii stanowiska archeologicznego\nseriacja chronologiczna\nMetodami ustalania chronologii absolutnej są np.:\n\nanaliza analogii z obszarów o ustalonym datowaniu\nanaliza importów z obszarów o ustalonym datowaniu (np. z obszaru Cesarstwa Rzymskiego)\nmetody izotopowe (np. metoda radiowęglowa i metoda potasowo-argonowa)\nmetody termoluminescencyjna (TL) i optoluminescencyjna (OSL)\ntefrochronologia (ustalanie datowania na podstawie identyfikacji warstw popiołów wulkanicznych pochodzących z wybuchów wulkanów o znanej chronologii)\ndendrochronologia (analiza sekwencji słojów w elementach drewnianych pochodzących z wykopalisk i porównywanie ich ze skalami dendrochonologicznymi)\n\n\n=== Archeologia i nauki biologiczne ===\nArcheologia korzysta również z możliwości poznawania przeszłości, jakie wynikają ze współpracy z naukami biologicznymi.\nPaleobotanika, dzięki identyfikacji i analizie szczątków roślinnych (pyłków i/lub szczątków owoców i nasion) pozwala m.in. na:\n\nodtworzenie dziejów zasiedlenia danego miejsca (na podstawie analizy zmian w diagramie pyłkowym – palinologia)\nustalenie właściwości środowiska naturalnego w danym okresie (na podstawie znajomości warunków, w których rosną gatunki zidentyfikowane dzięki obecności pyłku lub makroszczątków roślinnych w depozytach archeologicznych);\nodtworzenie charakteru gospodarki i rodzaju spożywanych pokarmów roślinnych (rodzaje uprawianych i zbieranych roślin);\nustalenie preferencji kulturowych do korzystania z pewnych gatunków roślinnych (jeśli pewne gatunki są nadreprezentowane w spektrach pyłkowych).\nArcheozoologia dzięki identyfikacji i analizie szczątków zwierzęcych pozwala m.in. na:\n\nustalenie jakie zwierzęta były eksploatowane konsumpcyjnie, jakie były hodowane, na jakie polowano – a więc również na odtworzenie warunków środowiska i ustalenie preferencji kulturowych;\nustalenie wielkości stada i ilości spożywanego mięsa;\nrekonstrukcję cech morfologicznych zwierząt w przeszłości (dane dotyczące ewolucji zwierząt)\nPaleoentomologia, dzięki identyfikacji i analizie szczątków owadów pozwala na:\n\nustalenie warunków klimatycznych (temperatury powietrza, wilgotności), roślinności, pokrywy glebowej i świata zwierzęcego (pasożyty) oraz intensywności działań ludzkich.\nPaleolimnologia, dzięki identyfikacji i analizie szczątków organizmów żyjących w wodach śródlądowych (głównie okrzemek i wioślarek), pozwala na:\n\nodtworzenie przemian klimatycznych i procesów antropogenicznego zmieniania krajobrazu, ponieważ poszczególne warunki mają określone wymagania środowiskowe.\nAntropologia fizyczna, dzięki identyfikacji i analizie szczątków kostnych człowieka, pozwala na:\n\nustalenie cech anatomicznych człowieka przeszłości (dane dotyczące ewolucji człowieka);\nustalanie zmienności człowieka w czasie i przestrzeni\nustalenie stanu i struktury biologicznej populacji pradziejowych,\nustalenie przyczyn śmierci i nękających chorób,\nustalanie pokrewieństwa na podstawie grup krwi i badania DNA\nreakcji morfologicznych człowieka na warunki życia w pradziejach\n\n\n== Historia archeologii ==\n\nW najszerszym tego pojęcia znaczeniu historia archeologii zawiera następujące zagadnienia:\n\nHistoria odkryć archeologicznych\nOpis rozwoju technik stosowanych podczas wykopalisk\nHistoria prospekcji\nEwolucja metod datowania\nRozwój analizy zabytków\nEwolucja myśli teoretycznej\n\n\n=== Starożytność ===\nPrawdopodobnie zainteresowanie epokami minionymi istniało już w starożytności. Nigdy jednak nie stało się nauką, która zajmowałaby się rekonstrukcją przeszłości na podstawie dostępnych źródeł materialnych. Nieliczne świadectwa pisane z okresu XVIII dynastii znalezione na opuszczonych budowlach egipskich, babilońska kolekcja Nabonida, czy wzmianki w dziełach greckich pisarzy Tukidydesa i Pauzaniasza świadczą o sporadycznym zainteresowaniu zabytkami, a nie o systematycznym, celowym poszukiwaniu wiedzy. Rzymianie zainteresowani byli kulturą grecką. Sporą kolekcję zabytków materialnych zgromadzili Cyceron i cesarz August. Zainteresowanie jednak miało i negatywne skutki: podbite miasta były rabowane, a dzieła sztuki masowo wywożone do Rzymu, jak na przykład stało się to po zniszczeniu Koryntu w 146 roku p.n.e. czy Aten w 80 roku p.n.e.\n\n\n=== Średniowiecze ===\nŚredniowiecze wywarło swój wpływ na późniejsze interpretacje znalezisk archeologicznych. W tej epoce wykształcił się pogląd, że pewna wiedza o minionych epokach pochodzi tylko z Biblii oraz zachowanych źródeł pisanych greckich i rzymskich. Nastąpił spadek zainteresowania przeszłością i jej dorobkiem kulturowym. Jedne obiekty, wzniesione przez starożytnych, wykorzystywano do pozyskania budulca wtórnego, inne (megality, kurhany itd.) plądrowano w poszukiwaniu skarbów. Jeśli natrafiano na skamieniałości w kształcie roślin lub zwierząt, uważano, że powstały wskutek działania natury (dla przykładu, Jan Długosz wspominał o samoistnie rodzących się z ziemi garnkach).\n\n\n=== Renesans ===\nPoszukiwanie wiedzy w źródłach greckich i rzymskich w dobie renesansu przyczyniło się do stopniowego zwiększenia zainteresowania dziełami sztuki i architektury, na które w tym okresie patrzono przez pryzmat estetyczny. Cyriak z Ankony w pierwszej połowie XV wieku zebrał liczne materiały (notatki, szkice budowli starożytnych, kopie starożytnych inskrypcji) podczas swoich podróży po Italii, Grecji i Bliskim Wschodzie. Prace budowlane w Rzymie przyczyniły się do odkryć takich zabytków, jak Grupa Laokoona, Wenus Medycejska i Apollo Belwederski. W Tarquinii, po otwarciu grobowców etruskich, znaleziono zabytki etruskie i wazy greckie. Znaleziska z okresu klasycznego trafiały do kolekcji wielkich rodów włoskich. W drugiej połowie XVI wieku zainteresowanie przeszłością poszerzyło się o zabytki dziedzictwa narodowego. Dla przykładu, William Camden badał zabytki rzymskie i wczesnośredniowieczne, które odkryto w Anglii. Założone przez niego w Londynie stowarzyszenie Society of Antiquaries miało na celu studia nad lokalnymi starożytnościami.\nWykopaliska archeologiczne nie były jeszcze prowadzone na masową skalę. Do interpretacji dziejów korzystano ze źródeł pisanych. Badania nad zabytkami sprowadzały się do odwiedzenia miejsca, opisania, naszkicowania i zmierzenia zabytku, a także do zebrania i spisania legend związanych z danym miejscem.\n\n\n=== Oświecenie ===\n\nPod wpływem myślicieli epoki oświecenia na dzieje kultury ludzkiej zaczęto patrzeć przez pryzmat ewolucji oraz postępu technicznego i społecznego, skierowanego na ulepszenie warunków życiowych. Uważano, że społeczeństwa dążą do rozwoju, a na ich poziom kulturowy wpływa środowisko naturalne, w którym ewoluują. Te prądy filozoficzne wywarły wpływ na ruch antykwarystów (np. Royal Society), który zaczął poszukiwać odpowiedzi na pytania o sposoby budowania i wykorzystywania narzędzi, a także o czas powstania zabytków, na temat których nie zachowały się żadne świadectwa pisane. W 1733 roku założono w Londynie stowarzyszenie Society of Dilettanti, które podjęło się badań nad kulturami starożytności basenu śródziemnomorskiego. Jednocześnie wykształcona warstwa społeczeństwa, która była zainteresowana zabytkami starożytności, zaczęła domagać się udostępnienia zasobów kolekcji prywatnych, co doprowadziło do sponsorowania przez możnych wpierw uczelnianych, a później również publicznych bibliotek i muzeów. Tak, w 1643 roku, otwarto w Paryżu pierwszą publiczną bibliotekę fundacji Julesa Mazarina, w 1734 roku – Muzea Kapitolińskie w Rzymie, w 1743 roku władze toskańskie udostępniły publicznie kolekcję Medici, a w 1753 roku utworzono Muzeum Brytyjskie.\n\n    \nOd drugiej połowy XVIII wieku zaczęto organizować prace wykopaliskowe, które miały na celu zaspokojenie zapotrzebowania na uzupełnienie kolekcji lub na kolejne cenne przedmioty do sprzedania. W 1710 roku Emanuele Maurizio d'Elbeuf prowadził prace w Herkulanum, od 1748 roku Roque Joaquín de Alcubierre – w Pompejach. Nie były to wykopaliska archeologiczne we współczesnym tego słowa znaczeniu, ponieważ nie sporządzano żadnego planu i dokumentacji na temat postępu prac. W Wielkiej Brytanii w pogoni za artefaktami Bryan Faussett rozkopał ponad 750 grobowców.\nW 1764 roku Johann Joachim Winckelmann opublikował swoją Geschichte der Kunst des Alterthums, w której opisał ewolucję sztuki klasycznej na podstawie analizy zgromadzonych w Watykanie rzeźb antycznych i zachowanych tekstów starożytnych pisarzy. Dzieło Winckelmanna stało się podstawowym źródłem do dalszych badań nad sztuką grecką dla środowiska naukowego na następne półtora stulecia. Jednym z prekursorów naukowego podejścia do badań archeologicznych był Thomas Jefferson, który na swojej posiadłości w 1784 roku rowem sondażowym przeciął kurhan, co pozwoliło mu na odnotowanie warstw, odpowiadających różnym okresom dziejowym.\n\n\n=== XIX wiek ===\nPod wpływem badań geologicznych Jamesa Huttona (stratyfikacja warstw skalnych) i Charlesa Lyella (aktualizm geologiczny) archeologia na początku XIX wieku zaczęła się przekształcać w samodzielną dyscyplinę naukową. W 1836 roku Christian Jürgensen Thomsen – na podstawie analizy stylu znalezisk zgromadzonych w Muzeum Narodowym w Kopenhadze oraz kontekstu, w którym zostały odkryte (np. przedmioty pochodziły z jednego grobu lub skarbu) – wyróżnił trzy epoki:\n\nEpokę kamienia\nEpokę brązu\nEpokę żelaza\nPrawie trzy dekady później John Lubbock podzielił epokę kamienia na paleolit i neolit. Jens Jacob Asmussen Worsaae w połowie XIX wieku korzystał z doświadczenia i pomocy biologów i geologów, wprowadzając tym samym do archeologii interdyscyplinarność badań naukowych.\n\n\n== Archeologia w Polsce ==\n\nPierwsze polskie muzeum archeologiczne powstało w połowie XIX w. w Krakowie (przy Akademii Umiejętności), a pierwsza katedra archeologii na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1866, kierował nią Józef Łepkowski.\nPierwszą służbą ochrony zabytków po odzyskaniu niepodległości było powołane w 1918 Państwowe Grono Konserwatorów Zabytków Archeologicznych. W 1928 rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej utworzono Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie. W okresie międzywojennym istotną rolę w rozwoju polskiej archeologii odegrały wykopaliska w Biskupinie.\nJedną z najważniejszych postaci polskiej archeologii był Kazimierz Michałowski, którego badania i prace wykopaliskowe sprawiły, iż polska szkoła archeologii zaczęła być rozpoznawalna na całym świecie.\nPolskim czasopismem popularnonaukowym poświęconym archeologii i naukom pokrewnym jest kwartalnik „Archeologia Żywa”.\nLista polskich uniwersytetów prowadzących studia w kierunku „archeologia”\n\nAkademia Humanistyczna im. A. Gieysztora\nKatolicki Uniwersytet Lubelski\nWydział Zamiejscowy Nauk Prawnych i Ekonomicznych w Tomaszowie Lubelskim\nUniwersytet im. Adama Mickiewicza\nUniwersytet Gdański\nUniwersytet Jagielloński\nUniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego – od roku akademickiego 2007/2008 odrębny kierunek studiów\nUniwersytet Łódzki\nUniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej\nUniwersytet Mikołaja Kopernika\nUniwersytet Rzeszowski\nUniwersytet Szczeciński – od roku akademickiego 2008/2009\nUniwersytet Warszawski\nUniwersytet Wrocławski\nWyższa Szkoła Edukacji Integracyjnej i Interkulturowej w Poznaniu\n\n\n=== Przepisy ===\nZgodnie z ustawą z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami prowadzenie badań archeologicznych wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36). Za prowadzenie ich bez pozwolenia albo wbrew jego warunkom grozi kara grzywny (art. 117). Znalezienie przedmiotu, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem archeologicznym, zobowiązuje znalazcę do zabezpieczenia przedmiotu i oznakowania miejsca znalezienia oraz bezzwłocznego powiadomienia właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, w ostateczności miejscowego przedstawiciela administracji (wójta lub burmistrza) który powiadamia konserwatora (art. 32n). Zlekceważenie tej powinności zagrożone jest karą grzywny i ewentualnie nawiązki do wysokości dwudziestokrotnego minimalnego wynagrodzenia na wskazany cel społeczny związany z opieką nad zabytkami (art. 115n).\nZnalezisko stanowiące zabytek archeologiczny przechodzi na własność Skarbu Państwa (art. 35). Odkrywcy (z wyjątkiem zajmujących się zawodowo badaniami archeologicznymi lub zatrudnionych w grupach zorganizowanych w celu prowadzenia takich badań) przysługuje nagroda (art. 34).\n\n\n== Zobacz też ==\n\narcheologia współczesności\ndatowanie\ndestrukt\nkultura archeologiczna\noszustwa archeologiczne\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nŁawecka D., Wstęp do archeologii, Warszawa 2003. ISBN 83-01-13966-8.\nPiotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), [w:] Wielka historia Polski, t. 1, Kraków 1998.\nPaul Bahn i Colin Renfrew, Archeologia. Teorie, metody, praktyka, Warszawa 2002.\nAndrzej Abramowicz, Historia archeologii polskiej XIX i XX wiek, Warszawa-Łódź 1991.\nOxford, Wielka Historia Świata", "source": "wikipedia"}
{"text": "Choreologia\n\nChoreologia – nauka o zasadach, technice, historii i metodologii nauczania tańca. Jest to też notacja tańca według systemu stworzonego przez Joan i Rudolfa Beneshów w latach 1947–1955.\nSpecjalistą w zakresie techniki, historii i metodologii nauczania tańca jest choreolog.\n\n\n== Zobacz też ==\nchoreografia\nkinetografia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekosemiotyka\n\nEkosemiotyka – nauka łącząca semiotykę z ekologią człowieka, zajmująca się badaniem relacji znaków pochodzenia kulturowego z organizmami żywymi, ich społecznościami i środowiskiem. Pojęcie ekosemiotyki zostało zaproponowane przez Winfrieda Nötha i Kaleviego Kulla.\nGłówną sferą zainteresowania ekosemiotyki jest wpływ konceptu (idei, modelu opartego na znakach semiotycznych) na projektowanie środowiska i zmiany w nim. Ekosemiotyka zajmuje się wpływem znaków na środowisko ekologiczne. Jest więc nauką o znakach (zarówno ludzkich, jak i zwierzęcych) w ramach geograficznych. Bada udział procesów semiotycznych w mniejszych, jak i większych strukturach.\nEkosemiotyka jest silnie związana z ekolingwistyką. Ekolingwistyka, zajmująca się wpływem znaków pochodzenia lingwistycznego na środowisko, jest integralną częścią ekosemiotyki, która obejmuje także znaki nielingwistyczne.\n\n\n== Historia pojęcia ==\nEkosemiotyka jako dział semiotyki powstał w 1998 roku dzięki artykułom autorstwa Nötha i Kulla. Swoistym prekursorem ekosemiotyki była biosemiotyka, dziedzina semiotyki badająca znaki w świecie ożywionym. To właśnie badacze związani z tą dziedziną stworzyli ekosemiotykę. Rozwijająca się biosemiotyka doprowadziła do zainteresowania się działaniem znaków w środowiskach i społecznościach. W 2001 roku kolejne wydanie artykułów zaowocowało serią konferencji, kursów i rozmaitych studiów nad nową dziedziną. Samo pojęcie pierwszy raz zostało użyte przez Nötha w 1996 roku, chociaż już wcześniej rozważano ekologię semiotyczną. W 2002 roku przyznano pierwszy grant naukowy związany z ekosemiotyką. Uzyskał go Kalevi Kull z Uniwersytetu w Tartu.\n\n\n== Ekosemiotyka w praktyce ==\nEkosemiotyka, nauka jednoczącą kulturę i środowisko jako nauka interdyscyplinarna, może być wykorzystywana w praktyce w ekologii i ekokrytycyzmie. Paradygmat ekosemiotyczny był wielokrotnie wykorzystywany w badaniach nad krajobrazem i jego ekologią.\n\n\n== Krajobraz w ekosemiotyce ==\nW ekosemiotyce krajobraz rozumiany jest jako zbiór znaków w określonej przestrzeni geograficznej. Wobec tego krajobraz jest systemem semiotycznym, obfitującym w rozmaite znaczenia i tworzącym pewną całość. Ekosemiotykę można więc rozumieć jako semiotykę krajobrazu.\n\n\n== Główne zasady ==\nEkosemiotyką kieruje osiem głównych zasad zaproponowanych w pracy Marana i Kulla pt. Ecosemiotics: Main principles and current developments:\n\nWiększość wewnątrz gatunkowych i międzygatunkowych struktur społecznych jest oparta na relacjach znakowych. Oznacza to, że komunikacja budująca hierarchię i relacje w grupie społecznej (ludzkiej bądź zwierzęcej) oparta jest na semiotyce.\nZmiana znaku wpływa na zmiany w środowisku. Organizmy żywe kształtują je na podstawie swojego pojmowania środowiska.\nEkosystem jest modyfikowany przez semiozę. Semiozyczne działania zwierząt integrują i stabilizują środowisko.\nSemioza ludzka i jej zdolność do dekontekstualizacji jest powiązana z degradacją środowiska. Jest to unikalna zdolność, którą dysponuje wyłącznie człowiek.\nKultura ludzka jest integralną częścią ekosystemu. Ekosystem tworzy kontekst kultury, a pojęcie kultury bez kontekstu jest niekompletne (patrz pkt. 8)\nŚrodowisko jest swoistym interfejsem relacji semiotycznych rozmaitych gatunków. Wobec tego jest integralną częścią tych relacji i aktywnie na nie wpływa.\nDo opisu ekologicznych narracji semiozy wymagane są symbole, opis narracyjny jest nieadekwatny. Wynika to ze złożoności i wielowymiarowości tych zjawisk.\nPojęcie kultury bez uwzględnienia elementu środowiskowego jest niekompletne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Humanistyka cyfrowa\n\nHumanistyka cyfrowa – szeroki obszar aktywności naukowej, w której wykorzystuje się źródła, metody i narzędzia cyfrowe do prowadzenia badań, publikowania wyników i budowania infrastruktury badawczej w różnorodnych dyscyplinach humanistycznych i społecznych. Humanistyka cyfrowa to aktywności na przecięciu technik obliczeniowych i zasobów humanistycznych. Materiały, które podlegają opracowaniu i badaniu mogą być analogowe i zdigitalizowane lub w pierwotnej postaci cyfrowej. Ich integracja z narzędziami obliczeniowymi zależy od wyborów dokonywanych na każdym etapie planowania projektu badawczego.\nProblemy z wypracowaniem jednoznacznej i powszechnie akceptowanej definicji cyfrowej humanistyki doczekały się wielu opracowań, jednak, jak stwierdził Matthew Kirschenbaum „nigdy nie dowiemy się, czym humanistyka cyfrowa <<jest>>, ponieważ nie chcemy tego wiedzieć, ani nie jest to dla nas użyteczne”. Według niego pojęcie cyfrowej humanistyki ma być rozwiązaniem problemu braku innych, bardziej precyzyjnych pojęć, i odwoływać się nie tyle do teorii, co do praktyki badawczej.  \n\n\n== Metody cyfrowej humanistyki ==\nDo metod cyfrowej humanistyki należą m.in. badania korpusowe, metody przetwarzania języka naturalnego, analiza sieciowa, edycje cyfrowe, czytanie zdystansowane, text mining, wizualizacja danych, mapy cyfrowe (systemy informacji geograficznej), przetwarzanie obrazów cyfrowych, archiwistyka stron internetowych, fotogrametria. Przykładem wdrożenia metod cyfrowych do tradycyjnych kierunków badań humanistycznych jest np. cyfrowa paleografia  czy lingwistyka kwantytatywna, która dopiero dzięki zasobom i metodom cyfrowym mogła podjąć problem automatycznego wyznaczania struktury semantycznych.\nRozwój cyfrowej humanistyki ograniczają znaczne koszty infrastruktury cyfrowej, kompetencje badaczy, dostępność źródeł i danych oraz przepisy prawa autorskiego. Dostęp do infrastruktury i narzędzi jest, jak przekonuje Joris van Zundert, wtórny wobec koncepcji badań - sama technologia nie jest w stanie być źródłem innowacji w humanistyce.\n\n\n== Humanistyka cyfrowa w Polsce ==\nPierwsza konferencja naukowa poświęcona humanistyce cyfrowej w Polsce pt.: „Zwrot cyfrowy w humanistyce” odbyła się 25–26 listopada 2012 roku w Lublinie. Organizatorami przedsięwzięcia byli Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej oraz Uniwersyteckie Centrum Zdalnego Nauczania i Kursów Otwartych UMCS. Owocem konferencji był ebook dostępny na jednej z wolnych licencji Creative Commons. Równoległym wydarzeniem towarzyszącym konferencji był THATCamp, zorganizowany przez Teatr NN i portal Historia i Media.\nWedług danych za 2014 rok w Polsce realizowano około 80 projektów naukowych cyfrowej humanistyki.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzejA. Radomski AndrzejA., RadosławR. Bomba RadosławR. (red.), Zwrot cyfrowy w humanistyce. Internet / Nowe Media / Kultura 2.0 [pdf], Lublin: E-naukowiec, 2013, ISBN 978-83-936418-0-2 . Brak numerów stron w książce\nRadosław Bomba, Narzędzia cyfrowe jako wyznacznik nowego paradygmatu badań humanistycznych, [w:] Zwrot cyfrowy w humanistyce (red.) A. Radomski, R. Bomba, Wyd. E-naukowiec, Lublin 2013\nJ. Drucker, The Digital Humanities Coursebook. An Introduction to Digital Methods for Research and Scholarship, Routlege, London, 2021, https://doi.org/10.4324/9781003106531.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAlliance of Digital Humanities Organizations (ADHO)\nDigital Research Infrastructure for the Arts and Humanities (DARIAH)\nKonsorcjum CLARIN-PL\nWprowadzenie do humanistyki cyfrowej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauki o zarządzaniu\n\nNauki o zarządzaniu – dyscyplina naukowa w dziedzinie nauk społecznych.\n\n\n== Historia ==\nWedług wcześniej obowiązującej w Polsce klasyfikacji zarządzanie było domeną nauk ekonomicznych, stąd dyscyplina ta była określana jako organizacja i zarządzanie. Później interdyscyplinarne podejście do zarządzania, zwłaszcza wykorzystania psychologii oraz innych nauk społecznych i humanistycznych, zaowocowało dychotomicznym podejściem do nauk o zarządzaniu. Szczegółowe przepisy w tym zakresie zawarto w dwóch aktach prawnych:\n\nUchwała Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z dnia 23 czerwca 2003 r. w sprawie określenia dziedzin nauki i dziedzin sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych\nUstawa z 14 marca 2003 o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki\nZgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z dnia 11 października 2022 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych, wydanym na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, nauki o zarządzaniu są dyscypliną naukową w dziedzinie nauk społecznych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sprawa Grievance Studies\n\nSprawa Grievance Studies – mistyfikacja z 2017–2018 wymierzona w proces recenzji naukowej czasopism nauk humanistycznych. Trójka autorów projektu (J.A. Lindsay, P. Boghossian i H. Pluckrose) zgłaszała w tym okresie sfabrykowane przez siebie artykuły do czasopism naukowych z takich obszarów jak kulturoznawstwo, queer czy gender studies, starając się o doprowadzenie do ich publikacji. Deklarowaną intencją autorów było zademonstrowanie słabości procesu naukowego w dziedzinach, które określili zbiorczym mianem grievance studies (ang. nauki o pretensjach).\nMistyfikacja została przerwana i ujawniona pod koniec 2018, kiedy fikcyjna tożsamość autorki jednej z publikacji przyciągnęła publiczną uwagę i zaczęła być badana przez dziennikarzy. Do tego czasu, spośród 21 spreparowanych tekstów – po 48 próbach zgłoszeń i większej liczbie korekt – cztery zostały opublikowane, trzy były przyjęte do publikacji, siedem pozostawało w procesie recenzji i oceny, a siedem spotkało się z tyloma odrzuceniami, że autorzy zaniechali ich zgłaszania.\nO sprawie napisały światowe media i publicystyka, w tym polska „Polityka” czy „Focus”. Do prowokacji odnieśli się także metodologowie i naukowcy, przedstawiając zarówno pozytywne, jak i negatywne oceny jej znaczenia. Y. Mounk określił ją w nawiązaniu do Sprawy Sokala, mistyfikacji z 1996 r., „Sokalem do kwadratu” (ang. Sokal Squared).\n\n\n== Przebieg sprawy ==\nDwójka z autorów prowokacji, J.A. Lindsay i P. Boghossian, ujawniła 19 maja 2017 mistyfikację o zbliżonym charakterze, która polegała na opublikowaniu sfabrykowanego tekstu „The conceptual penis as a social construct” w czasopiśmie „Cogent Social Sciences”. Początkowo przedstawiali to osiągnięcie jako dyskredytujące gender studies, jednak pod wpływem krytycznych uwag – zwracających uwagę m.in. na drapieżnie komercyjny charakter czasopisma, oraz jego otwarty profil tematyczny – przyznali że „rezultaty prowokacji były bardzo ograniczone, a wiele skierowanej wobec niej krytyki – zasadne”.\nNowa prowokacja, Grievance Studies, miała według autorów rozpocząć się 16 sierpnia 2017 (H. Pluckrose dołączyła do projektu we wrześniu), z wykorzystaniem skorygowanej metodologii. Tym razem celem było wiele czasopism „notowanych wyżej” w akademickich rankingach; teksty mogły być poprawiane i zgłaszane do kolejnych periodyków w zstępującej kolejności rankingowej. Autorstwo prac było kompletnie fikcyjne, jak np. „Helen Wilson” z nieistniejącego instytutu „Portland Ungendering Research Initiative”, lub zapożyczało tożsamość realnych osób które się na to zgodziły, jak dr historii Richard Baldwin z Gulf Coast State College.\nW ciągu następnych miesięcy autorzy przygotowali 21 projektów artykułów (podawana także niższa liczba 20 wynika z podobieństwa dwóch tekstów), i zgłaszali je do czasopism naukowych z obszarów socjologii, kulturoznawstwa, i nauk krytycznych. Treść tekstów celowo uwzględniała żargon, nawiązania i tezy, które realni autorzy uznali za postmodernistyczne, absurdalne, i niestosowne dla nauki – na przykład postulat o zależności pomiędzy homofobią a postawą wobec homoseksualnych zbliżeń zwierząt domowych, lub parafrazę fragmentu Mein Kampf o solidarności społecznej. Prace były zgłaszane 48 razy do różnych tytułów. Zgłoszenia odrzuciły m.in. wszystkie czasopisma socjologiczne. Status pierwszej udanej publikacji uzyskał po pięciu miesiącach tekst „Human Reactions to Rape Culture and Queer Performativity at the Dog Park” dotyczący wpływu homofobii na percepcję zwierząt domowych. Rozważanie tej tezy opierało się na sfałszowanym badaniu empirycznym w dużej skali, które wymagałoby setek godzin pracy obserwacyjnej pod gołym niebem; publikacja została wyróżniona przez redakcję czasopisma „Gender, Place, and Culture”. W sumie do zakończenia projektu do publikacji przyjęto 7 artykułów.\nWedług oryginalnego planu projekt miał trwać do 31 stycznia 2019, jednak zakończono go przedterminowo. 7 czerwca 2018 konto New Real Peer Review na Twitterze zwróciło uwagę na tekst „Dog Park”, co wzbudziło zainteresowanie reporterów The College Fix, Reason, i innych mediów, którzy zaczęli próby weryfikacji tożsamości fikcyjnej autorki. 6 sierpnia redakcja „Gender, Place, and Culture” opublikowała komunikat wyrażający zaniepokojenie, że „Helen Wilson” mogła naruszyć warunki publikacji, i nie udziela odpowiedzi na prośby o udokumentowanie tożsamości. Według autorów prowokacji, w tym czasie usiłowali się z nimi skontaktować m.in. dziennikarze „The Wall Street Journal”, przez co uznali, że projekt należy już przerwać; prywatnie ujawnili mistyfikację dziennikarzom w sierpniu. „The Wall Street Journal” opublikował tekst na ten temat 2 października w dziale opinii, a autorzy projektu ogłosili własny esej opisujący ich perspektywę, oraz upublicznili archiwum z wybranymi prywatnymi materiałami, takimi jak korespondencja z recenzentami. Wszystkie pochodzące z prowokacji teksty przyjęte do publikacji zostały w niedługim czasie wycofane przez redakcje.\n\n\n== Reakcje i następstwa ==\nProjekt przyciągnął zarówno głosy poparcia, jak i krytyki w środowiskach naukowych. Przykładowo, politolog Y. Mounk stwierdził, że Boghossian i współpracownicy wskazali na realne, niepokojące problemy metodologiczne i etyczne w wybranych naukach humanistycznych. Fakt że czasopismo „Hypatia” opublikowało sfabrykowany tekst argumentujący na rzecz etyczności prowokacji w ekonomii ilustruje według niego hipokryzję obecną w tej dziedzinie. Zajmujący się kryzysem replikacji biolog C.T. Bergstrom uznał z kolei, że prowokacja jest nieudana, i nie poddaje się obronie jako niewyszukane oszustwo akademickie. W jego ocenie, autorzy nie dowiedli tego co zamierzali, i wykazali jedynie niezrozumienie tego, czemu jest w stanie służyć recenzja naukowa, i jak działa nauka.\nReporter Slate, D. Engber, wyraził przekonanie, że staranna mistyfikacja wymierzona w każdą inną naukę przyniosłaby podobne rezultaty, a „ekscentryczne” badania również są wartościowe – odwołując się m.in. do skandalu Schöna w fizyce czy badań nagrodzonych Ig Noblem. Zwrócił uwagę, że prace które faktycznie przyjęto do publikacji były w większości raczej nudne niż niestosowne; najbardziej kontrowersyjne tezy i prowokacyjne zabiegi zostały złagodzone lub odrzucone w procesie recenzji. Pozostała część hipotez obroniła się według niego dzięki sfingowanemu oparciu na monumentalnych danych empirycznych. Fizyk Sean M. Carroll napisał, że w projekcie uderzyła go fundamentalna złośliwość i brak dobrej woli. Autorzy prowokacji zadeklarowali w odpowiedzi na takie zarzuty, że kierowali się konstruktywnymi motywacjami troski o jakość nauki, i że podzielają wartości szeroko pojętej sprawiedliwości społecznej. A. Garry, redaktorka „Hypatii”, jednego z oszukanych czasopism, wyraziła rozczarowanie zmarnowaniem wielu godzin pracy recenzentów. Psycholog ewolucyjny P. Smaldino skomentował na Twitterze porównania prowokacji do sprawy Sokala pisząc, że tekst opublikowany przez Sokala był kompletnie nonsensowny, tymczasem artykuły zespołu Boghossiana nie były bezwartościowe i podejmowały zasadne w naukach humanistycznych tematy; podobne zdanie wyraził psycholog J. Heathers.\nAutorzy opisali swoją mistyfikację jako badanie jakościowe o charakterze autoentografii – nie jako eksperyment naukowy. Określanie prowokacji mianem „eksperymentu” wywołało sprzeciw metodologów i innych komentatorów, m.in. ze względu na to, że projekt nie opierał się na modelu badanego problemu, czy też nie uwzględniał niczego, co pełniłoby funkcję grupy kontrolnej.\n\n\n=== Dochodzenie Portland State University ===\nUniwersytet Portland State zatrudniający P. Boghossiana wszczął w styczniu 2019 – w ocenie większości ekspertów konsultowanych przez New York Magazine, rutynowe – dochodzenie w sprawie braku uzyskania przez niego wymaganej aprobaty komisji bioetycznej na dokonanie badania z uczestnictwem ludzi oraz sfałszowania danych w publikacjach naukowych. W obronie autora przed sankcjami z tego powodu stanęli m.in. S. Pinker, R. Dawkins, czy A. Sokal.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zwrot przestrzenny\n\nZwrot przestrzenny (ang. spatial turn) – nurt badawczy w naukach humanistycznych, który zakłada, że przestrzeń, w której żyje i działa człowiek, nie jest faktem obiektywnym, lecz społecznym. Jego przedstawiciele twierdzą, że terminy przestrzenne są z jednej strony formowane przez aktywność człowieka, a z drugiej same na niego oddziaływają – dlatego pojęcia geograficzne (takie jak np. kontynenty czy miasta) są tylko kulturowo uwarunkowanym konstruktem myślowym. \nZwrot przestrzenny występuje w geografii, historiografii, literaturoznawstwie, socjologii, czy politologii. Część jego przedstawicieli postuluje utworzenie nowej dyscypliny naukowej, nazywanej najczęściej humanistyką przestrzenną (ang. spatial humanities).\n\n\n== Historia ==\nPierwsze prace zaliczane do tego nurtu powstały w ramach geografii społecznej w latach 70. XX wieku. Wywołały one ożywione debaty na kilku konferencjach naukowych, w czasie których dyskutowano nad związkiem między przestrzenią działania człowieka a jego aktywnością. Odwoływano się w nich często do badań Michela Foucaulta, który już w 1967 roku twierdził, że analiza przestrzeni społecznych zastąpi w przyszłości tradycyjne analizy historyczne.\nDyskusje te podsumował i pierwszy użył terminu spatial turn amerykański geograf Edward Soja w pracy Postmodern Geographies:The Reassertion of Space in Critical Social Theory z 1989 roku. Soja skrytykował wywodzącą się z marksizmu tendencję do prowadzania badań nad historycznym i społecznym rozwojem ludzkości w ten sposób, że czynnik geograficzny był traktowany jako wartość stała. Jego zdaniem w badaniach tego typu należy uwzględnić jako zmienną, obok czynników historycznego i społecznego, także czynnik geograficzny. W wydanej w 1996 roku pracy Thirdspace: Journeys to Los Angeles and Other Real-and-Imagined Places Soja w praktyce zastosował własne postulaty analizując konceptualizację przestrzeni społecznej w dziejach między innymi Los Angeles, kalifornijskiego hrabstwa Orange oraz Amsterdamu. \nNa przełomie XX i XXI wieku zwrot przestrzenny zadeklarowali przedstawiciele innych niż geografia dyscyplin naukowych, przede wszystkim historiografii, politologii i socjologii. Propagatorem tego pojęcia był niemiecki uczony Karl Schlögel, głównie za sprawą zbioru studiów, wydanego w Polsce w 2009 roku jako W przestrzeni czas czytamy. O historii cywilizacji i geopolityce. W swoich badaniach, opublikowanych w wielu pracach wydanych na przełomie XX i XXI wieku, Schlögel doszedł między innymi do wniosku, że w życiu społecznym Europy Środkowej, obok czynnika historycznego, dużą rolę odgrywa język i pojęcia używane do opisywania przestrzeni geograficznej.\n\n\n== Badania ==\nBadacze reprezentujący nurt zwrotu przestrzennego podejmowali badania nad różnorodnymi problemami koncentrującymi się wokół zagadnienia przestrzeni. Należą do nich między innymi ogólny rozwój form percepcji przestrzeni, konstruowanie obrazu przestrzeni geograficznej w poszczególnych tekstach i różnych rejonach ekumeny, kulturowe uwarunkowania pojęć geograficznych, związek między obserwacją naoczną a wiedzą paradygmatyczną, sposoby definiowania i opisywania przestrzeni nieznanych z autopsji, włączenie sacrum w przestrzeń fizyczną, fabularyzacja przestrzeni (czyli jej porządkowanie przez przypisywanie określonych narracji poszczególnym obiektom), ewolucja form konceptualizacji przestrzeni geograficznej, sposoby definiowania granic, czy wpływ przestrzeni wyobrażonej na opis krajobrazu. Szczególną uwagą politologów cieszą się badania nad związkiem pomiędzy formą konstruowania przestrzeni a sposobem ustanawiania władzy i wzajemnych stosunków. \nDo prac tego nurtu w nauce polskiej zalicza się między innymi Fabularyzacja przestrzeni. Średniowieczny przykład granic Jacka Banaszkiewicza z 1979 roku, Poczucie przestrzeni i świadomość geograficzna Bronisława Geremka z 1997 roku, Terytorium a świat: wyobrażeniowe konfiguracje przestrzeni w literaturze portugalskiej od schyłku średniowiecza do współczesności Ewy Łukaszyk z 2003 roku, czy „Contra naturam?” Czwarty kontynent i problem antypodów w starożytności i średniowieczu Jerzego Strzelczyka z 2003 roku.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAdam Krawiec: „Zwrot przestrzenny” w mediewistyce. W: Vademecum historyka mediewisty. Jarosław Nikodem, Dariusz Andrzej Sikorski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 536–540. ISBN 978-83-01-17239-8.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Językoznawstwo\n\nJęzykoznawstwo, inaczej lingwistyka (od łac. lingua „język”) – nauka badająca język pod kątem jego jednostek, struktury, funkcji i rozwoju. Język jako złożone, wieloaspektowe zjawisko społeczne można badać z różnych perspektyw i przy użyciu różnych podejść metodycznych.\nTermin „lingwistyka”, o pochodzeniu łacińsko-romańskim, ma swoje rodzime odpowiedniki w językach słowiańskich (np. słow. jazykoveda, pol. językoznawstwo, ukr. мовознавство mowoznawstwo). Powstały one w wyniku skalkowania terminu niemieckiego (Sprachwissenschaft).\n\n\n== Językoznawstwo a filologia i gramatyka ==\nNauką o języku jest również filologia, która w odróżnieniu od lingwistyki, badającej język bez względu na jego medium, zajmuje się językiem pisanym, a w szczególności tekstami literackimi. Przedmiotem filologii jest nie tylko język, ale również tradycja literacka danego języka. Pojęcie filologii jako nauki o języku i literaturze pojawiło się w połowie XIX wieku. Starszy rodowód ma jednak termin „filologia klasyczna”, który obejmował nie tylko język i literaturę, ale ogólne dzieje, prawo, ekonomię, religię oraz filozofię Rzymian i Greków, czyli materialną i duchową kulturę tychże społeczeństw. Z jednej strony filologia ma szerszy zakres pojęciowy niż lingwistyka w tym sensie, że bada zarówno język, jak i literaturę danego narodu; z drugiej zaś jest pojęciowo węższa, gdyż w jej zakres nie wchodzi badanie przedpiśmiennego okresu rozwoju języka.\nGramatyka jako termin ma o wiele dłuższą tradycję niż lingwistyka i filologia. O ile filologia i lingwistyka ukształtowały się w epoce nowożytnej, to termin „gramatyka” pojawił się już w piśmiennictwie starogreckim. Grecki uczony Dionizjusz Trak (170–90 p.n.e.) był autorem opisu języka greckiego zatytułowanego Technē grammatikē (techne – rzemiosło, technika; gramma – litera, znak; grammatikos – piśmienny, wykształcony). Praca ta była pierwszą gramatyką europejską, która wyróżniła osiem części mowy. Stała się wzorem dla późniejszych gramatyk; przeniesiona na grunt rzymski, stała się wzorem dla gramatyk łacińskich, a za ich pośrednictwem – wpłynęła na teorie gramatyczne w krajach europejskich.\n\n\n== Podział językoznawstwa ==\nJęzykoznawstwo synchroniczne zajmuje się badaniem synchronii językowej. Synchronia to stan systemu językowego, jego jednostek i ich wzajemnych relacji w danym momencie. Pod pojęciem synchronicznego stanu języka rozumie się nie tylko jego współczesną postać, ale również jego stan w konkretnej historycznej epoce rozwoju. Potrzebę badania języka w ujęciu synchronicznym zaczęła priorytetyzować XX-wieczna teoria językoznawcza, pod którą podwaliny położył Ferdinand de Saussure, autor teorii strukturalno-systemowej. Koncepcje de Saussure’a o systemowym i funkcyjnym rozumieniu języka zostały rozwinięte przez Praskie Koło Lingwistyczne, założone w 1926 roku.\nLingwistyka diachroniczna zaś bada diachronię językową, czyli rozwój systemu językowego z perspektywy czasu. W jej obrębie można wyróżnić językoznawstwo historyczno-porównawcze, historię poszczególnych języków i etymologię. Termin „diachronia” pokrywa się w znacznym stopniu z pojęciem historii języka, które może być rozumiane w węższym lub szerszym sensie. W węższym ujęciu historia to okres rozwoju społeczeństwa i języka, który pozostawił po sobie świadectwa piśmienne. W tym kontekście okres rozwoju pozbawiony tradycji piśmienniczej określa się jako okres prehistoryczny. Zgodnie z tym rozumieniem diachronię można podzielić na historyczną i prehistoryczną.\nLingwistyka porównawcza, zajmująca się porównywaniem dwóch lub większej liczby języków, może przybierać charakter typologiczny (kategoryzuje języki w pewne typy) lub konfrontatywny (kontrastywny) (porównuje wszystkie aspekty języków). Badaniami porównawczymi w kontekście rozwoju spokrewnionych języków zajmuje się językoznawstwo historyczno-porównawcze. Całościowo językoznawstwo porównawcze (synchroniczne lub diachroniczne) określa się jako komparatystykę.\nJako że język stanowi fakt społeczny, miejsce języka w społeczeństwie, jego związek z kulturą i zależność od czynników historycznych są zainteresowaniami badawczymi wchodzącymi w obręb dalszych dyscyplin: socjolingwistyki, etnolingwistyki, geolingwistyki, dialektologii i lingwistyki arealnej. W ramach interdyscyplinarnego badania języków uformowały się: filozofia języka, psycholingwistyka, neurolingwistyka oraz lingwistyka inżynieryjna, która stanowi zastosowanie językoznawstwa. Do językoznawstwa stosowanego zalicza się również fonetykę eksperymentalną, teorię przekładu, teorię nauczania języków obcych, leksykografię, lingwistykę kliniczną, niekiedy również socjolingwistykę i psycholingwistykę. Ze względu na naturę metod badawczych można rozróżnić językoznawstwo kwalitatywne (systemowo-strukturalne), algebraiczne i kwantytatywne (statystyczne).\nBadania językoznawcze można rozdzielić między dwoma podrozdziałami tej nauki – językoznawstwem szczegółowym (konkretnym) i językoznawstwem ogólnym. W odróżnieniu od językoznawstwa ogólnego, które zajmuje się cechami charakteryzującymi dowolny język, językoznawstwo szczegółowe bada określone języki bądź ich zbiory, języki bliskie genetycznie (grupy języków spokrewnionych) lub geograficznie (języki poszczególnych obszarów). Niekiedy zagadnienia w obrębie językoznawstwa ogólnego dzieli się na dwie grupy: językoznawstwo ogólne właściwe (w sensie węższym) i językoznawstwo teoretyczne. Językoznawstwo ogólne właściwe bada języki świata jako całość i może być rozumiane jako uogólnienie lingwistyk szczegółowych (fonetyka ogólna, gramatyka ogólna, typologia języków). Z kolei w skład językoznawstwa teoretycznego wchodzą tylko te kwestie lingwistyczne, które odnoszą się do fundamentalnych cech języka jako zjawiska społecznego w jego relacjach do innych aspektów rzeczywistości.\nFerdinand de Saussure czynił rozróżnienie między językoznawstwem wewnętrznym, badającym wewnętrzną strukturę języka, a językoznawstwem zewnętrznym, zajmującym się związkami języka z innymi dziedzinami wiedzy oraz aspektami społecznymi. Przedmiotem językoznawstwa zewnętrznego są zagadnienia na pograniczu nauki o języku i etnologii, język w kontekście jego związków z historią polityczną, różnymi instytucjami, kościołem, szkołą oraz problematyka rozmieszczenia geograficznego języków; także uwarunkowania indywidualne produkcji mowy i nauczanie języków. Można również odróżnić językoznawstwo teoretyczne, zajmujące się przede wszystkim budowaniem teorii języka, od językoznawstwa stosowanego, zajmującego się możliwościami oraz sposobami wykorzystania lingwistyki w różnych obszarach życia i innych dyscyplinach naukowych. Lingwistyka stosowana obejmuje chociażby badania nad efektywnością nauczania języków obcych, badania nad ulepszaniem technik przekładu maszynowego, badania w zakresie polityki językowej i kultury języka, tworzenie systemów pisma dla języków pozbawionych tradycji literackiej.\n\n\n== Językoznawstwo w systemie nauk ==\nJęzyk, rozumiany jako umiejętność psychofizyczna, jest ściśle związany z życiem społecznym, kulturą i procesami myślowymi człowieka. Z tego względu językoznawstwo znajduje się w bliskim powiązaniu z innymi dziedzinami badającymi społeczeństwo, jego kulturę, ideologię oraz myślenie treściowe i formalne. Badanie dźwiękowych aspektów języka łączy lingwistykę z niektórymi naukami przyrodniczymi, w tym przede wszystkim z fizyką i fizjologią.\nSocjologia, nauka zajmująca się badaniem społeczeństwa w najszerszym kontekście, wyodrębniła się jako samodzielna dyscyplina naukowa w drugiej połowie XIX wieku. Jej przedmiotem jest klasyfikacja oraz analiza różnorodnych grup i całostek społecznych, które łączą się na podstawie czynników takich jak bliskość geograficzna, współpraca ekonomiczna, związek językowy, wyznanie religijne i inne. Struktura społeczna, obejmująca zarówno najmniejsze jednostki, jakimi są rodziny, jak i większe organizmy społeczne, takie jak klasy społeczne, narody i państwa, nie jest obojętna dla zróżnicowania językowego, zwłaszcza w kontekście powstawania dialektów terytorialnych oraz socjolektów. Z kolei język pełni funkcję integrującą, służąc jako spoiwo narodowe, budujące tożsamość danego narodu i oddzielające go od innych. Z tego względu związek między socjologią a lingwistyką ma charakter obustronny – lingwistyka czerpie z ustaleń socjologii, a socjologia z dorobku językoznawstwa. W wyniku tej współpracy powstała dyscyplina zwana socjolingwistyką.\nEtnografia jako nauka o kulturze materialnej i duchowej również jest powiązana z lingwistyką. W badaniach etnograficznych przywiązuje się wagę do sytuacji językowej, a monografie etnograficzne często zawierają szczegóły dotyczące języka (dialektu) danej grupy etnicznej. Język stanowi kluczowy element tożsamości etnicznej, dlatego badanie związków języka danej grupy z językami innych grup pozwala na identyfikację historycznych i kulturowych związków między ludami. Jednocześnie badaczowi języka potrzebna jest wiedza o grupie posługującej się danym językiem, o jej życiu materialnym i kulturowym. Współpraca między etnografią a lingwistyką jest szczególnie konieczna w dialektologii, przy badaniu dialektów regionalnych i analizie słownictwa odnoszącego się do lokalnych realiów. Z kooperacji językoznawstwa i etnografii uformowała się dyscyplina zwana etnolingwistyką, która zajmuje się przede wszystkim badaniem tzw. społeczeństw prymitywnych, żyjących w organizacji plemiennej. Godne uwagi w kontekście etnolingwistyki są Stany Zjednoczone (badanie plemion indiańskich) i w ZSSR (grupy etniczne mówiące m.in. językami uralskimi).\nWśród nauk artystycznych z językoznawstwem związane są literaturoznawstwo (w tym poetyka) i historia literatury. Teoria literatury i poetyka bazują na dorobku językoznawstwa, chociażby w obszarach takich jak fonetyka (kwestie rymu i rytmu w poezji), leksykologia i semantyka (metafora, metonimia), stylistyka i teoria tekstu. Z kolei literatura piękna wraz z literaturą fachową tworzą punkt wyjścia do badania rozwarstwienia i rozwoju zasobu leksykalnego języka oraz jego struktury gramatycznej. Teoria literatury i poetyka dają lingwistyce impulsy do analizy funkcji estetycznej języka.\nJęzykoznawstwo jest związane również z nauką o znakach, czyli semiotyką (termin zaczerpnięty od amerykańskich filozofów, Peirce’a i Morrisa) lub semiologią (termin de Saussure’a). W życiu codziennym człowiek nie tylko posługuje się językiem jako najbogatszym systemem znaków, ale również kieruje się innymi zespołami znaków, np. symbolami. Językoznawstwo, poprzez semiotykę, łączy się również z cybernetyką (nauką o sterowaniu systemami) i teorią informacji, tj. nauką o informacjach, zwłaszcza o sposobach ich przekazu i transformacji. Po drugiej wojnie światowej cybernetyka stała się jednym z czynników, które doprowadziły do rewolucji naukowo-technicznej. Jej uniwersalność polega na tym, że zamiast szukać różnic między badanymi zjawiskami, koncentruje się na odkrywaniu relacji, które je łączą. Cybernetyka znalazła swoje miejsce w ogólnej teorii systemów i ustanowiła związek z językoznawstwem; jednym z głównych zadań lingwistyki jest bowiem analiza i opis systemów językowych.\nZ nauk przyrodniczych blisko związanych z językoznawstwem największe znaczenie mają fizjologia i anatomia (przy badaniu wymowy, artykulacji głosek), z nauk fizycznych zwłaszcza akustyka (przy badaniu własności akustycznych głosek). W związku z tym fonetykę jako naukę o dźwiękowej płaszczyźnie mowy można podzielić na fonetykę organogenetyczną (fizjologiczną, artykulacyjną) i na fonetykę akustyczną.\nWedług Franciszka Gruczy w polu zainteresowań lingwistyki znajdują się trzy rodzaje obiektów: 1) konkretni ludzie działający jako mówcy i/lub słuchacze, 2) konkretne wypowiedzi przez nich artykułowane i/lub słyszane, 3) okoliczności konkretnych aktów mownych. Lingwistyka nie zajmuje się wypowiedziami jako samoistnymi obiektami fizycznymi, lecz tym, jak je mówcy-słuchacze tworzą, słyszą i rozumieją.\n\n\n== Zróżnicowanie języków ==\nWażną częścią badań lingwistycznych jest dociekanie istoty różnic pomiędzy językami świata. Jest to szczególnie istotne dla zrozumienia ludzkich umiejętności językowych. Jeżeli zdolności językowe człowieka są ściśle ograniczone przez biologiczne właściwości gatunku ludzkiego, wówczas języki muszą być bardzo do siebie podobne. Jeżeli zdolności lingwistyczne człowieka są nieograniczone, wtedy języki mogą znacznie się od siebie różnić.\nIstnieje wiele różnych sposobów na zinterpretowanie podobieństw pomiędzy językami. Na przykład: język łaciński używany przez Rzymian przekształcił się w hiszpański w Hiszpanii i włoski we Włoszech. Podobieństwa pomiędzy hiszpańskim i włoskim w wielu przypadkach wynikają ze wspólnego pochodzenia tych języków. A więc w zasadzie, jeżeli dwa języki mają pewną wspólną właściwość, to ta właściwość może istnieć dzięki pochodzeniu ze wspólnego prajęzyka lub pewnej właściwości ludzkich umiejętności językowych. Istnieje zawsze możliwość przypadkowego podobieństwa, zwłaszcza w zakresie leksyki, tak jak w przypadku hiszpańskiego słowa mucho i angielskiego much, które nie są ze sobą powiązane historycznie, chociaż dzielą to samo znaczenie i podobne brzmienie.\nCzęsto możliwość wspólnego dziedzictwa może być zasadniczo wykluczona. Biorąc pod uwagę fakt, że uczenie się języków przychodzi ludziom w miarę łatwo, można stwierdzić, że językami posługiwano się przynajmniej tak długo, jak istnieje współczesny człowiek, czyli około pięćdziesięciu tysięcy lat. Niezależne pomiary zmian językowych (na przykład porównywanie tekstów języka starożytnego do języków wywodzących się z niego i używanych współcześnie) sugerują, że zmiana przebiega w takim tempie, że nie można zrekonstruować języka, którym mówiono więcej niż 10 000 lat temu. W konsekwencji cechy wspólne języków mówionych w różnych częściach świata nie są uznawane jako dowód na wspólne pochodzenie.\nCo więcej, istnieją udokumentowane przypadki języków migowych rozwijających się w społecznościach ludzi upośledzonych słuchowo, którzy nie mogli mieć kontaktu z językiem mówionym. Okazało się, że języki migowe mają cechy języków mówionych, co umacnia hipotezę, że cechy te nie są zawdzięczane wspólnemu przodkowi, lecz ogólnym właściwościom sposobu przyswajania języka.\nZbiór przypuszczalnie wspólnych właściwości wszystkich języków określa się mianem gramatyki uniwersalnej. Uniwersalne właściwości języka mogą być częściowo przypisane uniwersalnym aspektom ludzkiego doświadczenia. Na przykład: wszyscy ludzie używają wody i fakt, że we wszystkich językach występuje termin określający wodę jest z pewnością z tym związany. Wyzwanie, które stawia gramatyka uniwersalna, wymaga poradzenia sobie z tym problemem. Doświadczenie jest częścią procesu, poprzez który jednostki uczą się języków. Jednakże doświadczenie samo w sobie nie jest wystarczające, ponieważ zwierzęta trzymane wśród ludzi uczą się języka ludzkiego w bardzo małym stopniu, lub wcale się go nie uczą.\nPrzypuszczalnie wszystkie języki świata rozróżniają rzeczowniki od czasowników – jest to generalnie przyjęta zasada. Mogłoby to wymagać bardziej wyszukanego wyjaśnienia, ponieważ rzeczowniki i czasowniki nie istnieją w świecie, lecz są tylko częścią języka.\nWłaściwości gramatyki uniwersalnej mogą być związane z ogólnymi właściwościami ludzkiego poznania lub z pewną właściwością ludzkiego poznania, która jest charakterystyczna dla danego języka. Potrzebna jest znacznie większa wiedza na temat ludzkiego poznania, by móc dokonać znaczącego rozróżnienia. W rezultacie w lingwistyce teoretycznej występują uogólnienia, ale lingwiści nie zajmują stanowiska, czy takie uogólnienie może mieć wpływ na inne aspekty poznania.\n\n\n== Właściwości języka ==\nOd czasów starożytnej Grecji utrzymuje się, że języki są zorganizowane wokół gramatycznych kategorii, takich jak rzeczownik czy czasownik, mianownik lub biernik, teraźniejszość czy przeszłość. Słownictwo i gramatyka języka są zorganizowane wokół tych elementarnych kategorii. Poza tworzeniem konkretnego użycia odrębnych kategorii, język ma ważną właściwość, organizuje elementy w struktury rekurencyjne. To pozwala, na przykład, wyrażeniu rzeczownikowemu zawrzeć inne wyrażenie rzeczownikowe (jak na przykład „usta szympansa”) lub zdaniu zawrzeć inne zdanie (na przykład „Myślę, że pada.”). Chociaż rekurencja w gramatyce została bezwzględnie rozpoznana dużo wcześniej (na przykład przez Jespersena), znaczenie tego aspektu języka zostało w pełni uświadomione po publikacji książki Syntactic Structures Noama Chomsky’ego w 1957 roku, która przedstawia formalną gramatykę fragmentu angielskiego. Przedtem najbardziej szczegółowe opisy systemów lingwistycznych były systemami fonologicznymi lub morfologicznymi, które były zamknięte i dopuszczały niewiele kreatywności.\nChomsky używał bezkontekstowej gramatyki, powiększając ją za pomocą przekształceń. Od tego czasu bezkontekstowa gramatyka opisuje konkretne fragmenty różnych języków, jednakże udowodniono, że ludzkie języki zawierają szeregowe zależności, którymi bezkontekstowa gramatyka nie może zajmować się dostatecznie. To wymaga zwiększonej umiejętności, na przykład przekształcania.\nWażną kwestią jest również to, że zdania rzeczownikowe przed zwrotami czasownikowymi są identyfikowane z czasownikami w zwrotach czasownikowych, w kolejności od lewej do prawej strony.\n\n\n== Mowa versus pismo ==\nWiększość współczesnych lingwistów żywi przekonanie, że język mówiony jest bardziej fundamentalny. Przyjmują oni, że badanie mowy jest ważniejsze od badania języka pisanego. Przyczyny tego spojrzenia są następujące:\n\njęzyk pisany to wtórna reprezentacja języka mówionego, niewypracowana w przypadku większości języków świata (większość z nich to jedynie środki komunikacji ustnej);\njęzyk mówiony jest uniwersalny i spontaniczny, język pisany zaś wymaga świadomej nauki i znajduje się pod silniejszym wpływem gramatyki normatywnej;\njęzyk mówiony, zwłaszcza swobodny, zawiera formy niestandardowe i jest zróżnicowany regionalnie, piśmiennictwo zaś reprezentuje formy standardowe i uniemożliwia wykrycie np. zróżnicowania dźwiękowego języka.\nJęzykoznawcy zauważają wartość badań nad tekstem. W przypadku badań językoznawczych, do których stosuje się metody lingwistyki informatycznej i korpusowej, język pisany jest często o wiele bardziej wygodny przy przetwarzaniu dużej ilości danych. Trudno jest znaleźć albo stworzyć wielkie korpusy języka mówionego. Są one zazwyczaj sporządzane na piśmie. W dodatku lingwiści zwrócili się ku pisemnemu dyskursowi, który pojawia się w różnych rodzajach komunikacji za pośrednictwem komputerów, uznając go za realną dziedzinę badań językoznawczych.\nBadania języka pisanego są w każdym wypadku uważane za dziedzinę językoznawstwa.\n\n\n== Normatywność a opisowość ==\nWspółczesne językoznawstwo jest opisywane jako przedsięwzięcie deskryptywne (opisowe), stroniące od sądów preskryptywnych (normatywnych). Zgodnie z tym założeniem lingwiści koncentrują swoją działalność naukową na bezstronnej obserwacji języka i badaniu jego rzeczywistej natury. Ich zadaniem jest opisywanie zasad znanych rodzimym użytkownikom języka, na podstawie intuicji i praktyki językowej tych osób. Język stanowi bowiem zjawisko poznawcze, zakorzenione w ludzkim umyśle. Przedmiotem badań językoznawczych mogą być zarówno odmiany standardowe języków, jak i odmiany mniej prestiżowe lub regionalne. Naukowe rozumienie językoznawstwa kontrastuje zatem z popularnymi wyobrażeniami na temat tej dyscypliny, które nieściśle utożsamiają lingwistów z normatywistami (preskryptywistami; osobami zajmującymi się tzw. kulturą języka) bądź poliglotami.\nPotocznie językoznawstwo bywa postrzegane jako dyscyplina poświęcona poprawności językowej lub utożsamiane z poradnictwem językowym. Koncepcje związane z poprawnością języka, choć powszechne wśród elit kulturalnych, uchodzą za umotywowane panującymi uwarunkowaniami społecznymi. Zasadniczo lingwistyka, jako deskryptywna dziedzina nauki, odżegnuje się od ingerencji w zachowania użytkowników języka i dyktowania zasad etykiety językowej.\nW wielu krajach Europy próby regulacji językowej i przejawy preskryptywizmu zostały wyłączone z obszaru nauki o języku. Preskryptywizm funkcjonuje jednak w niektórych tradycjach lingwistyki, m.in. w krajach szeroko pojmowanej Europy Wschodniej. Również polska lingwistyka jest w stosunkowo dużym stopniu skupiona na krytyce językowej i popularyzacji kultury języka, czym odróżnia się np. od językoznawstwa brytyjskiego, odrzucającego preskryptywność. Rozstrzyganie kwestii poprawnościowych w języku ojczystym jest czasami zaliczane do praktycznych zastosowań językoznawstwa. Mówi się wręcz o dziale lingwistyki zwanym językoznawstwem normatywnym lub preskryptywnym.\n\n\n== Historia językoznawstwa ==\n\nWczesne teksty indyjskich Wed wskazują na strukturę języków – język składa się ze zdań mających cztery stadia rozwojowe, które są wyrażone w trzech czasach (przeszłym, teraźniejszym i przyszłym). Zdania składają się z wyrazów, które mają dwie odrębne formy istnienia (formę wokalną – słowo, i formę wyobrażeniową – znaczenie). Wyrazy te są zazwyczaj czasownikami, które reprezentują czynności ze świata rzeczywistego, i rzeczownikami, które występują w siedmiu przypadkach (w zależności od sposobu uczestnictwa w czynnościach ze świata rzeczywistego).\nIndyjski gramatyk Panini (około 520–460 p.n.e.) jest często uznawany za prekursora językoznawstwa. Jest znany jako autor dzieła gramatycznego pod tytułem Aṣṭādhyāyī, do dzisiaj używanego w nauce i analizie sanskrytu. Gramatyka Paniniego jest wysoko usystematyzowana i techniczna, wprowadziła pojęcia fonemu, morfemu i rdzenia (rozpoznane dopiero przez zachodnich językoznawców około dwóch tysięcy lat później). Reguły Paniniego opisują całość morfologii języka. Następstwem tego, że jego gramatyka skupia się na zwięzłości, jest jej nieintuicyjna struktura, przypominająca współczesny język maszynowy (jako przeciwieństwo zrozumiałych przez ludzi języków programowania). Zaawansowane logiczne zasady i techniki Paniniego miały duży wpływ zarówno na starożytne, jak również na współczesne językoznawstwo.\nBhartrihari (ok. 450–510) – kolejny ważny autor teorii indyjskiego językoznawstwa. Stworzył on teorię, według której akt mowy składa się z czterech etapów:\n\npierwszy – konceptualizacja danej myśli,\ndrugi – jej werbalizacja oraz sekwencjonowanie,\ntrzeci – wygłoszenie wypowiedzi w przestrzeń, wszystko to wykonane przez mówcę,\ni czwarty – zrozumienie wypowiedzi przez słuchacza – osobę interpretującą.\nPraca Paniniego oraz Bhartrihariego miała znaczący wpływ na wiele z podstawowych poglądów zaproponowanych przez wykładowcę sanskrytu, Ferdinanda de Saussure’a, który jest powszechnie uważany za ojca współczesnego językoznawstwa strukturalnego.\nW 760 roku na Środkowym Wschodzie perski językoznawca Sibawajhi stworzył w swojej obszernej pracy pod tytułem Al-kitab fi al-nahw (‏الكتاب في النحو‎ – „Księga o gramatyce“) szczegółowy i profesjonalny opis arabskiego, ukazując wiele lingwistycznych aspektów języka. Sibawajh w swojej książce odróżnił fonetykę od fonologii.\nLingwistyka rozwija się na gruncie naukowym od XIX wieku, kiedy to była zdominowana przez badania historyczno-porównawcze. W pierwszych dekadach XX wieku wykształciła się lingwistyka synchroniczna (opisowa) i stopniowo wzrasta koncentracja na badaniu języka jako uniwersalnego narzędzia komunikacji i myślenia ludzkiego w oparciu o materiał zgromadzony w ramach badań różnych języków świata. Na przełomie XIX i XX wieku ukształtowały się zalążki innych dyscyplin językoznawczych. Powstało językoznawstwo ogólne jako dyscyplina integrująca, zajmująca się prawidłowościami wewnętrznej struktury i rozwoju języka. Pod wpływem teorii Ferdinanda de Saussure’a badania synchroniczne zostały odgraniczone od diachronicznych.\nDo pierwszych zachodnich językoznawców zaliczają się Jakob Grimm, który w roku 1822 stworzył zasadę spółgłoskowych zmian w wymowie znaną jako prawo Grimma, Karl Verner, który ułożył prawo Vernera, August Schleicher, który stworzył „Stammbaumtheorie” oraz Johannes Schmidt, który w roku 1872 stworzył „Wellentheorie” („model falowy”). Ferdinand de Saussure jest twórcą współczesnej lingwistyki strukturalnej. Edward Sapir, lider w amerykańskiej lingwistyce strukturalnej, był jednym z pierwszych, którzy badali zależności pomiędzy nauką o języku a antropologią. Jego metodologia ma ogromny wpływ na jego wszystkich następców. Początkowo badania nad językiem odbywały się w ramach filologii, traktującej język przede wszystkim jako narzędzie literatury. Konsekwencją tego podejścia był preskryptywizm i traktowanie języka mówionego jako niedoskonałej wersji języka pisanego.\nOd lat 60. XX wieku głównym modelem języka jest model formalny Noama Chomsky’ego, który rozwinął się pod kierunkiem jego nauczyciela, Zelliga Harrisa, będącego z kolei pod ogromnym wpływem Leonarda Bloomfielda. Chomsky pozostaje najbardziej wpływowym językoznawcą na świecie. Lingwiści zajmujący się head-driven phrase structure grammar (HPSG) czy gramatyką leksykalno-funkcyjną (LFG), podkreślają znaczenie formalizacji i formalnego rygoru w opisie lingwistycznym, i dystansują się nieco od ostatniej pracy Chomsky’ego (program „minimalistyczny” dla gramatyki transformacyjnej), przyłączając się bardziej do wcześniejszych jego prac. Lingwiści związani z teorią optymalności wskazują uogólnienia pod względem naruszalnych reguł, co jest większym odejściem od głównego nurtu językoznawstwa, a lingwiści zajmujący się różnymi rodzajami gramatyki funkcjonalnej i lingwistyki kognitywnej mają tendencję do podkreślania braku autonomii wiedzy lingwistycznej i braku uniwersalności struktur lingwistycznych, dlatego też znacznie odchodzą od paradygmatu Chomsky’ego.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ngramatyka tradycyjna\njęzykoznawstwo historyczno-porównawcze\nhipoteza Sapira-Whorfa\njęzykowy obraz świata\nlingwistyka potoczna\npoezja lingwistyczna\nstrukturalizm\nAbstand- i Ausbausprachen\nPraskie Koło Lingwistyczne\namerykańska szkoła strukturalistyczna\ngramatyka treści\nmłodogramatycy\nglossematyka\nlingwistyka kognitywna\njęzykoznawstwo konfrontatywne\npragmatyka\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJurajJ. Dolník JurajJ., Základy lingvistiky, Bratislava: Stimul, 1999, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637  (słow.).\nFranciszekF. Grucza FranciszekF., Zagadnienia metalingwistyki. Lingwistyka – jej przedmiot, lingwistyka stosowana, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-03923-X .\nCzesławC. Lachur CzesławC., Zarys językoznawstwa ogólnego, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2004, ISBN 83-7395-082-6, OCLC 749715998 .\nJohnJ. Lyons JohnJ., Wstęp do językoznawstwa, KrzysztofK. Bogacki (tłum.), AdamA. Weinsberg (red. nauk.), HalinaH. Urbańska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1975 .\nWitoldW. Mańczak WitoldW., Problemy językoznawstwa ogólnego, Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum, 1996, ISBN 83-04-04327-0 .\nTadeuszT. Milewski TadeuszT., Językoznawstwo, wyd. 7, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, ISBN 83-01-14244-8, OCLC 749429940 .\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nŠimonŠ. Ondruš ŠimonŠ., JánJ. Sabol JánJ., Úvod do štúdia jazykov, Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo, 1987, OCLC 28427817  (słow.).\nGrzegorzG. Pawłowski GrzegorzG., U podstaw lingwistyki. Relacja, analogia, partycypacja, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2024, ISBN 978-83-235-6370-9, OCLC 1424360554 .\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .\nHans HeinrichH.H. Stern Hans HeinrichH.H., Fundamental Concepts of Language Teaching: Historical and Interdisciplinary Perspectives on Applied Linguistic Research, Oxford: Oxford University Press, 1983, ISBN 978-0-19-437065-3, OCLC 1251392413  (ang.).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBarbara C.B.C. Scholz Barbara C.B.C., Francis JeffreyF.J. Pelletier Francis JeffreyF.J., Geoffrey K.G.K. Pullum Geoffrey K.G.K., Philosophy of Linguistics, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 2015, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07]  (ang.). 1 stycznia (Filozofia lingwistyki)\n Linguistics, kanał CrashCourse na YouTube [dostęp 2024-08-29].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Argument (językoznawstwo)\n\nArgument – wyrażenie, które uzupełnia znaczenie predykatu. Np. predykat spać uzupełniony o wyraz Jan tworzy zdanie Jan śpi. Predykat wraz z argumentami tworzy strukturę predykatowo-argumentową. Czasowniki mogą mieć 0 argumentów (trzeba), 1 argument (spacerować, spać, budzić się), 2 argumenty (słyszeć, bić, kochać), 3 argumenty (dać, kłaść).  Niektóre czasowniki jako argumentów wymagają fraz przyimkowych (polegać na kimś), lub zdań (wiedzieć, że). Nie tylko liczba argumentów, ale także ich role semantyczne, przypadek lub przyimek, który je wprowadza są uzależnione od czasownika.\nJakkolwiek o argumentach mówi się przede wszystkim w kontekście czasowników, nie tylko one je wyznaczają. I tak np. przymiotniki w stopniu wyższym również otwierają pozycję dla argumentu (wyższy od kogoś).\nOd argumentów należy odróżnić okoliczniki, które nie są elementami obligatoryjnymi i zazwyczaj ich liczba i charakter jest niezależny do konkretnego czasownika. Tym niemniej granica między argumentem a okolicznikiem nie zawsze jest oczywista i bywa kwestią sporną.\n\n\n== Zobacz też ==\nrola semantyczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nVan Valin: An introduction to syntax. Cambridge: Cambridge University Press, 2007, s. 239. ISBN 0-521-63199-8.Sprawdź autora:1.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Colloquia Germanica Stetinensia\n\nColloquia Germanica Stetinesia – czasopismo naukowe redagowane przez germanistów szczecińskich. Ukazuje się raz w roku.\n\n\n== Historia ==\nDo r. 2015 funkcjonowało pod nazwą „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Colloquia Germanica Stetinesia”. Twórcą i pierwszym redaktorem naczelnym (1987) był docent dr Karol Koczy. Później funkcję redaktora naczelnego pełnił prof. Ryszard Lipczuk. Obecnie redakcją czasopisma zajmują się: prof. Dorota Sośnicka (dział literaturoznawczy) i prof. Anna Pilarski (dział językoznawczy). W roku 2024 ukazał się 33. tom rocznika.\n\n\n== Profil czasopisma ==\nPublikowane są artykuły oraz recenzje (jako artykuły recenzyjne) z zakresu literaturoznawstwa germanistycznego, językoznawstwa, kulturoznawstwa, translatoryki, glottodydaktyki. Wersja papierowa jest wersją pierwotną wobec wersji elektronicznej. Autorami są głównie germaniści polscy, rzadziej germaniści z Niemiec i innych krajów. Czasopismo wpisane jest na listę czasopism punktowanych Ministerstwa Edukacji i Nauki z ilością 70 punktów.\n\n\n== Bazy referencyjne ==\nDOAJ (Directory of Open Access Journals)\nABSCO\nEuropean Reference Index for the Humanities and Social Sciences (ERIH PLUS)\nCentral and Eastern European Online Library (CEEOL)\nThe Central European Journal of Social Sciences and Humanities (CEJSH)\nIndex Copernicus\nBazHum\nElektronische Zeitschriftenbibliothek\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nColloquia Germanica Stetinensia – Bibliografia (bg.szczecin.pl)[2]\nÜber die Zeitschrift – Colloquia Germanica Stetinensia – Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego\n20230718_Wykaz_czasopism_i_konferencji_naukowych_2023.pdf", "source": "wikipedia"}
{"text": "Deskryptywizm (językoznawstwo)\n\nDeskryptywizm (od łac. describere „opisywać”) – dążność do opisowego ujmowania zachowań językowych. Deskryptywizm zakłada obiektywny i systematyczny opis języka, odzwierciedlający empiryczne fakty praktyki językowej. Podejście to, właściwe dla badań językoznawczych, przeciwstawia się preskryptywizmowi, którego celem jest propagowanie pewnej formy języka oraz formułowanie i egzekwowanie jej zasad. Preskryptywizm znajduje zastosowanie w kontekstach edukacyjnych i jest związany z instytucjonalną polityką językową.\nNaukowe opisy języków niemal zawsze są oparte na podejściu deskryptywnym. Współcześni językoznawcy odrzucają preskryptywizm w swojej praktyce naukowej, skupiając się na obiektywnym opisie języków, pozbawionym ocen normatywnych. Nie formułują oni toteż opinii na temat mowy rodzimych użytkowników języka i odżegnują się od autorytatywnych przepisów językowych, usiłując przedstawić faktyczny sposób użycia języka. Rozpatruje się przy tym zjawisko wariacji językowej, czego owocem jest neutralne ujmowanie odrębności socjalnych i regionalnych oraz historycznej zmienności języka, bez wydawania opinii na temat poprawności językowej. Opisy deskryptywne mogą jednak uwzględniać sądy wartościujące istniejące w danej społeczności, a także zwracać uwagę na sytuacyjną stosowność różnych form językowych.\nInformacje deskryptywne czerpie się z eksperymentów, tekstów i rozmów, nagrań realnych sytuacji językowych oraz dostępnych źródeł pisanych: gazet, książek itp. Obserwacje te stają się podstawą dla obiektywnego opisu języka, jego struktury, uzusu oraz akwizycji. Językoznawcze postrzeganie języka odróżnia się od potocznych stanowisk, które często uznają słowniki i opracowania gramatyczne za źródła wskazówek poprawnościowych, przypisując im duże znaczenie normatywne. Podejście deskryptywne zakłada opis zarówno języka standardowego, jak i rozmaitych form nieliterackich.\nJak zauważają niektórzy badacze, nie istnieje ścisła granica między obiema postawami – deskryptywizmem i preskryptywizmem. W pewnym sensie charakter preskryptywny wykazuje także kodyfikacja czerpiąca z badań opisowych, gdyż przedsięwzięcie to samo w sobie wiąże się z doborem i promocją pewnych form językowych jako standardowych. Terminowi „preskryptywizm” przypisuje się jednak negatywne konotacje; pojęcie to jest w praktyce kojarzone z konserwatyzmem, elitaryzmem czy też nieprzystającymi nauce uprzedzeniami społecznymi. W węższym znaczeniu pod pojęciem preskryptywizmu rozumie się praktykę, która jednocześnie dyktuje i dezaprobuje pewne elementy językowe, szerząc np. pogląd, że nieskodyfikowane formy, występujące poza ramy języka standardowego, są mniej wartościowe bądź gorszej jakości.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ngramatyka opisowa\nlingwistyka potoczna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dublet (słowo)\n\nDublety lub dublety etymologiczne – para wyrazów w obrębie jednego języka o wspólnej etymologii, ale różniących się znaczeniem i brzmieniem. Choć często dotyczą przede wszystkim zapożyczeń, występują także tzw. dublety rodzime.\nPrzykładem tego zjawiska w języku polskim są wyrazy tłumacz, tersiman i dragoman, które wywodzą się z tego samego wyrazu arabskiego, ale trafiły do języka polskiego różnymi drogami:\n\ntłumacz  ← psł. *tъlmačь ← praturk.*tylmač ← ar. tarğumān.\ntersiman ← osm. tercüman ← ar. tarğumān.\ndragoman← wł. dragomanno ← ar. tarğumān.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dyrektywa techniczna\n\nDyrektywa (norma) techniczna (instrumentalna, celowościowa, teleologiczna, praktyczna) - wskazuje sposób, w jaki należy postąpić, aby osiągnąć dany skutek (cel) w świecie fizycznym - np. żeby zdać egzamin należy się długo uczyć.  \nDyrektywom technicznym można przypisać wartości prawdy lub fałszu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Esperantologia\n\nEsperantologia – dyscyplina naukowa i kierunek studiów filologicznych, zajmujące się językiem esperanto, obejmujące językoznawstwo i literaturoznawstwo. \n\n\n== Esperantologia jako dyscyplina naukowa ==\nWe współczesnych badaniach językoznawczych dominuje przekonanie, że do każdego języka należy podchodzić bez uprzedzeń, niezależnie od jego pochodzenia i jego zasięgu geograficznego. Zakres i intensywność badań esperantologicznych w skali międzynarodowej ciągle wzrasta. Tematyce esperantologicznej poświęcone są m.in. czasopisma Language Problems and Language Planning oraz Esperantologio/Esperanto Studies. Esperantologia jest nie tylko synchroniczną, ale też diachroniczną dziedziną badań językoznawczych, gdyż język esperanto ulega ewolucji. W fazie początkowej znajdują się badania nad uniwersaliami semantycznymi w języku esperanto,  więc nad problemem, które formy i kategorie esperanto powinny być postrzegane jako międzykulturowe, a które jako specyficzne dla danej kultury.  \nCo prawda minęła euforia z lat 70. i 80. XX wieku związana z językami planowymi, ale znaczna liczba prac z zakresu esperantologii oraz międzynarodowe konferencje poświęcone językowi esperanto wskazują na żywe zainteresowanie tym językiem coraz większej liczby badaczy-esperantystów.\nDo badaczy esperanto należą m.in.: Eugen Wüster, Pierre Janton, István Szerdahelyi, Detlev Blanke, Alicja Sakaguchi, Sabine Fiedler, John Christopher Wells.\n\n\n== Esperantologia jako kierunek studiów ==\nEsperantologia jako kierunek studiów została utworzona w 1966 roku na Uniwersytecie Eötvös Loránd w Budapeszcie jako część nadrzędnego kierunku studiów „Lingwistyka ogólna i stosowana”. Można ją było studiować w połączeniu z inną dyscypliną filologiczną. Jej twórcą był węgierski slawista István Szerdahelyi (1924-1987). Ponieważ liczba prac naukowych z tego zakresu była wówczas bardzo ograniczona, podstawy teoretyczne trzeba było tworzyć od początku. Wieloletnia praca węgierskiego slawisty, kierowanie kursami i seminariami na Węgrzech i za granicą,  a również pionierska praca innych wykładowców oraz studentów doprowadziły do powstania interlingwistyki i esperantologii jako nowej autonomicznej dziedziny naukowo-badawczej. Celem studiów było kształcenie wykwalifikowanych nauczycieli języka esperanto. \nKierunek „Esperantologia i interlingwistyka” na Uniwersytecie Eötvös Loránd w Budapeszcie ukończyło ok. 100 studentów, w tym spoza Węgier m.in.: Sitosi Hukaya, Alicja Michiewicz (= Sakaguchi), Leif Kristensen. Cztery osoby uzyskały pod kierunkiem profesora Szerdahelyia stopień doktora: Mária  Rózsa Szabo (1976),  Judit Balogh (1979), Alicja Sakaguchi  (1981), Agnes Molnár (1984). \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDetlev Blanke: International Planned Languages. Essays on Interlinguistis and Esperantology. New York: Mondial, 2018.\nInterlingwistyka i esperantologia, red. Ilona Koutny. Poznań: Wydawnictwo Rys, 2015.\nSabine Fiedler: Plansprache und Phraseologie: empirische Untersuchungen zu reproduziertem Sprachmaterial im Esperanto. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 1999.\nPierre Janton: Einführung in die Esperantologie. Hildesheim, New York: Olms, 1978. ISBN 348706541.\nIlona Koutny (red.): Abunda fonto. Memorlibro omage al prof./ István Szerdahelyi. Poznań: ProDruck, 2009. ISBN 9788361607328.\nAlicja Sakaguchi: Interlinguistik: Gegenstand, Ziele, Aufgaben, Methoden. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 1998. ISBN 3-631-31387-X.\nJohn Christopher Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1989. ISBN 92-9017-021-2.\nKatarzyna Wojan: Języki sztuczne. Zapotrzebowanie społeczeństw czy fantazja jednostek? (Zarys dziejów interlingwistyki). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2015.\nEugen Wüster: Esperantologiaj studoj. Antverpeno-La Laguna: Stafeto, 1978. ISBN 9063360053.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPolski Związek Esperantystów (Pola Esperanto-Asocio)[2]", "source": "wikipedia"}
{"text": "Forma językowa\n\nForma językowa – jednostka pełniąca funkcję semantyczną lub syntaktyczną (morfem, wyraz, konstrukcja, zdanie). Najczęściej mówi się o formach wyrazowych (słownych), służących wyrażeniu pewnego znaczenia gramatycznego (np. forma rzeczownika w danym przypadku, danej liczbie itp.).\nLeonard Bloomfield wyróżniał formy językowe wolne i związane. Do pierwszych zaliczał elementy, które mogą pełnić rolę wypowiedzenia, do drugich zaś jednostki niefunkcjonujące w ten sposób (np. sufiks -ość, prefiks wy-).\nW językoznawstwie tradycyjnym formę przeciwstawiano znaczeniu. Tak rozumiana forma językowa stanowi składową elementu językowego pierwszego rozczłonkowania, odróżnianą od znaczenia. Współcześnie w tym sensie stosuje się zwykle termin „plan wyrażenia”.\nForma gramatyczna stanowi postać autosemantyczną słowa w relacji do innych słów w zdaniu. Forma gramatyczna rozkłada się na bazę (wyraz główny) o wartości leksykalnej oraz na formant (wyraz pomocniczy) pełniący funkcję gramatyczną. Formy gramatyczne wyrażają zawsze określone kategorie gramatyczne. W niektórych przypadkach pewna postać fleksyjna można zostać zaliczona do kilku form gramatycznych w zależności od tego, do jakich kategorii gramatycznych się odnosi: np. pol. nodze to forma celownika l. poj. lub miejscownika l. poj. (zob. synkretyzm).\n\n\n== Zobacz też ==\n\nforma słownikowa\nwariant\nkonwencjonalny charakter języka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gramatyka generatywna\n\nGramatyka generatywna – koncepcja lingwistyczna, która zamierza wyjaśnić kompetencję mówiącego (słuchającego) w zakresie tworzenia (rozumienia) zdań danego języka, polegającą między innymi na tym, że każdy mówiący jest zdolny do konstruowania zdań, których dotąd nie zbudował, a słuchający do rozumienia zdań, których dotąd nie słyszał. Inaczej mówiąc, każdy użytkownik języka jest w stanie rozstrzygnąć, czy dane zdanie należy do języka, w którym się wypowiada (jest poprawne w tym języku), czy też doń nie należy (jest w nim niepoprawne). Zdolność ta tłumaczy się faktem rozporządzania przez mówiącego skończoną liczbą reguł gramatycznych, za pomocą których tworzy on syntagmy i zdania ze znanych sobie wyrazów.\nGramatyka generatywna jest skończonym zbiorem reguł (zwanych regułami gramatycznymi), który wymienia wszystkie ciągi i przypisuje każdemu z nich opis strukturalny, na który składa się zbiór elementów tworzących ciąg, jego szyk wewnętrzny i zewnętrzny oraz każda inna informacja gramatyczna potrzebna do określenia sposobu, w jaki dany ciąg został użyty i zrozumiany.\nTeoria generatywna jest neutralna w relacji nadawca-odbiorca, tj. nie jest ani gramatyką mówiącego (systemem wyjaśniającym kodowanie przekazu przez nadawcę), ani też słuchającego (systemem opisującym dekodowanie otrzymanego przekazu).\nWedług Chomsky’ego (1965) należy rozróżniać kompetencje mówiącego, czyli jego zdolność rozpoznawania i stosowania reguł gramatyki, od realizacji aktu mowy (ang. performance). Gramatyka generatywna wyjaśnia kompetencje, lecz nie realizację.\n\n\n== Zobacz też ==\nstruktura głęboka i struktura powierzchniowa\ndrzewo składniowe\nfraza nominalna\nfraza werbalna\n\n\n== Bibliografia ==\nJacek Fisiak: Wstęp do współczesnych teorii lingwistycznych, wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1978, s. 87-128.\nGerhard Helbig: Geschichte der neueren Sprachwissenschaft: Unter dem besonderen Aspekt d. Grammatik-Theorie. Leipzig: VEB Bibliographische Institut, 1973,  s. 261-339..\nGerhard Helbig: Dzieje językoznawstwa nowożytnego, tłum. z niem.: Czesława Schatte, Dorota Morciniec. Wrocław: Ossolineum, 1982. ISBN 83-04-00920-X.\nGerhard Helbig: Entwicklung der Sprachwissenschaft seit 1970. Leipzig: VEB Bibliographische Institut, 1986, s. 80 nn.\nPaweł Mecner: Elementy gramatyki umysłu. Od struktur składniowych do minimalizmu. Kraków: Universitas, 2007. ISBN 9788324206308.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gramatyka języka niemieckiego\n\nJęzyk niemiecki reprezentuje typ fleksyjny przy stosunkowo ubogiej deklinacji rzeczownika (do oznaczania liczby i przypadka służy przede wszystkim rodzajnik). Bogata jest natomiast odmiana czasownika. Do odmiennych części mowy w języku niemieckim zaliczają się ponadto przymiotnik oraz niektóre rodzaje liczebników i zaimków.\n\n\n== Części mowy ==\n\n\n=== Rzeczownik ===\nRzeczowniki niemieckie odmieniają się przez liczby i przypadki.\nRzeczowniki w procesie deklinacji przyjmują końcówki w niektórych przypadkach; może też następować przegłos. Odmiana jest jednak uboga i do oznaczenia przypadku używa się raczej rodzajnika. Liczba mnoga rzeczowników tworzona jest niezbyt regularnie.\nW języku niemieckim częste są tzw. Komposita, czyli rzeczowniki złożone – składające się z dwóch lub więcej połączonych ze sobą rzeczowników. Komposita przyjmują rodzaj i odmieniają się według wzorca odmiany dla rzeczownika, będącego członem końcowym.\n\n\n==== Rodzaj rzeczownika ====\nKażdy rzeczownik ma rodzaj, który w przeciwieństwie do języka polskiego w niewielkim stopniu wynika z końcówki, chociaż o rodzaju mogą decydować niektóre przyrostki. Przykładowo wszystkie rzeczowniki zakończone na -ung, -schaft, -keit, -heit są rodzaju żeńskiego, a wszystkie zakończone na -chen lub -lein (morfem zdrobnienia) są rodzaju nijakiego. Dodatkowo, rzeczowniki odczasownikowe (gerundia) w formie bezokolicznika mają zawsze rodzaj nijaki np. (das Essen „jedzenie”, od czasownika essen = „jeść”), a rzeczowniki odczasownikowe bez końcówek mają zawsze rodzaj męski (der Schlaf „sen (stan uśpienia)”, od czasownika schlafen = „spać”).\nRzeczowniki utworzone od nazw własnych oznaczające konkretny obiekt w przeciwieństwie do samej nazwy własnej (jego marki, twórcy lub patrona) mogą przybrać rodzaj gramatyczny charakterystyczny dla kategorii obiektów, do której należą. W większości przypadków rodzaj gramatyczny rzeczownika po prostu odzwierciedla rodzaj gramatyczny przynależnego obiektu bez nazwy własnej (die Stradivari od die Geige, die Rolex od die Uhr, der Armani od der Anzug). W niektórych kategoriach określony rodzaj gramatyczny jest jednak mniej oczywisty:\n\ndzieła sztuki (obrazy, rzeźby) – rodzaj męski (der Van Gogh, der Michelangelo)\nsamochody (marki i typy) – rodzaj męski (der Volkswagen i der Jetta, der Ford i der Mondeo, der Toyota i der Auris)\nstatki (wodne, powietrzne, kosmiczne) – rodzaj żeński (die Gorch Fock, die Hindenburg, die Enterprise)\nW zdecydowanej większości nazwy państw w języku niemieckim są rodzaju nijakiego i używa się ich bez rodzajnika, jednak istnieje kilka wyjątków, oto niektóre z nich:\n\ndie Mongolei = „Mongolia” (rodzaj żeński)\ndie Schweiz = „Szwajcaria” (rodzaj żeński)\ndie Slowakei = „Słowacja” (rodzaj żeński)\ndie Türkei = „Turcja” (rodzaj żeński)\ndie Ukraine = „Ukraina” (rodzaj żeński)\nder Irak = „Irak” (rodzaj męski)\nder Iran = „Iran” (rodzaj męski)\ndie Niederlande = „Holandia”, „Niderlandy” (liczba mnoga)\ndie USA = „USA” (liczba mnoga)\ndie Vereinigten Arabischen Emirate = „Zjednoczone Emiraty Arabskie” (liczba mnoga)\nNiemniej w niektórych wypadkach wymagane jest również użycie rodzajnika przed nazwą państwa rodzaju nijakiego. Dzieje się tak, kiedy nazwa ta nie jest traktowana jako jednostkowa, ale odnosząca się do wielu różnych desygnatów, np.: Das Polen von gestern war schöner als das Polen von heute. = „Polska wczorajsza była piękniejsza od Polski dzisiejszej.”. W zdaniu tym rzeczownik Polen („Polska”) traktowany jest jako nazwa odnosząca się do wielu obiektów z określonego zbioru i jego użycie zbliżone jest do użyć rzeczowników pospolitych.\nBez rodzajnika używa się też nazwy większości potraw i artykułów spożywczych. Najczęściej rzeczowniki takie mają rodzaj nijaki.\nFormy żeńskiej rzeczowników używa się znacznie szerzej niż w języku polskim. Tworzy się ją za pomocą przyrostka -in oraz tam gdzie to możliwe przegłosu samogłoski tematycznej, np. Arzt → Ärztin – lekarz/lekarka, Minister → Ministerin – minister/pani minister. Takie formy, inaczej niż w języku polskim, nie mają zabarwienia potocznego ani niestandardowego.\nNazwy narodowości męskie i żeńskie mają postać par dwóch rodzajów:\n\n-er, -erin, np. Schweizer, Schweizerin\n-e, -in, np. Pole, Polin\nW wyrazach pochodzenia obcego ściślej niż w polskim przestrzegana jest zasada zachowywania oryginalnego rodzaju gramatycznego.\n\n\n=== Rodzajnik ===\nRodzajnik występuje przed rzeczownikiem jako pierwszy z wyrazów określających. Jeśli przed rzeczownikiem znajdują jakieś inne wyrazy określające, używa się ich za rodzajnikiem lub też zamiast niego (szczególnie zaimki dzierżawcze).\nSą dwa typy rodzajników – określone i nieokreślone, oba w podobny sposób odmieniane przez przypadki, rodzajnik nieokreślony nie występuje jednak w liczbie mnogiej.\nRodzajnikiem określonym rodzaju męskiego jest der, żeńskiego die, nijakiego das, w liczbie mnogiej występuje rodzajnik die (odmienny przez przypadki jednak inaczej niż rodzajnik dla rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej – zob. niżej w rozdziale deklinacja).\nRodzajnikiem nieokreślonym rodzaju męskiego jest ein, żeńskiego eine, nijakiego ein (odmienne jednak inaczej niż dla rodzaju męskiego). W liczbie mnogiej nie ma rodzajnika nieokreślonego.\nIstnieje także pojęcie rodzajnika zerowego oznaczającego, że przed rzeczownikiem brak jest rodzajnika. Rodzajnik zerowy występuje np. przed nazwami miast lub imion.\nRodzajniki pełnią w języku niemieckim ważną funkcję, gdyż fleksja rzeczowników jest bardzo uboga, zaś szyk zdania na tyle swobodny, że bez nich często trudno by było zrozumieć, w którym przypadku dany wyraz się znajduje, a co za tymi idzie, jaką funkcję pełni w zdaniu.\n\n\n=== Przymiotnik i przysłówek ===\nPrzymiotnik w funkcji przydawki może być poprzedzony rodzajnikiem (określonym lub nieokreślonym), zaimkiem dzierżawczym, zaimkiem nieokreślonym kein, zaimkiem wskazującym oraz innymi zaimkami lub występować bez żadnego rodzajnika czy zaimka. W zależności od tego, jaki rodzajnik bądź zaimek występuje przed przymiotnikiem, stosuje się inny typ odmiany przymiotnika.\nZe względu na budowę w języku niemieckim wyróżnia się:\n\nprzymiotniki proste, np. schön (piękny), flach (płaski), neu (nowy), fertig (gotowy)\nprzymiotniki złożone, w których ostatni człon (człon główny) jest zawsze przymiotnikiem, natomiast człon określający może być:\nprzymiotnikiem (np. dunkelrot – ciemnoczerwony)\nrzeczownikiem (np. bildschön – prześliczny)\nczasownikiem (np. ausgehfertig – gotowy do wyjścia)\nprzyimkiem (np. vorschulisch – przedszkolny)\nprzymiotniki pochodne, utworzone za pomocą przedrostków, np. untypisch (nietypowy) lub przyrostków, np. lesbar (czytelny).\nPrzysłówki dzielą się na:\n\nprzysłówki czasu – odpowiadające na pytania: wann? (kiedy?), wie oft? (jak często?), wie lange? (jak długo)\nprzysłówki miejsca – odpowiadające na pytania: wo? (gdzie?), wohin (dokąd), woher (skąd)\nprzysłówki sposobu – odpowiadające na pytania: wie? (jak?), auf welche Weise? (w jaki sposób)\nW stopniowaniu regularnym przysłówki otrzymują końcówkę -er, a w stopniu najwyższym przedimek am i końcówkę -(e)sten, np. schnell, schneller, am schnellsten (szybko, szybciej, najszybciej)\nPrzykłady stopniowania nieregularnego:\n\nbald, eher, am ehesten (niedawno, wcześniej, najwcześniej)\noft, öfter/häufiger, am häufigsten (często, częściej, najczęściej)\n\n\n=== Czasownik ===\nCzasowniki niemieckie odmieniają się przez osoby, liczby, czasy, strony i tryby.\nW języku niemieckim istnieją czasowniki złożone rozdzielnie i złożone nierozdzielnie, posiadające przedrostek.\nCzasowniki rozdzielnie złożone, np. einkaufen, są rozdzielane w formach odmiennych (przedrostek umieszcza się wtedy na końcu zdania): Ich kaufe ein, ale Ich muss einkaufen. Zjawisko to nie następuje w czasownikach złożonych nierozdzielnie, np. beschreiben: Ich beschreibe die Landschaft., Ich muss die Landschaft beschreiben. W zdaniach o szyku końcowym czasowniki złożone rozdzielnie pisane są łącznie z przedrostkiem, np.: Sie weiß, dass er jeden Tag um 7 Uhr aufsteht.\nCzasowniki rozdzielnie złożone posiadają przedrostki: ein-, vor-, an-, auf-, aus-, zu-, mit-, nach-\nCzasowniki nierozdzielnie złożone posiadają przedrostki: be-, ge-, er-, zer-, ent-, miss-, ver-, emp-\nCzasowniki z przedrostkami: unter-, über-, durch-, um- mogą być złożone rozdzielnie albo nierozdzielnie, w zależności od znaczenia.\nW przypadku nielicznej grupy czasowników z dwoma przedrostkami o rozdzielności bądź nierozdzielności decyduje pierwszy przedrostek, na przykład: bevorzugen – Ich bevorzuge, ale: nacherzählen – Ich erzähle nach.\nZe względu na odmianę wyróżniamy czasowniki słabe i mocne oraz niewielką grupę czasowników mieszanych. Odpowiadają one mniej więcej angielskim czasownikom regularnym i nieregularnym.\n\n\n==== Bezokolicznik ====\nW języku niemieckim bezokolicznik (Infinitiv) jest formą czasownika, oznaczającą tylko stan lub czynność bez bliższego określania osoby, liczby, trybu i czasu. Bezokolicznik posiada przeważnie końcówkę -en, np. gehen („iść”), trinken („pić”), schreiben („pisać”). Rzadszą końcówką jest -n, np. rudern („wiosłować”), sammeln („zbierać”), tun („czynić”), sein („być”). W stylu poetyckim -e- końcówki bezokolicznika -en jest często opuszczane po samogłosce lub dyftongu, np. freun, schrein, gehn. Formy te preferowane są także w mówionym języku potocznym.\nW gramatyce opisowej oprócz omówionego wyżej „czystego” bezokolicznika (reiner Infinitiv) wyróżnia się także bezokolicznik z zu, a więc: zu gehen, zu trinken itp., występujący w wyrażeniach bezokolicznikowych.\nTym dwu rodzajom bezokolicznika przeciwstawia się tzw. rozwinięty bezokolicznik (erweiterter Infinitiv), w którym oprócz samego bezokolicznika (czystego lub z zu) występują także inne części zdania. Rozwinięty bezokolicznik pełni funkcję równoważnika zdania. Przykłady: Er verließ das Zimmer, um einen Streit mit seiner Frau zu vermeiden. (=„Opuścił pokój, żeby uniknąć kłótni z żoną”), Helfen Sie mir bitte, das Auto in die Garage zu schieben. („Proszę mi pomóc popchnąć samochód do garażu”), Ich sehe ihn mit hoher Geschwindigkeit kommen. („Widzę, jak nadchodzi z dużą prędkością”). Więcej na ten temat niżej w rozdziale Wyrażenia bezokolicznikowe.\nW niektórych opisach gramatyki wyróżnia się również – na wzór języków klasycznych – złożony bezokolicznik czasu przeszłego (np. gemacht haben, gegangen sein), strony biernej (np. gemacht werden), czasu przeszłego strony biernej (gemacht worden sein), oraz czasów przyszłych (machen werden, gemacht haben werden itp.). Podyktowane jest to względami składniowymi – konstrukcje te zachowują się w zdaniu podobnie jak zwykłe bezokoliczniki. Z drugiej strony wiele opisów gramatyki bezokoliczników tych nie wyróżnia, uznając je za konstrukcje zwykłego bezokolicznika czasownika posiłkowego z właściwą formą czasownika głównego (bezokolicznikiem lub imiesłowem).\n\n\n==== Czasowniki modalne ====\n\nCzasowniki modalne służą do określania stosunku do danej czynności, i generalnie wymagają innego czasownika w bezokoliczniku. Są to:\n\ndürfen – wyraża pozwolenie\nkönnen – wyraża możliwość bądź umiejętność\nmögen – wyraża upodobanie, w niektórych użyciach także możliwość, życzenie lub pragnienie\nforma trybu Konjunktiv möchte wyraża chęć, łagodniej, odpowiednik polskiego chciałbym\nmüssen – wyraża konieczność bądź przymus (wewnętrzny lub zewnętrzny)\nsollen – wyraża powinność bądź rozkaz, w niektórych użyciach także domniemanie\nwollen – wyraża chęć, to, co chcemy by stało się teraz\nCzasowniki modalne w języku niemieckim mają charakterystyczną dla siebie, nieregularną odmianę w czasie teraźniejszym (z równymi formami 1. i 3. osoby liczby pojedynczej).\nUżywa się ich razem z czasownikiem w bezokoliczniku bez poprzedzania go słówkiem zu (w odróżnieniu od niektórych innych konstrukcji z bezokolicznikiem).\n\nSie kann schwimmen – Ona umie pływać\nIch soll zu ihm gehen – Powinienem do niego pójść\nW czasach przeszłych złożonych czasowniki modalne zachowują formę bezokolicznika. Na przykład: Ich habe das tun müssen. (=Musiałem to zrobić.) Nie dotyczy to sytuacji, w której czasownik modalny jest czasownikiem głównym. Np. Ich habe Frieden gewollt. (Chciałem pokoju.) Niemniej zdecydowanie rzadko używa się ich w czasie Perfekt. Najczęściej dla oznaczenia przeszłości czasowniki modalne używane są w czasie Präteritum (Imperfekt).\nW niektórych opisach gramatyki niemieckiej do czasowników modalnych zalicza się również lassen i brauchen. Czasowniki te nie mają jednak większości cech składniowych i fleksyjnych typowych dla czasowników modalnych.\n\n\n==== Imiesłowy ====\nW języku niemiecki występują dwa rodzaje imiesłowów: Partizip I i Partizip II. Pierwszy określany jest w polskim nazewnictwie jako imiesłów czynny, drugi jako imiesłów bierny lub przeszły, w zależności od znaczenia.\n\n\n===== Imiesłów czynny =====\nImiesłów czynny (Partizip I) jest używany w funkcji przymiotnikowej i przysłówkowej i odpowiada formalnie polskim imiesłowom: przysłówkowemu współczesnemu i przymiotnikowemu czynnemu.\nTworzony jest regularnie poprzez dodanie -d do bezokolicznika, i ewentualnie odpowiedniej końcówki odmiany przymiotnika.\nNp.:\n\nmachend – robiąc, od machen\nsehend – widząc, od sehen\nfahrend – jadąc, od fahren\nSą 2 wyjątki:\n\ntuend – czyniąc, od tun\nseiend – będąc, od sein\nUżycie przysłówkowe oznacza wykonywanie jakieś czynności w trakcie wykonywania innej, i jest często zastępowane zdaniem podrzędnym z indem, während lub innym przyimkiem. Np. Ich höre das Radio, essend (=„Jedząc słucham radia”), częściej: Ich höre das Radio, während ich esse. (=„Słucham radia, podczas gdy jem.”)\n\n\n===== Imiesłów bierny i przeszły =====\nW języku niemieckim imiesłów funkcję imiesłowu biernego i przeszłego pełni Partizip II. Partizip II czasowników przechodnich pełni funkcję imiesłowu biernego, zaś Partizip II czasowników nieprzechodnich pełni funkcję imiesłowu przeszłego.\nPartizip II używany jest także do tworzenia czasów złożonych, strony biernej oraz tzw. Zustandpassiv (zob. niżej strona bierna).\nImiesłów ten odpowiada więc formalnie polskim imiesłowom: przymiotnikowemu biernemu oraz przymiotnikowemu przeszłemu czynnemu.\n\nFormy\nPodobnie jak w przypadku czasu przeszłego prostego, przy tworzeniu imiesłowu biernego widoczny jest podział czasowników na dwie grupy:\n\nczasowniki słabe, tworzące imiesłów bierny przez wymianę -en na -t\nczasowniki mocne, posiadający nieregularny imiesłów bierny\nPartizip II wymaga dołączenia do czasownika przedrostka nierozdzielnego ge-, dotyczy to zarówno czasowników słabych, jak i mocnych. W przypadku czasowników złożonych nierozdzielnie (patrz wyżej), przedrostka się jednak nie stosuje. Przy czasownikach złożonych rozdzielnie, przedrostek „ge-” umieszcza się między istniejącym przedrostkiem a czasownikiem.\nPrzykłady:\n\nmachen → gemacht\nanmachen → angemacht\nbearbeiten → bearbeitet\nkommen → gekommen\nankommen → angekommen\nbekommen → bekommen\nWyjątki:\nNiektóre czasowniki zapożyczone (wszystkie słabe) nie wymagają ge-. Dotyczy to np. wszystkich czasowników zakończonych na ieren, np. studieren (studiować) – studiert, nie *gestudiert.\n\nPrzykłady zastosowania imiesłowu biernego i przeszłego\nPartizip II w funkcji imiesłowu biernego: das gelesene Buch (czytana albo przeczytana książka)\nPartizip II w funkcji imiesłów przeszłego: das verstorbene Kind (zmarłe dziecko)\n\n\n=== Zaimek ===\nW gramatyce języka niemieckiego wyróżnia się następujące rodzaje zaimków:\n\nzaimki osobowe (Personalpronomen)\nzaimki dzierżawcze (Possesivpronomen)\nzaimki zwrotne (Reflexivpronomen)\nzaimki wskazujące (Demonstrativpronomen)\nzaimki względne (Relativpronomen)\nzaimki pytające (Interrogativpronomen)\nzaimki nieokreślone (Indefinitpronomen)\nzaimki wzajemne (reziproke Pronomen)\nZaimków używa się w sytuacji, kiedy reprezentowany przez nie rzeczownik został wymieniony wcześniej lub może uchodzić za znany. Błędem jest użycie zaimka w miejsce dopiero później wymienionego rzeczownika, a więc: Sonst war die Mutter immer fröhlich. Heute machte sie jedoch ein trauriges Gesicht., a nie: *Sonst war sie immer fröhlich. Heute machte die Mutter ein trauriges Gesicht. Reguły tej nie stosuje się jedynie w przypadku, gdy rzeczownik użyty został bezpośrednio po zaimku: Da ging er, der verlorene Sohn der Familie.\nBłędem jest również użycie zaimka w odniesieniu do członu określającego rzeczowników złożonych, a więc nie: *Hühneraufzucht und ihr Verkauf, tylko: Aufzucht und Verkauf der Hühner.\n\n\n==== Zaimek osobowy ====\nZaimek osobowy zastępuje w zdaniu rzeczownik (osobę lub rzecz). Nazwą tą określa się w szerszym znaczeniu zaimki osobowe właściwe, zaimki zwrotne oraz tzw. „zaimki wzajemne” (reziproke Pronomen – zob. niżej).\nZaimki osobowe właściwe (ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie) odmienne są przez przypadki.\n\nZaimek ich oznacza pojedynczego autora wypowiedzenia. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Ich bin hier = „(Ja) jestem tutaj.”\nZaimek du oznacza pojedynczego adresata wypowiedzenia. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w drugiej osobie liczby pojedynczej. Du bist hier = „(Ty) jesteś tutaj.”\nZaimek er oznacza pojedynczą osobę lub rzecz, niebędącą adresatem ani autorem wypowiedzenia, przy czym zaimek ten używany jest w zastępstwie rzeczownika rodzaju męskiego. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w trzeciej osobie liczby pojedynczej. Er ist hier = „(On) jest tutaj”.\nZaimek es = „ono” oznacza pojedynczą osobą lub rzecz, niebędącą adresatem ani autorem wypowiedzenia, przy czym zaimek ten używany jest w zastępstwie rzeczownika rodzaju nijakiego. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w trzeciej osobie liczby pojedynczej. Es ist hier = „(Ono) jest tutaj”.\nInne użycia zaimka es:\nZaimek ten występuje jako podmiot przy czasownikach nieosobowych, np. Es regnet = „Pada (deszcz)”, a także na pierwszym miejscu w zdaniach oznajmujących, w których z przyczyn stylistycznych zastosowano inwersję podmiotu z orzeczeniem, np. Es sind viele Leute gekommen = „Przyszło wielu ludzi”, zamiast standardowego szyku Viele Leute sind gekommen.\n\nForma sie jest homofoniczną formą mianownika dwóch zaimków:\na) Zaimka sie oznaczającego pojedynczą osobę lub rzecz, niebędącą adresatem ani autorem wypowiedzenia, przy czym zaimek ten używany jest w zastępstwie rzeczownika rodzaju żeńskiego. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w trzeciej osobie liczby pojedynczej: Sie ist hier. = „(Ona) jest tutaj.”\nb) Zaimka sie posiadającego dwa znaczenia:\n– oznaczającego wiele osób lub rzeczy, z których żadna nie jest autorem ani adresatem wypowiedzenia.\n– oznaczającego jednego lub wielu adresatów wypowiedzi lub adresata / adresatów wypowiedzi wraz z innym podmiotem / podmiotami, przy czym zaimek ten używany jest jako forma grzecznościowa. W tym wypadku reguły ortograficzne nakazują pisanie zaimka wielką literą.\nUżyty w zdaniu jako podmiot zaimek ten wymaga orzeczenia zawsze w trzeciej osobie liczby mnogiej.\nW zależności od kontekstu zdanie Sie sind hier może więc oznaczać: „Oni / One są tutaj.”, „Pan / Pani jest tutaj” lub „Państwo są tutaj”.\nZaimek wir oznacza wielu autorów wypowiedzenia lub autora / autorów wypowiedzenia wraz innym podmiotem / podmiotami.\nW zależności od kontekstu zaimek wir = „my” może więc oznaczać:\na) kilku autorów wypowiedzenia (przy jednoczesnym wypowiadaniu)\nb) jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami („my” = „ja i ty / wy”)\nc) jednego autora wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („my” = „ja i on / ona / ono / oni / one”)\nd) jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami („my” = „ja i ty i on / ona / ono / oni /one” lub „ja i wy i on / ona / ono / oni / one”)\ne) kilku autorów wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami [„my” = „my (autorzy) i ty / wy”]\nf) kilku autorów wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami [„my” = „my (autorzy) i on / ona / ono / oni / one”]\ng) kilku autorów wypowiedzi wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami [„my” = „my (autorzy) i ty i on / ona / ono / oni / one” lub „my (autorzy) i wy i on / ona / ono / oni / one”]\nUżyty w zdaniu jako podmiot zaimek ten występuje z orzeczeniem w pierwszej osobie liczby mnogiej.\nZaimek ihr oznacza więcej niż jednego adresata wypowiedzenia lub adresata / adresatów wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami.\nW zależności od kontekstu zaimek ihr = „wy” może więc oznaczać:\na) więcej niż jednego adresata wypowiedzenia\nb) jednego adresata wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („wy” = „ty i on / ona / ono / oni / one”)\nc) więcej niż jednego adresata wypowiedzenia wraz innym podmiotem / podmiotami [„wy” = „wy (adresaci) i on / ona / ono / oni / one]\nUżyty w zdaniu jako podmiot zaimek ten występuje z orzeczeniem w drugiej osobie liczby mnogiej.\n\n\n==== Zaimek dzierżawczy ====\nZaimek dzierżawczy oznacza przynależność rzeczy lub osoby wyrażonej rzeczownikiem do innej osoby lub rzeczy, której nazwę zaimek ten reprezentuje. Istnieje sześć zaimków dzierżawczych: mein, dein, sein, ihr, unser, euer. Odmienne one są przez przypadki i rodzaje.\n\nZaimek mein oznacza przynależność do pojedynczego autora wypowiedzenia, np. mein Buch = „moja książka”\nZaimek dein oznacza przynależność do pojedynczego adresata wypowiedzenia, np. dein Buch = „twoja książka”\nZaimek ihr posiada trzy znaczenia:\noznacza przynależność do pojedynczej osoby lub rzeczy opisywanej w wypowiedzeniu, przy czym reprezentuje on rzeczownik rodzaju żeńskiego.\noznacza przynależność do opisywanych w wypowiedzeniu wielu osób lub rzeczy.\noznacza przynależność do jednego lub wielu adresatów wypowiedzi lub adresata / adresatów wypowiedzi wraz innym podmiotem / podmiotami. Stanowi on formę grzecznościową. W tym wypadku przyjęte reguły ortograficzne nakazują pisownię zaimka wielką literą.\nW zależności od kontekstu wyrażenie ihr Buch może więc oznaczać: „jej książka”, „ich książka” lub „Pana / Pani / Państwa książka”, przy czym w ostatnim przypadku reguły ortograficzne nakazują pisownię wielką literą: Ihr Buch.\nZaimek sein oznacza przynależność do pojedynczej osoby lub rzeczy opisywanej w wypowiedzeniu, przy czym reprezentuje rzeczownik rodzaju męskiego lub nijakiego, np. sein Buch = „jego książka”.\nZaimek unser oznacza przynależność do więcej niż jednego autora wypowiedzenia lub do autorów / autora wypowiedzenia wraz z innymi podmiotami.\nW zależności od kontekstu zaimek unser = „nasz” może więc oznaczać:\na) przynależność do kilku autorów wypowiedzenia (przy jednoczesnym wypowiadaniu)\nb) przynależność do jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami („nasz” = „mój i twój / wasz”)\nc) przynależność do jednego autora wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („nasz” = „mój i jego / jej / ich”)\nd) przynależność do jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami („nasz” = „mój i twój i jego / jej / ich” lub „mój i wasz i jego / jej / ich”)\ne) przynależność do kilku autorów wypowiedzi wraz z adresatem / adresatami [„nasz” = „nasz (autorów) i twój / wasz”]\nf) przynależność do kilku autorów wypowiedzi wraz z innym podmiotem / podmiotami [„nasz” = „nasz (autorów) i jego / jej / ich”]\ng) przynależność do kilku autorów wypowiedzi wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami [„nasz” = „nasz (autorów) i twój i jego / jej / ich” lub „nasz (autorów) i wasz i jego / jej / ich”]\nZaimek euer oznacza przynależność do więcej niż jednego adresata wypowiedzenia lub do adresata / adresatów wypowiedzenia wraz z innymi podmiotami.\nW zależności od kontekstu zaimek euer = „wasz” może więc oznaczać:\na) przynależność do więcej niż jednego adresata wypowiedzenia\nb) przynależność do jednego adresata wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („wasz” = „twój i jego / jej / ich”)\nc) przynależność do więcej niż jednego adresata wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami [„wasz” = „wasz (adresatów) i jego / jej / ich]\n\n\n==== Zaimek zwrotny ====\n\nZaimek zwrotny w pierwszej i drugiej osobie jest równy odpowiedniej formie zaimka osobowego (ich freue mich, ich kaufe mir etwas, du freust dich...), a w trzeciej to sich dla biernika i celownika (er freut sich, sie kaufen sich etwas...).\n\n\n==== Zaimek wskazujący ====\n\n\n==== Zaimek względny ====\n\n\n==== Zaimek pytający ====\n\nZaimki pytające tak jak w języku polskim występują na początku zdania (np. Woher kommst du – skąd pochodzisz). Zaimki te występują czasami w dwóch członach.\nProste zaimki pytające:\n\nWer – kto?\nWo – gdzie?\nWie – jak/jaki/jaka/jakie?\nWann – kiedy?\nWas – co?\nWelche – który?\nWoher – skąd?\nMit wem – z kim?\nWomit – czym?\nWarum – dlaczego?\nWie viel – ile?\nUm wie viel Uhr – o której godzinie?\nWessen – czyj/czyja/czyje?\n\n\n==== Zaimek nieokreślony ====\nZaimki nieokreślone (Indefinitpronomina) służą do wskazywania osób lub rzeczy, których nie można nazwać w sposób określony. Należą tu takie wyrazy jak:\n\n(irgend)jemand / niemand = „ktoś”/„nikt”\n(irgend)einer / keiner = „ktoś”/„nikt”\n(irgend)etwas / nichts = „coś”/„nic”\n(irgend)wer / (irgend)was = potocznie: „ktoś”/„coś”\nNależą tu także grupy wyrazów, takie jak: dies und jenes (≈”to i owo”), dieser und jener itp.\nDo zaimków nieokreślonych należą także wyrazy oznaczające ilość lub wielkość w sposób nieokreślony, na przykład:\n\nw liczbie pojedynczej: jeder = „każdy”, jeglicher = „wszelki”, mancher = „niektóry”, man (w użyciach nieosobowych, zob. niżej), wer = „kto” (w użyciach względnych, np. wer die Wahl hat, hat die Qual)\nw liczbie mnogiej: alle = „wszyscy”/„wszystkie”, (die) gesamten = „wszyscy/wszystkie (razem)”, sämtliche = „wszelcy”/„wszelkie”, keine = „żadni”/„żadne”, viele = „wiele”, wenige = „mało”, einige = „kilka”, ein paar = „parę”, etliche = „niektórzy”/„niektóre”, gewisse = „pewni”/„pewne”, manche = „niektórzy”/„niektóre”, mehrere ≈ „kilka”, verschiedene = „różni”/„różne”, die einen / die anderen = „jedni” („jedne”)/„drudzy” („drugie”), die übrigen = „pozostali”/„pozostałe”.\nDo niektórych zaimków nieokreślonych możliwe jest dodanie przyrostka -erlei. Utworzone w ten sposób zaimki oznaczają indywidualną różnorodność w obrębie grupy bliżej nieokreślonej co do wielkości, np.: allerlei, keinerlei, vielerlei, mancherlei, verschiedenerlei itp. Zobacz też: liczebnik wieloraki.\nZaimek nieokreślony man nie posiada samodzielnego znaczenia i używany jest wyłącznie w zdaniach do tworzenia konstrukcji nieosobowych. Wymaga 3 osoby liczby pojedynczej czasownika, np.:\n\nMan hört hier Musik. = „Słucha się tutaj muzyki”.\nDas kann man nicht machen. = „Tego nie można robić”.\nMan hat mir gesagt, dass ... = „Powiedziano mi, że...”\nKonstrukcja z man często zastępowana jest w języku niemieckim przez stronę bierną, np.:\n\nIn Norwegen isst man viel Fisch – strona czynna.\nIn Norwegen wird viel Fisch gegessen – strona bierna.\nOprócz użyć samodzielnych, niektóre zaimki nieokreślone mogą być używane atrybutywnie przed rzeczownikiem. Rzeczownik taki określa wówczas indywidualne cechy przedmiotu, zaś zaimek jego nieokreśloną wielkość, zasięg lub liczebność, np.: wenige Leute = „mało ludzi”, ein bisschen Zucker = „trochę cukru”, die ganze Welt = „cały świat”. Do analogicznych konstrukcji zaliczają się użycia zaimka z rzeczownikiem odprzymiotnikowym, np. etwas Schönes = „coś pięknego”, nichts Interessantes = „nic ciekawego”.\nW przypadku zaimków ein bisschen, etwas, viel, wenig możliwe jest również użycie przysłówkowe: Wir wollen etwas spazieren gehen = „Chcemy trochę pospacerować”, Das hat uns viel genützt = „Bardzo się nam to przydało”. Użycie tych zaimków możliwe jest w takiej funkcji również przed przymiotnikiem, np. Das Wetter ist heute etwas besser als gestern = „Pogoda jest dziś nieco lepsza niż wczoraj”.\n\n\n==== Zaimek wzajemny ====\n\n\n=== Liczebnik ===\nW języku niemieckim liczebnik (Zahlwort, Numerale) określa liczbowo wielkości i procesy. Wyróżnia się następujące rodzaje liczebników:\n\nliczebnik główny (Kardinalzahl, Grundzahl)\nliczebnik porządkowy (Ordinalzahl, Ordnungszahl)\nliczebnik ułamkowy (Bruchzahl)\nliczebnik wielokrotny (Wiederholungszahlwort, Interativ)\nliczebnik mnożny (Vervielfältigungszahlwort, Multiplikativ)\nliczebnik wieloraki (Gattungszahlwort)\nliczebnik podziałowy (dystrybutywny) (Verteilungszahlwort, Distributiv)\nliczebnik przysłówkowy porządkowy („wyliczający”) (Aufzählungswort)\nW opisach gramatyki niemieckiej używa się określenia przysłówek liczebnikowy (Zahladverb) w odniesieniu do liczebników przysłówkowych porządkowych („wyliczających”) oraz liczebników podziałowych ze względu na ich funkcję składniową.\nZnaczenie polskich liczebników zbiorowych oddawane jest w języku niemieckim za pomocą liczebników głównych, np. sześcioro dzieci = sechs Kinder.\n\n\n==== Liczebnik główny ====\nLiczebniki główne (Kardinalzahlen, Grundzahlen) używane są w języku niemieckim na oznaczenie całkowitej liczby przedmiotów lub osób oraz do liczbowego określenia danej wielkości. Jest to użycie „atrybutywne” (określające). Ponadto liczebniki główne występują w użyciu „absolutnym”, np. przy odliczaniu. Liczebnik „jeden” posiada w funkcji „absolutnej” postać eins, a w funkcji „atrybutywnej”, postać ein, eine (jak rodzajnik nieokreślony).\nZasady ortografii niemieckiej nakazują pisownię liczebników głównych małą literą (eins, zwei, drei itd.). Wyjątek stanowią rzeczowniki odliczebnikowe, w przypadku których dany liczebnik występuje jako nazwa danego obiektu, np. eine Eins stellen = „postawić jedynkę (ocenę)”, Er hat eine rote Sechs an die Wand gemalt = „Namalował na ścianie czerwoną szóstkę”. Wielką literą pisze się również liczebniki Million („milion”), Milliarde („miliard”), Billion („bilion”), Billiarde („biliard”), Trillion („trylion”) itd. oraz liczebniki hundert i tausend, użyte w liczbie mnogiej w funkcji liczebników nieokreślonych, np. Hunderte von Menschen („setki ludzi”), Tausende von Gefangenen („tysiące więźniów”). W podobnej funkcji możliwe jest tu także użycie liczby pojedynczej: das halbe Hundert (von) Menschen („pół setki ludzi”). Liczebniki główne między jeden a milion pisze się ponadto zawsze łącznie, a więc na przykład: einundzwanzig („dwadzieścia jeden”, 21), siebenundachtzigtausendfünfhundertneunzehn („osiemdziesiąt siedem tysięcy pięćset dziewiętnaście”, 87.519), ale: eine Million („milion”, 1.000.000), eine Million sechshundertsiebzigtausendacht („milion sześćset siedemdziesiąt tysięcy osiem”, 1.670.008), eine Milliarde fünf Millionen achtzigtausend („miliard pięć milionów osiemdziesiąt tysięcy”, 1.005.080.000) itp.\n\n\n==== Liczebnik porządkowy ====\nLiczebniki porządkowe (Ordinalzahlen, Ordnungszahlen) wskazują na kolejność w danym szeregu. Tworzy się je od liczebników głównych za pomocą określonej końcówki. Dla liczebników do 19 jest to końcówka -te, np. zweite („drugi”), elfte („jedenasty”), achtzehnte („osiemnasty”), zaś od 20 jest to końcówka -ste, np. zwanzigste („dwudziesty”), dreißigste („trzydziesty”). Nieregularnie tworzone są formy liczebnika „pierwszy” (erste) i trzeci (dritte). Liczebnik „ósmy” (achte) posiada końcówkę -e ze względu na asymilację z wygłosowym -t tematu liczebnika głównego „osiem” (acht). Liczebnik „tysięczny”, posiada końcówkę -ste: tausendste. W przypadku liczebników złożonych tylko ostatni człon przyjmuje postać liczebnika porządkowego: dreiundzwanzigste („dwudziesty trzeci”), tausendachthunderterste („tysiąc osiemset pierwszy”) itp.\nZe względów znaczeniowych liczebniki porządkowe występują najczęściej po rodzajniku określonym i odmieniają się według paradygmatu dla przymiotnika (zob. niżej Deklinacja liczebnika).\n\n\n==== Liczebnik ułamkowy ====\nLiczebniki ułamkowe (Bruchzahlen) tworzone są w języku niemieckim od liczebników porządkowych za pomocą przyrostka -tel (etymologicznie Teil = „część”), np. Drittel („trzecia część”), Viertel („czwarta część”). Wyrazy te używane są najczęściej z liczebnikiem głównym jako nazwy ułamków: ein Drittel („jedna trzecia”), drei Viertel („trzy czwarte”). Dla liczebników między 20 a 100 oraz 1000 przyrostek -tel poprzedzony jest dodatkowo przez -s- (por. opis liczebników porządkowych), a więc: Zwanzigstel („dwudziesta część”), Hundertstel („setna część”), Tausendstel („tysięczna część”).\nPisownia tych liczebników wielką lub małą literą zależy od ich funkcji – kiedy występują w funkcji rzeczownikowej (jako nazwa ułamka), np. ein Achtel der Summe („jedna ósma sumy”), pisane są wielką literą. Kiedy jednak użyte są atrybutywnie przed nazwą jednostki miary, pisane są małą literą: drei viertel Kilo Mehl („trzy czwarte kilograma mąki”).\nLiczebniki ułamkowe Eintel („pierwsza część”) i Zweitel („druga część”) używane są rzadko, prawie wyłącznie w matematyce, np. fünf Zweitel („pięć drugich”), sieben Dreihundertundeintel („siedem trzysta pierwszych”). Liczebnik Zweitel częściej zastępowany jest liczebnikiem ułamkowym halb („pół”) lub rzeczownikiem die Hälfte („połowa”), np. ein halbes Jahr („pół roku”), die Hälfte der Wand („połowa ściany”). Użycie rzeczownika die Hälfte jest obligatoryjne, gdy mowa jest o połowie liczby danych obiektów, nie zaś o połówkach samych obiektów, np. die Hälfte der Äpfel = „połowa (liczby) jabłek”, ale: halbe Äpfel = „połówki jabłek”. Konstrukcje z rzeczownikiem die Hälfte pozwalają ponadto na rozróżnienie wyrażeń typu: zwei Hälften des Apfels (wzgl. zwei Hälften eines Apfels) = „dwie połówki (jednego, tego samego) jabłka” oraz zwei halbe Äpfel = „dwie połówki jabłka (niekoniecznie tego samego)”.\nJęzyk niemiecki dysponuje też liczebnikiem anderthalb („półtora”). Dawniej istniały także liczebniki ułamkowe tworzone od liczebników porządkowych + halb, a więc: zweithalb („półtrzecia”), dritthalb („półczwarta”) itp., współcześnie zastępowane połączeniami liczebnika głównego z -(und)einhalb, a więc odpowiednio zweieinhalb/zweiundeinhalb („dwa i pół”), dreieinhalb / dreiundeinhalb („trzy i pół”), np. zweieinhalb Jahre („dwa i pół roku”), zamiast dawnego zweithalb Jahre („półtrzecia roku”). Możliwe jest także użycie konstrukcji opisowej: zwei und ein halbes Jahr.\n\n\n==== Liczebnik wielokrotny ====\nLiczebniki wielokrotne (Wiederholungszahlwörter, Interativa) wyrażają częstotliwość wykonania danej czynności. Tworzone są od liczebników głównych z przyrostkiem -mal, np. einmal („jeden raz”, „jednokrotnie”), zweimal („dwa razy”, „dwukrotnie”) itp. Wyrazy te mogą też pełnić funkcję liczebników mnożnych przysłówkowych (zob. niżej), np. Julia ist zweimal so groß wie Anna („Julia jest dwa razy tak wysoka jak Anna”). Możliwe jest też dołączenie przyrostka -mal do liczebników ułamkowych halb i zakończonych na -halb (anderthalb, zweieinhalb), a więc halbmal („pół raza”), anderthalbmal („półtora raza”), zweieinhalbmal („dwa i pół raza”). W praktyce jednak takie połączenia pojawiają się rzadko.\nPonadto odróżnia się liczebniki wielokrotne określone (bestimmte Wiederholungszahlwörter) – których przykłady wymieniono wyżej – od liczebników wielokrotnych nieokreślonych (unbestimmte Wiederholungszahlwörter), takich jak: einigemal („kilka razy”), manchmal („czasami”), mehreremal („wiele razy”) itp.\nOprócz liczebników wielokrotnych przysłówkowych, których przykłady wymieniono wyżej, możliwe jest także utworzenie liczebników wielokrotnych przymiotnikowych poprzez dodanie przyrostka -ig do formy przysłówkowej, a więc: einmalig („jednokrotny”, także: „niepowtarzalny”, „unikatowy”), zweimalig („dwukrotny”), dreimalig („trzykrotny”), anderthalbmalig („półtorakrotny”) itp. Przykład: dreimaliges Klopfen an die Tür („trzykrotne pukanie do drzwi”).\n\n\n==== Liczebnik mnożny ====\nLiczebniki mnożne (Vervielfältigungszahlwörter, Multiplikativa) określają liczbę części danego obiektu lub liczbę egzemplarzy, w jakiej obiekt ten jest dostępny, a także stopień nasilenia danego zjawiska (przy porównaniach). Tworzy się je od liczebników głównych przez dodanie przyrostka -fach (przestarzale także -fältig), np. zweifach, dreifach itd. Przykłady: Er ist vierfach so alt wie ich albo Er ist vierfach älter als ich = „Jest czterokrotnie starszy ode mnie”, Unsere Schule hat die dreifache Schülerzahl der euren = „Nasza szkoła ma trzykrotnie większą liczbę uczniów od waszej” [dosł. ma trzykrotną liczbę uczniów waszej (szkoły)”], ein dreifaches Problem = „potrójny problem” (złożony z trzech zagadnień), Ich sehe dreifach („Widzę potrójnie”).\nDla liczby dwa możliwe jest utworzenie dwóch liczebników mnożnych – doppelt i zweifach. Liczebnika zweifach używa się zasadniczo na określenie obiektów złożonych z dwu części, zaś doppelt dla występujących w dwu egzemplarzach. Porównaj: Er hat ein zweifaches Verbrechen begangen – Raub und Mord. = „Popełnił podwójne przestępstwo – rabunek i morderstwo.”, ale: Er hat einen doppelten Mord begangen = „Popełnił podwójne morderstwo (=zabił dwie osoby, popełnił dwa morderstwa)”.\nW języku niemieckim istnieje też możliwość utworzenia liczebników mnożnych od liczebników ułamkowych halb i anderthalb (odpowiednio: halbfach = „półkrotny, półkrotnie” i anderthalbfach „półtorakrotny, półtorakrotnie”).\nOprócz wymienionych wyżej przykładów liczebnika mnożnego określonego (bestimmtes Vervielfältigungszahlwort) istnieją również liczebniki mnożne nieokreślone (unbestimmte Vervielfältigungszahlwörter), np. mehrfach, vielfach, mannigfach itp.\nDawny liczebnik mnożny einfach pełni współcześnie funkcję przysłówka o znaczeniu „po prostu” (np. Es reicht, wenn du mich einfach anrufst. = „Wystarczy, że do mnie po prostu zadzwonisz.”) lub przymiotnika o znaczeniu „prosty, niezłożony, łatwy” (np. Das ist eine einfache Aufgabe für ihn. = „To dla niego łatwe zadanie.”).\n\n\n==== Liczebnik wieloraki ====\nLiczebniki wielorakie (Gattungszahlwörter) określają liczbę właściwości danego obiektu lub liczbę odmian, w jakich obiekt ten występuje. Tworzy się je od dopełniacza liczebników głównych (zob. Deklinacja liczebnika) z przyrostkiem -lei: zweierlei („dwojaki”), dreierlei („trojaki”) itd., np.: ein Kleid aus zweierlei Stoff = „suknia z dwojakiego materiału” (z dwóch rodzajów materiału), dreierlei Hemd = „trojaka koszula” (o trzech właściwościach, np. trójkolorowa). Liczebnik zweierlei użyty w funkcji orzecznikowej często oznacza także rozdzielność dwóch rzeczy, np. Wollen und Tun sind zweierlei = „Chcieć i zrobić to dwie różne rzeczy”.\nOprócz wymienionych wyżej przykładów liczebnika wielorakiego określonego (bestimmtes Gattungswort), istnieją także liczebniki wielorakie nieokreślone (unbestimmte Gattungszahlwörter), klasyfikowane też jako zaimki nieokreślone, np. mancherlei (≈„różnoraki”, „kilku rodzajów”), allerlei („wszelkich rodzajów”) itp. Zobacz też: zaimek nieokreślony.\n\n\n==== Liczebnik podziałowy ====\nLiczebniki podziałowe, inaczej zwane dystrybutywnymi (Verteilungszahlwörter, Distributiva), określają liczbowo powtarzający się równy przydział danej klasy obiektów. Tworzy się je poprzez użycie przyimka je przed liczebnikiem głównym, ułamkowym lub wielokrotnym przysłówkowym, a więc: je zwei („po dwa”), je drei („po trzy”), je halb („po połowie”), je ein Viertel („po ćwierć”), je zweimal („po dwa razy”, „po dwakroć”). Przykłady: Der Vertrag wurde in zwei gleichlautenden Exemplaren angefertigt, je ein für jede der Vertragsparteien. („Niniejsza umowa została sporządzona w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, po jednym dla każdej ze stron.”); Bei der Übung werden die Arme je viermal seitwärts und vorwärts gehoben. („Przy ćwiczeniu ręce unosi się po cztery razy w bok i w przód.”).\n\n\n==== Liczebnik porządkowy przysłówkowy ====\nLiczebniki porządkowe przysłówkowe, klasyfikowane w gramatyce języka niemieckiego jako „wyrazy wyliczenia” (Aufzählungswörter), używane są dla zaznaczenia kolejności kolejno wymienianych obiektów lub zagadnień. Tworzy się jej poprzez dodanie końcówki -ens do liczebników porządkowych, a więc na przykład: erstens („po pierwsze”), zweitens („po drugie”), drittens („po trzecie”), zwanzigstens („po dwudzieste”) itp.\n\n\n=== Przyimek ===\nPrzyimki stoją przed frazą rzeczownikową i łączą się z jednym lub dwoma przypadkami (zob. rozdział „deklinacja” poniżej).\nPrzyimki stojące przed rodzajnikiem określonym mają również formy skrócone:\n\nin dem → im\nin das → ins\nzu dem → zum\nzu der → zur\nan dem → am\nan das → ans*\nbei dem → beim\nfür das → fürs*\nfür den → fürn*\num das → ums*\ndurch das → durchs*\nauf das → aufs*\nauf dem → aufm*\nauf den → aufn*\nunter das → unters*\nunter dem → unterm*\nunter den → untern*\nüber das → übers*\nüber dem → überm*\nüber den → übern*\nvor das → vors*\nvor dem → vorm*\nvor den → vorn*\nnach dem → nachm*\nitp.\nUwaga: Formy oznaczone gwiazdką nie powinny być stosowane w języku formalnym z wyjątkiem utartych wyrażeń, takich jak ums Leben kommen itp.\n\n\n=== Spójnik ===\nSpójniki (niem. Konjunktionen, Bindewörter) są to wyrazy lub grupy wyrazów, które łączą zdania lub części zdania w jedną całość. W zależności od tego, czy w wyniku użycia konkretnych spójników powstają zdania złożone współrzędnie czy podrzędnie, rozróżniamy:\n\nspójniki współrzędne (niem. koordinierende Konjunktionen, beiordende Bindewörter)\nspójniki podrzędne (niem. subordinierende Konjunktionen, unterordnende Bindewörter)\n\n\n==== Spójniki współrzędne ====\nSą to spójniki wprowadzające zdanie podrzędnie współrzędnie. Ta grupa spójników dzieli na:\n\nłączące (niem. kopulative, anreihende) – wprowadzają one zdanie podrzędne współrzędnie łączne. Przykładami tych spójników są: und (i,a), auch (także, również), und zwar (a mianowicie), nämlich (mianowicie), zudem, ‘überdies’ (ponadto, nadto), desgleichen, ebenfalls, gleichermaßen (również), dann, ferner (potem, dalej, następnie), endlich (wreszcie), noch (jeszcze), zuletzt (w końcu), ja, sogar, selbst (nawet);\nIch trinke meinen Tee, dann gehe ich ins Zimmer.\nWypiję moją herbatę, potem idę do pokoju.\nIch male und tanze.\nMaluję i tańczę.\nograniczające (restriktive, einschränkende): aber, allein (ale, lecz), sondern (lecz), (je)doch (przecież), dagegen, hingegen (natomiast), indes, indessen (tymczasem), trotzdem (mimo to), vielmehr (raczej);\nIch singe nicht, aber ich tanze.\nNie śpiewam, ale tańczę.\nIch esse Gurken nicht, sondern ich esse Tomaten.\nNie jem ogórków, lecz pomidory.\nwyłączające (niem. disjunktive, ausschließende): oder (albo), entweder... oder (albo... albo), weder... noch (ani... ani);\nIch lese Comics oder ich schlafe am Abend.\nCzytam komiksy albo śpię wieczorem.\nuzasadniające (niem. kausale, begründende): denn (bo, albowiem), nämlich (mianowicie);\nIch gehe ins Kino, denn ich habe Zeit.\nIdę do kina, ponieważ mam czas.\nwnioskujące (niem. konsekutive, folgernde): also (więc), daher (stąd, przeto), deswegen (stąd, dlatego), darum, demnach, somit, folglich (wobec tego)\nporównujące (niem. komparative, vergleichende): wie (jak), als (niż)\n\n\n==== Spójniki podrzędne ====\nSpójniki podrzędne (niem. subordinierende Konjunktionen, unterordnende Bindewörter) wprowadzają zdanie podrzędne. Dzielą się one na:\n\noznajmujące (niem. aussagende): dass (że, iż)\npytajne (niem. interrogative, fragende): ob (czy)\nEr fragt, ob ich ihn besuche.\nPyta się, czy go odwiedzę.\nczasowe (niem. temporale): während (podczas gdy), solange (tak długo jak), wenn, als, wie (kiedy), sobald (skoro tylko), nachdem (gdy, kiedy), bevor, ehe (zanim)\nporównujące (niem. komparative, vergleichende): als, wie (jak), als ob, als wenn, als dass (jako że)\nsposobu (niem. modale, begleitende): indem (w ten sposób, że), ohne dass (bez polskiego odpowiednika, tłumaczony zazwyczaj jako nie + imiesłów czasu teraźniejszego lub przeszłego), anstatt dass (zamiast)\nskutkowe (niem. konsekutive, folgernde): (so) dass (tak, że), als dass (żeby, aby)\ncelowe (niem. finale, zielende): (auf) dass, damit (żeby, ażeby)\nprzyczynowe (niem. kausale, begründende): weil, da (ponieważ, bo), zumal (jako że), dadurch (przez to), dass (że)\nwarunkowe (niem. konditionale, bedingende): wenn (jeżeli, jeśli), falls (w przypadku gdy, jeśli)\nprzyzwalające (niem. konzessive, einräumende): obwohl, obgleich, obschon (pomimo że, aczkolwiek) wenngleich, trotzdem, wiewohl (aczkolwiek, mimo że, chociaż)\n\n\n=== Partykuła ===\n\n\n== Odmiana ==\n\n\n=== Deklinacja ===\n\nDeklinacji w języku niemieckim podlegają:\n\nrzeczowniki\nprzymiotniki\nniektóre liczebniki\nniektóre zaimki.\nW języku niemieckim istnieją dwie liczby\n\nliczba pojedyncza\nliczba mnoga.\nWyróżnia się też cztery przypadki:\n\nmianownik (Nominativ) – analogicznie jak w języku polskim oraz w orzecznikach (analogicznie do łacińskiego nominativus duplex)\ndopełniacz (Genitiv) – używany głównie do wyrażania posiadania, a także po niektórych, nielicznych przyimkach oraz w niektórych wyrażeniach czasownikowych\ncelownik (Dativ) – używany dla dopełnienia dalszego oraz z niektórymi przyimkami\nbiernik (Akkusativ) – analogicznie jak w języku polskim, oraz z niektórymi przyimkami.\nZnaczenie polskiego wołacza wyraża się mianownikiem, przy czym przed rzeczownikiem nie używa się wówczas rodzajnika. Pozostałe przypadki oddawane są przy pomocy odpowiednich przyimków.\n\n\n==== Deklinacja rzeczownika/rodzajnika ====\nRzeczownik posiada w języku niemieckim ubogą fleksję, a przypadek określany jest przede wszystkim za pomocą rodzajnika.\nOdmiana rodzajnika określonego:\n\nOdmiana rodzajnika nieokreślonego:\n\nRodzajnik nieokreślony nie występuje w liczbie mnogiej.\nSam rzeczownik przyjmuje dodatkowe końcówki fleksyjne (będące reliktem dawnej odmiany) tylko w niektórych przypadkach gramatycznych, np. w celowniku liczby mnogiej do rzeczownika dołączana jest końcówka -n, z wyjątkiem rzeczowników zakończonych już w liczbie mnogiej na -(e)n lub -s, np. die Bücher: den Büchern („książki”: „książkom”), ale: die Normen: den Normen („normy”: „normom”), die Kinos: den Kinos („kina”: „kinom”). Pozostałe końcówki uzależnione są od typu deklinacji, według której odmienia się dany rzeczownik.\n\n\n===== Mocna deklinacja =====\nWedług deklinacji mocnej odmienia się w języku niemieckim większość rzeczowników. Odmiana ta charakteryzuje się – oprócz przedstawionej wyżej odmiany rodzajników i końcówki -n lub -en w celowniku liczby mnogiej – także dołączaniem do rzeczownika następujących końcówek fleksyjnych:\n\nW dopełniaczu liczby pojedynczej rodzaju męskiego i nijakiego dołączana jest końcówka -(e)s, np. das Heft: des Heftes („zeszyt”: „zeszytu”), der Lehrer: des Lehrers („nauczyciel”: „nauczyciela”).\nDawniej występowało tu też -e w celowniku rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego, obecnie zachowane tylko w pewnych wyrażeniach, np. zu Hause, zamiast zu Haus. Użycie -e w celowniku w niektórych innych wyrazach (głównie jednosylabowych), podobnie jak brak -e we wspomnianych wyrażeniach skostniałych, jest poprawne, aczkolwiek nacechowane stylistycznie.\n\n\n===== Słaba deklinacja =====\nWedług słabej deklinacji odmienia się większość rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych w mianowniku liczby pojedynczej na -e (np. der Junge = „chłopiec”), -ist (np. der Tourist = „turysta”), -ent (np. der Student = „student”) oraz niektórych innych (np. der Mensch). Rzeczowniki te mają we wszystkich przypadkach poza mianownikiem liczby pojedynczej końcówkę -en. Przykład odmiany:\n\n\n===== Mieszana deklinacja =====\nNieliczna grupa niemieckich rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego (m.in. das Herz = „serce”, der Wille = „wola”, der Funke =„iskra”) odmienia się według paradygmatu tzw. deklinacji mieszanej. W dopełniaczu liczby pojedynczej występuje tu końcówka -(e)ns, np. des Herzens, des Willens. W pozostałych przypadkach końcówki rzeczowników rodzaju męskiego pokrywają się z końcówkami dla deklinacji słabej (czyli zawsze -n: dem Willen, den Willen itp.). Rzeczownik rodzaju nijakiego das Herz ma w liczbie pojedynczej biernik równy mianownikowi, w pozostałych przypadkach (oprócz dopełniacza) przyjmuje końcówkę -en, a więc na przykład: celownik l.p. dem Herzen („sercu”), mianownik l. mn. die Herzen („serca”) itp.\nUwaga: Niektóre rzeczowniki tej grupy, posiadające rodzaj męski, mają oboczną, równoprawną formę mianownika liczby pojedynczej z końcówką -n, a więc na przykład der Funke albo der Funken, der Friede albo der Frieden (niekiedy formy te różnią się odcieniem stylistycznym). W takim wypadku odmianę tych rzeczowników można uznać za mocną, ponieważ końcówką dopełniacza liczby pojedynczej jest wówczas -s (des Funkens z -s dołączonym do formy mianownika), a w pozostałych przypadkach forma rzeczownika równa jest mianownikowi (zawsze Funken).\n\n\n===== Deklinacja przymiotnikowa =====\nOdmiana przymiotnikowa dotyczy rzeczowników utworzonych od przymiotników lub imiesłowów, np. der Kranke = (ten) chory. Rzeczowniki takie odmienia się zgodnie ze wzorcem odmiany przymiotnika.\n\n\n==== Deklinacja przymiotnika ====\nPrzymiotnik stojący przed rzeczownikiem, którego nie poprzedza rodzajnik, zaimek dzierżawczy, zaimek wskazujący ani przeczenie kein, odmienia się zasadniczo według paradygmatu odmiany rodzajnika, przy czym w dopełniaczu rodzaju męskiego i nijakiego liczby pojedynczej przyjmuje od końcówkę -en:\n\nPo rodzajniku określonym i zaimku wskazującym, występuje „odmiana słaba”:\n\nPo rodzajniku nieokreślonym występuje odmiana według następującego paradygmatu:\n\nPo zaimkach dzierżawczych oraz przeczeniu kein występuje w liczbie pojedynczej odmiana jak po rodzajniku nieokreślonym, a więc: mein gutes Buch, meinem guten Buch („moja dobra książka”: „mojej dobrej książce”, por. ein gutes Buch: einem guten Buch) itp., zaś w liczbie mnogiej jak po rodzajniku określonym, a więc: meine guten Bücher, meiner guten Bücher („moje dobre książki”: „moich dobrych książek”, por. die guten Bücher, der guten Bücher).\n\nOdmiana po liczebnikach nieokreślonych i zbiorowych\n\n\n===== Stopniowanie przymiotnika i przysłówka =====\nPrzymiotniki i przysłówki mają 3 stopnie:\n\nrówny – forma bazowa\nwyższy – dodana końcówka -er\nnajwyższy – dodana końcówka -ste\nPrzysłówek w stopniu najwyższym poprzedzony jest przez am i przyjmuje końcówkę -sten, np. am lautesten = „najgłośniej”.\nNiektóre przymiotniki i przysłówki mają nieregularne stopniowanie, np. gut (dobry / dobrze): besser (lepszy / lepiej): beste / am besten (najlepszy / najlepiej). Dodatkowo w stopniu równym i wyższym jednosylabowych przymiotników i przysłówków zachodzi przegłos samogłoski tematycznej (tam, gdzie to możliwe), np. alt – älter – älteste. Wyjątki od tej reguły są nieliczne (np. laut – lauter – lauteste). W przypadku przymiotników i przysłówków wielosylabowych przegłos nie następuje, z wyjątkiem gesund – gesünder – gesündeste (obok rzadziej używanego stopniowania bez przegłosu: gesund – gesunder – gesundeste).\nPrzymiotniki i przysłówki stopniowane nieregularnie:\n\nZe względów znaczeniowych przymiotniki w stopniu najwyższym stojące przed rzeczownikiem najczęściej poprzedzone są rodzajnikiem określonym lub zaimkiem dzierżawczym (rzadziej zaimkiem liczebnym alle =„wszyscy / wszystkie”). Może to dotyczyć także funkcji orzecznikowej, np. Dieses Buch ist das beste = „Ta książka jest najlepsza”, Dieser Tisch ist der billigste = „Ten stół jest najtańszy”. Konstrukcja z „am” jest również możliwa Dieses Buch ist am besten, Dieser Tisch ist am billigsten. Niekiedy może się to także wiązać ze zmianą znaczenia wypowiedzi, np.: Ich bin der beste in Mathe. = „Jestem najlepszy z matematyki (ze wszystkich uczniów).”, ale: Ich bin am besten in Mathe. = „Jestem najlepszy z matematyki (ze wszystkich przedmiotów)”.\nPrzymiotniki w stopniu wyższym i najwyższym odmieniają się według przedstawionych wyżej paradygmatów odmiany dla przymiotnika w stopniu równym, a więc np. mein bestes Buch („moja najlepsza książka”), die ältesten Schüler („najstarsi uczniowie”), ein schnellerer Spieler („szybszy gracz”) itp.\n\n\n==== Deklinacja zaimka ====\n\n\n===== Deklinacja zaimków osobowych =====\nZaimki osobowe właściwe (ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie) odmieniają się w języku niemieckim przez przypadki według następującego paradygmatu:\n\nZaimki osobowe w dopełniaczu są używane rzadko i prawie wyłącznie w wypadku, gdy dopełniacza wymaga w zdaniu rekcja czasownika, np.: Erbarme dich meiner!; Da steht ein Telefon. Bediene dich seiner!. Styl takich wypowiedzi jest najczęściej przestarzały lub poetycki. Formy dopełniacza zaimka osobowego należy odróżnić od zaimków dzierżawczych.\n\n\n===== Deklinacja zaimków dzierżawczych =====\nZaimki dzierżawcze oraz kein odmieniają się przez przypadki i rodzaje według następującego paradygmatu (podano przykłady dla mein):\n\nRodzajem i przypadkiem zaimka dzierżawczego rządzi określany przez niego rzeczownik, a więc mein Tisch („mój stół” – rzeczownik rodzaju męskiego w mianowniku rządzi takimiż formami zaimka); meines Tisches („mojego stołu” – rzeczownik rodzaju męskiego w dopełniaczu i odpowiednie formy zaimka); deinen Büchern („twoim książkom” – rzeczownik w celowniku liczby mnogiej i takaż forma zaimka). Zaimek zachowuje takie formy także w funkcji orzecznikowej: Der Tisch ist meiner („Stół jest mój”), Die Tasche ist meine („Torba jest moja”). W takich wypadkach jednak przynależność wyraża się częściej konstrukcjami z zaimkiem osobowym, np. Der Tisch / Die Tasche gehört mir. („Stół / torba należy do mnie.”).\n\nWypadanie nieakcentowanego -e- w formach zaimków dzierżawczych\n\n\n===== Deklinacja zaimków względnych i pytających =====\n\n\n==== Deklinacja liczebnika ====\nW języku niemieckim jedynie niektóre liczebniki odmieniają się przez przypadki i rodzaje.\n\nLiczebnik główny posiada w języku standardowym jedynie szczątkową odmianę, stanowiącą relikt dawnych form gramatycznych. Liczebnik „jeden” przyjmuje formy równe formom rodzajników nieokreślonych i odmienia się według ich paradygmatu przez przypadki i rodzaje, a więc np.: ein Hund, eines Hundes, einem Hund, einen Hund („jeden pies”, „jednego psa”, „jednemu psu”, „jednego psa”), eine Frau, einer Frau, einer Frau, eine Frau („jedna kobieta”, „jednej kobiety”, „jednej kobiecie”, „jedną kobietę”) itp. Liczebnik „jeden” odmienny jest także przez rodzaje w funkcji orzecznikowej: Das Heft ist nur eines. („Zeszyt jest tylko jeden”), ale Der Hund ist nur einer. Odmiana liczebnika „jeden” przez rodzaje i przypadki występuje również w przypadku, gdy liczebnik ten nie poprzedza rzeczownika, ale go zastępuje: Es kann nur einen geben („Może być tylko jeden”). W takim wypadku liczebnik przyjmuje zawsze końcówkę rodzajnika określonego (nie występuje forma ein), a więc: Wo sind meine Hefte? Ach, eines sehe ich schon. („Gdzie są moje zeszyty? Ach, jeden już widzę.”).\nLiczebniki główne większe od jedności posiadają współcześnie w języku standardowym jedynie formy dopełniacza, tworzone za pomocą końcówki -er, a więc np.: zweier Herzen („dwóch serc”), dreier Frauen („trzech kobiet”) itp. W niektórych dialektach zachowały się też dawne formy celownika z końcówką -en, np. zu zweien („we dwóch / we dwoje”), zu dreien („we trzech / we troje”) itd. W języku standardowym konstrukcje te zastępowane są odpowiednio przez zu zweit, zu dritt itd. (formy tworzone od liczebnika porządkowego). Istnieją ponadto formy dialektalne mianownika i biernika z końcówką -e, współcześnie przetrwały one jednak już niemal wyłącznie w formach rzeczowników odliczebnikowych, np. die Neune = „dziewiątka” (w języku standardowym die Neun).\nLiczebniki przymiotnikowe porządkowe, wielokrotne i mnożne odmieniają się przez liczby i rodzaje według paradygmatu dla przymiotnika, np. der erste Renner („pierwszy biegach”), ein dreimaliges Klopfen („trzykrotne pukanie”), die dreifache Zahl („trzykrotna liczba”, „trzykrotność”) itp.\nLiczebniki ułamkowe z końcówką -tel są zasadniczo nieodmienne. Liczebnik halb odmienia się według paradygmatu dla przymiotnika zwei halbe Äpfel („dwie połówki jabłka”). Liczebnik anderthalb jest nieodmienny i używany z rzeczownikiem w liczbie mnogiej: anderthalb Jahre („półtora roku”). Nieodmienne są również przestarzałe liczebniki zweithalb („półtrzecia” = „dwa i pół”), dritthalb („półczwarta” = „trzy i pół”) oraz zastępujące je współcześnie konstrukcje: zweieinhalb/zweiundeinhalb, dreieinhalb, dreiundeinhalb itp.\nPozostałe liczebniki (przysłówkowe porządkowe, przysłówkowe wielokrotne, przysłówkowe mnożne, wielorakie i podziałowe) są nieodmienne.\n\n\n=== Koniugacja ===\nCzasownik w języku niemieckim odmienia się przez czasy, osoby, liczby, tryby, a czasowniki przechodnie także przez strony.\n\n\n==== Osoby ====\nTak jak w większości języków indoeuropejskich są 3 osoby.\nJako form grzecznościowych używa się 3 osoby liczby mnogiej z zaimkiem Sie, który ma wielorakie znaczenie w języku polskim, m.in. Pan, Pani, Państwo.\n\nLiczba pojedyncza (Singular)\n1. os. używana z zaimkiem osobowym ich („ja”)\n2. os. używana z zaimkiem osobowym du („ty”)\n3. os. używana z zaimkami osobowymi er („on”), sie („ona”), es („ono”, „to”)\nLiczba mnoga (Plural)\n1. os. używana z zaimkiem osobowym wir („my”)\n2. os. używana z zaimkiem osobowym ihr („wy”)\n3. os. używana z zaimkiem osobowym sie („oni”, „one”) lub Sie („Pan”, „Pani”, „Panowie”, „Panie”, „Państwo”)\nDokładniejsze znaczenie zaimków osobowych (a co za tym idzie – zakresy użycia poszczególnych osób gramatycznych, których używa się z tymi zaimkami) omówiono wyżej w rozdziale Zaimek osobowy.\n\n\n==== Czasy ====\nSystem czasów gramatycznych niemal w całości pokrywa się z językiem łacińskim.\nW języku niemieckim istnieje sześć czasów:\n\nPräsens: czas teraźniejszy. Odpowiada polskiemu czasowi teraźniejszemu i łacińskiemu Praesens, może również wyrażać przyszłość (analogicznie do polskiego „Jutro idę do kina”).\nPerfekt: czas przeszły. Formalnie odpowiada łacińskiemu Perfectum, oraz angielskiemu present perfect, może jednak wyrażać przeszłość we wszystkich aspektach (dokonaną, niedokonaną itp.). Jest to najczęściej używana forma czasu przeszłego w języku niemieckim. W odróżnieniu od sytuacji panującej w łacinie jest to czas złożony, jednak używa się tutaj dwóch czasowników posiłkowych (inaczej niż w angielskim, a podobnie jak we francuskim): haben („mieć”) albo sein („być”), w zależności od użytego czasownika głównego.\nPräteritum (Imperfekt): czas przeszły prosty, formalnie odpowiadający angielskiemu czasowi past simple, podobnie jednak jak Perfekt może wyrażać przeszłość we wszystkich aspektach. Czas ten stosuje się rzadziej niż Perfekt, częściej w literaturze oraz w przypadku niektórych czasowników (m.in. czasowników modalnych, haben, sein i kilku innych).\nPlusquamperfekt: czas zaprzeszły, używany częściej niż w polszczyźnie, choć pełniący analogiczną funkcję. Tworzony podobnie do Perfektu, przy czym czasowniki posiłkowe występują w czasie Imperfekt. Oznacza czynność przeszłą występującą przed inną czynnością przeszłą.\nFutur I: czas przyszły, tworzony za pomocą czasownika posiłkowego werden (‘stawać się’) oraz bezokolicznika czasownika. Do wyrażenia przyszłości jest jednak częściej wybierany Präsens.\nFutur II: Analogiczny do łac. Futurum secundum i ang. Future perfect. Jest używany sporadycznie, częściej w języku oficjalnym, urzędowym. Wyraża pogląd mówiącego, że jakieś zjawisko już nastąpiło lub nastąpi (istnieje taka możliwość).\n\n\n===== Czas teraźniejszy =====\nCzas teraźniejszy (Präsens) tworzy się z nielicznymi wyjątkami regularnie z końcówkami -e -st -t, -en -t -en. Według tego paradygmatu odmienia się większość czasowników niemieckich, przy czym czasowniki o temacie zakończonym na -t, -d lub grupę spółgłoskową z końcowym -m, -n przyjmują dodatkowo -e- przed końcówką fleksyjną (z wyjątkiem -en). Pierwsza i trzecia osoba liczby mnogiej ma zawsze z wyjątkiem sein (być) formę równą bezokolicznikowi.\nW wypadku niektórych czasowników w drugiej i trzeciej osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego może występować przegłos, czyli oboczność samogłoski tematycznej. Najczęstsze rodzaje przegłosów to wymiana a w ä oraz e w i(e). Jedynie czasownik stoßen i pochodne (np. verstoßen) posiadają wymianę o w ö. Czasownik gebären tradycyjnie odmieniany jest z przegłosem ä w ie, coraz częściej jednak przyjmuje paradygmat odmiany bez przegłosu. Ponieważ nie sposób przewidzieć, które czasownika otrzymują przegłos, a które nie, trzeba się tego nauczyć na pamięć.\nRóżne paradygmaty odmiany ilustruje poniższa tabelka:\n\nUwagi:\n\nCzasowniki o temacie zakończonym na -s, -ss, -ß, -z lub -tz (np. weisen, hassen, heißen, tanzen, kratzen itp.) tworzą drugą osobę liczby pojedynczej czasu teraźniejszego za pomocą końcówki -t, a nie -st, a więc: du weist, du hasst, du heißt, du tanzt, du kratzt itp. (formy osoby drugiej i trzeciej liczby pojedynczej są zatem równe). Formy zakończone na -est (du weisest, du hassest itp.) są przestarzałe lub poetyckie (stanowią relikt dawnej odmiany) i użycie ich w zwykłych kontekstach komunikatywnych jest uchybieniem stylistycznym.\nNieliczne czasowniki zakończone w bezokoliczniku na -eln (np. handeln, wandeln) mają w czasie teraźniejszym dwie równoprawne formy pierwszej osoby liczby pojedynczej, z zachowanym -e- tematycznym lub bez niego, np. ich handele lub ich handle, przy czym preferowane są formy bez -e-. Pozostałe formy osobowe tworzone są regularnie, a więc du handelst, er handelt, wir handeln, ihr handelt, sie handeln.\nNajważniejsze czasowniki o nieregularnym czasie teraźniejszym to sein, haben i werden używane też jako czasowniki posiłkowe.\n\nNieregularną odmianę w czasie teraźniejszym mają też czasowniki modalne.\n\n\n===== Czas przeszły prosty =====\nCzasowniki pod względem odmiany w czasie Imperfekt (Präteritum) dzielą się na dwie grupy:\n\nczasowniki słabe, o odmianie regularnej\nczasowniki mocne, o odmianie nieregularnej\nCzasowniki słabe do tematu mają doklejony przyrostek -te oraz końcówkę zależnie od osoby: brak, -st, brak, -n, -t, -n. Do czasowników o temacie zakończonym na -t, -d lub grupę spółgłoskową zakończoną na -m, -n dodaje się samogłoskę -e- przed przyrostkiem -te. Główną różnicą w porównaniu do odmiany czasu teraźniejszego są równe formy pierwszej i trzeciej osoby liczby pojedynczej.\nPrzykłady:\n\nCzasowniki mocne tworzą czas przeszły przez wymianę samogłoski w temacie, oraz takie same końcówki, przy czym nie dostawia się -e- (niekiedy jest ono już jednak w nieregularnej formie czasu przeszłego).\nPrzykłady:\n\n\n===== Czasy przeszłe złożone =====\nPerfekt\nCzas przeszły złożony Perfekt (zarówno czasowników mocnych, jak i słabych) tworzy się za pomocą formy teraźniejszej haben, lub sein, oraz przesuniętego na koniec zdania imiesłowu biernego czasownika głównego. O użyciu wyborze czasownika posiłkowego haben lub sein decyduje czasownik główny oraz jego znaczenie, przy czym czasowniki wyrażające ruch lub zmianę stanu najczęściej wymagają sein.\nPrzykłady:\n\nIch bin gefahren = „Jechałem” lub „Pojechałem”\nIch habe gelesen = „Czytałem” lub „Przeczytałem”\nPlusquamperfekt\nCzas zaprzeszły Plusquamperfekt tworzony jest analogicznie do Perfekt, przy czym czasownika posiłkowego haben lub sein używa się w formie Präteritum, np.:\n\nIch war gefahren = „Jechałem był” lub „Pojechałem był”\nIch hatte gelesen = „Czytałem był” lub „Przeczytałem był”\nCzasu zaprzeszłego używa się w języku niemieckim znacznie częściej niż w polskim, zwłaszcza w konstrukcjach z następstwem czasów po spójnikach nachdem, bevor itp., przy czym czynność przeszła bliższa teraźniejszości wyrażana jest wówczas czasem Präteritum.\nPrzykład: Nachdem ich mir den Film angeschaut hatte, ging ich nach Hause. = „Po tym, jak obejrzałem (był) film, poszedłem do domu”.\n\n\n===== Czasy przyszłe =====\nCzasy przyszłe Futur I i Futur II tworzone są z czasownikiem posiłkowym werden w formie czasu teraźniejszego oraz odpowiednio: bezokolicznikiem i bezokolicznikiem czasu przeszłego, a więc:\n\nFutur I: Ich werde machen. Ich werde fahren. itp.\nFutur II: Ich werde gemacht haben. Ich werde gefahren sein. itp.\nCzasów przyszłych używa się w języku niemieckim rzadziej niż w polskim, do wyrażania przyszłości służy bowiem często czas teraźniejszy. Niemniej Futur I stosowany bywa często dla wzmocnienia wypowiedzi, wyrażenia przekonania, iż dana czynność na pewno nastąpi.\nCzas Futur II („czas zaprzyszły”) jest najrzadziej stosowanym czasem w języku niemieckim. Jego podstawową funkcją jest wyrażanie przyszłości dokonanej, a więc czynności, która będzie zakończona przed określoną chwilą w przyszłości, np. Ich werde das Buch gelesen haben, bevor du morgen kommst. = „Przeczytam tę książkę, zanim jutro przyjdziesz.”. Niemniej częściej czasu tego używa się do wyrażenia czynności przeszłej, co do której nie ma stuprocentowej pewności, że nastąpiła (chociaż jest to prawdopodobne), np. Er wird schon zurückgekommen sein. = „Zapewne już wrócił”.\n\n\n== Strony ==\nW języku niemieckim występują trzy strony – czynna, bierna i zwrotna.\n\n\n=== Strona czynna ===\nStrona czynna, podobnie jak w innych językach, wyraża czynność wykonywaną przez podmiot zdania na innym obiekcie lub osobie. Może też wyrażać stan, w jakim znajduje się podmiot. Jest to podstawowa (nienacechowana) strona czasownika.\n\n\n=== Strona bierna ===\n\nStrona bierna wyraża czynność wykonywaną na podmiocie zdania. Tworzy się ją za pomocą czasownika posiłkowego werden i imiesłowu biernym czasownika głównego. Na przykład: Das Buch wird von mir gelesen = „Książka jest czytana przeze mnie”.\nIstnieje też tzw. Zustandpassiv tworzony przy pomocy czasownika sein. Np.: Das Fenster wird geöffnet = Okno jest otwierane, ale Das Fenster ist geöffnet = Okno jest otwarte.\nDodatkowo strona bierna może w języku niemieckim wyrażać czynność wykonaną przed podmiot nieokreślony lub nieznany, np. Schon lange her wurde vergessen, wer Stonehenge gebaut hat = „Dawno już zapomniano (dosł. zostało zapomniane), kto zbudował Stonehenge.”, Es wird verboten, hier zu rauchen ≈ „Zabrania się tu palić”. Analogiczne konstrukcje mogą też wyrażać rozkaz lub zalecenie, np. Kinder, jetzt wird es geschlafen ≈ „Dzieci, pora spać!” (zob. niżej „tryb rozkazujący”).\nCzasownik werden użyty w funkcji czasownika posiłkowego w stronie biernej nie wymaga przedrostka ge- w czasach przeszłych złożonych. Np.: Das Buch ist gelesen worden. = „Książka została przeczytana”, ale: Er ist Arzt geworden. = „On został lekarzem.” (werden w funkcji czasownika głównego).\n\n\n=== Strona zwrotna ===\nStrona zwrotna wyraża czynność wykonywaną przez podmiot na sobie samym. Tworzy się ją za pomocą odmiennego przez osoby zaimka zwrotnego sich, np. Ich wasche mich (=„Myję się”). Za stronę zwrotną można też uznać wyrażenia, w których podmiot wykonuje czynność dla siebie samego. Przy czasowniku używa się wtedy zaimka osobowego w celowniku, np. Ich lese mir das Buch. (=„Czytam sobie książkę”). W trzeciej osobie stosuje się wówczas zaimek zwrotny sich, np. Er kauft sich einen Mantel (=„On kupuje sobie płaszcz.”).\nKonstrukcja strony zwrotnej może też być użyta w znaczeniu strony medialnej, np. Zum Frühstück empfiehlt sich der Verzehr von Rohkost (=„Na śniadanie zaleca się spożywanie surowych jarzyn.”), Das Buch liest sich gut. (=„Książka czyta się dobrze”).\n\n\n==== Tryby ====\nW języku niemieckim występują trzy tryby: oznajmujący, rozkazujący i łączący.\n\n\n===== Tryb oznajmujący =====\n\n\n===== Tryb łączący =====\n\nGramatyka języka niemieckiego zna dwie formy trybu łączącego (Konjunktiv): określane jako Konjunktiv I oraz Konjunktiv II. Ogólnie mówiąc Konjunktiv w języku niemieckim używany jest w znaczeniu polskiego trybu przypuszczającego oraz dodatkowo w związku z dystansowaniem się do czyjejś wypowiedzi (mowa zależna) i wyrażaniem próśb, życzeń i poleceń.\n\n\n====== Konjunktiv I ======\nWśród form Konjunktiv I wyróżnia się:\n\nKonjunktiv Präsens (tryb łączący czasu teraźniejszego)\nKonjunktiv Perfekt (tryb łączący czasu przeszłego złożonego)\nKonjunktiv I Futur I (tryb łączący czasu przyszłego)\nKonjunktiv I Futur II (tryb łączący czasu zaprzyszłego)\nMorfologia\nFormy Konjunktivu I są budowane od odpowiedniej formy bezokolicznika – tak Infinitiv (np. machen), jak i Infinitiv Perfect (gemacht haben), Infinitiv Futur I (machen werden) oraz Infinitiv Futur II (gemacht haben werden).\nCzasowniki odmieniane w trybie Konjunktiv przyjmują następujące końcówki osobowe (dodawane do tematu czasownika):\n\nW trybie Konjunktiv nie następują przegłosy ani inne nieregularności, a więc na przykład w Konjunktiv Präsens: ich dürfe, du sprechest, er habe. Wyjątkowo czasownik sein odmienia się w Konjunktiv Präsens według wzoru: ich sei, du seist, er sei, wir seien, ihr seiet, sie seien.\nNależy przy tym zauważyć, że formy Konjunktiv Futur budowane są z czasownikiem werden w Konjunktiv Präsens i odpowiednim bezokolicznikiem, a formy Konjunktiv Perfekt tworzone są z czasownikiem sein lub haben w Konjunktiv Präsens oraz imiesłowem czasu przeszłego. Ilustruje to poniższa tabelka.\n\nUżycie\nKonjunktiv I jest używany – przede wszystkim w stylu oficjalnym – przy podawaniu czyjejś wypowiedzi. W tym zastosowaniu, określanym jako mowa zależna, podkreśla się niejako, że chodzi o relację czyichś słów bez zajmowania wobec nich stanowiska. W analogiczny sposób mogą być budowane zdania przytaczające wypowiedź, pośrednio odnoszące się do pytania czy życzenia.\nMein Bekannter sagt, er habe geheiratet. (=„Mój znajomy mówi, że się ożenił.”)\nZum Zweck der Entschließung, ob zu handeln sei, hat er die Notwendigkeit genau zu prüfen. (=„W celu powzięcia decyzji, czy działać, powinien dokładnie zbadać konieczność”) – przykład pytania zależnego\nDer Gläubiger stellt beim Gerichtsvollzieher den Antrag, dass die Zwangsvollstreckung betrieben werde. (=„Wierzyciel składa wniosek do komornika, żeby ten dokonał egzekucji długu”) – przykład życzenia w formie zależnej.\nNajczęstsze zastosowanie mowy zależnej to z natury rzeczy relacja słów w trzeciej osobie.\nPrzy przekształcaniu zdań w mowie niezależnej na mowę zależną wybór rodzaju Konjunktivu I (Präsens, Perfekt, Futur I lub Futur II) zależy od czasu użytego przez autora wypowiedzi, według następujący reguł:\n\njeśli zdanie wypowiedziano w czasie Präsens, w mowie zależnej wystąpi ono w Konjunktiv Präsens,\njeśli zdanie wypowiedziano w czasie Imperfekt lub Perfekt, wystąpi ono w Konjunktiv Perfekt\njeśli zdanie wypowiedziano w czasie Futur I lub Futur II, wystąpi ono odpowiednio w Konjuktiv I Futur I lub Konjunktiv I Futur II\njeśli zdanie wypowiedziano w czasie Plusquamperfekt, wystąpi ono w Konjunktiv Plusquamperfekt.\nUżyty czas gramatyczny w zdaniu głównym nie ma natomiast wpływu na formę zdania pobocznego. Inne użycia Konjunktivu I obejmują wyrażanie życzeń lub rozkazów. Omówiono je szczegółowo w rozdziale Tryb rozkazujący.\nIlustrują to poniższe przykłady:\n\nTom sagt: „Ich gehe heute ins Kino”. (=„Tom mówi: „Idę dziś do kina”. Jest to bezpośrednie przytoczenie słów Toma.)\nTom sagt, dass er heute ins Kino gehe. (=„Tom mówi, że idzie dzisiaj do kina.” Jest to mowa zależna, zdanie poboczne występuje w formie Konjunktiv Präsens, ponieważ wypowiedź Toma również była w czasie teraźniejszym (Präsens).\nTom sagte gestern: „Ich gehe ins Kino”. (Tom powiedział wczoraj: „Idę do kina”. Jest to bezpośrednie przytoczenie słów Toma.)\nTom sagte gestern, dass er ins Kino gehe. (=„Tom powiedział wczoraj, że idzie do kina.” Jest to znowu mowa zależna, zdanie poboczne występuje w formie Konjunktiv Präsens, ponieważ wypowiedź Toma również była w czasie teraźniejszym (Präsens).\nTom erzählt: „Wir waren gestern im Schwimmbad”. (=„Tom opowiada: Byliśmy wczoraj na pływalni.” Bezpośrednio przytoczone słowa Toma.)\nTom erzählt, dass sie gestern im Schwimmbad gewesen seien. (=„Tom opowiada, że byli wczoraj na pływalni.”) Ponieważ w wypowiedzi Toma wystąpił czas Imperfekt, użyto formy przeszłej Konjunktivu I (Konjunktiv Perfekt).\nTom berichtete: „Daniel wird gleich in die Schule gehen”. (=„Tom opowiadał: Daniel zaraz pójdzie do szkoły.” Bezpośrednio przytoczone słowa Toma.)\nTom berichtete, dass Daniel gleich in die Schule gehen werde. (=„Tom opowiadał, że Daniel zaraz pójdzie do szkoły.” Ponieważ Tom użył czasu Futur, w mowie zależnej użyto formy przyszłej (Konjunktiv I Futur I).\nPrzedstawione powyżej zasady stosowania mowy zależnej mają charakter książkowy. W mowie potocznej z reguły używa się odpowiednich form trybu oznajmującego. Tak więc powyższe „klasyczne” zasady oddawania mowy zależnej w formie Konjunktivu mają zastosowanie głównie w przypadku sporządzania sformalizowanych sprawozdań czy protokołów, dla zaznaczenia obiektywności zdającego relację, a także gdy przytaczający czyjeś słowa ma pewne wątpliwości, co do wiarygodności.\nW języku obiegowym dla zdystansowania się od czyjejś wypowiedzi znacznie częściej stosuje się Konjunktiv II (zob. w rozdziale o Konjunktiv II) lub specjalnej formy würde + bezokolicznik (tzw. formy Konditional I, która gramatycznie rzecz biorąc jest formą Konjunktiv II Futur I), a więc na przykład:\n\nTom sagt: „Ich bin krank” (Tom mówi: „Jestem chory” – bezpośrednie przytoczenie słów Toma.) → Tom sagt, dass er krank wäre. (=Tom mówi, że jest chory. lub Tom utrzymuje, jakoby był chory.) – zdystansowanie się od wypowiedzi lub niedowierzanie.\nTom sagt: „Ich gehe ins Kino” (Tom mówi: „Idę do kina” – bezpośrednie przytoczenie słów Toma.) → Tom sagt, dass er ins Kino gehen würde.\nW praktyce formy Konjunktiv II stosowane są w języku potocznym w takich wypadkach jedynie w wypadku kilku czasowników, m.in. haben, sein oraz modalnych. W pozostałych wypadkach dla oddania znaczenia Konjunktiv I w mowie zależnej preferowany jest Konditional I.\nDodatkowo w przekładach z języka angielskiego w niemieckiej telewizji i literaturze popularnej spotyka się niekiedy formy Konditional I w miejsce angielskiego Future in the Past oraz Konditional II (würde + bezokolicznik czasu przeszłego, formalnie Konjunktiv II Futur II) w miejsce Future in the Past Perfekt, np.:\nHe said, he would have done it by Friday. → Er sagte, er würde das bis Freitag gemacht haben. (=„Powiedział, że zrobi to do piątku.”)\nI was in a hurry. Soon, I would be driving home to meet my fiancee. → Ich hatte es eilig. Bald würde ich nach Hause fahren, um mich mit meiner Verlobten zu treffen. (=„Spieszyłem się. Wkrótce miałem jechać do domu, żeby spotkać się z narzeczoną.”)\n\n\n====== Konjunktiv II ======\n\n\n====== Zbieżność form trybu łączącego i oznajmującego ======\nW niektórych przypadkach formy trybu łączącego zbieżne są z formami trybu oznajmującego. Ze zbieżnością form trybu oznajmującego i Konjunktivu I mamy zawsze (z wyjątkiem czasownika sein) do czynienia w 1 i 3 osobie liczby mnogiej oraz z nielicznymi wyjątkami (czasowniki modalne i kilka innych) w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Formy te zbieżne są z formami Indikativ Präsens oraz – w przypadku Konjunktiv Perfekt z czasownikiem posiłkowym haben oraz obu Konjunktiv Futur – odpowiednio z formami Indikativ Perfekt i Indikativ Futur.\nZbieżność form Konjunktiv II występuje natomiast zawsze w Konjunktiv Imperfekt w 1 i 3 osobie liczby mnogiej w wypadku czasowników, w których nie zachodzi przegłos samogłoski tematycznej. Formy te zbieżne są z formami Indikativ Imperfekt.\nDla uniknięcia błędów w interpretacji przekazu formy Konjunktiv I zastępowane są w takich wypadkach w zdaniu formami Konjunktiv II. Jeśli forma Konjunktiv II okaże się zbieżna z formą trybu oznajmującego, można użyć odpowiedniej formy Konditional I (z würde).\nZastępowanie zbieżnych form odbywa się według następującego wzoru:\n\nKonjunktiv Präsens → Konjunktiv Imperfekt → Konditional I\nKonjunktiv Perfekt → Konjunktiv Plusquamperfekt\nKonjunktiv I Futur I → Konjunktiv II Futur I (Konditional I; Futur Präteritum I)\nKonjunktiv I Futur II → Konjunktiv II Futur II (Konditional II; Futur Präteritum II)\nKonjunktiv Imperfekt → Konditional I\nPrzykłady:\n\nWenn wir nicht gleich nach der Arbeit nach Hause gingen, hätten wir mehr Zeit für einander. („Gdybyśmy nie chodzili do domu zaraz po pracy, mielibyśmy dla siebie więcej czasu.”) – Forma Konjunktiv Imperfekt czasownika gehen („iść”) pokrywa się tutaj z formą Indikativ Imperfekt (gingen), częściej stosowany jest więc w tym wypadku Konditional I: Wenn wir nicht gleich nach der Arbeit nach Hause gehen würden, hätten wir mehr Zeit für einander.\nTom und Anna berichten, sie kämen aus Frankfurt. („Tom i Anna opowiadają, jakoby pochodzili z Frankfurtu.”). Reguły tworzenia mowy zależnej nakazują zastosowanie Konjunktiv Präsens, a więc: Tom und Anna berichten, sie kommen aus Frankfurt. Forma ta pokrywa się jednak z formą Indikativ Präsens – dla wyrażenia znaczenia mowy zależnej (zdystansowania się od wypowiedzi), należy więc w tym wypadku użyć Konjunktiv Imperfekt.\nTom berichtet, dass sie in die Schule gehen würden. (=„Tom opowiada, że chodzą do szkoły”). Ze względu na Präsens w wypowiedzi Toma, w mowie zależnej należy użyć Konjunktiv Präsens. W związku ze zbieżnością formy Konjunktiv Präsens i formy trybu oznajmującego (Indikativ) (sie gehen) chcąc dać wyraz temu, że relacjonuje się słowa Toma, należy użyć innej formy. Forma Konjunktivu II (sie gingen) jest jednak również zbieżna z fomą trybu oznajmującego (czasu Imperfekt). W takim wypadku można sięgnąć po formę würde + czasownik (Konditional I).\nitp.\nW praktyce, jak wspomniano wyżej, formy Konditional są w znakomitej większości przypadków stosowane częściej niż formy Konjunktiv, nawet gdy odpowiednie formy Konjunktiv nie pokrywają się z formami Indikativ.\n\n\n===== Tryb rozkazujący =====\nGramatyka niemiecka wyróżnia dwie właściwe formy trybu rozkazującego (Imperativ). Są to formy drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej. Istnieją też formy zastępcze trybu rozkazującego, gdzie używa się formy trybu Konjunktiv Präsens (Konjunktiv I) w znaczeniu rozkazu, nakazu, prośby, życzenia.\n\nWłaściwe formy trybu Imperativ\nWłaściwy tryb rozkazujący (Imperativ) jest w języku niemieckim budowany następująco:\n\nw trybie rozkazującym dla drugiej osoby liczby pojedynczej forma trybu rozkazującego powstaje przez odrzucenie zaimka osobowego i końcówki -st od formy trybu oznajmującego oraz dodanie (w języku potocznym często opuszczanej) końcówki -e. Tak więc du gehst przechodzi w geh(e)!, du arbeitest w arbeite!, du machst w mach(e)!. Dla czasowników o koniugacji mocnej z przegłosem a w ä w drugiej osobie liczby pojedynczej w trybie oznajmującym, w trybie rozkazującym przegłos nie następuje: du schläfst, ale schlaf(e)!, du läufst, ale: lauf(e)!. Przegłos nie następuje także w formach trybu rozkazującego czasownika stoßen (jedynego z przegłosem o w ö): du stößt, ale: stoß(e)!.\nUwagi:\nKońcówka -e jest fakultatywna w większości czasowników, przy czym formy bez końcówki są odczuwane jako bardziej potoczne, formy z -e preferowane są natomiast w stylu podniosłym lub książkowym. Jedynie dla czasowników, których rdzeń kończy się na -t lub -d uznaje się formę z końcówką -e jako stylistycznie preferowaną także w języku potocznym (warte!, rede!, finde! zamiast wart!, red! czy find!). Z drugiej strony istnieje też grupa czasowników, który formy bezkońcówkowe są na tyle utarte, że stosowane są również w stylu podniosłym i książkowym, np. komm zamiast komme. Czasowniki zakończone na -ieren (np. produzieren, amüsieren), z końcówką bezokolicznika -n zamiast -en (np. erinnern, wandern, verwandeln) oraz z tematem kończącym się na grupę spółgłoskową zakończoną -n lub -m (np. rechnen, atmen) tworzą ze względów fonetycznych formy trybu rozkazującego tylko z końcówką -e. Dodatkowo czasowniki zakończone w bezokoliczniku -eln mają oboczne formy trybu rozkazującego dla drugiej osoby liczby pojedynczej (z zachowanym lub utraconym -e- tematycznym, przy czym preferowane są formy bez -e-, por. odmiana w czasie teraźniejszym). Przykłady: produziere!, amüsiere!, erinnere!, wandere!, verwandle! (lub verwandele!), rechne!, atme!. Wyjątkowo czasowniki sein i tun mają formę Imperativu odpowiednio tylko bez końcówki (sei!) oraz z końcówką fakultatywną (tu! albo tue!).\nCzasowniki o koniugacji mocnej z przegłosem w drugiej osobie liczby pojedynczej e/ä → i/ie (werfen: du wirfst; sehen: du siehst; gebären: du gebierst itp.) w Imperativie zachowują przegłos i występują tylko w formie bez końcówki -e: wirf!, sieh!, gebier!. Wyjątek stanowi czasownik werden, który w trybie rozkazującym ma formę werde!. Dodatkowo czasownik sehen posiada oboczną formę siehe (z końcówką -e mimo przegłosu), stosowaną w piśmie w wyrażeniach typu siehe unten (=„zobacz niżej”) oraz – obok regularnej formy Imperativu sieh! – jako wykrzyknienie. Podobnie ponieważ czasownik gebären bywa często koniugowany według paradygmatu odmiany słabej, posiada on też formę trybu rozkazującego gebär(e)!.\nW drugiej osobie liczby mnogiej formę trybu rozkazującego buduje się przez odrzucenie zaimka osobowego (-t pozostaje). Tak więc z ihr schaut powstaje schaut!.\nZastępcze konstrukcje gramatyczne i składniowe\nZastępcze formy dla trzeciej osoby liczby pojedynczej to gramatycznie rzecz biorąc forma trybu Konjunktiv Präsens, np. man nehme. W codziennym użyciu najczęściej występuje jednak forma opisowa z czasownikiem lassen, np. Lass (lub Lasst) ihn das machen! (= „Niech on to zrobi”) lub z czasownikiem modalnym sollen, np. Er soll das machen. Znacznie częściej używa się form liczby mnogiej, zwłaszcza w 3. osobie w znaczeniu grzecznościowego zwrotu (np. Setzen Sie sich bitte!). Formy trybu rozkazującego osoby pierwszej i grzecznościowej trzeciej liczby mnogiej stosowane są w szyku przestawnym (Gehen wir!, Seien Sie vorsichtig!). W języku potocznym możliwa jest też konstrukcja opisowa z lassen, np. Lass uns gehen! (lub Lasst uns gehen!), Lass sie gehen! (lub Lasst sie gehen!) (= „Chodźmy!”, „Niech idą!”), nie stosuje się jej jednak w znaczeniu formy grzecznościowej. Formy Konjunktiv Präsens z rzeczownikami w 3 osobie liczby pojedynczej i mnogiej (często ze słówkiem es na początku zdania lub w szyku przestawnym) są nacechowane stylistycznie (styl podniosły lub archaiczny), np. Es lebe die Freiheit! (= „Niech żyje wolność!”), Dein Reich komme, dein Wille geschehe (= „Niech przyjdzie Twoje królestwo, niech się dzieje Twoja wola” czy w ustalonym polskim tłumaczeniu „Przyjdź królestwo Twoje, bądź wola Twoja”), Helfe euch Gott! (= „Niech Bóg wam dopomoże!”), Es werde Licht! (= „Niech się stanie światłość!”) itp.\nSporadycznie w tekstach literackich spotyka się w funkcji zastępczej do trybu rozkazującego również Konjunktiv Präsens lub Konjunktiv Futur także w pozostałych osobach, jednak ze względu na częstą zbieżność jego form z trybem oznajmującym wymaga to szerszego kontekstu. Na przykład: Sollte dir etwas Böses unter meinem Schutz widerfahren, so erblicke ich das Tageslicht nie wieder. (=„Gdyby przydarzyło ci się coś złego pod moją opieką, niechaj nigdy więcej nie ujrzę światła dnia.” – jako składana przysięga). Analogiczne konstrukcje mogą wystąpić we wszystkich pozostałych osobach i liczbach, mają one zawsze jednak znaczenie bardziej życzenia czy zaklęcia, niż rozkazu skierowanego bezpośrednio do podmiotu: Solltest du versagen, so werdest du im Turme schmachten. (= „Gdybyś zawiódł, niechaj sczeźniesz w wieży.”) Styl takich konstrukcji jest jednak mocno archaiczny.\nRzadkie wyrażenia o znaczeniu rozkazu lub życzenia dla pierwszej osoby liczby pojedynczej oddaje się z czasownikiem modalnym sollen lub konstrukcją z czasownikiem lassen, np. Ich soll sterben, wenn ich es nicht schaffe! (=„Niech zginę, jeśli mi się nie uda!”), Lass mich sehen. (= „Niech zobaczę”).\nIdąc dalej można wyróżnić inne formy odpowiadające znaczeniu trybu rozkazującego, np. Konditionalis I, lub Konjunktiv Imperfekt, np. Würdest du endlich mal aufstehen?! (= „Wstałbyś wreszcie!”), Das nächste mal wärest du vielleicht netter zu deiner Oma! (= „Następnym razem może byłbyś jednak milszy dla swojej babci!”) oraz z czasownikiem modalnym, np. Du sollst sofort deine Zähne putzen! (=„Masz natychmiast umyć zęby”). W tekstach literackich w stylu podniosłym lub archaicznym spotykana jest też konstrukcja z czasownikiem modalnym mögen w Konjunktiv I, wyrażająca życzenie, np. Möge eure Liebe alles Böse besiegen! (= „Oby wasza miłość zwyciężyła wszelkie zło”). Konstrukcja ta możliwa jest we wszystkich osobach liczby pojedynczej i mnogiej, tak w szyku przestawnym, jak i prostym: Mögest du bald König werden! (=„Obyś wkrótce został królem!”), Die Götter mögen dir Gnade erweisen! (=„Oby bogowie okazali ci łaskę!”). Innym sposobem wyrażenia nakazu, choć nie odbieranym jako uprzejmy, jest użycie bezokolicznika lub odpowiedniego rzeczownika: Aufstehen! (= „Wstawać”), Ruhe! (= „Spokój!”), a także wyrażenia przyimkowego lub przysłówka: Aus dem Weg! (= „Z drogi!”), Schnell! (= „Szybko!”). Podobnie jak w polskim perswazja czy nakaz może być wyrażona w formie zdania oznajmującego np. Um zehn Uhr gehst du schlafen! (= „O godzinie dziesiątej idziesz spać.”). W języku polskim nie mają natomiast bezpośredniego odpowiednika konstrukcje w stronie biernej (Jetzt wird es geschlafen! ≈ „Pora spać!”) oraz użycie przedrostka czasownika rozdzielnie złożonego (Herein! od Hereintreten! (≈ „Proszę (wejść)! – porównaj Naprzód!).\nUżycie wykrzyknika jest w interpunkcji niemieckiej szersze niż w polskiej. Wykrzyknikiem kończone są wszystkie zdania czy równoważniki mające formę polecenia lub zalecenia.\n\n\n==== Aspekt ====\nIstnieje wiele przesłanek co do tego, ze wyrażanie aspektu jest w języku niemieckim w trakcie gramatykalizacji. W pracach E. Leiss mamy do czynienia z teorią, że tzw. Fuktionsverbgefüge (FVG – konstrukcje nominalne, w których czasownik utracił większość cech semantycznych), np. zur Aufführung bringen (przyimek – rzeczownik – czasownik) = „zrealizować (przedstawienie)” stanowią perfektywną opozycję do czasowników prostych (np. aufführen).\nW pracach z ostatnich lat obecna jest teza, iż język niemiecki posiada w wysokim stopniu zgramatykalizowaną formę (ale dalej nie standaryzowaną) tzw. am-Progressiv (porównywalnego z angielską progressive form: ang. He is on working = niem. Er ist am Arbeiten). Składa się ona z czasownika sein (= „być”) w formie osobowej, formalnej prepozycji (trwa dyskusja, w jakim stopniu jest to prepozycja, a w jakim stopniu marker gramatyczny identyczny z tym, który występuje przy stopniowaniu przymiotnika w stopniu najwyższym, np. am schönsten) oraz ze znominalizowanego czasownika (z cechami werbalnymi), np. Sie war am Lesen, als ich kam (= „Ona czytała, kiedy przyszłam”). Cała konstrukcja wyraża akcję w procesie lub rozwoju. Nieznane są do dziś dokładne restrykcje syntaktyczne (tzn. z jakimi czasownikami dokładnie można ją tworzyć) tej konstrukcji, wiadomo jednak, że jest ona możliwa z większością czasowników duratywnych. Można więc powiedzieć, że w dużej mierze konstrukcja ta może być przyporządkowana aspektualności imperfektywnej (niedokonanej). Występowanie konstrukcji am-Progressiv stwierdzone zostało prawie we wszystkich czasach języka niemieckiego z wyjątkiem Futur Präteritum II (Konjunktiv II Futur II). Formy trybu rozkazującego (*Sei am Lesen!) oraz strona bierna (*Die Zeitung ist am Gelesen-Werden) są wykluczone i nie spotykane w żadnych korpusach.\nPodsumowując, można powiedzieć, że konstrukcja am-Progressiv (jedna z kilku konstrukcji pomocnych w oddaniu znaczeń aspektualnych w języku niemieckim) nie jest zarezerwowana dla języka potocznego i mówionego, lecz występuje także w języku prasy oraz literaturze.\nInne konstrukcje gramatyczne, które również posiadają znaczenia aspektualne to: dabei sein etwas zu tun, im + bezokolicznik + sein, in etwas begriffen sein oraz beim + bezokolicznik.\nW tradycji gramatyki kontrastywnej czasowniki dokonane tłumaczy się w czasie przeszłym za pomocą Perfektu, natomiast niedokonane za pomocą Präteritum (co nie jest do końca uzasadnione – obie te konstrukcje mogą bowiem wyrażać zarówno aspekt dokonany, jak i niedokonany). Zupełnie nie brane są natomiast pod uwagę powyżej krótko opisane konstrukcje. Można jednak powiedzieć, że sie war am Lesen stanowi opozycję do sie hat gelesen.\n\n\n== Składnia ==\n\n\n=== Szyk zdania ===\n\nJęzyk niemiecki pozwala na tworzenie zdań o bardzo zróżnicowanej budowie. W najprostszych zdaniach obowiązuje szyk SVO (jak w większości języków europejskich), ale ogólne zasady w zdaniach oznajmujących mówią tylko, że koniugowana część czasownika zajmuje drugie miejsce (tak zwany szyk V2), niekoniugowana część – ostatnie, a podmiot jest obok koniugowanej części orzeczenia (na pierwszej lub trzeciej pozycji).\nPrzykładowo:\n\n1) Ich lade dich ein.\nKlasyczne zdanie proste, w którym mamy do czynienia z rozdzielnie złożonym czasownikiem „einladen”. Jak w regule: szyk to SVO (podmiot, orzeczenie, dopełnienie), ale niekoniugowana część (a więc „ein”) przesuwa się na koniec zdania.\n2) Ich würde dich einladen.\nTym razem orzeczenie jest dwuczasownikowe („einladen würden”). Znów na koniec zdania przenosimy część niekoniugowaną: „einladen”. Pozostała część trzyma się szyku SVO.\n3) Gestern trank er Bier.\nNa pierwszym miejscu tym razem stoi okolicznik („gestern”). Koniugowana część czasownika (a więc cały czasownik: „trank”) zajmuje drugie miejsce, a podmiot zajmuje trzecie miejsce. Szyk SVO przestaje obowiązywać.\n4) Vor 3 Tagen bin ich nach Berlin gefahren.\nZdanie przypomina schemat ze zdania 3. Pojawiają się jednak 2 okoliczniki („vor 3 Tagen” i „nach Berlin”). Znów koniugowana część czasownika „gefahren sein” („bin”) umieszczana jest na drugim miejscu w zdaniu: tym razem po okoliczniku „vor 3 Tagen”. Część nieodmienna pozostaje na końcu.\nWyjątki:\n\na) zdania pytające zaczynają się od czasownika (Trank er gestern Bier? Wird er mit uns gehen?);\nb) zdanie podrzędne liczy się jako okolicznik, więc jeżeli są przed zdaniem nadrzędnym, orzeczenie zdania nadrzędnego znajduje się bezpośrednio po nich (Als sie hinausging, bemerkte sie sofort die glühende Hitze);\nc) spójniki w szyku przestawnym (patrz niżej) zachowują się jak okolicznik. Zdania będą więc miały schemat zdań 4, 5 (patrz wyżej) (Ich bin krank, deshalb bleibe ich zu Hause).\nIstnieje też alternatywna interpretacja, zgodnie z którą w języku niemieckim obowiązuje szyk SOV, przy czym koniugowana część czasownika zajmuje w zdaniu drugie miejsce z wyjątkiem większości zdań podrzędnych.\n\n\n==== Zdania złożone ====\nSą trzy rodzaje szyku używane w zdaniach składowych:\n\nszyk prosty\nszyk przestawny\nszyk zdania podrzędnego\nRóżne rodzaje spójników wymagają różnych szyków, jednak klasy spójników dla każdego z szyków są dość dobrze określone, i nie powinno sprawić większej trudności określenie, do której grupy należy nowo poznany spójnik.\n\n\n===== Szyk prosty =====\nTakiego samego szyku jak w zdaniach prostych używa się po „spójnikach współrzędnych” takich jak:\n\naber (ale)\ndenn (ponieważ)\ndoch (jednak)\noder (albo)\nsondern (ale, lecz, tylko)\nund (i, a)\nNp.: Ich trinke Bier und du trinkst Wein.\n\n\n===== Szyk przestawny =====\nTzw. „spójniki wtórne” zachowują się gramatycznie jak przysłówki, i są częścią zdania składowego zajmując w nim pierwszą pozycję. Drugą musi więc zająć czasownik, a dopiero na trzecim miejscu znajduje się podmiot.\nNależą do nich:\n\ndann (potem, wówczas)\ndanach (następnie, potem)\ndeshalb, deswegen (dlatego)\nsonst (w przeciwnym razie)\nspäter (później)\ntrotzdem (pomimo to)\nzuerst (najpierw)\nNp.: Ich habe Durst, deshalb trinke ich Bier.\n\n\n===== Szyk zdania poboczny (końcowy) =====\n„Spójniki zdania podrzędnego” wymuszają przesunięcie całego orzeczenia na koniec zdania.\nNależą do nich między innymi:\n\nals (gdy)\nda (ponieważ)\ndass (że)\nob (czy)\nobwohl (chociaż)\nweil (ponieważ)\nwenn (gdy)\ndamit (aby)\nwährend (podczas gdy)\nindem (podczas gdy)\nseitdem (od kiedy)\nnachdem (po tym, jak)\nNp.: Ich trinke Bier, weil ich Durst habe.\nReguła ta zachowana jest również wtedy, gdy w zdaniu występują dwa czasowniki (np. główny i posiłkowy albo główny i modalny w czasie prostym). Np. Er sagt, dass ich ihm helfen muss. (=Mówi, że muszę mu pomóc.)\nJeśli jednak czasownik modalny występuje w czasie złożonym, czasownik posiłkowy stoi bezpośrednio przed czasownikiem głównym. Np. Er sagt, dass ich ihm werde helfen müssen (Mówi, że będę musiał mu pomóc). Er sagt, dass ich ihm hätte helfen sollen (Mówi, że powinienem był mu pomóc). Konstrukcje takie są jednak w języku niemieckim dość rzadkie.\n\n\n=== Wyrażenia przyimkowe i rekcja ===\nPrzypadek gramatyczny rzeczownika w wyrażeniu przyimkowym zależy przede wszystkim od przyimka:\n\nPrzyimki wymagające rzeczownika w dopełniaczu: wegen, während, angesichts, trotz, statt\nPrzyimki wymagające rzeczownika w celowniku: zu, nach, bei, mit, aus, seit, von\nPrzyimki wymagające rzeczownika w bierniku: um, für, gegen, durch, ohne\nPrzyimki wymagające rzeczownika w celowniku lub biernku: auf, an, unter, über, hinter, vor, in, neben, zwischen\nW wypadku przyimków ostatniej grupy dla rozstrzygnięcia w jakim przypadku wystąpi w zdaniu rzeczownik istotna jest opozycja funkcji okolicznikowej wyrażenia:\n\nwyrażenie jest okolicznikiem lokatywnym miejsca, odpowiadającym na pytanie „gdzie?” – rzeczownik użyty jest w celowniku\nwyrażenie jest okolicznikiem allatywnym miejsca, odpowiadającym na pytanie „dokąd?” – rzeczownik użyty jest w bierniku.\nNa przykład: Ich lege das Buch auf den Tisch. („Kładę książkę na stół”). Wyrażenie przyimkowe odpowiada tu na pytanie „dokąd” (jest okolicznikiem allatywnym miejsca), więc w zdaniu użyto biernika. Ale: Das Buch liegt auf dem Tisch. („Książka leży na stole”). Wyrażenie przyimkowe odpowiada tu na pytanie „gdzie” (jest okolicznikiem lokatywnym miejsca), więc w zdaniu użyto celownika.\nPrzyimek über może również wchodzić w skład wyrażenia przyimkowego, będącego okolicznikiem perlatywnym miejsca (odpowiadającym na pytanie: „którędy?”) i wymaga wówczas użycia rzeczownika w bierniku. Np.: Ich gehe über die Straße. („Przechodzę przez ulicę”).\nUwaga: w języku polskim pytanie gdzie używane bywa tak w znaczeniu statycznym, jak i dynamicznym. Zadaje się więc pytanie (gdzie jesteś?) oraz bardzo często używa się również pytania (gdzie idziesz? = dokąd idziesz?). W niemieckim wo (gdzie) jest używane wyłącznie w znaczeniu statycznym; wohin (dokąd) i woher (skąd) mają natomiast znaczenie tylko dynamiczne (analogicznie do polszczyzny). Jest to podobne do rosyjskiego где, куда, откуда. Właściwe zrozumienie tej różnicy ułatwia obcokrajowcom poprawną klasyfikację danego okolicznika miejsca jako allatywnego lub lokatywnego i co za tym idzie – wybór właściwego przypadka.\nJest to istotne również ze względu na fakt, że niewielka grupa czasowników może występować w dwu różnych znaczeniach, z których każde konotuje inny okolicznik miejsca, a więc wymaga przyimka z innym przypadkiem. Np. Er hängt das Bild an die Wand (=„On wiesza obraz na ścianie” – użyto biernika, ponieważ wyrażenie przyimkowe jest okolicznikiem allatywnym miejsca), ale: Das Bild hängt an der Wand. (=„Obraz wisi na ścianie” – użyto celownika, ponieważ wyrażenie przyimkowe jest okolicznikiem lokatywnym miejsca). O przypadku rzeczownika nie rozstrzyga więc sam czasownik, ale rodzaj okolicznika miejsca.\nW wypadku pozostałych rodzajów okoliczników o przypadku rzeczownika w wyrażeniu przyimkowym decyduje często rekcja (składnia rządu). Np.: Ich warte auf meinen Bruder (=„Czekam na mojego brata”). Wystąpił tu biernik, ponieważ warten auf (=„czekać na”) to wypadek rekcji i akurat ten czasownik rządzi w tym wypadku biernikiem.\nW wypadku rekcji nie sposób przewidzieć przypadka, którym rządzi dany czasownik, i trzeba się tego uczyć na pamięć. Jeśli jednak dany przyimek łączy się w języku niemieckim tylko z jednym przypadkiem (należy do trzech pierwszych grup wymienionych wyżej), to rzeczownik wystąpi właśnie w tym przypadku. Dlatego przypadek rzeczownika w wyrażeniach Ich schreibe mit dem Kuli (=Piszę długopisem), Ich bitte um das Buch (=Proszę o książkę) jest łatwy do przewidzenia – odnośne przyimki mogą się łączyć tylko z jednym przypadkiem.\nPodobnie jak w języku polskim składnia rządu może też występować bez użycia przyimka. Przykład: Ich bediene mich des Telefons (=Posługuję się telefonem). W języku niemieckim czasownik sich bedienen wymaga użycia dopełniacza. Tego typu bezprzyimkowe konstrukcje są w języku niemieckim rzadsze niż w polskim ze względu na mniejszą liczbę przypadków gramatycznych.\n\n\n=== Przydawka ===\n\n\n=== Następstwo czasów ===\n\n\n=== Wyrażenia bezokolicznikowe ===\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJan Czochralski: Gramatyka niemiecka dla Polaków. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0552-5.\nJózef Paweł Darski: Gramatyka niemiecka z uwagami konfrontatywnymi. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2012. ISBN 978-83-232-2433-4.\nDer kleine Duden. Mała gramatyka języka niemieckiego. Opracowanie niemieckie: Rudolf i Urszula Hoberg. Opracowanie polskie: Roman i Grażyna Lewiccy. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 1997. ISBN 83-01-12245-5.\nDuden. Die Zweifelsfälle der deutschen Sprache, Bibliographisches Institut AG, Mannheim 1972.\nHelbig, Gerhard & Busha, Joachim: Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht, VEB Verlag Enzyklopädie Leipzig, Leipzig 1972.\nJung, Walter: Grammatik der deutschen Sprache, VEB Bibliographisches Institut, Leipzig 1966 (5. durchgesehene Auflage 1973).\nKurze Grammatik der deutschen Sprache, [w:] Duden. Deutsches Universalwörterbuch A – Z, Dudenverlag, Mannheim – Leipzig – Wien – Zürich 1996, s. 15–48\nLudewig, Walter, Dr.: Lexikon der deutschen Sprachlehre, [w:] Wahrig, Gerhard, Deutsches Wörterbuch, Bertelsmann Lexikon-Verlag, Berlin – München – Wien 1968, 1972, s. 49–248.\nSchendels E.: Deutsche Grammatik. Morphologie, Syntax, Text, Izdatelstwo „Wysszaja Szkoła”, Moskwa 1979.\nStanisław Łuszczyk, Aleksander Szulc, Zdzisław Wawrzyniak: Gramatyka języka niemieckiego, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1981\nMagdalena Daroch: Gramatyka języka niemieckiego z ćwiczeniami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15006-8.\nGerhard Helbig: Die Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht. Berlin: Langenscheidt, 2007. ISBN 3-468-49493-9.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Idiom\n\nIdiom, idiomat, idiomatyzm (z łac. idioma „specyfika języka, osobliwości językowe”; od gr. idiōma, dop. idiōmatos „specyficzna cecha; właściwość” od idiousthai „odpowiedni”; ídios „własny; prywatny; swoisty”) – konstrukcja językowa, której znaczenie ma charakter swoisty, tj. nie daje się wyprowadzić ze znaczenia jej poszczególnych części składowych. Idiomy należy odróżnić od kolokacji, czyli związków wyrazowych wykazujących pewną ustaloną łączliwość, ale dających się rozumieć dosłownie.\n\n\n== Terminologia ==\nCzęść autorów utożsamia idiomy z frazeologizmami lub frazemami, inni zaś rozumieją idiom jako pojęcie podrzędne wobec szerzej rozumianego frazemu lub frazeologizmu. W szerokim znaczeniu frazemy i frazeologizmy to nie tylko wyrażenia idiomatyczne (których znaczenie nie wynika ze znaczeń poszczególnych składników), lecz wszelkie wyrażenia utarte, cechujące się złożonością składniową (w tym idiomy i kolokacje).\nO idiomach najczęściej wspomina się w kontekście nauki języków obcych (ponieważ stanowią one liczną grupę wyjątków od poznawanych przez uczącego się reguł), stąd też bardzo często stosuje się inną definicję: „wyrażenie właściwe tylko danemu językowi, niedające się dosłownie przetłumaczyć na inny język”. Definicja ta nie jest jednak ścisła, ponieważ niektóre idiomy są zapożyczane od jednych języków przez drugie, przez co są one charakterystyczne dla większej niż jeden liczby języków.\n\n\n== Idiomy polskie ==\npiąte koło u wozu – osoba lub rzecz zawadzająca\nręka rękę myje – popieranie się przez ludzi w nieuczciwych sprawach (angielski idiom one hand washes the other oznacza współpracę, nie ma negatywnej konotacji)\nurwanie głowy – bezładny pośpiech\nflaki z olejem – coś wyjątkowo nudnego\nwłosy stają dęba – być bardzo przestraszonym\nna czarną godzinę – na trudny okres w nieokreślonej przyszłości\n\n\n== Idiomy obcojęzyczne ==\nW tłumaczeniu idiomy oddaje się najczęściej poprzez użycie odpowiadających im (lub zbliżonych znaczeniem) polskich idiomów, np.:\n\nda liegt der Hund begraben (niem.), (dosł. tu leży pies pogrzebany) – „w tym sęk” – w tym problem\nit rains cats and dogs (ang.), (dosł. pada kotami i psami) – „pierze żabami”, „leje jak z cebra” – ulewa\ncome hell or high water (ang.), (dosł. niech nastąpi piekło albo powódź) – „choćby się paliło i waliło” – nieważne, co się stanie; bez względu na trudności\nrevenons à nos moutons (fr.), (dosł. wróćmy do naszych baranów) – „wróćmy do rzeczy”\nстрелял (метил) в ворону, а попал в корову (ros.), (dosł. strzelał do wrony, a trafił w krowę) – „trafić kulą w płot”\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informator (językoznawstwo)\n\nInformator – osoba, której wypowiedzi służą do badań i dokumentacji kodu językowego (języka, dialektu itp.). Taką osobą jest najczęściej rodzimy użytkownik języka, który przy użyciu swojej kompetencji jest w stanie ocenić akceptowalność proponowanych wyrażeń językowych, umożliwiając charakteryzację danego języka. W przypadku kiedy lingwista bada swój własny język, informatorem może być on sam; wówczas wskazane jest jednak sięgnięcie po wiedzę innych użytkowników języka, w celu ograniczenia ewentualnych nieobiektywnych sądów na temat własnego języka.\nW czasie badań językowych przydatna jest przynajmniej podstawowa znajomość miejscowej kultury. Istotną rolę odgrywa wybór informatora lub informatorów. Nie każdy informator dysponuje cechami charakteru, które sprzyjają skutecznej współpracy przy opisie języka; praca z językiem wymaga bowiem pewnego stopnia wnikliwości, jak najlepszej świadomości struktury języka, dobrej znajomości innego języka (języka kontaktu), a także cierpliwości i zaangażowania. Informator może być osobą niepiśmienną, przy czym brak umiejętności czytania i pisania może stanowić przeszkodę na dalszych etapach pracy badawczej. W niektórych przypadkach informatorzy mogą zostać przeszkoleni do wykonywania pewnych zadań.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Jednostki językowe\n\nJednostki językowe, elementy językowe – elementy składowe języka, wydzielone na podstawie ich funkcji, struktury i umiejscowienia w systemie. Wyróżnia się jednostki nominatywne (słowo, frazem), komunikatywne (zdanie) i strukturalne (fonem, morfem, na innej płaszczyźnie także model słowotwórczy/wzorzec zdaniowy).\n\n\n== Zobacz też ==\nśrodki stylistyczne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język (mowa)\n\nJęzyk – system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji.\n\n\n== Cechy języka ==\nJęzyk posiada następujące cechy:\n\nistnienie nadawcy i odbiorcy – nadawca nadaje komunikat odbiorcy, który dysponuje tym samym kodem; język jako narzędzie komunikacji zakłada efektywne porozumienie się obydwu stron;\njęzyk jest systemem znaków o charakterze konwencjonalnym;\nfoniczność – dźwięki oraz alfabet (wtórna realizacja dźwięku);\ndwustopniowość i dwuklasowość – wyróżniamy dwa stopnie: znaki i diakryty oraz dwie klasy: słownik i gramatykę;\nabstrakcyjność (zdalność) – odnoszenie do pojęć ogólnych, możliwość mówienia o zjawiskach nieobecnych;\npolisemiczność – możliwość przesunięć w umowie, cecha wskazująca na kreatywność języka, gdyż język może zostać odnoszony do zjawisk nieposiadających własnej nazwy; twórcze użycie wyrażeń językowych;\nsamozwrotność – mówienie za pomocą języka o samym języku;\nnadużywalność – przekaz różnych informacji (prawdziwych lub fałszywych).\n\n\n== Elementy języka i jego cele ==\nNa język składają się dwa elementy:\n\notwarty zbiór znaków, zbudowanych z fonemów:\nmorfemów\nwyrazów\nstałych zwrotów i wyrażeń\nreguły łączenia i tworzenia znaków:\nfonologia\nmorfologia\nskładnia\nJęzyk służy do przedstawiania rzeczywistości dotyczącej przedmiotów, czynności czy abstrakcyjnych pojęć za pomocą znaków. Zbiór znaków w języku jest otwarty. Wynika to z faktu, że znakiem językowym jest każdy tekst, każda sformułowana wypowiedź, posiadająca znaczenie. Jednostka posługująca się językiem może więc za pomocą jego systemu tworzyć nieskończoną liczbę nowych znaków, także takich, z którymi nigdy się wcześniej nie zetknęła. Znaki te niekoniecznie wzbogacają jednak sam system językowy, gdyż użytkownicy nie uczą się na pamięć wszystkich zasłyszanych wypowiedzi – są jednak w stanie w oparciu o język stworzyć nowy tekst (znak) o tym samym bądź zbliżonym znaczeniu. Tak więc język to nie tylko system znaków, ale szerzej – system tworzenia znaków.\nSpośród języków używanych przez ludzi można wymienić języki naturalne (np. polski, francuski, islandzki itp.) i sztuczne (np. esperanto, interlingua).\nJęzyk mówiony jest utrwalany jako język pisany za pomocą pisma, regulowanego konwencjami ortograficznymi.\nOprócz tego można mówić o języku gestów (język migowy), ciała (np. balet) czy muzyki (notacja muzyczna).\nMatematyka, w szczególności informatyka, używają szeregu sztucznych języków, tzw. języków formalnych, m.in. języków programowania.\nBadaniami nad językami zajmują się lingwistyka i filologia, a także dziedziny interdyscyplinarne takie jak psycholingwistyka.\nJęzyk dzieli się na podsystemy:\n\npodsystem fonologiczny\npodsystem morfologiczny\npodsystem leksykalny\npodsystem składniowy\n\n\n== Szyk morfemów i wyrazów ==\n\nWe wszystkich językach szyk morfemów ma znaczącą rolę. Nie zawsze jednak ma ją szyk wyrazów. Na przykład w języku polskim pary morfem tematu + morfem \"końcówka rzeczownika\" mogą poruszać się dość dowolnie w zdaniu, nie można tego jednak powiedzieć o którymś z tych morfemów z osobna.\nW większości języków istnieją zdania, które można podzielić na podmiot, orzeczenie i dopełnienie, choć często typowe zdanie nie zawiera ich wszystkich, lub zawiera w formie złączonej, np. informacje o podmiocie mogą być zawarte w końcówce czasownika. Zwykle pewna kolejność tych 3 elementów w zdaniu jest dominująca. Jest 6 możliwości, przy czym w niewielu językach dopełnienie występuje przed podmiotem. Niezbyt często też orzeczenie występuje na początku zdania:\n\nPodmiot Orzeczenie Dopełnienie (SVO) – jeden z dwóch najpopularniejszych szyków; m.in. polski, angielski\nPodmiot Dopełnienie Orzeczenie (SOV) – drugi pod względem popularności szyk; m.in. łacina, japoński\nOrzeczenie Podmiot Dopełnienie (VSO) – m.in. walijski\nOrzeczenie Dopełnienie Podmiot (VOS) – m.in. malgaski\nDopełnienie Orzeczenie Podmiot (OVS) – hixkaryana\nDopełnienie Podmiot Orzeczenie (OSV) – apurinatilde\n\n\n== Języki i dialekty ==\nRóżne odmiany jednego języka mówionego nazywane są dialektami. Odmiany językowe (języki, dialekty, zespoły dialektalne itp.) charakterystyczne dla określonych grup etnicznych to tzw. etnolekty. Kryteria zaklasyfikowania dwóch etnolektów jako odrębnych języków lub dialektów tego samego języka nie są jasno sprecyzowane.\nZe względów wyłącznie politycznych, historycznych lub kulturowych uznaje się często jakiś etnolekt za osobny język (zob. Abstand- i Ausbausprachen). Granice państw narodowych, dążenia standaryzacyjne I tradycje piśmiennicze wpływają na postrzeganie odrębności języków.\nNp. od momentu odzyskania przez Mołdawię niepodległości (koniec XX w.) język klasyfikowany wcześniej jako lokalna odmiana języka rumuńskiego zyskuje niekiedy miano języka mołdawskiego. Podobnie, po rozpadzie Jugosławii dotychczasowy język serbsko-chorwacki rozpadł się na odrębne języki narodowe: serbski, chorwacki i bośniacki.\nCzęsto jest też na odwrót – etnolekty dość odległe od siebie uznaje się za odmiany etnolektu dominującego na danym obszarze (który cieszy się większą elaboracją i obsługuje szeroki zakres domen komunikacyjnych). Mówi się wówczas o językach pozornie dialektyzowanych. Według niektórych opinii taka sytuacja dotyczy języka kaszubskiego, którego częste zaliczanie do dialektów języka polskiego może być uznawane za umotywowane ideologicznie. Innym przykładem jest tu traktowanie większości chińsko-tybetańskich etnolektów używanych w Chinach jako dialektów języka chińskiego lub uznawanie etnolektów Arabów za dialekty jednego języka arabskiego. Użytkownicy tych etnolektów często nie potrafią się między sobą porozumieć, tworzą jednak pewne wspólnoty kulturowe lub polityczne, które łączy wspólny język standardowy.\nZe względu na powszechność praktyki takiego nieopartego na lingwistycznych przesłankach rozróżniania dialektu i języka w dyskusjach lingwistycznych pojawia się często aforyzm „język to dialekt z armią i flotą wojenną”.\nRóżne odmiany językowe określa się jako (nie są to definicje ścisłe, w rzeczywistości często tych terminów używa się zamiennie):\n\ndialekt, gwarę ludową, narzecze – mowa pewnego stosunkowo niewielkiego obszaru\nżargon – język pewnych grup zawodowych\nslang – mowa środowiskowa innych grup\nJęzyk oficjalnie uznawany i używany w danym kraju to jego język urzędowy.\nJęzyk, który w danej przestrzeni geograficznej lub społecznej (jak Internet) jest używany najpowszechniej to język dominujący. Zjawisko to wiąże się z pojęciem dominacji językowej.\n\n\n== Przyszłość ==\nNie wiadomo jak dalej potoczą się losy języków świata. Z jednej strony coraz większa komunikacja między osobami mieszkającymi w odległych od siebie miejscach wymusza korzystanie ze wspólnych języków – co może prowadzić do zaniku mniejszych języków – z drugiej zaś na świecie jest coraz więcej ludzi, więc językom coraz trudniej jest zachować spójność. Nie wiadomo też, które języki będą w przyszłości dominujące. Z jednej strony ekspansję prowadzą języki międzynarodowe, takie jak angielski i kilka języków o znaczeniu regionalnym, a z drugiej największy przyrost naturalny, a zatem przyrost liczby użytkowników języka notuje się w krajach Trzeciego Świata, których języki na razie nie są zbyt popularne. Średnio jeden język wymiera co 14 dni.\n\n\n== Języki świata ==\n\nDotychczas poznano i opisano blisko 4,5 tysiąca języków z 7 tysięcy. Języki te klasyfikuje się w rodziny, podrodziny, grupy i zespoły językowe, a także w większe, ale luźne zespoły języków tzw. ligi językowe. Ponadto wyróżnia się także języki izolowane, nie wykazujące żadnych powiązań z istniejącymi językami, np. baskijski.\nListę języków i dialektów świata zawiera strona internetowa Ethnologue, a także strona Marka Rosenfeldera [1] (razem z liczebnikami od 1 do 10).\n\n\n== Zabawy językowe ==\nPig Latin\nGibberish\nUbbi dubbi\nverlan\ngra półsłówek\n\n\n== Zobacz też ==\n\nakt mowy\njęzyk (anatomia)\ndialekt, regiolekt, socjolekt\njęzyk ogólny, język regionalny, język wernakularny\nklasyfikacja języków – języki świata\nnajczęściej używane języki świata\njęzyk urzędowy, język pomocniczy, język międzynarodowy\nlingua franca, język wehikularny\njęzyki pidżynowe, języki kreolskie\njęzyki sztuczne\njęzyk ojczysty\njęzyk potoczny, język literacki, język standardowy, język prawniczy, język prawny\njęzyk liturgiczny\njęzyk martwy, język wymarły, język zagrożony wymarciem\ngramatyka, ortografia, fonologia, semantyka, filozofia języka\njęzyk sformalizowany, zapożyczenia językowe, uniwersalia językowe, licznik\npoliglota\nspołeczność językowa\nlangue a parole\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRenata Grzegorczykowa: Wstęp do językoznawstwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, seria: Krótkie Wykłady z Językoznawstwa. ISBN 978-830115233-8. OCLC 177343876. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBożydar Kaczmarek. vvv.wsei.lublin.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-08)]., Język a umysł (esej), „Forum Akademickie” 3/1998", "source": "wikipedia"}
{"text": "Języki pluricentryczne\n\nJęzyki pluricentryczne, inaczej: języki policentryczne (w odróżnieniu od języków monocentrycznych) – języki mające kilka (lub więcej niż kilka) skodyfikowanych (ujętych w osobnych słownikach, czasem też opracowaniach gramatyki) standardowych odmian, które najczęściej występują w różnych krajach.\nPrzykładem języka pluricentrycznego jest język niemiecki – używany w Niemczech, w Austrii i Szwajcarii.  Nie należą do tej kategorii niemieckie warianty językowe o mniejszym zasięgu: w Belgii, Luksemburgu, Liechtensteinie, we Włoszech, które nie są skodyfikowane leksykograficznie. Mnogość ośrodków języka standardowego powinno się odróżnić od zróżnicowania dialektalnego, ugruntowanego regionalnie i niewynikającego ze starań o standaryzację i kodyfikację odmian narodowych.\nInne przykłady języków pluricentrycznych (policentrycznych): język angielski – używany m.in. na terenie Wielkiej Brytanii, USA, Kanady, Australii, Nowej Zelandii, Irlandii; język francuski (Francja, Kanada, niektóre kraje w Afryce); a również język hiszpański, portugalski, arabski i in. Do języków pluricentrycznych należy też standardowy język malajski (używany głównie w Malezji, Brunei i Indonezji), przy czym jego nazewnictwo jest silnie związane ze względami narodowymi – w Indonezji jest nazywany indonezyjskim, a w Malezji bywa określany jako język malezyjski.\nPoszczególne narodowe odmiany języka pluricentrycznego wykazują określone różnice, głównie w zakresie słownictwa. W odmianach narodowych występują także różnice gramatyczne, lecz tego typu zróżnicowanie może być słabiej zaznaczone. Odrębności leksykalne i gramatyczne na poziomie odmian narodowych (np. w przypadku języka malajskiego) można trafniej powiązać z kształtowaniem się różnych preferencji językowych i uwarunkowań zewnętrznych aniżeli z diametralnymi różnicami w zakresie systemu językowego.\nTemat różnych odmian języka nie jest bez znaczenia dla nauki danego języka jako języka obcego. Przynajmniej na poziomie zaawansowanym należałoby go uwzględnić zarówno w materiałach do nauki języka, w tym w słownikach dwujęzycznych, jak i w samym toku nauczania.\n\n\n== Zobacz też ==\njęzyk niemiecki na terenie Austrii\njęzyk niemiecki na terenie Szwajcarii\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Języki prymitywne\n\nJęzyki prymitywne – potoczne (nienaukowe) określenie języków używanych przez ludy, o których uważa się, że stoją na niższym szczeblu rozwoju cywilizacyjnego. Zwykle chodzi o języki kultur nieeuropejskich, pozbawione tradycji piśmienniczych i form kodyfikacji (opracowań gramatycznych i słowników); często są to języki ludności tubylczej. Języki te bywają określane mianem „dialektów”, co implikuje ich niekompletność, niższość względem języków państwowych.\nW popularnych dyskusjach można spotkać się z przekonaniem, jakoby istniały ludy posługujące się językiem o ograniczonym zasobie słownictwa, „dopełnianym gestami”. Badania językoznawcze nie wskazują jednak na istnienie związku między „złożonością” języka a poziomem cywilizacyjnym jego użytkowników. Nie istnieją cechy, które pozwoliłyby scharakteryzować dany język jako „mowę z epoki kamienia”; nie istnieją też właściwości, które dałoby się wyodrębnić jako typowe dla języków ludów zbierackich, pasterskich czy też społeczeństw uprzemysłowionych. W istocie wszystkie języki cechują się bogactwem słownictwa i złożonością zasad. Struktury gramatyczne, niejednokrotnie bardzo rozbudowane, są właściwe również dla języków społeczeństw tradycyjnych, które nie przeszły industrializacji i urbanizacji; staje się to jasne wraz z próbami opisywania i uczenia się tych języków. Języki uchodzące za „prymitywne”, jak każde inne języki świata, stanowią pełnoprawny przedmiot badawczy dla lingwistyki.\nSłownictwo społeczności tradycyjnych nie obejmuje specjalistycznego nazewnictwa, np. terminologii abstrakcyjnej właściwej dla dyscyplin naukowych, a także specyficznych pojęć życia codziennego, które są ściśle związane z kulturą Zachodu. Nie oznacza to jednak, że języki takich grup są pozbawione cech otwartości; każdy język pozwala bowiem na innowacyjne wykorzystywanie środków językowych, mówienie za ich pomocą o przedmiotach i zjawiskach uprzednio nieznanych danej kulturze. Zawsze istnieje możliwość zapożyczenia leksyki obcej lub wypracowania terminologii w oparciu o rodzime materiały leksykalne i derywacyjne. Użytkownik każdego języka może tworzyć nieskończoną liczbę zdań, w innowacyjny sposób wykorzystując środki językowe. Tym samym języki adaptują się do potrzeb komunikacyjnych społeczności.\nPrzeświadczenie o istnieniu języków prymitywnych było właściwe dla ustaleń dawnych uczonych – antropologów i językoznawców. Na przykład badacze typologii uznawali, że języki pozbawione fleksji (m.in. język chiński) znajdują się na wcześniejszym etapie rozwoju, choć pojawiały się również przeciwne stanowiska, przyjmujące, że np. deklinacja w językach słowiańskich świadczy o ich prymitywności. Pokutowało także przekonanie, jakoby pewne języki były pozbawione fundamentalnej gramatyki. Niektórzy badacze uważali wręcz, że nauka języków niepiśmiennych pozwoli poznać sposób, w jaki komunikowali się przodkowie społeczeństw rozwiniętych. W I poł. XX w. wskazywano na niesłuszność założeń o rzekomych językach prymitywnych. Współcześni naukowcy odrzucają te poglądy, przyjmując, że wszystkie języki są gramatycznie równoważne.\n\n\n== Zobacz też ==\newolucja języka\nlingwistyka potoczna\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAnnaA. Berlińska AnnaA., Teaching Mother Tongue Polish, [w:] WitoldW. Tulasiewicz, AnthonyA. Adams (red.), Teaching the Mother Tongue in a Multilingual Europe, London–New York: Continuum, 2005 (Continuum studies in language and education), s. 163–173, ISBN 978-0-8264-7027-0, OCLC 232292774  (ang.).\nJean-ClaudeJ.C. Chevalier Jean-ClaudeJ.C., Francúzski lingvisti a krajiny strednej a východnej Európy v rokoch 1918–1931, „Slovanské štúdie”, 1/1995, Vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, s. 19–31  (słow.).\nLuisanna FoddeL.F. Melis Luisanna FoddeL.F., Race, Ethnicity and Dialects: Language Policy and Ethnic Minorities in the United States, Milano: FrancoAngeli, 2002 (Collana Università 37), ISBN 978-88-464-3912-3, OCLC 249564246  (ang.).\nViktorV. Krupa ViktorV., Etnolingvistika a jej vzťah k vede o človeku, „Slovenský národopis”, 17, Veda, 1969, s. 192–204  (słow.).\nDickD. Leith DickD., A Social History of English, wyd. 2, London: Routledge, 1997, DOI: 10.4324/9780203992869, ISBN 0-203-99286-5, ISBN 0-415-16456-7, ISBN 0-415-09797-5, ISBN 978-1-134-71145-1, OCLC 252966315  (ang.).\nJohnJ. Lyons JohnJ., Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1981, s. 27–31, DOI: 10.1017/CBO9780511809859, ISBN 978-0-521-29775-2, ISBN 978-0-511-80985-9, OCLC 7565470  (ang.).\nNicoleN. Nau NicoleN., Odkrywamy różnorodność językową, [w:] NicoleN. Nau i inni red., Języki w niebezpieczeństwie: księga wiedzy, RadosławR. Wójtowicz, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 2016, s. 27–48, DOI: 10.14746/9788394719845, ISBN 978-83-947198-4-5, OCLC 1150696484 .\nJánJ. Stanislav JánJ., Spisovný jazyk slovenský, [w:] MilošM. Weingart (red.), Slovanské spisovné jazyky v době přítomné, Praha: Melantrich, 1937, s. 61–106, OCLC 1067468336  (słow.).\nStanisławS. Urbańczyk StanisławS. (red.), Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1994, ISBN 83-04-04251-7, OCLC 31217816 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kalka (językoznawstwo)\n\nKalka językowa (fr. calque linguistique), in. odbitka językowa – jednostka językowa utworzona poprzez dokładne przetłumaczenie wyrazu lub całego połączenia wyrazowego z jednego języka na inny. Język docelowy naśladuje wówczas strukturę (semantyczną, morfemową) przejętego słowa lub połączenia wyrazów przy użyciu rodzimych jednostek leksykalnych. Mechanizm ten określa się jako kalkowanie  i stanowi szczególną formę zapożyczania językowego; odróżnia się od ścisłego zapożyczania tym, że dochodzi do zaczerpnięcia znaczeniowej strony wyrazu, samo jego brzmienie zaś ulega wyraźnej zmianie; następuje replikacja pierwotnego wzorca (struktury słowa). Kalki semantyczne mają charakter neosemantyzmów, tj. istniejącemu wyrazowi języka docelowego jest przypisywane nowe znaczenie, powstałe pod wpływem semantyki języka obcego.\nKalki bywają promowane przez purystów jako zastępstwo dla zapożyczeń właściwych, choć formują się również w sposób spontaniczny. Granica między kalkowaniem a zapożyczaniem nie zawsze jest jasna. Pokrewnym zjawiskiem jest powstawanie hybryd językowych lub półkalk, które łączą materiały języka obcego z zasobami językami docelowego.\nKalkowanie oznacza zaczerpnięcie nie tylko struktury onomazjologicznej, ale również konceptualizacji językowo-kulturowej danego określenia. Kalkowanie wzbogaca leksykę języka docelowego i stanowi odpowiedź na pojawiające się w różnych sferach życia potrzeby nazewnicze. Kalki występują powszechnie (obok zapożyczeń), kiedy zachodzi potrzeba nazwania zjawisk, przedmiotów itp. pochodzących z innych społeczności językowych.\n\n\n== Zastosowanie kalk ==\nW języku staropolskim panowała tendencja do kalkowania terminów łacińskich związanych z nazewnictwem kościelnym. Na przykład odpowiedniki łacińskich wykonawców czynności na -tor urabiano za pomocą odpowiednich rdzeni i przyrostka -ciel (np. salva-tor – zbawi-ciel). We współczesnej polszczyźnie zakorzeniły się również odbitki z języka niemieckiego (Briefträger – listonosz, Weltanschauung – światopogląd), rosyjskiego (np. kto by nie był) i angielskiego (np. wydawać się być).\nKalki pozwalają na wzbogacenie zasobu słownego języka, odzwierciedlając potrzeby nazewnicze pojawiające się w różnych dziedzinach życia. Językiem o stosunkowo dużym udziale kalk (przede wszystkim z greckiego) jest staro-cerkiewno-słowiański. Kalkowanie było tu spowodowane koniecznością uzupełnienia leksyki języka o brakujące ekwiwalenty greckich słów, potrzebne przy tłumaczeniu tekstów oryginalnych .\nSpontaniczne kalki językowe mogą się pojawiać przy nauce języków i próbie przeniesienia zasad gramatycznych języka ojczystego na grunt języka obcego (por. transfer językowy). Przykładem jest niegramatyczne angielskie zdanie I’ll call to you (zamiast I’ll call you), powstałe wskutek odwzorowania struktury polskiego „Zadzwonię DO ciebie”.\n\n\n== Typy kalk ==\nWyróżnia się następujące typy kalk :\n\nkalki gramatyczne – naśladują strukturę morfemiczną/słowotwórczą przejmowanego elementu językowego, tj. dochodzi do bezpośredniego odwzorowania każdego morfemu ;\nkalki semantyczne – słowo istniejące w języku docelowym zyskuje dodatkowe znaczenie pod wpływem wzorców języka obcego ;\nkalki frazeologiczne – naśladują strukturę obcych wyrażeń frazeologicznych, całych połączeń składniowych .\n\n\n== Przykłady ==\nPolskie słowo „Rzeczpospolita” stanowi kalkę łacińskiego określenia Res Publica („rzecz publiczna”); w starszych formach polszczyzny oznaczało one każde państwo o ustroju republikańskim (obecnie wyparte w tym znaczeniu przez słowo republika).\nOkreślenie „mapa drogowa” jest często spotykaną w mediach kalką ang. road map, którą zaleca się zastępować takimi określeniami, jak: „plan”, „strategia” czy „harmonogram”.\nPostać kalk przybierają często wyrazy i wyrażenia międzynarodowe (tzw. internacjonalizmy). Przykładowo anglojęzyczny termin political correctness zadomowił się jako kalka na gruncie wielu języków europejskich (np. pol. „poprawność polityczna”, słow. politická korektnosť).\nW niestandardowej polszczyźnie emigrantów funkcjonują takie połączenia wyrazowe, jak: „mieć seks”, „mieć obiad”, „wziąć autobus”, wzorowane na angielskich modelach łączliwości.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nneosemantyzacja\ninnowacja językowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nHelenaH. Karlíková HelenaH., Kalk, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [dostęp 2021-02-17] [zarchiwizowane z adresu 2021-02-17]  (cz.).\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nStanisławS. Urbańczyk StanisławS., Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1992, ISBN 83-04-02994-4, OCLC 30953882 .\nJanaJ. Kesselová JanaJ., Kalkovanie a preberanie slov v slovenčine, [w:] KaiK. Witzlack-Makarevich (red.), Kalkierungs- und Entlehnungssprachen in der Slavia: Boris Unbegaun zum 120. Geburtstag: Mit einem Vorwort von George Thomas, Berlin: Frank & Timme, 2018, s. 77–101, ISBN 978-3-7329-0486-0, ISBN 978-3-7329-9514-1, OCLC 1051745663  (słow.).\nDianaD. Svobodová DianaD., Cizojazyčné přejímky a kalky v češtině, [w:] KaiK. Witzlack-Makarevich (red.), Kalkierungs- und Entlehnungssprachen in der Slavia: Boris Unbegaun zum 120. Geburtstag: Mit einem Vorwort von George Thomas, Berlin: Frank & Timme, 2018, s. 59–76, ISBN 978-3-7329-0486-0, ISBN 978-3-7329-9514-1, OCLC 1051745663  (cz.).\nJánJ. Horecký JánJ., K charakteristike štúrovského lexika, „Linguistica Slovaca”, 4–6, Slovenská akadémia vied a umení, Academia Scientiarum et Artium Slovaca, 1946–1948, s. 279–298  (słow.).\nBogdanB. Walczak BogdanB., Język polski jako nośnik kultury europejskiej, „Polonistyka: czasopismo dla nauczycieli”, nr 6, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Zakład Czasopism Pedagogicznych, 2003, s. 324–328 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Klasa (językoznawstwo)\n\nKlasa – określenie zespołu elementów języka pełniących tę samą funkcję i mających tę samą dystrybucję, stosowane językoznawstwie strukturalistycznym (głównie w glossematyce).\n\n\n== Zobacz też ==\nklasa nominalna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konstrukcja (językoznawstwo)\n\nKonstrukcja – w jednym ze znaczeń: struktura wszelkich jednostek językowych: wyrazów, grup wyrazowych, zdań, tekstów. Według innej definicji konstrukcja to wewnętrzna organizacja jednostki gramatycznej, będąca wynikiem zestawienia syntagmatycznego, tj. zestawieniem jednostek o zgodnych funkcjach gramatycznych. Na tak rozumianą konstrukcję mogą składać się np.: podmiot + orzeczenie + dopełnienie; zaimek dzierżawczy + rzeczownik. Konstrukcja przybiera charakter homonimiczny, gdy można ją interpretować na więcej niż jeden sposób. Na przykład wyrażenie dobrzy uczniowie i nauczyciele można zrozumieć jako dobrzy uczniowie + dobrzy nauczyciele bądź jako dobrzy uczniowie + nauczyciele.\nW rozumieniu gramatyki tradycyjnej: budowa jakiegoś wyrażenia językowego, najczęściej wyrazu lub części zdania. W terminologii amerykańskiej szkoły strukturalistycznej: każde znaczące połączenie jednostek językowych w pewną całość. W tym sensie konstrukcję tworzy wyraz jako grupa morfemów, fraza jako grupa wyrazów, zdanie jako grupa fraz lub grupa zdań składowych. W teorii gramatyki generatywnej: relacja między składnikami, które tworzą odrębne gałęzie w drzewie derywacyjnym, ale bezpośrednio dzielą węzeł dominujący.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konwencja językowa\n\nKonwencja językowa - ogólnie przyjęte w środowisku normy używania języka, dostosowane do odbiorcy. Składa się na nią używanie frazeologizmów, metafor i innych środków wyrazu używanych niedosłownie, a także wyrażenia ironiczne\n\n\n== Konwencja językowa a stosunki międzyludzkie ==\nZwiązana z tradycyjną kulturą etykieta jako komunikacyjna gra opiera się, na podstawowej strategii odgrywania roli społecznej. Wśród podstawowych zasad konwencji można wymienić\n\nzasadę umniejszania własnej wartości\nzasadę pomniejszania własnych zasług\nzasadę bagatelizowania winy partnera\nzasadę wyolbrzymiania własnej winy\nW kulturze azjatyckiej, szczególnie Azji Wschodniej, powyższe zasady są generalnie pożądane w społeczeństwie, a ich przestrzeganie uznawane jest za zaletę człowieka\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konwencjonalny charakter języka\n\nKonwencjonalny charakter języka, niemotywowany charakter języka, arbitralny charakter języka – cecha języka polegająca na tym, że jest on systemem znaków opartym na umowie (konwencji) społecznej, umożliwiającym wyrażanie treści za pomocą potencjalnie dowolnych (choć zakorzenionych w systemie języka) środków językowych. Nie ma bezpośredniego związku naturalnego (opartego na podobieństwie czy też ikoniczności) między znakiem językowym jako formą oznaczającą (dźwiękową, signifiant) a treścią oznaczaną (znaczeniem, signifié). Świadectwem tego jest fakt, że różne języki (i ich odmiany) używają odmiennych określeń i struktur do przekazania tej samej treści, np.: pol. książka – fr. livre – niem. buch; słow. dom – ang. house – fr. maison.\nPewnymi wyjątkami od powyższej arbitralności są onomatopeje (np. kukułka), które wykazują związek imitacyjny względem pojęć oznaczanych, oraz wykrzykniki (np. oj, ach), powiązane z ruchami ekspresywnymi człowieka. Jednakże również te jednostki są ostatecznie konwencjonalizowane i przybierają różne formy w różnych językach świata.\nKonwencjonalność języka przejawia się również w tym, że jest on tworem przekazywanym za pośrednictwem tradycji społecznej, podobnie jak zwyczaje, wierzenia itp.\nZnaki językowe, pomimo swojego konwencjonalnego charakteru, nie poddają się łatwo zmianom. Każdy znak wykazuje bowiem pewną trwałość, przynajmniej w krótkim odcinku czasu; zmiany wymagają dłuższego okresu historycznego. Ponadto znak nie może być spontanicznym wytworem jednostki (musi być przyjęty w pewnej społeczności), a jego postać powinna odpowiadać systemowi dźwiękowemu danego języka.\nCzęść językoznawców tezą o arbitralności uzasadnia odejście od preskryptywizmu i normatywnych koncepcji poprawności językowej, a także odrzucenie koncepcji istnienia języków, dialektów i form językowych wyższych lub niższych z perspektywy czysto lingwistycznej (w oderwaniu od czynników społecznych). Nieuwzględnianie arbitralnego charakteru języka odróżnia popularne postawy językowe, nastawione na wartościowanie różnych środków językowych (pod względem walorów logiczno-estetycznych), od naukowych poglądów językoznawczych.\nTermin „arbitralny” został wprowadzony przez Ferdinanda de Saussure’a, założyciela strukturalizmu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMarcinM. Józefaciuk MarcinM., Pojęcie znaku w językoznawstwie, „Językoznawstwo: współczesne badania, problemy i analizy językoznawcze”, 1 (2), 2008, s. 43–50 [dostęp 2023-10-05] [zarchiwizowane z adresu 2023-10-05] .\nMateM. Kapović MateM., AnđelA. Starčević AnđelA., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] BarbaraB. Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagreb: Srednja Europa, 2016, s. 45–67, ISBN 978-953-7963-47-7, OCLC 970772545  (chorw.).\nJamesJ. Milroy JamesJ., LesleyL. Milroy LesleyL., Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, London–New York: Routledge, 1999, ISBN 0-415-17412-0, ISBN 978-1-134-68757-2, ISBN 0-203-02603-9, OCLC 50987367  (ang.).\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Language Log\n\nLanguage Log – blog internetowy poświęcony zagadnieniom językoznawczym, rozwijany przez różnych autorów. Został założony w 2003 roku przez językoznawców Marka Libermana i Geoffreya Pulluma. Należy do najpopularniejszych witryn internetowych o tematyce lingwistycznej.\nBlog zajmuje się m.in. opisywaniem zróżnicowanej praktyki językowej, w tym analizą języka standardowego i zjawisk niestandardowych, obalaniem powszechnych mitów dotyczących języka, krytyką preskryptywizmu i popularnych koncepcji poprawności językowej.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBieżąca strona bloga „Language Log” (ang.)\nArchiwum bloga „Language Log” (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Langue a parole\n\nLangue i parole – terminy lingwistyczne wprowadzone przez Ferdinanda de Saussure’a i upublicznione w książce Kurs językoznawstwa ogólnego. Termin langue (język) odnosi się do języka jako abstrakcyjnego, społecznie wytworzonego systemu znaków; parole (mówienie) oznacza zaś realizację języka na poziomie jednostki.\nO ile langue stanowi fakt społeczny oparty na umowie społeczności użytkowników, parole odnosi się do wypowiedzi językowych, czyli języka jako zjawiska indywidualnego, heterogenicznego i tymczasowego. Langue i parole są wzajemnie od siebie uzależnione.\nOprócz langue i parole de Saussure wprowadził również termin langage, określający wszelkie zjawiska związane z komunikacją językową; zdolność człowieka do posługiwania się językiem.\nRozróżnienie między langue a parole jest zbliżone do nowszej dychotomii między kompetencją a performancją językową. Istnieją jednak pewne różnice: kompetencja i performancja to raczej zjawiska dynamiczne (w odróżnieniu od statycznych langue i parole); ponadto kompetencja w ujęciu Chomsky’ego jest zjawiskiem psychologicznym (a nie społecznym).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJohnJ. Lyons JohnJ., Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1968, DOI: 10.1017/CBO9781139165570, ISBN 0-521-09510-7, ISBN 978-1-139-16557-0, OCLC 489813415  (ang.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .\nYoseph YapiY.Y. Taum Yoseph YapiY.Y., I. PraptomoI.P. Baryadi I. PraptomoI.P., Susilowati Endah PeniS.E.P. Adji Susilowati Endah PeniS.E.P. (red.), Bahasa: merajut sastra, merunut budaya, Yogyakarta: Universitas Sanata Dharma, 2004, ISBN 978-979-8927-78-2, OCLC 61859985  (indonez.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Le Bon Usage\n\nLe Bon Usage (wym. [lə bɔn‿yzaʒ]; pol. „dobre użycie”) lub potocznie Le Grevisse od nazwiska autora, Maurice’a Grevisse’a – gramatyka opisowa i normatywna języka francuskiego, najbliższa standardowemu językowi zajmująca się zwłaszcza formalnym francuskim językiem pisanym.\nPierwsza edycja została wydana w 1936, książka była  wznawiana: do 2020 ukazało się 16 edycji.\n\n\n== Historia ==\nWszechstronne dzieło, posiada 1760 stron w 16. edycji, zawiera przykłady i kontrprzykłady, a także 40 tys. cytatów z literatury francuskiej z wszystkich okresów i przykłady wybrane z prasy. Jest używana przez osoby, które muszą posługiwać się formalnym i poprawnym językiem francuskim, w tym przez pisarzy, redaktorów, nauczycieli, tłumaczy i korektorów tekstu, dla których jest standardowym punktem odniesienia.\nAutorowi po kilku odmowach udało się wydać książkę w wydawnictwie Duculot (później część grupy De Boeck) w 1936. Kolejne wydania ukazały się w 1939 i 1946. W 1946 gramatyka otrzymała złoty medal Akademii Francuskiej. Duże znaczenie dla popularności opracowania miała pozytywna recenzja André Gide’a, opublikowana 8 lutego 1947 w dodatku literackim do gazety „Le Figaro”.\nPo śmierci Maurice’a Grevisse’a w 1980 jego zięć André Goosse, też gramatyk, kontynuował dzieło, publikując nowe edycje: 12. edycję w 1986 i 13. edycję w 1993. 14. edycja z 2007 ukazała się w odnowionym formacie. W 2011 ukazała się 15. edycja, a w 2016 – 16. edycja. Le Bon Usage jest dostępna online lub na nośnikach multimedialnych (komputerach i tabletach).\n\n\n== Edycje ==\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 1 edycja, Duculot, 1936\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 2 edycja, Duculot, 1939\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 3 edycja, Duculot, 1946\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 4 edycja, Duculot, 1949\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 5 edycja, Duculot, 1953\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 6 edycja, Duculot, 1955\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 7 edycja, Duculot, 1961\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 8 edycja, Duculot, 1964\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 9 edycja, Duculot, 1969\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 10 edycja, Duculot, 1975\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 11 edycja, Duculot, 1980 (ISBN 2-8011-0042-0)\nLe Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 12 edycja, Duculot, 1986 (ISBN 2-8011-0588-0)\nLe Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 13 edycja, De Boeck Duculot, 1993 (ISBN 2-8011-1045-0)\nLe Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 14 edycja, De Boeck Duculot, 2007 (ISBN 978-2-8011-1404-9)\nLe Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 15 edycja, De Boeck Duculot, 2011 (ISBN 978-2-8011-6425-9)\nLe Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 16 edycja, De Boeck Supérieur (część grupy Albin Michel), 2016 (ISBN 978-2-8073-0069-9)\n\n\n== Źródło inspiracji ==\nLe petit bon usage de la langue française, Cédrick Fairon i Anne-Catherine Simon, De Boeck Supérieur (część grupy Albin Michel), 2018 (ISBN 978-2-8073-1696-6)\n\n\n== Zobacz też ==\ngramatyka francuska\njęzyk francuski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona\n14 edycja\nMaurice Grevisse. old.rtbf.be. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-30)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Linguist List\n\nLinguist List – witryna internetowa i lista mailingowa poświęcona zagadnieniom językoznawczym. Projekt został założony w 1990 roku przez językoznawcę Anthony’ego Aristara. Serwis był notowany w rankingu Alexa na miejscu 210861 (czerwiec 2020).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona „Linguist List” (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Linguistic Society of America\n\nLinguistic Society of America – towarzystwo naukowe zajmujące się językoznawstwem. Zostało założone w 1924 r. W 1986 r. liczyło 7 tys. członków. Centrum organizacyjne towarzystwa składa się z sekretariatu (Waszyngton), obejmuje dwa komitety (wykonawczy i wydawniczy). Oficjalne czasopismo Linguistic Society of America – „Language” – jest wydawane cztery razy w roku. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona towarzystwa (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lingwistyka kognitywna\n\nLingwistyka kognitywna – paradygmat językoznawstwa zakładający, że język jest ściśle powiązany z umysłowymi procesami dotyczącymi postrzegania świata. Lingwistyka kognitywna zajmuje się przyswajaniem, gromadzeniem i wykorzystywaniem informacji; opiera się na wcześniej rozwijanej psychologii kognitywnej.\nJęzykoznawstwo kognitywne radykalnie przeciwstawia się gramatyce transformacyjno-generatywnej, zapoczątkowanej przez Noama Chomsky’ego na przełomie lat 50. i 60. XX wieku. Gramatyka ta, jako zbiór reguł wyrażonych w sformalizowanym języku matematycznym, zdominowała ówczesne językoznawstwo i wywarła szeroki wpływ m.in. na psychologię, socjologię oraz na teorię literatury. Do uczniów Chomsky’ego należał początkowo George Lakoff, który jednak po pewnym czasie stał się jednym z najzagorzalszych przeciwników jego gramatyki, uważając, że jest ona może interesującym, ale jednak marginalnym przedsięwzięciem, nie zasługującym na poważne traktowanie. Ostatecznie Lakoff walnie przyczynił się do powstania językoznawstwa kognitywnego, którego teoretyczne podstawy sformułował Ronald Langacker w książce Podstawy gramatyki kognitywnej (1987). Wcześniej, w 1980 r., Lakoff wraz z filozofem Markiem Johnsonem wydali wspólną książkę Metafory w naszym życiu, formułując w niej kognitywną teorię metafory.\nGłównym zadaniem lingwistyki kognitywnej jest objaśnienie nie tylko zdolności językowych, ale również możliwości społecznych języka.\nNiektórzy przedstawiciele dziedziny na świecie: Ronald Langacker, George Lakoff, Mark Johnson, Paul Kay, Mark Turner, Georges Kleiber, John R. Taylor, Vyvyan Evans.\nW Polsce: Henryk Kardela, Tomasz Krzeszowski, Aleksander Szwedek, Elżbieta Tabakowska, Elżbieta Górska, Jolanta Antas, Iwona Nowakowska-Kempna, Bogusław Bierwiaczonek, Roman Kalisz, Krzysztof Korżyk.\n\n\n== Gramatyka kognitywna ==\nPodstawową różnicą pomiędzy gramatyką transformacyjno-generatywną a gramatyką kognitywną jest to, że w przypadku tej ostatniej gramatyka nie jest systemem stricte formalnym. Kognitywizm w języku często utożsamiany jest z funkcjonalizmem, a zatem z takim kierunkiem badań, który skupia się na tym, jak język jest używany, jakie są jego funkcje. Gdyby spojrzeć na język jak na grę, funkcjonaliści nie zadowoliliby się jedynie opisaniem reguł; pragnęliby zrozumieć, jaki cel i jaką przyczynę mają faktyczne zachowania graczy, nawet te niezgodne z regułami.\nZbudowanie gramatyki kognitywnej wymagało przeformułowania wielu pojęć. Język to „zbiór […] środków służących symbolizacji myśli i komunikacji tych symbolizacji” (John R. Taylor, Gramatyka kognitywna, przeł. Buchta M. i Wiraszka Ł., Kraków 2007, s. 36), a uczymy się go poprzez wzbogacanie swojego repertuaru symboli, aby móc komunikować swoje myśli coraz precyzyjniej i coraz bardziej zrozumiale dla otoczenia. Na naczelne pytanie semiologii – czym jest znaczenie? – kognitywiści odpowiadają: znaczenie jest konceptualizacją. Konceptualizacja, choć pojawia się w umyśle, ugruntowana jest w otaczającej konceptualizującego rzeczywistości fizycznej i socjalnej, dzięki czemu może ona podlegać badaniu naukowemu (Ronald Langacker, Orientation, w: Cognitive linguistics. Critical Concepts in Linguistics. Volume III. Grammar (I), pod red. Goldberg A. E., Nowy Jork 2011). Reguły gramatyczne to jednostki symboliczne, które utrwalają się przez powtarzanie, zaś nieużywane – zanikają, jak np. dualis w języku polskim. Powtarzanie prowadzi też do utrwalania się nowych jednostek językowych, które są np. złożeniami pomniejszych jednostek lub występowały wcześniej jako metafory. Klasy gramatyczne definiowane są przez odwołanie do semantyki, zamiast do wyabstrahowanej ze znaczenia konstrukcji zdań (Roman Kalisz, Językoznawstwo kognitywne w świetle językoznawstwa funkcjonalnego, Gdańsk 2001). Zdanie zaś jest wyrażeniem myśli przy pomocy słów (Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej, Kraków 2001). Idąc tym tropem, do zbudowania teorii gramatyki potrzebne jest nam zrozumienie – choćby ogólne – konstrukcji myśli, gramatyka bowiem odzwierciedla nasz sposób myślenia. Patrząc na biurko, możemy skupić naszą uwagę na monitorze komputera, książce, lampce lub kubku z herbatą, i tak samo kiedy konstruujemy zdanie, potrafimy przenosić uwagę na inne aspekty opisywanej sytuacji dzięki np. szykowi wyrazów, wyborze strony czynnej lub biernej czasownika itd. Potrafimy z pojedynczych elementów budować mniej lub bardziej skomplikowane układy, tak jak potrafimy łączyć ze sobą zdania proste w złożone. Dostrzegamy różnorodne powiązania pomiędzy przedmiotami lub sytuacjami i posiadamy różnorodne konstrukcje, które pozwalają językowo oddać powiązania pomiędzy pojęciami lub zdaniami prostymi. \n\n\n== Bibliografia ==\nLakoff George, Johnson Mark, Metafory w naszym życiu. Tłum. T. P. Krzeszowski. Warszawa 1988.\nGeorges Kleiber, Semantyka prototypu: kategorie i znaczenie leksykalne. Tłum. Bronisława Ligara. Kraków 2003.\nJohn R. Taylor, Kategoryzacja w języku: prototypy w teorii językoznawczej. Tłum. Anna Skucińska. Kraków 2001\nKognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej. Kraków 2001.\nJolanta Mazurkiewicz-Sokołowska: Zu der Schnittstelle zwischen den konzeptuellen Metaphern und Konzeptualisierungen am Beispiel ausgewählter Nominalphrasen mit adjektivischem Attribut - nr 25 - Colloquia Germanica Stetinensia - Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego\nNowakowska-Kempna Iwona, Konceptualizacja uczuć w języku polskim. Warszawa 1995.\nAnna Sulikowska: Kognitive Aspekte der Phraseologie. Konstituierung der Bedeutung von Phraseologismen aus der Perspektive der Kognitiven Linguistik. Berlin: Peter Lang,  2019, s. 49-169. ISBN 978-3-631-77189-1.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nZbiór artykułów z zakresu kognitywistyki i lingwistyki. kognitywistyka.upjp2.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-04-20)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mama i papa\n\nMama i papa – przykład fałszywych wyrazów pokrewnych, istniejących na poziomie różnych języków świata.  W wielu językach sekwencje dźwiękowe zbliżone do /mama/ i /papa/ oznaczają „matka” i „ojciec”, przeważnie w podanej kolejności. Uważa się, że jest to zbieg okoliczności wynikający z procesu wczesnej akwizycji języka.\n\n\n== Zobacz też ==\nefekt buba-kiki\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mapa językowa\n\nMapa językowa, mapa lingwistyczna (łac. mappa – obrus, lingua – język) – graficzna prezentacja faktów językowych w celu wykrywania językowych różnic terytorialnych na danym terenie. Bez względu na typ mapowania, charakteryzuje się ona jasnością ekspozycji zjawisk językowych.\n\n\n== Wybrane elementy mapy językowej ==\nizoglosa,\npęk izoglos,\nareał (rejon, region) językowy – przestrzeń językowa.\n\n\n== Podział map ==\n\n\n=== Ze względu na przedmiot mapowania można wyróżnić ===\nmapy fonetyczne – przedstawiające zróżnicowanie brzmień w określonej pozycji fonetycznej,\nmapy fleksyjne – wykazujące zróżnicowanie końcówek pewnych form gramatycznych,\nmapy słowotwórcze – obrazujące zróżnicowanie elementów tworzących formacje określonego typu,\nmapy słownikowe – ilustrujące zróżnicowanie leksykalne, słowotwórcze i fleksyjne nazw określonych desygnatów,\nmapy semantyczne.\nPowyższą koncepcję rozszerza Barbara Falińska wskazując, iż zagadnienia leksykalno-semantyczne przedstawiają:\n\nmapy leksykalne (wyrazowe) – unaoczniające zróżnicowania terenowe określonego desygnatu,\nmapy zasięgowe – oddające zasięg jakiegoś wyrazu w danym znaczeniu,\nmapy semantyczne – wyrażające terytorialne rozmieszczenie znaczeń wyrazu pojawiającego się w tytule mapy.\n\n\n=== Ze względu na technikę opracowania ===\nPo porównaniu sposobów mapowania oraz przy założeniu większej samodzielności opracowania kartograficznego, Bogusław Kreja opowiedział się za koncepcją B. Falińskiej i wyróżnił cztery podstawowe typy map oraz odmianę mieszaną:\n\nmapy płaszczyznowe,\nmapy izoglosowe,\nmapy punktowe,\nmapy napisowe,\nmapy mieszane.\nNatomiast H. Augustynowicz-Ciecierska wyodrębniła:\n\nmapy napisowe – niewymagające komentarza,\nmapy symboliczne (z zakreskowaniem, kolorową płaszczyzną, z izoglosą, ze znakami) – wymagające komentarza i przeważające nad pierwszymi sposobem prezentacji układów geograficznych, syntetyzowania danych,\nmapy przejściowe – domagające się komentarza.\nKarol Dejna rozróżniał:\n\nmapy atlasu dialektów – zawierające jedynie cechy formujące dialekty,\nmapy gwarowe – rejestrujące szczegóły i odmiany zróżnicowania obszaru mowy ludzi.\n\n\n=== Ze względu na technikę opracowania oraz ilość ukazanych danych ===\nmapy jednostkowe – przybliżające jedną cechą,\nmapy syntetyzujące – przynoszące mniejszy zakres lub stopień uogólnienia,\nmapy syntetyczne – dające większy stopień uogólnienia.\n\n\n== Problemy metodologiczne ==\nMapa językowa od lat jest przedmiotem żywej dyskusji językoznawców. Geografia lingwistyczna jest często utożsamiana z kartografią językową. Jednak jak wskazał Antoni Furdal, pierwsza ma zakres szerszy i ujmuje zjawiska w kontekście geograficznym, druga natomiast – węższy i odnosi się do prezentacji zjawisk w postaci map. Furdal zwrócił też uwagę na fakt, że już przedstawienie zjawisk językowych na mapie jest sformułowaniem naukowym. Niemniej najczęściej nie poprzestaje się na samej prezentacji, lecz dąży do poszukania związków między cechami lingwistycznymi.\nPonadto doborowi sposobu mapowania powinna towarzyszyć nie tylko refleksja techniczna, lecz również metodologiczna. Przed przystąpieniem do tworzenia map należy odpowiedzieć na pytania Haliny Pelcowej – czy przedstawienie kartograficzne ma na celu ukazanie materiału bez jakiejkolwiek selekcji, bez zobrazowania rozmieszczenia przestrzennego, czy dane zjawisko prezentuje tylko płaszczyznę synchroniczną, czy może uwzględnia rozwój historyczny? Na tej podstawie można stwierdzić, że mapy są ekspozycją materiału oraz jego interpretacją.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metoda odsłuchu zespołowego\n\nMetoda odsłuchu zespołowego do odczytywania tekstów gwarowych w zapisie audialnym (inaczej metoda intersubiektywna) polega na transpozycji słuchowej. \n\n\n== Historia i opis metody ==\nPo raz pierwszy zastosowana została przez prof. E. Zwirnera; w Polsce jej inicjatorem i głównym propagatorem był prof. Witold Doroszewski.\nWedług metody odsłuchu zespołowego transkrypcję tego samego nagrania wykonuje kilku badaczy. Pierwszy odsłuch i transkrypcję wykonuje każdy z badaczy oddzielnie, dwa kolejne odsłuchy kontrolne przeprowadza się wspólnie. Wyrazy, które zostały zapisane przez badaczy w sposób niejednakowy zostają wpisane na osobnych arkuszach porównawczych. Następnie na te same arkusze porównawcze zostają wpisane wyniki pierwszego i drugiego odsłuchu kontrolnego i badacze ustalają wzajemny stosunek liczbowy różnic w odsłuchu. Jeśli po pierwszym odsłuchu kontrolnym któryś z wariantów danego fonemu wystąpił więcej razy w zapisach niż pozostałe, to wpisuje się go do ostatecznej wersji transkrypcji. Dodatkowo małą cyfrą sygnalizuje się niejednolitość osłuchu oraz sporządza się przypis, w którym podane są warianty oraz ich stosunek liczbowy.\nKażdy odsłuch kontrolny odbywa się nie wcześniej niż dwa tygodnie po odsłuchu poprzednim, aby w ten sposób zredukować do minimum wpływ autosugestii. \n\n\n== Zalety metody ==\n Umożliwia usunięcie z tekstu błędów wynikających z przesłyszenia się któregokolwiek z badaczy;\nZespołowy subiektywizm każdego z transkrybentów jest ograniczony i kontrolowany przez pozostałych badaczy;\nDaje możliwość ustalenia niektórych indywidualnych tendencji do słyszenia pewnych zjawisk fonetycznych w jakiś mniej lub więcej stały, określony sposób;\n Pozwala ustalić zależność zakresu i stopnia rozchwiania percepcji słuchowej dialektologa od zakresu stopnia stabilizacji systemu językowego danego dialektu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nZ. Sobierajski, H. Nowak, M. Gruchmanowa, Zastosowanie odsłuchu zespołowego do odczytywania tekstów gwarowych z płyt gramofonowych, „Biuletyn Fonograficzny” 1962, 5, s. 1-44.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Parafraza\n\nParafraza (gr. παράφρασις paráphrasis „omówienie; opowiadanie”) – swobodna przeróbka tekstu lub tłumaczenia, która rozwija lub modyfikuje treść oryginału, zachowując jednak jego zasadniczy sens. Przeciwieństwo metafrazy – literalnego przekazu słowo w słowo. Parafraza jest czytelna tylko wtedy, gdy odwołuje się do dzieła powszechnie znanego.\nParafraza w językoznawstwie to wyrażenie tej samej treści innymi środkami wyrazowymi, powiązane z wyrażaniem synonimicznym. Z kolei parafraza składniowa (syntaktyczne) to takie przekształcenie zdania, które nie zmienia jego znaczenia, ale przekazuje tę samą treść przy użyciu innej konstrukcji składniowych; przykładowo: „Perfumy przyjemnie pachną” → „Perfumy mają przyjemny zapach”. Parafrazy słowotwórcze polegają na zastąpieniu wyrazu pochodnego dłuższym związkiem wyrazowym, np. „czytelnik” → „(ten), kto czyta”.\nUmiejętność parafrazowania stanowi istotną część kompetencji językowych.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nparodia\ntrawestacja (literatura)\nperyfraza\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Podmiot wypowiedzi\n\nPodmiot wypowiedzi – osoba wypowiadająca daną sekwencję słowną, nadawca komunikatu. \nNajłatwiej można określić podmiot wypowiedzi w bezpośrednich interakcjach językowych (rozmowa), kiedy nadawca i odbiorca uczestniczą w konkretnej sytuacji komunikacyjnej. W wypadku tekstów pisanych o charakterze użytkowym (jak np. list, podanie, umowa) zakłada się na ogół tożsamość rzeczywistego autora i nadawcy wpisanego w wypowiedź. Założenie tożsamości \"ja\" rzeczywistego i tekstowego jest też jednym z głównych wyznaczników prozy publicystycznej i prozy niefikcjonalnej (obejmującej np. dziennik, reportaż, felieton, pamiętnik). Nawet jednak w tekstach użytkowych dyskurs oddaje jedynie wybrane aspekty osoby autora, odnosząc się np. do jego życia intymnego, poglądów ideowych, roli społecznej oraz czy też przynależności grupowej. Z reguły zatem wypowiedź tworzy pewien językowy obraz danej osoby. \"Ja\" mówiące bywa przedstawione bezpośrednio - kiedy podmiot mówi o samym sobie (np. w autobiografii) - oraz pośrednio, przez sposób budowania wypowiedzi (np. na podstawie konstrukcji stylistycznych użytych w liście można domniemywać, jakiego rodzaju relacje łączą nadawcę i adresata). Stosunki między osobą wypowiadającą i jej rolą społeczną lub komunikacyjną a jej obrazem tekstowym, znacznie komplikują się w wypadku podmiotu retorycznego a zwłaszcza literackiego.\n\n\n== Bibliografia ==\nJ.Kleiner, Rola podmiotu mówiącego w epice, liryce i w poezji dramatycznej, w: Genologia polska, Wybór tekstów, oprac. E.Miodońska-Brookers, A.Kulawik, M.Tatara, 1983: Z problemów podmiotowości w literaturze polskiej XX wieku, red. M.Lalak, 1993", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polglisz\n\nPolglisz (język polgielski, ang. Poglish, Polglish lub Ponglish, niem. Ponglisch) – mieszanka dwóch wyrazów lub zbitka wyrazowa słów w języku polskim i angielskim – opisuje efekt makaronicznego zmieszania elementów języka polskiego i angielskiego (morfemów, wyrazów, struktur gramatycznych, części składni, idiomów itp.) w ramach jednej wypowiedzi lub użycie fałszywych przyjaciół lub wyrazów pokrewnych o wspólnym rdzeniu etymologicznym. Takie złączenie lub zmieszanie polskich i angielskich elementów, kiedy występuje w obrębie pojedynczego wyrazu, terminu lub frazy (np. w słowie hybrydowym) może nieumyślnie lub celowo utworzyć neologizm.\nPolglisz występuje powszechnie wśród osób dwujęzycznych polsko-angielskich; jest oznaką szerszego zjawiska, jakim jest interferencja językowa. Podobnie jak w przypadku mieszania innych par języków, skutki wypowiadania się w polgliszu (ustnie lub pisemnie) mogą czasami być mylące, zabawne lub zawstydzające.\nPowstało kilka zbitek wyrazowych, łączących słowa „polski” (Polish) i „angielski” (English). Po Polglish (wzmianki od 1975 r.) nastąpił Pinglish (1984), Polilish (1997), Ponglish (2002) i Poglish (2006).\nPrzykładem jest wyrażenie używane przez niektórych rodzimych użytkowników języka polskiego do określenia mieszania elementów języka polskiego i angielskiego w mowie lub piśmie to „Half na pół” („Pół na pół”).\nW odmiennym ujęciu polglisz to interjęzyk używany przez rodzimych użytkowników języka polskiego mówiących po angielsku, czyli język angielski z błędami będącymi naleciałościami z polszczyzny.\n\n\n== Błędna metafraza ==\nJedno z dwóch głównych podejść w tłumaczeniu, metafrazę, nazywaną również ekwiwalencją, tłumaczeniem dosłownym lub „tłumaczeniem słowo w słowo” należy stosować z ostrożnością zwłaszcza gdy odnosi się do idiomów. Madeleine Masson w biografii polskiej agentki S.O.E. z okresu II wojny światowej, Krystyny Skarbek, cytuje ją mówiącą, że „leży na słońcu” i przypuszcza, że jest to dosłowne tłumaczenie z polskiego. Rzeczywiście, polski idiom „leżeć na słońcu” („to lie on the sun”, czyli opalać się) jest nawet mniej absurdalny niż jego angielski odpowiednik „to lie in the sun” (leżeć w słońcu).\n\n\n== Fałszywi przyjaciele ==\nNiektóre błędne zamienniki leksemiczne stworzone przez Polonię – członków polskiej diaspory – można przypisać nie błędnej metafrazie, ale pomieszaniu podobnych słów (błędne zbitki wyrazowe lub fałszywi przyjaciele) które nie dzielą wspólnej etymologii ani znaczenia. W związku z tym, część Polaków mieszkających w krajach anglojęzycznych, chcąc „zrealizować czek” powie błędnie „kasować czek” („to cancel a check”) zamiast poprawnego „to cash a check”.\n\n\n== Kalki łacińskie ==\nNieproporcjonalnie duża część polskich zwrotów posiada dokładne odpowiedniki w języku angielskim, co można wyjaśniać tymi samymi łacińskimi korzeniami, z których oba indoeuropejskie języki czerpały od średniowiecza.\n\n\n== Polglisz w Chicago ==\nCzęść polskich emigrantów w Chicago – zwłaszcza ci, którzy mieszkają tam od dawna – posługują się polgliszem na co dzień. Najczęściej występującą cechą stosowanego przez nich języka jest polonizacja angielskich wyrazów. Polski emigrant, który próbowałby używać tej mieszanki polskiego i angielskiego w Polsce, miałby trudności w byciu zrozumianym.\n\n\n== Polglisz w kulturze masowej ==\nPowieść Anthony’ego Burgessa Mechaniczna pomarańcza (ang. A Clockwork Orange) została przetłumaczona w Polsce przez Roberta Stillera w dwóch wersjach: jedną przetłumaczono z oryginalnej mieszanki angielsko-rosyjskiej na mieszankę polsko-rosyjską jako Mechaniczna pomarańcza, wersja R (A Mechanical Orange, version R); drugą przetłumaczono jako mieszankę polsko-angielską: Nakręcona pomarańcza, wersja A (A Wind-Up Orange, version A). Wersja polsko-angielska jest trafnym przykładem tekstu w polgliszu.\nTelewizja BBC Look North (East Yorkshire and Lincolnshire) stworzyła reportaż na temat polglisza w Bostonie (Lincolnshire), który posiada dużą polską populację.\nW języku polskim istnieje duża liczba neologizmów pochodzenia angielskiego, używana głównie przez polską młodzież. Fonetycznie czytane angielskie wyrazy takie jak „szoping” [ˈʃɔpiŋk] („shopping”), są elementem slangu.\n\n\n== Zobacz też ==\ncode switching\nfałszywi przyjaciele\nhybryda\njęzyki mieszane\nkontakt językowy\ntransfer językowy\nwielojęzyczność\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nChristopher Kasparek. The Translator's Endless Toil. „The Polish Review”. 28 (2), s. 83–87, 1983. ISSN 0032-2970. \nChristopher Kasparek. Krystyna Skarbek: Re-viewing Britain’s Legendary Polish Agent. „The Polish Review”. 49 (3), s. 945–953, 2004. ISSN 0032-2970. \nJames Lambert. A multitude of “lishes”: The nomenclature of hybridity. „English World-Wide”. 39 (1), 2018. DOI: 10.1075/eww.00001.lam. ISSN 0172-8865. (ang.). \nMadeleine Masson: Christine: a Search for Christine Granville, G.M., O.B.E., Croix de Guerre. London: Hamish Hamilton, 1975. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawo Stiglera\n\nPrawo Stiglera – reguła zaproponowana przez Stephena Stiglera w 1980 roku. W swej najprostszej i najmocniejszej postaci mówi ona iż „żadne odkrycie naukowe nie nosi nazwiska swego oryginalnego odkrywcy\". Według samego Stiglera reguła ta została odkryta przez socjologa Roberta Mertona, byłaby więc ona sama jaskrawym przykładem swego działania.\nInne przykłady to:\n\ncyfry arabskie stworzone przez Hindusów;\nprawo Greshama sformułowane kilkadziesiąt lat wcześniej przez Mikołaja Kopernika.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny\n\nProduktywność systemu słowotwórczego polszczyzny – łączna liczba wszystkich neologizmów słowotwórczych utworzonych w danym czasie na gruncie języka polskiego za pomocą określonych afiksów, afiksoidów i członów złożeń oraz innych formantów.\nMożna je precyzyjnie scharakteryzować ze względu na liczbę struktur z danym wykładnikiem, funkcje pełnione przez środki sygnalizujące relację motywacji czy kategorie słowotwórcze reprezentowane przez nowe wyrazy pochodne. Trudnościami w jednolitym przedstawieniu produktywności słowotwórstwa języka polskiego są jednak takie czynniki, jak: zróżnicowanie okresów branych pod uwagę w opracowaniach, nierówny stopień zaawansowania badań nad poszczególnymi etapami, nieuwzględnianie wszystkich części mowy i wyrazów obcego lub rodzimego pochodzenia w niektórych z publikacji, niestosowanie wielu możliwych do wykorzystania punktów widzenia (np. perspektywy funkcjonalnej, semantycznej, tematycznej), a także niekonsekwentne podawanie dokładnych danych liczbowych przez część językoznawców.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie staropolskiej ==\nW dobie staropolskiej bardzo produktywne były sufiksy -ca, -acz, -iciel, -ec, -nik, -isty, -ski/-skie, które tworzyły nowe nazwy wykonawców czynności. Pojawiły się ponadto wówczas pierwsze formanty zapożyczone (ściślej: wyabstrahowane z wyrazów obcego pochodzenia), czyli przyrostki -arz, -erz, -unek, -ulec. W zakresie nazw osobowych tworzono dużo imion dwuczłonowych upamiętniających życzenia rodziców pod adresem nowo narodzonego dziecka lub okoliczności jego narodzin, a także nie mniej imion przezwiskowych; w użyciu pozostawały też imiona imiesłowowe i patronimiczne. Szerzyły się poza tym zdrobnienia z przyrostkami -ch, -ech, -ich, -och, -sz, -esz, -isz, -osz, -usz, -ysz, -ek, -ko, -ik, -yk,- ak, -ina, -yna, -on, -oń, -ota, -uta i innymi. Powstało także wiele nazw miesięcy tworzonych od zjawisk przyrodniczych lub prac rolniczych.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie średniopolskiej ==\nW dobie średniopolskiej sufiks -erz zmniejszył swoją produktywność, przyrostki -ec, ca, -acz, -ak, -ciel, -nik, -ownik, -ość zintensyfikowały natomiast swoją aktywność derywacyjną. Z semantycznego punktu widzenia neologizmy słowotwórcze tworzone za pomocą wymienionych ekspansywnych formantów reprezentowały nazwy wykonawców czynności, w tym nazwy zawodowe z wykładnikiem -nik, oraz nazwy abstrakcyjne. Tworzono ponadto wiele nowych zdrobnień. W zakresie derywacji przymiotnikowej bardzo produktywny był przyrostek -n(y), niewiele mniej formanty -liw(y) i -sk(i). Neologizmy czasownikowe zawierały z kolei rozmaite przedrostki. Jeśli chodzi o nowe przysłówki, bardzo aktywny w ich tworzeniu był sufiks -e. Przejawem wpływów innych języków na polski system derywacyjny stanowiło tworzenie (zwłaszcza w poezji) derywatów złożonych, które odzwierciedlały strukturę złożeń funkcjonujących w językach klasycznych.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie nowopolskiej ==\nW dobie nowopolskiej nastąpił wzrost produktywności derywacji paradygmatycznej oraz mazowieckich przyrostków -ak (kosztem dawnych form na -ę) i -iwać, -ywać (kosztem starych form na -ować i -awać), spadła natomiast aktywność bardzo żywotnych we wcześniejszym okresie sufiksów -ak, -ca, -nik, -acz. Zdecydowanie nasiliło się także zjawisko tworzenia nowych skrótowców.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w międzywojniu ==\nW dwudziestoleciu międzywojennym rozpoczęła się znaczna część zjawisk słowotwórczych, które przybrały jeszcze bardziej na sile po drugiej wojnie światowej lub po transformacji ustrojowej. Należą do nich takie procesy, jak: ekspansja skrótowców, wykorzystywanie nazwisk jako podstaw słowotwórczych, tworzenie licznych nazw żeńskich, internacjonalizacja przejawiająca się w produktywności obcych prefiksów i członów złożeń, a także rozpowszechnienie się słowotwórstwa hybrydalnego.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w powojennym 30-leciu ==\nW pewnością w powojennym trzydziestoleciu powstało co najmniej 1700 neologizmów słowotwórczych, choć niektórzy badacze wskazują nawet na 5000 lub prawie 6000 takich wyrazów. Największą klasę stanowiły wśród nich rzeczowniki (67%), średnią – przymiotniki (24%), a najmniejszą – czasowniki (9%). W grupie nowych derywatów substantywnych derywaty proste, które odpowiadały za 85% wyrazów, przeważały nad  złożonymi, obejmującymi 12% leksemów, a dopełniały je słowa powstałe od wyrażeń syntaktycznych stanowiące prawie 3% materiału. W pierwszym z wymienionych zbiorów znalazły się formacje sufiksalne (93%), prefiksalne (3%), paradygmatyczne (3%), ujemne i cyrkumfiksalne (mniej niż 1%); w drugim – konstrukcje interfiksalne (64%), interfiksalno-paradygmatyczne (17%), bezafiksalne (15%), interfiksalno-sufiksalne (4%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi przyrostkami były w tym okresie sufiksy -anie, -(ow’)ec, -nia, -ka. Co do utworzonych w powojennym trzydziestoleciu przymiotnikowych wyrazów pochodnych, 64% z nich stanowiły derywaty proste, 24% – złożenia, a 12% – leksemy powstałe od wyrażeń syntaktycznych. W pierwszej grupie wystąpiły struktury sufiksalne (89%), paradygmatyczne (9%), prefiksalno-sufiksalne (1%) i prefiksalne (1%), a w drugiej z nich – interfiksalno-sufiksalne (57%), interfiksalne (37%), interfiksalno-paradygmatyczne (6%). Czasownikowe neologizmy słowotwórcze pochodzące z tego czasu można podzielić z kolei na derywaty paradygmatyczne (40%), prefiksalno-paradygmatyczne (35%), prefiksalne (23%) i sufiksalne (2%). Dla opisywanego okresu charakterystyczne były takie trendy rozwojowe, jak: tendencja do skrótu, tendencja do ekonomiczności, a także powstawanie formantów złożonych, pojawianie się nowych wykładników dawnych kategorii słowotwórczych, specjalizacja semantyczna i stylistyczna, generalizacja, rozszerzenie łączliwości formantów, tworzenie serii, działanie analogii, zapożyczenia wewnętrzne i upowszechnienie formantów obcych.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w latach 70. XX wieku ==\nW prasie z lat 1976–1977 powstało 1795 neologizmów słowotwórczych. 60% reprezentowało rzeczowniki, 35% – przymiotniki, 3% – czasowniki, a 2% – przysłówki. W obrębie nowych rzeczowników motywowanych wystąpiły zarówno derywaty proste (81%), jak i derywaty złożone (19%), przy czym wśród tych pierwszych struktury sufiksalne (58%) dominowały nad konstrukcjami prefiksalnymi (42%), a w drugiej grupie – złożenia interfiksalne (60%) przeważały nad złożeniami bezafiksalnymi (40%). Najbardziej produktywnymi sufiksami rzeczownikowymi były w tym czasie przyrostki -(ow’)ec, -(-ów)ka, -anie, -enie, -arz (-arka), -acja, -ość, -acz (-aczka), -ista (-istka), -stwo, -izm, a członami złożeń – cząstki mini-, mikro- i super-. Nazwy abstrakcyjne reprezentowało 47% substantywnych neologizmów słowotwórczych, nazwy atrybutywne – 27%, a nazwy agentywne – 26%; te pierwsze cechowały się ponadto dużym udziałem nazw kierunków politycznych, społecznych i artystycznych oraz specjalności naukowych, zawodowych i sportowych. Wśród utworzonych w opisywanym okresie przymiotników motywowanych znalazły się struktury sufiksalne (32%), prefiksalne (22%), prefiksalno-sufiksalne (3%), powstałe od wyrażeń przyimkowych (13%), a także formacje złożone (30%). Zróżnicowanie nowych czasowników pochodnych przedstawiało się z kolei tak, że 48% wyrazów obejmowały struktury prefiksalno-sufiksalne, 26% – sufiksalne, 21% – prefiksalne, a 5% – złożone. Produktywność słowotwórstwa języka polskiego w latach 1976–1977 można zatem scharakteryzować jako tworzenie przede wszystkim rzeczownikowych prostych derywatów sufiksalnych i złożonych derywatów interfiksalnych, które oznaczały zasadniczo szeroko rozumiane nazwy abstrakcyjne. Badań dotyczących lat 1970–1975 oraz 1977–1980 dotychczas nie przeprowadzono.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny pod koniec XX wieku ==\nLiczbę neologizmów słowotwórczych utworzonych w latach 1989–2000 szacuje się na 2 470, a w okresie 1985–2005 – na ok. 5 000 (w tym drugim przypadku są to tylko rzeczowniki, w tym ponad 3 500 zawierających element obcy). Największy zbiór stanowiły wśród nich rzeczowniki (75%), średni – przymiotniki (9%), a najmniejszy – czasowniki (6%). W klasie nowych derywatów substantywnych derywaty proste, które obejmowały 65% wyrazów, dominowały nad  złożonymi, odpowiadającymi za 35% leksemów, a dopełniały je słowa powstałe od wyrażeń syntaktycznych stanowiące prawie 1% materiału. W pierwszej ze wspomnianych grup znalazły się formacje sufiksalne (86%), ujemne (5%), prefiksalne (4%), paradygmatyczne (4%), prefiksalno-sufiksalne (1%); w drugiej – konstrukcje bezafiksalne (41%), interfiksalne (30%), prefiksoidalne (22%),  interfiksalno-sufiksalne (4%) i interfiksalno-paradygmatyczne (3%); a w trzeciej –  struktury sufiksalne (43%), paradygmatyczne (35%) i bezafiksalne (22%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi sufiksami słowotwórczymi były w tym czasie przyrostki -anie, -(ow’ec), -ość, -ka, -izacja, -ista, -izm, prefiksami – przedrostki anty-, super-, a członami złożeń – cząstki euro-II, mini-, cyber-. Jeśli chodzi o utworzone w opisywanym okresie przymiotniki, 62% stanowiły derywaty proste, 30% – złożenia, a 8% – wyrazy pochodne od wyrażeń syntaktycznych. W pierwszej klasie wystąpiły konstrukcje sufiksalne (83%), prefiksalne (9%), prefiksalno-sufiksalne (7%) i paradygmatyczne (prawie 1%); w drugiej – formacje interfiksalno-sufiksalne (56%), interfiksalne (20%), prefiksoidalne (13%), interfiksalno-paradygmatyczne (4%), prefiksalno-sufiksalne (4%) i bezafiksalne (3%). Do najbardziej produktywnych przymiotnikowych przyrostków słowotwórczych należały sufiksy -owy, -ski, -ny. Wreszcie werbalne neologizmy słowotwórcze pochodzące z tego czasu można podzielić na derywaty prefiksalne (43%), paradygmatyczne (36%), prefiksalno-paradygmatyczne (11%) i sufiksalne (10%). Ponadto większą niż wcześniej część podstaw słowotwórczych stanowiły zapożyczenia, skrótowce i nazwiska. Drugi i najważniejszy trend stanowiła tendencja do internacjonalizacji, która przejawiała się w pięciu typach zjawisk językowych: adaptacji zapożyczeń przez wzbogacanie systemu derywacyjnego polszczyzny o nowe podstawy i formanty, wpływie zapożyczeń na aktywność rodzimych i obcych morfemów słowotwórczych, wyodrębnianiu się uszczegółowionych znaczeń w obcych cząstkach słowotwórczych, zwiększonej roli kompozycji, a także w rozszerzeniu zakresu struktur hybrydalnych. Poza tym zwiększyła się liczba złożeń kosztem derywatów prostych i udział niesufiksalnych technik derywacyjnych: derywacji prefiksalnej, paradygmatycznej i ujemnej – kosztem sufiksacji. O wiele powszechniejsze niż wcześniej stały się też formanty niepowodujące alternacji morfonologicznych oraz bezafiksalne połączenia tematów słowotwórczych, często zdezintegrowanych, w obrębie złożeń.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego w pierwszych dwóch dekadach XXI w. ==\n\n\n=== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w języku ogólnym ===\nDwie pierwsze dekady XXI wieku przyniosły kolejne 1117 neologizmów słowotwórczych. Największą klasą funkcjonalną były wśród nich rzeczowniki, średnią – czasowniki, a najmniejszą – przymiotniki. W zbiorze nowych rzeczowników motywowanych derywaty proste, które odpowiadały za 63% wyrazów, przeważały nad złożeniami, obejmującymi 37% zebranych formacji. W pierwszej ze wspomnianych grup znalazły się derywaty sufiksalne (92%), prefiksalne (3%), paradygmatyczne (3%) oraz prefiksalno-sufiksalne (2%), a w drugiej z nich – struktury bezafiksalne (51%), interfiksalne (32%), prefiksoidalne (11%), interfiksalno-sufiksalne (4%) oraz interfiksalno-paradygmatyczne (2%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi formantami słowotwórczymi były w tym czasie sufiksy -ka, -(ów)ka, -(ow’)ec, -er, -ista, -ik, -ak, -owicz, a członami złożeń – cząstki e-, -mat, cyber-, -bus, eko-, euro-. Ponadto w neologizmach słowotwórczych z lat 2000–2022 swoje odzwierciedlenie znalazły takie trendy rozwojowe polskiego słowotwórstwa, jak tendencja do skrótu, precyzji, internacjonalizacji i eksploatowania rzadkich podstaw słowotwórczych. Pierwsza z nich przejawiła się w uniwerbizacji za pomocą sufiksów -(ów)ka, -(ow’)ec oraz -ak, powoływaniu do życia struktur  o skondensowanym  znaczeniu  z przyrostkami  -oza  i  -izm,  a także  posługiwaniu  się formantami  niepowodującymi  alternacji morfonologicznych. Działanie tendencji do precyzji polegało z kolei na wykorzystywaniu przyrostków wyrazistych pod względem funkcjonalnym, np. -anin, -arium, -nia, -izacja // -yzacja, -oza. Trzeci trend uwidocznił się między innymi w używaniu afiksów obcego pochodzenia. Wreszcie tendencja do eksploatowania rzadkich podstaw słowotwórczych zaznaczyła swój wpływ przez wykorzystywanie nazw własnych i skrótowców w funkcji baz derywacyjnych. Jak zatem widać, również na początku XXI stulecia do charakterystycznych cech struktury produktywności polskiego systemu derywacyjnego należały takie właściwości, jak: dominacja derywatów prostych, struktur sufiksalnych i złożeń bezafiksalnych.\n\n\n=== Produktywność systemu słowotwórczego w mediach społecznościowych ===\nAktywność systemu derywacyjnego współczesnego języka polskiego zaznaczyła się w tym okresie również w mediach społecznościowych. Mówiąc ściślej, w latach 2013–2018 w komentarzach na Facebooku utworzono kilkaset neologizmów słowotwórczych. Wśród rzeczownikowych derywatów prostych znalazły się formacje prefiksalne, sufiksalne, ujemne, paradygmatyczne, alternacyjne, a w grupie złożeń – konstrukcje interfiksalne, interfiksalno-sufiksalne, interfiksalno-paradygmatyczne, a także zrosty i kontaminacje, przy czym pod względem ilościowym dominowały struktury sufiksalne. Powstałe wówczas motywowane przymiotniki proste reprezentowały z kolei wyrazy derywaty prefiksalne, sufiksalne, ujemne, paradygmatyczne i alternacyjne, a złożone – composita właściwe i zrosty, kontaminacje. Najbardziej produktywnymi przyrostkami były w tym czasie formanty rzeczownikowe -ka, -ak, -anie, -ica/-yca oraz przymiotnikowe -owy, -ski, -ny. Charakterystyczne cechy nowych wyrazów podzielnych pochodzących z tego okresu stanowiły występowanie sufiksów typowych dla derywatów ekspresywnych oraz polszczyzny potocznej i socjolektów, duża liczba afiksów obcych, znaczny udział leksemów odnoszących się bezpośrednio do Internetu, ucięcia (towarzyszące sufiksacji), aktywność słowotwórcza imion i nazwisk oraz istnienie dubletów słowotwórczych. Poza tym do tendencji panujących w słowotwórstwie medialnym, a ściślej: w komentarzach na Facebooku, w latach 2013–2018 należały: skrótowość, hybrydyzacja, ekspresja i doraźność.\n\n\n== Zobacz też ==\nneologizm\nformant słowotwórczy\nderywacja\nsłowotwórstwo\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJadacka H., System słowotwórczy polszczyzny (1945–2000), Warszawa 2001.\nKlemensiewicz Z., Historia języka polskiego, Warszawa 2015.\nRybarski M., Neologizmy słowotwórcze w Obserwatorium Językowym Uniwersytetu Warszawskiego (na materiale haseł opracowanych do lutego 2022 roku). Część 1: Substantywne derywaty proste, „Poznańskie Studia Polonistyczne” 2023, nr 2, s. 129-149, https://doi.org/10.14746/pspsj.2023.30.2.8.\nSatkiewicz H., Innowacje słowotwórcze w powojennym trzydziestoleciu, [w:] Współczesna polszczyzna. Wybór zagadnień, red. H. Kurkowska, Warszawa 1981, s. 130-155.\nSatkiewicz H., O niektórych innowacjach słowotwórczych w polszczyźnie XX wieku, [w:] Z problemów współczesnych języków i literatur słowiańskich, red. S. Bartoszczak-Gadaj, Warszawa 1976, s. 111-121.\nSatkiewicz H., Produktywne typy słowotwórcze współczesnego języka ogólnopolskiego, Warszawa 1969.\nSmółkowa T., Nowe słownictwo polskie. Badania rzeczowników, Warszawa 1976.\nUrzędowska A., Facewords. O tendencjach słowotwórczych w mediach społecznościowych, Kraków 2023.\nWalczak B., Zarys dziejów języka polskiego, Wrocław 1995.\nWaszakowa K., Przejawy internacjonalizacji w słowotwórstwie współczesnej polszczyzny, Warszawa 2005.\nWoźniak E., Przełomowe dwudziestolecie. Lata 1918–1939 w dziejach języka polskiego, Łódź 2020.\nWoźniak E., Wkład dwudziestolecia międzywojennego w ewolucję polszczyzny, „Poradnik Językowy” 2020, z. 6, s. 7-21.\nZagrodnikowa A., Nowe wyrazy i wyrażenia w prasie, Kraków 1982.\nZagrodnikowa A., Nowe słownictwo w prasie: rodzaje, źródła, funkcje, „Zeszyty Prasoznawcze. Kwartalnik Ośrodka Badań Prasoznawczych” 1978, nr 2, s. 9-26.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Profilowanie (językoznawstwo)\n\nProfilowanie – proces wydobywania na pierwszy plan pewnej cechy lub części bazy pojęciowej wyrażenia. Efektem profilowania jest profil.\nWyrażenie językowe mogą profilować zarówno przedmioty fizyczne, pojęcia abstrakcyjne, jak i relacje.\n\n\n== Bibliografia ==\nRonald W. Langacker: Cognitive Grammar: A Basic Introduction. New York: Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-533196-7. (ang.). Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Racjonalność komunikacyjna\n\nRacjonalność komunikacyjna – wzorcowa sytuacja komunikacji pomiędzy podmiotami, gdzie dyskurs jest wolny zarówno od oddziaływań zewnętrznych, jak i od ograniczeń wynikających z samej struktury komunikacji językowej. Podmioty prowadzące dyskurs w takich warunkach łatwiej dochodzą do racjonalnych działań społecznych, a jednocześnie sprzyjają procesowi konsensualnej regulacji konfliktów społecznych. Teoria racjonalności komunikacyjnej została sformułowana przez Jürgena Habermasa.\nZ uwagi na zbyt silną rolę oddziaływań zewnętrznych (np. uwarunkowania społeczno-kulturowe) i różnice w interpretacji stosowanego języka (np. „zniekształcenia” myśli w procesie komunikacji) możliwość komunikacji racjonalnej pozostaje w sferze ideacyjnej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Redundancja\n\nRedundancja (łac. redundantio „powódź, nadmiar, zbytek”) – nadmiarowość w stosunku do tego, co konieczne lub zwykłe. Określenie może odnosić się zarówno do nadmiaru zbędnego lub szkodliwego, niecelowo zużywającego zasoby, jak i do pożądanego zabezpieczenia na wypadek uszkodzenia części systemu.\n\n\n== Inżynieria ==\nW celu zmniejszenia prawdopodobieństwa załamania pracy systemu stosuje się zdublowanie krytycznych elementów systemu. W systemach, w których w przypadku awarii zagrożone jest życie ludzi, niektóre części występują potrójnie. W konstrukcjach takich jak samoloty używające całkowicie skomputeryzowanego systemu sterowania – fly-by-wire – element generujący błędną decyzję zostaje przegłosowany przez dwa pozostałe. Inna możliwość to równoległa praca trzech komponentów, ponieważ oczekuje się, że jeśli awarie podsystemów będą rzadkie i niezależne w każdym, to prawdopodobieństwo jednoczesnej awarii trzech jest znikomo małe.\n\n\n== Nadmiarowość danych w bazach danych ==\nBazy danych są zwykle normalizowane, czyli doprowadzane do postaci bez nadmiarowości. W szczególności w odniesieniu do relacyjnych baz danych dąży się do sytuacji, gdy każda relacja zawiera unikalne informacje oraz klucze łączące z innymi relacjami. W szczególnych przypadkach, w celu przyspieszenia obróbki danych, relacje bywają denormalizowane, jednak może to być źródłem błędów i wewnętrznej niespójności bazy.\n\n\n== Programowanie ==\nW programowaniu można się spotkać z pojęciem kodu nadmiarowego (ang. redundant code). Jest to:\n\nkod, który jest wykonywany, ale nie ma żadnego wpływu na wynik końcowy;\nkod zombie, który znajduje się w programie, ale nigdy nie jest wykonywany;\nkod zdublowany, gdzie wielokrotnie pojawia się taki sam fragment kodu, pełniący tę samą funkcję (lub bardzo zbliżony), a dający się zredukować przez zastąpienie go funkcją lub procedurą.\nNiektórzy nie uznają kodu nadmiarowego za kategorię nadrzędną i nie zaliczają do niego kodu zombie i kodu zdublowanego, traktując je jako osobne kategorie. Nadmiarowy kod, oprócz tego, że zwiększa objętość programu oraz obniża jego czytelność, może prowadzić do wielu błędów (zwłaszcza kod zdublowany).\n\n\n== Nadmiarowość informacji w teorii informacji ==\nW teorii informacji redundancja to ilość informacji przekraczająca wymagane do rozwiązania problemu minimum. Bardziej formalnie – liczba bitów w wiadomości minus liczba bitów faktycznej informacji.\nCelowa redundancja danych jest stosowana w celu ułatwienia odtworzenia danych po ich częściowej utracie czy uszkodzeniu lub też do wykrycia takiego uszkodzenia (CRC, Suma kontrolna).\nRedundancja ma zastosowanie głównie w przypadku bardzo ważnych, strategicznych dla danego systemu informacji. Szczególnie często mamy do czynienia z redundancją danych w systemach telekomunikacyjnych, gdzie niezawodność przesyłania odgrywa kluczową rolę podczas transmisji. W dzisiejszych czasach nadmiarowość jest cechą większości systemów informacyjnych przesyłających dane w postaci cyfrowej.\nUsuwanie nieprzydatnej redundancji to kompresja danych. Paradoksalnie, wiele programów kompresujących może dodawać niewielkie informacje nadmiarowe, pozwalające wykryć uszkodzenie skompresowanych danych (sumy kontrolne).\n\n\n== Język ==\nZarówno mowa, jak i pismo zawierają redundantne informacje. Obecność w języku elementów nadmiarowych pozwala na efektywniejszą komunikację, szczególnie w przypadku, gdy przekaz jest zakłócony przez czynniki zewnętrzne (tzw. szum). Przykładem zjawiska redundancji jest powtarzanie informacji o rodzaju, liczbie i przypadku gramatycznym w połączeniach takich jak wysoki dom. Nadmiarowość bywa niekiedy stosowana również do podkreślenia znaczenia komunikatu. Niecelowa nadmiarowość, jak okres czasu czy miesiąc lipiec, uważana jest za niezręczność językową (zobacz też pleonazm, tautologia).\n\n\n== Komunikacja ==\nRedundancja w komunikacji umożliwia definiowanie nadmiarowych tras komunikacyjnych, które mogą być używane wzajemnie zamiennie (rodzaj gorącej rezerwy) przy dostępie do danych czasu rzeczywistego (procesowych) w urządzeniach przemysłowych (np. PLC, DCS) przez stacje klienckie warstwy sterowania i zarządzania procesem (np. HMI, SCADA). Przesył danych przez różne trasy komunikacyjne wiąże się ze zróżnicowaniem kosztów, co musi być uwzględnione w algorytmie wyboru trasy. Ponadto wszystkie trasy muszą być okresowo sprawdzane, aby zapobiec sytuacjom, kiedy droga zapasowa jest z jakiegoś powodu niedostępna, a system o tym nie wie.\n\n\n== Zobacz też ==\nentropia\nOPC (standard komunikacyjny w automatyce przemysłowej)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRedundancja – czyli rzecz o potrzebie masła maślanego w języku. Dwójka – Program 2 Polskiego Radia, 2014-04-22. [dostęp 2015-12-10].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Remarques sur la langue française\n\nRemarques sur la langue françoise, utiles à ceux qui veulent bien parler et bien escrire (pol. „Uwagi o języku francuskim, przydatne dla tych, którzy chcą dobrze mówić i dobrze pisać”) – pochodząca z 1647 roku książka na temat gramatyki francuskiej autorstwa Claude’a Favre’a de Vaugelas.\nDzieło przedstawia wiedzę na temat języka francuskiego, porusza takie zagadnienia, jak: leksyka, morfologia, ortografia, syntaksa, styl i wymowa.\nJest to pionierskie dzieło w dziedzinie standaryzacji języka francuskiego, stanowi ważne źródło dla badaczy historii języka francuskiego, szczególnie XVII wieku.\nKsiążka doczekała się wielokrotnych wznowień.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rodzaje wypowiedzi\n\nRodzaje wypowiedzi - wypowiedzi dzielą się na:\n\nwypowiedzi opisujące - opisują coś,\nwypowiedzi oceniające -  mieszczą w sobie oceny,\nwypowiedzi optatywne - wyrażają życzenie,\nwypowiedzi dyrektywalne - mówią jak należy postępować\nwypowiedzi performatywne - wywołują poprzez ich wyartykułowanie jakiś skutek lub skutki w świecie konwencji.\n\n\n== Zobacz też ==\nocena prakseologiczna\ndyrektywa techniczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "System językowy\n\nSystem językowy – język jako system, czyli uporządkowany wewnętrznie i posiadający określoną strukturę układ elementów; innymi słowy jest to język pojmowany jako zbiór elementów i zbiór relacji (wzajemnych zależności), które zachodzą między tymi elementami, zgrupowanymi na różnych płaszczyznach.\nSystem językowy jest tworzony przez szereg hierarchicznie uporządkowanych poziomów językowych. Na szczycie hierarchii znajduje się system funkcji językowych, który wyznacza ramy dla systemu znaków i systemu konstrukcji. W obrębie tej struktury system fonemów jest nadrzędny wobec systemu cech dystynktywnych, ale jednocześnie podporządkowany systemowi morfemów.\nSam system językowy nie funkcjonuje w izolacji; stanowi część szerszego systemu zachowań werbalnych, który wraz z systemami pozajęzykowymi (takimi jak gestykulacja czy mimika) składa się na ludzkie zachowania komunikacyjne.\nNa systemowość języka w sposób wyraźny pierwszy zwrócił uwagę szwajcarski językoznawca Ferdinand de Saussure (zob. strukturalizm), który ujmował język (langue) jako konwencjonalny system znaków umożliwiających porozumiewanie się w obrębie danej społeczności. Na tej podstawie naukę o języku traktował jako część semiotyki.\n\n\n== Zobacz też ==\njednostki językowe\nsystem leksykalny\nsystem fonologiczny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAdamA. Heinz AdamA., Dzieje językoznawstwa w zarysie, wyd. 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-03536-6, OCLC 17851984 .\nEdwardE. Łuczyński EdwardE., JolantaJ. Maćkiewicz JolantaJ., Językoznawstwo ogólne. Wybrane zagadnienia, wyd. 2 rozsz., Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2002, ISBN 83-7326-073-0, OCLC 804658516 .\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Text Retrieval Conference\n\nText Retrieval Conference (TREC) – seria warsztatów skupiająca się na wyszukiwaniu informacji w różnych obszarach badawczych lub ścieżkach. TREC jest współfinalizowane przez National Institute of Standards and Technology (NIST) oraz Disruptive Technology Office departamentu obrony USA. TREC powstało w 1992 jako cześć programu TIPSTER. Zadaniem TREC jest wspieranie i popieranie badań związanych z wyszukiwaniem informacji poprzez zapewnienie infrastruktury niezbędnej do ewaluacji metod wyszukiwania tekstu na dużą skalę.\nKażda ścieżka (track) to wyzwanie dla biorących udział grup. Ścieżki zawierają problemy związane z wyszukiwaniem tekstu. W zależności od ścieżki, problemem mogą być pytania, tematy itp. Dzięki systemowi punktowemu oprogramowanie biorące udział w teście może być w łatwy sposób porównywane. Po ogólnym przedstawieniu wyników ewaluacji, warsztaty przewidują możliwość konwersacji uczestników na temat obecnych i przyszłych planów badawczych.\n\n\n== Dostępne ścieżki (tracks) ==\nŚcieżka blogowa (Blog Track) – Cel: badanie informacji w blogosferze.\nŚcieżka chemiczna (Chemical Track) – Cel: rozwój i porównywanie technologii odpowiedzialnej za przeszukiwanie na dużą skalę dokumentów chemicznych, patentów. Od 2009 roku.\nŚcieżka podmiotu (Entity Track) – Cel: badanie wspólnych potrzeb informacyjnych. Od 2009 roku.\nŚcieżka prawna (Legal Track) – Cel: rozwój technologii wyszukiwania dokumentów prawniczych.\nŚcieżka miliona pytań (Million Query Track) – Cel: testowanie hipotezy, że biblioteka zbudowana z wielu nieocenionych tematów jest lepszym narzędziem niż biblioteka zbudowana z użyciem tradycyjnych łączeń TREC.\nŚcieżka informacji zwrotnej (Relevance Feedback Track) – Cel: zapewnienie podłoża pod badanie wpływu różnych czynników na trafność informacji zwrotnej.\nŚcieżka webowa (Web Track) – Cel: badanie zachowania przy wyszukiwaniu informacji w sieci.\nŚcieżka odpowiedzi na pytanie (Question Answering) – Cel: zdobycie większej ilości informacji niż jest w stanie przedstawić pojedynczy dokument poprzez próbę udzielenia odpowiedzi na zadane pytanie.\n\n\n== Udział ==\nKonferencja składa się z różnorodnych, międzynarodowych grup naukowców i deweloperów. W roku 2003 udział wzięły 93 grupy ze sfery akademickiej i przemysłowej pochodzące z 22 różnych krajów.\n\n\n=== Test miliona pytań (TREC 2008 Million Query Track) ===\nNa test miliona pytań składa się ogromna liczba pytań przygotowana przez organizatorów TREC. Poniżej kilka linijek z pliku zawierającego tematy pytań z roku 2007 (plik zawiera 10000 tematów)\n\n227:women rights in 1840\n297:turkey hunting in indiana\n310:pyramid scheme\n765:missouri tornado damage march 12 2006\n4427:street parking rules\n8064:world trade center tragedy\n8821:2005 statistics of people arrested for marijuana\n\nTematy są więc bardzo różnorodne:\n\n227: Prawa kobiet w roku 1840\n297: Polowanie na indyki w stanie Indiana\n310: Schemat piramidy\n765: Zniszczenia spowodowane przez tornado w Missouru 12 marca 2006 roku\n4427: Zasady parkowania na ulicy\n8064: Tragedia World Trade Center\n8821: Statystyki dotyczące osób aresztowanych za posiadanie marihuany w roku 2005\n\n\n=== Ścieżka odpowiedzi na pytanie (Question Answering Track) ===\nZespoły biorące udział w Question Answering track testują systemy, których celem jest odpowiadanie na pytania zadane przez użytkownika. Co roku TREC przygotowuje inny zestaw pytań. Po zakończeniu badania prezentowane są wyniki. Najlepszy system Question Answering to taki, który udzieli najwięcej prawidłowych odpowiedzi. Przykładowy fragment pliku z pytaniami z roku 2007 znajduje się poniżej:\n\n<target id = \"217\" text = \"Jay-Z\">\n    <qa>\n<q id = \"217.1\" type=\"FACTOID\">\nWhat company produces his records?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.2\" type=\"FACTOID\">\nWhat is his real name?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.3\" type=\"FACTOID\">\nWho is he planning to marry?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.4\" type=\"FACTOID\">\nWhich company is he president of?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.5\" type=\"FACTOID\">\nWhere did he grow up?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.6\" type=\"LIST\">\nWhat are titles of albums featuring Jay-Z?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.7\" type=\"OTHER\">\nOther\n</q>\n</qa>\n</target>\n\nWyniki „ścieżki odpowiedzi na pytanie” przedstawiane są w następującej formie (TREC-9):\nPierwsza i druga kolumna identyfikują system. Kolejna kolumna to MRR, czyli Mean reciprocal rank, który wyrażany jest wzorem:\n\n  \n    \n      \n        \n          MRR\n        \n        =\n        \n          \n            1\n            \n              \n                |\n              \n              Q\n              \n                |\n              \n            \n          \n        \n        \n          ∑\n          \n            i\n            =\n            1\n          \n          \n            Q\n          \n        \n        \n          \n            1\n            \n              \n                rank\n              \n              \n                i\n              \n            \n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\text{MRR}}={\\frac {1}{|Q|}}\\sum _{i=1}^{Q}{\\frac {1}{{\\text{rank}}_{i}}}.}\n  \n\nJeżeli MRR jest równe 1.0, znaczy to, że każda z pierwszych odpowiedzi zaproponowana przez system była poprawna.\nŁatwo zauważyć, że im MRR jest bliższe 1.0, tym lepiej.\nOstatnia kolumna to procentowo wyrażona liczba błędnych odpowiedzi.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona domowa projektu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Walencja (językoznawstwo)\n\nWalencja – pojęcie z zakresu językoznawstwa określające łączliwość elementów języka, a zwłaszcza czasowników.\n\n\n== Historia ==\nPierwsze prace o zjawisku walencyjności przedstawił Karl Bühler, chociaż jego analiza bywa utożsamiana z konotacją. W następnych latach badania i rozwój teorii walencji dotyczył głównie gramatyki niemieckiej. Za autora terminu „walencja” uznawany jest Lucien Tesnière, który porównał łączenie leksemów w zdania do łączenia atomów w cząsteczki i odwołał się do chemicznej wartościowości. Teoria walencji miała być alternatywną teorią składniową, która sprawdzała się w opisywaniu czasowników. Znalazła ona zastosowanie w przetwarzaniu języków naturalnych, jak również jako ogólne źródło w nauczaniu języka obcego.\n\n\n== Teoria ==\nTeoria walencji dzieli zbiór podrzędników na dwie klasy. Elementy ściśle związane z nadrzędnikiem określane są mianem argumentów, fraz wymaganych lub aktantów. Pozostałe, które są luźno związane, nazywa się modyfikatorami, frazami luźnymi, adiunktami lub cyrkumstantami. Stałym problemem w teorii walencji jest wyodrębnianie elementów charakterystycznych od elementów adiunktywnych. Z powodu trudności w określeniu granicy między argumentami a modyfikatorami rozważa się istnienie słowników i gramatyki bez takiego rozróżnienia.\nIstnieją różne metody podziału podrzędników na ściśle i luźno związane z nadrzędnikiem:\n\nkryterium ontologiczne\nkryterium formalne\nkryterium funkcyjne\nkryterium iterowalności\nkryterium wybiórczości\nkryterium zasłówka\n\n\n== Zobacz też ==\n\nklasyfikacja części mowy\nwariacja językowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJoannaJ. Golonka JoannaJ., Walencja stosowana w dydaktyce i w analizie tekstu, „Lingwistyka stosowana” (9), 2014, s. 79–92 [dostęp 2018-07-09] .\nAdamA. Przepiórkowski AdamA., On the Computational Usability of Valence Dictionaries for Polish, „Prace Instytutu Podstaw Informatyki Polskiej Akademii Nauk” (971), 2003, s. 1–14 [dostęp 2018-07-09] .\nAdamA. Przepiórkowski AdamA., Argumenty i modyfikatory w gramatyce i języku, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2017, ISBN 978-83-235-3111-1 [dostęp 2018-07-09] .\nRomanR. Sadziński RomanR., Kryteria analizy walencyjnej, „Folia Linguistica”, 26, 1992, s. 63–72 [dostęp 2018-07-09] .\nMichałM. Smułczyński MichałM., Walencja semantyczna polskich i duńskich czasowników ruchu w ujęciu kontrastywnym, „Studia Linguistica”, XXXII, Wrocław 2013, s. 173–188 [dostęp 2018-07-09] .\nZofiaZ. Zaron ZofiaZ., Konotacja nie jedno ma imię. Wymagania składniowe nazw osobowych, Moskwa 2012, s. 672–681 [dostęp 2018-07-09] .\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nWalenty. Internetowy słownik walencyjny języka polskiego [online] [dostęp 2018-07-09] . strona główna serwisu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wikitongues\n\nWikitongues – amerykańska organizacja non-profit zarejestrowana w stanie Nowy Jork. Jej celem jest dokumentacja języków świata i stworzenie audiowizualnej „encyklopedii” zróżnicowania językowego. Organizacja została powołana w 2014 r. z inicjatywy trzech założycieli (Frederico Andrade, Daniel Bogre Udell, Lindie Botes).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona organizacji (ang.)\nWikitongues w serwisie YouTube", "source": "wikipedia"}
{"text": "World Atlas of Language Structures\n\nWorld Atlas of Language Structures (WALS) – baza danych gromadząca informacje na temat struktury języków świata (z perspektywy fonologicznej, gramatycznej i słownikowej), zaczerpnięte z dostępnej dokumentacji lingwistycznej. Projekt opisuje języki świata pod względem ich lokalizacji, pokrewieństwa językowego oraz podstawowych cech typologii lingwistycznej. Pierwsze wydanie bazy danych zostało wprowadzone na rynek przez Oxford University Press i przybrało postać książki z płytą CD-ROM (2005). W kwietniu 2008 ogłoszono wydanie internetowe. Projekt jest utrzymywany przez Instytut Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka i Max Planck Digital Library. Do jego autorów należą: Martin Haspelmath, Matthew S. Dryer, David Gil i Bernard Comrie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nWorld Atlas of Language Structures – wydanie internetowe", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wypowiedź dyrektywalna\n\nWypowiedź dyrektywalna (dyrektywna, powinnościowa) - nie wypowiada się na temat tego, jak jest, ale na temat tego, jak ktoś powinien się zachować, przy czym może ona to robić w sposób mniej lub bardziej stanowczy. \nWypowiedziom dyrektywalnym nie da się raczej przypisać wartości prawdy lub fałszu. Można je za to uznawać za słuszne bądź niesłuszne, wiążące bądź niewiążące albo obowiązujące lub nieobowiązujące - tj. będąc w zgodzie ze stanowiskiem nonkognitywistycznym/akognitywistycznym. \nWśród wypowiedzi dyrektywalnych można wyróżnić:\n\nrozkazy,\npolecenia,\nzasady,\ndyrektywy,\nnormy,\nreguły,\nwytyczne,\nzalecenia,\nrekomendacje,\nwskazówki,\ndobre rady,\nsugestie,\nprośby.\nOd wypowiedzi dyrektywalnych trzeba odróżnić tzw. dyrektywy (normy) techniczne (instrumentalne, celowościowe, teleologiczne, praktyczne), które wskazują sposób, w jaki mamy postąpić, aby osiągnąć dany skutek (cel) w świecie fizycznym, i którym można przypisać wartości prawdy lub fałszu.\nUzasadnieniem formułowania poszczególnych wypowiedzi dyrektywalnych mogą być oceny, a dyrektyw technicznych wypowiedzi opisowe, jakie stwierdzają występowanie pewnych prawidłowości w świecie fizycznym.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wypowiedź oceniająca\n\nWypowiedź oceniająca (wartościująca) – wypowiedź, która określa czyjś negatywny lub pozytywny stosunek do czegoś, tj. przede wszystkim wyraża czyjąś aprobatę lub dezaprobatę dla jakiegoś stanu rzeczy, np. stanowi, że coś jest ładne, dobre, fantastyczne, boskie. \nNa ogół przyjmuje się, że wypowiedziom oceniającym nie da się przypisać wartości prawdy lub fałszu (tzw. stanowisko antykognitywistyczne/akognitywistyczne), a zawarte w nich oceny są zrelatywizowane do dokonujących je osób, a nie absolutne.\nGdy podstawą wypowiedzi oceniających są wartości i standardy panujące w danej społeczności (np. ustalone kanony piękna), upodabniają się one jednak do wypowiedzi opisujących i mogą być prawdziwe lub fałszywe, tj. w zależności od tego, czy dokonane w nich oceny są zgodne lub niezgodne z powszechnie akceptowanymi w danym środowisku standardami i wartościami.\nOd ocen, jakie zawierają wypowiedzi oceniające i jakie zwie się zasadniczymi, należy odróżniać tzw. oceny prakseologiczne.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wypowiedź opisująca\n\nWypowiedź opisująca (opisowa, deskryptywna, stwierdzająca, konstatująca, asertoryczna) – wypowiedź, która zawiera w sobie stwierdzenie o tym, że coś istnieje albo nie istnieje. \nWypowiedzi opisujące są prawdziwe, ilekroć stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że występuje, rzeczywiście występuje, a stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że nie występuje, rzeczywiście nie występuje. \nWypowiedzi opisujące są fałszywe, gdy stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że występuje, w rzeczywistości nie występuje, a stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że nie występuje, w rzeczywistości występuje. \nŻeby stwierdzić ich prawdziwość lub fałszywość, muszą one podawać miejsce i czas stanu, o którym jest w nich mowa – jak jest np. w przypadku stwierdzenia, iż teraz w Krakowie za oknami pada deszcz. \nDo wypowiedzi opisujących należą tylko zdania oznajmujące (nie są już nimi zdania pytające ani zdania rozkazujące).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wypowiedź optatywna\n\nWypowiedź optatywna (optatyw) – wypowiedź, która  wskazuje na to, jaki stan rzeczy byłby pożądany w przyszłości (zawiera w sobie życzenie) – np. „obym był bogaty”, „żeby w lipcu było ciepło”. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Związek syntagmatyczny\n\nZwiązek syntagmatyczny – jest to związek składniowy pomiędzy dwoma wyrazami. Może, ale nie musi on dotyczyć wyrazów występujących w tekście tuż obok siebie. Taka relacja może występować np. pomiędzy rodzajnikiem a rzeczownikiem, rzeczownikiem a czasownikiem lub przyimkiem a uzupełenieniem. Związek syntagmatyczny można przedstawić w postaci schematu, np. wysokie drzewo i przystojny mężczyzna realizują schemat: \nprzymiotnik + rzeczownik \n(przy czym oba te elementy muszą być w tym samym przypadku, liczbie i rodzaju). \nW powyższych przykładach można stwierdzić, że elementy pozostają ze sobą w związku syntagmatycznym, ponieważ: \n\nrzeczownik otwiera pozycję dla przymiotnika (przymiotnik opisuje cechy  rzeczownika),\nprzymiotnik nie może wystąpić w tekście bez rzeczownika:\nW ogrodzie rosło wysokie *(drzewo).\nW powyższym przykładzie brak elementu oznaczonego „*(…)” powoduje zdanie nieakceptowalne. \n\nWystępuje związek rządu (rzeczownik narzuca przymiotnikowi przypadek, liczbę i rodzaj).\nZwiązek syntagmatyczny przeciwstawia się związkowi paradygmatycznemu, czyli relacji pomiędzy elementami, które w tym samym kontekście mogą być wzajemnie zastępowalne. \nPojęcie zostało wprowadzone do językoznawstwa przez Ferdinanda de Saussure’a.\n\n\n== Bibliografia ==\nIreneusz Bobrowski: Zaproszenie do językoznawstwa. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1998, s. 64. ISBN 83-85579-97-4.\nRobert D. Van Valin: An introduction to syntax. Cambridge: Cambridge University Press, 2007, s. 239. ISBN 0-521-63199-8.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kultura języka\n\nKultura języka (in. kultura językowa , kultura mowy) – termin językoznawczy, w Polsce różnie definiowany na przestrzeni lat. W każdym z ujęć jest powiązany z preskryptywnym podejściem do języka. Najogólniejsza definicja Andrzeja Markowskiego brzmi: świadome i celowe posługiwanie się językiem we wszelkich sytuacjach komunikatywnych. Wyróżnia on także cztery precyzyjniejsze znaczenia tego terminu:\n\nJako umiejętność mówienia i pisania zgodnie z przyjętymi w danej społeczności normami językowymi. W tym znaczeniu kultura języka jest zawsze wartościowana dodatnio. Takie podejście reprezentuje na przykład zdanie: Nauczyciele powinni dbać o kulturę języka swoich wychowanków.\nJako działalność kulturalnojęzykowa (kultywacja języka ). Takie znaczenie terminu ma na gruncie polskim najstarszy rodowód, ponieważ wywodzi się z drugiej połowy XIX wieku, z publikacji m.in. Fryderyka Skobla, Aleksandra Walickiego, Ludomira Szczerbowicza-Wieczora, Józefa Blizińskiego. Chociaż nie byli oni wykształconymi polonistami, to zajmowali się ustalaniem norm polszczyzny ogólnej, ich opisem i udzielaniem porad użytkownikom. Prace profesjonalnych normatywistów pojawiły się na początku XX w.: Artura Passendorfera Słowniczek błędów językowych i najważniejszych prawideł gramatycznych (1905), Antoniego Krasnowolskiego Najpospolitsze błędy językowe, zdarzające się w mowie i piśmie polskim (1902). Także w okresie dwudziestolecia międzywojennego w Polsce pojawiły się wydawnictwa, które miały za zadanie zwalczanie niezalecanych ówcześnie elementów mowy. Były to publikacje Adama Kryńskiego (Jak nie należy mówić i pisać po polsku, 1921, część druga 1931), Stanisława Szobera (Na straży języka. Szkice z zakresu poprawności i kultury języka polskiego oraz Słownik ortoepiczny – Jak mówić i pisać po polsku, 1937). Działalność popularyzatorska tego typu trwa do dziś ze względu na spore zainteresowanie Polaków kwestiami związanymi z normatywnością w języku: zadawaniem pytań o poprawne formy językowe, normatywną pisownię wyrazów itd. Współcześnie opiera się ona z zasady na wynikach badań opisowych, na podstawie których formułuje się sądy normatywne i kodyfikuje preskryptywny model języka.\nJako pozytywna postawa osób wobec języka, które posługują się nim, prezentując wysoki stan wiedzy lingwistycznej oraz ugruntowaną świadomość językową.\nNazwa dyscypliny kulturalnojęzykowej, która wyodrębniła się na gruncie zainteresowania językoznawców sprawami związanymi z normatywnością w języku. Niektórzy autorzy traktują ten termin jako synonim normatywistyki językowej, określanej również jako „językoznawstwo normatywne”. To także przedmiot nauczania wykładany na wydziałach filologii polskiej. Niekiedy mowa o tzw. standardologii.\nKultywacja językowa dotyczy przede wszystkim języka standardowego (literackiego) i jest blisko związana z procesami standaryzacyjnymi. Z jednej strony może przejawiać się w krytyce odstępstw od skodyfikowanego standardu, a z drugiej – ogólną promocją tolerancji dla jego wariantywności. Mimo że obie ścieżki zazwyczaj postępują równolegle (również w zależności od domen komunikacyjnych), w przypadku społeczeństw postmodernistycznych, które kładą nacisk na pluralizm i różnorodność, bardziej obiecujący wydaje się akcent na postawę drugą .\nW amerykańskiej i zachodnioeuropejskiej tradycji lingwistycznej pojęcie „kultury języka” nie jest stosowane; pojawia się ono głównie w językoznawstwie krajów Europy Wschodniej, które w drugiej połowie XX w. znajdowały się pod wpływem lingwistyki radzieckiej. W literaturze anglojęzycznej terminy culture of language i language culture są nieużywane (czasami jako ekwiwalentu używa się language cultivation).\n\n\n== Historia pojęcia ==\nTermin „kultura języka” został zaproponowany przez rosyjskiego językoznawcę Grigorija Winokura w 1924. Później został przejęty przez przedstawicieli Praskiego Koła Lingwistycznego, którzy zaczęli popularyzować tę koncepcję na łamach swoich prac. Fundamentalne teksty ich programu zostały zamieszczone w wydaniu książkowym Spisovná čeština a jazyková kultura (1932). Inicjatywy normatywistyczne szkoły praskiej stanowiły odpowiedź na skrajny puryzm przedstawicieli czasopisma „Naše řeč”. \nBohuslav Havránek rozumiał kulturę języka literackiego jako sprawowanie świadomej pieczy nad językiem literackim i jego doskonalenie, mające na celu osiągnięcie kultywacji w zakresie języka oraz kultury językowej jednostek wykorzystujących język literacki w praktyce. Współczesny autor, Zdeněk Starý, zwraca uwagę na fakt, że praska teoria kultury językowej „nie jest teorią kultury języka, lecz kultury języka literackiego”. Zauważa tym samym, że teoria szkoły praskiej nie rozpatruje całokształtu języka narodowego i nie zajmuje się odmianami niestandardowymi. Autorzy książki Jeziku je svejedno zaznaczają, że powszechne pojmowanie kultury języka jako kultury języka literackiego pozwala na normalizację ideologii języka standardowego, opartej na przekonaniu, że tylko standard jest prawidłową formą egzystencji języka.\nCzeski językoznawca František Čermák traktuje kulturę języka jako postać ogólną szerzej rozumianej kultury językowej, która według jego ujęcia obejmuje także kulturę mowy, rozumianą w sposób indywidualny. Do kwestii ogólnej kultury języka, dotyczącej całej społeczności językowej, należy jego zdaniem szereg zagadnień, związanych zwykle z językiem standardowym. Mają się do nich zaliczać stopień oraz sposób stosowania norm ortoepicznych, gramatycznych, ortograficznych i stylistycznych (które mogą być formułowane w autorytatywnych poradnikach). Kultura mowy, przypisywana jednostce, ma natomiast się przejawiać w umiejętności sprawnego posługiwania się różnymi środkami z osobistego repertuaru językowego.\n\n\n=== Na gruncie polskim ===\nKwestię różnych znaczeń pojęcia „kultura języka” na gruncie polskim po raz pierwszy podjęła Halina Kurkowska w podręczniku Kultura języka polskiego, wydanym w 1971. Nadała terminowi trzy znaczenia: 1) działalność zmierzająca do udoskonalenia języka i rozwinięcia umiejętności posługiwania się nim w sposób poprawny i sprawny (...) 2) stopień umiejętności poprawnego i sprawnego używania języka (...) 3) dział językoznawstwa stosowanego. Podobnie uczynił Marian Bugajski w Językoznawstwie normatywnym (1993). Jadwiga Puzynina z kolei wymieniła tylko dwa znaczenia tego terminu (w tomie Współczesny język polski, 2001): 1) określenie związanej z językiem części ogólnej kultury społeczeństwa lub jednostki, 2) nazwa dziedziny myśli humanistycznej i działalności poświęconej kształtowaniu kultury języka w znaczeniu pierwszym. Podobnie uczynił Walery Pisarek w Encyklopedii języka polskiego (1991), a także Zygmunt Saloni w Encyklopedii językoznawstwa ogólnego (1995). Cztery znaczenia tego terminu Andrzej Markowski opublikował w tomie III Nowej encyklopedii powszechnej PWN (1995).\n\n\n== Krytyka koncepcji ==\nKoncepcja kultury języka spotykała się z głosami krytyki ze strony niektórych lingwistów.\nChorwacki językoznawca Anđel Starčević określa termin „kultura języka” jako ideologiczny eufemizm, który służy legitymizowaniu ideologii preskryptywizmu i konstruowaniu sztucznych problemów komunikacyjnych. Jako że kultura języka wiązana jest z umiejętnością operowania językiem (dialektem) standardowym i jego aktywnym wykorzystywaniem, pojęcie to może sugerować, iż posługiwanie się dialektami niestandardowymi (nieliterackimi) i niestandardowymi formami językowymi jest przejawem „niekultury językowej”, „barbarzyństwa” (takie poglądy bywają wręcz wyrażane przez autorów chorwackich). Zdaniem Starčevicia tak rozumiana koncepcja kultury języka nie ma charakteru naukowego i stanowi jedynie „zbiór ideologicznych strategii”, które propaguje się pod przykrywką nauki i dbałości o język. Do tych praktyk mają należeć: kultywowanie ideologii języka standardowego jako zdroworozsądkowego poglądu na język i promowanie dialektu standardowego (czy też jego hiperkodyfikowanej wersji) jako „obowiązkowego” kodu językowego, stygmatyzacja wielu użytkowników języka jako osób niekulturalnych i niekompetentnych przy jednoczesnej legitymizacji normatywistów jako uprzywilejowanej grupy kontrolującej produkcję językową i promującej ideologie językowe pod postacią prawd naukowych. Na podobne aspekty kultury języka, związane z postrzeganiem normatywności jako odpowiedzialności moralno-kulturalnej, zwraca uwagę również litewski lingwista Giedrius Subačius.\nLoreta Vaicekauskienė pisze, że kultura językowa na gruncie litewskim propaguje przednaukowe podejście do języka, właściwe dla gramatyki normatywnej i ideologicznych wyobrażeń XIX-wiecznego językoznawstwa historycznego. Praktyka ta, umożliwiająca kontrolę społeczeństwa, jest realizowana pod pozorem nauki: do jej uzasadniania stosuje się alibi w formie teorii lingwistycznej (założeń językoznawstwa strukturalnego). Zdaniem autorki litewska kultura językowa nastawiona jest na konstruowanie preskryptywnego ideału języka i próby podporządkowania mu faktycznej praktyki językowej. Dochodzi tutaj do sytuacji, w której wiedza naukowa służy jako narzędzie do legitymizacji wcześniej przyjętych praktyk.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nporadnictwo językowe\nregulacja językowa\nRada Języka Polskiego\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nFrantišekF. Čermák FrantišekF., Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praha: Nakladatelství Karolinum, Univerzita Karlova, 2011, ISBN 978-80-246-1946-0, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746  (cz.).\nAndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, ISBN 83-01-14526-9 .\nJiříJ. Nekvapil JiříJ., Kultivace jazyka, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.).\nAnđelA. Starčević AnđelA., Govorimo hrvatski ili ’hrvatski’: standardni dijalekt i jezične ideologije u institucionalnom diskursu, „Suvremena lingvistika”, 42 (81), 2016, s. 67–103 [dostęp 2023-10-05]  (chorw.).\nAnđelA. Starčević AnđelA., MateM. Kapović MateM., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., Jeziku je svejedno, Zagreb: Sandorf, 2019, ISBN 978-953-351-115-3, OCLC 1126555222  (chorw.).\nGiedriusG. Subačius GiedriusG., Sovietinė preskriptyvinė kalbos suvokimo paradigm, [w:] LoretaL. Vaicekauskienė, NerijusN. Šepetys (red.), Lietuvių kalbos ideologija: Norminimo idėjų ir galios istorija, Vilnius: Naujasis Židinys-Aidai, 2016, s. 129–141, ISBN 978-609-8163-09-4, OCLC 1005842335  (lit.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Agresja językowa\n\nAgresja językowa – napastliwe, brutalne zachowanie nadawcy wypowiedzi wobec uczestników komunikacji językowej, przeciwne zasadom grzeczności wypowiedzi. Do jej przejawów należą: napastliwy ton wypowiedzi, posługiwanie się wyrażeniami negatywnie oceniającymi rozmówcę, obelgami lub wulgaryzmami. Agresja językowa zwykle wiąże się z poniżeniem odbiorcy, może ranić, obrażać. Jako ukryta forma agresji językowej wymieniana jest ironia.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anglish\n\nAnglish – rodzaj puryzmu w obrębie języka angielskiego, którego zwolennicy dążą do usunięcia z tego języka słów pochodzenia niegermańskiego, przede wszystkim łacińskiego, greckiego i francuskiego. Pierwszymi przedstawicielami ruchu byli w XVI w. John Cheke i Thomas Wilson, a największy wkład w ten prąd miał William Barnes. Nadmierne używanie łacińskich i greckich słów krytykował także George Orwell. Zwolennicy tego prądu postulują użycie dawnych słów rodzimego pochodzenia lub tworzenie nowych słów w oparciu o germański źródłosłów, jednak tworzone na przestrzeni lat słowa w większości nie weszły do powszechnego użycia. Sam termin „anglish” stworzył satyryk Paul Jennings.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Feminatyw\n\nFeminatyw, feminatywum (liczba mnoga: feminatywy lub feminatywa), feminativum, nazwa żeńska – żeńskie formy gramatyczne nazw zawodów i funkcji, z przyrostkami potocznie zwanymi „żeńskimi końcówkami”. Feminatywy nazywają kobiety ze względu na przysługujący im tytuł, pełnioną funkcję, zajmowane stanowisko, wykonywany zawód, przynależność narodową, pochodzenie, wyznanie, przekonania, właściwości psychiczne i fizyczne, wykonywane czynności itp.\nJest to klasa leksemów o trwałym żeńskim rodzaju gramatycznym, w skład której wchodzą rzeczowniki samodzielne składniowo. Do feminatywów nie zalicza się przymiotników i czasowników, gdyż rodzaj jest tu kategorią fleksyjną.\nWedług Marka Łazińskiego feminatywy można zdefiniować jako „rzeczowniki nazywające kobiece zawody i funkcje, najczęściej derywowane od nazw męskich z sufiksem kategorii feminativum lub bezpośrednio od czasowników z sufiksem złożonym kategorii wykonawców czynności” oraz „żeńskie warianty nazw wykonawców czynności oraz osobowych nazw charakterystycznych”.\nSłowotwórstwo rzeczowników żeńskich (i męskich) nazywa się mocją (cz. přechylování, niem. Movierung, ang. gender marking). Feminatywy różnią się stopniem przyjęcia na gruncie różnych języków narodowych i kontekstów kulturowych.\n\n\n== Historia feminatywów w języku polskim ==\n\n\n=== Okres przedwojenny i międzywojenny ===\nRozwój słowotwórczej kategorii żeńskości, istniejącej od wieków, nastąpił wraz z emancypacją kobiet, wskutek której narodziła się „potrzeba nowego nazewnictwa funkcji, zawodów, urzędów, które dotychczas były przez kobiety rzadko piastowane”. W XIX-wiecznych zwyczajach językowych funkcjonowały „neutralne stylowo odpowiedniki nazw męskoosobowych (np. docentka, doktorka, profesorka, weterynarka)”. W polszczyźnie na przełomie XIX i XX wieku występowała tendencja do „symetrycznego urabiania feminatywów”. W efekcie słowniki pierwszej połowy XX wieku notowały generalnie więcej nazw żeńskich niż w drugiej połowie stulecia.\nHistoryk języka polskiego Zenon Klemensiewicz w 1957 roku pisał o:\n\n\n=== Okres powojenny ===\nWedług Zofii Kubiszyn-Mędrali maskulinizacja tytułów i nazw zawodowych (czyli ogromnej części wszystkich istniejących w polszczyźnie nazw osobowych) szerzyła się zwłaszcza w okresie powojennym. Działo się tak, ponieważ transformacja języka nie nadążała za masowym zwiększeniem aktywności zawodowej i społecznej kobiet. Coraz częściej zaczęto stosować nazwy i tytuły męskie w odniesieniu do kobiet. Hanna Jadacka w Nowym słowniku poprawnej polszczyzny stwierdziła wręcz:\n\nW okresie PRL-u wraz z nowym typem gospodarki państwowej wprowadzono leksykę mającą na celu aktywizację zawodową kobiet w dziedzinie przemysłu i rolnictwa. Stąd stosowano takie określenia jak brygadzistka, chlewmistrzyni, formiarka, giserka, gwinciarka, kolejarka, ładowaczka, murarka, traktorzystka, zbrojniarka, żniwiarka.\nJednocześnie umacniała się tendencja do aktualizacji użyć generycznych (wspólnoodmianowych). Użycia generyczne to określenia mężczyzn i kobiet jedną męskoosobową nazwą, odnoszące się do obojga płci. Przykładowo mowa o podpisie klienta, podpisie bibliotekarza, czytelnika, indeksie studenta, zeszycie ucznia zamiast o podpisie klientki lub klienta, podpisie bibliotekarki lub bibliotekarza, czytelniczki lub czytelnika, indeksie studentki lub studenta, zeszycie uczennicy lub ucznia. Również Krysiak uważa, że słabsza pozycja feminatywów w dwudziestowiecznych pozycjach „jest być może pokłosiem wyraźnej w PRL-u tendencji do aktualizacji użyć generycznych, określania mężczyzn i kobiet jedną męskoosobową nazwą”.\nZdaniem Agnieszki Małochy-Krupy w PRL-u pojawiło się odczucie, że bardziej prestiżowo brzmią męskoosobowe formy, które nobilitują kobiety na poszczególnych stanowiskach. W konsekwencji „użycia generyczne objęły swoim zasięgiem nazewnictwo godności, funkcji i zawodów postrzeganych z perspektywy społecznej jako wyższe rangą, natomiast nazwy postrzegane jako mniej szacowne zatrzymały lub przejęły formy feminatywne (np. laborantka, szlifierka, węglarka, woźna, zecerka)”.\n\n\n=== Po 1989 roku ===\nPo 1989 roku (od początku transformacji ustroju) nastąpiło stopniowe wprowadzanie odpowiedników żeńskich obok funkcjonujących dotychczas nazw męskoosobowych. Rozpoczął się trwający do dziś proces słowotwórczego odblokowania tej kategorii znaczeniowej języka. Zaczęto poszukiwać odpowiedników żeńskich, zapełniać istniejące luki semantyczne w językowo „nadal niesymetrycznej rzeczywistości zawodowej, społecznej i publicznej kobiet”. Nastąpiła również reaktywacja feminatywów, takich jak: adwokatka, architektka, drzeworytniczka, literatka, rysowniczka, weterynarka, które były obecne w polszczyźnie XIX-wiecznej. Dodatkowo dzięki Internetowi:\n\nZofia Kubiszyn-Mędrala wyróżniła dwa stanowiska dotyczące kwestii nazywania zawodów i tytułów przynależnych kobietom:\n\nPierwsze stanowisko opowiada się za „słowotwórczą symetrią rodzajową w nazwach zawodów i tytułów, np. doktor – doktorka, prezes – prezeska, adwokat – adwokatka”. Zwolennicy tego podejścia powołują się na tradycję, „według nich właściwą językowi polskiemu w urabianiu nazw żeńskich od każdej formy męskiej”.\nDrugie stanowisko dopuszcza używanie nazw męskich „na oznaczanie zawodów i tytułów przynależnych kobietom”. Jednym z argumentów przedstawicieli tego stanowiska jest uwzględnienie czynnika morfologiczno-fonetycznego (powstanie trudnych do wymówienia zbitek spółgłoskowych, np. architektka, adiunktka).\nW 2012 roku Joanna Mucha – szefowa jednego z resortów ministerialnych oficjalnie użyła w odniesieniu do własnej osoby formy ta ministra. Wywołała tym dyskusję medialną i akademicką, której efektem jest oficjalne stanowisko Rady Języka Polskiego w sprawie żeńskich form nazw zawodów i tytułów. Stanowisko zostało przyjęte na posiedzeniu plenarnym Rady 19 marca 2012 roku i dotyczy m.in. wysokich funkcji sprawowanych przez kobiety: minister/ministra, marszałek/marszałkini, premier/premiera. Fragment stanowiska brzmi:\n\nW 2019 roku pojawiły się nowe zapisy w Statucie Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, zgodnie z którymi w oficjalnych dokumentach uczelni można stosować zarówno żeńskie, jak i męskie formy nazw stanowisk i funkcji. Rok później na podobny krok zdecydowała się Akademia Sztuki w Szczecinie, zaopatrując w formy żeńskie (niekiedy – dwie do wyboru, obok tradycyjnej) wszystkie występujące w statucie nazwy funkcji, stopni czy tytułów. W 2021 analogiczny do UAM przepis wprowadziła Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie.\n25 listopada 2019 roku na posiedzeniu plenarnym Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN zajęła oficjalne stanowisko w sprawie żeńskich form nazw zawodów i tytułów. W dokumencie można przeczytać, że „większość argumentów przeciw tworzeniu nazw żeńskich jest pozbawiona podstaw”, „dążenie do symetrii systemu rodzajowego ma podstawy społeczne”, „prawo do stosowania nazw żeńskich należy zostawić mówiącym”, a także „w polszczyźnie potrzebna jest większa, możliwie pełna symetria nazw osobowych męskich i żeńskich w zasobie słownictwa”.\n\n\n== Problematyka asymetrii języka ==\nPolski językoznawca Marek Łaziński zwraca uwagę, że zarówno polszczyzna, jak i inne języki rodzajowe, jest asymetryczna. Również Zofia Kubiszyn-Mędrala, poddając analizie trzy słowniki współczesnego języka polskiego i zawartych w nich feminatywów, wskazała na „brak regularności i symetryczności w formalnych wykładnikach żeńskości”. Nierówny obraz obu płci jest obecny na wielu płaszczyznach języka – w jego słowotwórstwie, leksyce, frazeologii i gramatyce. Zjawisko asymetrii języka względem płci jest wytłumaczalne czynnikami pozajęzykowymi. We współczesnej polszczyźnie tendencje dążące do symetryczności słowotwórczej w obrębie nazw zawodów i tytułów pojawiają się w lingwistyce płci, która ujmuje zagadnienie na tle problematyki rodzajowo-płciowej w języku. W tym nurcie badawczym wskazuje się na luki leksykalne i niesymetryczność w zakresie słowotwórstwa wielu nazw zawodów wykonywanych obecnie przez kobiety. W opinii większości przedstawicieli tego nurtu badawczego zmieniająca się sytuacja zawodowa i społeczna kobiet znajduje słabe odbicie w strukturach języka, o czym świadczy niepopularność żeńskich określeń większości prestiżowych stanowisk i funkcji (np. rektor – rektorka, premier – premierka).\nMęskoosobowość jest specyficznie polską kategorią, a w innych językach słowiańskich, zwłaszcza w języku czeskim, derywacja sufiksalna nazw żeńskich od męskich jest procesem należącym do standardowych. W czeszczyźnie derywowanie nazw żeńskich od nazw męskich jest zjawiskiem częstszym i cieszącym się szerszą akceptacją. Czeskie odpowiedniki polskich feminatywów (np. doktorka, ministryně, filoložka) są w czeskiej praktyce językowej wyraźnie lepiej ustabilizowane i współcześnie przypisuje się im neutralne zabarwienie. Niemniej dawniej na gruncie czeskim feminatywy bywały postrzegane jako formy nacechowane, wychodzące poza zakres słownictwa neutralnego.\n\n\n=== Brak kobiet wykonujących konkretne zawody ===\nJak pisze Patrycja Krysiak: „formy żeńskie nie istniały, gdyż nie było w rzeczywistości ich potencjalnych desygnatów, kobiet wykonujących określone czynności, piastujących dane funkcje”. Potwierdzają to autorki haseł w Słowniku nazw żeńskich polszczyzny, gdzie wskazane są procesy rozwoju słowotwórczej kategorii żeńskości, które zaistniały jako naturalna potrzeba nazewnictwa funkcji, zawodów, urzędów, które zaczęły być przez kobiety coraz częściej wykonywane. Również według Magdaleny Horodeńskiej-Ostaszewskiej wiele nazw kobiet należy do wyrazów rzadko używanych z powodu dominującej liczebności mężczyzn wykonujących dane zawody.\nRedakcja „Poradnika Językowego” z 1901 roku na zapytanie czytelnika dotyczące tego, w jaki sposób powinna określać się kobieta, która uzyskała stopień akademicki doktora uznała, że w języku polskim nie wypracowano dotychczas formy właściwej dla określenia tytułu kobiecego, ponieważ nie było takiej potrzeby ze względu na brak kobiet wykonujących dane zawody. Jednak, jak pisze Małocha-Krupa, streszczając informacje z Poradnika Językowego, w momencie, kiedy kobiety uaktywniły się w tej sferze należy utworzyć („analogicznie do takich par rzeczowników, jak: aptekarz – aptekarka, akuszer – akuszerka, blagier – blagierka, lektor – lektorka, znachor – znachorka) także postać doktorka” – „nawet, choćby się to nie podobało interesowanym”. W dalszej części wypowiedzi publikowanej w pierwszych latach XX w. czytamy:\n\nJan Miodek, pisząc o językowych wykładnikach żeńskości stwierdza, że „ich absolutne zwycięstwo przewidywano po ostatniej wojnie, uzasadniając je zdobywaniem przez kobiety stanowisk i godności do tej pory zarezerwowanych dla mężczyzn. Jak wiadomo, ewolucja słowotwórcza przebiegła zupełnie inaczej: znakiem równouprawnienia stały się u nas formy bezprzyrostkowe”. W efekcie popularność zyskały określenia takie jak np. pani dyrektor, pani notariusz, pani psycholog, zamiast dyrektorka, notariuszka, psycholożka. Jednocześnie autorki Kultury języka polskiego piszą, że zastępowanie form żeńskich np. kierowniczka na pani kierownik jest niesłuszne, ponieważ są to jednostki leksykalne, które od dawna funkcjonują w języku w formach żeńskich.\n\n\n=== Oszczędzanie miejsca w słownikach ===\nKrysiak zauważa, że słownikarze decydowali o eliminacji wyrazów rzadziej używanych czy też redundantnych oraz że znamienna jest tendencja, iż nazwy żeńskie pomijane są raczej w dziełach mniej obszernych. Potwierdza to Żmigrodzki, według którego autorzy słowników w doborze haseł kierują się także planowaną objętością – mniejsze rozmiary słownika skłaniają do eliminacji wyrazów rzadszych na rzecz tych o wyższej frekwencji. Decyzja o umieszczaniu lub pomijaniu w słowniku feminatywów, jako odrębnych artykułów hasłowych, to właśnie problem hasłowania, a zatem kwestia techniczna. Zwłaszcza w słownikach mniejszych „naturalna jest tendencja do rezygnacji z haseł, które nie wydają się niezbędne” i dotyczy to pomijania zarówno całych klas faktów językowych, np. regularnych derywatów słowotwórczych (a takimi są w większości feminatywa), jak i wyrazów rzadziej używanych. Niehonorowanie feminatywów przez leksykografów wpływa na traktowanie nazw żeńskich przez użytkowników języka ze sporą dozą niepewności, gdyż ci uważają, że nieodnotowanie danej formy w słowniku świadczy automatycznie o jej niedopuszczalności normatywnej.\n\n\n=== Androcentryzm języka polskiego w podręcznikach ===\nBadaczki i badacze realizujący projekt „Gender w podręcznikach” udokumentowali powszechną praktykę stosowania w polskich podręcznikach szkolnych męskoosobowych form także wobec postaci żeńskich oraz grup, w których skład wchodzą osoby różnej płci. Analizą ilościową i jakościową objęto w sumie 227 (co stanowi 25,82% z 879 zatwierdzonych przez MEN w 2013 roku) wybranych podręczników, dopuszczonych do użytku szkolnego i przeznaczonych do kształcenia ogólnego w zakresie 28 przedmiotów (w tym edukacja przedszkolna), na wszystkich czterech poziomach kształcenia w różnych typach szkół, zgodnie z nową podstawą programową obowiązującą na dzień 01.10.2013.\n\n\n== Wybrane słowniki języka polskiego zawierające feminatywy ==\nSłownik autorstwa Samuela Lindego z 1807 roku, który zawiera nazwy żeńskie, podaje je jako osobne artykuły hasłowe. Każdy z nich ma również osobną definicję i jest traktowany jako fakt językowy. Jednak w słownikach z lat 50. i 60. XX wieku feminatywy nie mają już własnej definicji, choć nadal są traktowane jako osobne hasła. Słowniki tworzone u końca XX wieku i na początku wieku XXI odchodzą od notowania feminatywów lub nie są one autonomiczne, jedynie traktowane jako podhasła. Stan ten został zmieniony w 2015 roku wraz z publikacją Słownika nazw żeńskich polszczyzny pod redakcją Agnieszki Małochy-Krupy, będącego zbiorem feminatywów w języku polskim.\nPatrycja Krysiak uważa, że uwzględnienie w słownikach feminatywów można „interpretować jako akt na rzecz równości kobiet i mężczyzn, wskazanie na równorzędną pozycję obu płci”, a także „dążność do przywrócenia lub podtrzymania symetryczności słowotwórczej w obrębie nazw osobowych”. Jednocześnie w publikacjach, w których nazwy żeńskie są nieobecne przejawia się „przekonanie leksykografów, że nazwy męskoosobowe pełnią funkcję nazw generycznych, denotujących przedstawicieli obu płci”.\n\n\n=== Lista przykładowych słowników uwzględniających feminatywy ===\nSłownik języka polskiego autorstwa Samuela Lindego (Warszawa 1807–1814)\nSłownik języka polskiego (tzw. Słownik wileński) pod redakcją Aleksandra Zdanowicza i innych (Wilno 1861)\nSłownik języka polskiego (tzw. Słownik warszawski) pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego (Warszawa 1900–1927)\nSłownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego (Warszawa 1958–1969)\nSłownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka (Warszawa 1978-1981)\nPraktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod redakcją Haliny Zgółkowej (Poznań 1994–2005).\nInny słownik języka polskiego pod redakcją Mirosława Bańki (Warszawa 2000)\nSłownik nazw żeńskich polszczyzny pod redakcją Agnieszki Małochy-Krupy (Wrocław 2015)\nSłownik 100 tysięcy potrzebnych słów pod redakcją Jerzego Bralczyka (Warszawa 2005)\nUniwersalny słownik języka polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza (Warszawa 2003)\nWielki słownik języka polskiego pod redakcją Piotra Żmigrodzkiego (Kraków 2007–)\n\n\n== Wykładniki żeńskości ==\nW językach polskim i czeskim najbardziej produktywnym wykładnikiem feminatywnym jest końcówka -ka.\nDo polskich wykładników żeńskości wchodzących w skład feminatywów należą:\n\ndzierżawcze przyrostki żeńskości (-owa, -ówna, -ina/-yna, -anka) – krawcowa, hrabina, burmistrzanka, koleżanka;\nformanty (-ka, -ini/-yni, -ica/-yca,-ina/-yna,-anka) – autochtonka, kibicka, sabotażystka, skoczkini, przodkini, sportowczyni, wydawczyni, dawczyni, anielica, diablica;\nsufiksy (-icha/-ycha,-na,-essa) – kowalicha, druhna, baronessa.\nW języku czeskim wyróżnia się kilka podstawowych wykładników tworzących feminatywy rzeczownikowe. Zalicza się do nich: -ka, -ice, -yně, -ová, -na, -anda.\nNajczęściej spotykanym formantem feminatywnym jest przyrostek -ka oraz jego rozszerzenia -nk(a), -nk(a), -ovk(a), -ezk(a). Formant ten łączy się z wyrazami męskimi rodzimymi, wyrazami zapożyczonymi oraz rzeczownikami motywowanymi i niemotywowanymi. Może być stosowany w przypadku rzeczowników męskich zakończonych sufiksem: -tel (učitel → učitelka), -č (prodavač → prodavačka), -ař/ář (lékař → lékařka), -ák (zpěvák → zpěvačka), -íř (malíř → malířka), -ec (cizinec → cizinka), -an (Jihlavan → Jihlavanka). Dołączany jest również do rzeczowników zakończonych na spółgłoskę, np. referent → referentka, doktor → doktorka, inženýr → inženýrka.\nCząstka -ka może się również łączyć z obcym formantem -log, np. sociolog → socioložka; filolog → filoložka. Formy tego typu są w czeszczyźnie zadomowione i szerzej akceptowane niż w języku polskim, gdzie uchodzą współcześnie za niestandardowe.\n\n\n== Przykładowe feminatywy w słownikach języka polskiego ==\n\n\n== Zobacz też ==\n\nneologizm\npoprawność polityczna\nnorma językowa\nnorma stylistyczna\nseksizm językowy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSvětlaS. Čmejrková SvětlaS., Rod v jazyce a komunikaci: specifika češtiny, „Slovo a slovesnost”, nr 4/2002, 2002, s. 263–286 [dostęp 2024-11-18]  (cz.).\nSowa K. (2013), Feminatywa w języku polskim i czeskim – tworzenie, użycie, frekwencja, [w:] Slavica iuvenum XIV, Ostravská univerzita v Ostravě, Filozofická fakulta.\nDaneš F. (1967). Tvoření slov v češtině 2. Odvozování podstatných jmen. Praga, Československé akademie věd. (cz.)\nBąk P. (2013) Poprawność polityczna a problem ekwiwalencji polskich i niemieckich żeńskich nazw osobowych, [w:] Lingwistyka Stosowana / Applied Linguistics / Angewandte Linguistik nr 8, s. 27-41.\nBorejszo M. (2005), O nazwach kobiet w polszczyźnie i ich roli w rekonstruowaniu obrazu świata, [w:] Język a komunikacja 8. Zbiór referatów z konferencji Język trzeciego tysiąclecia III, t. 1, red. G. Szpila, Kraków, s. 235–246.\nHołojda-Mikulska K. (2016), Dyskusje o feminatywach na łamach „Języka Polskiego” w latach 1945–1989, [w:] „Język Polski”, nr 2 (96), s. 89–97.\nHorodeńska-Ostaszewska, M. (2006). Nazwy kobiet w Uniwersalnym słowniku języka polskiego PWN (2003), „Prace Filologiczne”, tom LI, s. 179–187.\nHorodeńska-Ostaszewska, M. (2007). Niektóre słownikowe rozstrzygnięcia definicyjne w odniesieniu do nazw osób, „Prace Filologiczne”, nr 52, s. 253–267.\nHorodeńska-Ostaszewska, M. (2011). O nazwach osób. Problemy z symetrycznością informacji o płci, [w:] Osoby i działania. Wokół „Słownika nazw osobowych”, oprac. i red. naukowa Z. Zaron i S. Dubisz, s. 207–306.\nKarwatowska, M., Szpyra-Kozłowska, J. (2005). Lingwistyka płci. On i ona w języku polskim, Lublin: Wydawnictwo UMCS.\nKlemensiewicz Z. (1982). Tytuły i nazwy zawodowe kobiet w świetle teorii i praktyki, [w:] Składnia, stylistyka, pedagogika językowa, Warszawa, 729-753.\nKrysiak, P. (2016). Feminatywa w polskiej tradycji leksykograficznej, „Rozprawy Komisji Językowej”, tom XLII, s. 83–90.\nKubiszyn-Mędrala, Z. (2007). Żeńskie nazwy tytułów i zawodów w słownikach współczesnego języka polskiego, „LingVaria”, tom II, nr 1–3, s. 31–40.\nŁaziński, M. (2006). O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo-płciowa, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.\nMałocha-Krupa, A. (2018). Feminatywum w uwikłaniach językowo-kulturowych, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT.\nNowosad-Bakalarczyk M. (2006). Tendencje w sposobie wyrażania żeńskości we współczesnej polszczyźnie, „Język Polski”, z. 2, s. 126–136.\nRubcowa M.I. (2015). Niektóre problemy funkcjonowania feminatywów w języku polskim z formatowaniem -k/a, „Слов'янський збірник” 19(34), s. 304–311.\nSiatkowska, E. (2012). Konkurencja czynników zewnętrznych i wewnętrznych w tworzeniu polskich i czeskich feminatiwów (przyczynek do badań nad płcią kulturową), [w:] Oblicze płci. Język – kultura – edukacja, red. Małgorzata Karwatowska, Jolanta Szpyra – Kozłowska, Lublin, s. 129–138.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMarcin Napiórkowski, Żeńskie końcówki to kwestia życia i śmierci, 2 listopada 2019.\nKamil Janicki (2019). Żeńskie końcówki, feminatywy w II RP. Używano ich w Polsce już 100 lat temu i nie wzbudzały kontrowersji, „Wielka Historia”.\nKlára Osolsobě, Zdenka Rusínová, Přechýlené názvy, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.). Brak numerów stron w książce\nFEMINATYWY. O genderowej nowomowie słów kilka. | TEDxKoszalin. Maciej Makselon", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gra słów\n\nGra słów – figura stylistyczna polegająca na użyciu tych samych lub podobnie brzmiących wyrazów celem uzyskania odmiennych znaczeń, nastrojów i funkcji. Gra słów bywa stosowana dla osiągnięcia efektów dramatycznych lub żartobliwych.\n\n\n== Zobacz też ==\nłamaniec językowy\nkomizm słowny\n\n\n== Bibliografia ==\nAnna Ginter: O powstawaniu i rozumieniu gry słów, w: Studia słowianoznawcze T. 3. Piotrków Trybunalski: Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, 2002. ISBN 83-88865-56-0. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Innowacja językowa\n\ninnowacja językowa – każdy nowy element (wyraz, wyrażenie, forma gramatyczna, znaczenie lub konstrukcja składniowa) pojawiający się w języku. O innowacjach można mówić na poziomie tekstu, uzusu językowego, normy lub systemu języka. Pojęcie innowacji to jedno z podstawowych pojęć językoznawstwa diachronicznego (historycznego), zajmującego się badaniem ewolucji języka.\nInnowacje językowe odzwierciedlają zmiany w rzeczywistości społecznej, wpływy obce oraz wewnętrzne tendencje rozwojowe języka. Pojawianie się innowacji w języku jest związane z różnymi zjawiskami i procesami językowymi; powstają wskutek skojarzeń i przejęzyczeń, w celu zaspokojenia potrzeb nazewniczych, uproszczenia sposobu formułowania myśli i pod wpływem analogii do zjawisk charakterystycznych dla danego języka.  \nNajczęściej kształtują się innowacje leksykalne, czyli nowe wyrazy odnoszące się do nowych przedmiotów lub pojęć lub służące wyrażeniu określonego stosunku mówiącego do rzeczywistości. Takie innowacje są określane mianem neologizmów. Czasami utożsamia się neologizmy i szeroko pojęte innowacje językowe. \nInnowacje pojawiają się w konkretnych tekstach i kształtują w sposób ciągły, a jeśli dana innowacja się utrwala, to wchodzi do uzusu danego typu tekstów lub grupy społecznej. Z czasem innowacja może zostać zaakceptowana przez normę, wejść do systemu językowego i przybrać charakter zmiany językowej. Ocena innowacji jest zaliczana do zadań tzw. językoznawstwa normatywnego, które wartościuje je pod względem przydatności i zgodności z normą językową. Tradycyjne koncepcje kultury (kultywacji) języka często postrzegają zmienność języka jako zjawisko niepożądane lub wręcz szkodliwe.\n\n\n== Podział innowacji ==\n\n\n=== Typologia formalna ===\nTypologia formalna wyróżnia następujące typy innowacji:\n\ninnowacje fonetyczne;\ninnowacje gramatyczne (fleksyjne i składniowe);\ninnowacje leksykalne (słowotwórcze, wyrazowe, semantyczne i frazeologiczne);\ninnowacje stylistyczne.\n\n\n=== Typologia funkcjonalna ===\nTypologia wyróżnia następujące typy innowacji:\n\ninnowacje uzupełniające mają charakter leksykalny i służą wypełnieniu braków w systemie nazewniczym, nazywając nowo powstałe desygnaty, np. walentynki, dekomunizacja; zaspokajają nową potrzebę wyrażenia stanów emocjonalnych, np.: oszołom, superatrakcyjny. Powstają najczęściej poprzez neosemantyzację, zapożyczenia, mogą także przybierać formę neologizmów słowotwórczych lub frazeologicznych;\ninnowacje regulujące służą usuwaniu z języka zjawisk wyjątkowych, dotyczą głównie systemu gramatycznego, np.: forma gałęziami (uznawana przez normę), koniami, przyjacielami (odstępstwa fleksyjne);\ninnowacje rozszerzające powstają poprzez rozszerzenie zakresu stosowania schematu gramatycznego, np.: cztery dziewczęta zamiast czworo dziewcząt, wskutek czego następuje poszerzenie łączliwości liczebników głównych kosztem zbiorowych;\ninnowacje alternatywne wskutek nasilania się mód i tendencji tworzą alternatywne określenia dla tego samego zjawiska, np.: zapożyczone z angielskiego lider obok dawnego przywódca;\ninnowacje nawiązujące tworzą nowe formy językowe w analogii do form już istniejących, np.: nienormatywne protokół z zebrania zamiast protokół zebrania nawiązuje do fraz relacja z zebrania, sprawozdanie z zebrania lub również nienormatywne przywiązywać do czegoś uwagę zamiast przywiązywać wagę powstało w analogii do zwracać na coś uwagę;\ninnowacje skracające służą ekonomizacji języka, mają charakter skrótu lub skrótowca, np.: inż., Pekao, albo też powstają poprzez uniwerbizację: budżetówka (od strefa budżetowa). Skróceniu może podlegać także składnia: Dawno wiedział o tym, że go zdradza;\ninnowacje precyzujące mają charakter ściśle znaczeniowy, służą likwidowaniu zbędnej synonimii, np.: romanse (przygody miłosne) i romansy (typ powieści)\n\n\n== Zobacz też ==\nkontakt językowy\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kiep\n\nKiep – od prasłowiańskiego *kъpъ, etymologicznie powiązane z tocharskim kwīpe (wstyd), staropolskie słowo znane z literatury XV-wiecznej (podobnie stare słowo czeskie i ruskie), oznaczające pierwotnie srom, odpowiednik łacińskiego cunnus (1447, 1525), a w przenośni także kobietę, a później, XVI–XVII w., także mężczyznę zniewieściałego lub zachowującego się nie po męsku (np. niehonorowo lub nierozumnie), z którego wzięło się później kolejne znaczenie na określenie człowieka głupiego, które przetrwało do naszych czasów.\nOd tego wyrazu pochodzi przymiotnik kiepski i czasownik kpić.\n\nW tym znaczeniu użył tego wyrazu Jan Andrzej Morsztyn we fraszce „Nadgrobek kusiowi”:Kuś umarł, kpy w sieroctwie (...)Z wieloznaczności pojęcia korzystali m.in. we fraszkach: Wespazjan Kochowski (np. gdzie kiep powozi, a w chomącie mądy – gdzie żona furmanem, a mąż koniem), oraz Wacław Potocki (np. między kolany u niewiasty kiep – o mężczyźnie zdominowanym przez kobietę, jak koń prowadzony kolanami jeźdźca).\nZa czasów panowania Jana Kazimierza opozycyjna część szlachty wobec tego monarchy mówiła o nim kiep. Przed oskarżeniami o nielojalność broniono się, tłumacząc, że jest to skrót oznaczający „Król Jan Europy Pan”.\nW dzisiejszej polszczyźnie kiep funkcjonuje jako archaiczne określenie na osobę głupią, a w szczególności łatwą do oszukania (odmiana kiep, kpa, kpy). W mianowniku lp. jest homonimem nowszego kiep „niedopałek papierosa” (odmiana kiep, kiepa, kiepy), z niemieckiego Kippe.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzej Bańkowski, Etymologiczny słownik Języka polskiego, t. I: A–K, Warszawa 2000, ISBN 978-83-01-13019-0, s. 667–668.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kontaminacja (językoznawstwo)\n\nKontaminacja (łac. contaminatio – „zetknięcie” albo „splamienie”) – zjawisko słowotwórcze oznaczające połączenie (zmieszanie) dwóch (lub więcej) słów albo wyrażeń, zwykle zbliżonych semantycznie lub leksykalnie.\nMożna wyróżnić cztery rodzaje kontaminacji:\n\nfrazeologiczne\nmorfologiczne (np. przekonywujący zamiast normatywnego „przekonujący” lub „przekonywający”)\nleksykalne (zbitka wyrazów mających wspólne elementy znaczeniowe; np. przymiotnik pstrokaty zbudowany z cząstek przymiotników pstry i srokaty)\nskładniowe (np. w szeregu wypadkach zamiast „w szeregu wypadków” lub „w wielu wypadkach”)\nDo krytykowanych kontaminacji frazeologicznych należą m.in.:\n\nw każdym bądź razie (zbicie w jedno powiedzenie zwrotów „w każdym razie” i „bądź co bądź”)\nna wskutek (złączenie w jeden zwrot wyrażeń przyimkowych „na skutek” i „wskutek”)\ndzięki bardzo (zamiana słów pomiędzy „dziękuję bardzo” i „wielkie dzięki”)\nzawieszenie ognia (zamiana słów w kolokacjach „zawieszenie broni” i „wstrzymanie ognia”)\npełnić rolę (przeniesienie czasownika z frazeologizmu „pełnić funkcję” do „grać/odgrywać rolę”)\nwywrzeć piętno (przeniesienie czasownika z frazeologizmu „wywrzeć nacisk” do „odcisnąć piętno”)\nprzykładać do czegoś wagę (przeniesienie czasownika z idiomu „przykładać do czegoś miarę” do „przywiązywać do czegoś wagę”)\nZ perspektywy normatywnego podejścia do języka kontaminacje są przeważnie oceniane negatywnie. Nieliczne konstrukcje skontaminowane (np. pełnić rolę zamiast pełnić funkcję) uzyskują akceptację na poziomie normy językowej.\n\n\n== Zobacz też ==\nhybryda (językoznawstwo)\nzbitka wyrazowa\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Krytyka językowa\n\nKrytyka językowa – działalność metajęzykowa mająca na celu doskonalenie poziomu wypowiedzi językowych. Przedmiotem krytyki językowej są wypowiedzi językowe, które odstępują od wyobrażeń nt. kultury języka.\nW krytyce językowej uczestniczą zarówno zwykli użytkownicy języka, jak i specjaliści. Fachowa krytyka językowa opiera się na teoretycznych kryteriach oceny, tj. kryteriach kodyfikacji i kultury mowy. Są to takie kryteria jak normatywność, funkcjonalność i systemowość (które często – choć nie zawsze – pokrywają się ze sobą). Krytyka językowa może być związana z refleksją nad sposobem wypowiedzi, wrażliwością językową i wyczuleniem na konfliktogenne praktyki językowe.\nW zależności od podejścia krytyka językowa może dążyć do purystycznej oceny zachowań językowych (zob. puryzm) bądź do traktowania ich w sposób bardziej tolerancyjny.\nPojęcie było wykorzystywane przez przedstawicieli Praskiego Koła Lingwistycznego, stanowiąc część teorii kultury języka. Krytykę językową rozumiano jako działalność skierowaną wobec konkretnych wypowiedzi językowych, przy odwołaniu do skodyfikowanych norm językowych (gramatycznych, leksykalnych, frazeologicznych, ortoepicznych, ortograficznych) oraz aktualnych wymagań ideologicznych i estetycznych wobec języka.\n\n\n== Zobacz też ==\nnorma językowa\npreskryptywizm\nporadnictwo językowe\nkrytyka literacka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJurajJ. Dolník JurajJ., Jazyková kritika na Slovensku. Úloha jazykovej kritiky, [w:] JozefJ. Mlacek (red.), Prednášky XXXIV. letného seminára slovenského jazyka a kultúry, Bratislava: Stimul, 1998 (Studia academica Slovaca 27), s. 35–41, ISBN 978-80-85697-84-1, OCLC 84849052  (słow.).\nJurajJ. Dolník JurajJ., Teória spisovného jazyka: so zreteľom na spisovnú slovenčinu, Bratislava: VEDA, vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, 2010, ISBN 978-80-224-1119-6, OCLC 706019500  (słow.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lingwistyka potoczna\n\nLingwistyka potoczna (ang. folk linguistics), także pseudolingwistyka – ogół potocznych poglądów na temat języka, będących wyrazem nienaukowej refleksji nad językiem. Anglojęzyczny termin folk linguistics został wprowadzony w 1964 roku przez językoznawcę Henry’ego Hoenigswalda w prezentacji A proposal for the study of folk linguistics , odpowiedniki tego pojęcia pojawiały się również na gruncie językoznawstwa rosyjskiego (народное языкознание, narodnoje jazykoznanije) i niemieckiego (Volkslinguistik). Lingwistyka potoczna jest blisko związana z badaną już wcześniej etymologią ludową, w sposób laicki wyjaśniającą związki semantyczne w języku, i analogią ludową, korelującą zjawiska morfologiczne na podstawie semantyki.\nPotoczne poglądy lingwistyczne są charakterystyczne dla ogółu społeczności językowych. W różnych zakątkach świata powszechne są przekonania, jakoby niektóre języki były starsze, piękniejsze, bardziej ekspresywne lub bardziej logiczne od innych – czy też bardziej odpowiednie do pewnych celów. Do częstych należą także spostrzeżenia na temat pogarszającego się stanu języka oraz rozróżnienie między poprawnymi i niepoprawnymi formami językowymi. Poglądy lingwistyki potocznej niekoniecznie odzwierciedlają obiektywną rzeczywistość, ale ze względu na swoje rozprzestrzenienie mogą ją kreować, gdyż mają moc wywierania wpływu na postawy społeczne.\nJęzykoznawca Ray Jackendoff stwierdza, że stosowanie w edukacji potocznych poglądów językowych jest potencjalnie niekorzystne dla uczniów posługujących się niestandardowymi odmianami języka. Wartościowanie różnych bytów językowych jako „dobrych” lub „złych” może prowadzić do negatywnych skutków społecznych .\nTermin „lingwistyka potoczna” obejmuje także ideologiczne spojrzenia na język, w tym poglądy o podłożu nacjonalistycznym. Fakty naukowe ustalone w drodze badań językoznawczych często stoją w sprzeczności z utwierdzonymi odczuciami społecznymi. W Polsce utrwalony jest mit o wyjątkowej złożoności języka polskiego na tle innych języków.\n\n\n== Przykłady ==\nRay Jackendoff przytacza następujące stwierdzenia jako przykłady przekonań typowych dla lingwistyki potocznej :\n\nStwierdzenie: „Dzieci staną się zdezorientowane, jeśli będą próbowały posługiwać się więcej niż jednym językiem”. Część rodziców obawia się, że dzieci mogą mieć problem z uporządkowaniem znajomości różnych języków.\nW rzeczywistości dzieci mogą z łatwością stać się wielojęzyczne, jeśli mają regularny kontakt z różnymi językami. W większości krajów polilingwizm nie jest wyjątkiem, lecz normą. Dzieci bez trudu uczą się rozróżniania języków i sytuacyjnego przełączania się między nimi.\nStwierdzenie: „Językiem jest język pisany. Twór pozbawiony postaci pisanej lub słownika nie jest językiem”.\nGdyby przyjąć ten pogląd za słuszny, większość języków w dziejach ludzkości nie spełniałaby kryteriów bycia językiem. Jeszcze 200 lat temu znakomita większość języków świata istniała wyłącznie w formie mówionej, a umiejętność czytania i pisania była dostępna jedynie wąskiej warstwie elit społecznych. Również współcześnie stosunkowo niewielki odsetek języków dysponuje formą pisaną, a jeszcze mniejsza ich grupa przeszła instytucjonalną standaryzację. W ujęciu lingwistyki językiem jest każde narzędzie komunikacji właściwe dla pewnej grupy ludzi, wyposażone w usystematyzowany repertuar dźwięków, wyrazów i struktur zdaniowych.\nStwierdzenia: „Język jest w fazie degradacji, należy go chronić”, „Język osiągnął niegdyś szczyt swojego rozwoju i od tamtej pory nieustannie się pogarsza”. Puryści językowi twierdzą, że zmiany językowe (w tym neologizmy leksykalne, innowacje gramatyczne i nowe warianty wymowy) są zjawiskiem szkodliwym.\nW rzeczywistości zmienność jest immanentną cechą wszystkich języków żywych, a procesy ewolucji językowej nie są zjawiskiem wyłącznie współczesnym. Zmiany zachodzą zarówno w zróżnicowanych dialektach (odmianach niestandardowych), jak i w standardach literackich. Nie istnieje obiektywna podstawa dla wyróżnienia lepszych lub gorszych etapów rozwoju języka. Przekonanie, jakoby współcześnie języki ulegały degradacji może wypływać z faktu, że wariantywna i zmienna natura języka stała się bardziej widoczna dla przeciętnego użytkownika języka; przyczynił się do tego rozwój telewizji i innych środków masowego przekazu. Jednocześnie globalizacja i dostęp do edukacji sprzyjają rozbudowie osobistego repertuaru językowego o języki międzynarodowe oraz ekspansji prestiżowych, „poprawnych” odmian języka.\nStwierdzenia: „Słownik określa poprawną postać języka”, „Słownik nie powinien zawierać slangu, niepoprawnych form typu «snuck» i błędnych wariantów wymowy typu «nucular»”.\nZawartość słownika nie jest uzależniona od dyktatów wyższego autorytetu. Słownik stanowi próbę rejestracji realnej praktyki językowej. Dobrze sporządzony słownik bierze pod uwagę konwenanse społeczne i przyjęte normy językowe, oznaczając różne formy jako dialektalne, slangowe, swobodne lub formalne. Mylne jest przekonanie, że język istnieje poza wyobrażeniem jego użytkowników.\n\n\n== Zobacz też ==\npostawy wobec języka\neskimoskie wyrazy na śnieg\nsofizmat etymologiczny\nhipoteza Sapira-Whorfa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSvětlaS. Čmejrková SvětlaS., Jazykové vědomí a jazyková kultura (zamyšlení nad tzv. lidovým jazykozpytem), „Slovo a slovesnost”, 53 (1), 1992, s. 56–64  (cz.).\nHenry M.H.M. Hoenigswald Henry M.H.M., A proposal for the study of folk linguistics, [w:] WilliamW. Bright (red.), Sociolinguistics: Proceedings of the UCLA Sociolinguistic Conference, 1964, The Hague–Paris: Mouton & Co., 1966 (Janua Linguarum. Series Maior 20), s. 16–26, DOI: 10.1515/9783110856507-004, ISBN 978-90-279-3266-2, ISBN 978-3-11-085650-7, OCLC 2164408  (ang.).\nRichardR. Hudson RichardR., Some issues on which linguists can agree, „Journal of Linguistics”, 17 (2), 1981, s. 333–343, DOI: 10.1017/S0022226700007052, ISSN 0022-2267, JSTOR: 4175597  (ang.).\nRayR. Jackendoff RayR., The Structure of Language: Why It Matters to Education [online], referat na konferencji „Learning and the Brain”, Cambridge, 5–8 listopada, 2003  (ang.).\nSnježanaS. Kordić SnježanaS., Jezik i nacionalizam, Zagreb: Durieux, 2010 (Rotulus Universitas), s. 57–68, DOI: 10.2139/ssrn.3467646, ISBN 978-953-188-311-5, LCCN 2011520778, OCLC 729837512, OL: 15270636W  (serb.-chorw.).\nJoannaJ. Lustański JoannaJ., Wymiary potocznej świadomości językowej i relacje między nimi, „Socjolingwistyka”, 35, 2021, s. 283–302, DOI: 10.17651/SOCJOLING.35.16, ISSN 2545-0468 .\nPeterP. Trudgill PeterP., LaurieL. Bauer LaurieL. (red.), Language Myths, London: Penguin UK, 1998, ISBN 978-0-14-026023-6, ISBN 978-0-14-193910-0, OCLC 655147044  (ang.).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nViktor Krupa, Slavomír Ondrejovič, Jazykové mýty a ich poslanie, „Človek a spoločnosť”, 1/2004 [dostęp 2019-12-07] [zarchiwizowane z adresu 2016-01-10]  (słow.). Brak numerów stron w czasopiśmie\nMaciej Rataj, Mity na temat języka a kształcenie nauczycieli języka angielskiego [online]  (pol.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Moda językowa\n\nModa językowa – nadużywanie jednych środków językowych i form kosztem drugich. Występuje w zakresie form gramatycznych, wymowy, słowotwórstwa, słownictwa, frazeologii i składni. Niekiedy wywiera wpływ na wymowę (np. na akcent i intonację), por. słowackie némôžem, néjdem, spévak (Bratysława); może też dotyczyć afiksów i modeli słowotwórczych (np. rzeczowniki odczasownikowe powstałe w wyniku derywacji wstecznej, por. uzysk, ubaw, wycisk; czasowniki z użyciem przedrostka u- – uaktywnić, ulirycznić itp.). Najwyraźniejszą modę obserwuje się jednak w zakresie słownictwa, w tym także imion własnych.\nModa językowa może również przybrać formę szczególnej ekspansji jakiejś odmiany języka na niekorzyść innych (np. stylu urzędowo-kancelaryjnego w wystąpieniach i wypowiedziach pisanych, slangu młodzieżowego w języku potocznym). Ujawnia się poprzez gwałtowny wzrost częstości użycia pewnych elementów, który nie jest uzasadniony potrzebami informacyjnymi i nie sprzyja sprawności komunikacyjnej. Zjawisko to uchodzi za negatywne, gdyż nadaje praktyce językowej charakter szablonowy.\n\n\n== Zobacz też ==\nnorma stylistyczna\nnorma językowa\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mówiąc Inaczej\n\nMówiąc Inaczej – polski kanał na YouTube założony w 2013 przez Paulinę Mikułę, absolwentkę polonistyki. W filmikach o charakterze poradniczym autorka popularyzuje wiedzę na temat polszczyzny, w każdym z odcinków wyjaśniając kolejne zagadnienia bądź wątpliwości językowe. Źródłem analizowanych przez nią dylematów są komentarze i listy widzów, a także osobiste obserwacje zjawisk i tendencji lingwistycznych.\nSukcesem kanału okazało się zainteresowanie młodych internautów normatywną polszczyzną i skłonienie ich do pracy nad sposobem wyrażania się. Program określany jest jako hybryda tradycyjnego poradnictwa językowego i rozrywkowego wideoblogu. Już na samym początku działalności vlog uważano za jeden z najszybciej rozwijających się kanałów na polskim YouTubie. W 2016 liczba jego subskrypcji przekroczyła próg 200 tysięcy, a we wrześniu 2021 kanał subskrybowało już ponad 492 tysiące osób.\n\n\n== Lista odcinków ==\n\n\n=== Sezon 1 ===\n\n\n=== Sezon 2 ===\n\n\n=== Sezon 3 ===\n\n\n=== Sezon 4 ===\n\n\n=== Sezon 5 ===\n\n\n=== Sezon 6 ===\n\n\n=== Sezon 7 ===\n\n\n=== Sezon 8 ===\n\n\n=== Sezon 9 ===\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Poradnictwo językowe\n\nPoradnictwo językowe – zorganizowana forma krzewienia tzw. kultury języka. Stanowi odpowiedź na zapotrzebowania społeczne i wywodzi się z tradycji normatywizmu. Poradnie językowe zajmują się odpowiadaniem na pytania nadsyłane przez użytkowników języka oraz doradzaniem w kwestii sprawnego posługiwania się językiem. Funkcjonują w krajach europejskich, gdzie często mają długą historię.\nPoradnictwo językowe ma cel edukacyjny, pozbawione jest jednak mocy nakazowej, ponieważ pracownicy poradni językowej nie dysponują sankcjami wobec osób nieprzestrzegających udzielanych porad.\nPoradnictwo językowe popularyzowane jest w prasie, radiu, telewizji oraz internecie. Istnieją też poradnie telefoniczne. Utrwalonymi formami tej działalności są słowniki normatywne oraz poradniki językowe. Porady językowe prezentowane są w rubrykach językowych, publikowanych w czasopismach niejęzykoznawczych. Powstały także amatorskie inicjatywy zajmujące się rozstrzyganiem zagadnień normatywnych, przybierające postać blogów i innego rodzaju publikacji internetowych. Zbiory porad językowych (pytań i odpowiedzi) bywają wydawane jako książki.\nPoradnictwo językowe występuje w Europie (np. w Wielkiej Brytanii, Niemczech, krajach skandynawskich, na Węgrzech). W Polsce działalność poradniczą spopularyzowali m.in. poloniści: Jan Miodek, Jerzy Bralczyk czy Walery Pisarek. Odpowiedzi na pytania dotyczące spraw językowych udziela także internetowa Poradnia Językowa PWN. Pionierami czeskiego (praskiego) poradnictwa językowego byli M. Weingart, J. Stanislav i J. Haller, założyciele poradni językowej (1936).\nPoradnictwo językowe stanowi przejaw preskryptywnego podejścia do języka, choć samemu pojęciu preskryptywizmu zwykło się przypisywać ujemne zabarwienie. Bywa, że osoby praktykujące poradnictwo językowe nie tylko formułują zalecenia normatywne, lecz również popularyzują pewne zagadnienia lingwistyczne (np. wiadomości z zakresu etymologii). Niektórzy językoznawcy krytykują popularne poradnictwo językowe za nadmierne skupienie na języku standardowym i prezentowanie subiektywnych zaleceń, nie zawsze ugruntowanych w praktyce językowej. Masowe zasięganie porad językowych może być rozumiane jako wyraz nieuzasadnionej niepewności językowej; język to bowiem środek ekspresji i komunikacji dostępny wszystkim jego użytkownikom.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nregulacja językowa\nkrytyka językowa\nideologia języka standardowego\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Regulacja językowa\n\nRegulacja językowa – działalność mająca na celu oddziaływanie na stan danego języka (w tym sprawowanie nad nim pieczy), prowadzona przez autorytatywne gremium językowe. Praktycznym wyrazem instytucjonalnej regulacji języka jest przede wszystkim jego kodyfikacja. Regulacja językowa jest z zasady związana ze stratyfikacją języka – regulacji poddawane są ogólnonarodowe języki standardowe, w przeciwieństwie do dialektów, które są odmianami nieregulowanymi. Pokrewne (i czasem utożsamiane) terminy to „planowanie językowe” (language planning) i „polityka językowa”.\nSposób sprawowania regulacji językowej zmienia się na przestrzeni historii, stosownie do kontekstu społecznego i lingwistycznego. Regulacja języka może być umotywowana chęcią ochrony wartości narodowych, odczuwanym zagrożeniem języka czy też chęcią utrzymania „porządku” wewnątrzjęzykowego. Bywa postrzegana jako klucz do podtrzymania egzystencji narodu.\nSzereg wątpliwości budzi zasadność regulacji językowej, a także dopuszczalny stopień jej intensywności. Według części autorów regulacja jest zbędna i nieuzasadniona lingwistycznie; wychodzą oni z założenia, że nie należy ingerować w spontaniczny rozwój języka. Spotyka się również opinię, że język standardowy, jako produkt rozwoju społecznego, nie musi podlegać formalnej regulacji; norma komunikacji „wyższej” kształtuje się bowiem w sposób naturalny i arbitralny, podobnie jak normy ubioru. W XX wieku preskryptywne postawy językowe, a wraz z nimi próby regulacji języka, zostały w dużej mierze wyłączone poza zakres zainteresowań językoznawstwa europejskiego, wyraźnie odżegnującego się od wartościowania zmian językowych. Czescy zwolennicy regulacji wskazują jednak na kulturotwórczą funkcję języka, wolę użytkowników języka do zwiększania kultury wypowiedzi, a także potrzebę poszerzania walorów ekspresyjnych języka. Według tych opinii regulacja języka ma umożliwiać odpowiednie ukierunkowanie jego rozwoju, pozwalając na usprawnienie komunikacji i przyswajania języka. W koncepcji Praskiego Koła Lingwistycznego regulacja (kultywacja) języka należy do problematyki tzw. kultury języka, obejmującej ogół zagadnień związanych z dbałością o język.\nWiększość języków świata nie przeszła procesu planowania językowego i nie podlega standaryzacji. Projekty planowania językowego w odniesieniu do języków nieustandaryzowanych i języków wyłącznie ustnych przybierają rozmaity charakter. Czasem w ramach tych działań za standard uznaje się już istniejącą odmianę językową o „wyższym” statusie (odmianę prestiżową); w innych zaś przypadkach przeprowadzana jest selekcja cech językowych w celu stworzenia nowego, poniekąd sztucznego standardu, który w założeniu powinien zostać przyjęty przez całą społeczność językową. Trzecie podejście zakłada akceptację zróżnicowania wewnętrznojęzykowego i rezygnację z prób promowania jednej konkretnej odmiany języka kosztem innych. Z jednej strony próby standaryzacji językowej mogą być skuteczne i przyczynić się do zwiększenia prestiżu języka, z drugiej – mogą okazać się nieudane i napotkać na opór społeczności, np. ze strony grup posługujących się mniej prestiżowymi dialektami lub w sytuacji gdy promowany standard uchodzi za twór zewnętrzny, niezwiązany z tradycją żadnej z grup użytkowników języka. Niekiedy zabiegi związane z planowaniem i standaryzacją językową osłabiają żywotność rewitalizowanych języków mniejszościowych, obniżając status odmian lokalnych i sprzyjając przerwaniu interakcji w danym języku. W miarę rozwoju piśmiennictwa dąży się do standaryzacji zasad ortografii; niemniej nie w każdej społeczności językowej zakorzenia się oficjalny system pisma. Brak ujednoliconej lub odgórnie regulowanej pisowni jest typowy dla języków o niższym statusie społecznym i języków o słabo ugruntowanej tradycji literackiej.\nWpływ formalnej regulacji na praktykę językową, w tym na kształt ustandaryzowanego języka ogólnego, ma charakter wysoce ograniczony. Nawet autorytatywne słowniki odgrywają minimalną rolę w kształtowaniu zachowań ogółu użytkowników języka; zaobserwowano, że formy niestandardowe utrzymują się w użyciu pomimo podejmowanych interwencji normatywnych. W potocznym obiegu można spotkać mylne przekonanie, jakoby gremia regulacyjne miały moc „dopuszczania” bądź „wprowadzania” form do języka. W rzeczywistości instytucje tego rodzaju mogą doradzać w zakresie stosowania języka, kodyfikować jego normatywną postać; trudno jednak mówić o „zatwierdzaniu” elementów językowych, gdyż język jest społecznym środkiem ekspresji. Regulatorzy angażują się natomiast w ustalanie konwencji ortograficznych, które w odróżnieniu od gramatyki mają charakter zewnętrzny wobec języka; czyni to np. Rada Języka Polskiego.\nW niektórych krajach kwestie związane z użyciem języka są regulowane ustawami (takimi jak słowacka ustawa o języku państwowym z 1995 r. lub ustawa o języku polskim z 1999 r.).\nW węższym rozumieniu regulacja językowa to ingerencja w praktykę językową mająca na celu wprowadzenie lub wyeliminowanie pewnych świadomych skojarzeń, przeprowadzana zwykle przez instytucje państwowe.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sprawność językowa\n\nSprawność językowa – zdolność posługiwania się językiem w sposób odpowiedni do sytuacji i celu, pozwalający nadawcy na przekazanie zamierzonego komunikatu w sposób zrozumiały. Sprawność językową osiąga się poprzez dobór właściwych środków językowych. Dobór ten powinien uwzględniać takie czynniki jak:\n\nzdolności percepcyjne odbiorcy – należy używać słownictwa zrozumiałego dla adresata komunikatu, nie korzystać ze słownictwa erudycyjnego lub specjalistycznego, jeśli nie ma pewności, że adresat wypowiedzi jest z nim zaznajomiony;\nporuszany temat – np. nie należy używać wyrażeń nacechowanych humorem lub ironią w rozmowach na tematy smutne, natomiast wypowiadając się na tematy codzienne lub błahe, powinno się unikać słownictwa książkowego i wyszukanego;\nsytuację komunikacyjną – należy rozróżniać sytuacje oficjalne od nieoficjalnych i dopasowywać do nich odpowiednio język staranny lub potoczny.\nOsiągnięcie sprawności językowej wymaga świadomości językowej, polegającej na znajomości różnych odmian języka (stylistycznych, środowiskowych, terytorialnych i chronologicznych), posiadania bogatego zasobu słownictwa, a także umiejętności korzystania z tej wiedzy.\nSprawnością językową bywają również określane umiejętności językowe dziecka, odpowiednie dla jego wieku i etapu rozwojowego.\n\n\n== Zobacz też ==\nkompetencja komunikacyjna\npoprawność językowa\nnorma stylistyczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, ISBN 83-01-14526-9 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Standardologia\n\nStandardologia – dyscyplina naukowa zajmująca się badaniem języków standardowych. Jej przedmiotem jest kodyfikacja języków bądź wariantów językowych. Standardologia rozwinęła się w szczególnym stopniu na gruncie słowiańskim. \nJako synonim terminu „standardologia” funkcjonuje określenie „normatywistyka” (np. w słoweńskiej tradycji lingwistycznej). Spotyka się także pojęcie tzw. językoznawstwa normatywnego.\nPostawy teoretyczne badań nad językami standardowymi zostały wyłożone już przez przedstawicieli Praskiego Koła Lingwistycznego, którzy ogłosili wydanie książkowe Spisovná čeština a jazyková kultura (1932). Wypracowali oni koncepcję tzw. kultury językowej.\nTermin „standardologia” jako określenie lingwistyczne wprowadził Žarko Muljačić w pracy Genetički, tipološki i standardološki kriteriji u klasifikaciji romanskih jezika (1972).\n\n\n== Zobacz też ==\npreskryptywizm\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stowarzyszenie Języka Niemieckiego\n\nStowarzyszenie Języka Niemieckiego (niem. Verein Deutsche Sprache, VDS) – prywatne stowarzyszenie językowe, obecnie największe i najbardziej aktywne w Niemczech.\n\n\n== O Stowarzyszeniu ==\nDer Verein Deutsche Sprache został założony 14 listopada 1997 przez profesora matematyki i ekonomii Waltera Krämera, który do dziś jest jego przewodniczącym. Według informacji samego Stowarzyszenia liczy ono 36 000 członków, nie tylko w Niemczech, ale też w innych krajach na całym świecie, również w Polsce. Wspierane jest przez Radę Naukową, do której należą też językoznawcy.\nDo ważnych celów Stowarzyszenia należy zwalczanie anglicyzmów w języku niemieckim. Ich używanie traktowane jest jako wyraz snobizmu, odwracania się od języka ojczystego. Znajdujemy też inne motywy: motywy językowo–strukturalne (język niemiecki staje się rzekomo mieszanką języka niemieckiego i angielskiego: Denglisch), używanie wyrazów obcych (szczególnie anglicyzmów) tworzy bariery socjalne (motywy oświeceniowe), utrudnia komunikację (motywy komunikacyjne), wpływa na sposób myślenia (motywy kognitywne), wreszcie motywy narodowe. Globalizacja – głosi VDS – prowadzi do przejmowania obcych wzorców językowych i kulturowych z USA.\n\n\n== Formy aktywności ==\nRozwijana jest wszechstronna działalność, również w Internecie (vds-ev.de). Stowarzyszenie kieruje apele do instytucji publicznych, do partii politycznych, do mediów, nawołując do unikania zbędnych anglicyzmów, przestrzegając przed rzekomym wypieraniem języka niemieckiego przez język angielski. Przyznaje nagrody za propagowanie języka niemieckiego i coroczne negatywne wyróżnienia („Sprachpanscher des Jahres”) dla instytucji lub osobowości używających w nadmiarze zapożyczeń z języka angielskiego. Wydaje własną gazetę „Sprachnachrichten” (kwartalnik), też w wersji internetowej. Opracowuje (zniemczające) słowniki zbędnych anglicyzmów i ich rodzimych odpowiedników.\nJednocześnie przedstawiciele Stowarzyszenia nie chcą uchodzić za zagorzałych purystów i deklarują, że akceptują zapożyczenia, które ułatwiają komunikację. VDS wypowiada się również na inne tematy związane z językiem niemieckim, m.in. krytycznie w sprawie używania feminatywów (Gendersprache).\n\n\n== Reakcje ze strony językoznawców ==\nWielu językoznawców jest krytycznie nastawionych wobec działalności Stowarzyszenia. Piętnując rzekomy zalew języka niemieckiego przez zapożyczenia z angielskiego VDS abstrahuje od kontekstu historycznego i społecznego. Brytyjska lingwistka Claudia Law uważa, że Stowarzyszenie nie wypracowało naukowych kryteriów opisu słownictwa i odwołuje się do nieaktualnego rozróżnienia na wyrazy niemieckie i obce. Pomija językowo-socjologiczne aspekty używania wyrazów obcych w języku niemieckim. Stowarzyszenie – mówi Claudia Law – jest jednostronne w swoim polowaniu na anglicyzmy i można je zaliczyć do negatywnego nurtu puryzmu językowego.\n\n\n== Zobacz też ==\nPowszechne Niemieckie Stowarzyszenie Językowe\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nHeier, Anke: Deutsche Fremdwortlexikografie zwischen 1800 und 2007. Zur metasprachlichen und lexikografischen Behandlung äußeren Lehnguts in Sprachkontaktwörterbüchern des Deutschen. Berlin, Boston: Walter de Gruyter, 2012. ISBN 978-3-11-028254-2.\nLaw, Claudia: Das sprachliche Ringen um die nationale und kulturelle Identität Deutschlands, Puristische Reaktionen im 17. Jahrhundert und Ende des 20. Jahrhunderts, [w:] Muttersprache 1, 2002, s. 67–83.\nLipczuk, Ryszard: Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 2007, s. 141–144. ISBN 978-3-631-573884.\nLipczuk, Ryszard: Walka z wyrazami obcymi w Niemczech – Historia i współczesność. Kraków: Universitas, 2014, s. 62–105. ISBN 97883-242-2332-9.\nPfalzgraf, Falco: Neopurismus in Deutschland nach der Wende. Frankfurt a. M: Peter Lang, 2006, s. 68–85. ISSN 1618-5714. Rec. R. Lipczuk, [w:] Germanistik. Internationales Referatenorgan mit bibliographischen Hinweisen. Bd. 48, 3-4. Tübingen: Niemeyer, 2007, s. 620–621.\nPogarell, Reiner/Schröder, Markus: Wörterbuch überflüssiger Anglizismen. Paderborn: IFB-Verlag, 1999–2007.\nSchluss mit Gender-Unfug! | Verein Deutsche Sprache e. V. (vds-ev.de)\nWitold Sadziński: Anglicyzmy w języku niemieckim up to date (Anglicisms in German up to date), [w:] W. Sadziński (red.), Gegenwart und Geschichte in komplementärer Relation. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Germanica 9. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2013, s. 9–14.\nKatarzyna Sztandarska: O zwalczaniu wyrazów obcych w Niemczech – na przykładzie działalności Powszechnego Niemieckiego Stowarzyszenia Językowego i Stowarzyszenia Języka Niemieckiego, [w:] (red.) Jadwiga Lizak, Filologczne konteksty współczesności. Język i dydaktyka. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2011, s. 142–148.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Świadomość językowa\n\nŚwiadomość językowa – ogół sądów i poglądów na język, które są właściwe dla danej osoby lub grupy użytkowników języka. W skład świadomości językowej wchodzą wyobrażenia, doświadczenia i wiedza nt. struktury języka, jego jednostkach i zasadach posługiwania się nimi. Sądy i poglądy tworzące świadomość językową mogą mieć charakter intuicyjny, ale bywa też, że wyrastają z posiadanej wiedzy o języku.\nDzięki świadomości językowej użytkownik języka potrafi oceniać zgodność wypowiedzi z normą językową, co jest dopuszczalne w ramach normy, a co stanowi odstępstwo od niej. Świadomość językowa reguluje indywidualne zachowania językowe. Na indywidualną świadomość językową mają wpływ takie czynniki jak wychowanie (rodzina, szkoła, życie publiczne) i ogólny poziom społecznej świadomości językowej. Podstawowym przejawem świadomości językowej są rozmaite postawy wobec języka.\nŚwiadomość językowa umożliwia ocenę sposobu mówienia pod kątem poprawności i walorów stylistycznych. Jest to także zdolność formułowania sądów o stosunkach zachodzących między elementami języka (synonimia, sprzeczność).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nŚwiadomość językowa współczesnych Polaków, [w:] AndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 123–126, ISBN 83-01-14526-9 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Truizm\n\nTruizm (ang. truism od truth – „prawda”) – stwierdzenie prawdziwe, ale banalne, znane wszystkim albo zbyt błahe, aby warto było je wygłaszać. Może być użyte jako figura retoryczna. Truizmem jest np. stwierdzenie, że „Słońce jest jasne”. W retoryce, jeśli nie chce się być posądzonym o bezkrytyczne posługiwanie się banałami, często używa się następującego zwrotu: „Truizmem byłoby stwierdzenie, że...”, po czym następuje wygłoszenie tej banalnej prawdy.\nPojęcie truizmu jest blisko związane z językową tautologią, a jego odpowiednikiem w logice jest tautologia.\nTerminem przeciwnym do truizmu jest oczywisty fałsz, którym jest np. określenie „gruszki na wierzbie”. \n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik wyrazów obcych PWN, ElżbietaE. Sobol, AnnaA. Stankiewicz, wyd. 1, 15 dodr, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, ISBN 83-01-13677-4, OCLC 749284083 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Uzus językowy\n\nUzus językowy (od łac. usus „zwyczaj, praktyka”) – rzeczywisty stan w użyciu danego języka, pewnej odmiany językowej lub pewnego stylu. Pod pojęciem uzusu można rozumieć sposób użycia języka w danym środowisku (rodzina, zespół pracowniczy, instytucja, wydawnictwo itp.), sposób użycia jakiejś odmiany języka (np. języka literackiego), a według niektórych ujęć również zachowania językowe pojedynczej osoby (idiolekt).\nUzus obejmuje środki językowe, które rzeczywiście istnieją w obiegu społecznym, a także przyjęte sposoby ich łączenia, niezależnie od oceny normatywnej poszczególnych elementów (na podstawie kryteriów takich jak systemowość). Uzus tworzy nie tylko oparcie dla normy językowej, ale stanowi również samodzielny przedmiot badań w językoznawstwie korpusowym. Może mieć charakter społeczny lub jednostkowy.\nTermin „uzus” odegrał istotną rolę w teoriach Ottona Jespersena i Louisa Hjelmsleva.\n\n\n== Definicja i podział uzusu ==\nSzczegóły definicji uzusu różnią się w zależności od autora. Według jednego z ujęć uzus można utożsamiać z pojęciem praktyki językowej. Czasem może dotyczyć wręcz cech jednostkowych. Według propozycji Andrzeja Markowskiego uzus obejmuje środki językowe, które są rozpowszechnione w pewnym środowisku lub w pewnym typie tekstów, niezależnie od tego, czy zyskały ogólną aprobatę. Uzus zawiera zatem wszelkie elementy występujące obiegowo, w tym takie, które nie są akceptowane przez wszystkich członków społeczności i nie zostały skodyfikowane w obrębie normy.\nBadacze Rudolf Krajčovič i Pavol Žigo wyróżniają uzusy: indywidualny, grupowy, regionalny i ogólnonarodowy (na podstawie zasięgu), a także literacki i nieliteracki (na podstawie zgodności normatywnej). Uzus literacki charakteryzuje przestrzeganie normy i kodyfikacji języka literackiego (standardowego), uzus nieliteracki zaś konstytuuje się na gruncie nieliterackich form języka (gwar i slangów). Mówi się zatem o uzusie stylu urzędowego, uzusie gwar zawodowych czy uzusie dialektów (nieliterackich). Aleksander Wilkoń wyróżnia uzus jednostkowy oraz uzus społeczny, będący przedmiotem zainteresowania socjolingwistyki. Samo pojęcie uzusu definiuje w sposób ogólny jako: „użycie i funkcjonowanie danej formy w danym zespole tekstów i w danym środowisku”. Uzus jako „przyjęty w danej społeczności sposób posługiwania się systemem językowym […]” to inaczej „zwyczaj językowy”.\n\n\n== Uzus a norma ==\nW zestawieniu z normą językową uzus można traktować jako praktyczną formę realizacji normy. Uzus w dużym stopniu odzwierciedla kształt normy językowej (znaczna część środków uzualnych pozostaje z nią w zgodzie), przy czym w uzusie pojawiają się także środki krytykowane lub niebędące realizacjami jednostek systemowych. Zadomowienie pewnych elementów w uzusie prowadzi ostatecznie do włączenia ich w ramy normy językowej. Przykładowo istniejące w języku polskim wyrazy i wyrażenia „lata pięćdziesiąte”, „listonosz” i „wywiad z kimś” utrwaliły się jako formy wzorcowe, mimo początkowej krytyki poprawnościowej. W przypadku dialektów (odmian nieliterackich) pojęcie normy językowej jest bliskie pojęciu uzusu.\nNiektóre środki językowe wchodzące do uzusu mają charakter efemeryczny (są np. związane z sytuacją społeczną kraju lub stanowią przejaw mody językowej); takie elementy rzadko kiedy stają się częścią normy językowej.\nUzus jest rozpatrywany jako jedno z kryteriów tzw. poprawności językowej (niekiedy mowa o praktyce wykształconych użytkowników języka). Stanowi on podstawę dla kodyfikacji języka ogólnopolskiego – jeśli pewne elementy językowe, początkowo pozanormatywne, staną się szeroko rozpowszechnione (najlepiej: przez dłuższy okres, w różnych środowiskach, w mowie i piśmie), a tym samym wejdą do powszechnej praktyki językowej, to zyskają one sankcję normatywną w obrębie normy użytkowej (uzualnej), skąd po jakimś czasie mogą przejść do warstwy wzorcowej. To uzus winien wyznaczać warunki właściwego użycia języka.\nUzus nie jest w pełni równoznaczny z normą uzualną (użytkową), która z zasady obejmuje węższy zakres środków językowych, choć część badaczy traktuje te pojęcia jako tożsame. W języku polskim formy takie jak wziąść, koniami, [wyrwać] zęba stoją na pograniczu normy użytkowej języka ogólnego i zjawisk nienormatywnych.\n\n\n== Zobacz też ==\n\njęzyk ogólny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nLidiaL. Drabik LidiaL., AnnaA. Stankiewicz AnnaA., Słownik języka polskiego PWN, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, ISBN 978-83-01-14627-6 . Brak numerów stron w książce\nAndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, ISBN 83-01-14526-9 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zmiana językowa\n\nZmiana językowa – zmiana elementów systemu językowego (gramatycznych, dźwiękowych, leksykalnych itp.), o podłożu wewnętrznym lub zewnętrznym. Zmiany językowe mogą wynikać z przyczyn socjolingwistycznych; czasem służą zaspokojeniu nowych potrzeb komunikacyjnych, bywają też uwarunkowane wpływem innej odmiany językowej lub działaniem szkolnictwa; inne przyczyny mają podłoże strukturalne (odtwarzanie wzorców językowych) lub psycholingwistyczne (błąd ludzki). Badanie zmian językowych stanowi przedmiot językoznawstwa historycznego.\nZmiany językowe można rozumieć jako utrwalone innowacje w języku, objęte akceptacją wśród społeczności jego użytkowników. Innowacje językowe powstają nieświadomie (np. jako wynik skojarzeń językowych, przejęzyczeń) lub albo też jako efekt świadomego działania użytkowników języka (np. w celu nazwania nowych zjawisk, uproszczenia sposobu formułowania myśli). \nZmiany językowe dokonują się na rozmaitych płaszczyznach systemu, a innowacje obserwowane na pojedynczej płaszczyźnie mogą powodować przeobrażenia na pozostałych poziomach języka. Zmiany dźwiękowe przejawiają się w postaci innowacji fonetycznych (takich jak redukcje, asymilacja i dysymilacja); zmiany morfologiczne, konstytuujące się w strukturze fleksyjnej i słowotwórczej, mogą zaś powstawać w odpowiedzi na wyrównania analogiczne lub innowacje fonetyczne.\nZmiany językowe mogą być umotywowane czynnikami wewnętrznymi (np. ekonomią języka) lub zewnętrznymi (np. wpływem innych języków, modą lub czynnikami społeczno-gospodarczymi). Utrwalają się w różnym zakresie – bywają zakończone i trudne do zauważenia, ale mogą być także właściwe dla idiolektu mówiącego, zależne od wieku i innych czynników socjolingwistycznych. Ich zasięg geograficzny bywa nieregularny. Częstym wyjaśnieniem dla zmian językowych jest zjawisko analogii, występujące w morfologii. Źródłem zmian w języku standardowym mogą być odmiany niestandardowe, z którymi standard wchodzi w kontakt; z kolei te drugie odmiany nie opierają się wpływom standardu.\nPod wpływem kontaktu językowego bardzo często dochodzi do zapożyczania słownictwa (np. wyrazów określających pojęcia z innej kultury). Przy odpowiednich okolicznościach językowo-społecznych możliwe jest także przeniesienie elementów struktury języka (cech składni, morfologii, semantyki czy fonologii), również na styku różnych rodzin językowych (np. uralskiej i indoeuropejskiej). W ramach kontaktu językowego mówi się o konwergencji, czyli zbliżaniu się języków do siebie (wpływ ten ma charakter obustronny) i releksyfikacji, czyli zastępowaniu większości (lub całej) leksyki jednego języka słownictwem innego języka.\nZmiany językowe są zjawiskiem naturalnym i typowym dla języków żywych, w tym ich form literackich. Zachodni językoznawcy, stosujący podejście opisowe, odstępują przeważnie od prób ich hamowania czy też wartościowania poszczególnych zjawisk jako dobrych lub złych. Nie jest prawdziwe przekonanie, jakoby zmiany językowe prowadziły do uproszczenia mowy i zubożenia jej potencjału ekspresyjnego. Można przyjąć, że każde ewentualne kryterium, którego używa się do ewaluacji zmian, powinno być oparte na świadomości rozmaitych zastosowań, jakie dany język znajduje w posługującym się nim społeczeństwie; niemniej zmiany językowe uchodzą za zjawisko nieuniknione, silnie związane ze społecznym charakterem języka, ale jednocześnie pozbawione kierunkowości (język nie dąży ani do gorszego, ani do lepszego stanu).\nPrzydatność innowacji językowych jest poddawana ocenie na gruncie językoznawstwa normatywnego, wchodząc w skład głównych zagadnień tej dziedziny. Tradycyjne koncepcje kultury (kultywacji) języka i potoczne stanowiska często uznają zmienność języka za zjawisko ujemne, świadczące o spadku jego jakości. Negatywny stosunek do zmian językowych może wynikać ze złudnego przeświadczenia, jakoby współcześnie ich tempo było szczególnie nasilone. Przekonaniu temu sprzyjają takie czynniki jak wpływ środków masowego przekazu (w tym telewizji) oraz zwiększone możliwości podróży. Dostępność mediów i łatwość podróży przyczyniają się do większej wiedzy na temat istnienia różnic językowych oraz nasilonego kontaktu ze zjawiskami wariantywności i zmienności języka.\n\n\n== Zobacz też ==\nkontakt językowy\newolucja języka\nwariacja językowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJoanJ. Bybee JoanJ., Language Change, Cambridge: Cambridge University Press, 2015, DOI: 10.1017/CBO9781139096768, ISBN 978-1-107-02016-0, ISBN 978-1-107-65582-9, ISBN 978-1-139-09676-8  (ang.).\nSarahS. Thomason SarahS., Language Contact, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2001, DOI: 10.1515/9781474473125, ISBN 0-7486-0719-6, ISBN 978-1-47447-312-5, OCLC 47041712  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmekologia\n\nMyrmekologia – gałąź entomologii zajmująca się badaniem mrówek w środowisku naturalnym oraz w środowisku sztucznym.\nMyrmekolodzy hodują mrówki korzystając ze sztucznych gniazd (formikarium) w celu obserwowania i poznawania ich zachowania.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nFormicopedia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Formikarium\n\nFormikarium (łac. formica – mrówka) – rodzaj insektarium, sztuczne mrowisko przeznaczone do hodowli mrówek i obserwacji żyjących w nim mrówek. Dziedzina zoologii zajmująca się badaniem mrówek to myrmekologia.\nW zależności od zastosowanego materiału wyróżnia się formikaria:\n\nkorkowe,\ngipsowe,\ngazobetonowe,\nziemne,\npiaskowe,\nakrylowe.\nFormikarium składa się części gniazdowej oraz wybiegu zwanego areną. W części gniazdowej żyje królowa składająca jaja oraz robotnice opiekujące się jajami i larwami. Wybieg pełni rolę miejsca, w którym mrówki zdobywają pożywienie oraz wynoszą nieczystości z gniazda.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nMrówkowate\nSimAnt – gra komputerowa, symulacja kolonii mrówek\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBaza Mrówczej Wiedzy\nformicopedia.org – Forum miłośników mrówek\nantmania.pl – Świat Mrówek", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmecological News\n\nMyrmecological News – międzynarodowe recenzowane czasopismo naukowe obejmujące tematyką myrmekologię. Obejmuje artykuły ze wszystkich dziedzin biologicznych związane z mrówkami. Dawniej ukazywało się pod nazwą \"Myrmecologische Nachrichten\". Do woluminu 15 artykuły miały abstrakty w języku niemieckim. Obecnie pismo w całości wydawane jest po angielsku. Wydawane jest przez Österreichische Gesellschaft für Entomofaunistik, austriackie stowarzyszenie entomologów i przyrodników. Obecnie redaktorami pisma są Birgit Schlick-Steiner, Florian Steiner oraz Herbert Zettel, a wychodzi ono raz do roku. \nCzasopismo jest indeksowane przez: Current Contents/Agriculture, Biology & Environmental Sciences, Google Scholar, Science Citation Index Expanded, Scopus oraz Zoological Record.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmekofile\n\nMyrmekofile (gr. mýrmēx – mrówka, philéō – lubię) – organizmy wykorzystujące mrówki, na przykład jako pasożyty stale lub przejściowo żyjące w gnieździe mrówek lub termitów i korzystające z ich pokarmu, jako drapieżcy zjadający mrówki i ich larwy lub jako symbionty.\nPrzykładem myrmekofili korzystających w sposób przejściowy z mrówek są niektóre modraszki. Larwy modraszka, żywiące się w pierwszej części rozwoju kwiatami, w drugiej przedostają się do gniazda mrówek wścieklic, aby tam być karmionymi podobnie jak larwy mrówek lub zjadać larwy i jaja mrówek.\nLarwy modraszków dostają się do gniazda niesione przez mrówki-robotnice. Dzieje się to za sprawą odpowiednich gruczołów sprawiających, że larwy modraszka traktowane są przez mrówki jako własne. Do czasu przepoczwarczenia larwy znajdują się pod troskliwą opieką mrówek.\nMyrmekofilami są również mszyce, o które mrówki dbają i hodują na różnych roślinach, aby móc korzystać z ich pożywnych wydzielin. Także niektóre gatunki roztoczy są myrmekofilne. Należą tu też: pająki, wije, świerszczowate, pluskwiaki oraz chrząszcze.\nDo roślin myrmekofilnych zalicza się niektóre drzewa i krzewy z rodzaju Acacia produkujące nektar pozakwiatowy wabiący mrówki, które w zamian chronią roślinę, przeganiając zwierzęta i czyszcząc podłoże z nasion konkurencji.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Acanthognathus\n\nAcanthognathus – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje osiem gatunków (w tym jeden wymarły, znany z dominikańskiego bursztynu A. poinari), gatunkiem typowym jest A. ocellatus.\n\n\n== Występowanie ==\nRodzaj neotropikalny, występuje w Ameryce Południowej i Środkowej.\n\n\n== Biologia ==\nTworzy niewielkie kolonie, liczące do 30 dorosłych osobników.\nRobotnice tego rodzaju mają wyspecjalizowane, długie i cienkie żuwaczki, rozwierające się do kąta 170°. Mrówki podchodzą do niewielkich owadów i w momencie, gdy zdobycz dotknie jednego z czuciowych włosków na ich wewnętrznej powierzchni, żuwaczki błyskawicznie się zatrzaskują. Czas zamknięcia żuwaczek wynosi poniżej 2,5 ms.\n\n\n== Taksonomia ==\nRodzaj dawniej zaliczany do Dacetini. W 2015 roku na podstawie analiz filogenetycznych zaliczony został do Attini przez P.S. Warda i innych.\nNależy tu 8 opisanych gatunków:\n\nAcanthognathus brevicornis M.R. Smith, 1944\nAcanthognathus laevigatus Galvis & Fernández, 2009\nAcanthognathus lentus Mann 1922\nAcanthognathus ocellatus (Mayr, 1887)\n†Acanthognathus poinari Baroni Urbani, 1994\nAcanthognathus rudis Brown and Kempf, 1969\nAcanthognathus stipulosus Brown and Kempf, 1969\nAcanthognathus teledectus Brown & Kempf 1969\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Acanthomyrmex\n\nAcanthomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Ma orientalny zasięg występowania. Obejmuje 11 opisanych gatunków.\nRodzaj ten opisany został w 1893 roku przez Carlo Emeryego. Najpierw umieszczany w Mymrimicini, potem w Pheidolini, które to plemię zostało na podstawie analiz filogenetycznych zsynonimizowane z Crematogastrini przez P.S. Warda i współpracowników w 2015 roku.\nMrówki te zasiedlają Azję, od Chin, Tajwanu i Sri Lanki po Indonezję i Filipiny. Żyją w małych koloniach.\nNależy tu 17 opisanych gatunków:\n\nAcanthomyrmex basispinosus Moffett, 1986\nAcanthomyrmex careoscrobis Moffett, 1986\nAcanthomyrmex concavus Moffett, 1986\nAcanthomyrmex crassispinus Wheeler, W.M., 1930 \nAcanthomyrmex dusun Wheeler, W.M., 1919 \nAcanthomyrmex ferox Emery, 1893\nAcanthomyrmex foveolatus Moffett, 1986\nAcanthomyrmex glabfemoralis Zhou & Zheng, 1997\nAcanthomyrmex humilis  Eguchi, Bui & Yamane, 2008\nAcanthomyrmex laevis Moffett, 1986\nAcanthomyrmex luciolae Emery, 1893\nAcanthomyrmex mindanao Moffett, 1986\nAcanthomyrmex minus Terayama, Ito & Gobin, 1998\nAcanthomyrmex notabilis Smith, F., 1860\nAcanthomyrmex padanensis Terayama, Ito & Gobin, 1998\nAcanthomyrmex sulawesiensis Terayama, Ito & Gobin, 1998\nAcanthomyrmex thailandensis Terayama, 1995\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Acanthoponera\n\nAcanthoponera – rodzaj  mrówek z podrodziny Ponerinae.\nMrówki te zamieszkują wyłącznie krainę neotropikalną.\n\n\n== Gatunki ==\nOpisano dotychczas cztery gatunki:\n\nAcanthoponera goeldii Forel, 1912\nAcanthoponera minor Forel, 1899\nAcanthoponera mucronata Roger, 1860\nAcanthoponera peruviana Brown, 1958\nPonadto znana jest samica nieznanego gatunku, który nie został dotychczas nazwany.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Acanthostichus\n\nAcanthostichus – rodzaj mrówek z podrodziny Dorylinae. Opisano 23 gatunki, w tym jeden wymarły, znany z dominikańskiego bursztynu (†A. hispaniolicus). Gatunkiem typowym jest A. serratulus.\n\n\n== Gatunki ==\nAcanthostichus arizonensis MacKay, 1996\nAcanthostichus bentoni MacKay, 1996\nAcanthostichus brevicornis Emery, 1894\nAcanthostichus brevinodis MacKay, 1996\nAcanthostichus concavinodis MacKay, 1996\nAcanthostichus emmae MacKay, 1996\nAcanthostichus femoralis Kusnezov, 1962\nAcanthostichus flexuosus MacKay, 1996\nAcanthostichus fuscipennis Emery, 1895\n†Acanthostichus hispaniolicus De Andrade, 1998\nAcanthostichus kirbyi Emery, 1895\nAcanthostichus laevigatus MacKay, 1996\nAcanthostichus laticornis Forel, 1908\nAcanthostichus lattkei MacKay, 1996\nAcanthostichus longinodis MacKay, 2004\nAcanthostichus punctiscapus MacKay, 1996\nAcanthostichus quadratus Emery, 1895\nAcanthostichus quirozi MacKay, 1996\nAcanthostichus sanchezorum MacKay, 1985\nAcanthostichus serratulus Smith, 1858\nAcanthostichus skwarrae Wheeler, 1934\nAcanthostichus texanus Forel, 1904\nAcanthostichus truncatus MacKay, 1996\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Acanthostichus - AntWeb. [dostęp 2013-07-23].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Acromyrmex\n\nAcromyrmex – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych, sklasyfikowany przez Gustava Mayra w roku 1865.\n\n\n== Gatunki ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Acropyga\n\nAcropyga – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae, sklasyfikowany przez Rogera w roku 1862.\n\n\n== Gatunki ==\n\n\n== Bibliografia ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)\nAcropyga (en.). ento.csiro.au. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-30)].\nAcropyga (en.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Adelomyrmex\n\nAdelomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Został opisany przez Fernandeza w 2003.\n\n\n== Gatunki ==\nAdelomyrmex biroi (Emery, 1897)\nAdelomyrmex hirsutus (Mann, 1921)\nAdelomyrmex myops (Wheeler, 1910)\nAdelomyrmex samoanus (Wilson & Taylor, 1967)\nAdelomyrmex silvestrii (Menozzi, 1931)\nAdelomyrmex tristani (Menozzi, 1931)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nCatalogue of Life : 2008 Annual Checklist : Genus Adelomyrmex. [dostęp 2009-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Adetomyrma\n\nAdetomyrma – rodzaj mrówek należący do podrodziny Amblyoponinae, sklasyfikowany przez Philipa Warda w roku 1996.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje jeden gatunek:\n\n\n== Bibliografia ==\nwww.catalogueoflife.org/browse_taxa.php?selected_taxon=91256 – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)\nArtikuł w antbase.org", "source": "wikipedia"}
{"text": "Adlerzia froggatti\n\nAdlerzia froggatti – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae, należący do monotypowego rodzaju Adlerzia. Występuje w Australii.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Adlerzia - AntWeb. [dostęp 2013-07-15].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aenictogiton\n\nAenictogiton – rodzaj mrówek z podrodziny Dorylinae. Opisany przez Carlo Emery'ego w roku 1901.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje 7 gatunków:\n\nAenictogiton attenuatus Santschi, 1919\nAenictogiton bequaerti Forel, 1913\nAenictogiton elongatus Santschi, 1919\nAenictogiton emeryi Forel, 1913\nAenictogiton fossiceps Emery, 1901\nAenictogiton schoutedeni Santschi, 1924\nAenictogiton sulcatus Santschi, 1919\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nCatalogue of Life : 2008 Annual Checklist : Genus Aenictogiton. [dostęp 2009-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aenictogiton attenuatus\n\nAenictogiton attenuatus – gatunek mrówki z podrodziny Aenictogitoninae. Występuje w Demokratycznej Republice Konga.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aenictus\n\nAenictus – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych, sklasyfikowany przez Williama Shuckarda w roku 1840.\n\n\n== Gatunki ==\n\n\n== Bibliografia ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Afroxyidris crigensis\n\nAfroxyidris crigensis – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Afroxyidris.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Agraulomyrmex\n\nAgraulomyrmex – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae, sklasyfikowany przez Prinsa w roku 1983.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje 2 gatunki:\n\n\n== Bibliografia ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Agroecomyrmecini\n\nAgroecomyrmecini – plemię mrówek z podrodziny Agroecomyrmecinae. \n\n\n== Rodzaje ==\nNależą tu 3 opisane rodzaje:\n\n†Agroecomyrmex Wheeler, 1915\n†Eulithomyrmex Carpenter, 1935\nTatuidris Brown & Kempf, 1968\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Agroecomyrmex duisburgi\n\nAgroecomyrmex duisburgi – wymarły gatunek owada z rodziny mrówkowatych (Formicidae); jedyny przedstawiciel rodzaju Agroecomyrmex wprowadzonego przez Wheelera w roku 1910. Został odkryty w bałtyckim bursztynie datowanym na eocen (34–42 milionów lat temu).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Alloformica\n\nAlloformica – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje 4 gatunki:\n\n\n== Bibliografia ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Allomerus\n\nAllomerus – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje trzy gatunki:\n\nAllomerus decemarticulatus Mayr, 1878\nAllomerus octoarticulatus Mayr, 1878\nAllomerus vogeli Kempf, 1975\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Amblyopone\n\nAmblyopone – rodzaj mrówek z podrodziny Amblyoponinae. Według najnowszej rewizji rodzaju należy tu osiem gatunków. Gatunkiem typowym jest A. australis.\n\n\n== Gatunki ==\nAmblyopone aberrans Wheeler, 1927\nAmblyopone australis Erichson, 1842\nAmblyopone clarki Wheeler, 1927\nAmblyopone hackeri Wheeler, 1927\nAmblyopone leae Wheeler,1927\nAmblyopone longidens Forel, 1910\nAmblyopone mercovichi Brown, 1960\nAmblyopone michaelseni Forel, 1907\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Amblyoponinae\n\nAmblyoponinae – podrodzina mrówek.\n\n\n== Taksonomia ==\nTakson jako podrodzina mrówkowatych wprowadzony został w 1893 roku przez Auguste Forela. Później klasyfikowane był jako plemię Amblyoponini w obrębie Ponerinae. W 2003 roku Barry Bolton nadał im rangę osobnej podrodziny mrówek. Późniejsze filogenetyczne badania molekularne potwierdziły ich pozycję jako osobnej podrodziny w obrębie grupy mrówek poneroidalnych, blisko spokrewnionej z Proceratiinae. Badania Yoshimury i Fishera z 2012 roku pozwoliły rozpoznać w obrębie tej podrodziny dwa klady: XMAS, obejmujący rodzaje Xymmer, Myopias, Adetomyrma i Stigmatomma oraz andoCP, obejmujący rodzaje Onychomyrmex, Concoctio i Prionopelta. Badania przeprowadzone przez Bradyego i innych w 2006 oraz Moreau i Bella w 2013 wsparły również poprawność zaliczania do Amblyoponinae rodzaju Apomyrma, który niektórzy autorzy klasyfikowali w Leptanillinae, Ponerinae s. lato, czy własnej podrodzinie Apomyrminae.\nW sumie do podrodziny tej zalicza się 13 rodzajów:\n\n\n== Opis ==\nGłowa robotnic o małych oczach położonych za środkiem długości lub bezoka, na przedniej krawędzi nadustka wyposażona w ząbkowate szczecinki. U samic gruczoły metapleuralne otwierają się u nich mniej lub więcej grzbietowo-tylnie. U wszystkich kast petiolus jest na trzecim segmencie odwłoka osadzony bardzo szeroko i pozbawiony wyraźnej powierzchni tylnej. Postpetiolus nie występuje. Czwarty segment odwłoka u wszystkich kast ma zlane ze sobą tergum i sternum. Robotnice maja żądła dobrze rozwinięte. Narządy genitalne samców mają brzusznowierzchołkowy wyrostek na basivolsella, osadzony blisko cuspis i digitusa.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ancyridris\n\nAncyridris – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych.\n\n\n== Taksonomia ==\nOpisany przez Williama Wheelera w roku 1935. Na podstawie analiz filogenetycznych włączony do Crematogastrini przez P.S. Warda i innych w 2015 roku. Obejmuje 2 gatunki:\n\nAncyridris polyrhachioides Wheeler, 1935\nAncyridris rupicapra (Stitz, 1938)\n\n\n== Opis ==\nUbarwienie czarniawobrązowe lub rudobrązowe, ogólnie silnie błyszczące. Powierzchnia ciała w większości przypadków pokryta rzadkim owłosieniem i bardzo słabo urzeźbiona. Głowa z dwunastoczłonowymi czułkami, środkowym szpicem na przednim brzegu nadustka, a zagłębieniami okołoczułkowymi i krawędziami czołowymi szczątkowymi. Na pozatułowiu obecne silne, wydłużone i wierzchołkowo zakrzywione kolce. Petiolus z dwoma silnymi kolcami w części grzbietowo-bocznej, a postpetiolus z wierzchu stożkowaty.\n\n\n== Występowanie ==\nMrówki te zasiedlają Nową Gwineę, gdzie występują powyżej 1500 m n.p.m..\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aneuretellus deformis\n\nAneuretellus deformis – wymarły gatunek owada z rodziny mrówkowatych (Formicidae); jedyny przedstawiciel rodzaju Aneuretellus. Został odkryty na Sachalinie w pokładach bursztynu datowanych na środkowy eocen (43–47 milionów lat temu). Gatunek i rodzaj opisał Giennadij Dłusski w roku 1988.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aneuretinae\n\nAneuretinae – podrodzina mrówek obejmująca 5 opisanych rodzajów.\n\n\n== Rodzaje ==\nAneuretellus Dlussky, 1988\nAneuretus Emery, 1893\nMianeuretus Carpenter, 1930\nParaneuretus Wheeler, 1915\nProtaneuretus Wheeler, 1915\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMrówkowate\nBłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aneuretus simoni\n\nAneuretus simoni – gatunek mrówki z podrodziny Aneuretinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Aneuretus i jedyny współcześnie żyjący przedstawiciel rodziny. Występuje endemicznie na Cejlonie.\n\n\n== Systematyka ==\nGatunek Aneuretus simoni zaliczany jest obecnie do rodziny Aneuretinae, w analizach filogenetycznych umieszczanej między Myrmeciinae-Ponerinae a Dolichoderinae.\n\n\n== Występowanie ==\nZasięg występowania gatunku ograniczony jest do Cejlonu. Udokumentowane stanowiska to rezerwat leśny Gilimale, Pompekelle, Sinharaja, lasy Kirikanda, Moraella i Rambukoluwa.\n\n\n== Biologia ==\nMrówki są padlinożerne, polują też na małe owady i odżywiają się nektarem. Żywa zdobycz paraliżowana jest żądłem. Robotnice furażują w ściółce i na jej powierzchni w godzinach porannych i popołudniowych. U Aneuretus simoni występuje dimorficzna kasta robotnic (robotnice major i minor).\n\n\n== Morfologia ==\nOczy małe, składające się z około 30 omatidiów. Czułki 12-członowe. Głaszczki szczękowe 3-członowe, głaszczki wargowe 4-członowe. Posiada żądło. Pomostek jednosegmentowy, szypułka petiolusa wąska i długa. Propodeum z parą kolców. Golenie trzeciej pary odnóży opatrzone ostrogami. Barwa ciała od jasnożółtej do żółtopomarańczowej.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Aneuretus - AntWeb. [dostęp 2013-07-17].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anillidris bruchi\n\nAnillidris bruchi – gatunek mrówek należący do podrodziny Dolichoderinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Anillidris.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anillomyrma\n\nAnillomyrma – rodzaj mrówek należący do podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje dwa gatunki:\n\nAnillomyrma decamera Emery, 1901\nAnillomyrma tridens Bolton, 1987\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ankylomyrma coronacantha\n\nAnkylomyrma coronacantha – gatunek mrówki z podrodziny Agroecomyrmecinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Ankylomyrma.\n\n\n== Taksonomia ==\nGatunek i rodzaj zostały opisane przez Barry'ego Boltona w 1973. Jako lokalizację typową autor wskazał górę Atewa w Ghanie. Nowe taksony umieszczone zostały wówczas w plemieniu Meranoplini, w podrodzinie Myrmicinae. W 1994 roku ten sam autor umieścił Ankylomyrma w plemieniu Formicoxenini, a w 2003 roku przeklasyfikował ją do monotypowego plemienia Ankylomyrmini. W 2015 roku 4 autorów na podstawie analiz molekularnych wyłączyło Ankylomyrma z Myrmicinae i umieściło ją w Agroecomyrmecinae. Uzyskali oni w owej analizie bardzo silne poparcie dla siostrzanej pozycji rodzajów Tatuidris i Ankylomyrma.\n\n\n== Opis ==\nGatunek monomorficzny. Holotypowa robotnica ma 4,6 mm długości. Dalszy opis dotyczy robotnic. Ubarwienie czarne z pomarańczowobrązowymi do czerwonobrązowych: żuwaczkami, czułkami, częścią naduskta i lamelli potylicznej, goleniami, stopami i pierwszym sternitem gastralnym. Głaszczki o długich członach. Żuwaczki z pięcioma silnymi, trójkątnymi ząbkami, w stanie złożonym prawie całkiem nakryta dużym, szerokim nadustkiem. Środkowa część tego ostatniego wyniesiona, z tyłu szeroka i wciśnięta między szeroko oddzielone i nakrywające panewki czułków płaty czołowe, które ku tyłowi przedłużają się w krawędzie czołowe sięgające aż do krawędzi potylicznej głowy. Słabe zagłębienia okołoczułkowe (scrobe) od góry odgraniczają krawędzie czołowe, od dołu zaś listewka biegnąca od panewek żuwaczek po część podoczną. Duże oczy położone są w obrębie zagłębienia okołoczułkowego, w tylno-bocznych narożach głowy. Buławka dwunastoczłonowych czułków jest słabo zaznaczona i wielkość członów biczyka rośnie stopniowo ku wierzchołkowi. Szeroka, wyciągnięta w serię ząbkokształtnych wyrostków poprzeczna blaszka (lamella) ogranicza krawędź potyliczną, za którą potylica staje się płaska. Na dużym, nabrzmiałym i wypukłym promesonotum (zlane grzbietowo przedplecze i śródplecze) brak szwów, za to występują cztery pary trójkątnych zębów. Szerokie szwy oddzielają mesopleura od metapleura jak również dzielą w poprzek mesopleura. Na krótkim pozatułowiu oraz na petiolusie wyrastają po dwa silne kolce. Powierzchnię prawie całego gaster pokrywa silnie powiększony pierwszy tergit. Pierwszy sternit ograniczony jest do wąskiego kołnierzyka na brzusznej stronie nasady gaster, zaś pozostałe segmenty gastralne są drobne i ukryte w jego wnętrzu. Silnie rozwinięte żądło sięga do przodu aż pod pomostek.\n\n\n== Występowanie ==\nMrówka nadrzewna. Holotyp pozyskano przez odymianie koron drzew w lesie pierwotnym.\nWystępuje w Gabonie, Ghanie, Kamerunie i Republice Środkowoafrykańskiej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anochetus\n\nAnochetus – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych, sklasyfikowany przez Gustava Mayra w roku 1861.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje 96 gatunki:\n\n\n== Bibliografia ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anomalomyrma\n\nAnomalomyrma – rodzaj mrówki z podrodziny Leptanillinae. Należą do niego trzy gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nAnomalomyrma boltoni Borowiec, Schulz, Alpert & Baňař, 2011\nAnomalomyrma helenae Borowiec, Schulz, Alpert & Baňař, 2011\nAnomalomyrma taylori Bolton, 1990\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nCatalogue of Life : 2008 Annual Checklist : Genus Dithyrea. [dostęp 2009-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anomalomyrma taylori\n\nAnomalomyrma taylori – gatunek mrówek z podrodziny Leptanillinae.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anomalomyrmini\n\nAnomalomyrmini – plemię mrówek z podrodziny Leptanillinae\n\n\n== Rodzaje ==\nNależą tu 3 opisane rodzaje:\n\nAnomalomyrma Taylor, 1990\nFurcotanilla Xu, 2012\nProtanilla Taylor, 1990\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anonychomyrma\n\nAnonychomyrma – rodzaj mrówek należący do podrodziny Dolichoderinae.\n\n\n== Gatunki ==\nAnonychomyrma anguliceps (Forel, 1901)\nAnonychomyrma angusta (Stitz, 1911)\nAnonychomyrma arcadia (Forel, 1915)\nAnonychomyrma biconvexa (Santschi, 1928)\nAnonychomyrma constricta (Mayr, 1868)\nAnonychomyrma dimorpha (Viehmeyer, 1912)\nAnonychomyrma fornicata (Emery, 1914)\nAnonychomyrma froggatti (Forel, 1902)\nAnonychomyrma gilberti (Forel, 1902)\nAnonychomyrma glabrata (Smith, 1857)\nAnonychomyrma incisa (Stitz, 1932)\nAnonychomyrma itinerans (Lowne, 1865)\nAnonychomyrma longicapitata (Donisthorpe, 1947)\nAnonychomyrma longiceps (Forel, 1907)\nAnonychomyrma malandana (Forel, 1915)\nAnonychomyrma minuta (Donisthorpe, 1943)\nAnonychomyrma murina (Emery, 1911)\nAnonychomyrma myrmex (Donisthorpe, 1947)\nAnonychomyrma nitidiceps (Andre, 1896)\nAnonychomyrma polita (Stitz, 1912)\nAnonychomyrma procidua (Erichson, 1842)\nAnonychomyrma purpurescens (Lowne, 1865)\nAnonychomyrma samlandica (Wheeler, 1915)\nAnonychomyrma scrutator (Smith, 1859)\nAnonychomyrma sellata (Stitz, 1911)\nAnonychomyrma tigris (Stitz, 1912)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anoplolepis\n\nAnoplolepis – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae, sklasyfikowany przez Santschiego w roku 1914.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje 22 gatunki:\n\n\n== Bibliografia ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anoplolepis gracilipes\n\nAnoplolepis gracilipes – gatunek mrówki, znany także jako żółta szalona mrówka, w krajach anglojęzycznych określana także jako mrówka długonoga albo mrówka z Malediwów. Gatunek kosmopolityczny, pochodzący prawdopodobnie z Afryki Zachodniej lub Azji. Skolonizowały wiele obszarów w tropikach na świecie po ich zawleczeniu rozmaitymi środkami transportu przez ludzi.\nGatunkowi temu nadano potoczne określenie „szalony” z uwagi na sprawiające wrażenie chaotycznych ruchy, wykonywane w sytuacji zaniepokojenia. Robotnice osiągają długość ciała do 4 mm, długie nogi i czułki mrówki czynią ją jednym z największych inwazyjnych gatunków mrówek na świecie.\nŁatwo zadomawia się i zdobywa dominację w nowym środowisku, w czym pomagają takie cechy, jak agresja w stosunku do innych gatunków mrówek, niski stopień agresji w stosunku do członków własnego gatunku i tworzenie kolonii o dużych rozmiarach.\nZostała umieszczona na liście „stu najgorszych gatunków inwazyjnych na świecie” opracowanej przez Invasive Species Specialist Group, działającej pod auspicjami Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN).\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek pochodzący z Azji, występuje na wszystkich kontynentach. Skolonizował ekosystemy od Hawajów po Seszele i Zanzibar; zbudował superkolonie na Wyspie Bożego Narodzenia na Oceanie Indyjskim. Od czasu pojawienia się w 1934 roku na Wyspie Bożego Narodzenia jego obecność zagraża wyginięciem m.in. endemicznych gatunków kraba czerwonego oraz głuptaka czarnoskrzydłego.\nRegiony występowania:\n\nAfryka: Mauritius, Reunion, Seszele\nAmeryki: Chile, Meksyk, Stany Zjednoczone\nAzja: Bangladesz, Borneo, Brunei, Kambodża, Chiny, Indie, Indonezja, Japonia, Krakatau, Malezja, Mjanma, Nikobary, Filipiny, Singapur, Sri Lanka, Tajlandia, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Wietnam, Jemen\nEuropa: Grecja, Wielka Brytania\nOceania: Australia, Wyspy Cooka, Fidżi, Polinezja Francuska, Guam, Hawaje, Kiribati, Wyspy Marshalla, Mikronezja, Nowa Kaledonia, Niue, Mariany Północne, Palau, Papua-Nowa Gwinea, Samoa, Wyspy Salomona, Tokelau, Tonga, Vanuatu, Wallis i Futuna\n\n\n== Zobacz też ==\nmyrmekologia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anoplolepis nuptialis\n\nAnoplolepis nuptialis – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. Występuje w Republice Południowej Afryki.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anoplolepis tumidula\n\nAnoplolepis tumidula – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antichthonidris\n\nAntichthonidris – rodzaj mrówek, czasami włączany do rodzaju Monomorium. Gatunkiem typowym rodzaju jest Monomorium denticulatum Mayr, 1887. \n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje dwa gatunki:\n\nAntichthonidris bidentata (Mayr, 1887)\nAntichthonidris denticulata (Mayr, 1887)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aphaenogaster\n\nAphaenogaster – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Został opisany przez Gustava Mayra w 1853.\n\n\n== Gatunki ==\nA. albisetosa Mayr, 1886\nA. annandalei Mukerjee, 1930\nA. araneoides Emery, 1890\nA. ashmeadi Emery, 1895\nA. atlantis Santschi, 1929\nA. avita Fujiyama, 1970\nA. balcanica (Emery, 1898)\nA. barbara Shattuck, 2008\nA. barbigula Wheeler, 1916\nA. baronii Cagniant, 1988\nA. beccarii Emery, 1887\nA. beesoni Donisthorpe, 1933\nA. belti Forel, 1895\nA. boulderensis Smith, 1941\nA. burri (Donisthorpe, 1950)\nA. caeciliae Viehmeyer, 1922\nA. campana Emery, 1878\nA. cardenai Espadaler, 1981\nA. cavernicola Donisthorpe, 1938\nA. cecconii Emery, 1894\nA. cockerelli Andre, 1893\nA. cristata (Forel, 1902)\nA. crocea Andre, 1881\nA. curiosa Santschi, 1933\nA. dejeani Cagniant, 1982\nA. depilis Santschi, 1911\nA. depressa Bolton, 1995\nA. dlusskyi Radchenko & Arakelian, 1991\nA. donisthorpei Carpenter, 1930\nA. dromedaria (Emery, 1900)\nA. dulciniae Emery, 1924\nA. ensifera Forel, 1899\nA. epirotes (Emery, 1915)\nA. espadaleri Cagniant, 1984\nA. exasperata Wheeler, 1921\nA. fabulosa Arnol'di, 1968\nA. fallax Cagniant, 1992\nA. famelica (Smith, 1874)\nA. faureli Cagniant, 1969\nA. feae Emery, 1889\nA. festae Emery, 1915\nA. finzii Mueller, 1921\nA. flemingi Smith, 1928\nA. floridana Smith, 1941\nA. friederichsi Forel, 1918\nA. fulva Roger, 1863\nA. geei Wheeler, 1921\nA. gemella (Roger, 1862)\nA. georgica Arnol'di, 1968\nA. gibbosa (Latreille, 1798)\nA. gigantea Collingwood, 1962\nA. gonacantha (Emery, 1899)\nA. haarlovi Collingwood, 1961\nA. hesperia Santschi, 1911\nA. holtzi (Emery, 1898)\nA. honduriana Mann, 1922\nA. huachucana Creighton, 1934\nA. hunanensis Wu & Wang, 1992\nA. iberica Emery, 1908\nA. inermita Bolton, 1995\nA. ionia Santschi, 1933\nA. isekram Bernard, 1977\nA. italica Bondroit, 1918\nA. januschevi Arnol'di, 1976\nA. kervillei Forel, 1910\nA. kimberleyensis Shattuck, 2008\nA. kurdica Ruzsky, 1905\nA. laevior Emery, 1887\nA. lamellidens Mayr, 1886\nA. ledouxi Tohme, 1969\nA. lepida Wheeler, 1930\nA. lesbica Forel, 1913\nA. livida (Heer, 1850)\nA. longaeva (Scudder, 1877)\nA. longiceps (Smith, 1858)\nA. loriai (Emery, 1897)\nA. lustrans Smith, 1961\nA. maculata Theobald, 1937\nA. maculipes Theobald, 1937\nA. mariae Forel, 1886\nA. mayri Carpenter, 1930\nA. mediterrae Shattuck, 2008\nA. megommata Smith, 1963\nA. mersa Wheeler, 1915\nA. messoroides Dlussky, 1990\nA. mexicana (Pergande, 1896)\nA. miamiana Wheeler, 1932\nA. miniata Cagniant, 1990\nA. muelleriana Wolf, 1915\nA. mutica Pergande, 1896\nA. nadigi Santschi, 1923\nA. nana Wheeler, 1932\nA. obsidiana Mayr, 1861\nA. occidentalis (Emery, 1895)\nA. oligocenica Wheeler, 1915\nA. osimensis Teranishi, 1940\nA. ovaticeps (Emery, 1898)\nA. pallescens Walker, 1871\nA. pallida (Nylander, 1849)\nA. pannonica Bachmayer, 1960\nA. patruelis Forel, 1886\nA. perplexa Smith, 1961\nA. phalangium Emery, 1890\nA. phillipsi Wheeler & Mann, 1916\nA. picea (Wheeler, 1908)\nA. picena Baroni Urbani, 1971\nA. poultoni Crawley, 1922\nA. praedo Emery, 1908\nA. praenoda Santschi, 1933\nA. projectens Donisthorpe, 1947\nA. punctaticeps MacKay, 1989\nA. pusilla Enzmann, 1947\nA. pythia Forel, 1915\nA. quadrispina Emery, 1911\nA. reichelae Shattuck, 2008\nA. relicta Wheeler & Mann, 1914\nA. rhaphidiiceps (Mayr, 1877)\nA. rifensis Cagniant, 1994\nA. rothneyi Forel, 1902\nA. ruida Wheeler, 1928\nA. rupestris Forel, 1909\nA. sagei (Forel, 1902)\nA. saharensis Bernard, 1953\nA. sangiorgii (Emery, 1901)\nA. sardoa Mayr, 1853\nA. schmidti Karavaiev, 1912\nA. schurri (Forel, 1902)\nA. semipolita (Nylander, 1856)\nA. senilis Mayr, 1853\nA. sicardi Cagniant, 1990\nA. sicula Emery, 1908\nA. simonellii Emery, 1894\nA. sinensis Wheeler, 1928\nA. smythiesii (Forel, 1902)\nA. sommerfeldti Mayr, 1868\nA. spinosa Emery, 1878\nA. splendida (Roger, 1859)\nA. striativentris Forel, 1895\nA. strioloides Forel, 1890\nA. subcostata Viehmeyer, 1922\nA. subterranea (Latreille, 1798)\nA. subterraneoides Emery, 1881\nA. swammerdami Forel, 1886\nA. syriaca Emery, 1908\nA. takahashii Wheeler, 1930\nA. tennesseensis (Mayr, 1862)\nA. testaceopilosa (Lucas, 1849)\nA. texana Wheeler, 1915\nA. theryi Santschi, 1923\nA. tibetana Donisthorpe, 1929\nA. tinauti Cagniant, 1992\nA. tipuna Forel, 1913\nA. torossiani Cagniant, 1988\nA. treatae Forel, 1886\nA. turkestanica Arnol'di, 1976\nA. uinta Wheeler, 1917\nA. ujhelyii Szabo, 1910\nA. vapida Wheeler, 1928\nA. verecunda Wheeler, 1928\nA. weigoldi Viehmeyer, 1922\nA. weulersseae Cagniant, 1989\nA. wilsoni Cagniant, 1988\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aphomomyrmex afer\n\nAphomomyrmex afer – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae; jedyny przedstawiciel rodzaju Aphomomyrmex. Występuje w Afryce Subsaharyjskiej. Gatunek i rodzaj zostały opisane przez Emery’ego w 1899 roku.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Apomyrma stygia\n\nApomyrma stygia – gatunek mrówek należący do podrodziny Amblyoponinae. Jest to jedyny przedstawiciel rodzaju Apomyrma; występuje w zachodniej Afryce i został po raz pierwszy opisany w 1971.\nSamice tych mrówek odznaczają się nadustkiem z klinowatym wyrostkiem powstałym przez wyniesienie i środkowoboczne spłaszczenie jego środkowej części mię. Krawędzie tylnoboczne nadustka leżą daleko od toruli. Przetchlinki samic są powiększone i położone na przedniej krawędzi trzeciego tergum odwłoka. Samce mają duże, stykające się pośrodku axillae. Narządy rozrodcze samców charakteryzują się peniswalwami zlanymi ze sobą grzbietowo na większości długości oraz zlanymi przednio-grzbietowo z przednią krawędzią tergum, a boczną apodemą peniswalw bocznie silnie rozszerzoną w bulwiastą strukturę.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Apterostigma\n\nApterostigma – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Gatunki ==\nApterostigma affinis (Santschi, 1922)\nApterostigma auriculatum (Wheeler, 1925)\nApterostigma billi (Weber, 1938)\nApterostigma bolivianum (Weber, 1938)\nApterostigma bruchi (Santschi, 1919)\nApterostigma calverti (Wheeler, 1911)\nApterostigma collare (Emery, 1896)\nApterostigma dentigerum (Wheeler, 1925)\nApterostigma dorotheae (Weber, 1937)\nApterostigma epinotale (Weber, 1937)\nApterostigma fallax (Borgmeier, 1934)\nApterostigma fusinodum (Weber, 1938)\nApterostigma gibbum (Weber, 1938)\nApterostigma ierense (Weber, 1937)\nApterostigma luederwaldti (Santschi, 1923)\nApterostigma madidiense (Weber, 1938)\nApterostigma manni (Weber, 1938)\nApterostigma mayri (Forel, 1893)\nApterostigma megacephala (Lattke, 1999)\nApterostigma moelleri (Forel, 1892)\nApterostigma peruvianum (Wheeler, 1925)\nApterostigma pilosum (Mayr, 1865)\nApterostigma robustum (Emery, 1896)\nApterostigma scutellare (Forel, 1885)\nApterostigma steigeri (Santschi, 1911)\nApterostigma tramitis (Weber, 1940)\nApterostigma urichii (Forel, 1893)\nApterostigma wasmannii (Forel, 1892)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 06/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Archaeopone\n\nArchaeopone – rodzaj mrówek, opisany przez Dlussky'ego w 1983.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje dwa wymarłe gatunki:\n\nArchaeopone kzylzharica Dlussky, 1983\nArchaeopone taylori Dlussky, 1983\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nhttp://tolweb.org/Archaeopone/22234", "source": "wikipedia"}
{"text": "Archimyrmex\n\nArchimyrmex – wymarły rodzaj  mrówek. Skamieniałości znane są z eocenu Niemiec, Stanów Zjednoczonych i Argentyny.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje cztery gatunki:\n\nArchimyrmex rostratus (Cockerell, 1923)\nArchimyrmex piatnitzkyi\nArchimyrmex smekali\nArchimyrmex wedmannae\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nArchimyrmex. [dostęp 2009-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Archiponera wheeleri\n\nArchiponera wheeleri – wymarły gatunek owada z rodziny mrówkowatych (Formicidae), sklasyfikowany przez Franka M. Carpentera w roku 1930.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Armania robusta\n\nArmania robusta – wymarły gatunek owada z rodziny mrówkowatych (Formicidae). Został opisany w roku 1983 przez Giennadija Dłusskiego, który utworzył dla niego rodzaj Armania. Holotyp został odkryty w osadach kredowych w obwodzie magadańskim w azjatyckiej części Rosji.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Armaniella curiosa\n\nArmaniella curiosa – wymarły gatunek owada z rodziny mrówkowatych (Formicidae), jedyny przedstawiciel rodzaju Armaniella. Rodzaj i gatunek zostały opisane przez Giennadija Dłusskiego w roku 1983. Holotyp został odkryty w osadach kredowych w obwodzie magadańskim w azjatyckiej części Rosji.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Armaniinae\n\nArmaniinae – wymarła podrodzina mrówek obejmująca 8 opisanych rodzajów.\n\n\n== Rodzaje ==\nArchaeopone Dlussky, 1975\nArmania Dlussky, 1983\nArmaniella Dlussky, 1983\nCretopone Dlussky, 1975\nDolichomyrma Dlussky, 1975\nPetropone Dlussky, 1975\nPoneropterus Dlussky, 1983\nPseudarmania Dlussky, 1983\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMrówkowate\nBłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Asphinctanilloides\n\nAsphinctanilloides – dawniej wyróżniany rodzaj mrówek należący do podrodziny Dorylinae, sklasyfikowany w roku 1999. Obecnie uważany za synonim Leptanilloides.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje 3 gatunki:\n\n\n== Bibliografia ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 06/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Asphinctopone\n\nAsphinctopone – rodzaj mrówek należący do podrodziny Ponerinae, sklasyfikowany w przez Santschiego w roku 1914.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje 3 gatunki:\n\n\n== Bibliografia ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 06/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Asymphylomyrmex balticus\n\nAsymphylomyrmex balticus – wymarły gatunek mrówek z podrodziny Dolichoderinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Asymphylomyrmex. Znany jest z późnoeoceńskiego bałtyckiego bursztynu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Asymphylomyrmex balticus - AntWeb. [dostęp 2013-07-22].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Atopomyrmex\n\nAtopomyrmex – rodzaj mrówek należący do podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje trzy gatunki:\n\nAtopomyrmex calpocalycola (Snelling, 1992)\nAtopomyrmex cryptoceroides (Emery, 1892)\nAtopomyrmex mocquerysi (André, 1889)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Atta (mrówki)\n\nAtta – rodzaj mrówek należący do podrodziny Myrmicinae, sklasyfikowany przez Johana Fabriciusa w roku 1818.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje 18 gatunków:\n\nAtta bisphaerica Forel, 1908\nAtta capiguara Goncalves, 1944\nAtta cephalotes (Linnaeus, 1758)\nAtta columbica Guerin-Meneville, 1844\nAtta dissimilis Jerdon, 1851\nAtta domicola Jerdon, 1851\nAtta goiana Goncalves, 1942\nAtta insularis Guerin-Meneville, 1844\nAtta laevigata (Smith, 1858)\nAtta mexicana (Smith, 1858)\nAtta octospinosa (Reich, 1793)\nsynonim dla Acromyrmex octospinosus (Reich, 1793)\nAtta opaciceps Borgmeier, 1939\nAtta robusta Borgmeier, 1939\nAtta saltensis Forel, 1913\nAtta sexdens (Linnaeus, 1758)\nAtta silvae Goncalves, 1983\nAtta texana (Buckley, 1860)\nAtta vollenweideri Forel, 1893\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Attini\n\nAttini – plemię mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nWyniki analiz filogenetycznych opublikowane w 2015 roku przez Philipa S. Warda pozwoliły rozpoznać to plemię jako jeden z 6 głównych kladów Myrmicinae, obejmujący następujące rodzaje:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Attopsis\n\nAttopsis – wymarły rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje dwa gatunki:\n\n†Attopsis longipennis Heer, 1850\n†Attopsis longipes Heer, 1867\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aulacopone relicta\n\nAulacopone relicta – gatunek mrówek o niejasnej pozycji systematycznej, pierwotnie zaliczony do podrodziny Ponerinae, obecnie do podrodziny Ectatomminae. Jedyny przedstawiciel rodzaju Aulacopone. Opisany w 1930 roku na podstawie okazu królowej zebranego w miejscowości Alazapin, niedaleko Lenkoranu w Azerbejdżańskiej SRR (38 45'N, 48 50'E). Drugi okaz został znaleziony w pobliżu Aleksiejewki w Azerbejdżanie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Aulacopone relicta - AntWeb. [dostęp 2013-07-15].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Axinidris\n\nAxinidris – rodzaj mrówek należący do podrodziny Dolichoderinae. Gatunkiem typowym jest Axinidris acholli.\n\n\n== Gatunki ==\nAxinidris acholli (Weber, 1941)\nAxinidris bidens (Shattuck, 1991)\nAxinidris denticulata (Wheeler, 1922)\nAxinidris ghanensis (Shattuck, 1991)\nAxinidris hylekoites (Shattuck, 1991)\nAxinidris kakamegensis (Shattuck, 1991)\nAxinidris kinoin (Shattuck, 1991)\nAxinidris murielae (Shattuck, 1991)\nAxinidris nigripes (Shattuck, 1991)\nAxinidris occidentalis (Shattuck, 1991)\nAxinidris palligastrion (Shattuck, 1991)\nAxinidris parvus (Shattuck, 1991)\nAxinidris tridens (Arnold, 1946)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Axinidris - AntWeb. [dostęp 2013-07-22].\nhttp://tolweb.org/Axinidris/22267", "source": "wikipedia"}
{"text": "Azteca\n\nAzteca – rodzaj mrówek należący do podrodziny Dolichoderinae.\nMrówki z tego rodzaju są jadowite. Żyją w symbiozie z drzewami z rodzaju Cecropia chroniąc je przed wrogami.\n\n\n== Gatunki i podgatunki ==\nAzteca adrepens (Forel, 1911)\nAzteca aesopus (Forel, 1908)\nAzteca alfari (Emery, 1893)\nAzteca alfari alfari (Emery, 1893)\nAzteca alfari beltii (Emery, 1893)\nAzteca alpha (Wilson, 1985)\nAzteca angusticeps (Emery, 1893)\nAzteca aragua (Longino, 1991)\nAzteca aurita (Emery, 1893)\nAzteca aurita aurita (Emery, 1893)\nAzteca aurita silvae (Forel, 1899)\nAzteca australis (Wheeler, 1942)\nAzteca barbifex (Forel, 1906)\nAzteca bequaerti (Wheeler & Bequaert, 1929)\nAzteca brevicornis (Mayr, 1878)\nAzteca brevicornis boliviana (Wheeler, 1942)\nAzteca brevicornis brevicornis (Mayr, 1878)\nAzteca brevis (Forel, 1899)\nAzteca chartifex (Forel, 1896)\nAzteca chartifex cearensis (Forel, 1903)\nAzteca chartifex chartifex (Forel, 1896)\nAzteca chartifex decipiens (Forel, 1906)\nAzteca chartifex lanians (Emery, 1912)\nAzteca chartifex laticeps (Forel, 1899)\nAzteca chartifex multinida (Forel, 1899)\nAzteca chartifex spiriti (Forel, 1912)\nAzteca chartifex stalactitica (Emery, 1896)\nAzteca christopherseni (Forel, 1912)\nAzteca coeruleipennis (Emery, 1893)\nAzteca constructor (Emery, 1896)\nAzteca coussapoae (Forel, 1904)\nAzteca crassicornis (Emery, 1893)\nAzteca delpini (Emery, 1893)\nAzteca delpini antillana (Forel, 1899)\nAzteca delpini delpini (Emery, 1893)\nAzteca delpini trinidadensis (Forel, 1899)\nAzteca depilis (Emery, 1893)\nAzteca duckei (Forel, 1906)\nAzteca duroiae (Forel, 1904)\nAzteca emeryi (Forel, 1904)\nAzteca eumeces (Wilson, 1985)\nAzteca fasciata (Emery, 1893)\nAzteca fasciata fasciata (Emery, 1893)\nAzteca fasciata laeta (Wheeler, 1942)\nAzteca fasciata nigricans (Forel, 1899)\nAzteca fasciata similis (Mann, 1916)\nAzteca fiebrigi (Forel, 1909)\nAzteca forelii (Emery, 1893)\nAzteca forelii championi (Forel, 1899)\nAzteca forelii eiseni (Pergande, 1896)\nAzteca forelii forelii (Emery, 1893)\nAzteca forelii raptrix (Forel, 1912)\nAzteca forelii ursina (Forel, 1899)\nAzteca forelii xysticola (Forel, 1899)\nAzteca foveiceps (Wheeler, 1921)\nAzteca gnava (Forel, 1906)\nAzteca gnava cayennensis (Forel, 1912)\nAzteca gnava gnava (Forel, 1906)\nAzteca gnava surubrensis (Forel, 1912)\nAzteca godmani (Forel, 1899)\nAzteca goeldii (Forel, 1906)\nAzteca huberi (Forel, 1906)\nAzteca hypophylla (Forel, 1899)\nAzteca iheringi (Forel, 1915)\nAzteca instabilis (Smith, 1862)\nAzteca instabilis instabilis (Smith, 1862)\nAzteca instabilis major (Forel, 1899)\nAzteca instabilis mexicana (Emery, 1896)\nAzteca isthmica (Wheeler, 1942)\nAzteca jelskii (Emery, 1893)\nAzteca lallemandi (Forel, 1899)\nAzteca lanuginosa (Emery, 1893)\nAzteca lanuginosa clariceps (Santschi, 1933)\nAzteca lanuginosa lanuginosa (Emery, 1893)\nAzteca lanuginosa pruinosa (Mann, 1916)\nAzteca lattkei (Longino, 1991)\nAzteca longiceps Emery, 1893)\nAzteca longiceps cordincola (Forel, 1921\nAzteca longiceps juruensis (Forel, 1904)\nAzteca longiceps longiceps (Emery, 1893)\nAzteca longiceps patruelis (Forel, 1908)\nAzteca longiceps sapii (Forel, 1912)\nAzteca lucida (Forel, 1899)\nAzteca luederwaldti (Forel, 1909)\nAzteca mayrii (Emery, 1893)\nAzteca merida (Longino, 1991)\nAzteca minor (Forel, 1904)\nAzteca muelleri (Emery, 1893)\nAzteca muelleri muelleri (Emery, 1893)\nAzteca muelleri pallida (Stitz, 1937)\nAzteca muelleri terminalis (Mann, 1916)\nAzteca olitrix (Forel, 1904)\nAzteca ovaticeps (Forel, 1904)\nAzteca paraensis (Forel, 1904)\nAzteca paraensis bondari (Borgmeier, 1937)\nAzteca paraensis paraensis (Forel, 1904)\nAzteca petalocephala (Longino, 1991)\nAzteca pittieri (Forel, 1899)\nAzteca pittieri emarginatisquamis (Forel, 1921)\nAzteca pittieri pittieri (Forel, 1899)\nAzteca polymorpha (Forel, 1899)\nAzteca polymorpha bahiana (Forel, 1912)\nAzteca polymorpha polymorpha (Forel, 1899)\nAzteca prorsa (Wheeler, 1942)\nAzteca salti (Wheeler, 1930)\nAzteca schimperi (Emery, 1893)\nAzteca schumannii (Emery, 1893)\nAzteca schumannii dubia (Mann, 1916)\nAzteca schumannii schumanni (Emery, 1893)\nAzteca schumannii taediosa (Forel, 1904)\nAzteca sericea (Mayr, 1866)\nAzteca severini (Emery, 1896)\nAzteca stanleyuli (Forel, 1921)\nAzteca stigmatica (Emery, 1896)\nAzteca stolli (Forel, 1912)\nAzteca subopaca (Forel, 1899)\nAzteca tachigaliae (Forel, 1904)\nAzteca theresiae (Forel, 1899)\nAzteca theresiae menceps (Forel, 1912)\nAzteca theresiae theresiae (Forel, 1899)\nAzteca tonduzi (Forel, 1899)\nAzteca tonduzi columbica (Forel, 1912)\nAzteca tonduzi tonduzi (Forel, 1899)\nAzteca trailii (Emery, 1893)\nAzteca trailii filicis (Forel, 1904)\nAzteca trailii tillandsiarum (Wheeler, 1942)\nAzteca trailii tococae (Forel, 1904)\nAzteca trailii trailii (Emery, 1893)\nAzteca trianguliceps (Forel, 1912)\nAzteca trigona (Emery, 1893)\nAzteca trigona gaigei (Forel, 1914)\nAzteca trigona mathildae (Forel, 1906)\nAzteca trigona mediops (Forel, 1904)\nAzteca trigona subdentata (Forel, 1904)\nAzteca trigona trigona (Emery, 1893)\nAzteca ulei (Forel, 1904)\nAzteca ulei cordiae (Forel, 1904)\nAzteca ulei gagatina (Wheeler, 1942)\nAzteca ulei nigricornis (Forel, 1904)\nAzteca ulei rossi (Forel, 1909)\nAzteca ulei ulei (Forel, 1904)\nAzteca velox (Forel, 1899)\nAzteca velox nigra (Forel, 1912)\nAzteca velox nigriventris (Forel, 1899)\nAzteca velox rectinota (Forel, 1908)\nAzteca velox rochai (Forel, 1912)\nAzteca velox velox (Forel, 1899)\nAzteca xanthochroa (Roger, 1863)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRodzaj Azteca. Catalogue of Life ITIS. [dostęp 2020-11-29]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Baikuris\n\nBaikuris – wymarły rodzaj mrówek z podrodziny Sphecomyrminae. Gatunkiem typowym jest †Baikuris mandibularis. Skamieniałości z okresu późnej kredy znaleziono na terenach Rosji i Stanów Zjednoczonych.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje trzy gatunki:\n\nBaikuris casei Grimaldi, Agosti & Carpenter, 1997\nBaikuris mandibularis Dlussky, 1987\nBaikuris mirabilis Dlussky, 1987\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Basicerotini\n\nBasicerotini – plemię mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 7 opisanych rodzajów.\n\n\n== Rodzaje ==\nBasiceros Schulz, 1906\nCreightonidris Brown, 1949\nEurhopalothrix Brown & Kempf, 1961\nOctostruma Forel, 1912\nProtalaridris Brown, 1980\nRhopalothrix Mayr, 1870\nTalaridris Weber, 1941\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMrówkowate\nBłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Blepharidattini\n\nBlepharidattini– plemię mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 2 opisane rodzaje.\n\n\n== Rodzaje ==\nBlepharidatta Wheeler, 1915\nWasmannia Forel, 1893\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMrówkowate\nBłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Brachymyrmecini\n\nBrachymyrmecini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae. Obejmuje 5 opisanych rodzajów.\n\n\n== Rodzaje ==\nAphomomyrmex Emery, 1899\nBrachymyrmex Mayr, 1868\nCladomyrma Wheeler, 1920\nPetalomyrmex Snelling, 1979\nPseudaphomomyrmex Wheeler, 1920\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMrówkowate\nBłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bradoponera\n\nBradoponera – wymarły rodzaj mrówek z podrodziny Proceratiinae. Opisano cztery gatunki z inkluzji w eoceńskim bursztynie.\n\n\n== Gatunki ==\nRodzaj obejmuje cztery gatunki:\n\nBradoponera electrina De Andrade & Baroni Urbani, 2003\nBradoponera meieri Mayr, 1868\nBradoponera similis Dlussky, 2009\nBradoponera wunderlichi Baroni Urbani & De Andrade, 2003\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bregmatomyrmini\n\nBregmatomyrmini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae. Obejmuje 1 opisany rodzaj.\n\n\n== Rodzaj ==\nBregmatomyrma Wheeler, 1929\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMrówkowate\nBłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Camponotini\n\nCamponotini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae. Obejmuje 14 opisanych rodzajów.\n\n\n== Rodzaje ==\nCalomyrmex Emery, 1895\nCamponotites Dlussky, 1981\nCamponotus Mayr, 1861\nChimaeromyrma Dlussky, 1988\nDendromyrmex Emery, 1895\nDrymomyrmex Wheeler, 1915\nEchinopla Smith, 1857\nForelophilus Kutter, 1931\nNotostigma Emery, 1920\nOpisthopsis Dalla Torre, 1893\nOverbeckia Viehmeyer, 1916\nPhasmomyrmex Stitz, 1910\nPolyrhachis Smith, 1857\nPseudocamponotus Carpenter, 1930\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMrówkowate\nBłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Camponotus\n\nCamponotus – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych, sklasyfikowany przez Latreille'a w roku 1802.\n\n\n== Gatunki ==\n\n\n=== A-B ===\n\n\n=== C-D ===\n\n\n=== E-H ===\n\n\n=== I-M ===\n\n\n=== N-R ===\n\n\n=== S-Z ===\n\n\n== Bibliografia ==\nCatalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 06/02/2009)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cataulacini\n\nCataulacini – plemię mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 1 opisany rodzaj.\n\n\n== Rodzaj ==\nCataulacus Smith, 1853\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMrówkowate\nBłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cephalotes\n\nCephalotes – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nMrówki te cechują się spłaszczoną głową z dużymi oczami, umieszczonymi u szczytu głęboko wykrojonych rowków czułkowych. W widoku bocznym ich pomostek jest pozbawiony szypułki.\nPrzedstawiciele rodzaju zasiedlają krainę neotropikalną oraz południowe krańce Nearktyki: Sonorę, Teksas, Nowy Meksyk, Arizonę i Florydę. Zawleczeni zostali także do Papui-Nowej Gwinei.\n\n\n== Taksonomia ==\n\nRodzaj ten wprowadził w 1802 roku Pierre-André Latreille. W 1999 M.L. de Andrade i C. Baroni Urbani opublikowali kompletną rewizję rodzaju, w której zsynonimizowali z nim rodzaje Zacryptocerus, Eucryptocerus i Exocryptocerus oraz zamieścili klucz do oznaczania wszystkich gatunków.\nNależy tu 130 opisanych gatunków:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Colobopsis truncata\n\nColobopsis truncata (do niedawna Camponotus truncatus) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\n\n\n== Ogólne informacje ==\nC. truncata jest niewielką i skrytą mrówką nadrzewną. Cechą wyróżniającą te mrówki spośród rodzimej fauny jest fragmozja objawiająca się spłaszczeniem przedniej części głowy tak, by wpasowywała się w otwór wyjściowy gniazda. Fragmozja występuje tylko u królowych i większych robotnic w typie major.\n\n\n== Opis gatunku ==\n\n\n=== Występowanie ===\nGatunek ten można spotkać w południowo-zachodniej części Polski. Poza Polską można spotkać je w Europie, w Austrii, Czechach, Grecji, Włoszech oraz Hiszpanii, oraz w Japonii.\n\n\n=== Królowa ===\nKolor tułowia czerwono-jasnobrązowy, odwłok ciemnobrązowy z szerszym jasnym pasem - obie partie ciała błyszczące z rzadkimi odstającymi włoskami. Nogi ciemnobrązowe. Głowa przednio-spłaszczona, punktowana, tył ciemnobrązowy, przód czerwonawy.\n\n\n=== Robotnice ===\nKolor tułowia czerwono-jasnobrązowy, błyszczący. Nogi nieco ciemniejsze od tułowia. Ciemniejsza głowa i odwłok (głowa dodatkowo przednio-spłaszczona u większych robotnic). Ciało pokryte rzadkimi jasnymi włoskami. Stylik jednoczłonowy. Na odwłoku może być widoczny jasny pas.\n\n\n=== Samiec ===\nKolor ciała jasnobrązowy.\n\n\n=== Loty godowe ===\nLoty godowe trwają od czerwca do sierpnia.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Colobopsis truncata - AntWiki. [dostęp 2019-09-05].\nSpecies: Colobopsis truncata - AntWeb. [dostęp 2019-09-05].\nSpecies: Colobopsis truncata - WikiMrówki. [dostęp 2019-09-05].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Crematogastrini\n\nCrematogastrini – plemię mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nWyniki analiz filogenetycznych opublikowane w 2015 roku przez Philipa S. Warda pozwoliły rozpoznać to plemię jako jeden z 6 głównych kladów Myrmicinae, obejmujący następujące rodzaje:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Daceton\n\nDaceton – rodzaj mrówek należący do podrodziny Myrmicinae. Obejmuje dwa gatunki. Gatunkiem typowym jest Daceton armigerum. Zasięg występowania neotropikalny. Należą tu nadrzewne mrówki, tworzące duże kolonie, u D. armigerum liczące od 5000 do 10000 osobników.\n\n\n== Gatunki ==\nDaceton armigerum Latreille, 1802\nDaceton boltoni Azorsa & Sosa-Calvo, 2008\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dilobocondyla carinata\n\nDilobocondyla carinata – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\nGatunek ten został opisany w 2013 roku przez Herberta Zettela i Haralda Brucknera na podstawie dwóch okazów robotnic, odłowionych w 2008 roku.\nRobotnica ma ciało długości między 4,2 a 4,35 mm, ubarwione brązowo z czułkami ciemnobrązowymi z wyjątkiem żółtego trzonka, gaster czarniaowobrązowym z żółtym znakiem na przedzie pierwszego tergitu oraz jasnymi krętarzami i odsiebnymi częściami stóp. Powierzchnia głowy z grubymi, prawie regularnymi rowkami i prawie gładkimi przestrzeniami między nimi oraz silnie zaznaczonymi żeberkami czołowymi, sięgającymi jej tylnych naroży. Tył głowy z kanciastymi kątami i wklęsłą krawędzią między nimi. Na nadustku pięć podłużnych zmarszczek. Urzeźbienie mezosomy tworzy grube siateczkownie. Petiolus z silnie wyniesioną, ostrą listewką poprzeczną, z wierzchu bez urzeźbienia. Postpetiolus w widoku bocznym prawie trójkątny, w części przednio-grzbietowej opatrzony regularnymi, podłużnymi zmarszczkami.\nMrówka znana wyłącznie z filipińskiej wyspy Mindoro, z prowincji Oriental Mindoro.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dilobocondyla oswini\n\nDilobocondyla oswini – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\nGatunek ten został opisany w 2013 roku przez Herberta Zettela i Haralda Brucknera na podstawie dwóch okazów robotnic i jednej królowej, odłowionych w 2000 roku.\nRobotnica ma ciało długości między 4,3 a 4,5 mm, ubarwione czarniawobrązowo z żółtawobrązowymi żuwaczkami, krętarzami i nasadami ud, żółtawymi stopami i żółtymi trzonkami czułków i podstawą funikulusów. Powierzchnia głowy z wierzchu i na policzkach z prawie regularnymi zmarszczkami. Żeberka czołowe słabo rozwinięte. Tylna krawędź głowy prawie prosta, pośrodku tylko nieco wklęsła. Na nadustku dwie do pięciu podłużnych zmarszczek. Urzeźbienie mezosomy tworzy delikatną siateczkę regularnych zmarszczek o punktowanych lecz błyszczących oczkach. Pomostek stosunkowo wydłużony, oba jego segmenty grzbietowo wypukłe. Królowa z serii typowej długości 4,75 mm, podobna do robotnicy jednak z trzema przyoczkami i nieco silniej urzeźbioną mezosomą.\nMrówka znana wyłącznie z filipińskiej wyspy Mindanao, z prowincji Bukidnon.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dilobocondyla rugosa\n\nDilobocondyla rugosa – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\nGatunek ten został opisany w 2013 roku przez Herberta Zettela i Haralda Brucknera na podstawie dwóch okazów robotnic, odłowionych w 2005 roku.\nRobotnica ma ciało długości między 3,9 a 4,2 mm, urzeźbione grubiej niż u D. silviae, ubarwione czarno z żółtymi: trzonkami czułków, nasadami funiculusów, odsiebnymi częściami stóp i znakiem u nasady pierwszego tergitu gaster. Powierzchnia głowy z wierzchu i na policzkach rowkowana, pod oczami raczej siateczkowana. Tył głowy z kanciastymi kątami i wklęsłą krawędzią między nimi. Na nadustku trzy podłużne zmarszczki. Żeberka czołowe sięgają tylnych kątów głowy. Urzeźbienie mezosomy tworzy grube siateczkownie, w którym silnie wyniesione zmarszczki formują wielokątny wzór. Przedniogrzbietowa część bardzo smukłego petiolusa z delikatną mikrosiateczką, reszta z grubymi, nieregularnymi zmarszczkami. W widoku bocznym postpetiolus jest widocznie wyniesiony.\nMrówka znana wyłącznie z filipińskiej wyspy Luzon, z prowincji Camarines Sur.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dilobocondyla silviae\n\nDilobocondyla silviae – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\nGatunek ten został opisany w 2013 roku przez Herberta Zettela i Haralda Brucknera na podstawie dwóch okazów robotnic, odłowionych w 2005 roku.\nRobotnica ma ciało długości między 3,9 a 4,1 mm, urzeźbione delikatniej niż u D. rugosa, ubarwione czarniawobrązowo z brązowymi odnóżami i żółtymi trzonkami czułków i nasadami funiculusów. Rzeźba wierzchu głowy w postaci prawie regularnych rządków, połączonych nielicznymi rządkami poprzecznymi. Mikrorzeźba przestrzeni między tymi rządkami siateczkowana. Tył głowy z kanciastymi kątami i wklęsłą krawędzią między nimi. Mezosoma w całości pokryta umiarkowanej wielkości siatką, w której oczkach na bokach powierzchnia jest błyszcząca, a na grzbiecie mikrosiateczkowana. Mikrosiateczkownie pomostka jest silnie zredukowane po bokach i w tylno-grzbietowej części petiolusa, gdzie znajdują się grube, nieregularne zmarszczki.\nMrówka znana wyłącznie z filipińskiej wyspy Leyte.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dolichoderinae\n\nDolichoderinae – podrodzina błonkówek z rodziny mrówek.\nKrólowe i robotnice tych mrówek mają kolankowate czułki, samce zaś często mają je nitkowate lub z krótkim trzonkiem. Głowa ma prosty lub wklęsły na przedniej krawędzi nadustek i ząbkowaną krawędź żującą żuwaczek. Robotnice często są pozbawione przyoczek. Tylna para odnóży ma zwykle na goleniach proste lub grzebykowane ostrogi. Pomostek składa się z jednego, wąsko połączonego z gaster segmentu, na którym występują szczelinowate ujścia gruczołów obronnych. Długość pomostka nie przekracza dwukrotności jego szerokości. Gaster cechuje się brakiem przewężenia między pierwszym a drugim segmentem. Pygidium jest drobne i często częściowo lub całkowicie ukryte pod czwartym  tergitem gastralnym. Robotnice pozbawione są żądeł i polegają na obronie chemicznej.\nPodrodzina kosmopolityczna, znana ze wszystkich kontynentów. Znana od miocenu. W zapisie kopalnym z paleogenu są dominującą grupą mrówek.\n\n\n== Systematyka ==\nTakson ten wprowadził w 1878 roku Auguste Forel jako podrodzinę mrówkowatych. Carlo Emery i kilku późniejszych autorów nadawało mu rangę osobnej rodziny Dolichoderidae. Współcześnie zalicza się doń 842 opisane gatunki, zgrupowane w 48 rodzajach i 6 plemionach:\n\nplemię: Bothriomyrmecini Dubovikov, 2005\nArnoldius Dubovikov, 2005\nBothriomyrmex Emery, 1869\nChronoxenus Santschi, 1919\nLoweriella Shattuck, 1992\nRavavy Fisher, 2009\nplemię: Dolichoderini Forel, 1878\nDolichoderus Lund, 1831\nplemię: Leptomyrmecini Emery, 1913\nAnillidris Santschi, 1936\nAnonychomyrma Donisthorpe, 1947\nAzteca Forel, 1878\n†Chronomyrmex McKellar, Glasier & Engel, 2013\nDoleromyrma Forel, 1907\nDorymyrmex Mayr, 1866\nForelius Emery, 1888\nFroggattella Forel, 1902\nGracilidris Wild & Cuezzo, 2006\nIridomyrmex Mayr, 1862\nLeptomyrmex Mayr, 1862\nLinepithema Mayr, 1866\nNebothriomyrmex Dubovikov, 2004\nOchetellus Shattuck, 1992\nPapyrius Shattuck, 1992\nPhilidris Shattuck, 1992\nTurneria Forel, 1895\n†Usomyrma Dlussky, Radchenko & Dubovikoff, 2014\nplemię: Tapinomini Emery, 1913\nAptinoma Fisher, 2009\nAxinidris Weber, 1941\n†Ctenobethylus Brues, 1939\nEcphorella Forel, 1909\nLiometopum Mayr, 1861\nTapinoma Förster, 1850\nTechnomyrmex Mayr, 1872\nplemię: incertae sedis\n†Alloiomma Zhang, 1989\n†Asymphylomyrmex Wheeler, 1915\n†Elaeomyrmex Carpenter, 1930\n†Elaphrodites Zhang, 1989\n†Eldermyrmex Heterick & Shattuck, 2011\n†Emplastus Donisthorpe, 1920\n†Eotapinoma Dlussky, 1988\n†Eurymyrmex Zhang, Sun & Zhang, 1994\n†Kotshkorkia Dlussky, 1981\n†Ktunaxia Lapolla & Greenwalt, 2015\n†Leptomyrmula Emery, 1913\n†Miomyrmex Carpenter, 1930\n†Petraeomyrmex Carpenter, 1930\n†Proiridomyrmex Dlussky & Rasnitsyn, 2003\n†Protazteca Carpenter, 1930\n†Yantaromyrmex Dlussky & Dubovikoff, 2013\n†Zherichinius Dlussky, 1988\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dorylinae\n\nDorylinae – podrodzina błonkówek z rodziny mrówek. Obejmuje blisko 700 znanych gatunków. Zasiedla strefę tropikalną i subtropikalną.\n\n\n== Taksonomia ==\nTakson ten został wprowadzony w 1815 roku przez Williama Elforda Leacha jako Dorylida. Później część systematyków traktowała go jako niezależną rodzinę Dorylidae, a część jako podrodzinę mrówkowatych. W 2014 roku na podstawie analiz filogenetycznych S.G. Brady i współpracownicy redefiniowali Dorylinae jako monofiletyczną podrodzinę mrówek. Wiązało się to ze zsynonimizowaniem wcześniej wyróżnianych podrodzin Aenictinae, Aenictogitoninae, Cerapachyinae, Ecitoninae i Leptanilloidinae oraz kilku plemion. Dorylinae w nowym sensie obejmują 685 opisanych gatunków (stan na 2016), sklasyfikowanych w 19 rodzajach:\n\nWiek pojawienia się tej podrodziny oszacowano na około 87 milionów lat temu.\n\n\n== Opis ==\nRobotnice i żołnierze mają głowy z najwyżej trójczłonowymi głaszczkami, czułki często mniej niż 12 członach i osadzone blisko siebie, poziomymi i nieprzykrywającymi panewek czułkowych krawędziami czołowymi, a nadustkiem z reguły bardzo krótkim i nieodgraniczonym szwem. Tylko afrykańskie rodzaje mają narządy wzroku, pozostałe są pozbawione zarówno oczy jak i przyoczek. Ich tułów ma mniej lub więcej zanikłe szwy, a odwłok zaopatrzony jest w żądło.\nSamice mają oczy i nadustek rozwinięte jak robotnice, mniej lub więcej odseparowane krawędzie czołowe, szczątkową segmentację tułowia, jednoczłonowy pomostek, postpetiolus złączony z trzecim segmentem odwłoka oraz długi i nabrzmiały gaster. Są trwale bezskrzydłe i pozbawione przyoczek.\nSamce mają głowę wyposażoną w oczy, przyoczka i 13-członowe czułki o długich trzonkach. Budowa nadustka, krawędzi czołowych, pomostka i postpetiolusa jest podobna jak u samic. Skrzydła są u nich w pełni rozwinięte, segmentacja tułowia niezatarta, a żuwaczki z reguły duże.\n\n\n== Występowanie ==\nPrzedstawiciele rodziny zasiedlają strefę tropikalną i subtropikalną, gdzie są dominującymi drapieżnymi bezkręgowcami ekosystemów lądowych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dorylus\n\nDorylus – rodzaj mrówek z podrodziny Dorylinae. Należą tu paleotropikalne mrówki koczujące (nomadne).\n\n\n== Gatunki ==\nD. acutus Santschi, 1937\nD. aethiopicus Emery, 1895\nD. affinis Shuckard, 1840\nD. agressor Santschi, 1923\nD. alluaudi Santschi, 1914\nD. atratus Smith, 1859\nD. atriceps Shuckard, 1840\nD. attenuatus Shuckard, 1840\nD. bequaerti Forel, 1913\nD. bishyiganus (Boven, 1972)\nD. braunsi Emery, 1895\nD. brevipennis Emery, 1895\nD. brevis Santschi, 1919\nD. buyssoni Santschi, 1910\nD. congolensis Santschi, 1910\nD. conradti Emery, 1895\nD. depilis Emery, 1895\nD. diadema Gerstaecker, 1859\nD. distinctus Santschi, 1910\nD. ductor Santschi, 1939\nD. emeryi Mayr, 1896\nD. erraticus (Smith, 1865)\nD. faurei Arnold, 1946\nD. fimbriatus (Shuckard, 1840)\nD. fulvus (Westwood, 1839)\nD. funereus Emery, 1895\nD. furcatus (Gerstaecker, 1872)\nD. fuscipennis (Emery, 1892)\nD. gaudens Santschi, 1919\nD. ghanensis Boven, 1975\nD. gribodoi Emery, 1892\nD. helvolus (Linnaeus, 1764)\nD. katanensis Stitz, 1911\nD. kohli Wasmann, 1904\nD. labiatus Shuckard, 1840\nD. laevigatus (Smith, 1857)\nD. lamottei Bernard, 1953\nD. leo Santschi, 1919\nD. mandibularis Mayr, 1896\nD. mayri Santschi, 1912\nD. moestus Emery, 1895\nD. montanus Santschi, 1910\nD. niarembensis (Boven, 1972)\nD. nigricans Illiger, 1802\nD. ocellatus (Stitz, 1910)\nD. orientalis Westwood, 1835\nD. politus Emery, 1901\nD. rufescens Santschi, 1915\nD. savagei Emery, 1895\nD. schoutedeni Santschi, 1923\nD. spininodis Emery, 1901\nD. stadelmanni Emery, 1895\nD. stanleyi Forel, 1909\nD. staudingeri Emery, 1895\nD. striatidens Santschi, 1910\nD. termitarius Wasmann, 1911\nD. titan Santschi, 1923\nD. vishnui Wheeler, 1913\nD. westwoodii (Shuckard, 1840)\nD. wilverthi Emery, 1899\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Dorylus – AntWeb. [dostęp 2009-10-20].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Eciton\n\nEciton – rodzaj mrówek z podrodziny Dorylinae. Należą tu neotropikalne mrówki koczujące (nomadne). Gatunkiem typowym jest E. hamatum. Najlepiej poznanymi gatunkami są Eciton burchellii i Eciton hamatum.\n\n\n== Morfologia ==\nRobotnice Eciton są polimorficzne. Wyróżnia się wśród nich cztery podkasty: robotnice minor, opiekujące się potomstwem i królową; robotnice media, odpowiedzialne za zdobywanie pokarmu; robotnice submajor, transportujące pokarm do gniazda i robotnice major (żołnierze), odpowiedzialne za obronę kolonii. Te ostatnie charakteryzują się olbrzymimi, sierpowatymi żuwaczkami. Podkasta submajor jest szczególnie wyraźnie wyodrębniona u gatunku E. burchellii.\nU E. burchellii i E. hamatum liczba stadiów larwalnych wynosi pięć.\nE. hamatum ma dobrze rozwinięte gruczoły pygidialny i postpygidialny, nie mają natomiast gruczołu analnego. Dobrze rozwinięty jest za to nabłonek gruczołowy na powierzchni VII sternitu. U tego rodzaju występuje również gruczoł Dufoura, którego wydzielina odgrywa rolę w komunikacji między robotnicami. Posiadają gruczoł jadowy i żądło; jad E. burchellii zawiera skatol.\n\n\n== Biologia ==\nEciton żyją w dużych koloniach, których liczebność szacowano na 150–700 tysięcy (E. burchellii) i 100–500 tysięcy (E. hamatum).\nMrówki Eciton charakteryzują się dwufazowym cyklem życiowym, w którym na zmianę występują faza osiadła (stacjonarna) i faza wędrowna (nomadna). W fazie stacjonarnej, trwającej około trzech tygodni, mrówki nie przemieszczają się, a robotnice z własnych ciał tworzą tymczasowe gniazdo, w środku którego chroniona jest królowa i jaja. W tym czasie królowa składa olbrzymie ilości jaj. Królowa E. burchellii może żyć sześć lat, w tym czasie ze złożonych przez nią jaj wylęga się około trzech milionów robotnic. Robotnice odbywają tzw. rajdy, penetrując okolicę i zabijając zwierzęta które nie są w stanie przed nimi uciec. U większości gatunków Eciton zdobyczą są wyłącznie inne owady społeczne, przede wszystkim mrówki. U E. burchellii, wyjątkowo, około 50% pokarmu stanowią mrówki, a na resztę składają się duże stawonogi i małe kręgowce.\nW fazie nomadnej, trwającej około dwóch tygodni, mrówki przemieszczają się w poszukiwaniu nowych żerowisk.\nWiele organizmów wykształciło złożone zależności z koloniami Eciton. Muchówki z rodzaju Stylogaster (Conopidae) i z rodziny Tachinidae składają jaja do ciał uciekających przed mrówkami owadów. Larwy rozwijają się w nich jako parazytoidy; jest to stosunkowo ryzykowna strategia ewolucyjna, ponieważ część tych owadów ostatecznie zostanie jednak złapana i pożarta przez mrówki. Myrmekofilne chrząszcze kusakowate i gnilikowate (m.in. Euxenister) przemieszczają się razem z kolonią. Marszom mrówek towarzyszą liczne ptaki, polujące na uciekające przed mrówkami owady. Pewne gatunki motyli Ithomiini odżywiają się odchodami tych ptaków.\nWyspecjalizowane roztocze Circocylliba crinita spotykane są wyłącznie na wewnętrznej powierzchni żuwaczek E. dulcium. Nicienie Agamomermis ecitoni są pasożytami wewnętrznymi robotnic Eciton burchellii.\n\n\n== Historia badań ==\nRodzaj Eciton opisał jako pierwszy Pierre-André Latreille w 1804. Cykl życiowy tych mrówek poznano dzięki pracom Theodore′a Christiana Schneirli.\n\n\n== Gatunki ==\n\nEciton burchellii Westwood, 1842\nEciton drepanophorum (F. Smith, 1858)\nEciton dulcium Forel, 1912\nEciton hamatum Fabricius, 1782\nEciton jansoni Forel, 1912\nEciton lucanoides Emery, 1894\nEciton mexicanum Roger, 1863\nEciton quadriglume (Haliday, 1836)\nEciton rapax F. Smith, 1855\nEciton setigaster Borgmeier, 1953\nEciton uncinatum Borgmeier, 1953\nEciton vagans Olivier, 1792\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Eciton – AntWeb. [dostęp 2009-10-17].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ectatommini\n\nEctatommini – plemię mrówek z podrodziny Ectatomminae. \nMrówki te mają głowę wyposażoną w oczy, szeroko osadzony między płatami czołowymi nadustek oraz 12-członowe u samic i 13-członowe u samców czułki. Głaszczki samców mają nie mniej niż 3 człony, natomiast u samic przynajmniej jeden jest dwuczłonowy. Przedplecze i śródplecze tych mrówek są niezdolne do ruchu względem siebie i zlane na szwie promezonotalnym. Panewki bioder tylnej pary odnóży są u nich otwarte.\nTakson ten wprowadzony został w 1895 roku przez Carlo Emery'ego i klasyfikowany był w Ponerinae. Do podrodziny Ectatomminae przeniesiony został w 2003 roku przez Barryego Boltona. Obejmuje 6 opisanych rodzajów:\n\n†Canapone Dlussky, 1999\nEctatomma Smith, 1858\n†Electroponera Wheeler, 1915\nGnamptogenys Roger, 1863\n†Pseudectatomma Dlussky & Wedmann, 2012\nRhytidoponera Mayr, 1862\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Fonsecahymen stigmata\n\nFonsecahymen stigmata – wymarły gatunek błonkówki z rodziny mrówkowatych, jedyny przedstawiciel rodzaju Fonsecahymen. \n\n\n== Historia odkrycia ==\nJego skamieniałości odkryto w 1999 lub 2000 roku w pobliżu miejscowości Fonseca w gminie Alvinópolis w Brazylii, w skałach formacji Fonseca datowanych na Oligocen. Gatunek znany jedynie z lokalizacji typowej.\n\n\n== Taksonomia ==\nPierwszy człon nazwy rodzajowej pochodzi od nazwy miejscowości, w pobliżu której znaleziono ten gatunek, drugi zaś od słowa Hymenoptera – naukowego określenia błonkówek.\nNazwa gatunkowa nawiązuje do dobrze zachowanej pterostygmy przedniej pary skrzydeł.\n\n\n== Budowa ciała ==\nGłowa o długości równej 1,2 szerokości, jej przedni brzeg jest prosty, o szerokości mniejszej niż zaokrąglony tylny. Przedplecze eliptyczne, o długości wynoszącej 1,3 szerokości. Czułki o nieznanej liczbie segmentów, zachowane jedynie częściowo. Zachowany fragment przedniej pary skrzydeł ma 14 mm długości. Tylne skrzydła zachowane jedynie częściowo.\n\n\n== Systematyka ==\nGatunek ten jest zbliżony morfologicznie do przedstawicieli rodzaju Oecophylla.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Formiciinae\n\nFormiciinae – wymarła podrodzina mrówek.\nSamce osiągały około 20–30 mm długości przednich skrzydeł i miały nitkowate czułki. Królowe miały przednie skrzydła długości około 45–60 mm i krótkie czułki. Robotnice pozostają nieznane. Przetchlinki pozatułowia i gaster były szczelinowate, te ostatnie 6-krotnie dłuższe niż szerokie. Użyłkowanie przednich skrzydeł charakteryzowało się kompletną żyłką 1r-rs, dwoma małymi komórkami submarginalnymi i przesuniętą na środek skrzydła pterostigmą. Samice miały krótkie, zredukowane żądła.\nNależy tu jeden, środkowoeoceński rodzaj:\n\nFormicium Westwood, 1854\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Formicinae\n\nFormicinae – podrodzina mrówek obejmująca ponad 4000 gatunków.\nMrówki te mają głowę z szerokim nadustkiem, a rowkami czułkowymi położonymi daleko od jej przedniej krawędzi i pochylonymi ku jej linii środkowej. Większość ma dobrze rozwinięte oczy, a część także przyoczka. Panewki czułkowe często są ukryte pod listewkami czołowymi. Wąska, oskórkowa beleczka zamyka panewki ich tylnych bioder. Pomostek zbudowany jest tylko z jednego segmentu o całkowicie zlanych tergum i sternum. Przedżołądek jest całkiem zesklerotyzowany. Żądła brak lub występuje w formie szczątkowej i niefunkcjonalnej. Jeśli jest obecne to lancety nie są z nim stawowo połączone. Zbiornik na jad jest powiększony i wyspecjalizowany w produkcji kwasu mrówkowego. Ujście owego zbiornika, zwane acidoporem, położone jest na szczycie hypopygium, ma formę U-kształtną lub okrągłą i zwykle otacza je wieniec szczecinek. Czasem jest ono ukryte pod pygidium.\nMrówki z tej podrodziny posiadają niektóre prymitywne cechy jak kokony wokół larw (nie występują u wszystkich gatunków), obecność przyoczek u robotnic. Niektóre gatunki posiadają wysoko rozwinięte zachowanie polegające na korzystaniu z niewolników.\nBudują przeważnie gniazda podziemne jednak część gatunków zamieszkuje również drzewa.\n\n\n== Systematyka ==\nW 2016 opublikowane zostały wyniki badań filogenetycznych tej podrodziny autorstwa P.S. Warda i współpracowników. Wyróżnia się na ich podstawie 11 plemion:\n\nCamponotini Forel, 1878\nFormicini Latreille, 1809\nGesomyrmecini Ashmead, 1905\nGigantiopini Ashmead, 1905\nLasiini Ashmead, 1905\nMelophorini Forel, 1912\nMyrmelachistini Forel, 1912\nMyrmoteratini Emery, 1895\nOecophyllini Emery, 1895\nPlagiolepidini Forel, 1886\nSantschiellini Forel, 1917\nW skład podrodziny Formicinae wchodzą ponadto następujące wymarłe rodzaje, nieprzyporządkowane do żadnego plemienia:\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nFormincinae. ant.edb.miyakyo-u.ac.jp. [zarchiwizowane z tego adresu (2003-02-18)]. z Japanese Ant Image Database\nKye S. Hedlund, Subfamily Formicinae", "source": "wikipedia"}
{"text": "Formicini\n\nFormicini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae. \nMrówki te mają głowę wyposażoną w przyoczka, położone za połową jej długości oczy oraz mające od 5 do 10 zębów żuwaczki. Nadustek sięga u nich między toruli, a rowki czułkowe albo się stykają z jego tylnym brzegiem albo leżą blisko niego. Czułki są 13-członowe u samców, a 12-członowe u samic. Przetchlinki pozatułowia leżą wysoko na jego bokach i mają eliptyczny lub szczelinowaty kształt. Biodra tylnej pary odnóży leżą blisko siebie, a golenie tejże pary odnóży mają podwójny rządek grubych szczecin. Brzuszna krawędź wydłużonego pomostka ma w przekroju poprzecznym kształt litery V. Samce mają dużych rozmiarów aparat genitalny.\nNależy tu 11 opisanych rodzajów:\n\nAlloformica Dlussky, 1969\nBajcaridris Agosti, 1994\nCataglyphis Förster, 1850\n†Cataglyphoides Dlussky, 2008\n†Conoformica Dlussky, 2008\nFormica Linnaeus, 1758\nIberoformica Tinaut, 1990\nPolyergus Latreille, 1804\nProformica Ruzsky, 1902\n†Protoformica Dlussky, 1967\nRossomyrmex Arnol'di, 1928\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Formicium\n\nFormicium  – rodzaj obejmujący największy znany gatunek mrówek żyjący w eocenie - Formicium giganteum. Największe okazy miały 3 cm długości, królowe 5 cm, długość skrzydeł do 13 cm. Mrówka była mięsożerna i zamieszkiwała terytorium dzisiejszych Niemiec.\n\n\n== Bibliografia ==\nLutz H. Eine neue Unterfamilie der Formicidae (Insecta: Hymenoptera) aus dem mitteleozänen Ölschiefer der \"Grube Messel\" bei Darmstadt (Deutschland, S-Hessen). Senckenbergiana lethaea, 67, 177–218 (1986) PDF", "source": "wikipedia"}
{"text": "Formicoxenini\n\nFormicoxenini – dawniej wyróżniane plemię mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nPlemię kosmopolityczne, ale największą różnorodność osiąga w strefie umiarkowanej i subtropikalnej półkuli północnej.\nWyniki analiz filogenetycznych opublikowane w 2015 roku przez Philipa S. Warda pozwoliły podzielić Myrmicinae na 6 głównych kladów o randze plemion. W tym systemie Formicoxenini nie są już wyróżniane, a większość zaliczanych do nich rodzajów klasyfikowana jest w Crematogastrini.\n\n\n== Rodzaje ==\nZaliczano doń 24 opisanych rodzajów:\n\nAnkylomyrma Bolton, 1973\nAtopomyrmex Andre, 1889\nCardiocondyla Emery, 1869\nChalepoxenus Menozzi, 1923\nDilobocondyla Santschi, 1910\nDoronomyrmex Kutter, 1945\nEpimyrma Emery, 1915\nFormicoxenus Mayr, 1855\nHarpagoxenus Forel, 1893\nIreneopone Donisthorpe, 1946\nLeptothorax Mayr, 1855\nParatopula Wheeler, 1919\nPeronomyrmex Viehmeyer, 1922\nPodomyrma Smith, 1859\nPoecilomyrma Mann, 1921\nProtomognathus Wheeler, 1905\nRomblonella Wheeler, 1935\nRotastruma Bolton, 1991\nStereomyrmex Emery, 1901\nStigmomyrmex Mayr, 1868\nTerataner Emery, 1912\nTricytarus Donisthorpe, 1947\nVombisidris Bolton, 1991\nWillowsiella Wheeler, 1934\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gesomyrmecini\n\nGesomyrmecini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae.\nMrówki te mają długi nadustek, sięgający ku tyłowi między rowki czułkowe. Panewki czułkowe przesunięte są na boki tak, że leżą z przodu oczu w linii ich osi długich. Same oczy są duże lub bardzo duże, a ich osie długie są zbieżne ku przodowi. Żuwaczki tych mrówek mają po 6 do 10 ząbków. Czułki są 13-członowe u samców, zaś u samic zbudowane są z 8, 10 lub 12 członów. Trzonki czułków skierowane w tył w pozycji spoczynkowej sięgają za oczy. Pozatułów cechują okrągłe przetchlinki i mocno zbliżone do siebie biodra tylnej pary odnóży. Brzuszna krawędź wydłużonego pomostka ma w przekroju poprzecznym kształt litery V.\nNależą tu 3 opisane rodzaje:\n\nGesomyrmex Mayr, 1868\n†Prodimorphomyrmex Wheeler, 1915\n†Sicilomyrmex Wheeler, 1915\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gigantiopini\n\nGigantiopini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae.\nMrówki te mają długi, podłużnie żeberkowany nadustek, niesięgający ku tyłowi między panewki czułków. Ich żuwaczki mają po 10 ząbków, z których trzeci licząc od wierzchołka jest zredukowany. Bardzo duże oczy sięgają od tylnej krawędzi nadustka po potylicę, a ich krawędzie wewnętrzne są proste lub najwyżej nieco wypukłe. Występują również przyoczka. Czułki są złożone z 12 członów u samic i z 13 u samców. Przetchlinki zatułowia i pozatułowia położone są bocznie, a te ostatnie mają kształt eliptyczny. Brzuszna krawędź pomostka ma w przekroju poprzecznym kształt litery V. \nTakson monotypowy, obejmuje tylko rodzaj Gigantiops Roger, 1863 z jednym gatunkiem: Gigantiops destructor.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gładyszek mrowiskowy\n\nGładyszek mrowiskowy (Formicoxenus nitidulus) – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nGatunek północnopalearktyczny. Jest to mała mrówka żyjąca w gniazdach większych mrówek z rodzaju Formica (Formica rufa, F. lugubris, F. aquilonia, F. polyctena, F. pratensis, F. pressilabris) i korzystająca z ich pożywienia (ksenobioza). Pokarm pobierany jest na drodze trofalaksji. W większych mrowiskach Formica może znajdować się więcej niż jedno gniazdo gładyszka mrowiskowego. Kolonie zwykle monoginiczne (jeśli występuje więcej królowych, to tylko jedna z nich składa jaja), liczące do 150 robotnic. Robotnice koloru żółto-brunatnego z gładkim odwłokiem mają wielkość około 2,7–3,5 mm. Niektóre z robotnic stanowią formy pośrednie między robotnicą a królową.\nOkres godowy przypada na lipiec i sierpień, przy czym brak jest lotu godowego – samce są bezskrzydłe – kopulacja odbywa się na powierzchni gniazda. Rójkowe królowe zakładają kolonie w nowych gniazdach mrówek lub mogą wrócić do tego samego mrowiska gospodarza.\nZasiedla Europę, Bliski Wschód i wschodnią część Palearktyki.\nPrawdopodobnie występuje w całej Polsce, ale ze względu na ukryty tryb życia rzadko jest znajdywany. Według IUCN gatunek narażony na wyginięcie. Umieszczony na „Czerwonej liście zwierząt zagrożonych i ginących w Polsce” ze statusem gatunku słabo rozpoznanego i o zagrożeniu stwierdzonym, ale bliżej nieokreślonym (DD).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Formicoxenus nitidulus - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].\nSocial Insects Specialist Group, Formicoxenus nitidulus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2009-12-19]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gmachówka cieśla\n\nGmachówka cieśla, gmachówka koniczek (Camponotus herculeanus) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\n\n\n== Rozmieszczenie i środowisko ==\nGatunek borealno-górski, relikt postglacjalny, zamieszkuje głównie cieniste bory, rzadziej śródleśne polany i poręby. W Polsce pospolity w górach i na północnym wschodzie.\nZasiedla Europę, Bliski Wschód i wschodnią Palearktykę.\n\n\n== Charakterystyka ==\nGmachówka cieśla należy do dużych mrówek. Czerwonobrunatne robotnice z niewielką czerwoną plamą na nasadzie odwłoka, osiągają wielkość od 5,0 do 12 mm, natomiast królowa do 16 mm. Mrówki drapieżne, choć ich głównym pokarmem jest spadź mszyc oraz sok (potrafi nacinać pąki) i nektar niektórych roślin. Aktywna głównie nocą.  Tworzy kolonie monoginiczne. Lot godowy w czerwcu.\n\n\n== Gniazda ==\nGniazduje w próchniejących pniakach i korzeniach oraz w drewnie żywych drzew iglastych, wybierając przede wszystkim drzewa osłabione przez grzyby. Najczęściej zakłada gniazda w świerkach, jodłach i sosnach, często częściowo spróchniałych, drążąc kanały i budując komory w drewnie wczesnym. Gniazdo może sięgać w drzewie nawet wysokości 10 m. Drzewo zasiedlone przez mrówki można rozpoznać po ciemniejących drobnych wiórach drewna znajdujących się u podstawy pnia.\n\n\n== Podgatunki ==\nU gmachówki cieśli wyodrębniono 2 podgatunki:\t \n\nCamponotus herculeanus eudokiae Ruzsky, 1926\nCamponotus herculeanus herculeanus Linnaeus, 1758\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Camponotus herculeanus – AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gmachówka drzewotoczna\n\nGmachówka drzewotoczna (Camponotus ligniperda) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. Największa polska i europejska mrówka zamieszkującą dobrze nasłonecznione lasy, ich skraje, jak i również tereny otwarte, porośnięte krzewami. Buduje gniazda zarówno pod jak i wewnątrz próchniejących pniach drzew i dużych drzewach w części częściowo podziemnej, pod kamieniami. Wśród tych mrówek u robotnic występuje podział na kasty\n\n\n== Opis ==\nGmachówka drzewotoczna jest jedną z największych, o ile nie największą mrówką Europy, z królową osiągającą długość 16–18 mm (możliwe 20 mm przy fizogastrii), robotnicami major (żołnierzami) 14–15 mm długości oraz robotnicami media (zbieraczkami) i minor (piastunkami) o długości 7–10 mm. Zwykle są dwubarwne, z czarną głową i czerwono-brązowym tułowiem, którego kolor przenika do nóg i pojedynczego styliku. U większości królowych, ale niekiedy także u większych robotnic (głównie media i major) w starszych koloniach proksymalna część lub całość pierwszego tergitu odwłoka ma brunatnoceglaste zabarwienie, przy czym sporadycznie zdarzają się królowe, u których przebarwienie to obejmuje nawet połowę odwłoka. W przeciwieństwie do gatunku siostrzanego, jakim jest Camponotus herculeanus, odróżniają się jaśniejszymi kolorami, bardziej połyskującym odwłokiem oraz większym rozmiarem.\nGatunek znany ze stanowisk w Europie i na Bliskim Wschodzie.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Biologia ==\n\n\n=== Zachowanie ===\nC. ligniperda z zachowania jest podobna C. herculeanus , ale różni się od niej przede wszystkim nawykami lęgowymi, ponieważ z tych dwóch jest uważana za gatunek bardziej kserotermiczny (preferujący ciepło i mniejszą wilgotność). Ponieważ oba są na ogół sympatryczne i mają podobne siedliska, w tym lasy iglaste w najbardziej wysuniętych na północ miejscach ich występowania, do mieszanych lasów liściastych wspólnych dla Europy Środkowej, jednak C. ligniperda preferuje bardziej nasłonecznione i suchsze obszary, w których jest znajdowana a także prowadzi nieco mniej skryty tryb życia od C. herculeanus.\nDo budowanych przez Gmachówki drzewotoczne gniazd prowadzi najczęściej kilka wejść, które to są pilnowane przez średnie i większe robotnice. Mrówki te agresywnie bronią swojego gniazda. Kiedy zostaną zaalarmowane – robotnice sporadycznie i szybko pukają w ściany swojego gniazda żuwaczkami. Kiedy pobliskie inne robotnice wyczują te uderzenia, zbliżają się do ich źródła i stają się bardziej agresywne w stosunku do każdego zakłócenia w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Choć mogą być agresywne, to nie posiadają żądła, a ukąszenia robotnic przy pomocy żuwaczek, nawet większych majorów, nie są szczególnie niebezpieczne dla ludzi. Jedyną bronią chemiczną jaką mają w zanadrzu jest kwas mrówkowy, którego używają zarówno do odstraszania napastników jak i czasami wspomagają się nim przy zdobywaniu pokarmu białkowego, kiedy to opryskują uszkodzone miejsca na ciele zdobyczy. Mrówki te są zaciekle terytorialne w stosunku do innych gatunków mrówek, z którymi są sympatryczne, a majory mogą być w tym dość skuteczne, będąc w stanie dekapitować robotnice Formica lub innych gatunków z rodzaju Camponotus. Robotnice są aktywne zarówno w dzień, jak i w nocy, poszukując owadów lub spadzi wytwarzanej przez mszyce. Sezonowa aktywność osiąga szczyt w środku lata i spada wraz z nadejściem jesieni. Mrówki te, podobnie jak ich krewni C. herculeanus, są wyjątkowo tolerancyjne na zimno i zimą mogą wejść w długi okres diapauzy trwający nawet 4–5 miesięcy, po którym hibernujące larwy zaczynają się ponownie rozwijać, a królowa intensywnie czerwi. Kolonie rozwijają się powoli, ale kiedy osiągną dojrzałość, populacja może przekroczyć 7-10 tys. robotnic. Dojrzałe kolonie mogą również zajmować liczne gniazda satelitarne na dużym obszarze.\nPodobnie jak C. herculeanus, C. ligniperda jest sporadycznym szkodnikiem konstrukcji, ponieważ może drążyć i zasiedlać drewniane ramy i podpory domów i budynków. Usuwanie zwykle polega na opryskiwaniu gniazd środkami owadobójczymi, stosowanie trujących przynęt lub naprawianie wycieków wody, aby zapobiec zmiękczeniu drewna, co czyniłoby go podatnym na inwazję tych mrówek.\n\n\n=== Rozmnażanie ===\nLoty godowe C. ligniperda przypadają na okres od końca maja do lipca. Formy płciowe produkowane w gnieździe zimują wraz z kolonią, aby wziąć udział w lotach godowych dopiero w następnym roku. Te duże mrówki rozwijają się powoli, z pierwszymi robotnicami pojawiającymi się po co najmniej kilku miesiącach od złożenia pierwszych jaj. Często też królowa popada w stagnację (zastój w produkcji jaj) co jest normalne dla tego gatunku.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gmachówka smolista\n\nGmachówka smolista (Camponotus piceus) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nW Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt - Bezkręgowce została zaliczona do kategorii EN (gatunki bardzo wysokiego ryzyka).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Harpagoxenus zaisanicus\n\nHarpagoxenus zaisanicus – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\nGatunek ten został opisany w 1963 roku przez Bohdana Pisarskiego.\nMrówka ta prowadzi skryty tryb życia jako pasożyt gniazdowy. Zamieszkuje suche, stepowe siedliska. Notowana dotąd wyłącznie z Mongolii, w związku z czym uznawana za endemiczną dla tego kraju. Niewykluczone jest jednak odkrycie jej na Syberii, wschodnim Kazachstanie lub północnych Chinach. W Mongolii znana ze środkowej, zachodniej i północno-zachodniej części kraju. Podawana z trzech regionów fitogeograficznych: Chenteju, Changaju i dżungarskiej części Gobi.\nGatunek ten umieszczony został w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN ze statusem narażonego na wyginięcie (VU).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Harpegnathos saltator\n\nHarpegnathos saltator – gatunek mrówek z plemienia Ponerini, występujących w Indiach i Sri Lance.\nRobotnice mają wydłużone głowy, żuwaczki mają mocne, zwężające się zęby skierowane w dół i w do wewnątrz, na końcach ząbkowane. Tułów słabo rowkowany, pomostek wąski i owalny. Odwłok bardzo długi, duże żądło. Głowa i odwłok czarniawo brązowe, tułów i nogi czerwonawe. Długość ciała ok. 1,9 cm.\nDługość życia osobników wynosi od 10 dni do 2 lat, średnio 206 dni. Młode robotnice pozostają w gnieździe, przechodzą do pracy poza nim w wieku 50 dni, osiągając w wieku 74 dni szczyt aktywności na zewnątrz gniazda. Ok. 57 dnia życia osobniki mają już zdolność produkowania docelowej ilości jadu. Długość życia pseudokrólowych wydłuża się przynajmniej dwukrotnie, a średnio pięciokrotnie.\nGatunek wyróżnia się nietypową strukturą kolonii w porównaniu do innych gatunków z podrodziny Ponerinae. Młode, uskrzydlone królowe tworzą kolonie, wiążąc się z niespokrewnionymi samcami. Gdy po kilku latach umiera królowa, która założyła kolonię, kilka potomnych robotnic (tzw. pseudokrólowe) przechodzi wówczas transformację, która aktywuje ich układ rozrodczy i kaskadę zmian fizjologicznych i anatomicznych. Pseudokrólowe rywalizują wówczas o zajęcie jej miejsca, na którym zastępują królową w roli reproduktora i krzyżują się z samcami z tej samej kolonii. Robotnice walczą wówczas o dominację w hierarchii grupy, a przywrócenie stabilności kolonii może trwać od dwóch do trzech miesięcy. Co roku ze złożonych jaj wykluwać się będą uskrzydlone królowe, które założą własne kolonie. W czasie walki o uzyskanie pozycji królowej robotnice potrafią zmniejszyć mózg o 19%, gdyż tkanka budująca mózg jest kosztowna do utrzymania, co odbiera zasoby energetyczne narządom płciowym. Jeśli status pseudokrólowej zostanie przez nie utracony, po 6-8 tygodniach ich ciała mogą wrócić do poprzedniego stanu.\nAktywacja jajników i składanie jaj wiąże się ze zmianami w profilu feromonu kutykularnego, który sygnalizuje status reprodukcyjny. Reproduktorki wytwarzają feromon kutykularny nie tylko do sygnalizowania swojego statusu, ale również, by hamować reprodukcję robotnic. Robotnice, które uwolnią się od wpływu tego feromonu, mogą same zostać reproduktorkami. Jednocześnie reproduktorki zmniejszają własną wrażliwość na ten feromon, co może służyć zahamowaniu wpływu feromonu na ich własną płodność.\nStrategia rozrodcza gatunku zapewnia przedłużone życie kolonii, co umożliwia dużą rozbudowę gniazda mimo stosunkowo małej liczebności robotnic w poszczególnych koloniach (średnio 65 ± 40). \nPodgatunki:\n\nHarpegnathos saltator cruentatus\nHarpegnathos saltator taprobanae\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Harpegnathos venator\n\nHarpegnathos venator – gatunek mrówek z plemienia Ponerini.\nHarpegnathos venator, opisany przez Smitha w 1858 roku, należy do podrodziny Ponerinae. Wyraźnie rozwinięte oczy oraz wydłużone, zakrzywione szczęki są adaptacjami umożliwiającymi precyzyjne chwytanie zdobyczy, przy czym zdolność do wykonywania skoków stanowi dodatkowy mechanizm ułatwiający zarówno zdobywanie pokarmu, jak i obronę przed intruzami. Obecność H. venator została potwierdzona w regionach Azji Południowej, Południowo-Wschodniej, m.in. w północnych Indiach, Birmie czy Wietnamie, gdzie występuje głównie na obrzeżach lasów oraz w terenach o stosunkowo niskiej gęstości roślinności. Struktura społeczna kolonii H. venator odznacza się niewielką liczebnością, typową dla wielu przedstawicieli Ponerinae.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hurtnica podobna\n\nHurtnica podobna (Lasius alienus) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\n\n\n== Rozmieszczenie i środowisko ==\nGatunek południowopalearktyczny, zasiedla środowiska suche – zbiorowiska trawiaste, nasłonecznione brzegi lasów i rzadkie, ciepłe lasy, zwłaszcza dąbrowy. Prawdopodobnie występuje w całej Polsce, ale jest niezbyt częsty. W górach sięga dolnej granicy regla dolnego.\n\n\n== Charakterystyka ==\nDługość ciała robotnic 3,0–4,2 mm; ciało brązowoczarne. Jest to niewielka leśna mrówka bardzo podobna do hurtnicy pospolitej. Głównym pokarmem jest spadź mszyc. Mrówki ściśle trofobiotyczne związane z mszycami z wszystkich warstw roślinności – od korzeni po korony drzew. Kolonie monoginiczne. Lot godowy w lipcu i sierpniu.\n\n\n== Gniazda ==\nBuduje gniazda pod gałęziami, próchniejącymi konarami, kamieniami na skraju lasu. Gniazduje też w glebie, czasem z małymi kopczykami ziemnymi. Może tworzyć bardzo liczne lokalne populacje.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hurtnica pospolita\n\nHurtnica pospolita, hurtnica zwyczajna, hurtnica czarna (Lasius niger) – gatunek błonkówki z rodziny mrówkowatych. Pierwotnie palearktyczny, ale zawleczony do Nearktyki. W Europie często spotykany. Należy do myrmekofauny miast.\nKrólowa osiąga długość do 9 mm. Robotnice długości około od 3,5 do 5 mm. Loty godowe odbywają się od czerwca do sierpnia. Podczas pierwszej rójki można zauważyć na ścieżkach wiele królowych bez skrzydeł, które zostały odrzucone po locie godowym, szukających miejsca do założenia kolonii. Hurtnica zwyczajna zakłada gniazdo w sposób klasztorny, składając jaja i wychowując pierwsze mrówki bez konieczności pożywiania się poza gniazdem.\n\n\n== Występowanie ==\nL. niger jest jednym z najpospolitszych palearktycznych gatunków mrówek. Naturalnym miejscem jego występowania są północne tereny Europy i Azji, łącznie z Zabajkalem (wschodnią Syberią) i Mongolią. Gatunek został introdukowany na teren północnej Afryki i na północno-zachodnią część USA. W Ameryce zasiedla południową Alaskę, południową Kanadę i północne stany USA z rozszerzeniem na południe w Appalachach, Sierra Nevada i Górach Skalistych.\nWystępuje w północnej Afryce (m.in. w Algierii), gdzie jest jednak rzadkim gatunkiem. Najbardziej na wschód wysuniętymi miejscami występowania jest rejon rzeki Bodoncz gol w zachodniej Mongolii i region południowego Bajkału. W Polsce L. niger występuje na obszarze całego kraju.\nDokładne granice jego rozmieszczenia są trudne do określenia z racji wyodrębnienia w 1992 przez Seiferta gatunku bliźniaczego – Lasius platythorax – którego przedstawiciele zaliczani byli do tej pory do gatunku Lasius niger. Poznanie tych granic wymaga zaktualizowania dotychczasowych informacji.\n\n\n== Budowa ==\nDługość ciała robotnic wynosi od 3,5 do 5 mm, królowych do 9 mm, a samców między 4 a 6 mm. Robotnice mrówek gatunku Lasius niger, podobnie jak pokrewnych gatunków L. alienus, L. platythorax, L. brunneus, L. pallitarsus i L. neoniger, są stosunkowo niewielkie i monomorficzne. Ubarwienie robotnic waha się od żółtawobrązowego po szaroczarne, królowych od brązowego do brązowoczarnego, a samców od brązowego do czarnego. Samice (robotnice i królowe) mają sercowatą głowę z 12-członowymi czułkami, a po grzbietowej stronie trzonków czułków dość krótkie, odstające włoski; rozmiary najdłuższych z nich nie przekraczają połowy szerokości odsiebnej części trzonka. Odstające włoski znajdują się również na zewnętrznej krawędzi goleni tylnej pary odnóży. Długość głaszczków szczękowych większa niż spodu głowy. Tworzące gęste omszenie nadustka włoski rozlokowane są w odległościach od 3,5 do 4 razy mniejszych niż ich długość. Wgłębienie na zapleczu samic dość strome i głębokie, a wierzch pozatułowia wypukły i zaokrąglony. Ponadto królowe tego gatunku można odróżnić od królowych bliźniaczego L. platythorax po wskaźniku mezosomalnym wynoszącym mniej niż 1,7. Samce, podobnie jak u innych gatunków z rodzaju, mają trójkątną w obrysie głowę, wydłużone żuwaczki, 13-członowe czułki i mały, trójkątny w obrysie odwłok.\n\n\n== Ekologia ==\nNa swoje siedziby preferuje miejsca o piaszczystym podłożu i niskiej roślinności, jednak radzi sobie także z budową kopców w wilgotnej ziemi. Potrafi również budować gniazda we wnętrzu próchniejących pni czy konarów, korzystając z podwyższonej temperatury otoczenia dzięki procesom gnilnym. W miejscach, gdzie roślinność jest bujniejsza, kopce L. niger są wyższe i sięgają powyżej rosnącej wokół trawy.\n\nW miejscach, gdzie kopce mogłyby zostać rozmyte przez ulewę lub rozdeptane (np. na chodnikach), kolonia nie buduje ich, a wejście można poznać tylko po wchodzących do środka robotnicach i małych otworach w ziemi. Na terenach zabudowanych mrówki te preferują budowanie gniazd pod płaskimi kamieniami: tarasami, płytami chodnikowymi czy krawężnikami.\nGniazda hurtnic składają się z sieci pionowych i poziomych korytarzy zajmujących nieraz kilka metrów kwadratowych powierzchni. W niektórych przypadkach gniazda różnych kolonii mogą być ze sobą połączone, jednak mrówki z poszczególnych kolonii korzystają z osobnych tuneli.\nMrówki wykorzystują mszyce i inne pluskwiaki jako źródło spadzi – słodkiej cieczy, będącej odchodami mszyc. Mszyce żywią się sokami roślin, z których przyswajają głównie białka i tłuszcze, natomiast cukry proste wydalają. Chcąc zapewnić sobie dostawy spadzi, hurtnice ochraniają mszyce przed ich wrogami, umożliwiając powstawanie większych i bardziej stabilnych populacji. Mrówki przechowują w swoich koloniach przez zimę jaja mszyc, a wiosną zanoszą młode osobniki w pobliże korzeni traw, kukurydzy, bawełny czy pszenicy. Niekiedy prowadzi to do znacznego osłabienia roślin, a nawet ich zamierania. Dzięki opiece mrówek mszyce pozostają również dłużej w pobliżu młodych pędów roślin, co wpływa na przyspieszenie ich rozmnażania w porównaniu z mszycami nieobjętymi mrówczą kuratelą.\n\n\n== Biologia ==\n\nRójka hurtnic następuje najczęściej późnym latem lub wczesną jesienią. W okresie pomiędzy opuszczeniem poczwarki a lotem godowym przyszła królowa przybiera na wadze z początkowych 4 mg do 15,5 mg, głównie dzięki akumulacji tłuszczów. Jednocześnie samce pozostają w zasadzie niezmienne i ważą przez cały czas ok. 0,9 mg. Ostatecznie mniejsze (ok. 4 mm długości) samce opuszczają gniazdo, a w kilka godzin po nich z gniazda wylatują dwukrotnie dłuższe od nich samice.\nDo kopulacji królowa wybiera najczęściej jednego samca, choć zdarzają się sytuacje, w których dopuszcza dwóch, trzech, a nawet czterech. Liczba samców uczestniczących w zaplemnieniu królowej ma związek z jej fenotypem i masą w chwili rójki, wpływa także na ilość początkowego potomstwa, jednak nie ma wpływu na dalsze powodzenie całej kolonii. W sporadycznych przypadkach samiec hurtnicy pospolitej może także przekazań nasienie królowej pokrewnego gatunku Lasius alienus, co prowadzi do powstania kolonii hybryd między oboma gatunkami.\nNastępnie zaplemniona królowa hurtnicy pospolitej szuka dogodnego miejsca na założenie gniazda: skrawka wilgotnej ziemi, płaskiego kamienia, kawałka kory bądź sypkiego piasku. Unika także miejsc uczęszczanych przez robotnice z już istniejących kolonii. Gdy odnajdzie właściwe miejsce, zatrzymuje się i zaczyna kopać tunel zakończony małą komorą. Kiedy zbuduje ją na tyle dużą, by się odwrócić w środku, zaczyna zakopywać od wewnątrz tunel i na końcu zamyka wejście do komory. Ziemię do zakopania tunelu bierze z rozbudowywania swojej komnaty. Składa następnie kilka jaj.\n\nPo kilku dniach z jaj wylęgają się larwy, które po przezimowaniu dokańczają rozwój wiosną. W okresach pomiędzy kolejnymi linieniami larwy (ang. instar larvae) żywią się głównie znalezionymi w gnieździe jajami, zarówno zapłodnionymi, jak i troficznymi (tzw. zjawisko oofagii).\nKrólowa, nie opuszczając swojej komory, karmi je zapasami zgromadzonymi w jej ciele białkowo-tłuszczowym oraz w mięśniach skrzydeł, które intensywnie metabolizuje. Po ok. 14 dniach w stadium jaja, 12 w stadium larwy i 15 w stadium poczwarki pojawiają się pierwsze młode robotnice – początkowo ok. 6, ale po tygodniu jest ich już prawie 15. W międzyczasie królowa zaczyna składać kolejne jaja, tak więc kolonia ma wiele jaj, larw, kilka poczwarek i ok. 10-15 robotnic. Robotnice otwierają drogę ku powierzchni i przynoszą pierwszy w życiu kolonii pokarm z zewnątrz. Mrówki gustują w produkowanej przez pluskwiaki spadzi, ale także w żywych i martwych owadach, a w środowisku zamieszkałym przez człowieka przyciągają je produkty bogate w cukry (marmolady, dżemy, soki owocowe czy miód). W czasie rozwoju kolonii robotnice przyciągają także pokarmy bogate w białka, jak mięso czy sery.\n\nPomocą w nawigacji po okolicy służą im ścieżki wyznaczane przez trop z feromonów, sięgające często nawet 30 metrów od gniazda. Mrówki pełniące rolę zwiadowców, gdy odnajdą kroplę spadzi bądź inne źródło pokarmu bogatego w związki, jakich potrzebuje dana kolonia, zaczynają jeść. Jeśli pokarmu starczy, by nasyciły się powyżej pewnego poziomu, wracają do gniazda, zostawiając za sobą chemiczny ślad, po którym następnie wędrują robotnice. Obecność chemicznych śladów ułatwia mrówkom szybsze dotarcie do celu, zwiększa rekrutację robotnic idących w konkretne miejsce, pomaga także w orientacji w terenie. W podobny sposób zwiadowcy oznaczają także granice wokół kolonii, których mrówki bronią przed intruzami, a także granice obszaru uznawanego przez nie za bezpieczną przestrzeń do poszukiwania pożywienia, którego jednak nie bronią jako własnego terytorium. Od składu chemicznego ścieżek wyznaczonych przez zwiadowców zależy także zachowanie robotnic, na przykład w obliczu zagrożenia.\nPodobnie jak w przypadku wielu innych gatunków mrówek, u hurtnic pospolitych królowa w praktyce ma niemal monopol na rozmnażanie. Specjalny feromon otacza zarówno samą królową, jak i złożone przez nią jaja. Wpływa on zarówno na zmniejszenie płodności wśród robotnic, jak i na zmniejszenie poziomu agresji wobec oznaczonych nim jaj. Królowa wytwarza feromon dając innym mrówkom sygnał, że jest zdrowa i może przejąć na siebie reprodukcję; chora lub osłabiona królowa wytwarza go mniej, co wpływa na zwiększenie rozrodu wśród innych członków kolonii. Choć pod względem genetycznym nie różni się od robotnic, dzięki różnicom w ekspresji genów wykształca nie tylko zdolność sterowania płodnością pozostałych mrówek, ale także umiejętność skuteczniejszej regeneracji komórek, dzięki czemu żyje od nich wielokrotnie dłużej. Faktycznie królowe tego gatunku są jednymi z najbardziej długowiecznych mrówek, a ich wiek może przekraczać 20 lat.\n\nGdy kolonia osiąga dojrzałość i liczebność wystarczającą, by wychować dużo królowych i samców, przystępuje do rójki i cały cykl się powtarza. Maksymalne liczebności kolonii tego gatunku sięgają kilku tysięcy robotnic w drugim roku, ok. 15–20 tys. robotnic z jedną królową w trzecim. Po dziesięciu latach kolonia może składać się nawet ze 100 tysięcy robotnic.\nW ok. 18 procentach przypadków zdarza się, że kolonię zakładają naraz dwie lub więcej królowych (tzw. zjawisko pleometrozy). Takie rozwiązanie ułatwia założenie kolonii, bowiem w krótkim czasie broni jej więcej robotnic, niż w wypadku gniazda zakładanego przez jedną tylko królową. Jednak gdy na świat przyjdą pierwsze robotnice, królowe zaczynają walkę ze sobą, która trwa, aż tylko jedna zostanie przy życiu. Gdy robotnice zaczną poszukiwania pokarmu, zwykle karmią królową prezentującą się najzdrowiej, co przyspiesza wyłonienie najsilniejszej i śmierć pozostałych. Ostatecznie więc nawet populacje pierwotnie poligyniczne wracają do stanu monogynicznego.\n\n\n== Znaczenie gospodarcze ==\n\nHurtnica zwyczajna uważana jest za gatunek szkodliwy z punktu widzenia człowieka, gdyż mrówki te przeszkadzają innym owadom zapylać kwiaty w sadach i powodują rozmnażanie się pluskwiaków równoskrzydłych. Nieraz też dostają się do mieszkań, gdzie czynią szkody w ludzkich spiżarniach, oraz do uli, skąd wybierają miód. Gniazda budowane przez hurtnice pod płytami chodnikowymi czy tarasami mogą być z czasem podmywane i powodować ich osiadanie.\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\nmyrmekologia\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hurtnica wstydliwa\n\nHurtnica wstydliwa (Lasius brunneus) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nJest to niewielka, płochliwa mrówka wielkości 3-4 mm, występująca w całej Polsce. Królowa wielkości około 7-8 mm zakłada gniazdo w sposób klasztorny. Gniazda budowane są w spróchniałych korzeniach, martwych pniach drzew, większych gałęziach leżących w wilgotnym poszyciu lasu. Główne źródło pożywienia tej mrówki stanowi spadź.\nRójka odbywa się w czerwcu.\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Lasius brunneus – AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kartonówka zwyczajna\n\nKartonówka zwyczajna, kartoniarka czarna (Lasius fuliginosus) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nKartonówki zwyczajne to leśne mrówki pospolicie występujące w Polsce. Robotnice mierzą około 4 mm, królowa natomiast około 6 mm. Buduje gniazda w starych drzewach lub pniach starych drzew. Nazwa kartonówka pochodzi od sposobu budowy gniazda, które zbudowane jest z wielu komór rozdzielonych kartonowatą cienką ścianą wytworzoną z rozdrobionego przez mrówki drewna i śliny. Kartonówkę łatwo rozpoznać ze względu na jej smoliście czarną barwę i połysk oraz nogi o lekko żółtym odcieniu.\nKolonia składa się z kilku do kilkunastu tysięcy osobników.\nKrólowe kartonówek zwyczajnych zakładają kolonie poprzez czasowe pasożytnictwo na innym gatunku mrówek – podziemnicy cieniolubnej (Lasius umbratus). Obserwując wędrujące po pniu drzewa mrówki, można zauważyć, że robotnice powracające do gniazda (w dół) mają większy odwłok. Niekiedy segmenty odwłoka są tak rozsunięte, że widać między nimi cienkie żółte paski. Kartonówka żywi się spadzią produkowaną przez mszyce, jak również pokarmem wysokobiałkowym – owadami, lub padliną. Istnieją też przypuszczenia o możliwości odżywiania się gatunkiem grzyba, który powstaje w gniazdach i jest nawożony przeżutym drewnem (stąd kartonowe komory). Tego typu konstrukcje nie powstają u innych dendrofilów, więc ich istnienie może być uwarunkowane obecnością symbiotycznego grzyba. Podobne konstrukcje zauważa się w gniazdach podziemnic, na których pasożytuje kartonówka.\nRójka odbywa się od końca maja do połowy sierpnia.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Koczowniczka czarna\n\nKoczowniczka czarna (Tapinoma erraticum) – gatunek mrówki z podrodziny Dolichoderinae.\n\n\n== Występowanie ==\nSpotykana na otwartych niezalesionych terenach. Spotykana w południowej i środkowej Europie, północno-zachodniej części Afryki Północnej, Azji Mniejszej, Kaukazie, Kazachstanie, Tienszanie. W Polsce znana z pojedynczych stanowisk w różnych regionach kraju, w tym m.in.: z Pojezierza Pomorskiego, Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej, Niziny Mazowieckiej, Górnego Śląska, Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Wyżyny Lubelskiej, Wyżyny Małopolskiej, Pienin, czy Dolnego Śląska (Słupice). Jest termofilem, preferuje suche wystawione na słońce miejsca: góry, stepy.\n\n\n== Biologia ==\nW pochmurne dni niewiele robotnic opuszcza gniazdo. Kolonie są zazwyczaj poliginiczne.\nRójka odbywa się w czerwcu, a w zimniejszych latach w lipcu.\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Tapinoma erraticum - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lasiini\n\nLasiini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae.\nTakson ten wprowadzony został w 1905 roku przez W.H. Ashmeada. Znacznych zmian w jego składzie dokonali B. Bolton w 2003 oraz P.S. Ward i współpracownicy w 2016 roku. Po rewizjach obejmuje 11 opisanych rodzajów:\n\nCladomyrma Wheeler, 1920\nEuprenolepis Emery, 1906\n†Glaphyromyrmex Wheeler, 1915\nLasius Fabricius, 1804\nMyrmecocystus Wesmael, 1838\nNylanderia Emery, 1906\nParaparatrechina Donisthorpe, 1947\nParatrechina Motschoulsky, 1863\nPrenolepis Mayr, 1861\nPseudolasius Emery, 1887\nZatania LaPolla, Kallal & Brady, 2012\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lasius\n\nLasius – rodzaj mrówek w plemieniu Lasiini w podrodzinie Formicinae.\n\n\n== Gatunki ==\nDo rodzaju Lasius zaliczane są następujące żyjące gatunki:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lasius (Acanthomyops)\n\nLasius (Acanthomyops) – podrodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych.\nTakson ten został opisany jako niezależny rodzaj w 1862 roku przez Gustava L. Mayra. W 2005 roku Philip Ward na podstawie współczesnych badań molekularnych obniżył go do rangi podrodzaju w obrębie rodzaju Lasius.\nTakson ten obejmuje 16 opisanych gatunków:\n\nLasius arizonicus Wheeler, 1917\nLasius bureni Wing, 1968\t\nLasius californicus Wheeler, 1917\nLasius claviger Roger, 1862\nLasius colei Wing, 1968\nLasius coloradensis Wheeler, 1917\nLasius creightoni Wing, 1968\nLasius interjectus Mayr, 1866\nLasius latipes Walsh, 1863\nLasius mexicanus Wheeler, 1914\nLasius murphyi Forel, 1901\nLasius occidentalis Wheeler, 1909\nLasius plumopilosus Buren, 1941\nLasius pogonogynus Buren, 1950\nLasius pubescens Buren, 1942\nLasius subglaber Emery, 1893\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lasius mixtus\n\nLasius mixtus – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\n\n\n== Występowanie ==\nLasius mixtus występuje w Europie oraz północnej części Ameryki Północnej.\n\n\n== Biologia ==\nZakłada gniazda pod ziemią, często w korzeniach lub pod głazami. Czasem gniazda można spotkać w niezbitej ziemi. \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Leptanilla voldemort\n\nLeptanilla voldemort – gatunek błonkówki z rodziny mrówek i podrodziny Leptanillinae. Endemit Australii Zachodniej.\n\n\n== Taksonomia ==\nGatunek ten opisany został po raz pierwszy w 2024 roku przez Marka K.L. Wonga i Jane M. McRae na łamach „ZooKeys”. Opisu dokonano na podstawie dwóch robotnic odłowionych rok wcześniej. Jako lokalizację typową wskazano Newman w Pilbarze, w Australii Zachodniej. Epitet gatunkowy odnosi się do postaci Lorda Voldemorta z serii powieści o Harrym Potterze; mrówka ta przypominać ma Voldemorta bladym ubarwieniem, smukłym ciałem i życiem w ciemnościach.\n\n\n== Morfologia ==\nMrówka o ciele bladozłocistym do bladobursztynowego, błyszczącym, pozbawionym rzeźby, w większości owłosionym, zwłaszcza na czułkach i odnóżach.\nGłowa jest bezoka, o lekko wklęsłej krawędzi tylnej i lekko wypukłych krawędziach bocznych. Nadustek ma wyniesiony środek i przedłużony w dwa zaokrąglone płaty przednio-boczne przód. Warga górna nakryta jest wyrostkiem czołowo-nadustkowym. Długie żuwaczki zaopatrzone są w trzy zęby, z których ostry wierzchołkowy jest większy niż przedwierzchołkowy i nasadowy, oraz w nieregularne piłkowanie odsiebnie od zęba przedwierzchołkowego. Czułki buduje dwanaście członów, z których trzonek jest wydłużony i nieco rozszerzony przed zwężeniem na szczycie, nóżka dłuższa niż szeroka, a człon ostatni dwukrotnie dłuższy niż poprzecznie i zwężony ku szczytowi.\nPrzedplecze jest szersze niż tył mezosomy, w widoku bocznym lekko na grzbiecie wypukłe, o wyniesionym nieco ponad śródplecze brzegu tylnym. Szew promezonotalny widoczny jest po bokach i od góry. Śródplecze jest z przodu przewężone. Pozatułów jest silnie wypukły grzbietowo w widoku bocznym i nieprzewężony z przodu w widoku grzbietowym; tylny brzeg ma trapezowaty. Nabrzmiałość gruczołu metapleuralnego i przetchlinka są odsłonięte. Odnóża mają tęgie biodra i smukłe człony pozostałe. Pomostek cechuje się czterokrotnie dłuższym niż szerokim petiolusem z bokami prawie równoległymi w przedniej połowie i wypukłymi w tylnej oraz tylnym brzegiem wypukłym i zaokrąglonym, a także dłuższym niż szerokim, szerszym od petiolusa postpetiolusem o wklęsłym tylnym brzegu. Nie występuje wyrostek subpetiolarny. Metasoma jest wydłużona.\n\n\n== Ekologia i występowanie ==\nOwad endemiczny dla regionu Pilbara w Australii Zachodniej. Zasiedla nagrzane łąki w strefie o niskich opadach rocznych i bardzo upalnych latach. Żyje pod ziemią. Oba znane okazy odnaleziono na głębokości 25 m.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Leptanillinae\n\nLeptanillinae – podrodzina mrówek. Obejmuje 64 gatunki. Zasiedlają Stary Świat i krainę australijską z Oceanią włącznie. Podziemne, ślepe. Samce o mocno zredukowanym użyłkowaniu skrzydeł. Należą do najstarszych współcześnie żyjących linii ewolucyjnych mrówek.\n\n\n== Taksonomia i ewolucja ==\nTakson ten wprowadzony został w 1910 roku przez Carlo Emeryego jako plemię Dorylinae, ale od 1923 jest wyróżniany jako osobna podrodzina mrówek. Według stanu na 2016 rok zalicza się do niej 64 gatunki, zgrupowane w 8 rodzajach. Dwa z nich to incertae sedis, pozostałe grupuje się w dwa plemiona. Grupa niedostatecznie poznana. Cztery rodzaje opisane są tylko na bazie samców, dwa tylko na podstawie robotnic, a w przypadku dwóch pozostałych opisane są obie kasty. Według Boudinot podział podrodziny na rodzaje wymaga rewizji, zwłaszcza biorąc pod uwagę dużą zmienność morfologiczną samców. Systematyka podrodziny przedstawia się następująco:\n\nAnomalomyrmini\nAnomalomyrma Taylor, 1990\nFurcotanilla Xu, 2012\nProtanilla Taylor, 1990\nLeptanillini\nLeptanilla Emery, 1870\nPhaulomyrma G.C. Wheeler et E.W. Wheeler, 1930\nYavnella Kugler, 1987\nincertae sedis\nNoonilla Petersen, 1968\nScyphodon Brues, 1925\nFilogenetyczna analiza molekularna przeprowadzona przez Moreau i innych w 2006 wskazywała, że Leptanillinae stanowią bardzo starą grupę o pozycji siostrzanej względem wszystkich pozostałych podrodzin mrówek. W 2008 Rabeling i inni opisali nową, jednogatunkową podrodzinę Martialinae, która według przeprowadzonej przez nich analizy zajmuje pozycję jeszcze bardziej bazalną, jednocześnie potwierdzając pozycję Leptanillinae jako siostrzanej dla wszystkich współczesnych mrówek, z wyjątkiem Martialinae.\n\n\n== Opis ==\nDefinicja podrodziny bazuje na cechach samców. Żuwaczki silnie zredukowane, tylko u Scaphodon szpatułkowate i przerośnięte. Nadustek zwykle również silnie zredukowany. Głowa pozbawiona krawędzi czy płatków czołowych oraz krawędzi potylicznej, zaopatrzona w 13-członowe czułki o nitkowatym do prawie paciorkowatego funikulusie. Skrzydła mają nadzwyczaj zredukowane użyłkowanie, najwyżej o trzech zamkniętych rurkowatymi sektorami komórkach, przy czym takowe komórki mogą w ogóle nie występować. W geniraliach basivolsella w widoku brzusznym wąska środkowobocznie, ale niekiedy silnie powiększona. Ogólnie pozostałe cechy samców są bardzo zmienne, niekiedy wyjątkowe wśród całej rodziny, np. drugi człon odwłoka u niektórych nie tworzy pomostka (petiolusa).\n\n\n== Biologia i ekologia ==\nMrówki podziemne, ślepe. W plemieniu Leptanillini królowe są niezdolne do samodzielnego pobierania pokarmu, odżywiają się hemolimfą larw wydzielaną przez wyspecjalizowane wyrostki usytuowane na ich przedtułowiu i trzecim segmencie odwłok.\n\n\n== Rozprzestrzenienie ==\nMrówki rozsiedlone od południowej Europy i Afryki, przez Azję (bez Północnej) po Australię i Palau i Mikronezję.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Leptanillini\n\nLeptanillini – plemię mrówek z podrodziny Leptanillinae.\nNależą tu 3 rodzaje:\n\nLeptanilla Emery, 1870\nPhaulomyrma Wheeler & Wheeler, 1930\nYavnella Kugler, 1987\nZaliczane tu dawniej Scyphodon i Noonilla klasyfikuje się obecnie w obrębie podrodziny jako incertae sedis.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lophomyrmex\n\nLophomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. \nOpisany został w 1892 roku przez Carlo Emeryego. W przeszłości klasyfikowany w plemionach Solenopsidini, Myrmicini, Pheidologetini i Pheidolini. To ostatnie zostało na podstawie analiz filogenetycznych zsynonimizowane z Crematogastrini przez P.S. Warda i innych w 2015 roku\nNależy tu 12 opisanych gatunków:\n\nLophomyrmex ambiguus Rigato, 1994\nLophomyrmex bedoti Emery, 1893\nLophomyrmex birmanus Emery, 1893\nLophomyrmex changlangensis Sheela & Ghosh, 2008\nLophomyrmex indosinensis Yamane & Hosoishi, 2015\nLophomyrmex kali Rigato, 1994\nLophomyrmex longicornis Rigato, 1994\nLophomyrmex lucidus Menozzi, 1930\nLophomyrmex opaciceps Viehmeyer, 1922\nLophomyrmex quadrispinosus (Jerdon, 1851)\nLophomyrmex striatulus Rigato, 1994\nLophomyrmex taivanae Forel, 1912\nLophomyrmex terraceensis Bharti & Kumar, 2012\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lordomyrma\n\nLordomyrma – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nOpisany został w 1892 roku przez Carlo Emeryego. W przeszłości klasyfikowany w plemionach Myrmicini, Myrmecinini, Pheidolini i Stenammini. W 2015 roku na podstawie analiz filogenetycznych zaliczony został do Crematogastrini przez P.S. Warda i innych w 2015 roku.\n\n\n== Gatunki ==\nNależą tu 34 opisane gatunki:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Loweriella\n\nLoweriella – monotypowy rodzaj mrówek należący do podrodziny Dolichoderinae. Obejmuje jeden opisany gatunek: Loweriella boltoni Shattuck, 1992. Występuje tylko w malezyjskim Sarawaku.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Manica (biologia)\n\nManica – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nMrówki zasiedlające Holarktykę.\n\n\n== Gatunki ==\nNależy tu 6 opisanych gatunków.\n\nManica bradleyi Wheeler, 1909\nManica hunteri Wheeler, 1914\nManica invidia Bolton, 1995\nManica parasitica Creighton, 1934\nManica rubida Latreille, 1802 – wścieklica dorodna\nManica yessensis Azuma, 1973\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Martialis heureka\n\nMartialis heureka – gatunek mrówki z podrodziny Martialinae. Została odkryta w amazońskich lasach tropikalnych. Mierzy 2-3 mm długości, jest całkowicie ślepa i drapieżna. Jest dobrze przystosowana do życia pod liściastą ściółką lasów amazońskich. Nie ma oczu, a jej pancerz jest w nietypowym, lekko żółtawym kolorze. Odkrył ją Christian Rabeling w 2003 roku w brazylijskim Manaus. Manfred Verhaagh z niemieckiego Muzeum Historii Naturalnej w Karlsruhe natrafił na mrówki tego gatunku kilka lat wcześniej, ale zebrane przez niego owady zaginęły przed ich dokładnym zbadaniem. Analizy budowy i DNA potwierdziły, że to nowy gatunek. Wyniki badań genetycznych sugerują, że Martialis heureka należała do pierwszych podrodzin, jakie oddzieliły się od głównego pnia niedługo po tym, jak ponad 120 mln lat temu mrówki wyewoluowały z os. \n\n\n== Bibliografia ==\nC. Rabeling, JM. Brown, M. Verhaagh. Newly discovered sister lineage sheds light on early ant evolution. „Proc Natl Acad Sci U S A”. 105 (39), s. 14913-7, Sep 2008. DOI: 10.1073/pnas.0806187105. PMID: 18794530. \n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Martialis heureka - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mayriella\n\nMayriella – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nOpisany został w 1902 roku przez Auguste Forela. W przeszłości klasyfikowany w plemionach Tetramoriini, Meranoplini, Calyptomyrmecinini, Stenammini i Solenopsidini. W 2015 roku na podstawie analiz filogenetycznych zaliczony został do Crematogastrini przez P.S. Warda.\n\n\n== Gatunki ==\nNależy tu 9 opisanych gatunków:\n\nMayriella abstinens Forel, 1902\nMayriella ebbei Shattuck & Barnett, 2007\nMayriella granulata Dlussky & Radchenko, 1990\nMayriella occidua Shattuck, 2007\nMayriella overbecki Viehmeyer, 1925\nMayriella sharpi Shattuck & Barnett, 2007\nMayriella spinosior Wheeler, W.M., 1935\nMayriella transfuga Baroni Urbani, 1977\nMayriella warchalowskii Borowiec, 2007\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Megalomyrmex\n\nMegalomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. \nMrówki te mają gładki, pozbawiony silnej rzeźby czy matowych okolic oskórek. Dwunastoczłonowe czułki kończą się u nich trójczłonową buławką. Nadustek jest zwykle wypukły i pozbawiony żeberek. Promesonotum jest równomiernie łukowate i pozbawione bruzdy. Pozatułów albo jest gładko zakrzywiony między grzbietową i tylną powierzchnią albo ma tam tępe guzki o szerokiej podstawie. Brak na pozatułowiu kolców. Golenie odnóży tylnej pary mają proste ostrogi.\nRodzaj neotropikalny, rozsiedlony od południowego Meksyku po północną Argentynę. Przedstawiciele nie należą do często spotykanych. Zamieszkują suche jak i wilgotne lasy. Tworzą rozproszone gniazda w glebie, drobne gniazda w martwym drewnie lub też są pasożytami społecznymi bądź drapieżnikami mrówek z plemienia Attini.\nNależą tu 44 opisane gatunki:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Melissotarsini\n\nMelissotarsini – dawniej wyróżniane plemię mrówek z podrodziny Myrmicinae. \nNa podstawie analiz filogenetycznych zsynonimizowane z Crematogastrini przez P.S. Warda i innych w 2015 roku.\nZaliczano doń 2 opisane rodzaje:\t \n\nMelissotarsus Emery, 1877\nRhopalomastix Forel, 1900\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Melissotarsus\n\nMelissotarsus – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. \nOpisany został w 1877 roku przez Carlo Emeryego. Dawniej umieszczany w Solenopsidini, a potem w Melissotarsini, które to plemię zostało na podstawie analiz filogenetycznych zsynonimizowane z Crematogastrini przez P.S. Warda i innych w 2015 roku.\nZaliczane tu mrówki zasiedlają krainę etiopską i madagaskarską oraz Arabię Saudyjską.\n\n\n== Gatunki ==\nNależy tu 5 opisanych gatunków (4 żyjące i jeden wymarły):\n\nMelissotarsus beccarii Emery, 1877\nMelissotarsus emeryi Forel, 1907\nMelissotarsus insularis Santschi, 1911\nMelissotarsus weissi Santschi, 1910\n†Melissotarsus ethiopiensis Coty, Lebon i Nel, 2016\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Melophorini\n\nMelophorini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae. \nPoczątkowo plemię to było taksonem monotypowym. Po rewizjach filogenetycznych obejmuje 8 opisanych rodzajów:\n\nLasiophanes Emery, 1895\nMelophorus Lubbock, 1883\nMyrmecorhynchus Andre, 1896\nNotoncus Emery, 1895\nNotostigma Emery, 1920\nProlasius Forel, 1892\nPseudonotoncus Clark, 1934\nStigmacros Forel, 1905\nTeratomyrmex McAreavey, 1957\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Melophorus\n\nMelophorus – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae. Jest endemiczny dla Australii, gdzie pospolicie występuje na obszarach pustynnych i półpustynnych.\nNależą tu 23 opisane gatunki:\n\nMelophorus aeneovirens (Lowne, 1865)\nMelophorus anderseni Agosti, 1998\nMelophorus bagoti Lubbock, 1883\nMelophorus biroi Forel, 1907\nMelophorus bruneus McAreavey, 1949\nMelophorus constans Santschi, 1928\nMelophorus curtus Forel, 1902\nMelophorus fieldi Forel, 1910\nMelophorus fulvihirtus Clark, 1941\nMelophorus hirsutus Forel, 1902\nMelophorus insularis Wheeler, 1934\nMelophorus iridescens (Emery, 1887)\nMelophorus laticeps Wheeler, 1915\nMelophorus ludius Forel, 1902\nMelophorus majeri Agosti, 1998\nMelophorus marius Forel, 1910\nMelophorus mjobergi Forel, 1915\nMelophorus omniparens Forel, 1915\nMelophorus pillipes Santschi, 1919\nMelophorus potteri McAreavey, 1947\nMelophorus scipio Forel, 1915\nMelophorus turneri Forel, 1910\nMelophorus wheeleri Forel, 1910\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Meranoplus\n\nMeranoplus – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 54 opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nMeranoplus ajax Forel, 1915\nMeranoplus armatus Smith, 1862\nMeranoplus astericus Donisthorpe, 1947\nMeranoplus aureolus Crawley, 1921\nMeranoplus barretti Santschi, 1928\nMeranoplus bellii Forel, 1902\nMeranoplus bicolor (Guérin-Méneville, 1844)\nMeranoplus carinatus Donisthorpe, 1942\nMeranoplus castaneus Smith, 1857\nMeranoplus clypeatus Bernard, 1953\nMeranoplus dichrous Forel, 1907\nMeranoplus dimidiatus Smith, 1867\nMeranoplus diversus Smith, 1867\nMeranoplus doddi Santschi, 1928\nMeranoplus duyfkeni Forel, 1915\nMeranoplus excavatus Clark, 1938\nMeranoplus fenestratus Smith, 1867\nMeranoplus ferrugineus Crawley, 1922\nMeranoplus flaviventris Donisthorpe, 1943\nMeranoplus froggatti Forel, 1913\nMeranoplus glaber Arnold, 1926\nMeranoplus hilli Crawley, 1922\nMeranoplus hirsutus Mayr, 1876\nMeranoplus hospes Forel, 1910\nMeranoplus inermis Emery, 1895\nMeranoplus laeviventris Emery, 1889\nMeranoplus leveillei Emery, 1883\nMeranoplus levis Donisthorpe, 1942\nMeranoplus linae Santschi, 1928\nMeranoplus magrettii Andre, 1884\nMeranoplus mars Forel, 1902\nMeranoplus mayri Forel, 1910\nMeranoplus minimus Crawley, 1922\nMeranoplus minor Forel, 1902\nMeranoplus mjobergi Forel, 1915\nMeranoplus mucronatus Smith, 1857\nMeranoplus nanus Andre, 1892\nMeranoplus niger Donisthorpe, 1949\nMeranoplus oceanicus Smith, 1862\nMeranoplus oxleyi Forel, 1915\nMeranoplus parviumgulatus Donisthorpe, 1947\nMeranoplus peringueyi Emery, 1886\nMeranoplus pubescens (Smith, 1853)\nMeranoplus puryi Forel, 1902\nMeranoplus radamae Forel, 1891\nMeranoplus raripilis Donisthorpe, 1938\nMeranoplus rothneyi Forel, 1902\nMeranoplus rugosus Crawley, 1922\nMeranoplus sabronensis Donisthorpe, 1941\nMeranoplus similis Viehmeyer, 1922\nMeranoplus spininodis Arnold, 1917\nMeranoplus sthenus Bolton, 1981\nMeranoplus testudineus McAreavey, 1956\nMeranoplus unicolor Forel, 1902\nMeranoplus vestigator Smith, 1876\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mesostruma\n\nMesostruma – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 6 opisanych gatunków.\nRodzaj dawniej zaliczany do Dacetini. W 2015 roku na podstawie analiz filogenetycznych zaliczony został do Attini przez P.S. Warda i innych.\nTakson endemiczny dla Australii.\nNależy tu 9 opisanych gatunków:\n\nMesostruma bella Shattuck, 2000\nMesostruma browni Taylor, 1962\nMesostruma eccentrica Taylor, 1973\nMesostruma exolympica Taylor, 1973\nMesostruma inornata Shattuck, 2000\nMesostruma laevigata Brown, 1952\nMesostruma loweryi Taylor, 1973\nMesostruma spinosa Shattuck, 2007\nMesostruma turneri (Forel, 1895)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Messor\n\nMessor – rodzaj mrówki z podrodziny Myrmicinae opisany przez Auguste Forela w roku 1890. Obejmuje 106 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nMessor abdelazizi Santschi, 1921\nMessor aciculatus (Smith, 1874)\nMessor aegyptiacus Emery, 1878\nMessor alexandri Tohme, 1981\nMessor andrei Mayr, 1886\nMessor angularis Santschi, 1928\nMessor antennatus Emery, 1908\nMessor aphaenogasteroides Pisarski, 1967\nMessor aralocaspius Ruzsky, 1902\nMessor arenarius Fabricius, 1787\nMessor atanassovii Atanassov, 1982\nMrówka żniwiarka (Messor barbarus) Linnaeus, 1767\nMessor beduinus Emery, 1922\nMessor berbericus Bernard, 1955\nMessor bernardi Cagniant, 1967\nMessor bouvieri Bondroit, 1918\nMessor buettikeri Collingwood, 1985\nMessor caducus Victor, 1839\nMessor capensis (Mayr, 1862)\nMessor capitatus Latreille, 1798\nMessor carthaginensis Bernard, 1980\nMessor caviceps Forel, 1902\nMessor celiae Reyes, 1985\nMessor cephalotes Emery, 1895\nMessor ceresis Santschi, 1934\nMessor chamberlini Wheeler, 1915\nMessor clypeatus Kuznetsov-Ugamsky, 1927\nMessor collingwoodi Bolton, 1982\nMessor concolor Santschi, 1927\nMessor decipiens Santschi, 1917\nMessor dentatus Santschi, 1927\nMessor denticornis Forel, 1910\nMessor denticulatus Santschi, 1927\nMessor diabarensis Arnol'di, 1969\nMessor ebeninus Santschi, 1927\nMessor excursionis Ruzsky, 1905\nMessor ferreri Collingwood, 1993\nMessor foreli Santschi, 1923\nMessor fraternus Ruzsky, 1905\nMessor galla Mayr, 1904\nMessor hebraeus Santschi, 1927\nMessor hellenius Agosti & Collingwood, 1987\nMessor himalayanus Forel, 1902\nMessor hispanicus Santschi, 1919\nMessor ibericus Santschi, 1931\nMessor incisus Stitz, 1923\nMessor incorruptus Kuznetsov-Ugamsky, 1929\nMessor inermis Kuznetsov-Ugamsky, 1929\nMessor instabilis Smith, 1858\nMessor intermedius Santschi, 1927\nMessor julianus Pergande, 1894\nMessor kasakorum Arnol'di, 1969\nMessor kisilkumensis Arnol'di, 1969\nMessor lamellicornis Arnol'di, 1968\nMessor lariversi Smith, 1951\nMessor lobicornis Forel, 1894\nMessor lobognathus Andrews, 1916\nMessor luebberti Forel, 1910\nMessor luridus Santschi, 1927\nMessor lusitanicus Tinaut, 1985\nMessor maculifrons Santschi, 1927\nMessor marikovskii Arnol'di, 1969\nMessor marocanus Santschi, 1927\nMessor medioruber Santschi, 1910\nMessor melancholicus Arnol'di, 1977\nMessor minor Andre, 1883\nMessor nahali Tohme, 1981\nMessor niloticus Santschi, 1938\nMessor oertzeni Forel, 1910\nMessor olegianus Arnol'di, 1969\nMessor orientalis Emery, 1898\nMessor perantennatus Arnol'di, 1969\nMessor pergandei Mayr, 1886\nMessor piceus Stitz, 1923\nMessor picturatus Santschi, 1927\nMessor planiceps Stitz, 1917\nMessor postpetiolatus Santschi, 1917\nMessor regalis Emery, 1892\nMessor reticuliventris Karavaiev, 1910\nMessor rufotestaceus Foerster, 1850\nMessor rufus Santschi, 1923\nMessor ruginodis Stitz, 1916\nMessor rugosus Andre, 1881\nMessor sanctus Emery, 1921\nMessor sculpturatus Carpenter, 1930\nMessor semirufus Andre, 1883\nMessor semoni Forel, 1906\nMessor smithi Cole, 1963\nMessor sordidus Forel, 1892\nMessor stoddardi Emery, 1895\nMessor striatellus Arnol'di, 1969\nMessor striaticeps Andre, 1883\nMessor striatifrons Stitz, 1923\nMessor striativentris Emery, 1908\nŻniwiarka zwyczajna, żniwiarka śródziemnomorska (Messor structor) Latreille, 1798\nMessor subgracilinodis Arnol'di, 1969\nMessor sultanus Santschi, 1917\nMessor syriacus Tohme, 1969\nMessor testaceus Donisthorpe, 1950\nMessor tropicorum Wheeler, 1922\nMessor turcmenochorassanicus Arnol'di, 1977\nMessor valentinae Arnol'di, 1969\nMessor variabilis Kuznetsov-Ugamsky, 1927\nMessor vaucheri Emery, 1908\nMessor vicinus Kuznetsov-Ugamsky, 1927\nMessor wasmanni Krausse, 1910\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMessor, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2011-12-20]  (ang.).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMrówkowate\nBłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metapone\n\nMetapone – rodzaj mrówek z podrodziny  Myrmicinae. Gatunkiem typowym jest M. greeni. Zasięg występowania opisanych 18 gatunków obejmuje krainę madagaskarską, paleotropikalną,\norientalną (włącznie z Indiami) i australijską. Metapone zakładają kolonie w zamieszkałych przez termity kawałkach drewna i są wyspecjalizowanymi termitofagami.\n\n\n== Systematyka ==\nForel, opisując rodzaj na podstawie okazów serii oryginalnej M. greeni, umieścił go w nowym plemieniu Metaponini prowizorycznie zaklasyfikowanym w rodzinie Ponerinae, sekcji Promyrmicinae. Emery przeniósł rodzaj do rodziny Myrmicinae, utrzymując sekcję Promyrmicinae, obejmującą plemiona Metaponini i Pseudomyrmicini. Wheeler zakwestionował zasadność sekcji Promyrmicinae. Kusnezov umieścił Metapone w rodzinie Cerapachyinae. Do niedawna do plemienia Metaponini zaliczano rodzaje  Metapone, Liomyrmex, Vollenhovia i Xenomyrmex. W systemie Boltona z 2003 roku mrówek Metapone był jedynym przedstawicielem plemienia Metaponini, jednomyślnie klasyfikowanym w obrębie Myrmicinae. W 2015 roku na podstawie analiz filogenetycznych P.S. Ward i inni zrewidowali podział Myrmicinae na plemiona, umieszczając Metapone w plemieniu Crematogastrini.\n\n\n== Morfologia ==\nBolton wymienia następujące zaawansowane cechy rodzaju: biodra pierwszej pary odnóży krótsze niż biodra drugiej i trzeciej pary, uda środkowej pary bardzo spłaszczone w kierunku przednio-tylnym, golenie drugiej, trzeciej pary i bliższe człony stóp wszystkich trzech par z kolcami, bardzo duże przednie skleryty IV segmentu odwłoka, szerokie połączenie segmentów III i IV.\nCzułki są 11–członowe ze spłaszczoną, trzyczłonową buławką, głaszczki szczękowe jednoczłonowe, głaszczki wargowe trzyczłonowe. Oczy bardzo małe. Ciało cylindryczne, odnóża krótkie i grube. Robotnice mają długość 5,9–8,9 mm (M. greeni), 5,5–6,5 mm (M. tillyardi).\n\n\n== Biologia ==\nOd czasu opisania rodzaju donoszono o współwystępowaniu Metapone i termitów, co sugerowało termitofilię i termitofagię. M. madagascarica zakładają małe kolonie w spróchniałych gałęziach drewna, skolonizowanych już przez termity Cryptotermes kirbyi. Zajmują opuszczone przez termity jamki w spróchniałym drewnie. Nowogwinejskie Metapone znajdywano w sąsiedztwie termitów Prorhinotermes. W 2002 roku badania Berta Hölldoblera i wsp. ostatecznie potwierdziły, że dwóch gatunków (M. madagascarica, M. vincimus) robotnice atakują termity, chwytają je żuwaczkami i wielokrotnie żądlą, a następnie transportują do gniazda, gdzie zdobycz może być przechowywana przez dłuższy czas i stanowi pokarm dla larw i dojrzałych osobników. Podczas furażowania i migracji kolonii mrówki korzystają z chemicznych śladów, pozostawianych przez wydzielinę ich gruczołów jadowych. Substancją wyzwalającą w warunkach laboratoryjnych podążanie za śladem zapachowym jest metylopirolo–2–karboksylan. W warunkach laboratoryjnych robotnice Metapone ignorowały inną potencjalną zdobycz (larwy mrówek lub bezskrzydłe muszki owocówki, a także termity rodzaju Schedorhinotermes). Obserwowano też, że termity Cryptotermes po napotkaniu robotnic Metapone nie próbowały uciekać, przeciwnie – często same wchodziły do gniazd mrówek i dotykały robotnic, zanim zostały przez nie złapane i sparaliżowane.\nU M. madagascarica występują zarówno uskrzydlone, jak i bezskrzydłe, podobne do robotnic (ergatoidalne) samce. U dwóch gatunków, M. madagascarica i M. vincimus, opisano występowanie zapłodnionych robotnic (tzw. gamergaty). Zjawisko to obserwowano głównie u mrówek z rodziny Ponerinae, u których gamergaty różnią się morfologicznie od zwykłych robotnic; u Metapone nie ma morfologicznych różnic między zapłodnionymi a niezapłodnionymi robotnicami.\n\n\n== Występowanie ==\nRodzaj Metapone ma szeroki zasięg występowania, obejmujący Madagaskar (M. madagascarica, M. emersoni, M. vincimus), południową i wschodnią Afrykę (M. sp., Gabon, RPA), Indie, Cejlon (M. greeni, M. johni), Nikobary (M. nicobarensis), Papuę-Nową Gwineę (M. krombeini), Borneo (M. hewitti, M. quadridentata), Tajwan (M. sauteri), Filipiny (M. gracilis, M. bakeri), wyspy Mikronezji (M. truki), Nową Kaledonię (M. sp.), Fidżi (M. sp.), wschodnią Australię z Tasmanią (M. mjobergi, M. tillyardi, M. tricolor, M. leae oraz kilka nieopisanych dotąd gatunków).\n\n\n== Gatunki ==\nZalicza się tu 18 opisanych gatunków:\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Metapone - AntWeb. [dostęp 2013-07-15].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mianeuretus\n\nMianeuretus – wymarły rodzaj mrówek z podrodziny Aneuretinae.\nSamice tych mrówek miały owalną, najszerszą pośrodku długości głowę o wypukłych bokach i bez narożników potylicznych. Owalne oczy miały umiarkowane rozmiary i osadzone były prawie pośrodku bocznych powierzchni głowy. Żuwaczki miały trójkątny obrys. Szerokość skrzydłotułowia była prawie równa szerokości głowy. Pomostek był silnie wydłużony, a gaster owalny.\nNależą tu dwa opisane, eoceńskie gatunki:\n\nMianeuretus eocenicus Dlussky & Rasnitsyn, 2003\nMianeuretus mirabilis Carpenter, 1930\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Mianeuretus - AntWeb. [dostęp 2015-07-20].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Microdaceton\n\nMicrodaceton – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nRodzaj dawniej zaliczany do Dacetini. W 2015 roku na podstawie analiz filogenetycznych zaliczony został do Attini przez P.S. Warda i innych.\nTakson afrykański.\nNależą tu 4 opisane gatunki:\n\nMicrodaceton exornatum Santschi, 1913\nMicrodaceton tanyspinosum Bolton, 2000\nMicrodaceton tibialis Weber, 1952\nMicrodaceton viriosum Bolton, 2000\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Miomyrmex\n\nMiomyrmex – wymarły rodzaj mrówek z podrodziny Dolichoderinae.\nObejmuje dwa mioceńskie gatunki, których skamieniałości odnaleziono na terenie Stanów Zjednoczonych:\n\nMiomyrmex impactus (Cockerell, 1927)\nMiomyrmex striatus Carpenter, 1930\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Monomorium\n\nMonomorium – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nMrówki te mają smukłe ciała o długości nieprzekraczającej 4 mm. Ich nadustek ma mniej lub bardziej wystający przedni brzeg i wyposażony jest w szczecinki środkowe. Na żuwaczkach znajduje się 3 do 5 ząbków. U samic (królowych i robotnic) nadustek wyposażony jest w dwa wyraźne, ostre lub zaokrąglone żeberka. Czułki samców są 13-członowe, zaś u samic zbudowane z 12 lub 11 (rzadko z 10) członów. Pozatułów samic jest pozbawiony ząbków i zwykle zaokrąglony (rzadziej kanciasty). Pomostek jest wyraźnie przewężony. Królowe mają skrzydła, których użyłkowanie wyróżnia się od rodzaju Solenopsis zawsze otwartą komórką radialną.\nRodzaj kosmopolityczny. Przedstawiciele zasiedlają łąki, lasy i ich pobrzeża. Gniazda zakładają pod kamieniami, kłodami i w obumarłych gałęziach. Należąca tu mrówka faraona jest synantropem, zamieszkującym siedziby ludzkie.\nNależy tu ponad 360 opisanych gatunków:\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Monomorium - AntWeb. [dostęp 2015-07-21].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka amazonka\n\nMrówka amazonka (Polyergus rufescens) – europejski gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\n\n\n== Występowanie ==\nPolyergus występuje głównie w środkowej i południowej Europie (m.in. w Albanii, Armenii, Austrii, Białorusi, Belgii, Bułgarii, Francji, Niemczech, Polsce, Włoszech) oraz południowych rejonach Skandynawii. Zamieszkuje również Kirgistan, Kazachstan i wschodnie rejony Chin. Preferuje tereny ciepłe, nasłonecznione i suche, a nawet piaszczyste.\n\n\n== Niewolnictwo ==\nMrówki amazonki praktykują niewolnictwo (dulozję) na mrówkach z podrodzaju Serviformica, najczęściej na pierwomrówce łagodnej, od czasu do czasu na pierwomrówce krasnolicej i pierwomrówce podziemnej, rzadziej na pierwomrówce żwirowej.\nKrólowa nie potrafi sama wychować swojego potomstwa i wnika do gniazda zabijając zamieszkującą je królową, a następnie przejmując kolonię. Również pozostałe robotnice mrówki amazonki są niezdolne do opiekowania się jajkami i larwami. Z tego względu mrówki amazonki wykorzystują kilka strategii aby utrzymać swoją kolonię przy życiu. Co jakiś czas wyruszają gromadnie atakując gniazda mrówek, które wykorzystują jako niewolnice i porywają ich poczwarki. Robotnice wylęgające się z tych poczwarek pełnią później rolę robotnic wykonujących wszystkie prace w gnieździe. Mrówki amazonki wykorzystują również chemiczną strategię polegającą na dostosowaniu zapachu do niewolnic, co zapobiega \"buntowi\" wewnątrz gniazda.\nMrówki amazonki poruszając się w terenie posługują się śladami zapachowymi i w orientacji w terenie korzystają ze wzroku (polaryzacji światła słonecznego).\nNiewolnictwo u mrówek zostało po raz pierwszy odkryte przez szwajcarskiego entomologa i myrmekologa Pierre Hubera w 1810. Niewolnictwo jako forma pasożytnictwa społecznego dzielimy na dwie kategorie: fakultatywne i obligatoryjne. Niewolnictwo fakultatywne stosuje zbójnica krwista, która może wykorzystywać inne strategie przetrwania niż niewolnictwo. W przypadku mrówki amazonki mamy do czynienia z niewolnictwem obligatoryjnym co oznacza, że mrówka ta jest zmuszona do wykorzystywania niewolnic, bez których nie jest w stanie samodzielnie przetrwać.\nIstnieje kilka hipotez związanych z powstaniem niewolnictwa. Hipoteza ewolucyjna sugeruje, że stało się to poprzez atakowanie innych mrowisk w celu zdobycia pożywienia. Część larw porwanych jako pożywienie nie zostawała zjedzona i pozostając w gnieździe wspomagała agresywniejsze mrówki. Druga hipoteza sugeruje, że to terytorializm jest mechanizmem przyczyniającym się do pojawienia się niewolnictwa u mrówek. Jeszcze inna teoria mówi o tym, że do niewolnictwa przyczyniło się przenoszenie larw z gniazda do gniazda.\n\n\n== Wygląd ==\nRobotnice mają kolor czerwonobrunatny. Rodzaj Polyergus cechuje wydłużona głowa i rudy przechodzący w czerwień kolor ciała. Cechą charakterystyczną tych mrówek są żuwaczki o gładkim sierpowatym kształcie bardzo skuteczne w walce z innymi mrówkami. Amazonki potrafią nimi przebijać chitynowe pancerze atakowanych mrówek jednak ich kształt uniemożliwia im wykonywanie typowych prac w gnieździe, a nawet samodzielne pobieranie pokarmu, czy współdzielenie się pokarmem z innymi mrówkami amazonkami.\n\n\n== Ekologia ==\nAmazonki większość czasu spędzają pod ziemią w mrowiskach, gdzie pielęgnują swoje ciało i odżywiają się pokarmem dostarczanym przez niewolnice. Nie tworzą typowych mrowisk i nie występują u nich robotnice (tę funkcję wypełniają wyklute z poczwarek inne gatunki). Prócz królowej w kolonii występują zwiadowcy wyruszający praktycznie codziennie w poszukiwaniu innych gniazd i pełniące rolę wojowników mrówki, które atakują masowo mrowiska wykryte przez zwiadowców. W gnieździe może się znajdować nawet 2 tysiące robotnic innego gatunku.\n\n\n== Znaczenie w ochronie środowiska ==\nSamice mrówki amazonki nie są w stanie same wychowywać swojego potomstwa. Wnikają więc do gniazd mrówek z podrodzaju Serviformica, zazwyczaj do gatunku pierwomrówki łagodnej, zabijają królową i przejmują gniazdo. Polyergus rufescens wpływa \nna zmniejszanie populacji m.in. Formica fusca, lecz ten wpływ jest bardzo znikomy ze względu na rzadkość występowania amazonki (pierwomrówki zaś są gatunkiem pospolitym).\nMrówka amazonka została wpisana do Czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce (pod red. Z. Głowacińskiego).\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka anatolijska\n\nMrówka anatolijska (Lasius neglectus) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\n\n\n== Występowanie ==\nMrówki te zamieszkują tereny Azji Mniejszej, skąd zostały zawleczone wraz z roślinami ozdobnymi na początku lat 70. XX wieku do Europy. Prawdopodobnie zamieszkują już terytorium 18 państw.\n\n\n== Wygląd ==\nKrólowa mierzy około 5,5–6 mm, samce około 2,5 mm, a robotnice do około 3,5 mm. Królowa posiada barwę żółtobrunatną. Robotnice posiadają nieco ciemniejszą, bardziej brunatną barwę.\n\n\n== Ekologia oraz biologia ==\nMrówki te są bardzo związane z mszycami nadrzewnymi. Zakładają gniazda wokół egzotycznych drzew, gdzie przebywają ich żywicielki. To ogranicza ich występowanie na kolonizowanych terenach do parków i zieleni miejskiej. Gatunek ten konkuruje skutecznie z mrówkami rodzimymi i wypiera je z zajętego terytorium. Gatunek ten nie ma na razie większego znaczenia gospodarczego.\n\n\n== Bibliografia ==\nJerzy Pawłowski: Lasius neglectus Van Loon, Boomsma i Andrasfalvy, 1990. Instytut Ochrony Przyrody PAN. [dostęp 2017-10-12].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka ćmawa\n\nMrówka ćmawa (Formica polyctena) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nMrówka ćmawa jest podobna do mrówki rudnicy, a odróżnić ją można po braku maleńkich włosków na odwłoku i łusce pomostka, które posiada mrówka rudnica. Oba gatunki mrówek budują okazałe mrowiska w postaci kopców z igliwia, ziemi i gałązek. Wysokość mrowiska może dochodzić do 2 metrów. Kopiec stanowi zewnętrzną część mrowiska, pozostała część znajduje się pod ziemią. W jednym mrowisku może żyć nawet 100 tysięcy mrówek. \nGatunek ten występuje w Europie od Hiszpanii po Rosję, na północ sięga Finlandii, a na południe Czarnogóry, Serbii i Rumunii. W Polsce objęty jest częściową ochroną gatunkową.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Formica polyctena - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka faraona\n\nMrówka faraona (faraonka) (Monomorium pharaonis) – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae. Gatunek kosmopolityczny, synantropijny, pochodzący prawdopodobnie z Afryki Zachodniej lub Indonezji. Mrówka faraona mylona jest niekiedy z mrówką złodziejką (Solenopsis fugax). Widoczną różnicą jest budowa ich czułków – czułki mrówki złodziejki mają 10 segmentów.\n\n\n== Biologia ==\nRozwój robotnicy od jaja do dorosłej mrówki trwa około 38 dni. Samiec i samica rozwijają się w około 42 dni. Tworzy kolonie wysoce poligyniczne (do 2000 królowych), często kolonie te są wielogniazdowe (polikalia). Kolonie mogą liczyć do kilku milionów osobników.\n\n\n== Morfologia ==\nKrólowa do 4 mm długości, zabarwiona jest nieznacznie ciemniej od robotnic. Samce mają do 2 mm długości, są czarne, z żółtawymi czułkami i odnóżami. Robotnice 1,9–2,5 mm długości, koloru od jasnożółtego do brązowoczerwonego. Oczy względnie małe, mają sześć lub osiem przyoczek. Stylik dwuczłonowy. Czułki 12-segmentowe, trzy ostatnie są zgrubione i tworzą tak zwaną buławkę. Posiada żądło.\nRójka odbywa się w gnieździe, formy seksualne pojawiają się we wrześniu i październiku.\n\n\n== Występowanie ==\nZamieszkuje ludzkie siedziby. Najczęstszymi miejscami występowania są zamknięte przestrzenie o wilgotności około 80% i temperaturze 25-30 °C blisko miejsc stanowiących źródło wilgoci takie jak kuchnie, łazienki (np.: szczeliny w ścianach, wolne przestrzenie pod kafelkami). Na gniazda zaadaptowane mogą być też mniej typowe miejsca jak niedomknięte pudełka czy kasety video.\n\n\n== Zobacz też ==\nmrówkowate\nbłonkoskrzydłe Polski\nmyrmekologia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka grzybiarka\n\nMrówka grzybiarka (Acromyrmex octospinosus) – gatunek owada z rodziny mrówkowatych.\nWystępują na terenie Ameryki Środkowej i Południowej. Ich pożywieniem są grzyby, które mrówki te hodują. Ścinają liście, następnie zanoszą je do mrowiska. Po kilku tygodniach wyrastają na nich grzyby. Mrówki je zjadają oraz podają larwom. Mrówka grzybiarka może podnieść liść, który waży 50 razy więcej od niej.\nDawniej sądzono, że mrówki używają liści do wyściełania komór, by chronić gniazdo i potomstwo przed zalaniem podczas ulew, lub do regulacji temperatury w mrowisku. Właściwy cel tych „wypraw po liście” odkrył Thomas Belt. Wykazał on, że większość komór w gniazdach mrówek Atta jest wypełniona brązową masą złożoną z przeżutych liści. Na tej masie rozwijają się strzępki grzybów, które mrówki hodują jako źródło pożywienia. Za pokarm służa mrówkom napęczniałe końcówki strzępek zwane gongylidiami.\nMrówki te często nazywane są mrówkami parasolowymi, ponieważ niosąc kawałki liści w żuwaczkach, przypominają postacie trzymające parasole.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMapa występowania mrówki grzybiarki", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka łąkowa\n\nMrówka łąkowa, mrówka czarniawka (Formica pratensis) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nW Polsce gatunek ten objęty jest częściową ochroną gatunkową.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek południowopalearktyczny. Zamieszkuje głównie suche środowiska Europy i Azji takie jak stepy, łąki i pastwiska. Podgatunek Formica cordieri nie występuje w Polsce. Gniazdo stosunkowo płaskie niekiedy z małym kopcem zbudowanym z traw. Mrówki oddalają się od gniazda do 100 m.\n\n\n== Opis ==\n\nRobotnice tego gatunku nieco mniejsze niż u mrówki rudnicy o wielkości od 4,5 do 9,5 mm w zależności od kasty. Królowa wielkości od 9,5 do 11,5 mm. Cechą charakterystyczną jest silne owłosienie brzegu i spodniej części głowy, szczecinki dookoła oczu oraz silne owłosiony ciemny tułów i pierwsze segmenty odwłoka. Środkowa część ciała brunatnoceglasta podobnie jak u pierwomrówki krasnolicej. \n\n\n== Biologia i ekologia ==\nLoty godowe pod koniec maja i w czerwcu, czasem jeszcze w lipcu.\nZakładają gniazda w sposób samodzielny, przez przejęcie gniazda mrówek z gatunku pierwomrówki łagodnej (Formica fusca) lub pierwomrówki podziemnej (Formica cunicularia). Możliwe jest też założenie gniazda z udziałem mrówek własnego gatunku przez przyjęcie młodej królowej do gniazda satelitarnego dużej kolonii.\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Formica pratensis - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka ognista (Solenopsis invicta)\n\nSolenopsis invicta (nazywana mrówką ognistą lub ogniową) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae. Pierwotnie ograniczony jedynie do Ameryki Południowej, lecz został w latach 30. XX wieku zawleczony do Stanów Zjednoczonych, stając się gatunkiem inwazyjnym. Rozprzestrzenił się na teren Meksyku, Australii (2001), Tajwanu (2004), Chin (prowincja Guangdong) i Filipin (2005), tworząc tam populacje wyspowe. Populacja w Nowej Zelandii została wytępiona. Gatunek był także notowany w Antigui i Barbudzie, na Bahamach, Brytyjskich Wyspach Dziewiczych, Wyspach Dziewiczych Stanów Zjednoczonych, Kajmanach, w Hongkongu, Malezji, Singapurze, Trynidadzie i Tobago oraz na Turks i Caicos.\nUżądlenie tej mrówki jest bolesne (1.2 w skali bólu Schmidta). Ból podobny do oparzenia – stąd jej nazwa zwyczajowa. Tam, gdzie się pojawia, powoduje zmiany w populacjach (np. jaszczurek żywiących się mrówkami, które przez mrówkę ogniową zostają wyparte), zmniejszając bioróżnorodność poprzez konkurowanie w zdobywaniu pożywienia i zabijanie. Mogą atakować i zabijać żaby, jaszczurki i małe ssaki. Zawleczona na teren Stanów Zjednoczonych i Meksyku wyewoluowała w poliginiczną i polikaliczną populację, co spowodowało dominację tego gatunku na wielu terenach i likwidację wszelkiej konkurencji.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nartykuł w serwisie Formicopedia.org", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka pniakowa\n\nMrówka pniakowa (Formica truncorum) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. \nGatunek południowopalearktyczny. W Polsce gatunek ten objęty jest częściową ochroną gatunkową.\nNa gniazdo wybiera martwe pnie ściętych lub ułamanych drzew. Występuje w lasach iglastych lub mieszanych. Nie buduje dużych kopców tak jak pozostałe mrówki z grupy rudych leśnych mrówek. W gnieździe znajduje się kilkadziesiąt tysięcy robotnic oraz kilka królowych. Nowe gniazda powstają przez podział istniejącego lub czasowe pasożytnictwo na innym gatunku.\nUbarwienie czerwonobrunatne, odwłok ciemny. Widoczne małe włoski na całym ciele. Robotnice mają wielkość od 4 (kasta zbieraczek) do 7 mm (kasta pozostająca w gnieździe), natomiast królowa około 8–9 mm. \nLoty godowe odbywa się w lipcu i sierpniu.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka pniowa\n\nMrówka pniowa (Camponotus fallax) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nMrówka pniowa zakłada gniazda w szczelinach drzew liściastych: dębu, lipy, jesionu. Mrówki te wykazują aktywność nocną. Żywią się spadzią i drobnymi owadami. Wielkości kolonii do kilkunastu tysięcy osobników.\nW Polsce gatunek rzadki, znany z m.in. z kilku stanowisk na Dolnym Śląsku.\n\n\n== Opis gatunku ==\nKrólowa\n\nWielkość 9,5 - 11 mm.\nKolor ciała ciemnobrązowy lub czarny, błyszczący. Szczęki, czułki, nogi brązowe. Wyglądem bardzo podobna do największych robotnic.\nSamiec\n\nWielkość 6,5 - 7,5 mm.\nKolor ciała czarny, błyszczący. Szczęki, czułki, nogi brązowe lub rude. Włoski długie i rzadkie na odwłoku, głowa i tułów niekiedy bez włosków.\nRobotnice\n\nWśród robotnic występuje polimorfizm kastowy. Wyróżnić można piastunki, zbieraczki i żołnierzy.\nKolor ciała czarny lub ciemnobrązowy, błyszczący. Tułów nieznacznie jaśniejszy od reszty ciała. Włoski jasne i rzadkie najlepiej widoczne na odwłoku. Czułki 12 segmentowe. Stylik jednosegmentowy w kształcie tarczki.\nRobotnice major - żołnierze\n\nWielkość 7-9 mm.\nOczy duże, spłaszczone. Tułów węższy niż głowa. Szczęki z widocznymi 4-5 zębami. Nogi długie z kilkoma tylko włoskami.\nRobotnice minor - piastunki\n\nWielkość 4-6 mm.\nMniejsza głowa niż u żołnierzy. Czułki relatywnie większe.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka północna\n\nMrówka północna (Formica aquilonia) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nGatunek transpalearktyczny o rozsiedleniu borealno-górskim. W Polsce znany tylko z 3 stanowisk: Gór Bystrzyckich, Puszczy Augustowskiej i Puszczy Kampinoskiej. W Polskiej czerwonej księdze zwierząt umieszczony jako narażony na wyginięcie (VU). W Polsce jest jednym z sześciu gatunków rudych mrówek leśnych występujących w lasach i objęty jest częściową ochroną gatunkową. Przyczyną zaniku tych mrówek jest intensywna gospodarka leśna. \nOdwłok i głowa są ciemnobrązowe, w  środkowej części brunatnoczerwona. Robotnice mają wielkość od 5 do 10 mm, natomiast królowa do 12 mm. \nZamieszkuje lasy iglaste. Buduje gniazda w postaci wysokich kopców z patyczków i igliwia. W gnieździe może znajdować się kilkaset tysięcy osobników i kilka tysięcy królowych (kolonia poliginiczna).  \n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka Rasberry’ego\n\nMrówka Rasberry’ego (Nylanderia fulva, ang. Rasberry crazy ant – szalona mrówka Rasberry’ego) – inwazyjna mrówka odkryta w 2002 na terenach przemysłowych w pobliżu Houston (USA) przez Toma Rasbery’ego, pracownika firmy dezynsekcyjnej w Pearland w Teksasie. Prawdopodobnie jest to gatunek blisko spokrewniony z Nylanderia pubens i N. fulva. Dotychczas nie została opublikowana diagnoza taksonu. W literaturze mrówki te są opisywane jako Nylanderia sp. near pubens lub Nylanderia cf. pubens.\nMrówki Rasberry’ego mają ok. 3 mm długości i pokryte są czerwonobrązowymi włoskami. Ich kolonie mają wiele królowych. Żywią się owadami (także innymi gatunkami mrówek) oraz pokarmem roślinnym.\nNiezwykłą, niespotykaną u innych gatunków, cechą tych mrówek jest ich skłonność do wchodzenia do stworzonych przez człowieka urządzeń elektrycznych (w tym m.in. urządzeń klimatyzacyjnych i komputerów). Prąd przepływający przez ich ciała powoduje zakłócenia w funkcjonowaniu tych urządzeń, także wówczas, gdy giną one porażone prądem.\nW marcu 2008 NASA zatrudniła odkrywcę tych mrówek, Toma Rasberry’ego, do sprawdzenia, czy na terenie zajmowanym przez Centrum Kontroli Lotów w Houston znajdują się już jakieś kolonie tych mrówek. Znaleziono trzy kolonie, niezbyt wielkie i w chwili odkrycia niegroźne dla centrum lotów. Istnieje jednak obawa, że tak centrum lotów, jak i jeden z największych portów lotniczych w Teksasie – George Bush Intercontinental Airport (drugi po Dallas) znajdujący się w Houston mogą zostać zaatakowane i sparaliżowane przez te mrówki.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nIrenaI. Cieślińska IrenaI., Mrówki atakują Houston [online], Przekrój, 12 czerwca 2008 [zarchiwizowane z adresu 2008-06-13] .\nBillions of electronic-eating ‘crazy rasberry ants’ invade Texas, The Times, 16.5.2008", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka rudnica\n\nMrówka rudnica (Formica rufa) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\n\n\n== Morfologia ==\nRobotnica ma odwłok, tułów, wierzch głowy, a także część odnóży czarnobrązowe, pozostałe części ciała są rude. Na górnej krawędzi łuski występują pojedyncze, długie włoski. Odnóża ma długie i mocne. Długość ciała robotnicy wynosi 6–9 mm, a samca i samicy 9–11 mm.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek północnopalearktyczny, rozprzestrzeniony od Hiszpanii na zachodzie po Rosję i Uzbekistan na wschodzie.\nPospolity owad leśny, żyje głównie w lasach, szczególnie iglastych.  Buduje gniazda (mrowiska). Najczęściej znajdują się one w zacisznym, ale częściowo przynajmniej słonecznym miejscu, zwykle przy pniu drzewa. Mrowisko ma wysokość do 1 m, czasami nawet więcej. Składa się z części nadziemnej (kopiec) i podziemnej. Część nadziemna zbudowana jest głównie z igieł drzew i drobnych gałązek. Część podziemna jest równie duża jak nadziemna, a nawet większa, gdyż może sięgać do 2 m głębokości. Wewnątrz mrowiska znajdują się komory połączone systemem korytarzy. W zależności od pogody, a szczególnie pory roku, mrówki przebywają w różnych częściach mrowiska; w lecie głównie w części nadziemnej, zimą głównie w podziemnej. Z komór położonych w górnej części mrowiska prowadzą liczne korytarze na jego powierzchnię. W jednym mrowisku może być nawet do 100 tysięcy mrówek.\n\n\n== Biologia ==\nWystępują trzy kasty: bezpłciowe robotnice, samica (królowa) i samce. W mrowisku normalnie występuje tylko jedna królowa i bardzo liczne bezskrzydłe robotnice. W lecie (od czerwca do września) z jaj wylęgają się liczne uskrzydlone samice i samce, które przy dobrej pogodzie masowo opuszczają mrowisko udając się w lot godowy. \nW czasie lotu godowego uskrzydlone samce zapładniają również uskrzydlone samice. Po locie godowym samce giną. Zapłodnione samice natomiast przystępują do założenia mrowiska. Zakładają je w tzw. zależny sposób. W tym celu odrzucają skrzydła i  szukają gniazd pierwomrówki łagodnej (Formica fusca). Królowa mrówki rudnicy wchodzi do tego gniazda i zabija znajdującą się w nim królową pierwomrówki. Po zabiciu królowej zostaje zaakceptowana przez robotnice, które nie atakują jej i traktują ją jak swoją królową. Samica mrówki rudnicy składa jaja, którymi opiekują się robotnice pierwomrówki. Z jaj wylęgają się robotnice mrówki rudnicy. Z czasem robotnice pierwomrówki stopniowo giną, przybywa natomiast robotnic mrówki rudnicy, aż w końcu zostają same tylko mrówki rudnice.\nWszelkie prace, zarówno w mrowisku, jak i poza nim, wykonują robotnice. Królowa zajmuje się wyłącznie składaniem jaj. Dziennie składa ich nawet do 300. W przypadku zagrożenia mrowiska pobudzone robotnice gromadzą się przy wylotach korytarzy z mrowiska, wyginają odwłok pomiędzy odnóża i pryskają kwasem mrówkowym starając się celować w intruza. Odżywiają się różnorodnymi drobnymi zwierzętami, szczególnie zaś owadami i ich larwami, które następnie przetransportowują do mrowiska. Gdy ofiara jest większa, robią to wspólnie. Odżywiają się również wydzielaną przez mszyce słodką wydzieliną zwaną spadzią. Robotnice wykazują skłonność do specjalizacji. Młode wykonują prace wewnątrz mrowiska: drążą podziemne korytarze, opiekują się królową, jajami i poczwarkami, czyszczą mrowisko usuwając odpady i zarządzają żywnością. Po około 40 dniach wychodzą z mrowiska do prac zewnętrznych, początkowo zajmując się budowaniem mrowiska i zdobywaniem pożywienia w jego pobliżu. Dopiero najstarsze robotnice wychodzą w dalsze okolice mrowiska (10-15 metrów).\nMrówka rudnica odgrywa ważną rolę w funkcjonowaniu ekosystemów leśnych. Latem mrówki jednego mrowiska zabijają ok. 50 tysięcy larw owadów, broniąc w ten sposób las przed masowym ich rozmnożeniem się. W czasie masowego pojawienia się szkodników mrówki jednego mrowiska mogą zniszczyć nawet 10 mln owadów. Ponadto mrówki usuwają martwe szczątki zwierząt, pełniąc rolę \"czyścicieli\" lasu.\nW Polsce mrówka rudnica podlega ochronie częściowej. Ochroną objęte są także gniazda mrówek.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nHeiko Bellmann, Henryk Garbarczyk: Owady. Warszawa: Multico, 2007. ISBN 978-83-7073-418-3. Brak numerów stron w książce\nCezary Gębicki, Jacek Szwedo: Owady Polski. Atlas i klucz. Krzeszowice: Wydawnictwo Kubajak, 2000. ISBN 83-87971-19-7. Brak numerów stron w książce\nRobert Jacek Dzwonkowski: Owady chronione i pożyteczne. Warszawa: Wydawnictwa Nowa Era, 1996. ISBN 83-86185-23-6. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka smętnica\n\nMrówka smętnica (Formica lugubris) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nGatunek borealno-górski, występujący w lasach iglastych. W Polsce znany tylko z 3 stanowisk: Gór Bystrzyckich, Borów Tucholskich i okolic Szczecina. W Polskiej czerwonej księdze zwierząt umieszczony jako narażony na wyginięcie (VU). W Polsce gatunek ten objęty jest częściową ochroną gatunkową. Głównym zagrożeniem dla gatunku jest gospodarka leśna.\nPodobnie jak pozostałe mrówki rudnice budują w lasach iglastych kopce z igliwia i patyków. Mrowiska często umieszczone są pod drzewami tak aby przez część dnia wystawione było na promieniowanie słoneczne.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka uralska\n\nMrówka uralska (Formica uralensis) – borealno-górski gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. Zamieszkuje głównie środowiska trawiaste Azji i Europy. W Europie występuje na torfowiskach i na górskich łąkach.\nGniazdo zakładane jest przez podział kolonii lub tymczasowe pasożytnictwo społeczne na Formica candida lub pierwomrówce łagodnej (Formica fusca). Buduje gniazda w kępach torfowców podobnie jak ozdobnica Forsslunda (Formica forsslundi). \nOdwłok i głowa ciemnobrązowe, w środkowej części jaśniejsza. Robotnice mają wielkość kilku milimetrów.\nLoty godowe od połowy czerwca do początku sierpnia.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Formica uralensis - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].\nFormica uralensis - Polska Czerwona Księga Zwierząt - Bezkręgowce. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka złodziejka\n\nMrówka złodziejka (Solenopsis fugax) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\nS. fugax jest małą mrówką często mieszkającą blisko lub wewnątrz gniazd innych gatunków mrówek i stosującą lestobiozę. Lestobioza jest formą pasożytnictwa polegającą na rabunku zapasów pożywienia oraz pożerania larw i poczwarek. W przypadku budowy samodzielnego gniazda pożywienie dostarczają jej mszyce korzeniowe.\n\n\n== Opis gatunku ==\nKrólowa\n\nWielkość: 5,5–7 mm.\nKolor ciała ciemnobrązowy, nogi żółto-brązowe.\nRobotnice\n\nWielkość: 1,5–2,5 mm.\nKolor ciała żółto-jasnobrązowy, błyszczący. Nogi jaśniejsze od reszty ciała. Szerokość głowy nieznacznie większa od długości. Szczęki z widocznymi 4 zębami. Ciało pokryte jasnymi włoskami. Stylik dwuczłonowy. Czułki 10 segmentowe. Posiada żądło.\nSamiec\n\nWielkość: 4,5–5,5 mm.\nKolor ciała czarny.\nLoty godowe\n\nOd sierpnia do końca września przed południem ciepłego dnia.\n\n\n== Podgatunki ==\nU mrówki złodziejki wyodrębniono 6 podgatunków:\n\nSolenopsis fugax cypridis Santschi, 1934\nSolenopsis fugax emesa Thome & Thome, 1980\nSolenopsis fugax fugax Latreille, 1798\nSolenopsis fugax furtiva Santschi, 1934\nSolenopsis fugax karaki Thome & Thome, 1980\nSolenopsis fugax tisiphone Santschi, 1934\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Solenopsis fugax – AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówka żniwiarka\n\nMrówka żniwiarka (Messor barbarus) – gatunek mrówek o wyspecjalizowanym trybie życia.\n\n\n== Odżywianie ==\nOdżywiają się głównie nasionami lnu i innych roślin, których nasiona są wyposażone w ciałka mrówcze (tzw. elajosomy).\n\n\n== Morfologia ==\nMrówki w zależności od pełnionej funkcji różnią się morfologicznie.\n\n\n=== Królowa ===\nWielkość od 14 do 18 mm. Jednolicie czarna, z wyjątkiem głowy, która może być czerwonoczarna, błyszcząca.\n\n\n=== Samiec ===\nWielkość od 7 do 9 mm. Czarny, porośnięty żółtawymi włoskami.\n\n\n=== Robotnice ===\nWśród robotnic występuje polimorfizm kastowy. Wyróżnić można piastunki, zbieraczki i żołnierzy. Wielkość od 3 do 14 mm. \nCzarne z czerwonawymi odnóżami i szczękami.\n\n\n=== Robotnice major – żołnierze ===\nNajwiększe z owadów gatunku. Czarne z wyjątkiem pomarańczowej ogromnej głowy.\n\n\n== Ekologia ==\nMrówka żniwiarka wybiera tereny lekko wilgotne otoczone dużymi ilościami roślinności.\nMrówki żołnierze bronią gniazda m.in. wydzielając specjalny płyn do walki z przeciwnikiem oraz feromony, które powodują napływ kolejnych mrówek typu Major. Królowa gatunku messor barbarus całe życie spędza w oddzielnej komorze ok. 40 cm w głąb ziemi, gniazdo jest zakładane w sposób klasztorny.\n\n\n== Rozmnażanie ==\nLot godowy rozpoczyna się wczesną jesienią tuż po ostatnich letnich burzach. Jedynie przy dosyć wysokiej wilgotności i temperaturze może dojść do zaplemnienia, które odbywa się w locie Tuż po zaplemnieniu oba osobniki spadają na ziemię, samica po odnalezieniu odpowiedniego podłoża (preferuje żwirowe) pozbywa się skrzydeł, tworzy podziemną komorę i zasklepia jej wejście.\nKrólowa składa pakiet jaj. Z jaj wykluwają się larwy, które karmi zużywając zapasy zmagazynowane w odwłoku i metabolizując niepotrzebne już mięśnie skrzydeł. Z zapłodnionych jaj powstają robotnice, natomiast z niezapłodnionych samce. Samce występują w rozwiniętej kolonii, ich rola ogranicza się do kopulacji po której umierają. Królowa mrówek ma zdolność kontrolowania procesu rozrodczego w kolonii, ale to jest determinowane przez potrzeby kolonii i warunki środowiskowe.\n\n\n== Znaczenie w gospodarce ==\nMrówki tego gatunku przyczyniają się do rozsiewania wielu gatunków roślin m.in. lnu.\n\n\n== Występowanie ==\nGrecja\nWłochy\nChorwacja\nFrancja (południowa)\nPortugalia\nTurcja\n\n\n== Podgatunki ==\nMessor barbarus barbarus Linnaeus, 1767\nMessor barbarus gallaoides Santschi, 1929\nMessor barbarus mediosanguineus Donisthorpe, 1946\nMessor barbarus nigricans Santschi, 1929\nMessor barbarus politus Karavaiev, 1912\nMessor barbarus sahlbergi Forel, 1913\nMessor barbarus santschii Emery, 1908\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nIntegrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)\nPortal Myrmekologiczny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrówkowate\n\nMrówkowate (Formicidae) – rodzina owadów należąca do rzędu błonkówek, podrzędu trzonkówek. Bardzo rozpowszechnione, występują praktycznie pod każdą szerokością geograficzną, tworzą społeczności kastowe żyjące w gniazdach. Nazwy naukowe posiada 16 000 współcześnie występujących gatunków mrówek; szacuje się jednak, że świat zamieszkuje 20 000 gatunków tych owadów. W Polsce występują 103 gatunki.\n\n\n== Opis ogólny ==\nU mrówkowatych, podobnie jak u pszczołowatych, prócz samców i samic występuje również kasta robotnic, czyli samic o niedorozwiniętych narządach rozrodczych. U niektórych gatunków bywa nawet po kilka postaci robotnic. Robotnice opatrzone bardzo silnymi żuwaczkami i wielkimi głowami noszą nazwę żołnierzy. Niekiedy pomiędzy samicami rozwiniętymi płciowo a robotnicami właściwymi występują formy pośrednie. Samce i samice są prawie u wszystkich gatunków skrzydlate, robotnice zawsze bezskrzydłe.\n\n\n=== Głowa ===\nGłowa mrówek jest zawsze silnie rozwinięta, a wśród narządów gębowych specjalnie dobrze wykształcone są żuwaczki, będące głównym narządem aparatu gębowego. Oczy i przyoczka mogą być rozmaicie rozwinięte u poszczególnych gatunków, u robotnic ulegają niekiedy znacznemu uwstecznieniu. Czułki zawsze dobrze rozwinięte, najczęściej zgięte, biczykowate.\n\n\n=== Odnóża ===\nOdnóża zgrubione, na przednich występują często specjalne haczyki do czyszczenia czułków i otworu gębowego.\n\n\n=== Tułów i odwłok ===\nTułów o pierścieniach ściśle z sobą zespolonych, a u robotnic nawet częściowo pozlewanych. Odwłok ruchomo zestawiony z tułowiem, dzięki przekształceniu jednego lub dwóch pierścieni w cienki stylik. Żądła zwykle brak, gruczoł jadowy dobrze wykształcony; jad zawiera zawsze mniejsze lub większe ilości kwasu mrówkowego. Pancerz chitynowy zwykle mocny, często o charakterystycznym dla poszczególnych gatunków urzeźbieniu, zwłaszcza na głowie i tułowiu. Ubarwienie przeważnie ciemne, czarne, brunatne lub żółte, rzadziej pstre.\n\n\n== Organizacja społeczna ==\n\nMrówki tworzą złożone społeczności o wyraźnej strukturze hierarchicznej i ściśle przydzielonych obowiązkach. Robotnice mają do spełnienia funkcje usługowe. Budują gniazdo, bronią go, zbierają pożywienie, opiekują się potomstwem. Rolą samców jest zaplemnienie królowej; po tym giną. Zadaniem królowej jest składanie jaj, z których po przeobrażeniu powstają nowe mrówki, a także regulacja działania społeczności za pomocą feromonów. Mrówki żyją w zorganizowanej społeczności, w której każda z nich odgrywa przypisaną sobie rolę, przyczyniając się do właściwego funkcjonowania całego mrowiska. Setki tysięcy mrówek żyją w społeczności pod kopcem z nagromadzonych igieł sosnowych i resztek roślin. Cały czas pracując, mieszają one glebę, spulchniają ją i wzbogacają.\n\n\n=== Gniazda ===\n\nWiększość gatunków zamieszkuje zbudowane przez siebie gniazda, zwane powszechnie mrowiskami. Mogą one być bardzo zróżnicowane, niekiedy ten sam gatunek może budować różne typy mrowisk, zależnie od warunków środowiska, choć na ogół sposób budowania mrowisk jest charakterystyczny dla poszczególnych gatunków. Do częstych typów mrowisk należą gniazda podziemne, złożone z licznych komór i korytarzy, nad którymi pewne gatunki wznoszą jeszcze kopce naziemne (kopiec ochronny) z igliwia, patyczków i piasku, jak pospolita w polskich lasach mrówka rudnica. Bardzo wiele gatunków zakłada mrowiska w drewnie drzew żywych lub butwiejącym, przy czym ściany komór i korytarzy sporządzone są z przypominającej tekturę, przeżutej masy drzewnej; takie gniazda w starych pniach przy ziemi zakłada na przykład pospolita w Polsce mrówka hurtnica. Bardzo ciekawe są gniazda afrykańskich i indyjskich mrówek-tkaczy (m.in. z rodzaju Oecophylla): są one budowane w koronach drzew z liści połączonych przędzą wydzielaną przez larwy tych mrówek; przy budowie takiego gniazda robotnice trzymają larwy w żuwaczkach i posługują się nimi jak czółenkami tkackimi. Niektóre gatunki nie budują własnych mrowisk, lecz mieszkają w mrowiskach innych gatunków jako pasożyty. Są też mrówki niemające w ogóle stałych mrowisk, zakładające tylko gniazda czasowe, a większą część życia koczujące, jak na przykład niezwykle drapieżne amerykańskie mrówki koczujące z rodzaju Eciton. W mrowiskach żyją prócz mrówek jeszcze inne zwierzęta (myrmekofile), których tryb życia jest ściśle związany z mrówkami. Mrowiska mogą istnieć przez wiele lat.\n\n\n=== Powstawanie nowych gniazd ===\nŚwieżo zaplemnione królowe starają się zapewnić sobie korzystne warunki do wydania potomstwa. Zakładanie nowego społeczeństwa przez królową odbywa się na 2 sposoby: zależnie i niezależnie. Pierwszy typ, jeśli związany jest z czasowym pasożytnictwem, polega na tym, że wnika ona do społeczeństwa obcego gatunku (posiadając specjalne przystosowania do tłumienia agresji atakujących ją z początku mrówek) i zabija jego królową. Miejscowe robotnice odtąd opiekują się potomstwem obcej mrówki. W miarę jak wymierają, ich miejsce zajmuje gatunek pasożyta. W końcu gniazdo powraca do jednogatunkowości (choć z innym gatunkiem). Mrówki zakładające gniazda niezależnie, samodzielnie kopią w ziemi jamki (zalążki przyszłego gniazda) i opiekują się potomstwem do czasu wylęgnięcia pierwszych dorosłych robotnic.\nSchemat tworzenia nowego gniazda ze względu na liczbę królowych rozpoczynających rozwój kolonii w mrowisku:\n\nSamodzielne zakładanie nowego gniazda:\nhaplometroza – jedna królowa zakłada kolonię\nmonoginia pierwotna – do kolonii nie przyłączają się nowe królowe\npoliginia wtórna – do kolonii przyłączają się kolejne królowe\npleometroza – dwie lub więcej królowych zakłada kolonię\nmonoginia wtórna – po pewnym czasie w gnieździe zostaje jedna królowa, pozostałe zostają wyeliminowane\npoliginia pierwotna – gniazdo rozwija się z udziałem wszystkich królowych\nTworzenie nowego gniazda przez podział istniejącego:\nodłączenie się jednej królowej\nmonoginia pierwotna – do kolonii nie przyłączają się nowe królowe\npoliginia wtórna – do kolonii przyłączają się kolejne królowe\npoliginia pierwotna – odłączenie się dwóch lub więcej królowych\n\n\n=== Mieszkańcy gniazd ===\nWiększość mieszkańców mrowiska stanowią robotnice, których liczba może dochodzić do kilkuset tysięcy. Prócz tego znajduje się w nim zazwyczaj kilka samic zapłodnionych (rzadziej jedna), znoszących jaja. Po przeistoczeniu się z poczwarek, młode samce i samice odbywają lot godowy, w czasie którego osobniki uskrzydlone obu płci unoszą się w powietrze i tam odbywają kopulację.\n\n\n=== Kopulacja i rozwój larw ===\n\nPo kopulacji samce giną, a zapłodnione samice tracą skrzydła, zostają zabrane przez robotnice swego gatunku do jakiegoś istniejącego już mrowiska, lub zakładają nowe. W tym przypadku samica znosi kilkanaście jaj i sama hoduje z nich pierwsze robotnice, które następnie obejmują przypisane im czynności polegające przede wszystkim na budowie i utrzymywaniu w porządku gniazda, zdobywaniu pokarmu i opiece nad samicą znoszącą jaja i młodym pokoleniem. Larwy mrówek mają postać beznogich czerwi pokrytych drobnymi włoskami. Mają one gruczoły przędne i przed przepoczwarzeniem otaczają się kokonem. Takie spoczywające w kokonach poczwarki mrówek znane są pod nazwą mrówczych jaj. Robotnice nie tylko dostarczają pokarm czerwiom, ale również oczyszczają je i przenoszą z komory do komory lub wynoszą na powietrze, zależnie od zmian temperatury i wilgotności. W podobny sposób opiekują się jajami i poczwarkami.\n\n\n=== Pożywienie ===\n\nPożywienie mrówek to pokarm zarówno roślinny jak i zwierzęcy, na ogół z przewagą tego drugiego. Istnieją mrówki roślinożerne i wszystkożerne. Z punktu widzenia człowieka duża liczba gatunków mrówek to owady pożyteczne, ponieważ niszczą, zwłaszcza w lasach, larwy wielu gatunków szkodników. Mrówki południowoamerykańskie z rodzaju Atta i niektórych pokrewnych rodzajów żywią się grzybami rozwijającymi się w ich mrowiskach, na ciastowatej masie, przyrządzonej przez robotnice z przeżutych liści. Dla zdobycia potrzebnego na to materiału mrówki te odbywają stałe wyprawy na drzewa i krzewy, gdzie wycinają z liści żuwaczkami krążki dochodzące do 2 cm średnicy, które następnie przenoszą do gniazda.\n\n\n== Wykazane w Polsce gatunki mrówek ==\n\nGładyszek mrowiskowy – Formicoxenus nitidulus\nGmachówka cieśla (koniczek) – Camponotus herculeanus\nGmachówka drzewotoczna – Camponotus ligniperda\nGmachówka smolista – Camponotus piceus\nHurtnica skalna – Lasius emarginatus\nHurtnica podobna – Lasius alienus\nHurtnica pospolita (czarna) – Lasius niger\nHurtnica wstydliwa (trwożliwa) – Lasius brunneus\nKartonówka zwyczajna (kartoniarka czarna) – Lasius fuliginosus\nKoczowniczka czarna – Tapinoma erraticum\nMrówka amazonka – Polyergus rufescens\nMrówka anatolijska – Lasius neglectus\nMrówka ćmawa – Formica polyctena\nMrówka faraona – Monomorium pharaonis\nMrówka łąkowa (czarniawka) – Formica pratensis – pod ochroną\nMrówka pniakowa – Formica truncorum – pod ochroną\nMrówka pniowa – Camponotus fallax\nMrówka północna – Formica aquilonia – pod ochroną\nmrówka Rogera – Hypoponera punctatissima\nMrówka rudnica – Formica rufa\nMrówka smętnica – Formica lugubris – pod ochroną\nMrówka złodziejka – Solenopsis fugax\nMurawka darniowiec – Tetramorium caespitum\nNadrzewnica czteroplamka (czterokropek) – (Dolichoderus quadripunctatus)\nNieróbka czarniawa – Tetramorium atratulum\nOtrupka Westwooda – Stenamma debile\nOzdobnica Forela – Formica foreli\nOzdobnica Forsslunda – Formica forsslundi\nOzdobnica mniejsza – Formica pressilabris\nOzdobnica większa – Formica exsecta\nPierwomrówka krasnolica – Formica rufibarbis\nPierwomrówka łagodna – Formica fusca\nPierwomrówka podziemna (ziemna) – Formica cunicularia\nPierwomrówka żwirowa – Formica cinerea\nPodziemnica cieniolubna (hurtnica żółtobrunatna) – Lasius umbratus\nPodziemnica południowa – Lasius meridionalis\nPodziemnica zwyczajna (hurtnica podziemna) – Lasius flavus\nSierpnica płowa – Strongylognathus testaceus\nSmuklica Gredlera – Leptothorax gredleri\nSmuklica Kuttera – Leptothorax kutteri\nSmuklica mchowa (wysmuklica mchowa) – Leptothorax muscorum\nSmuklica zwyczajna (wysmuklica zwyczajna) – Leptothorax acervorum\nWścieklica dorodna – Manica rubida\nWścieklica marszczysta – Myrmica rugulosa\nWścieklica płatkorożna – Myrmica lobicornis\nWścieklica podobna – Myrmica ruginodis\nWścieklica Sabuleta – Myrmica sabuleti\nWścieklica Schencka – Myrmica schencki\nWścieklica uszatka (szorstka) – Myrmica scabrinodis\nWścieklica zwyczajna – Myrmica rubra\nWysmuklica białoskrzydła – Temnothorax albipennis\nWysmuklica Nylandera – Temnothorax nylanderi\nZbójnica krwista – Formica sanguinea\nZłośnica zwyczajna – Ponera coarctata\n\n\n== Wykazane w Polsce gatunki mrówek bez polskiej nazwy ==\n\n\n== Inne mrówki posiadające polskie nazwy ==\n(niewystępujące lub reliktowe, rzadko występujące w Polsce)\n\nGrzybiarka parasolowa – Atta cephalotes\nMrówka argentyńska – Linepithema humile\nMrówka grzybiarka – Acromyrmex octospinosus\nMrówka ognista (ogniowa) – Solenopsis invicta\nMrówka uralska – Formica uralensis (Ruzsky, 1895)\nMrówka żniwiarka – Messor barbarus\nNamrówka Ravoux'a – Epimyrma ravouxi (André, 1896)\nWysmuklica przerwana – Leptothorax interruptus (Schenck, 1852)\nWysmuklica podobna – Leptothorax affinis (Mayr, 1855)\nWysmuklica żałobna – Leptothorax sordidulus (Müller, 1923)\nWysmuklica żółtonoga – Leptothorax nadigi (Kutter, 1925)\nWysmuklica tarczowa – Leptothorax clypeatus (Mayr, 1853)\nŻniwiarka śródziemnomorska (zwyczajna) – Messor structor (Latreille, 1798)\n\n\n== Systematyka ==\n\n\n=== Podrodziny ===\nW obrębie rodziny mrówkowatych wyróżnia się następujące podrodziny:\n\n\n=== Plemiona ===\nW obrębie rodziny mrówkowatych wyróżnia się następujące plemiona:\n\n\n=== Rodzaje ===\nAlfabetyczna lista rodzajów mrówek:\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia\nowady Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Karolina Głowacka i Igor Siedlecki, Mrówki – biochemiczne roboty (?) tworzące superorganizmy (?), kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 31 października 2024 [dostęp 2024-11-01].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Murawka darniowiec\n\nMurawka darniowiec (Tetramorium caespitum) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Rozmieszczenie i środowisko ==\nGatunek południowopalearktyczny, ciepło- i sucholubny, zasiedla środowiska otwarte, porośnięte rzadką roślinnością zielną oraz mocno prześwietlone lasy. W siedliskach stosunkowo wilgotnych gniazduje w miejscach wyniesionych (suchych), choć z reguły unika wilgotnych łąk i lasów. Często pojawia się na obszarach zurbanizowanych. Pospolity w całej Polsce, ale nie występuje w wyższych partiach gór.\n\n\n== Charakterystyka ==\nDługość ciała robotnic 3,0–4,0 mm; ciało czarnobrunatne lub brunatne. Stylik dwuczłonowy. Czułki 12-segmentowe. Królowa wielkości około 8 mm. Mrówki drapieżne i padlinożerne, korzystają też ze spadzi mszyc, głównie korzeniowych, a ich dietę uzupełniają nasiona, zwłaszcza roślin zielnych. Mrówki sąsiadujących ze sobą gniazd często toczą bitwy terytorialne. Robotnice nie oddalają się daleko od gniazda. Liczebność kolonii może osiągnąć 50 tys. osobników. W gnieździe może być więcej niż jedna królowa, ale najczęściej tworzy kolonie monoginiczne. Robotnica może żyć aż do 5 lat, a królowa znacznie dłużej. Loty godowe odbywają się od czerwca do początków sierpnia.\n\n\n== Gniazda ==\nGniazduje przeważnie w piaszczystej glebie (gniazda często z ziemnymi kopczykami), pod kamieniami, ale także w próchniejących pniach. Podobnie jak hurtnicę zwyczajną można ją spotkać w mieście na chodnikach. Budowa gniazda pod kamieniami i płytami chodnikowymi związana jest z wykorzystaniem przez termofilne mrówki ciepła, dzięki któremu kolonie szybciej się rozwijają.\n\n\n== Podgatunki ==\nU murawki darniowiec wyodrębniono 11 podgatunków:\n\nTetramorium caespitum alternans Santschi, 1929\nTetramorium caespitum barabense Ruzsky, 1925\nTetramorium caespitum caespitomoravicum Kratochvil, 1941\nTetramorium caespitum caespitum Linnaeus, 1758\nTetramorium caespitum flavidulum Emery, 1922\nTetramorium caespitum japonicum Roeszler, 1936\nTetramorium caespitum oxyomma Karavaiev, 1912\nTetramorium caespitum pallidum Stitz, 1934\nTetramorium caespitum penninum Santschi, 1927\nTetramorium caespitum rhodium Emery, 1922\nTetramorium caespitum typicum Ruzsky, 1902\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mycetarotes\n\nMycetarotes – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nTakson neotropikalny.\n\n\n== Gatunki ==\nNależą tu 4 opisane gatunki:\n\nMycetarotes acutus Mayhé-Nunes, 1995\nMycetarotes carinatus Mayhé-Nunes, 1995\nMycetarotes parallelus (Emery, 1906)\nMycetarotes senticosus Kempf, 1960\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mycetophylax\n\nMycetophylax – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nTakson neotropikalny.\n\n\n== Gatunki ==\nNależą tu 3 opisane gatunki:\n\nMycetophylax conformis (Mayr, 1884)\nMycetophylax morschi (Emery, 1888)\nMycetophylax simplex (Emery, 1888)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mycetosoritis\n\nMycetosoritis – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nTakson amerykański, rozprzestrzeniony od Luizjany, Arizony i Teksasu po Argentynę.\n\n\n== Gatunki ==\nNależy tu 5 opisanych gatunków:\n\nMycetosoritis aspera (Mayr, 1887)\nMycetosoritis clorindae (Kusnezov, 1949)\nMycetosoritis explicata Kempf, 1968\nMycetosoritis hartmanni (Wheeler, 1907)\nMycetosoritis vinsoni Mackay, 1998\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mycocepurus\n\nMycocepurus – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nTakson amerykański, rozprzestrzeniony od Meksyku i Kuby po Paragwaj.\n\n\n== Gatunki ==\nNależy tu 6 opisanych gatunków:\n\nMycocepurus castrator Rabeling & Bacci, 2010\nMycocepurus curvispinosus MacKay 1998\nMycocepurus goeldii (Forel, 1893)\nMycocepurus obsoletus Emery, 1913\nMycocepurus smithii (Forel, 1893)\nMycocepurus tardus Weber, 1940\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myopias\n\nMyopias – rodzaj mrówek z podrodziny Ponerinae. Obejmuje 33 opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nMyopias amblyops Roger, 1861\nMyopias bidens Emery, 1900\nMyopias breviloba Wheeler, 1919\nMyopias castaneicola Donisthorpe, 1938\nMyopias chapmani Willey & Brown, 1983\nMyopias concava Willey & Brown, 1983\nMyopias crawleyi Donisthorpe, 1941\nMyopias cribriceps Emery, 1901\nMyopias delta Willey & Brown, 1983\nMyopias densesticta Willey & Brown, 1983\nMyopias emeryi Forel, 1913\nMyopias gigas Willey & Brown, 1983\nMyopias hollandi Forel, 1901\nMyopias julivora Willey & Brown, 1983\nMyopias kuehni Forel, 1902\nMyopias latinoda Emery, 1897\nMyopias levigata Emery, 1901\nMyopias lobosa Willey & Brown, 1983\nMyopias loriai Emery, 1897\nMyopias maligna Smith, 1861\nMyopias mandibularis Crawley, 1924\nMyopias mayri Donisthorpe, 1932\nMyopias media Willey & Brown, 1983\nMyopias modiglianii Emery, 1900\nMyopias nops Willey & Brown, 1983\nMyopias philippinensis Menozzi, 1925\nMyopias punctigera Emery, 1901\nMyopias ruthae Willey & Brown, 1983\nMyopias santschii Viehmeyer, 1914\nMyopias tasmaniensis Wheeler, 1923\nMyopias tenuis Emery, 1900\nMyopias trumani Donisthorpe, 1949\nMyopias xiphias Emery, 1900\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Myopias - AntWeb. [dostęp 2015-07-23].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myopopone\n\nMyopopone – rodzaj mrówek z podrodziny Amblyoponinae.\nNależą tu dwa opisane gatunki:\n\nMyopopone castanea Smith, 1860\n†Myopopone sinensis Zhang, 1989\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Myopopone - AntWeb. [dostęp 2015-07-21].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrcidris\n\nMyrcidris – rodzaj mrówek z podrodziny Pseudomyrmecinae. Obejmuje 1 opisany gatunek.\n\n\n== Gatunki ==\nMyrcidris epicharis Ward, 1990\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Myrcidris - AntWeb. [dostęp 2015-07-27].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmecia\n\nMyrmecia – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmeciinae, jedyny z plemienia Myrmeciini. Zasiedla krainę australijską.\n\n\n== Gatunki ==\nNależą tu 94 gatunki, w tym:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmeciinae\n\nMyrmeciinae – podrodzina mrówek.\nTakson ten wprowadzony został w 1877 roku przez Carlo Emeryego jako Myrmeciidae. Później traktowany jako podrodzina, a przez Boltona zaliczony do podrodzin myrmekomorficznych (myrmecomorph subfamilies). Według stanu na 2016 rok zalicza się tu 2 plemiona: Myrmeciini z rodzajem Myrmecia oraz Prionomyrmecini z rodzajami: Nothomyrmecia i wymarłym Prionomyrmex. Ponadto 4 rodzaje mają status incertae sedis w obrębie podrodziny:\n\n†Archimyrmex\n†Avitomyrmex\n†Macabeemyrma\n†Ypresiomyrma\nMrówki te zachowały płatek jugalny skrzydeł, a na goleniach środkowej i tylnej pary odnóży mają po dwie ostrogi położone brzuszno-wierzchołkowo.\nWystępują w Australii, Nowej Zelandii, Nowej Kaledonii i Argentynie.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmecina\n\nMyrmecina – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nOpisany został przez Johna Curtisa w 1829 roku. Wcześniej umieszczany był w Myrmicini, potem w Myrmecinini, które to plemię zostało na podstawie analiz filogenetycznych zsynonimizowane z Crematogastrini przez P.S. Warda i innych w 2015 roku.\nRodzaj kosmopolityczny.\n\n\n== Gatunki ==\nObejmuje 51 opisanych gatunków.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmecocystus\n\nMyrmecocystus – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae.\n\n\n== Opis ==\nSamice o najwyżej umiarkowanie zaznaczonym polimorfizmie. Czułki samic są 12-członowe, a samców 13-członowe z trzonkiem dłuższym niż 4 następne człony. Tylny brzeg nadustka sąsiaduje z rowkami czułkowymi. Warga górna jest głęboko wykrojona. Szerokie, trójkątne żuwaczki mają bruzdy boczne, ale nie mają grzbietowych. Samice mają wypukłe oczy ustawione nieco ponad połową wysokości głowy, natomiast przyoczka często są u nich zredukowane, a niekiedy całkiem nieobecne. Głaszczki wargowe są 4-członowe, a głaszczki szczękowe 5-członowe u samców i 6-członowe u samic. Tułów samic jest wydłużony i porośnięty dwoma rodzajami włosków: delikatnymi i położonymi oraz długimi i sterczącymi. Smukłe odnóża samic mają prostej budowy pazurki stóp.\nLarwy są podobne do tych z rodzaju Lasius, ale mają smuklejsze i krócej owłosione ciała. Głowę mają wyposażoną w krótkie czułki, krótkie i ząbkowane włoski oraz trójkątne z bardzo słabo wypukłymi bokami żuwaczki.\n\n\n== Biologia i ekologia ==\nMrówki te są głównie drapieżne i padlinożerne, ale pożywiają się także nektarem, sokami wyciekającymi z owoców oraz spadzią mszyc i czerwców mączystych. Pokarmy płynne magazynowane są przez robotnice o rozdętych odwłokach, które wskutek stają się niezdolne do ruchu. Na jedną kolonię mogą przypadać setki takich robotnic. Oprócz pokarmów bogatych w cukry mogą one także przechowywać wodę.\nLoty godowe odbywają się po lekkim deszczu, zwykle późnym popołudniem lub wczesnym wieczorem. Zapłodnione królowe zakładają komory lęgowe na głębokości około 15–46 cm.\nZ mrówkami tymi związane są myrmekofilne żuki z rodzaju Cremastocheilus. Inne myrmekofile spotyka się w ich gniazdach bardzo rzadko. Do odnotowanych należą: przerzutek Mirolepisma deserticola, świerszcz Myrmecophila manni oraz roztocz Gigantolaelaps.\n\n\n== Występowanie ==\nRodzaj endemiczny dla nearktycznej Ameryki Północnej. Na północ sięga południowej części stanu Waszyngton, na południe środkowego Meksyku, a na wschód Teksasu. Najwięcej gatunków występuje w południowej Kalifornii. Przedstawiciele preferują siedliska pustynne i półpustynne.\n\n\n== Systematyka ==\nNależy tu 29 opisanych gatunków:\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Myrmecocystus – AntWeb. [dostęp 2015-08-06].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmecorhynchus\n\nMyrmecorhynchus – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae. Obejmuje 5 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nMyrmecorhynchus carteri  Clark, 1934\nMyrmecorhynchus Emeryi  Andre, 1896\nMyrmecorhynchus musgravei  Clark, 1934\nMyrmecorhynchus nitidus  Clark, 1934\nMyrmecorhynchus rufithorax  Clark, 1934\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Myrmecorhynchus - AntWeb. [dostęp 2015-2015-08-11].zły zapis daty dostępu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmelachista\n\nMyrmelachista – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae.\nMrówki te mają 9- lub 10-członowe czułki, a od pozostałych neotropikalnych Formicinae wyróżniają się obecnością 1- lub 2-członowej buławki. Występują w Ameryce Środkowej i Południowej oraz na Florydzie, przy czym 41% znanych gatunków zasiedla Brazylię. \nSą to mrówki nadrzewne. Odnotowano ich występowanie na 53 gatunkach roślin okrytonasiennych z 20 rodzin. Gniazda zakładane są na pniach żywych drzew, ale kolonie spotyka się także na gałęziach rozrzuconych wśród ściółki leśnej. Przedstawiciele rodzaju wchodzą w zależności mutualistyczne z myrmekofitami oraz pluskwiakami z rodziny misecznikowatych i wełnowcowatych.\nTaksonomia rodzaju jest skomplikowana, a osobniki tego samego gatunku z różnych gniazd mogą się znacznie różnić morfologicznie. Dotychczas opisano 56 gatunków:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmelachistini\n\nMyrmelachistini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae.\nTakson ten wprowadzony został w 1912 przez A.H. Forela. W 2003 Barry Bolton zsynonimizował go z plemieniem Plagiolepidini. Przywrócony został jako plemię w 2016 roku przez P.S. Warda i współpracowników na podstawie analizy filogenetycznej podrodziny.\nObejmuje dwa opisane rodzaje:\n\nBrachymyrmex Mayr, 1868\nMyrmelachista Roger, 1863\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmica\n\nMyrmica – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 141 opisanych gatunków.\n\n\n== Podział systematyczny ==\nDo rodzaju zaliczane są następujące gatunki:\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Myrmica – AntWeb. [dostęp 2015-07-21].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmica karavajevi\n\nMyrmica karavajevi – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae. Nazwa gatunkowa honoruje rosyjskiego myrmekologa Władimira Karawajewa.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek europejski, wykazany z Hiszpanii, Anglii, Francji, Belgii, Norwegii, Szwecji, Finlandii, Estonii, Szwajcarii, Niemiec, Włoch, Austrii, Czech, Polski, Białorusi, Ukrainy, Mołdawii i europejskiej części Rosji. Wszędzie jest rzadki.\n\n\n== Charakterystyka ==\nOd innych gatunków z rodzaju Myrmica odróżnia się płatowatymi wyrostkami po stronie brzusznej obu segmentów pomostka.\n\n\n== Biologia ==\nMyrmica karavajevi jest gatunkiem inkwilinistycznym – kasta robotnic nie występuje, królowe są obligatoryjnymi pasożytami społecznymi innych gatunków z rodzaju Myrmica (Myrmica rugolosa, Myrmica scabrinodis, Myrmica gallienii, Myrmica sabuleti i Myrmica lonae). Loty godowe odbywają w lipcu i sierpniu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Myrmica karavajevi - AntWeb. [dostęp 2013-07-23].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmicaria\n\nMyrmicaria – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nNależą tu 32 opisane gatunki:\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Myrmicaria - AntWeb. [dostęp 2015-08-11].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmicinae\n\nMyrmicinae – największa podrodzina mrówek o dużym zróżnicowaniu pod względem biologicznym. W tej podrodzinie występują mrówki wszystkożerne, drapieżne, odżywiające się wyłącznie nasionami, hodujące grzyby, stosujące niewolnictwo.\nMrówki z tej podrodziny posiadają stylik (pomostek odwłoka) zbudowany z dwóch segmentów, smukły odwłok i żądło. Posiadają oczy często rozwinięte. Zazwyczaj nie posiadają przyoczek. Biczyk czułka posiada od 4 do 12 segmentów.\nGniazda budowane są w dostępnych miejscach od zagłębień w ziemi po konary drzew. Kolonie liczą od kilkuset do kilku tysięcy robotników. Niektóre z gatunków tworzą wielotysięczne kolonie jak również małe gniazda składające się z mniej jak 50 mrówek.\nU wielu gatunków występują kasty pośrednie między robotnikami i żołnierzami.\n\n\n== Plemiona ==\nAgroecomyrmecini\nAttini\nBasicerotini\nBlepharidattini\nCataulacini\nCephalotini\nCrematogastrini\nDacetonini\nFormicoxenini\nMelissotarsini\nMeranoplini\nMetaponini\nMyrmecinini\nMyrmicariini\nMyrmicini\nOchetomyrmecini\nPhalacromyrmecini\nPheidolini\nPheidologetonini\nSolenopsidini\nStegomyrmecini\nStenammini\nTetramoriini\nW skład podrodziny Myrmicinae wchodzi też 9 opisanych rodzajów nie przyporządkowanych do plemion:\n\nArchimyrmex Cockerell, 1923\nAttopsis Heer, 1850\nCephalomyrmex Carpenter, 1930\nElectromyrmex Wheeler, 1910\nEocenidris Wilson, 1985\nEoformica Cockerell, 1921\nEomyrmex Hong, 1974\nLenomyrmex Fernandez & Palacio G., 1999\nPromyrmicium Baroni Urbani, 1971\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMyrmicinae z Japanese Ant Image Database\nMyrmicinae z Tree of Life Web Project", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmicini\n\nMyrmicini – plemię mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nWyniki analiz filogenetycznych opublikowane w 2015 roku przez Philipa S. Warda pozwoliły rozpoznać to plemię jako jeden z 6 głównych kladów Myrmicinae, obejmujący 4 następujące rodzaje:\n\nManica Jurine, 1807\nMyrmica Latreille, 1804\n†Plesiomyrmex Dlussky et Radchenko, 2009\n†Protomyrmica Dlussky et Radchenko, 2009\nZaliczane tu do 2015 roku rodzaje Eutetramorium, Huberia, Hylomyrma, Pogonomyrmex i Secostruma przeniesiono.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmicocrypta\n\nMyrmicocrypta – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 24 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nMyrmicocrypta boliviana  Weber, 1938\nMyrmicocrypta bruchi  Santschi, 1936\nMyrmicocrypta buenzlii Borgmeier, 1934\nMyrmicocrypta collaris  Emery, 1913\nMyrmicocrypta dilacerata  Forel, 1885\nMyrmicocrypta ednaella Mann, 1922\nMyrmicocrypta elisabethae  Weber, 1937\nMyrmicocrypta Foreli Mann, 1916\nMyrmicocrypta godmani  Forel, 1899\nMyrmicocrypta guianensis  Weber, 1937\nMyrmicocrypta infuscata  Weber, 1946\nMyrmicocrypta longinoda  Weber, 1938\nMyrmicocrypta microphthalma Borgmeier, 1948\nMyrmicocrypta occipitalis  Weber, 1938\nMyrmicocrypta ogloblini  Santschi, 1936\nMyrmicocrypta rudiscapa  Emery, 1913\nMyrmicocrypta spinosa  Weber, 1937\nMyrmicocrypta squamosa  Smith, 1860\nMyrmicocrypta subnitida  Forel, 1899\nMyrmicocrypta triangulata  Forel, 1912\nMyrmicocrypta tuberculata  Weber, 1938\nMyrmicocrypta unidentata  Weber, 1937\nMyrmicocrypta urichi  Weber, 1937\nMyrmicocrypta weyrauchi Borgmeier, 1948\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Myrmicocrypta – AntWeb. [dostęp 2015-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmoteras\n\nMyrmoteras – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 24 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nMyrmoteras arcoelinae Agosti, 1992\nMyrmoteras bakeri  Wheeler, 1919\nMyrmoteras barbouri Creighton, 1930\nMyrmoteras baslerorum Agosti, 1992\nMyrmoteras binghamii  Forel, 1893\nMyrmoteras brachygnathum  Moffett, 1985\nMyrmoteras brigitteae Agosti, 1992\nMyrmoteras ceylonica Gregg, 1957\nMyrmoteras chondrogastrum  Moffett, 1985\nMyrmoteras danieli Agosti, 1992\nMyrmoteras diastematum  Moffett, 1985\nMyrmoteras Donisthorpei  Wheeler, 1916\nMyrmoteras elfeorum Agosti, 1992\nMyrmoteras estrudae Agosti, 1992\nMyrmoteras indicum  Moffett, 1985\nMyrmoteras insulcatum  Moffett, 1985\nMyrmoteras iriodum  Moffett, 1985\nMyrmoteras ivani Agosti, 1992\nMyrmoteras jacquelinae Agosti, 1992\nMyrmoteras karnyi Gregg, 1954\nMyrmoteras marianneae Agosti, 1992\nMyrmoteras maudeae Agosti, 1992\nMyrmoteras mjoebergi  Wheeler, 1930\nMyrmoteras morowali  Moffett, 1985\nMyrmoteras nicoletteae Agosti, 1992\nMyrmoteras scabrum  Moffett, 1985\nMyrmoteras susanneae Agosti, 1992\nMyrmoteras tonboli Agosti, 1992\nMyrmoteras toro  Moffett, 1985\nMyrmoteras williamsi  Wheeler, 1919\nMyrmoteras wolasi  Moffett, 1985\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Myrmoteras - AntWeb. [dostęp 2015-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmoteratini\n\nMyrmoteratini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae.\nMrówki te mają nadzwyczaj silnie wydłużone żuwaczki, zdolne do rozwarcia o kąt 270°, u samic wyposażone w 8 do 16 ząbków każda. Żuwaczki samców są bezzębne. Oczy są również bardzo duże, sięgające od krawędzi nadustka prawie aż do krawędzi potylicznej głowy. Osie długie oczu zbiegają się ku przodowi. Nadustek nie sięga ku tyłowi między rowki czułkowe, które wskutek braku listewek czołowych odgraniczone są jedynie przez toruli. Czułki są 13-członowe u samców i 12-członowe u samic. Obie płcie mają na pionowej części tylnej powierzchni głowy poprzeczną bruzdę oraz swoisty kołnierz z pogrubionego oskórka, położone ponad potylicą. Brzuszna krawędź wydłużonego pomostka ma w przekroju poprzecznym kształt litery U.\nNależy tu 1 opisany rodzaj:\n\nMyrmoteras Forel, 1893\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mystrium\n\nMystrium – rodzaj mrówek z podrodziny Ponerinae. Obejmuje 8 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nMystrium camillae  Emery, 1889\nMystrium fallax  Forel, 1897\nMystrium mysticum  Roger, 1862\nMystrium oberthueri  Forel, 1897\nMystrium Rogeri  Forel, 1899\nMystrium silvestrii  Santschi, 1914\nMystrium stadelmanni  Forel, 1895\nMystrium voeltzkowi  Forel, 1897\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Mystrium - AntWeb. [dostęp 2015-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nadrzewnica czteroplamka\n\nNadrzewnica czteroplamka, czterokropek (Dolichoderus quadripunctatus) – gatunek mrówki z podrodziny Dolichoderinae.\n\n\n== Morfologia ==\nDługość ciała robotnic 3,5–4,0 mm; tułów czerwonobrązowy, głowa i odwłok ciemnobrązowe lub czarne, na pierwszym i drugim termicie odwłoka po dwie jasnożółte charakterystyczne plamki.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek eurosyberyjski, dendrofilny. W Polsce występuje w środkowej i południowej części kraju, wszędzie rzadki. Umieszczony na „Czerwonej liście zwierząt zagrożonych i ginących w Polsce” ze statusem gatunku niższego ryzyka – jako bliski zagrożenia.\n\n\n== Biologia ==\nMrówka ta lubi zasiedlać martwe drewno często oświetlane i nagrzewane przez słońce. Może to być pniak uschniętego drzewa, suchy konar, nawet przestrzeń pomiędzy cegłami starego muru lub, na przykład stara drewniana szopa, na której można zauważyć pojedyncze mrówki wielkości około 3mm poruszające się szlakiem zapachowym. Tworzy kolonie monoginiczne z kilkuset robotnic i jednej królowej. Z obserwacji wynika, że może być też kilka królowych. Mrówki w dużym stopniu drapieżne (korzystają też ze spadzi), furażują prawie wyłącznie na drzewach. Lot godowy odbywa w lipcu.  Gatunek ten zasiedla niejednokrotnie te same drzewa wraz z Camponotus fallax, Leptothorax sp., Lasius fuliginosus czy Lasius brunneus - nie jest konkurencyjny dla tych gatunków i nie wdaje się w wojny. \n\n\n== Podgatunki ==\nU nadrzewnicy czteroplamki wyodrębniono 2 podgatunki:\n\nDolichoderus quadripunctatus kratochvili Novak, 1941\nDolichoderus quadripunctatus quadripunctatus Linnaeus, 1771\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Dolichoderus quadripunctatus - AntWeb. [dostęp 2011-10-31].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Namrówka Ravoux'a\n\nNamrówka Ravoux'a (Epimyrma ravouxi) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae. Ma zasięg śródziemnomorski.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek śródziemnomorski, zasięg występowania obejmuje Hiszpanię, Francję, Niemcy, Szwajcarię, Austrię, Włochy, Bułgarię, byłą Jugosławię, Grecję i Korsykę. W Polsce spotykany w Pieninach, na terenie Pienińskiego Parku Narodowego. Gatunek wymieniony w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt.\n\n\n== Morfologia ==\nRobotnice długości 2,7–3,5 mm. Barwa ochrowożółta lub brązowożółta.\n\n\n== Biologia ==\nGatunek kserotermofilny. Jak wszystkie mrówki z rodzaju Epimyrma są pasożytami społecznymi. Robotnice przeprowadzają rajdy do mrowisk gospodarzy, którymi są mrówki z rodzaju Leptothorax (podrodzaju Myrafant).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Myrmoxenus ravouxi – AntWeb. [dostęp 2009-12-09].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Neivamyrmex\n\nNeivamyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Ecitoninae. Obejmuje 126 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Neivamyrmex – AntWeb. [dostęp 2015-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nieróbka czarniawa\n\nNieróbka czarniawa (Tetramorium atratulum) – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae, należący do rodzaju Tetramorium. Jest wyspecjalizowanym pasożytem społecznym, królowe i samce spotykane są w gniazdach mrówek gospodarzy z rodzaju murawka (Tetramorium). Nazwa łacińska rodzaju odzwierciedla brak kasty robotnic (gr. έργατης – robotnik, α – przedrostek oznaczający brak czegoś).\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek holarktyczny, występuje w Europie, południowej części Niziny Zachodniosyberyjskiej i na Kaukazie oraz w Ameryce Północnej, dokąd została zawleczona razem z gospodarzami, Tetramorium caespitum. W przeciwieństwie do innych pasożytniczych gatunków mrówek zasięg występowania Tetramorium atratulum jest stosunkowo rozległy. W Polsce znana jest z pojedynczych stanowisk: Gdańska-Sobieszewa, Borów Tucholskich, okolic Łącka i Gostynina, Wyżyny Łódzkiej, Niziny Sandomierskiej, Małych Pienin. Rzadka w całym zasięgu występowania, figuruje w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych jako narażona na wyginięcie.\n\n\n== Charakterystyka ==\nNie występują robotnice. U królowych i samców obserwuje się morfologiczne i anatomiczne wykładniki przystosowania do pasożytniczego trybu życia – u samców zredukowane są czułki, żuwaczki, głaszczki i odnóża, u królowych zredukowane jest użyłkowanie skrzydeł, a potyliczna część głowy jest wąska. Królowe mają długość 2,7–3,5 mm, są barwy ciemnobrązowej do czarnej, ciało gęsto punktowane i matowe; odwłok nieco błyszczący. U czynnych rozrodczo królowych fizogastryczny odwłok znacznie przewyższa rozmiarami resztę ciała. Czułki 11–członowe u obu płci. Żądło, o ile występuje, jest szczątkowe. Samce są bezskrzydłe, nie ergatoidalne (czyli nie podobne do robotnic), poczwarkokształtne, osiągają długość 2,5–3,2 mm. Mają ochrowożółtą barwę. Oczy są dość duże, położone poniżej środka boków głowy. Żuwaczki palcowate, zaokrąglone na końcu, bez ostrej krawędzi. Odwłok jest szeroki i gruby, jego koniec zagięty w stronę brzusznej powierzchni. Przydatki genitalne są duże i wystające.\n\n\n== Biologia ==\nGatunek inkwilinistyczny, wszystkie kasty są obligatoryjnymi pasożytami społecznymi. Królowe wybierają do osiedlenia osierocone kolonie mrówek z rodzaju Tetramorium, przede wszystkim Tetramorium caespitum i Tetramorium impurum, także Tetramorium diomedeum, Tetramorium moravicum, Tetramorium chefketi. Występuje fakultatywna poligynia; w opanowanej kolonii żyje zazwyczaj kilka czynnych rozrodczo królowych i do tysiąca młodych form seksualnych, ale opisywano też kolonie monogyniczne. Samic jest zdecydowanie więcej (stanowią 67–98% form seksualnych); jeden samiec kopuluje (w warunkach obserwacji laboratoryjnej) z co najmniej trzema królowymi, samce nieróbki muszą więc być bardziej płodne niż samce innych gatunków mrówek. Do kojarzenia dochodzi wewnątrzgniazdowo. Uskrzydlone samice opuszczają gniazdo mrówek w poszukiwaniu nowych kolonii od maja do sierpnia. Pozostałe w gnieździe fizogastryczne królowe żyją, dopóki nie wymrą obsługujące je robotnice gatunku gospodarza, zazwyczaj nie dłużej niż 2–3 lata.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Anergates atratulus – AntWeb. [dostęp 2009-12-19].\nBioLib – Anergates atratulus – Image. [dostęp 2013-07-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-14)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nomamyrmex\n\nNomamyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Ecitoninae. Obejmuje 2 opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nNomamyrmex esenbeckii  Westwood, 1842\nNomamyrmex hartigii  Westwood, 1842\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\nFurażowanie\nFormikarium\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Nomamyrmex - AntWeb. [dostęp 2015-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Noonilla\n\nNoonilla – rodzaj mrówek z podrodziny Leptanillinae. Obejmuje 1 opisany gatunek.\n\n\n== Gatunki ==\nNoonilla copiosa Petersen, 1968\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Noonilla - AntWeb. [dostęp 2015-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nothidris\n\nNothidris – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 3 opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nNothidris bicolor Ettershank, 1965\nNothidris cekalovici  Snelling, 1975\nNothidris latastei  Emery, 1895\n\n\n== Zobacz też ==\nmyrmekologia\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Nothidris - AntWeb. [dostęp 2015-10-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nothomyrmecia macrops\n\nNothomyrmecia macrops – gatunek mrówek z podrodziny Myrmeciinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Nothomyrmecia, uważany za najprymitywniejszą współcześnie żyjącą mrówkę.\nZasięg występowania tego gatunku ograniczony jest do chłodniejszych formacji malee Australii Południowej i Australii Zachodniej. Pierwsze okazy znaleziono w 1931 nieopodal osady Balladonia w Australii Zachodniej. Gatunek został opisany przez Johna S. Clarka trzy lata później. Entomolodzy-amatorzy, którzy dokonali odkrycia, nie oznaczyli dokładnie lokalizacji i przez wiele lat dalsze poszukiwania nie dawały rezultatów. W 1977 roku pojedynczą robotnicę znaleziono nieopodal miejscowości Poochera, około 1300 km od miejsca znalezienia holotypowego okazu. Kolejną kolonię znaleziono w Penong, 180 km na zachód od Poochery.\nNothomyrmecia macrops jest gatunkiem monoginicznym, jednak różni się od innych monoginicznych mrówek – królową matkę zastępuje jedna z jej córek, co skutkuje „seryjną poliginią” i zapewnia koloniom potencjalnie nieskończony okres istnienia, podczas gdy w przypadku typowej monoginii kolonia przeważnie żyje tak długo, jak jej królowa. Typ dziedziczenia kolonii występujący u Nothomyrmecia macrops jest prawdopodobnie cechą zaawansowaną tego gatunku.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nothomyrmica\n\nNothomyrmica – wymarły rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 4 opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nNothomyrmica intermedia  Wheeler, 1915\nNothomyrmica petiolata  Mayr, 1868\nNothomyrmica rudis  Mayr, 1868\nNothomyrmica rugosostriata  Mayr, 1868\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Nothomyrmica - AntWeb. [dostęp 2015-11-25].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Notoncus\n\nNotoncus – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae. Obejmuje 6 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nNotoncus capitatus  Forel, 1915\nNotoncus ectatommoides  Forel, 1892\nNotoncus enormis Szabo, 1910\nNotoncus gilberti  Forel, 1895\nNotoncus hickmani  Clark, 1930\nNotoncus spinisquamis  Andre, 1896\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Notoncus - AntWeb. [dostęp 2015-11-25].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Notostigma\n\nNotostigma – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae. Obejmuje 2 opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nNotostigma carazzii  Emery, 1895\nNotostigma Foreli  Emery, 1920\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Notostigma - AntWeb. [dostęp 2015-12-01].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ochetellus\n\nOchetellus – rodzaj mrówek z podrodziny Dolichoderinae. Obejmuje 7 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nOchetellus epinotalis Viehmeyer, 1914\nOchetellus flavipes Kirby, 1896\nOchetellus glaber  Mayr, 1862\nOchetellus itoi  Forel, 1900\nOchetellus punctatissimus  Emery, 1887\nOchetellus sororis Mann, 1921\nOchetellus vinsoni  Donisthorpe, 1946\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Ochetellus - AntWeb. [dostęp 2015-12-01].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ochetomyrmex\n\nOchetomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 5 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nOchetomyrmex argentinus Kusnezov, 1957\nOchetomyrmex bolivianus Kusnezov, 1962\nOchetomyrmex Mayri  Forel, 1908\nOchetomyrmex semipolitus  Mayr, 1878\nOchetomyrmex subpolitus  Wheeler, 1916\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Ochetomyrmex - AntWeb. [dostęp 2015-12-01].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Octostruma\n\nOctostruma – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 10 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nOctostruma balzani  Emery, 1894\nOctostruma batesi  Emery, 1894\nOctostruma betschi Perrault, 1988\nOctostruma iheringi  Emery, 1888\nOctostruma inca Brown & Kempf, 1960\nOctostruma petiolata  Mayr, 1887\nOctostruma rugifera  Mayr, 1887\nOctostruma rugiferoides Brown & Kempf, 1960\nOctostruma stenognatha Brown & Kempf, 1960\nOctostruma Wheeleri Mann, 1922\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Octostruma - AntWeb. [dostęp 2015-12-01].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ocymyrmex\n\nOcymyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 37 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Ocymyrmex - AntWeb. [dostęp 2015-12-01].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Odontomachus\n\nOdontomachus – rodzaj mrówek z podrodziny Ponerinae. Obejmuje 64 opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Odontomachus – AntWeb. [dostęp 2015-12-01].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Odontoponera\n\nOdontoponera – rodzaj mrówek z podrodziny Ponerinae. Obejmuje 2  opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nOdontoponera transversa  Smith, 1857\nOdontoponera denticulata Smith, 1858\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMyrmekologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Odontoponera – AntWeb. [dostęp 2015-12-01].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Oecophylla\n\nOecophylla – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae. Często nazywane zielonymi mrówkami, lub prządkami (tkaczkami). Jak wszystkie mrówki należą do grupy owadów społecznych. Ich charakterystyczne gniazda są budowane w koronach drzew z liści spojonych przędzą, wydzielaną przez ich larwy, które robotnice przenoszą w żuwaczkach. Ich kolonie osiągają dużą biomasę i wywierają znaczący wpływ na środowisko w którym żyją, między innymi regulując liczebność innych owadów, którymi karmią swoje larwy. Występują głównie w środkowej Afryce, Australii, Indonezji, południowo-wschodniej Azji, oraz na subkontynencie indyjskim.\n\n\n== Gatunki ==\nOecophylla atavina\nOecophylla bartoniana\nOecophylla brischkei\nOecophylla crassinoda\nOecophylla leakeyi\nOecophylla longinoda\nOecophylla megarche\nOecophylla obesa\nOecophylla perdita\nOecophylla praeclara\nOecophylla sicula\nOecophylla smaragdina\nOecophylla superba\n\n\n== Bibliografia ==\nB. Hölldober, E.O. Wilson: The Ants. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press: 1990. Brak numerów stron w książce\nB. Hölldober, E.O. Wilson: Journey to the Ants. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press: 1994. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Oecophylla smaragdina\n\nOecophylla smaragdina – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. Często nazywane prządkami lub tkaczkami, ze względu na charakterystyczny sposób budowy gniazd nadrzewnych. Występują w Australii, Indonezji, południowo-wschodniej Azji oraz na subkontynencie indyjskim.\n\n\n== Morfologia ==\nRobotnica ma jasny odwłok, o zabarwieniu zielonkawym, oraz głowę i tułów żółte, chociaż zdarzają się kolonie czerwone, mylnie utożsamiane z mrówkami z rodzaju Solenopsis. Długość ciała królowej wynosi 15–20 mm, robotnicy 5–13 mm. Odnóża długie, żuwaczki silne, usiane małymi, ostrymi ząbkami.\n\n\n== Biologia ==\n\nFormują gniazda w kształcie kokonów wysoko nad ziemią, na gałęziach z żywych, powyginanych przez siebie ogromnych liści. Spoidłem jest przędza wydzielana przez larwy, które robotnice przenoszą w żuwaczkach. Dojrzała kolonia rozsiana jest po kilkunastu drzewach, składa się z kilkudziesięciu gniazd, o łącznej liczebności do pół miliona owadów. Budowę umożliwia im charakterystyczna dla całego rodzaju bardzo sprawna komunikacja. Wykorzystują m.in. komunikację chemiczną (feromony), dotykową (za pomocą czułek) i dźwiękową: odnóżami wprawiają w drgania pędy, a sygnały akustyczne odbierają dzięki narządom podkolanowym.\nGatunek agresywny. Chętnie poluje na większe od siebie owady, pająki, skorpiony, małe kręgowce, a także na inne kolonie mrówek. Mięsem karmią larwy, dorosłe stadia pożywiają się nektarem oraz spadzią czerwców, które często hodują. Typowa defensywna postawa mrówki tkaczki to podniesiona głowa i żuwaczki szeroko rozchylone. Główną broń stanowią żuwaczki, wspomagane kwasem mrówkowym wydzielanym obficie z odwłoka. Dobrze rozwinięte zmysły ułatwiają sprawną koordynację działań zespołowych. Kastę żołnierzy stanowią najstarsze robotnice, które stanowią potencjalnie najmniejszą stratę dla kolonii.\nMrówki prządki odpędzają słabych i wpuszczają tylko najlepszych zapylaczy kilku gatunków roślin z rodziny zaczerniowatych. W ten sposób zwiększają sukces reprodukcyjny roślin. Same pożywiają się ich nektarem. Kluczową rolę w tego typu symbiozie odgrywają roślinne atraktanty.\nŚrednia średnica włókien przędzy mrówek wynosi koło 1 µm. Świeżo wykonana przez mrówki przędza jest bardzo hydrofilowa, natomiast starsza wykazuje właściwości lekko hydrofobowe. Głównym budulcem jest fibroina. Wyniki badań przedstawiają dowody na możliwość zastosowania włókien mrówek prządek jako alternatywnego źródła jedwabiu.\nWiele stawonogów w celu obrony wykorzystuje mimikrę i upodabnia się do mrówek prządek. Należy do nich między innymi gąsienica motyla z rodziny sówkowatych, Homodes bracteigutta. Z kolei niektóre drapieżniki wykorzystują mimetyzm i naśladują mrówki prządki w celu skutecznego polowania na nie, np. pająki: Amyciaea lineatipes i Myrmarachne plataleoides z rodziny skakunowatych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Oecophylla smaragdina - AntWeb. [dostęp 2013-07-23].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Oecophyllini\n\nOecophyllini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae.\nGłowę tych mrówek cechuje brak przyoczek, osadzone w połowie długości oczy, bardzo długi nadustek i położone daleko za jego tylną krawędzią panewki czułkowe. Czułki są złożone z 12 członów u samic i z 13 u samców. Obie płcie charakteryzuje silnie wydłużony pierwszy człon funiculusa czułków. Ich żuwaczki mają po 9 do 16 ząbków, z których trzeci licząc od wierzchołka jest zredukowany. U samców pazurki przedstopi są szczątkowe. Pozatułów ma płaty oraz eliptyczne przetchlinki osadzone nisko po jego bokach. Brzuszna krawędź wydłużonego pomostka ma w przekroju poprzecznym kształt litery V. W widoku bocznym helcium leży w połowie długości trzeciego segmentu odwłoka. Mrówki te potrafią wygiąć ciało tak by gaster znajdował się ponad skrzydłotułowiem.\nTakson monotypowy, obejmuje tylko rodzaj Oecophylla Smith, 1860.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Opamyrma hungvuong\n\nOpamyrma hungvuong – gatunek mrówki z podrodziny Amblyoponinae. Występuje w środkowym Wietnamie. Został opisany w 2008 roku. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Opamyrma.\n\n\n== Bibliografia ==\nYamane, Seiki, Tuan Viet Bui & Katsuyuki Eguchi. Opamyrma hungvuong, a new genus and species of ant related to Apomyrma (Hymenoptera: Formicidae: Amblyoponinae). „Zootaxa”. 1767, s. 55–63, 2008-05-12. \n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Opamyrma hungvuong - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Otrupka Westwooda\n\nOtrupka Westwooda (Stenamma debile) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Charakterystyka ==\nDługość ciała robotnic wynosi od 3,5 do 4,0 mm; ciało od żółtoczerwonego do czerwonobrązowego. Całe ciało owłosione, brak przyoczek.\n\n\n== Występowanie ==\nZamieszkuje cieniste lasy, głównie liściaste, z grubą warstwą ściółki, w której buduje gniazda. Gatunek eurokaukaski, spotykany prawie w całej Polsce, choć trudny do znalezienia ze względu na skryty tryb życia.\n\n\n== Biologia ==\nTworzy zwykle kolonie monogyniczne, liczące do 150 robotnic. Mrówki powolne, niezbyt agresywne, odżywiają się głównie padliną, rzadziej upolowanymi zwierzętami. Aktywne głównie rano i podczas ciepłych, pochmurnych dni. Lot godowy odbywa zwykle we wrześniu, czasem w październiku.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ozdobnica Forela\n\nOzdobnica Forela (Formica foreli) – gatunek mrówki z rodzaju Formica i podrodzaju Coptoformica. Ma zasięg eurokaukaski. Występuje rzadko. Została nazwana na cześć szwajcarskiego myrmekologa Auguste Forela.\n\n\n== Występowanie ==\nZasięg występowania obejmuje północne Włochy, północną Hiszpanię, Niemcy, Polskę, Szwajcarię, Austrię, południowe Morawy, zachodnią Słowację, Anatolię, Kaukaz. Na północy granica zasięgu dochodzi do Szwecji i Danii.\n\n\n== Morfologia ==\nRobotnice długości 4,5–7 mm. Tylna część głowy i odwłok brunatne, reszta ciała brunatnawoczerwona, ciemna plama na tułowiu (promezonotum). Ciało matowe, ma gęstą mikrorzeźbę. Podobnym gatunkiem jest często nieodróżniana ozdobnica mniejsza (Formica pressilabris)\n\n\n== Biologia ==\nGatunek ciepłolubny; tak jak inni przedstawiciele podrodzaju, ozdobnice Forela nie potrafią wytwarzać ciepła w koloniach. Preferuje suche zbiorowiska trawiaste i przejrzyste lasy. Gniazda są niewielkie, kopce utworzone z drobnych suchych resztek roślinnych, na ogół nie przekraczają średnicy 50 cm. Gatunek tworzy kolonie mono- lub poliginiczne. Nowe kolonie powstają albo na skutek pasożytnictwa społecznego młodych królowych w gniazdach mrówek z podrodzaju Serviformica, albo w drodze podziału kolonii poliginicznej.\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Formica foreli – AntWeb. [dostęp 2009-12-08].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ozdobnica Forsslunda\n\nOzdobnica Forsslunda (Formica forsslundi) – gatunek mrówki z rodzaju Formica i podrodzaju Coptoformica. Zamieszkuje torfowiska i wilgotne wrzosowiska Europy Północnej i Środkowej, Ałtaju, Mongolii i Tybetu. Nazwa gatunkowa honoruje szwedzkiego entomologa Karla-Hermana Forsslunda.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek bardzo rzadki, o borealno-górskim zasięgu. W Polsce znany z kilku stanowisk – Rakowskiego Bagna, w obrębie Parku Krajobrazowego Lasy Janowskie, rezerwatu przyrody Słowińskie Błota, rezerwatu przyrody Mętne, Pojezierza Mazurskiego (okolice Jerzwałdu, Piotrkowa i rezerwatu Jezioro Jasne, Niziny Podlaskiej (okolice jeziora Moszne w Poleskim Parku Narodowym), rezerwatu Białe Ługi w Górach Świętokrzyskich.\n\n\n== Morfologia ==\nOdwłok i głowa ciemnobrązowe, w środkowej części jaśniejsza. Samce są barwy czarnej. Robotnice mają długość 4–6,5 mm. Loty godowe odbywa w lipcu.\n\n\n== Biologia ==\nGniazdo zakładane jest przez tymczasowe pasożytnictwo społeczne, poprzez eliminację królowych (gatunku Formica candida) i przejęcie całej kolonii. Buduje gniazda w kępach torfowców.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Formica forsslundi – AntWeb. antweb.org. [dostęp 2009-12-19].\nFormica forsslundi – Polska Czerwona Księga Zwierząt – Bezkręgowce. iop.krakow.pl. [dostęp 2013-02-10].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ozdobnica mniejsza\n\nOzdobnica mniejsza (Formica pressilabris) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. \nWystępuje na otwartych i nasłonecznionych terenach i na skrajach lasów. Gniazda buduje w ziemi ponad ziemią stawiając niewielkie kopce z dostępnego materiału roślinnego. \nUbarwienie wyraźnie dwubarwne: większość ciała brunatnoczerwona, odwłok i głowa ciemniejsze, podobnie jak u pierwomrówki krasnolicej (Formica rufibarbis).\nRobotnice mają wielkość od 4 do 6 mm, natomiast królowa jest nie większa jak 5,5 mm, co jest cechą charakterystyczną tego gatunku. \nLoty godowe odbywa w sierpniu.\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Formica pressilabris - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ozdobnica większa\n\nOzdobnica większa (Formica exsecta) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. \nWystępuje na otwartych i nasłonecznionych terenach oraz na skraju lasów. Gniazda buduje w ziemi piaszczystej. Ponad ziemią stawia niewielkie kopce z dostępnego materiału roślinnego, najczęściej z kawałków traw. Kopce osiągają wysokość 25 cm i średnicę 30 cm. \nW gnieździe znajduje się zazwyczaj więcej niż jedna królowa i około 1000 robotnic. \nZakładając nową kolonię wykorzystuje czasowe pasożytnictwo na pierwomrówce łagodnej (Formica fusca) lub przez podział kolonii.\nMrówka jest tak agresywna, że atakuje nawet większe od siebie mrówki, wspinając się im na grzbiet i odcinając przeciwnikowi głowę.\nUbarwienie wyraźnie dwubarwne: większość ciała brunatnoczerwona, odwłok i głowa ciemniejsze, podobnie jak u pierwomrówki krasnolicej (Formica rufibarbis). \nRobotnice mają wielkość od 7 do 9 mm, natomiast królowa do 12 mm. \nLoty godowe odbywa w lipcu i w sierpniu. Niektóre królowe wracają do swojego gniazda.\n\n\n== Podgatunki ==\nU ozdobnicy większej wyodrębniono 2 podgatunki\n\nFormica exsecta exsecta Nylander, 1846\nFormica exsecta manchu Wheeler, 1929\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Paleosminthurinae\n\nPaleosminthurinae – wymarła podrodzina mrówek. Obejmuje 1 opisany rodzaj.\n\n\n== Rodzaj ==\nPaleosminthurus Pierce & Gibron, 1962\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nMrówkowate\nBłonkoskrzydłe Polski\nMyrmekologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Paraponera clavata\n\nParaponera clavata – gatunek mrówek z podrodziny Paraponerinae. W rodzimej Ameryce Południowej nazywany jest hormiga bala (ang. bullet ant, dosł. mrówka pociskowa) ze względu na ból po użądleniu, lub hormiga veinticuatro (dosł. mrówka 24-godzinna), ze względu na długość trwania bólu po takowym.\n\n\n== Opis ==\nRobotnice osiągają od 18 do 25 mm długości i wyglądem przypominają tęgie, rudo-czarne, bezskrzydłe osy. Kasta robotnic nie wykazuje polimorfizmu. Królowe są niewiele większe od robotnic.\n\n\n== Rozprzestrzenienie ==\nNeotropikalny gatunek, obejmujący zasięgiem Nikaraguę, Honduras, Kostarykę, Panamę, Wenezuelę, Kolumbię, Peru, Brazylię, Ekwador, Boliwię i Paragwaj.\n\n\n== Użądlenie ==\nUżądlenie tego niewielkiego, mniej więcej dwucentymetrowego owada boli na poziomie porównywalnym do postrzału, a ból nie ustępuje co najmniej przez 24 godziny. W skali bólu Schmidta jest on największy. Drugą bronią mrówki są umięśnione żuwaczki. \n\n\n== W kulturze ==\n\"Mrówki-pociski\" są głównym motywem kanadyjskiego thrillera \"Lot grozy\" (2007, reż. George Mendeluk), w którym obecne na pokładzie samolotu zmutowane mrówki Paraponera clavata atakują pasażerów i niszczą kable, co powoduje awarię systemu nawigacyjnego.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Paraponerinae\n\nParaponerinae – podrodzina mrówek.\nJedynym należącym tu rodzajem jest Paraponera, klasyfikowany w monotypowym plemieniu Paraponerini. Należą do niego dwa gatunki: Paraponera clavata i wymarły Paraponera dieteri.\nSpośród innych mrówek Paraponerinae wyróżniają się toporokształtnym petiolusem i z tyłu silnie wydłużonym w liniowaty, u wierzchołka dwuzębny wyrostek dziewiątym sternum odwłoka. Ich głowa ma trójkątne, jednozębne żuwaczki i trzynastoczłonowe czułki o toruli położonych daleko od przedniego brzegu dobrze rozwiniętego nadustka. Na przednich skrzydłach występuje po osiem zamkniętych komórek. Środkowe i tylne odnóża mają po dwie ostrogi położone brzuszno-wierzchołkowo na goleniach. Tergum i sternum petiolusa są wyraźnie zaznaczone.\nGatunek współczesny jest neotropikalny, natomiast gatunek wymarły pochodzi z miocenu i został znaleziony w bursztynie na terenie Dominikany.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pheidole\n\nPheidole – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae.\nRodzaj kosmopolityczny.\nNależy tu ponad 1000 opisanych gatunków:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pheidole antipodum\n\nPheidole antipodum – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae. Mrówki tego gatunku są wyspecjalizowanymi termitofagami. Zasięg występowania obejmuje Australię. Gatunek ten bywał wydzielany do monotypowego rodzaju Anisopheidole.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pheidole neokohli\n\nPheidole neokohli – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae. Jest wyspecjalizowanym pasożytem społecznym, spotykanym w gniazdach Pheidole megacephala. Występuje endemicznie na obszarze Demokratycznej Republiki Konga. U królowych i samców widoczne są cechy budowy ciała wynikające z pasożytniczego trybu życia – redukcja przydatków głowowych i fizogastryczne poszerzenie odwłoka. Gatunek rzadko spotykany, umieszczony w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych w kategorii VU (Vulnerable – narażony na wyginięcie).\nGatunek opisał pod nazwą Anergatides kohli Erich Wasmann w 1915 roku, na podstawie okazów przysłanych mu z Konga przez jezuitę Hermanna Kocha. E.O. Wilson w rewizji rodzaju Pheidole z 1984 roku nie znalazł powodów dla utrzymania Anergatides kohli w osobnym rodzaju, a ponieważ nazwa gatunkowa Pheidole kohli była już zajęta, ustanowił nową nazwę gatunkową Pheidole neokohli.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Pheidole neokohli. [w:] AntWeb. Version 8.95 [on-line]. California Academy of Science. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pierwomrówka krasnolica\n\nPierwomrówka krasnolica (Formica rufibarbis) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nPierwomrówka krasnolica jest terytorialnym gatunkiem o ubarwieniu podobnym do mrówki rudnicy: odwłok ciemny, tułów czerwony. Robotnice mają wielkość od 5 do 8 mm. Królowa 8–10 mm. \nJest mrówką termofilną budującą gniazda w miejscach dobrze nasłonecznionych wykopanych w ziemi lub pod kamieniem. W gnieździe może znajdować się kilkaset robotnic i jedna królowa. \nLoty godowe odbywa pod koniec czerwca i w lipcu.\nGatunek eurosyberyjski, w Polsce lokalny.\n\n\n== Podgatunki ==\nU pierwomrówki krasnolicej wyodrębniono 4 podgatunki:\n\nFormica r. clarorufibarbis Wheeler & Mann, 1916\nFormica r. kashmirica Staercke, 1935\nFormica r. rufibarbis Fabricius, 1793\nFormica r. subpilosorufibarbis Ruzsky, 1905\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pierwomrówka łagodna\n\nPierwomrówka łagodna (Formica fusca) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae o zasięgu palearktycznym, pospolicie występujący w Europie.\n\n\n== Występowanie ==\nZasięg występowania obejmuje obszar Palearktyki, od Portugalii na zachodzie, do Japonii na wschodzie i od Włoch na południu, do Półwyspu Fennoskandzkiego na północy. Pierwomrówka łagodna gniazduje z reguły w próchniejących pniach, pod kamieniami na obszarach zrębu, oraz wzdłuż granic lasów i żywopłotów. \nPierwomrówki łagodne żywią się małymi owadami, spadzią mszyc i nektarem roślin. Uskrzydlone formy wykluwają się na przełomie czerwca i lipca, a rójka odbywa się na przełomie lipca i sierpnia.\nU robotnic odkryto bardzo wysoką odporność na niektóre patogeny i uważa się, że może to być spowodowane wykorzystywaniem antybakteryjnych własności kwasu mrówkowego F.fusca, oprócz używania przez nie gruczołu metapleuralnego.\nW ostatnich badaniach zaobserwowano oznaki nepotyzmu u F. fusca co kontrastuje z wcześniejszymi badaniami z innymi gatunkami mrówek; ta konkluzja została jednakże podważona – zaobserwowana zależność mogła wynikać z różnic między żywotnością jaj.\n\n\n== Podgatunki ==\nU Pierwomrówki łagodnej wyodrębniono 6 podgatunków:\n\nFormica f. alpicola Gredler, 1858\nFormica f. fusca Linnaeus, 1758\nFormica f. fuscolemani Samsinak, 1951\nFormica f. hyrcana Arnol'di, 1968\nFormica f. fusca maura Santschi, 1929\nFormica f. tombeuri Bondroit, 1917\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nCollingwood C. A. (1979) The Formicidae (Hymenoptera) of Fennoscandia and Denmark. Fauna Entomologica Scandinavica, Vol. 8, Scandinavian Science Press, Klampenborg, Denmark.\nWojciech Czechowski, Alexander Radchenko & Wiestawa Czechowska: The Ants (Hymenoptera, Formicidae) of Poland. Warsaw: Museum and Institute of Zoology, Polska Akademia Nauk, 2002. ISBN 83-85192-98-0. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pierwomrówka podziemna\n\nPierwomrówka podziemna (Formica cunicularia) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nPierwomrówka podziemna występuje w dobrze nasłonecznionych środowiskach. Buduje gniazda z niewielkim ziemnym kopcem. Rzadko oddala się więcej niż o 10 m od gniazda. Formica cunicularia jest mrówką termofilną i przy temperaturze gruntu poniżej 14 °C mrówka ta nie opuszcza gniazda.\nUbarwienie brunatne z czerwonobrunatnymi nogami i czułkami. Niekiedy w części środkowej jaśniejsza podobnie do pierwomrówki krasnolicej (Formica rufibarbis). Robotnice mają wielkość od 4 do 6 mm, natomiast królowa około 9 mm.\nLoty godowe w sierpniu.\nOwad eurokaukaski. W Polsce szeroko rozprzestrzeniony.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pierwomrówka żwirowa\n\nPierwomrówka żwirowa (Formica cinerea) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nPierwomrówka żwirowa jest drapieżną, szybko poruszającą się mrówką zamieszkującą całą Polskę i występującą w niemal całej Europie. Podziemne gniazda budowane są na suchych, odsłoniętych i nasłonecznionych terenach piaszczystych porośniętych skąpą roślinnością. Jest dobrze przystosowana do zmieniających się warunków, potrafi budować gniazda w skarpach rzek. Występuje również na wysokościach 1800–2500 m w Pirenejach, Alpach, na Bałkanach i na Kaukazie. W północnej Europie spotykana w odosobnionych stanowiskach na piaszczystych plażach jezior i morza. \nWykazuje dużą zmienność ze względu na liczbę królowych w gnieździe. Zakłada kolonie zarówno monogoniczne jak i poliginiczne. Często występuje w ogrodach.\n\n\n== Morfologia ==\nKrólowa osiąga wielkość 8–11 mm, ma barwę czarnobrunatną lub czarnopopielatą i ciało pokryte drobnymi włoskami.\nRobotnice mają wielkość 4–7 mm, kolor ciała czarny lub czarnopopielaty. Odwłok jaśniejszy, matowy. Wyraźnie widoczne tergity o różnych odcieniach zmieniających się w zależności od kąta padania światła. Nogi jaśniejsze od reszty ciała o odcieniu brunatnym. Duże oczy, widoczne przyoczka. Stylik jednoczłonowy. Czułki 11 segmentowe. Podobnie jak mrówki rudnice wykazuje współpracę podczas transportu większych owadów do gniazda. \nSamiec osiąga wielkość 7–8 mm, jest koloru czarnobrunatnego.\nLoty godowe odbywają się od początku lipca do połowy sierpnia.\n\n\n== Podgatunki ==\nU pierwomrówki żwirowej wyodrębniono 7 podgatunków:\n\nFormica cinerea armenica Ruzsky, 1905\nFormica cinerea cinerea Mayr, 1853\nFormica cinerea cinereoimitans Ruzsky, 1905\nFormica cinerea fuscocinerea Forel, 1874\nFormica cinerea iberica Finzi, 1928\nFormica cinerea italica Finzi, 1928\nFormica cinerea novaki Kratochvil, 1941\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Formica cinerea - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Plagiolepidini\n\nPlagiolepidini – plemię mrówek z podrodziny Formicinae.\nSamice mają od 4 do 7, a samce od 1 do 5 ząbków na żuwaczkach. Liczba członów czułków wynosi od 9 do 12 u samic i 13 u samców. Przetchlinki pozatułowia leżą albo na albo tuż obok jego części opadającej. Biodra odnóży tylnej pary są szeroko rozstawione. Brzuszna krawędź wydłużonego pomostka ma w przekroju poprzecznym kształt litery U.\nPrzedstawiciele występują głównie w Starym Świecie, tylko Acropyga jest kosmopolityczna.\nTakson ten wprowadzony został w 1886 roku przez A.H. Forela. Ostatniej rewizji jego składu dokonali w 2016 roku P.S. Ward i współpracownicy. Obecnie obejmuje 7 opisanych rodzajów:\n\nAcropyga Roger, 1862\nAgraulomyrmex Prins, 1983\nAnoplolepis Santschi, 1914\nAphomomyrmex Emery, 1899\nBregmatomyrma Wheeler, 1929\nLepisiota Santschi, 1926\nPetalomyrmex Snelling, 1979\nPlagiolepis Mayr, 1861\nTapinolepis Emery, 1925\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Plagiolepis vindobonensis\n\nPlagiolepis vindobonensis – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. Gatunek bywa uważany za młodszy synonim Plagiolepis taurica lub Plagiolepis pygmaea. Nazwa gatunkowa pochodzi od łacińskiej nazwy Wiednia (Vindobona), skąd został po raz pierwszy opisany.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek palearktyczny, rzadki, opisywany z Austrii, Niemiec, Czech, Słowacji, Chorwacji, Grecji, Belgii, Czarnogóry, Rumunii. Gatunek bardzo rzadki.\n\n\n== Biologia ==\nTworzy kolonie poligyniczne. Kolonie zakładane są pod płaskimi kamieniami lub w szczelinach skalnych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Plagiolepis vindobonensis – AntWeb. [dostęp 2013-07-10].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Platythyrea\n\nPlatythyrea – rodzaj mrówek z podrodziny Ponerinae.\nPo rewizji podrodziny przeprowadzonej przez Schmidta i Shattucka z 2014 roku rodzaj ten jest jedynym z monotypowego plemienia Platythyreini. Mrówki te wyróżniają się m.in. trójkątnymi żuwaczkami i dwuczłonowymi stopami wszystkich odnóży.\nNależą tu gatunki:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Podziemnica cieniolubna\n\nPodziemnica cieniolubna (Lasius umbratus) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. \nGatunek południowopalearktyczny, występujący w prawie całej Polsce. Zasiedla wilgotne lasy, zarośla, ogrody i umiarkowanie wilgotne łąki. Prowadzi podziemny tryb życia i buduje gniazda głęboko, pod korzeniami drzew a także pod podmurówkami budynków.\nPodziemnica cieniolubna ma kolor żółty lub czerwonożółty i jest pokryta drobnymi jasnymi włoskami. Robotnice mają wielkość 4–5 mm natomiast królowa około 7–8 mm. Samce o znacznie ciemniejszym kolorze również mają wielkość 4–5 mm.\nRójka odbywa się od lipca do września.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Lasius umbratus - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Podziemnica południowa\n\nPodziemnica południowa (Lasius meridionalis) - gatunek mrówek z podrodziny Formicinae. Występuje pospolicie w Europie i Japonii.\n\n\n== Charakterystyka ==\nMrówka zamieszkuje tereny suche i piaszczyste. Rzadko wychodzą ponad powierzchnię. Żywią się korzeniami, małymi owadami oraz mszycą.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Podziemnica zwyczajna\n\nPodziemnica zwyczajna (Lasius flavus) – gatunek mrówek z podrodziny Formicinae. Występuje pospolicie w Europie i Ameryce Północnej. Buduje ziemne kopce w częściowo nasłonecznionym miejscu na łąkach lub na skraju lasu, niewielkie kopce porośnięte są trawą przez co trudne do wypatrzenia. Niekiedy gniazda budowane są pod kamieniami w miejscach wilgotnych. Mrówki te prowadzą podziemny tryb życia żywiąc się spadzią hodowanych przez nie mszyc korzeniowych. W gniazdach podziemnic żyją skorupiaki Platyarthrus hoffmannseggii, odżywiające się odpadkami i resztkami spadzi.\nW mrowisku zazwyczaj jest jedna królowa. Zdarza się jednak, że nowe gniazdo zakładane jest przez kilka królowych. Jednak gdy kolonia rozwinie się w mrowisku pozostaje jedna dominująca królowa, a pozostałe zostają usunięte. Podziemnica zwyczajna porusza się powoli w porównaniu z innymi mrówkami.\nRobotnice koloru żółtego lub żółtobrunatnego mają długość od 3 do 4 mm, natomiast królowa wielkości 7–9 mm i jest ciemniejsza od robotnic. Samiec wielkości 3–4 mm czarny. Wielkość kolonii dochodzi do kilkunastu tysięcy. Rójka późnym popołudniem ciepłego dnia pod koniec ciepłego lipca lub w sierpniu.\nPodziemnica zwyczajna jest mrówką łatwą w hodowli ze względu na klasztorny sposób zakładania mrowiska. Rójkowa królowa umieszczona w odpowiednio skonstruowanym formikarium składa jaja, z których wylęgają się małe mrówki. Do karmienia podajemy miód oraz owady.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polyergus lucidus\n\nPolyergus lucidus – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. Jest to narażony na wyginięcie gatunek spotykany jedynie w Stanach Zjednoczonych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polyergus nigerrimus\n\nPolyergus nigerrimus – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. Występuje endemicznie w Rosji. Określany jest jako narażony na wyginięcie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Polyergus nigerrimus - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polyergus samurai\n\nPolyergus samurai – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae. Jest to narażony na wyginięcie gatunek spotykany jedynie w Japonii.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Polyergus samurai - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polyrhachis\n\nPolyrhachis – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae.\nMrówki o ciele długości od 5 do 12 mm. Ich głowa jest wyposażona w długie czułki, u robotnic pozbawiona przyoczek. Najczęściej tułów i pomostek lub jedno z nich uzbrojone są w kolce. Gruczoły metapleuralne nie występują. Gaster ma pierwszy segment zajmujący co najmniej jego połowę i pierwszy tergit znacznie większy od drugiego. Brak w tym rodzaju wyraźnie zaznaczonego polimorfizmu.\nWiele gatunków jest nadrzewnych. Liczne używają do budowy gniazd jedwabiu wytwarzanego przez larwy.\nNależy tu ponad 700 opisanych gatunków, w tym:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polyrhachis maura\n\nPolyrhachis maura – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nGatunek ten został opisany w 2008 roku przez Rudolfa Kohouta.\nOpisano tylko robotnice. Mają one ciało długości około 6–6,4 mm, ubarwione czarno z czarnymi lub ciemno rudobrązowymi odnóżami. Ich głowa jest nieproporcjonalnie duża z bardzo dużymi oczami i bez przyoczek. Nadustek ma dość płaskie żeberko środkowe i łukowatą krawędź przednią z płytkim wcięciem pośrodku. Żuwaczki zaopatrzone są w 5 zębów. Przedplecze w profilu jest wypukłe, a śródplecze płaskie. Na barkach przedplecza występują ostre zęby. Krawędzie boczne płaskiego z wierzchu pozatułowia wyciągnięte są ku tyłowi w ostre, ustawione mniej lub bardziej poziomo kolce. Stosunkowo niski pomostek ma 2 pary kolców, w tym parę ostrych kolców wstawkowych. \nOwad orientalny, znany z brunejskiego dystryktu Brunei-Muara oraz malezyjskiego stanu Johor. Robotnice łowiono wśród niskiej roślinności i na nipie krzewinkowej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ponerinae\n\nPonerinae – podrodzina mrówek. Obejmuje ponad 1200 opisanych gatunków. Kosmopolityczna.\n\n\n== Taksonomia ==\nTakson ten wprowadzony został w 1835 roku przez A.L.M. Lepeletiera de Saint Fargeau pod nazwą Ponerites. Przez niektórych późniejszych autorów wyróżniany był jako rodzina, współcześnie stanowi podrodzinę mrówek. Barry Bolton w 2003 roku zaliczył Ponerinae wraz z pięcioma innymi podrodzinami do mrówek poneromorficznych (poneromorph). Później określane były jako jedna z podrodzin poneroidalnych. W 2013 roku Schmidt przeprowadził analizę filogenetyczną podrodziny, a w 2014 wraz z Shattuckiem dokonali rewizji podziału na plemiona i rodzaje, z pominięciem cech samców, które to pozostają nieznane dla 9 rodzajów. Według stanu na 2016 rok do rodziny tej zalicza się 1212 gatunków, zgrupowanych w 47 rodzajach. Rodzaje te rozdziela się pomiędzy dwa plemiona: Ponerini i Platythyreini, przy czym wymarłych rodzajów: Afropone, Eogorgites, Eoponerites, Furcisutura, Longicapitia i Taphopone nie zaliczono do żadnego z nich i są w obrębie podrodziny traktowane jako incertae sedis.\n\n\n== Opis ==\nZaliczane tu mrówki mają toruli czułków położone daleko w tył od przedniej krawędzi nadustka i przednie skrzydła z przynajmniej czterema zamkniętymi komórkami. Jedynym wyjątkiem od cech jest Dolioponera o trzech komórkach na przednim skrzydle. Zwykle występują płatki pozatułowiowe i jugalne. Sternum i tergum petiolusa są wyraźnie zaznaczone. Odwłok odznacza się nieząbkowanym dziewiątym sternum i zwykle obecnym cinctus pomiędzy pretergitem a posttergitem czwartego segmentu. Unikalną wśród mrówek cechą samców z tej podrodziny może być kolcowate ósme tergum odwłoka, jednak cecha ta nie występuje u wszystkich i może być zmienna nawet w obrębie danego gatunku.\n\n\n== Występowanie ==\nTakson kosmopolityczny.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Probolomyrmex curculiformis\n\nProbolomyrmex curculiformis – gatunek mrówki z podrodziny Proceratiinae.\n\n\n== Taksonomia ==\nGatunek ten został opisany w 2014 roku przez Francisco Hitę Garcię i Briana Fishera na podstawie 11 okazów odłowionych w 2001 roku (seria typowa) oraz przy przebadaniu materiału dodatkowego odłowionego w 1983, 2001 i 2002 roku. Epitet gatunkowy oznacza \"ryjkowcokształtny\" nawiązując do wydłużonej, wąskiej głowy tego gatunku.\n\n\n== Opis ==\nCiało jasnopomarańczowobrązowe z żółtawymi odnóżami, pokryte znaczniej słabiej niż u P. zahamena rozwiniętą mikrorzeźbą. Głowa około 1,5 do 1,6 razy dłuższa niż szeroka, dłuższa niż u P. zahamena i o trzonkach czułków krótszych niż u wymienionego gatunku. Mezosoma w zarysie prosta, bez rowków. Petiolus w profilu i bez wyrostka brzusznego 1 do 1,2 raza tak długi jak wysoki, w widoku grzbietowym około 1,2 do 1,3 razy dłuższy niż szeroki, krótszy i wyżej oraz silniej łukowato wygięty niż u P. tani. \n\n\n== Rozprzestrzenienie ==\nGatunek endemiczny dla Madagaskaru, znany z dystryktów Mahajanga, Antsiranana i Toliara.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Probolomyrmex tani\n\nProbolomyrmex tani – gatunek mrówki z podrodziny Proceratiinae.\n\n\n== Taksonomia ==\nGatunek ten został opisany w 2007 roku przez Briana Fishera na podstawie 3 okazów odłowionych w 2003 roku. W 2014 roku, w związku z opisaniem 2 nowych gatunków z Madagaskaru, na podstawie tychże okazów oraz licznych okazów spoza serii typowej Francisco Hita Garcia i B. Fischer dokonali jego redeskrypcji, klasyfikując go w grupie gatunków P. graevesi-group.\n\n\n== Opis ==\nCiało jasno rudobrązowe do ciemnobrązowego z odnóżami żółtawymi do jasnobrązowych. Głowa około 1,5 do 1,6 razy dłuższa niż szeroka. Mezosoma z profilu bardzo słabo wypukła. Petiolus w profilu i bez wyrostka brzusznego 1,3 do 1,5 raza tak długi jak wysoki, w widoku grzbietowym około 1,4 do 1,6 razy dłuższy niż szeroki, stosunkowo dłuższy i słabiej łukowato wygięty niż u P. zahamena i P. curculiformis. \n\n\n== Rozprzestrzenienie ==\nGatunek endemiczny dla Madagaskaru, gdzie ograniczony jest w swym zasięgu do wąskiego pasa na północnym wschodzie wyspy, od Makirovana i Ambondrobe po Montagne des Français.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Probolomyrmex zahamena\n\nProbolomyrmex zahamena – gatunek mrówki z podrodziny Proceratiinae.\n\n\n== Taksonomia ==\nGatunek ten został opisany w 2014 roku przez Francisco Hitę Garcię i Briana Fishera na podstawie 11 okazów odłowionych w 2009 roku. Epitet gatunkowy pochodzi od lokalizacji typowej.\n\n\n== Opis ==\nCiało zwykle ciemno rudobrązowe z jasnymi odnóżami, pokryte znaczniej silniej niż u P. curculiformis rozwiniętą mikrorzeźbą. Głowa około 1,4 do 1,5 razy dłuższa niż szeroka, krótsza niż u P. curculiformis i o trzonkach czułków dłuższych niż u wymienionego gatunku. Mezosoma ze słabymi, lecz wyraźnymi rowkami zatułowiowymi. Petiolus w profilu i bez wyrostka brzusznego 1 do 1,2 raza tak długi jak wysoki, w widoku grzbietowym około 1,2 do 1,3 razy dłuższy niż szeroki, krótszy i wyżej oraz silniej łukowato wygięty niż u P. tani.\n\n\n== Rozprzestrzenienie ==\nGatunek endemiczny dla Madagaskaru, znany wyłącznie z Parku Narodowego Zahamena.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Proceratium google\n\nProceratium google – gatunek mrówek z podrodziny Proceratiinae.\nZostał odkryty w 2005 roku na północno-wschodniej części Madagaskaru przez Briana L. Fishera z California Academy of Sciences. Fisher nazwał go na cześć mechanizmu wyszukiwarki Google, zafascynowany projektem Google Earth\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Proceratium google. antweb.org. [dostęp 2013-08-29]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Protrechina\n\nProtrechina – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae. Obejmuje jeden gatunek Protrechina carpenteri Wilson, 1985\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Protrechina - AntWeb. [dostęp 2013-07-15].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pseudomyrmecinae\n\nPseudomyrmecinae – podrodzina mrówek spotykanych w tropikalnych lasach i na sawannach. Mrówki tej podrodziny prowadzą nadrzewny tryb życia.\nGniazda tych mrówek zazwyczaj stanowią jamy w pniach i konarach uschniętych drzew lub niekiedy kopców w trawach. Około 20% spośród 300 gatunków tej podrodziny należy do wyspecjalizowanych mrówek żyjących tylko w określonym środowisku. Przykładem mogą tu być mrówki broniące pewien gatunek drzewa przed innymi owadami w zamian za pożywienie produkowane przez to drzewo i mieszkanie w postaci żywych komór w tym drzewie.\nDorosłe mrówki z podrodziny Pseudomyrmecine posiadają duże oczy, trzonek czułków krótki, biczyk czułków przeważnie 12-członowy (z wyjątkiem dwóch gatunków o biczyku 11-członowym i co najmniej jednego o biczyku 13-członowym), stylik dwuczłonowy wydłużony. Larwy posiadają specjalną budowę aparatu gębowego pozwalającą na przyjmowanie małych kawałków pożywienia podawanego im przez robotnice.\n\n\n== Rodzaje ==\nPodrodzina Pseudomyrmecinae obejmuje 3 opisane rodzaje.\t\n\nMyrcidris Ward, 1990\nPseudomyrmex Lund, 1831\nTetraponera Smith, 1852\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Serviformica\n\nServiformica – podrodzaj mrówek z rodzaju Formica. \nNa gatunkach należących do Serviformica często pasożytują mrówki niezdolne do samodzielnego zakładania gniazda. Postępuje tak np. mrówka rudnica (Formica rufa) - królowa przejmuje władzę nad gniazdem przedstawicielki podrodzaju Serviformica. \nNiektóre gatunki porywają także poczwarki mrówek należących do tego rodzaju, w celu zasilenia swojego gniazda, np. mrówki amazonki (Polyergus rufescens).\n\n\n== Gatunki należące do podrodzaju Serviformica ==\nPierwomrówka łagodna (Formica fusca)\nPierwomrówka żwirowa (Formica cinerea)\nPierwomrówka krasnolica (Formica rufibarbis)\nPierwomrówka podziemna (Formica cunicularia)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sierpnica płowa\n\nSierpnica płowa (Strongylognathus testaceus) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae. Sierpnica płowa jest pasożytem społecznym murawki darniowiec (Tetramorium caespitum). \nGłowa u wszystkich kast o wąskich, sierpowatych żuwaczkach, pozbawionych ząbków i krawędzi tnących. U samców czułki dziesięcioczłonowe z silnie wydłużonym drugim członem biczyka, tułów uskrzydlony, a tarcza opatrzona bruzdami Mayra. Ubarwienie samca ciemnobrązowe do czarnego z jaśniejszymi nogami i czułkami. U królowych i robotnic czułki dwunastoczłonowe. Królowa długości od 4 do 5 mm, z głową szerszą od tułowia, jedną komórką kubitalną na przednim skrzydle i niskim, płaskim śródpleczem. \nWielkość robotnicy od 2 do 3,5 mm, a ubarwienie ciała od ochrowobrązowego do czerwonobrązowego. Jej głowa i tułów zwykle pomarszczone, zaś gaster błyszczący i nagi. Powierzchnia ciała umiarkowanie owłosiona. Głowa o dość małych oczach.\nPopulacja sierpnicy płowej zazwyczaj nie przekracza 1% liczby robotnic w mrowisku murawki darniowiec (według Wilson i Hölldobler, 1990 może osiągnąć liczbę kilkunastu tysięcy robotnic). Królowa sierpnicy ogranicza powstawanie w gnieździe skrzydlatych samic i samców w gnieździe murawki (Wilson i Hölldobler, 1990). \nLoty godowe od końca czerwca do końca sierpnia.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Strongylognathus testaceus - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Smuklica Gredlera\n\nSmuklica Gredlera (Leptothorax gredleri) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek środkowoeuropejski, spotykany głównie w cienistych lasach liściastych i mieszanych. W Polsce bardzo rzadki.\n\n\n== Charakterystyka ==\nDługość ciała robotnic 2,7–3,5 mm; gatunek bardzo podobny do smuklicy mchowej, od której różni się jedynie urzeźbieniem głowy. Lot godowy w lipcu i sierpniu.\n\n\n== Biologia ==\nGniazda buduje w glebie, w suchych, leżących konarach lub pod korą żywych drzew w ich dolnych partiach. W kolonii występuje zwykle jedna królowa, jeśli jest ich więcej, to tylko jedna składa jaja.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Smuklica mchowa\n\nSmuklica mchowa, wysmuklica mchowa (Leptothorax muscorum) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Rozmieszczenie i środowisko ==\nGatunek borealno-górski, zamieszkuje głównie jasne lasy, wybierając miejsca suche i ciepłe (nie występuje na torfowiskach). Spotykany też na terenach otwartych, np. na górskich łąkach. W Polsce szeroko rozprzestrzeniony, ale nie występuje pospolicie.\n\n\n== Charakterystyka ==\nDługość ciała robotnic 2,5–3,2 mm; ciało jasnobrązowe lub brązowe, często z przyciemnioną głową. Lot godowy od lipca do września.\n\n\n== Gniazda ==\nGniazda buduje w próchniejących pniakach, w spękaniach kory, pod kamieniami, czasem też w ściółce i pod małymi kamieniami. Kolonie mają jedną lub dwie królowe i kilkadziesiąt robotnic, przy czym są mniej liczne, niż u smuklicy zwyczajnej. \n\n\n== Podgatunki ==\nU smuklicy mchowej wyodrębniono 5 podgatunków:\t \n\nLeptothorax muscorum betulae Ruzsky, 1916\nLeptothorax muscorum fagi Ruzsky, 1905\nLeptothorax muscorum flavescens Ruzsky, 1896\nLeptothorax muscorum muscorum Nylander, 1846\nLeptothorax muscorum uvicensis Blacker, 1992\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Smuklica zwyczajna\n\nSmuklica zwyczajna, wysmuklica zwyczajna (Leptothorax acervorum) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Rozmieszczenie i środowisko ==\nWystępuje głównie w suchych i jasnych borach (zwłaszcza sosnowych) ze skąpym podszytem, ale też na różnego rodzaju terenach otwartych (łąki, pastwiska, torfowiska). Gatunek borealno-górski, pospolity w całej Polsce, w górach sięga piętra turni.\n\n\n== Charakterystyka ==\nDługość ciała robotnic 3,8–4,5 mm; ciało żółtobrązowe lub rudawe, głowa i górna powierzchnia odwłoka nieznacznie przyciemnione. Mrówki o łagodnym charakterze, furażują pojedynczo, polują na drobne bezkręgowce lub żywią się padliną. Lot godowy w lipcu i sierpniu.\n\n\n== Gniazda ==\nGniazduje zarówno w próchniejących pniakach, pod korą, opadłych gałęziach, jak i pod kamieniami, w szczelinach skalnych czy kępach torfowców. Gniazda ziemne spotyka się rzadko. Tworzy kolonie mono- lub poliginiczne, liczące do kilkudziesięciu robotnic.\n\n\n== Podgatunki ==\nU Smuklicy zwyczajnej wyodrębniono 4 podgatunki:\n\nLeptothorax acervorum acervorum Fabricius, 1793\nLeptothorax acervorum nigrescens Ruzsky, 1905\nLeptothorax acervorum superus Ruzsky, 1905\nLeptothorax acervorum vandeli Bondroit, 1920\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Solenopsidini\n\nSolenopsidini – plemię mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nTakson ten został wprowadzony w 1893 roku przez A.H. Forela. W 2015 P.S. Ward i inni opublikowali wyniki analiz filogenetycznych na podstawie których redefiiowano to plemię. Obecnie zalicza się tu 3 opisane rodzaje:\n\nAdelomyrmex Emery, 1897\nAnillomyrma Emery, 1913\nAustromorium Shattuck, 2009\nBaracidris Bolton, 1981\nBariamyrma Lattke, 1990\nBondroitia Forel, 1911\nCryptomyrmex Fernández, 2004\nDolopomyrmex Cover & Deyrup, 2007\nEpelysidris Bolton, 1987\nKempfidris Fernández, Feitosa & Lattke, 2014\nMegalomyrmex Forel, 1885\nMonomorium Mayr, 1855\nMyrmicaria Saunders, 1842\nOxyepoecus Santschi, 1926\nRogeria Emery, 1894\nSolenopsis Westwood, 1840\nStegomyrmex Emery, 1912\nSyllophopsis Santschi, 1915\nTropidomyrmex Silva, Feitosa, Brandão & Diniz, 2009\nTyrannomyrmex Fernández, 2003\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Solenopsis (mrówki)\n\nSolenopsis – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 195 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sphecomyrma\n\nSphecomyrma – rodzaj mrówek z podrodziny Sphecomyrminae.\n\n\n== Gatunki ==\nSphecomyrma canadensis Wilson, 1985\nSphecomyrma freyi Wilson & Brown, 1967\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sphecomyrminae\n\nSphecomyrminae – wymarła podrodzina owadów z rzędu błonkówek i rodziny mrówkowatych (Formicidae). Obejmuje 4 opisane rodzaje.\n\n\n== Podział systematyczny ==\nDo podrodziny zaliczane są następujące rodzaje:\n\nBaikuris Dlussky, 1987\nCretomyrma Dlussky, 1975\nDlusskyidris Bolton, 1994\nSphecomyrma Wilson & Brown, 1967\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sphinctomyrmex\n\nSphinctomyrmex – rodzaj mrówek. Opisano 25 gatunków. Gatunkiem typowym jest Sphinctomyrmex stali.\n\n\n== Gatunki ==\nSphinctomyrmex asper Brown, 1975\nSphinctomyrmex caledonicus Wilson, 1957\nSphinctomyrmex cedaris Forel, 1915\nSphinctomyrmex chariensis Santschi, 1915\nSphinctomyrmex clarus (Forel, 1893)\nSphinctomyrmex cribratus Emery, 1897\nSphinctomyrmex duchaussoyi (Andre, 1905)\nSphinctomyrmex emeryi (Forel, 1893)\nSphinctomyrmex froggatti Forel, 1900\nSphinctomyrmex furcatus (Emery, 1893)\nSphinctomyrmex imbecilis Forel, 1907\nSphinctomyrmex mjobergi Forel, 1915\nSphinctomyrmex myops Forel, 1895\nSphinctomyrmex nigricans (Clark, 1926)\nSphinctomyrmex occidentalis (Clark, 1923)\nSphinctomyrmex rufiventris Santschi, 1915\nSphinctomyrmex septtrionalis (Crawley, 1925)\nSphinctomyrmex stali Mayr, 1866\nSphinctomyrmex steinheili Forel, 1900\nSphinctomyrmex taylori Forel, 1900\nSphinctomyrmex trux Brown, 1975\nSphinctomyrmex turneri Forel, 1900\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Sphinctomyrmex - AntWeb. [dostęp 2013-07-17].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stegomyrmex\n\nStegomyrmex – rodzaj mrówek należący do podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Występowanie ==\nMożna je zaobserwować w Ameryce Południowej oraz Ameryce Środkowej.\n\n\n== Gatunki ==\nNależy do niej pięć gatunków:\n\nStegomyrmex bensoni (Feitosa, Brandão & Diniz, 2008)\nStegomyrmex connectens (Emery, 1912)\nStegomyrmex manni (Smith, 1946)\nStegomyrmex olindae (Feitosa, Brandão & Diniz, 2008)\nStegomyrmex vizottoi (Diniz, 1990)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stenamma\n\nStenamma – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 43 opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nStenamma africanum Santschi, 1939\nStenamma berendti Mayr, 1868\nStenamma bhutanense Baroni Urbani, 1977\nStenamma brevicorne Mayr, 1886\nStenamma californicum Snelling, 1973\nStenamma carolinense Smith, 1951\nStenamma chiricahua Snelling, 1973\nStenamma debile (Foerster, 1850)\nStenamma diecki Emery, 1895\nStenamma diversum Mann, 1922\nStenamma dyscheres Snelling, 1973\nStenamma exasperatum Snelling, 1973\nStenamma expolitum Smith, 1962\nStenamma felixi Mann, 1922\nStenamma fovolocephalum Smith, 1930\nStenamma georgii Arnol'di, 1975\nStenamma heathi Wheeler, 1915\nStenamma hissarianum Arnol'di, 1975\nStenamma huachucanum Smith, 1957\nStenamma impar Forel, 1901\nStenamma kashmirense Baroni Urbani, 1977\nStenamma kurilense Arnol'di, 1975\nStenamma lippulum (Nylander, 1849)\nStenamma manni Wheeler, 1914\nStenamma meridionale Smith, 1957\nStenamma nipponense Yasumatsu & Murakami, 1960\nStenamma orousseti Casevitz-Weulersse, 1990\nStenamma owstoni Wheeler, 1906\nStenamma petiolatum Emery, 1897\nStenamma picetojuglandeti Arnol'di, 1975\nStenamma punctatoventre Snelling, 1973\nStenamma punctiventre Emery, 1908\nStenamma sardoum Emery, 1915\nStenamma schmidti Menozzi, 1931\nStenamma schmitti Wheeler, 1903\nStenamma sequoiarum Wheeler, 1917\nStenamma smithi Cole, 1966\nStenamma snellingi Bolton, 1995\nStenamma sogdianum Arnol'di, 1975\nStenamma striatulum Emery, 1895\nStenamma ussuriense Arnol'di, 1975\nStenamma westwoodii Westwood, 1839\nStenamma wheelerorum Snelling, 1973\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stereomyrmex\n\nStereomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae, obejmujący dwa gatunki znane z pojedynczych okazów. Gatunkiem typowym jest Stereomyrmex horni.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stigmacros\n\nStigmacros – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae. Obejmuje 48 opisanych gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nStigmacros aciculata McAreavey, 1957\nStigmacros acuta McAreavey, 1957\nStigmacros aemula Forel, 1907\nStigmacros anthracina McAreavey, 1957\nStigmacros armstrongi McAreavey, 1957\nStigmacros australis Forel, 1902\nStigmacros barretti Santschi, 1928\nStigmacros bosii Forel, 1902\nStigmacros brachytera McAreavey, 1957\nStigmacros brevispina McAreavey, 1957\nStigmacros brooksi McAreavey, 1957\nStigmacros castanea McAreavey, 1957\nStigmacros clarki McAreavey, 1957\nStigmacros clivispina Forel, 1902\nStigmacros debilis Bolton, 1995\nStigmacros elegans McAreavey, 1949\nStigmacros epinotalis McAreavey, 1957\nStigmacros extreminigra McAreavey, 1957\nStigmacros ferruginea McAreavey, 1957\nStigmacros flava McAreavey, 1957\nStigmacros flavinodis Clark, 1938\nStigmacros fossulata Viehmeyer, 1925\nStigmacros froggatti Forel, 1902\nStigmacros glauerti McAreavey, 1957\nStigmacros hirsuta McAreavey, 1957\nStigmacros impressa McAreavey, 1957\nStigmacros inermis McAreavey, 1957\nStigmacros intacta Viehmeyer, 1925\nStigmacros lanaris McAreavey, 1957\nStigmacros major McAreavey, 1957\nStigmacros marginata McAreavey, 1957\nStigmacros medioreticulata Viehmeyer, 1925\nStigmacros minor McAreavey, 1957\nStigmacros nitida McAreavey, 1957\nStigmacros occidentalis Crawley, 1922\nStigmacros pilosella Viehmeyer, 1925\nStigmacros proxima McAreavey, 1957\nStigmacros punctatissima McAreavey, 1957\nStigmacros pusilla McAreavey, 1957\nStigmacros rectangularis McAreavey, 1957\nStigmacros reticulata Clark, 1930\nStigmacros rufa McAreavey, 1957\nStigmacros sordida McAreavey, 1957\nStigmacros spinosa McAreavey, 1957\nStigmacros stanleyi McAreavey, 1957\nStigmacros striata McAreavey, 1957\nStigmacros termitoxena Wheeler, 1936\nStigmacros wilsoni McAreavey, 1957\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Stigmacros - AntWeb. [dostęp 2013-07-23].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stigmomyrmex\n\nStigmomyrmex – rodzaj mrówek, opisany przez Mayra w 1868 roku.\nObejmuje jeden opisany gatunek:\n\nStigmomyrmex venustus  Mayr, 1868\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stiphromyrmex robustus\n\nStiphromyrmex robustus – wymarły gatunek mrówek, jedyny przedstawiciel rodzaju Stiphromyrmex.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Streblognathus\n\nStreblognathus – rodzaj mrówek z podrodziny Ponerinae, obejmujący dwa opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nStreblognathus aethiopicus (Smith, 1858)\nStreblognathus peetersi Robertson, 2002\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Streblognathus - AntWeb. [dostęp 2013-07-23].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Strongylognathus\n\nStrongylognathus – rodzaj mrówek należący do podrodziny Myrmicinae, opisany przez Mayra w 1853 r. Obejmuje 26 gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nStrongylognathus afer  Emery, 1884\nStrongylognathus alboini  Finzi, 1924\nStrongylognathus alpinus  Wheeler, 1909\nStrongylognathus arnoldii  Radchenko, 1985\nStrongylognathus caeciliae  Forel, 1897\nStrongylognathus cecconii  Emery, 1916\nStrongylognathus chelifer  Radchenko, 1985\nStrongylognathus christophi  Emery, 1889\nStrongylognathus dalmaticus  Baroni Urbani, 1969\nStrongylognathus destefanii  Emery, 1915\nStrongylognathus emeryi  Menozzi, 1921\nStrongylognathus foreli  Emery, 1922\nStrongylognathus huberi  Forel, 1874\nStrongylognathus insularis  Baroni Urbani, 1968\nStrongylognathus italicus  Finzi, 1924\nStrongylognathus karawajewi  Pisarski, 1966\nStrongylognathus kervillei  Santschi, 1921\nStrongylognathus koreanus  Pisarski, 1966\nStrongylognathus kratochvili  Silhavy, 1937\nStrongylognathus minutus  Radchenko, 1991\nStrongylognathus palaestinensis  Menozzi, 1933\nStrongylognathus pisarskii  Poldi, 1994\nStrongylognathus rehbinderi  Forel, 1904\nStrongylognathus ruzskyi  Emery, 1909\nStrongylognathus silvestrii  Menozzi, 1936\nStrongylognathus testaceus  Schenck, 1852 Sierpnica płowa\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBradoponera, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2021-04-03]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Strumigenys\n\nStrumigenys – rodzaj mrówek, opisany przez F. Smitha w 1860 r. Obejmuje 164 opisane gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nStrumigenys adrasora  Bolton, 1983\nStrumigenys anetes  Brown, 1988\nStrumigenys antaeus  Mann, 1919\nStrumigenys anthocera  Lattke & Goitia, 1997\nStrumigenys arnoldi  Forel, 1913\nStrumigenys bernardi  Brown, 1960\nStrumigenys biolleyi  Forel, 1908\nStrumigenys biroi  Emery, 1897\nStrumigenys bitheria  Bolton, 1983\nStrumigenys boneti  Brown, 1959\nStrumigenys borgmeieri  Brown, 1954\nStrumigenys bryanti  Wheeler, 1919\nStrumigenys buleru  Brown, 1988\nStrumigenys cacaoensis  Bolton, 1971\nStrumigenys carinithorax  Borgmeier, 1934\nStrumigenys chapmani  Brown, 1954\nStrumigenys chernovi  Dlussky, 1993\nStrumigenys chyzeri  Emery, 1897\nStrumigenys cochlearis  Brown, 1988\nStrumigenys consanii  Brown, 1954\nStrumigenys cordovensis  Mayr, 1887\nStrumigenys cosmostela  Kempf, 1975\nStrumigenys cultrigera  Mayr, 1887\nStrumigenys decollata  Mann, 1919\nStrumigenys deltisquama  Brown, 1957\nStrumigenys dextra  Brown, 1954\nStrumigenys disarmata  Brown, 1971\nStrumigenys dolichognatha  Weber, 1934\nStrumigenys doriae  Emery, 1887\nStrumigenys dromoshaula  Bolton, 1983\nStrumigenys dyak  Brown, 1959\nStrumigenys dyshaula  Bolton, 1983\nStrumigenys ebbae  Forel, 1905\nStrumigenys ecliptacoca  Brown, 1958\nStrumigenys elongata  Roger, 1863\nStrumigenys emdeni  Forel, 1915\nStrumigenys emeryi  Mann, 1922\nStrumigenys esrossi  Brown, 1957\nStrumigenys ettillax  Bolton, 1983\nStrumigenys fairchildi  Brown, 1961\nStrumigenys faurei  Arnold, 1948\nStrumigenys feae  Emery, 1895\nStrumigenys ferocior  Brown, 1973\nStrumigenys forficata  Brown, 1959\nStrumigenys formosensis  Forel, 1912\nStrumigenys friedae  Forel, 1915\nStrumigenys frivaldszkyi  Emery, 1897\nStrumigenys godeffroyi  Mayr, 1866\nStrumigenys godmani  Forel, 1899\nStrumigenys grandidieri  Forel, 1892\nStrumigenys guttulata  Forel, 1902\nStrumigenys hastyla  Bolton, 1983\nStrumigenys havilandi  Forel, 1905\nStrumigenys helytruga  Bolton, 1983\nStrumigenys hemichlaena  Brown, 1971\nStrumigenys hemidisca  Brown, 1953\nStrumigenys hindenburgi  Forel, 1915\nStrumigenys hoplites  Brown, 1973\nStrumigenys horvathi  Emery, 1897\nStrumigenys humata  Lattke & Goitia, 1997\nStrumigenys indigatrix  Wheeler, 1919\nStrumigenys interfectiva  Lattke & Goitia, 1997\nStrumigenys irrorata  Santschi, 1913\nStrumigenys jepsoni  Mann, 1921\nStrumigenys juliae  Forel, 1905\nStrumigenys katapelta  Bolton, 1983\nStrumigenys koningsbergeri  Forel, 1905\nStrumigenys korahyla  Bolton, 1983\nStrumigenys kraepelini  Forel, 1905\nStrumigenys lacacoca  Brown, 1959\nStrumigenys lanuginosa  Wheeler, 1905\nStrumigenys lewisi  Cameron, 1886\nStrumigenys liukueiensis  Terayama & Kubota, 1989\nStrumigenys londianensis  Patrizi, 1946\nStrumigenys longispinosa  Brown, 1958\nStrumigenys lopotyle  Brown, 1969\nStrumigenys loriae  Emery, 1897\nStrumigenys louisianae  Roger, 1863\nStrumigenys ludia  Mann, 1922\nStrumigenys lyroessa  Roger, 1862\nStrumigenys mailei  Wilson & Taylor, 1967\nStrumigenys mandibularis  Smith, 1860\nStrumigenys marginiventris  Santschi, 1931\nStrumigenys marleyi  Arnold, 1914\nStrumigenys mayri  Emery, 1897\nStrumigenys mesahyla  Bolton, 1983\nStrumigenys micretes  Brown, 1959\nStrumigenys minutula  Terayama & Kubota, 1989\nStrumigenys mixta  Brown, 1953\nStrumigenys mjoebergi  Brown, 1959\nStrumigenys moczaryi  Emery, 1897\nStrumigenys mokensis  Forel, 1905\nStrumigenys murshila  Bolton, 1983\nStrumigenys nevermanni  Brown, 1959\nStrumigenys nidifex  Mann, 1921\nStrumigenys nigra  Brown, 1971\nStrumigenys nimbrata  Bolton, 1983\nStrumigenys ogloblini  Santschi, 1936\nStrumigenys omalyx  Bolton, 1983\nStrumigenys opaca  Brown, 1954\nStrumigenys pallestes  Bolton, 1971\nStrumigenys paranax  Bolton, 1983\nStrumigenys paranetes  Brown, 1988\nStrumigenys pariensis  Lattke & Goitia, 1997\nStrumigenys perparva  Brown, 1958\nStrumigenys perplexa  Smith, 1876\nStrumigenys petiolata  Bernard, 1953\nStrumigenys philiporum  Brown, 1988\nStrumigenys phytibia  Brown, 1957\nStrumigenys planeti  Brown, 1953\nStrumigenys precava  Brown, 1954\nStrumigenys pretoriae  Arnold, 1949\nStrumigenys princeps  Kempf & Brown, 1969\nStrumigenys producta  Brown, 1953\nStrumigenys prospiciens  Emery, 1906\nStrumigenys quinquedentata  Crawley, 1923\nStrumigenys rectidens  Brown, 1966\nStrumigenys rehi  Forel, 1907\nStrumigenys relahyla  Bolton, 1983\nStrumigenys rogeri  Emery, 1890\nStrumigenys rufobrunea  Santschi, 1914\nStrumigenys rukha  Bolton, 1983\nStrumigenys saliens  Mayr, 1887\nStrumigenys sanctipauli  Kempf, 1958\nStrumigenys sarissa  Bolton, 1983\nStrumigenys scelesta  Mann, 1921\nStrumigenys schmalzi  Emery, 1906\nStrumigenys scotti  Forel, 1912\nStrumigenys shaula  Bolton, 1983\nStrumigenys signeae  Forel, 1905\nStrumigenys silvestrii  Emery, 1906\nStrumigenys sisyrata  Brown, 1968\nStrumigenys smithii  Forel, 1886\nStrumigenys smythiesii  Forel, 1902\nStrumigenys solifontis  Brown, 1949\nStrumigenys spathoda  Bolton, 1983\nStrumigenys spathula  Lattke & Goitia, 1997\nStrumigenys stemonixys  Brown, 1971\nStrumigenys stygia  Santschi, 1913\nStrumigenys sublaminata  Brown, 1959\nStrumigenys sublonga  Brown, 1958\nStrumigenys szalayi  Emery, 1897\nStrumigenys tachirensis  Lattke & Goitia, 1997\nStrumigenys tetraphanes  Brown, 1954\nStrumigenys thomae  Kempf, 1976\nStrumigenys tigris  Brown, 1971\nStrumigenys tococae  Wheeler & Bequaert, 1929\nStrumigenys totyla  Bolton, 1983\nStrumigenys traegaordhi  Santschi, 1913\nStrumigenys trinidadensis  Wheeler, 1922\nStrumigenys trudifera  Kempf & Brown, 1969\nStrumigenys uichancoi  Brown, 1957\nStrumigenys ulcerosa  Brown, 1954\nStrumigenys usbensis  Lattke & Goitia, 1997\nStrumigenys vazerka  Bolton, 1983\nStrumigenys wallacei  Emery, 1897\nStrumigenys wheeleri  Mann, 1921\nStrumigenys wilsoni  Brown, 1969\nStrumigenys xenohyla  Bolton, 1983\nStrumigenys xenos  Brown, 1955\nStrumigenys yaleopleura  Brown, 1988\nStrumigenys yasumatsui  Brown, 1971\nStrumigenys zakharovi  Dlussky, 1993\nStrumigenys zandala  Bolton, 1983\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBradoponera, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2021-04-03]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Syntaphus\n\nSyntaphus – rodzaj mrówek, opisany przez Donisthorpe'a w 1920r. Obejmuje 1 gatunek.\n\n\n== Gatunki ==\nSyntaphus wheeleri  Donisthorpe, 1920\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBradoponera, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2021-04-03]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Talaridris mandibularis\n\nTalaridris mandibularis – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Talaridris. Występuje w Ameryce Południowej.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Talaridris - AntWeb. [dostęp 2013-07-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tapinoma\n\nTapinoma – rodzaj mrówek z podrodziny Dolichoderinae. Obejmuje 62 gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nTapinoma acuminatum Forel, 1907\nTapinoma amazone Wheeler, 1934\nTapinoma ambiguum Emery, 1925\nTapinoma andamanense Forel, 1903\nTapinoma annandalei (Wheeler, 1928)\nTapinoma antarcticum Forel, 1904\nTapinoma arnoldi Forel, 1913\nTapinoma atriceps Emery, 1888\nTapinoma carininotum Weber, 1943\nTapinoma chiaromontei Menozzi, 1930\nTapinoma christophi Emery, 1925\nTapinoma danitschi Forel, 1915\nTapinoma demissum Bolton, 1995\nTapinoma emeryanum Kuznetsov-Ugamsky, 1927\nTapinoma epinotale Karavaiev, 1935\nTapinoma erraticum (Latreille, 1798) Koczowniczka czarna\nTapinoma flavidum Andre, 1892\nTapinoma fragile Smith, 1876\nTapinoma funiculare Santschi, 1928\nTapinoma geei Wheeler, 1927\nTapinoma gibbosum Stitz, 1933\nTapinoma glaucum (Viehmeyer, 1916)\nTapinoma heyeri Forel, 1902\nTapinoma indicum Forel, 1895\nTapinoma israele Forel, 1904\nTapinoma karavaievi Emery, 1925\nTapinoma kinburni Karavaiev, 1937\nTapinoma litorale Wheeler, 1905\nTapinoma luffae (Kurian, 1955)\nTapinoma lugubre Santschi, 1917\nTapinoma luridum Emery, 1908\nTapinoma luteum (Emery, 1895)\nTapinoma melanocephalum (Fabricius, 1793)\nTapinoma menozzii Donisthorpe, 1936\nTapinoma minimum Mayr, 1895\nTapinoma minor Bernard, 1945\nTapinoma minutissimum Emery, 1891\nTapinoma minutum Mayr, 1862\nTapinoma modestum Santschi, 1932\nTapinoma muelleri Karavaiev, 1926\nTapinoma opacum Wheeler & Mann, 1914\nTapinoma orthocephalum Stitz, 1934\nTapinoma pallipes Smith, 1876\nTapinoma panamense Wheeler, 1934\nTapinoma philippinense Donisthorpe, 1942\nTapinoma pomone Donisthorpe, 1947\nTapinoma pygmaeum Dufour, 1857\nTapinoma ramulorum Emery, 1896\nTapinoma rasenum Smith & Lavigne, 1973\nTapinoma rectinotum Wheeler, 1927\nTapinoma rottnestense Wheeler, 1934\nTapinoma schultzei (Forel, 1910)\nTapinoma sessile (Say, 1836)\nTapinoma silvestrii Wheeler, 1928\nTapinoma simrothi Krausse, 1911\nTapinoma sinense Emery, 1925\nTapinoma subtile Santschi, 1911\nTapinoma troche Wilson, 1985\nTapinoma vexatum Santschi, 1919\nTapinoma wheeleri (Mann, 1935)\nTapinoma williamsi (Wheeler, 1935)\nTapinoma wroughtonii Forel, 1904\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tatuidris\n\nTatuidris – rodzaj mrówek należący do podrodziny Agroecomyrmecinae, obejmujący jeden gatunek, Tatuidris tatusia.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Tatuidris - AntWeb. [dostęp 2013-07-16].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Technomyrmex\n\nTechnomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Dolichoderinae. Obejmuje 97 gatunków. Gatunkiem typowym jest Technomyrmex strenuus.\n\n\n== Gatunki ==\nTechnomyrmex aberrans Santschi, 1911\nTechnomyrmex albipes Smith, 1861\nTechnomyrmex albomaculatus Karavaiev, 1926\nTechnomyrmex allectus Stitz, 1916\nTechnomyrmex andrei Emery, 1899\nTechnomyrmex arnoldinus Forel, 1913\nTechnomyrmex atrichosus Viehmeyer, 1922\nTechnomyrmex bicolor Emery, 1893\nTechnomyrmex brevicornis Santschi, 1930\nTechnomyrmex butteli Forel, 1913\nTechnomyrmex cheesmanae Donisthorpe, 1945\nTechnomyrmex convexifrons Karavaiev, 1926\nTechnomyrmex deletus Emery, 1891\nTechnomyrmex detorquens Walker, 1859\nTechnomyrmex elatior Forel, 1902\nTechnomyrmex foreli Emery, 1893\nTechnomyrmex fulvus Wheeler, 1934\nTechnomyrmex gibbosus Wheeler, 1906\nTechnomyrmex gilvus Donisthorpe, 1941\nTechnomyrmex gowdeyi Wheeler, 1922\nTechnomyrmex grandis Emery, 1887\nTechnomyrmex griseopubens Wheeler, 1922\nTechnomyrmex horni Forel, 1912\nTechnomyrmex hypoclinoides Santschi, 1919\nTechnomyrmex ilgi Forel, 1910\nTechnomyrmex incisus Mukerjee, 1930\nTechnomyrmex jocosus Forel, 1910\nTechnomyrmex kohli Forel, 1916\nTechnomyrmex kraepelini Forel, 1905\nTechnomyrmex laurenti Emery, 1899\nTechnomyrmex lisae Forel, 1913\nTechnomyrmex longiscapus Weber, 1943\nTechnomyrmex lujae Forel, 1905\nTechnomyrmex madecassus Forel, 1897\nTechnomyrmex mayri Forel, 1891\nTechnomyrmex modiglianii Emery, 1900\nTechnomyrmex moerens Santschi, 1913\nTechnomyrmex nequitus Bolton, 1995\nTechnomyrmex niasensis Menozzi, 1932\nTechnomyrmex nigriventris Santschi, 1910\nTechnomyrmex pilipes Emery, 1899\nTechnomyrmex pratensis Smith, 1860\nTechnomyrmex primroseae Donisthorpe, 1949\nTechnomyrmex quadricolor Wheeler, 1930\nTechnomyrmex rusticus Santschi, 1930\nTechnomyrmex schimmeri Viehmeyer, 1916\nTechnomyrmex schoutedeni Forel, 1910\nTechnomyrmex semiruber Emery, 1899\nTechnomyrmex setifer Emery, 1900\nTechnomyrmex setosus Collingwood, 1985\nTechnomyrmex sophiae Forel, 1902\nTechnomyrmex strenuus Mayr, 1872\nTechnomyrmex sundaicus Emery, 1900\nTechnomyrmex tailori Santschi, 1930\nTechnomyrmex transiens Forel, 1913\nTechnomyrmex voeltzkowi Forel, 1907\nTechnomyrmex wheeleri Emery, 1912\nTechnomyrmex wolfi Forel, 1916\nTechnomyrmex zimmeri Forel, 1911\nTechnomyrmex zumpti Santschi, 1937\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teleutomyrmex\n\nTeleutomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje dwa gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nTeleutomyrmex kutteri Tinaut, 1990\nTeleutomyrmex schneideri Kutter, 1950\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teleutomyrmex schneideri\n\nTeleutomyrmex schneideri – gatunek mrówek z podrodziny Formicinae, występujący we Francji i w Szwajcarii. Jest gatunkiem niezwykle rzadkim, o statusie VU (narażony) według kryteriów IUCN.\nOpisał go jako pierwszy Heinrich Kutter w 1950 roku.\nTeleutomyrmex schneideri jest pasożytem społecznym kolonii Tetramorium impurum i T. caespitum.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Teleutomyrmex - AntWeb. [dostęp 2013-07-12].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Terataner\n\nTerataner – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Opisano 12 gatunków. Zasięg rodzaju obejmuje krainę etiopską i madagaskarską. Gatunkiem typowym jest Terataner foreli.\n\n\n== Gatunki ==\nNależy tu 12 opisanych gatunków:\n\nTerataner alluaudi (Emery, 1895)\nTerataner bottegoi (Emery, 1896)\nTerataner elegans Bernard, 1953\nTerataner foreli (Emery, 1899)\nTerataner luteus (Emery, 1899)\nTerataner piceus Menozzi, 1942\nTerataner rufipes Emery, 1912\nTerataner scotti (Forel, 1912)\nTerataner steinheili (Forel, 1895)\nTerataner transvaalensis Arnold, 1952\nTerataner velatus Bolton, 1981\nTerataner xaltus Bolton, 1981\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teratomyrmex greavesi\n\nTeratomyrmex greavesi – gatunek mrówek z podrodziny Formicinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Teratomyrmex. Gatunek australijski, znany z lasów deszczowych południowo-wschodniej części stanu Queensland.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Teratomyrmex - AntWeb. [dostęp 2013-07-23].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tetheamyrma subspongia\n\nTetheamyrma subspongia – gatunek  mrówek z podrodziny Myrmicinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Tetheamyrma. Występuje we wschodniej Malezji.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tetramorium\n\nMurawka (Tetramorium) – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 415 gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nTetramorium aculeatum  Mayr, 1866\nTetramorium adelphon  Bolton, 1979\nTetramorium adpressum Bolton, 1976\nTetramorium aegeum  Radchenko, 1992\nTetramorium africanum  Mayr, 1866\nTetramorium agile  Arnold, 1960\nTetramorium agnum  Santschi, 1935\nTetramorium akermani  Arnold, 1926\nTetramorium altivagans  Santschi, 1914\nTetramorium amatongae  Bolton, 1980\nTetramorium amaurum  Bolton, 1980\nTetramorium amentete  Bolton, 1980\nTetramorium amissum  Bolton, 1980\nTetramorium amium  Forel, 1912\nTetramorium andrei  Forel, 1892\nTetramorium andrynicum  Bolton, 1977\nTetramorium angulinode  Santschi, 1910\nTetramorium anodontion  Bolton, 1979\nTetramorium antennatum  Mann, 1919\nTetramorium antipodum  Wheeler, 1927\nTetramorium antrema  Bolton, 1976\nTetramorium anxium  Santschi, 1914\nTetramorium aptum  Bolton, 1977\nTetramorium argenteopilosum  Arnold, 1926\nTetramorium armatum  Santschi, 1927\nTetramorium arnoldi  Forel, 1913\nTetramorium arzi  Thome, 1969\nTetramorium asetyum  Bolton, 1980\nTetramorium aspersum  Smith, 1865\nTetramorium ataxium  Bolton, 1980\nTetramorium avium  Bolton, 1980\nTetramorium banyulense  Bernard, 1983\nTetramorium barbigerum  Bolton, 1980\nTetramorium barryi  Mathew, 1981\nTetramorium basum  Bolton, 1977\nTetramorium baufra  Bolton, 1976\nTetramorium belgaense  Forel, 1902\nTetramorium bellicosum  Bolton, 1980\nTetramorium bequaerti  Forel, 1913\nTetramorium berbiculum  Bolton, 1980\nTetramorium bessonii  Forel, 1891\nTetramorium bevisi  Arnold, 1958\nTetramorium bicarinatum  Nylander, 1846\t – Guinea ant\nTetramorium bicolor  Viehmeyer, 1914\nTetramorium biskrense  Forel, 1904\nTetramorium bothae  Forel, 1910\nTetramorium brevicorne  Bondroit, 1918\nTetramorium brevidentatum  Kutter, 1932\nTetramorium brevispinosum  Stitz, 1910\nTetramorium browni  Bolton, 1980\nTetramorium bulawayense  Forel, 1913\nTetramorium bursakovi  Radchenko, 1992\nTetramorium buthrum  Bolton, 1980\nTetramorium caespitum  Linnaeus, 1758 Murawka darniowiec\nTetramorium caldarium  Roger, 1857\nTetramorium calidum  Forel, 1907\nTetramorium calinum  Bolton, 1980\nTetramorium camerunense  Mayr, 1895\nTetramorium candidum  Bolton, 1980\nTetramorium capense  Mayr, 1865\nTetramorium capillosum  Bolton, 1980\nTetramorium capitale  McAreavey, 1949\nTetramorium carinatum  Smith, 1859\nTetramorium centum  Bolton, 1977\nTetramorium chapmani  Bolton, 1977\nTetramorium chefteki  Forel, 1911\nTetramorium chepocha  Bolton, 1976\nTetramorium chloe  Santschi, 1920\nTetramorium christiei  Forel, 1902\nTetramorium ciliatum  Bolton, 1977\nTetramorium clunum  Forel, 1913\nTetramorium cognatum  Bolton, 1979\nTetramorium coillum  Bolton, 1979\nTetramorium coloreum  Mayr, 1901\nTetramorium concaviceps  Bursakov, 1984\nTetramorium confine  Radchenko & Arakelian, 1990\nTetramorium confusum  Bolton, 1977\nTetramorium constanciae  Arnold, 1917\nTetramorium convexum  Bolton, 1980\nTetramorium coonoorense  Forel, 1902\nTetramorium crepum  Wang & Wu, 1988\nTetramorium cristatum  Stitz, 1910\nTetramorium crypticum  Bolton, 1976\nTetramorium cuneinode  Bolton, 1977\nTetramorium curtulum  Emery, 1895\nTetramorium curvispinosum  Mayr, 1897\nTetramorium cynicum  Bolton, 1977\nTetramorium davidi  Forel, 1911\nTetramorium decamerum  Forel, 1902\nTetramorium deceptum  Bolton, 1977\nTetramorium dedefra  Bolton, 1976\nTetramorium degener  Santschi, 1911\nTetramorium delagoense  Forel, 1894\nTetramorium densopilosum  Radchenko & Arakelian, 1990\nTetramorium depressiceps  Menozzi, 1933\nTetramorium desertorum  Forel, 1910\nTetramorium dichroum  Santschi, 1932\nTetramorium difficile  Bolton, 1977\nTetramorium diligens  Smith, 1865\nTetramorium diomandei  Bolton, 1980\nTetramorium distinctum  Bolton, 1976\nTetramorium do  Forel, 1914\nTetramorium dogieli  Karavaiev, 1931\nTetramorium dolichosum  Bolton, 1980\nTetramorium dominum  Bolton, 1980\nTetramorium doriae  Emery, 1881\nTetramorium dumezi  Menozzi, 1942\nTetramorium dysalum  Bolton, 1979\nTetramorium dysderke  Bolton, 1980\nTetramorium edouardi  Forel, 1894\nTetramorium eleates  Forel, 1913\nTetramorium electrum  Bolton, 1979\nTetramorium elidisum  Bolton, 1980\nTetramorium elisabethae  Forel, 1904\nTetramorium emeryi  Mayr, 1901\nTetramorium eminii  Forel, 1894)\nTetramorium erectum  Emery, 1895 \nTetramorium ericae  Arnold, 1917\nTetramorium etiolatum  Bolton, 1977\nTetramorium exasperatum  Emery, 1891\nTetramorium fergusoni  Forel, 1902\nTetramorium ferox  Ruzsky, 1903\nTetramorium feroxoide  Dlussky & Zabelin, 1985\nTetramorium fezzanense  Bernard, 1948\nTetramorium flabellum  Bolton, 1980\nTetramorium flagellatum  Bolton, 1977\nTetramorium flaviceps  Arnold, 1960\nTetramorium flavipes  Emery, 1893\nTetramorium flavithorax  Santschi, 1914\nTetramorium forte  Forel, 1904\nTetramorium frenchi  Forel, 1914\nTetramorium frigidum  Arnold, 1926\nTetramorium fulviceps  Emery, 1897\nTetramorium furtivum  Arnold, 1956\nTetramorium fuscipes  Viehmeyer, 1925\nTetramorium gabonense  Andre, 1892\nTetramorium galoasanum  Santschi, 1910\nTetramorium gambogecum  Donisthorpe, 1941\nTetramorium gazense  Arnold, 1958\nTetramorium gegaimi  Forel, 1916\nTetramorium geminatum  Bolton, 1980\nTetramorium gestroi  Menozzi, 1933\nTetramorium ghindanum  Forel, 1910\nTetramorium glabratum  Stitz, 1923\nTetramorium gladstonei  Forel, 1913\nTetramorium goniommoide  Poldi, 1979\nTetramorium gracile  Forel, 1894\nTetramorium grandinode  Santschi, 1913\nTetramorium granulatum  Bolton, 1980\nTetramorium grassii  Emery, 1895\nTetramorium guineense  Bernard, 1953\nTetramorium hapale  Bolton, 1980\nTetramorium hippocrate  Agosti & Collingwood, 1987\nTetramorium hispidum  Wheeler, 1915\nTetramorium hortorum  Arnold, 1958\nTetramorium humbloti  Forel, 1891\nTetramorium hungaricum  Roezler, 1935\nTetramorium ibycterum  Bolton, 1979\nTetramorium ictidum  Bolton, 1980\nTetramorium imbelle  Emery, 1915\nTetramorium impressum  Viehmeyer, 1925\nTetramorium impurum  Foerster, 1850\nTetramorium incruentatum  Arnold, 1926\nTetramorium indicum  Forel, 1913\nTetramorium indosinense  Wheeler, 1927\nTetramorium inerme  Mayr, 1877\nTetramorium inezulae  Forel, 1914\nTetramorium infraspinosum  Karavaiev, 1935\nTetramorium infraspinum  Forel, 1905\nTetramorium inglebyi  Forel, 1902\nTetramorium insolens  Smith, 1861\nTetramorium intextum  Santschi, 1914\nTetramorium intonsum  Bolton, 1980\nTetramorium invictum  Bolton, 1980\nTetramorium isectum  Bolton, 1979\nTetramorium isipingense  Forel, 1914\nTetramorium jauresi  Forel, 1914\nTetramorium jejunum  Arnold, 1926\nTetramorium jiangxiense  Wang & Xiao, 1988\nTetramorium jizane  Collingwood, 1985\nTetramorium jordani  Santschi, 1937\nTetramorium juba  Collingwood, 1985\nTetramorium jugatum  Bolton, 1980\nTetramorium kabulistanicum  Pisarski, 1967\nTetramorium karakalense  Dlussky & Zabelin, 1985\nTetramorium katypum  Bolton, 1976)\nTetramorium kelleri  Forel, 1887\nTetramorium kestrum  Bolton, 1980\nTetramorium kheperra  Bolton, 1976\nTetramorium khnum  Bolton, 1977\nTetramorium khyarum  Bolton, 1980\nTetramorium kisilkumense  Dlussky, 1990\nTetramorium kraepelini  Forel, 1905\nTetramorium krynitum  Bolton, 1980\nTetramorium kydelphon  Bolton, 1979\nTetramorium laevithorax  Emery, 1895\nTetramorium lanuginosum  Mayr, 1870\nTetramorium laparum  Bolton, 1977\nTetramorium laticephalum  Bolton, 1977\nTetramorium latreillei  Forel, 1895\nTetramorium legone  Bolton, 1980\nTetramorium lobulicorne  Santschi, 1916\nTetramorium longicorne  Forel, 1907\nTetramorium longoi  Forel, 1915\nTetramorium lucayanum  Wheeler, 1905\nTetramorium lucidulum  Menozzi, 1933\nTetramorium luteipes  Santschi, 1910\nTetramorium luteolum  Arnold, 1926\nTetramorium magnificum  Bolton, 1980\nTetramorium mai  Wang, 1993\nTetramorium manni  Bolton, 1985\nTetramorium marginatum  Forel, 1895\nTetramorium matopoense  Arnold, 1926\nTetramorium maurum  Santschi, 1918\nTetramorium mayri  Mann, 1919\nTetramorium megalops  Bolton, 1977\nTetramorium melanogyna  Mann, 1919\nTetramorium menkaura  Bolton, 1976\nTetramorium meressei  Forel, 1916\nTetramorium meridionale  Emery, 1870\nTetramorium meshena  Bolton, 1976\nTetramorium metactum  Bolton, 1980\nTetramorium mexicanum  Bolton, 1979\nTetramorium microgyna  Santschi, 1918\nTetramorium microps  Mayr, 1901\nTetramorium minimum  Bolton, 1976\nTetramorium minusculum  Santschi, 1914\nTetramorium miserabile  Santschi, 1918\nTetramorium mixtum  Forel, 1902\nTetramorium monardi  Santschi, 1937\nTetramorium mossamedense  Forel, 1901\nTetramorium muralti  Forel, 1910\nTetramorium muscorum  Arnold, 1926\nTetramorium mutatum  Bolton, 1985\nTetramorium myops  Bolton, 1977\nTetramorium nacta  Bolton, 1976\nTetramorium naganum  Bolton, 1979\nTetramorium nautarum  Santschi, 1918\nTetramorium navum  Bolton, 1977\nTetramorium nefassitense  Forel, 1910\nTetramorium nigrum  Forel, 1907\nTetramorium nipponense  Wheeler, 1928\nTetramorium nitidissimum  Pisarski, 1967\nTetramorium nodiferum  Emery, 1901\nTetramorium noratum  Bolton, 1977\nTetramorium notiale  Bolton, 1980\nTetramorium nube  Weber, 1943\nTetramorium nursei  Bingham, 1903\nTetramorium obesum  Andre, 1887\nTetramorium obtusidens  Viehmeyer, 1916\nTetramorium occidentale  Santschi, 1916\nTetramorium ocothrum  Bolton, 1979\nTetramorium oculatum  Forel, 1913\nTetramorium ornatum  Emery, 1897\nTetramorium osiris  Bolton, 1976\nTetramorium pacificum  Mayr, 1870\nTetramorium palaense  Bolton, 1979\nTetramorium parasiticum  Bolton, 1980\nTetramorium parvispinum  Emery, 1893\nTetramorium parvum  Bolton, 1977\nTetramorium pauper  Forel, 1907\nTetramorium peringueyi  Arnold, 1926\nTetramorium perlongum  Santschi, 1923\nTetramorium persignatum  Bolton, 1995\nTetramorium petersi  Forel, 1910\nTetramorium peutli  Forel, 1916\nTetramorium phasias  Forel, 1914\nTetramorium pialtum  Bolton, 1980\nTetramorium pilosum  Emery, 1893\nTetramorium pinnipilum  Bolton, 1980\nTetramorium placidum  Bolton, 1979\nTetramorium platynode  Bolton, 1980\nTetramorium pleganon  Bolton, 1979\nTetramorium plesiarum  Bolton, 1979\nTetramorium plumosum  Bolton, 1980\nTetramorium pnyxis  Bolton, 1976\nTetramorium pogonion  Bolton, 1980\nTetramorium politum  Emery, 1897\nTetramorium postpetiolatum  Santschi, 1919\nTetramorium poweri  Forel, 1914\nTetramorium praetextum  Bolton, 1980\nTetramorium proximum  Bolton, 1979\nTetramorium psymanum  Bolton, 1980\nTetramorium pulchellum  Emery, 1897\nTetramorium pulcherrimum  Donisthorpe, 1945)\nTetramorium pullulum  Santschi, 1924\nTetramorium punctiventre  Emery, 1887\nTetramorium punicum  Smith, 1861\nTetramorium pusillum  Emery, 1895\nTetramorium pylacum  Bolton, 1980\nTetramorium pyrenaeicum  Roeszler, 1937\nTetramorium quadridentatum  Stitz, 1910\nTetramorium quadrispinosum  Emery, 1886\nTetramorium qualarum  Bolton, 1980\nTetramorium quasirum  Bolton, 1979\nTetramorium ranarum  Forel, 1895\nTetramorium regulare  Bolton, 1980\nTetramorium rekhefe  Bolton, 1979\nTetramorium repentinum  Arnold, 1926\nTetramorium repletum  Wang & Xiao, 1988\nTetramorium reptana  Bolton, 1976\nTetramorium reticuligerum  Bursakov, 1984\nTetramorium rhetidum  Bolton, 1980\nTetramorium rigidum  Bolton, 1977\nTetramorium rimytyum  Bolton, 1980\nTetramorium rinatum  Bolton, 1977\nTetramorium robustior  Forel, 1892\nTetramorium rogatum  Bolton, 1980\nTetramorium rossi  Bolton, 1976\nTetramorium rothschildi  Forel, 1907\nTetramorium rotundatum  Santschi, 1924\nTetramorium rufescens  Stitz, 1923\nTetramorium rugigaster  Bolton, 1977\nTetramorium ruginode  Stitz, 1917\nTetramorium saginatum  Bolton, 1980\nTetramorium sahlbergi  Finzi, 1936\nTetramorium salomo  Mann, 1919\nTetramorium salvatum  Forel, 1902\nTetramorium scabrosum  Smith, 1859\nTetramorium schaufussii  Forel, 1891\nTetramorium schmidti  Forel, 1904\nTetramorium schneideri  Emery, 1898\nTetramorium schoutedeni  Santschi, 1924\nTetramorium sculptatum  Bolton, 1977\nTetramorium scytalum  Bolton, 1979\nTetramorium semilaeve  Andre, 1883\nTetramorium semireticulatum  Arnold, 1917\nTetramorium seneb  Bolton, 1977\nTetramorium sepositum  Santschi, 1918\nTetramorium sepultum  Bolton, 1980\nTetramorium sericeiventre  Emery, 1877\nTetramorium sericeum  Arnold, 1926 \nTetramorium setigerum  Mayr, 1901\nTetramorium setuliferum  Emery, 1895\nTetramorium severini  Emery, 1895\nTetramorium shensiense  Bolton, 1977\nTetramorium shilohense  Forel, 1913\nTetramorium sigillum  Bolton, 1980\nTetramorium signatum  Emery, 1895\nTetramorium sikorae  Forel, 1892\nTetramorium simillimum  Smith, 1851\nTetramorium simulator  Arnold, 1917\nTetramorium sitefrum  Bolton, 1980\nTetramorium sjostedti  Forel, 1915\nTetramorium smithi  Mayr, 1879\nTetramorium solidum  Emery, 1886\nTetramorium somniculosum  Arnold, 1926\nTetramorium spininode  Bolton, 1977\nTetramorium spinosum  Pergande, 1896\nTetramorium splendens  Ruzsky, 1902\nTetramorium splendidior  Viehmeyer, 1925\nTetramorium squaminode  Santschi, 1911\nTetramorium steinheili  Forel, 1892 \nTetramorium striativentre  Mayr, 1877\nTetramorium strictum  Bolton, 1977\nTetramorium striolatum  Viehmeyer, 1914\nTetramorium subcoecum  Forel, 1907\nTetramorium sudanense  Weber, 1943\nTetramorium surrogatum  Bolton, 1985\nTetramorium syriacum  Emery, 1922\nTetramorium tabarum  Bolton, 1980\nTetramorium talpa  Bolton, 1976\nTetramorium tanakai  Bolton, 1977\nTetramorium tantillum  Bolton, 1979\nTetramorium taueret  Bolton, 1995\nTetramorium taylori  Bolton, 1985\nTetramorium tenebrosum  Arnold, 1926\nTetramorium tenuicrine  Emery, 1914\nTetramorium termitobium  Emery, 1908\nTetramorium tersum  Santschi, 1911\nTetramorium thalidum  Bolton, 1977\nTetramorium thoth  Bolton, 1976\nTetramorium titus  Forel, 1910\nTetramorium tonganum  Mayr, 1870\nTetramorium tortuosum  Roger, 1863\nTetramorium tosii  Emery, 1899\nTetramorium traegaordhi  Santschi, 1914\nTetramorium transversarium  Roger, 1863\nTetramorium tricarinatum  Viehmeyer, 1914\nTetramorium trimeni  Emery, 1895\nTetramorium tsushimae  Emery, 1925\nTetramorium turcomanicum  Santschi, 1921\nTetramorium turneri  Forel, 1902\nTetramorium tychadion  Bolton, 1980\nTetramorium tylinum  Bolton, 1977\nTetramorium typhlops  Bolton, 1980\nTetramorium ubangense  Santschi, 1937\nTetramorium umtaliense  Arnold, 1926\nTetramorium unicum  Bolton, 1980\nTetramorium urbanii  Bolton, 1977\nTetramorium validiusculum  Emery, 1897\nTetramorium vandalum  Bolton, 1977\nTetramorium vernicosum  Radchenko, 1992\nTetramorium versiculum  Bolton, 1980\nTetramorium vertigum  Bolton, 1977\nTetramorium vexator  Arnold, 1926\nTetramorium viehmeyeri  Forel, 1907\nTetramorium viticola  Weber, 1943\nTetramorium vombis  Bolton, 1976)\nTetramorium wadje  Bolton, 1980\nTetramorium wagneri  Viehmeyer, 1914\nTetramorium walshi  Forel, 1890\nTetramorium warreni  Arnold, 1926\nTetramorium weitzeckeri  Emery, 1895\nTetramorium xanthogaster  Santschi, 1911\nTetramorium xuthum  Bolton, 1980\nTetramorium yarthiellum  Bolton, 1976\nTetramorium yerburyi  Forel, 1902\nTetramorium youngi  Bolton, 1980\nTetramorium zahrae  Santschi, 1923\nTetramorium zambezium  Santschi, 1939\nTetramorium zapyrum  Bolton, 1980\nTetramorium zenatum  Bolton, 1979\nTetramorium zonacaciae  Weber, 1943\nTetramorium zypidum  Bolton, 1977\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBradoponera, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2021-04-03]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tetraponera\n\nTetraponera – rodzaj mrówek z podrodziny Pseudomyrmecinae. Obejmuje 94 gatunki. Gatunkiem typowym jest Tetraponera atrata.\n\n\n== Gatunki ==\nTetraponera aethiops Smith, 1877\nTetraponera aitkenii Forel, 1902\nTetraponera allaborans Walker, 1859\nTetraponera ambigua Emery, 1895\nTetraponera andrei Mayr, 1895\nTetraponera angusta Arnold, 1949\nTetraponera angustata Mayr, 1868\nTetraponera anthracina Santschi, 1910\nTetraponera arrogans Santschi, 1911\nTetraponera atra Donisthorpe, 1949\nTetraponera attenuata Smith, 1877\nTetraponera bidentata Karavaiev, 1933\nTetraponera bifoveolata (Mayr, 1895\nTetraponera binghami Forel, 1902\nTetraponera birmana Forel, 1902\nTetraponera braunsi Forel, 1913\nTetraponera brevicornis Emery, 1900\nTetraponera capensis Smith, 1858\nTetraponera carbonaria Smith, 1863\nTetraponera claveaui Santschi, 1913\nTetraponera clypeata Emery, 1886\nTetraponera demens Santschi, 1911\nTetraponera dentifera Karavaiev, 1933\nTetraponera diana Santschi, 1911\nTetraponera difficilis Emery, 1900\nTetraponera dilatata Karavaiev, 1933\nTetraponera emacerata Santschi, 1911\nTetraponera emeryi Forel, 1911\nTetraponera encephala Santschi, 1919\nTetraponera erythraea Emery, 1895\nTetraponera exasciata Forel, 1892\nTetraponera fictrix Forel, 1897\nTetraponera flexuosa Santschi, 1911\nTetraponera fulva Viehmeyer, 1916\nTetraponera gerdae Stitz, 1911\nTetraponera grandidieri Forel, 1891\nTetraponera humerosa Emery, 1900\nTetraponera hysterica Forel, 1892\nTetraponera klebsi Wheeler, 1915\nTetraponera lacrimarum Wheeler, 1915\nTetraponera laeviceps Smith, 1877\nTetraponera latifrons Emery, 1912\nTetraponera ledouxi Terron, 1969\nTetraponera lemoulti Santschi, 1920\nTetraponera liengmei Forel, 1894\nTetraponera maffini Donisthorpe, 1948\nTetraponera mandibularis Emery, 1895\nTetraponera mayri Forel, 1901\nTetraponera microcarpa Wu & Wang, 1990\nTetraponera minuta Jerdon, 1851\nTetraponera mocquerysi Andre, 1890\nTetraponera modesta Smith, 1860\nTetraponera monardi Santschi, 1937\nTetraponera morondaviensis Forel, 1891\nTetraponera nasuta Bernard, 1953\nTetraponera natalensis Smith, 1858\nTetraponera nicobarensis Forel, 1903\nTetraponera nigra Jerdon, 1851\nTetraponera nitens Stitz, 1925\nTetraponera nitida Smith, 1860\nTetraponera ocellata Mayr, 1868\nTetraponera oligocenica Theobald, 1937\nTetraponera ophthalmica Emery, 1912\nTetraponera penzigi Mayr, 1904\nTetraponera perlonga Santschi, 1928\nTetraponera petiolata Smith, 1877\nTetraponera pilosa Smith, 1858\nTetraponera platynota Karavaiev, 1933\nTetraponera plicatidens Santschi, 1926\nTetraponera poultoni Donisthorpe, 1931\nTetraponera prelli Forel, 1911\nTetraponera punctulata Smith, 1877\nTetraponera rakotonis Forel, 1891\nTetraponera rufipes Jerdon, 1851\nTetraponera rufonigra Jerdon, 1851\nTetraponera sahlbergii Forel, 1887\nTetraponera schulthessi Santschi, 1915\nTetraponera scotti Donisthorpe, 1931\nTetraponera siggi Forel, 1902\nTetraponera simplex Mayr, 1868\nTetraponera stipitum Forel, 1912\nTetraponera tessmanni Stitz, 1910\nTetraponera thagatensis Forel,1902\nTetraponera triangularis Stitz,1910\nTetraponera zavattarii Menozzi,1939\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Thaumatomyrmex\n\nThaumatomyrmex – rodzaj mrówek należący do podrodziny Ponerinae. Gatunkiem typowym jest T. mutilatus.\n\n\n== Występowanie ==\nThaumatomyrmex jest neotropikalnym rodzajem. Najwięcej gatunków opisano z Kuby, mrówki te występują również w Meksyku, Gwatemali, Surinamu, Wenezueli i Brazylii.\n\n\n== Morfologia ==\nCharakterystyczną cechą samic i robotnic są zmodyfikowane, trójzębne, widlasto rozgałęzione żuwaczki. Powierzchnia ciała jest błyszcząca, całe ciało czarne, z wyjątkiem złotobrązowych żuwaczek, czułków i odnóży. U samców T. mutilatus żuwaczki są uwstecznione.\n\n\n== Biologia ==\nThaumatomyrmex są bardzo rzadko obserwowane, w zbiorach entomologicznych na całym świecie znajduje się około setki okazów. Większość łowiono w ściółce, gniazda tych mrówek znajdywano w zbutwiałych pniach drzew i rozetach liściowych bromeliowatych.\nBliżej poznano biologię gatunków T. contumax i T. atrox. Oba gatunki mrówek polują na małe krocionogi z rodziny strzępnicowatych (Polyxenidae). Wije z tej rodziny pokryte są gęstymi i niejadalnymi włoskami i długimi szczecinkami, chroniącymi je przed innymi drapieżnikami. Thaumatomyrmex wyspecjalizowały się w polowaniu i pożeraniu tych krocionogów; najpierw łapią wija w żuwaczki, następnie żądlą w błonę międzysegmentową, po czym zanoszą je do gniazda, gdzie „obierają” je z włosków i szczecinek przy użyciu żuwaczek i odnóży pierwszej pary, a następnie zjadają.\n\n\n== Gatunki ==\nThaumatomyrmex atrox Weber 1939 (syn. Thaumatomyrmex zeteki Smith, 1944, Thaumatomyrmex manni Weber, 1939)\nThaumatomyrmex bariay Fontenla, 1995\nThaumatomyrmex cochlearis Creighton, 1928\nThaumatomyrmex contumax Kempf, 1975\nThaumatomyrmex ferox Mann, 1922\nThaumatomyrmex mandibularis Urbani & de Andrade, 2003\nThaumatomyrmex mutilatus Mayr, 1887\nThaumatomyrmex nageli Urbani & de Andrade, 2003\nThaumatomyrmex soesilae Makhan, 2007 – takson wątpliwy, tak jak wszystkie opisane przez Makhana.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Thaumatomyrmex - AntWeb. [dostęp 2009-10-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Trachymyrmex\n\nTrachymyrmex – rodzaj mrówek należący do podrodziny Myrmicinae, opisany przez A. Forela w 1893 r. Obejmuje 42 gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nTrachymyrmex agudensis  Kempf, 1967\nTrachymyrmex arizonensis  Wheeler, 1907\nTrachymyrmex bugnioni  Forel, 1912\nTrachymyrmex carib  Weber, 1945\nTrachymyrmex cornetzi  Forel, 1912\nTrachymyrmex desertorum  Wheeler, 1911\nTrachymyrmex dichrous  Kempf, 1967\nTrachymyrmex diversus  Mann, 1916\nTrachymyrmex echinus  Weber, 1938\nTrachymyrmex farinosus  Emery, 1894\nTrachymyrmex fiebrigi  Santschi, 1916\nTrachymyrmex gaigei  Forel, 1914\nTrachymyrmex guianensis  Weber, 1937\nTrachymyrmex holmgreni  Wheeler, 1925\nTrachymyrmex iheringi  Emery, 1888\nTrachymyrmex intermedius  Forel, 1909\nTrachymyrmex irmgardae  Forel, 1912\nTrachymyrmex isthmicus  Santschi, 1931\nTrachymyrmex jamaicensis  André, 1893\nTrachymyrmex kempfi  Fowler, 1988\nTrachymyrmex levis  Weber, 1938\nTrachymyrmex mandibularis  Weber, 1938\nTrachymyrmex nogalensis  Byars, 1951\nTrachymyrmex oetkeri  Forel, 1908\nTrachymyrmex opulentus  Mann, 1922\nTrachymyrmex papulatus  Santschi, 1922\nTrachymyrmex phaleratus  Wheeler, 1925\nTrachymyrmex primaevus  Baroni Urbani, 1980\nTrachymyrmex pruinosus  Emery, 1906\nTrachymyrmex relictus  Borgmeier, 1934\nTrachymyrmex ruthae  Weber, 1937\nTrachymyrmex saussurei  Forel, 1885\nTrachymyrmex septentrionalis  McCook, 1881\nTrachymyrmex sharpii  Forel, 1893\nTrachymyrmex smithi  Buren, 1944\nTrachymyrmex squamulifer  Emery, 1896\nTrachymyrmex tucumanus  Forel, 1914\nTrachymyrmex turrifex  Wheeler, 1903\nTrachymyrmex urichii  Forel, 1893\nTrachymyrmex verrucosus  Borgmeier, 1948\nTrachymyrmex wheeleri  Weber, 1937\nTrachymyrmex zeteki  Weber, 1940\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBradoponera, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2021-04-03]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tranopelta\n\nTranopelta – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje dwa gatunki.\n\n\n== Gatunki ==\nTranopelta gilva Mayr, 1866\nTranopelta heyeri Forel, 1901\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Tranopelta - AntWeb. [dostęp 2013-07-24].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Turneria\n\nTurneria – rodzaj mrówek należący do podrodziny Dolichoderinae, opisany przez A. Forela w 1895 r. Obejmuje 7 gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nTurneria arbusta  Shattuck, 1990\nTurneria bidentata  Forel, 1895\nTurneria collina  Shattuck, 1990\nTurneria dahlii  Forel, 1901\nTurneria frenchi  Forel, 1911\nTurneria pacifica  Mann, 1919\nTurneria postomma  Shattuck, 1990\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBradoponera, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2021-04-03]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Typhlomyrmex\n\nTyphlomyrmex – rodzaj mrówek, opisany przez Mayra w 1862r.\n\n\n== Gatunki ==\nTyphlomyrmex clavicornis  Emery, 1906\nTyphlomyrmex foreli  Santschi, 1925\nTyphlomyrmex major  Santschi, 1923\nTyphlomyrmex prolatus  Brown, 1965\nTyphlomyrmex pusillus  Emery, 1894\nTyphlomyrmex rogenhoferi  Mayr, 1862\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBradoponera, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2021-04-03]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Vollenhovia\n\nVollenhovia – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje 58 gatunków. Gatunkiem typowym jest V. punctatostriata. Zasięg występowania obejmuje krainę orientalną i australijską. Gatunek V. emeryi został zawleczony do Stanów Zjednoczonych. Dwa gatunki opisano z eoceńskiego bałtyckiego bursztynu.\n\n\n== Gatunki ==\nVollenhovia acanthina Karavaiev, 1935\nVollenhovia amamiana\nVollenhovia ambitiosa Menozzi, 1925\nVollenhovia banksi Forel, 1910\nVollenhovia bengakalisi Menozzi, 1933\nVollenhovia benzai\nVollenhovia beyrichi Mayr, 1868\nVollenhovia brachycera Emery, 1914\nVollenhovia brevicornis Emery, 1893\nVollenhovia brunnea Donisthorpe, 1947\nVollenhovia butteli Forel, 1913\nVollenhovia cristata Stitz, 1938\nVollenhovia dentata Mann, 1919\nVollenhovia denticulata Emery, 1914\nVollenhovia duodecimalis Donisthorpe, 1948\nVollenhovia elysii Mann, 1919\nVollenhovia emeryi Wheeler, 1906\nVollenhovia escherichi Forel, 1911\nVollenhovia foveaceps Mann, 1919\nVollenhovia fridae Forel, 1913\nVollenhovia hewitti Wheeler, 1919\nVollenhovia irenea Donisthorpe, 1947\nVollenhovia loboii Mann, 1919\nVollenhovia longicephala Terayama & Yamane, 1991\nVollenhovia longiceps Emery, 1893\nVollenhovia luctuosa Stitz, 1938\nVollenhovia modiglianii Emery, 1900\nVollenhovia moesta Smith, 1863\nVollenhovia nipponica Kinomura & Yamauchi, 1992\nVollenhovia nitida Smith, 1860\nVollenhovia novobritainae Donisthorpe, 1948\nVollenhovia oblonga Smith, 1860\nVollenhovia opacinoda Forel, 1913\nVollenhovia overbecki Viehmeyer, 1916\nVollenhovia pacifica Wilson & Taylor, 1967\nVollenhovia papuana Viehmeyer, 1914\nVollenhovia penetrans Smith, 1857\nVollenhovia pertinax Smith, 1861\nVollenhovia piroskae Forel, 1912\nVollenhovia prisca Andre, 1895\nVollenhovia punctata Viehmeyer, 1914\nVollenhovia punctatostriata Mayr, 1865\nVollenhovia pyrrhoria Wu & Xiao, 1989\nVollenhovia rufipes Donisthorpe, 1949\nVollenhovia rufiventris Forel, 1901\nVollenhovia samoensis Mayr, 1876\nVollenhovia satoi Santschi, 1937\nVollenhovia simoides Emery, 1897\nVollenhovia soleaferrea Donisthorpe, 1942\nVollenhovia subtilis Emery, 1887\nVollenhovia umbilicata Donisthorpe, 1941\nVollenhovia undecimalis Donisthorpe, 1948\nVollenhovia xingjun\nVollenhovia yambaru\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Vollenhovia - AntWeb. [dostęp 2013-07-22].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Vombisidris\n\nVombisidris – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nOpisany został przez Barryego Boltona w 1991 roku.\nRozsiedlone są od południowych Indii po północno-wschodnią Australię. Należy tu 16 opisanych gatunków:\n\nVombisidris acherdos Bolton, 1991\nVombisidris australis Wheeler, 1934\nVombisidris bilongrudi Taylor, 1989\nVombisidris dryas Bolton, 1991\nVombisidris harpeza Bolton, 1991\nVombisidris humboldticola Zacharjas et Rajan, 2004\nVombisidris jacobsoni\nVombisidris lochme Bolton, 1991\nVombisidris nahet Bolton, 1991\nVombisidris occidua Bolton, 1991\nVombisidris philax Bolton, 1991\nVombisidris philippina Zettel et Sorger, 2010\nVombisidris regina Bolton, 1991\nVombisidris renateae Taylor, 1989\nVombisidris umbradomina Huang et Zhou, 2006\nVombisidris xylochos Bolton, 1991\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Vombisidris philippina\n\nVombisidris philippina – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\nGatunek ten został opisany w 2010 roku przez Herberta Zettela i Danielę M. Sorger.\nRobotnica ma ciało długości od 2,8 do 2,9 mm, ubarwione czarniawobrązowo z żółtawobrązowym wierzchołkiem gaster, żółtymi do brązowych czułkami, żółtymi żuwaczkami i stopami, białawożółtymi goleniami oraz brązowymi pozostałymi częściami nóg. Głowa o dużych oczach, nieprzerwanie ciągnących się od nasad żuwaczek po krawędź bocznopotyliczną rowkach podocznych i stosunkowo krótkich czułkach, z wierzchu siateczkowato pomarszczona. Szczecinki na mezosomie dłuższe niż na głowie. Smukłe śródplecze nie wystaje na boki. Długie, zakrzywione do wewnątrz kolce wieńczą pozatułów. Stylik petiolusa długi, mniej więcej w połowie długości zaopatrzony w przetchlinki.\nMrówka znana z filipińskich wysp: Cebu, Negros (prowincja Negros Oriental) i Luzon (prowincje Laguna i Quezon).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wasmannia\n\nWasmannia – rodzaj mrówek należący do podrodziny Myrmicinae, opisany przez A. Forela w 1893 r. Obejmuje 10 gatunków.\n\n\n== Gatunki ==\nWasmannia affinis  Santschi, 1929\nWasmannia auropunctata  Roger, 1863\nWasmannia iheringi  Forel, 1908\nWasmannia lutzi  Forel, 1908\nWasmannia rochai  Forel, 1912\nWasmannia scrobifera  Kempf, 1961\nWasmannia sigmoidea  Mayr, 1884\nWasmannia sulcaticeps  Emery, 1894\nWasmannia villosa  Emery, 1894\nWasmannia williamsoni  Kusnezov, 1952\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBradoponera, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2021-04-03]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wścieklica dorodna\n\nWścieklica dorodna (Manica rubida) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Morfologia ==\nRobotnice wścieklicy dorodnej mają smukły kształt i długość około 6,5–7,5 mm. Są wyposażone w żądło, użądlenia są bardzo bolesne. Królowa jest nieco większa.\n\n\n== Biologia ==\nKolonię zakłada w sposób pół-klasztorny. Środowiskiem tej mrówki są dobrze nasłonecznione otwarte tereny górskie z ubogą roślinnością. Dość licznie spotykana jest w miastach południowej Polski. Buduje gniazda pod kamieniami, a w miastach często pod chodnikami z kostki brukowej. Wokół dużego otworu wejściowego do gniazda rozsypany jest piasek i ziemia tworząc szeroki płaski krater. Wielkość kolonii nie przekracza kilkuset robotnic.\nRójka odbywa się w kwietniu lub od sierpnia do września\nWścieklice dorodne są drapieżnikami atakującymi zwłaszcza pierwomrówki łagodne i inne mrówki, żywią się także owocami i nasionami.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nManica rubida – wścieklica dorodna - konkretny opis gatunkowy na magazynie terrarium\n\nSpecies: Manica rubida - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wścieklica marszczysta\n\nWścieklica marszczysta (Myrmica rugulosa) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek eurosyberyjski.\n\n\n== Morfologia ==\nRobotnice osiągają 3–4,3 mm długości.\n\n\n== Biologia ==\nGniazduje głównie w ziemi na łąkach, na dobrze nasłonecznionych terenach, oraz można ją spotkać w miastach. Wejścia do gniazd najczęściej mają usypane kręgi z piasku lub ziemi. Liczebność kolonii dochodzi do kilku tysięcy osobników. Gniazda poliginiczne. Rójka odbywa się od sierpnia do października.\n\n\n== Podgatunki ==\nU Wścieklicy marszczystej wyodrębniono 2 podgatunki\n\nMyrmica rugulosa rugulosa Nylander, 1849\nMyrmica rugulosa sulcinodorugulosa Nasonov, 1889\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wścieklica płatkorożna\n\nWścieklica płatkorożna (Myrmica lobicornis) – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Charakterystyka ==\nDługość ciała robotnic wynosi od 4,0 do 5,0 mm. Ciało zwykle dwubarwne: rudobrązowy tułów i ciemniejsze głowa i odwłok, czasem całe ciemnobrązowe.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek borealno-górski, najczęstszy w lasach iglastych, spotykany też w lasach mieszanych, na łąkach i pastwiskach, często na stanowiskach kserotermicznych. Gniazduje w glebie, mchu i pod kamieniami. Tworzy kolonie monogyniczne, liczące do kilkuset robotnic. Mrówki nieagresywne. Lot godowy odbywają w lipcu i sierpniu. Gatunek niezbyt częsty, ale występujący na terenie całej Polski.\n\n\n== Podgatunki ==\nU wścieklicy płatkorożnej wyodrębniono 3 podgatunki\n\nMyrmica lobicornis brunescens Karavaiev, 1929\nMyrmica lobicornis foreliella Arnol'di, 1976\nMyrmica lobicornis lobicornis Nylander, 1846\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wścieklica podobna\n\nWścieklica podobna (Myrmica ruginodis) – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek północnopalearktyczny.\n\n\n== Biologia ==\nLot godowy odbywa w sierpniu i wrześniu. Kolonie mono- lub poliginiczne (niekiedy występuje polikalia), w kolonii do kilku tysięcy robotnic.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wścieklica Sabuleta\n\nWścieklica Sabuleta, wścieklica uszatka (Myrmica sabuleti) – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nGatunek europejski, występuje pospolicie w lasach i na przestrzeniach otwartych w środowiskach ciepłych. Gniazda buduje w ziemi, mchu, pod kamieniami. Kolonia poliginiczna - w gnieździe może znajdować się kilka królowych. Kolonia liczy zazwyczaj kilkaset robotnic. \nRobotnice czerwonobrunatne, wielkości 4–5 mm. Królowa nieco większa, wielkości 5-6 mm. Ciało pokryte włoskami. Stylik podwójny. \nW gnieździe tych mrówek spotkać można larwy motyla modraszka ariona (Maculinea arion).\nLoty godowe odbywa w sierpniu i wrześniu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Myrmica sabuleti - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wścieklica Schencka\n\nWścieklica Schencka (Myrmica schencki) – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek południowopalearktyczny.\n\n\n== Biologia ==\nKolonie mono- lub poligyniczne (do 5 królowych), liczą kilkaset (do 1000) robotnic. Rójka odbywa się w sierpniu i wrześniu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wścieklica uszatka\n\nWścieklica uszatka, wścieklica szorstka (Myrmica scabrinodis) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae.\n\n\n== Rozmieszczenie i środowisko ==\nGatunek swoim zasięgiem obejmuje Europę, Kaukaz, Azję Środkową, Syberię i Daleki Wschód. Rozsiedlony jest w całej Polsce aż po regiel górny w górach. Wścieklica szorstka preferuje zarówno lasy jak i tereny otwarte (m.in łąki, torfowiska niskie, ciepłolubne murawy). Jest gatunkiem torfolubnym, cechującym się dużą zdolnością przystosowania do gleb o różnej wilgotności, mimo to gatunek wymaga dużego nasłonecznienia.\n\n\n== Cechy ==\nRobotnice mają długość między 4–5 mm i w zależności od środowiska są barwy od żółtoczerwonej do czerwonobrunatnej. Ciało robotnic pokryte jest odstającym na skos owłosieniem. \nSamice są ubarwione i owłosione podobnie jak robotnice i osiągają długość między 5,5–6,5 mm. \nSamce są mniejsze od samic (długość 5–6 mm), mają barwę ciała od brunatnej do brunatnoczarnej, zaś długość owłosienia na nogach jest większa od ich szerokości.\n\n\n== Gniazda ==\nMrówki tego gatunku budują gniazda na ziemi, niekiedy z niewielkimi kopczykami. Zdarza się, że mrówki (m.in. robotnice) do swoich gniazd znoszą larwy gatunków myrmekofilnych motyli z rodziny modraszkowatych tj. modraszka telejusa Phengaris teleius, modraszka nausitousa Phengaris nausithous, modraszka ariona Phengaris arion oraz modraszka alkona Phengaris alcon, a następnie są przez nie adoptowane w mrowiskach.\n\n\n== Podgatunki ==\nU Wścieklicy uszatki wyodrębniono 5 podgatunków\n\nMyrmica scabrinodis eidmanni Menozzi, 1930\nMyrmica scabrinodis intermedia Kuznetsov-Ugamsky, 1927\nMyrmica scabrinodis scabrinodis Nylander, 1846\nMyrmica scabrinodis scabrinodosabuleti Sadil, 1952\nMyrmica scabrinodis ussuriensis Kuznetsov-Ugamsky, 1928\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Myrmica scabrinodis - AntWeb. [dostęp 2010-11-03].\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wścieklica zwyczajna\n\nWścieklica zwyczajna (Myrmica rubra) – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae, o północnopalearktycznym zasięgu występowania.\n\n\n== Występowanie ==\nWystępuje bardzo powszechnie w różnorodnych środowiskach: od umiarkowanie wilgotnego po bardzo wilgotne. Wścieklica zwyczajna jest najbardziej wilgociolubnym z występujących w Europie gatunków mrówek z rodzaju Myrmica. Spotykana w lasach pod korzeniami drzew, kamieniami, korą próchniejących drzew. Gniazduje także w glebie, kępach traw, czy płatach mchu. W miastach spotkać można ją na przykład pod próchniejącymi starymi deskami, kamieniami.\n\n\n== Biologia ==\nNie zakłada stałych gniazd lecz często zmienia miejsce. Jej kolonie są zwykle poliginiczne liczące kilka tysięcy robotnic. W jednym gnieździe znajduje się kilka królowych. W Polsce lot godowy odbywa się w sierpniu i wrześniu. Młoda królowa zakłada gniazdo w sposób częściowo klasztorny, bądź poprzez dołączenie do już istniejącej kolonii poliginicznej. Poczwarki wścieklicy są nagie, gdyż nie zamykają się w kokonach jak u większości mrówek. Larwy często karmione są przez położenie na kawałkach upolowanych owadów. Żywią się także spadzią i nektarem (zwłaszcza baldaszkowatych). Mrówka ta znana jest z bolesnych użądleń, które mogą się zdarzyć w przypadku niszczenia gniazda. Gatunek bardzo agresywny. \n\n\n== Podgatunki ==\nU wścieklicy zwyczajnej wyodrębniono 4 podgatunki\n\nMyrmica rubra europaea Finzi, 1926\nMyrmica rubra khamensis Ruzsky, 1915\nMyrmica rubra neolaevinodis Forel, 1901\nMyrmica rubra rubra Linnaeus, 1758\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wysmuklica żałobna\n\nWysmuklica żałobna (Leptothorax sordidulus) – gatunek mrówki.\n\n\n== Występowanie ==\nNaturalnie występuje w południowej Europie, choć w 1999 roku zanotowano jego występowanie w Ojcowskim Parku Narodowym w Polsce, konkretnie podgatunku wysmuklicy żałobnej saksońskiej, którą część badań traktuje jako osobny gatunek.\nZasięg występowania obejmuje tereny od Bułgarii, Grecji i Turcji, po Niemcy, północne Włochy i południową Francję, państwa środkowoeuropejskie, jak Węgry i Słowacja.\nZamieszkuje suche środowiska trawiaste. W Polsce znajdowany na stokach wapiennych.\n\n\n== Charakterystyka ==\nWykazuje duże morfologiczne podobieństwo do innych przedstawicieli rodzaju. Odróżniają ją jednak między innymi następujące cechy:\n\nczarne lub brązowe zabarwienie;\nzgrubienia po grzbietowej stronie głowy;\njaskrawy i ostry ogonek na odwłoku;\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Xenomyrmex\n\nXenomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nOpisany został w 1885 roku przez Auguste Forela. W przeszłości klasyfikowany w plemionach Formicoxenini, Myrmicini, Stenammini, Solenopsidini, Archaeomyrmecini, Myrmecinini i Metaponini. W 2015 roku na podstawie analiz filogenetycznych zaliczony został do Crematogastrini przez P.S. Warda i innych. Gatunkiem typowym jest X. stollii.\nMrówki te zasiedlają Amerykę od Meksyku i Florydy po Gujanę i Paragwaj.\n\n\n== Gatunki ==\nNależą tu 4 opisane gatunki:\n\nXenomyrmex floridanus Emery, 1895\nXenomyrmex panamanus (Wheeler, 1922)\nXenomyrmex picquarti (Forel, 1899)\nXenomyrmex stollii Forel, 1885\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Yavnella\n\nYavnella – rodzaj mrówek z podrodziny Leptanillinae.\n\n\n== Gatunki ==\nObejmuje 2 opisane gatunki:\n\nYavnella argamani\nYavnella indica\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Yavnella - AntWeb. [dostęp 2015-07-27].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Yavnella indica\n\nYavnella indica – gatunek owada z rodziny mrówkowatych. Występuje w Indiach. Osiąga kilka milimetrów.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Yavnella indica - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zbójnica krwista\n\nZbójnica krwista (Formica sanguinea) – gatunek mrówki z podrodziny Formicinae.\nJest gatunkiem mrówek leśnych stosującym niewolnictwo na innych gatunkach i posiadającym system kastowy. W odróżnieniu od mrówki amazonki potrafi sama wykonywać wszystkie prace w gnieździe.\nZbójnica krwista wykorzystuje inne mrówki z rodzaju Formica (pierwomrówka łagodna, pierwomrówka żwirowa, pierwomrówka krasnolica), które co jakiś czas napada w celu porwania do swojego gniazda nowych poczwarek. Mrówki wyhodowane z porwanych poczwarek wykonują prace w gnieździe. Zdarza się jednak, że uczestniczą nawet w porwaniach innych mrówek. W jednym gnieździe mogą znajdować się niewolnice pochodzące od różnych gatunków mrówek. Królowa zbójnicy krwistej może, w warunkach hodowlanych, zaadoptować robotnice z innych mrówek z rodzaju Formica (np. mrówka rudnica), pod warunkiem, że robotnice będą dodawane pojedynczo z wykorzystaniem czasowej hibernacji. Wykonać można to przez położenie robotnic (nawet najbardziej agresywnych robotnic z rodzaju Formica) na kostce lodu na około 15–30 sekund i następnie podanie zahibernowanej robotnicy blisko królowej zbójnicy. Jeśli potrzebne jest dostarczenie królowej zbójnicy większej ilości robotnic (powyżej 10 osobników), należy w międzyczasie podawać młodej kolonii małe ilości miodu (wielkości główki od szpilki), najbardziej polecany jest miód spadziowy.\nRobotnica i królowa są ubarwione podobnie: odwłok i głowa brunatne, segment środkowy i nogi czerwone. Królowa ma wielkość około 10 mm, natomiast robotnice 6–9 mm.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nbłonkoskrzydłe Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpecies: Formica sanguinea - AntWeb. [dostęp 2009-12-19].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zherichinius\n\nZherichinius – wymarły rodzaj mrówek z podrodziny Dolichoderinae. Obejmuje 2 opisane gatunki:\n\nZherichinius horribilis Dlussky, 1988\nZherichinius rapax Dlussky, 1988\nOba gatunki pochodzą z paleocenu i odnalezione zostały na Sachalinie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGenus: Zherichinius - AntWeb. [dostęp 2015-07-27].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Złośnica zwyczajna\n\nZłośnica zwyczajna (Ponera coarctata) – gatunek mrówek z podrodziny Ponerinae.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek śródziemnomorski, w Polsce znany z pojedynczych stanowisk na południu kraju.\n\n\n== Morfologia ==\nDługość ciała robotnic wynosi 2,5–3,5 mm; ciało brązowe lub brunatnoczarne. Samce czarne.\n\n\n== Biologia ==\nZamieszkuje suche zbiorowiska trawiaste oraz widne lasy. Gniazda buduje w ściółce lub pod kamieniami. Zwykle tworzy kolonie monoginiczne, liczące do kilkudziesięciu robotnic. Mrówki drapieżne, odznaczające się spokojnym usposobieniem, trudne do wytropienia, ponieważ robotnice furażują pojedynczo, przeszukując warstwy gleby i ściółki. Lot godowy w sierpniu i wrześniu.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nBłonkoskrzydłe Polski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Żniwiarka śródziemnomorska\n\nŻniwiarka śródziemnomorska, żniwiarka zwyczajna (Messor structor) – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae.\nOdżywia się nasionami roślin zielnych, głównie tych, których nasiona są wyposażone w ciałka mrówcze (tzw. elajosomy). Występuje podział na zróżnicowane wielkością kasty robotnic.\n\n\n== Występowanie ==\nGatunek szeroko rozprzestrzeniony w strefie śródziemnomorskiej, na wschód sięga po Azję Środkową.  W Europie Środkowej na północ od Niziny Węgierskiej nie tworzy stałych stanowisk, natomiast sporadycznie pojawiają się osobniki przywiane przez wiatr lub zawleczone z transportami materiałów roślinnych.  W Polsce zanotowany dwa razy, pierwszy raz na Dolnym Śląsku w XIX wieku, drugie stwierdzenie miało miejsce w roku 1986, w Belnie w Górach Świętokrzyskich, schwytano wówczas tylko jedną robotnicę na skraju dąbrowy.\n\n\n== Podgatunki ==\nU Żniwiarki środziemnomorskiej wyodrębniono 4 podgatunki\n\nMessor structor aegaeus Menozzi, 1928\nMessor structor platyceras Crawley, 1920\nMessor structor structor Latreille, 1798\nMessor structor tadzhikorum Arnol'di, 1969\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nFormicopedia: Messor structor", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekologia\n\nEkologia (gr. οἶκος (oíkos) ‘dom’ + λόγος (logos) ‘słowo, nauka’) – nauka o strukturze i funkcjonowaniu przyrody, zajmująca się badaniem oddziaływań pomiędzy organizmami a ich środowiskiem oraz wzajemnie między tymi organizmami (czyli strukturą ekosystemów).\n\n\n== Przedmiot ekologii ==\n\nEkologia zajmuje się badaniem powiązań między organizmami żywymi a środowiskiem abiotycznym (układy biologiczne istnieją w sieci powiązań między sobą i otaczającym je środowiskiem), opartych na różnego rodzaju interakcjach. Odkrywanie tych zjawisk dokonywało się od starożytności, ale ekologia jako samodzielna nauka rozwinęła się w zasadzie w XIX w. Ekologia nie jest nauką obojętną wobec egzystencji przyrody i człowieka, dlatego często w potocznych dyskusjach utożsamiana jest z sozologią i filozofią. Ekologia najogólniej jest nauką o porządku i nieporządku w przyrodzie oraz o konsekwencjach wynikających z tego porządku i nieporządku dla istnienia biosfery i człowieka.\nZe względów zarówno filozoficznych, jak i utylitarnych pojęcie „ekologia” używane bywa w szerokim kontekście znaczeniowym. Określenia ekologia, ekologiczny są często używane w języku potocznym w szerokim i czasem nieprecyzyjnym sensie znaczeniowym, nie zawsze związanym z ekologią jako nauką. Często odnoszą się do sozologii, tj. nauki o ochronie środowiska lub do ochrony środowiska jako takiej, a nawet do filozofii ekologicznej (ekozofia), działalności społecznej czy artystycznej.\nTermin ten, od słowa oecologia, wprowadził w 1866 r. niemiecki biolog i ewolucjonista Ernst Haeckel, by określić badania nad zwierzętami i ich relacjami z otaczającym światem nieorganicznym i organicznym, ze szczególnym uwzględnieniem interakcji, przyjaznych lub wrogich, z organizmami roślinnymi i zwierzęcymi, z którymi wchodzą w kontakt. Na organizmy w środowisku oddziałują czynniki abiotyczne i biotyczne.\nJedni autorzy sądzą, że przedmiotem ekologii powinny być relacje między rzeczywistością biotyczną a abiotyczną, inni natomiast rozszerzają jej zakres na tak zwany wymiar aplikacyjny (tzw. ekologia stosowana). W konsekwencji dla jednych jest to nauka biologiczna, dla innych geograficzna, a jeszcze inni poszerzają ją o problematykę ochrony środowiska (zob. np. ekologizm). Jedni bronią jej wymiaru ilościowego (strategia redukcjonistyczna), inni skupiają się na wymiarze jakościowym (strategia holistyczna). Z powodu tak różnorodnych podejść i poglądów na zakres ekologii w podręcznikach spotyka się różne jej definicje i różne modele teoretyczne.\nZazwyczaj za najważniejsze pojęcia w ekologii uważa się następujące: populacja, biocenoza, ekosystem, krajobraz, biosfera, sukcesja ekologiczna.\n\n\n== Działy ekologii ==\nWspółcześnie wyodrębniane są dwa główne działy ekologii – ekologia gatunku i ekologia zespołów wielogatunkowych (synekologia, biocenologia, badania tworzenia się i struktury ekosystemów). W zakres ekologii gatunku wchodzą:\n\nekologia populacyjna – zagadnienia dynamiki populacji lokalnych, problemy zasięgu i rozmieszczenia\ngeografia fizyczna kompleksowa – budowa, organizacja, zróżnicowanie i funkcjonowanie środowiska przyrodniczego traktowanego jako całość\nekologia ewolucyjna – historia życia gatunków, m.in. ich ewolucyjne adaptacje, dostosowania. Jedną z jej dziedzin jest paleoekologia, badająca ekologię wymarłych gatunków. Wprowadzając pojęcie „ekologii gatunku” jako części ekologii, wycofano wcześniej stosowany podział tej nauki na:\nautekologię – naukę o funkcjonowaniu pojedynczych organizmów w ich środowisku (zbliżoną do fizjologii gatunku)\nsynekologię – ekologię grup osobników, np. populacji, formacji i zespołów roślinnych, zgrupowań zwierząt, ekosystemów.\nWśród działów ekologii wyodrębnionych ze względu na metodologię badań wymieniane są m.in.:\n\nekologia opisowa – „historia naturalna”, opisywanie całych formacji roślinnych i zgrupowań zwierząt kuli ziemskiej (ociera się o zoogeografię czy biogeografię);\nekologia funkcjonalna – poszukiwania i badania związków, wzajemnych zależności i oddziaływań między składowymi jednostek opisywanych przez ekologię opisową, poszukiwania ogólnych zasad funkcjonowania systemów ekologicznych;\nekologia molekularna – m.in. oceny bioróżnorodności, w tym różnorodności genetycznej (różnorodność w ramach gatunku), i jej przyczyn, śledzenie tras przemieszczania się organizmów (migracja zwierząt i roślin), mierzenie wsobności, charakteryzowanie nowych gatunków, próby odtwarzania dawnego zasięgu występowania;\nekologia stosowana (sozologia) - ochrona środowiska naturalnego (od ochrony poszczególnych gatunków po ekosystemy czy biosferę).\nDziałem ekologii silnie zakorzenionym w biochemii jest ekologia biochemiczna.\n\n\n== Różne podejścia do definicji ekologii ==\nErnst Haeckel: „Przez ekologię rozumiemy wiedzę związaną z ekonomiką natury – badanie stosunków roślin i zwierząt z ich środowiskiem organicznym i nieorganicznym, w tym przede wszystkim ich przyjazne i wrogie stosunki z tymi zwierzętami i roślinami, z którymi wchodzą one w bezpośredni lub pośredni kontakt – można powiedzieć, że ekologia jest budowaniem tych wszystkich złożonych interakcji, które Darwin nazywa warunkami walki o byt”.\nClaude Lévi-Strauss stwierdził, że „ekologia jest astronomią życia”. Tak jak astronomia ukazuje położenie ciał niebieskich, tak ekologia ukazuje rozłożenie organizmów żywych na Ziemi. Ekolog nie ogranicza się tylko do opisu tego rozmieszczenia, stara się odpowiedzieć, dlaczego jest ono właśnie takie, dlaczego zbiorowiska roślin mają swoją strukturę i wypełniają dane funkcje. Jest to wskazanie na ekologię ewolucyjną, funkcjonalną i opisową.\nCharles J. Krebs: „Ekologia jest nauką zajmującą się regułami zachodzącymi między występowaniem i rozmieszczeniem organizmów”, a podstawowym zadaniem ekologii jest wskazanie na przyczyny warunkujące rozmieszczenie i liczebność organizmów (taki cel postawił np. Humboldt w XVIII w.). Krebs wyróżnia:\nekologię opisową („historia naturalna”, opisywanie zbiorowisk roślinnych, całych formacji roślinnych kuli ziemskiej, również zgrupowań zwierząt) – ociera się o zoogeografię czy biogeografię\nekologię funkcjonalną (poszukuje i bada związki, wzajemne zależności i oddziaływania między składowymi jednostek opisywanych przez ekologię opisową), poszukuje ogólnych zasad funkcjonowania systemów ekologicznych\nekologię ewolucyjną (rozważa organizmy i relacje istniejące między nimi jako twory historycznego procesu ewolucji)\nEugene Odum: „Ekologia to nauka o strukturze i funkcjonowaniu natury, supernauka lub nauka jednocząca”.\nBarrington Moore uważa, że ekologia jest nauką syntetyzującą nasze pojmowanie struktury i funkcjonowania biosfery.\nRussel Ackoff: „Ekologia to studium ekosystemów, otwarte na szerokie pole od fizjologii do biogeografii”.\nFrancesco Di Castri:\n1. Ekologia jest nauką przyrodniczą, która wymaga spełnienia rygorów metodologii nauk przyrodniczych i posiada własne kompetencje. Nie jest odczuciem, wyczuciem, stanem ducha lub warunkiem respektowania natury.\n2. Ekologia nie jest synonimem partii politycznych lub programem grup nacisku. To nie znaczy, że wnioski wynikające z jej koncepcji nie wpływają na zrozumienie relacji między ekologią naukową a „ekologią polityczną”.\n3. Ekologia nie jest synonimem spuścizny biologicznej danego regionu lub kraju. Poznanie naukowe dynamiki gatunków danego kraju i regionu, funkcjonowanie ekosystemów jest nieodzowne dla tej dziedziny. Ekologia dostarcza danych do zarządzania tym dziedzictwem.\n4. Ekologia nie jest nauką będącą syntezą dokonaną na podstawie danych dostarczonych przez inne nauki. Ona jest otwarta na inne nauki. Ekologia jest jednak nauką z jej własnymi logiką, metodologią i koncepcjami.\n5. Ekologia nie jest nauką w pełni holistyczną. Aby zrozumieć mechanizm procesów ekologicznych i interakcje w badanych zgrupowaniach czy zespołach, należy przyjąć środek między rozumowaniem holistycznym i redukcjonistycznym, między rozumowaniem syntetycznym i analitycznym.\n6. Ekologia nie jest synonimem wiedzy o środowisku lub nauką obejmującą problemy środowiska (choć często do takiej funkcji bywa sprowadzana). Nie oznacza to, że wyniki poznania ekologicznego nie powinny być wykorzystane w ochronie środowiska (np. rekultywacja jezior, regeneracja zdewastowanych lasów). Nie jest też synonimem eksploatacji zasobów naturalnych.\n7. Ekologia nie jest synonimem biotycznego układu terytorialnego (przestrzenny rozkład gatunków). Ekologia uwzględnia układ przestrzenny w podejmowaniu kwestii różnorodności ekologicznej, przy analizie sukcesji ekosystemów, ukazywaniu warunków stabilności ekosystemów.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nagroekologia\nekologia człowieka\nekologia leśna\nekologia molekularna\nekologia społeczna\nekologia teoretyczna\nekologia tropikalna\nekopolityka oraz ekologizm\nklasy wierności\nEuropean Journal of Ecology\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStanisławS. Zięba StanisławS., Historia myśli ekologicznej, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2004, ISBN 83-7363-164-X, OCLC 830625431 . Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSahotraS. Sarkar SahotraS., Ecology, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 23 grudnia 2005, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Poziomy organizacji żywej materii\n\nW przyrodzie ożywionej wyróżnia się różne poziomy organizacji materii, od pojedynczej komórki, poprzez kolonię, tkankę, organizm, aż do biosfery. Kolejne poziomy są przedmiotem zainteresowania różnych dziedzin nauki.\n\n\n== Poziomy ==\nW strukturze organizacyjnej żywej materii wyróżniamy trzy poziomy:\n\nPoziom molekularny, w skład którego wchodzą:\nkomórka\nstruktury komórkowe\nNauki dotyczące tego poziomu:\ncytologia\nbiochemia\nbiologia molekularna\nPoziom organizmalny, w skład którego wchodzą:\ntkanki\nnarządy (u roślin organy)\nukłady narządów (u roślin systemy)\norganizm\nNauki dotyczące tego poziomu:\nembriologia\nfizjologia\nanatomia\nhistologia\nPoziom ponadorganizmalny, w skład którego wchodzą:\npopulacje\nbiocenozy\nekosystemy\nbiosfera\nNauki dotyczące tego poziomu:\nekologia\nbiogeografia\nsystematyka\nPłaszczyzną zainteresowania ekologii są wszystkie poziomy powyżej pojedynczego osobnika, niezależnie czy jest to jednokomórkowiec, czy organizm wielokomórkowy.\nWiększość organizmów na Ziemi żyje otoczona innymi organizmami, wchodząc z nimi w najrozmaitsze interakcje. Jeśli zatem za podstawową jednostkę organizacji przyjmiemy pojedynczą istotę żywą, to każdy wyższy poziom organizacji składa się z większej od 1 liczby osobników. W ten sposób już dwa osobniki mogą tworzyć rodzinę, kilka stado lub grupę rodzinną itp. Najprostszym przykładem ekosystemu jest związek między jednym producentem (np. bakterii autotroficznej) i jednym destruentem (np. bakterii heterotroficznej). Taka organizacja realizowałaby proces produkcji i dekompozycji materii organicznej w oparciu o czerpaną ze środowiska energię i pierwiastki pobierane, a następnie oddawane do środowiska, a zatem spełniałby podstawowe założenia ekosystemu.\nNajwiększym poziomem organizacji życia jest biosfera, obejmująca wszystkie obszary, na których występują żywe istoty. Z chwilą, gdy człowiek odkryje życie we Wszechświecie, biosfera rozciągnie się również na tamte obszary.\nPrzez wiele ostatnich lat badano głównie poziom komórkowy i organizmalny, a dziś ze względu na wiele chorób występujących w nowoczesnym świecie, których przyczyną jest środowisko społeczne i emocjonalna więź międzyludzka, zajęto się poziomem ponadorganizmalnym. \nZ punktu widzenia ekologii podstawowymi poziomami organizacji są:\n\nosobnik\npopulacja\nbiocenoza\nekosystem\nbiosfera\nW obrębie tych jednostek ekologicznych mogą egzystować mniejsze zespoły, wyróżniające na podstawie innych kryteriów: etologicznych (np. rodzina, stado), fitosocjologicznych (zespół roślinności) czy mikrobiologicznych (kolonia bakteryjna).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMarkus I.M.I. Eronen Markus I.M.I., Daniel StephenD.S. Brooks Daniel StephenD.S., Levels of Organization in Biology, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 5 lutego 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-02-06]  (ang.). (Poziomy organizacji w biologii)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Alkalifile\n\nAlkalifile, alkafile, organizmy zasadolubne – organizmy (zarówno rośliny, jak i zwierzęta), które najlepiej rozwijają się w glebie lub wodzie o odczynie zasadowym, na ogół w środowisku bogatym również w związki wapnia. Organizmy te są też zazwyczaj kalcyfilami.\nWe wspomnianym środowisku żyją np.:\n\nazotobakterie,\nburak cukrowy,\nkoniczyna,\nokrzemki,\npodbiał pospolity,\npowój,\npszenica,\nniektóre gatunki ślimaków.\n\n\n== Bibliografia ==\nPopularna Encyklopedia Powszechna. Kraków: 1994. ISBN 83-85719-07-5. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anoksja (ekologia)\n\nAnoksja (deficyt tlenowy) – stan niedoboru tlenu w środowisku. Najczęściej dotyczy niedoboru tlenu w ekosystemach wodnych oraz w glebie (zwykle po obfitych deszczach). W rybactwie nazywany bywa przyduchą. Często wiąże się z wysoką trofią i zakwitem lub oblodzeniem powierzchni akwenu uniemożliwiającym rozpuszczanie tlenu atmosferycznego w wodzie. Długotrwałe braki tlenu (warunki anaerobowe) prowadzą do powstawania z materii organicznej dużych ilości siarkowodoru i martwicy wód, zaczynającej się w warstwach przydennych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nZdzisław Kajak: Hydrobiologia-limnologia. Ekosystemy wód śródlądowych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12537-3. (pol.). Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antropopresja\n\nAntropopresja – ogół działań człowieka (zarówno planowych i przypadkowych) mających wpływ na środowisko przyrodnicze.\nCzynniki antropopresji, czyli czynniki antropogeniczne – czynniki związane z każdą formą pośredniego lub bezpośredniego wpływu człowieka na środowisko i bytujące w nim rośliny i zwierzęta. Na terenach użytkowanych rolniczo jest to całokształt działalności związanej z produkcją roślinną i zwierzęcą. Działalność rolnicza, podporządkowana nadrzędnemu celowi, tj. maksymalizacji produkcji, często prowadzi do degradacji środowiska (np. w wyniku nadmiernej chemizacji). W rezultacie działalności pozarolniczej również zachodzą niekorzystne zmiany, np. zmniejszanie powierzchni użytków rolnych na korzyść gospodarki komunalnej i zabudowy przemysłowej, skażenie atmosfery, wody i gleby przez przemysł, zachwianie stosunków wodnych w glebie wskutek pogłębiania rzek lub wadliwej melioracji. Na terenach użytkowanych rolniczo jest to całokształt działalności związanej z produkcją roślinną i zwierzęcą, a na terenach uprzemysłowionych - z przemysłem.\nRodzaje antropopresji – konkretne oddziaływania człowieka na środowisko, np. zanieczyszczenie wody, emisja hałasu, zaśmiecanie, wycinanie lasu, emisja zanieczyszczeń powietrza.\nSkutkami antropopresji są rozmaite przemiany środowiska, zwane ogólnie jego degradacją np. zatrucie wody, wyjałowienie gleby, zniszczenie pokrywy roślinnej. Innymi efektami antropopresji może być np. zaburzenie funkcjonowania stad zwierząt. Aby temu zapobiegać, stosuje się:\n\nochronę środowiska w postaci zakładania parków narodowych, rezerwatów, oczyszczania środowiska\numiejętne gospodarowanie np. zalesianie, rekultywacja, racjonalne użytkowanie gleb.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPodgórski Zbigniew: Antropopresja wywołana funkcjonowaniem młynów wodnych na przykładzie wschodniej części Kotliny Grudziądzkiej, Dolina Dolnej Wisły. Wrocław : Polskie Towarzystwo Geograficzne, 2004. Czasopismo Geograficzne, 2004, 75, 1-2. Literatura s. 77-81.\nRyszardR. Janikowski RyszardR., Zarządzanie antropopresją., Warszawa: Difin, 2004, ISBN 83-7251-456-9, OCLC 749411960 . Brak numerów stron w książce\nGeochemiczne, hydrochemiczne i biochemiczne zmiany środowiska przyrodniczego na obszarach objętych antropopresją : geochemiczne zmiany w środowisku gruntowo-wodnym pod wpływem związków toksycznych : materiały IV konferencji naukowej, Kraków - AGH, 9 grudnia 1997 (red. materiałów konferencyjnych Zenon Kłapyta, Jerzy Fijał) ; Akademia Górniczo-Hutnicza im. S. Staszica, Zakład Mineralogii, Petrografii i Geochemii. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Krakowie. Komitet Nauk Mineralogicznych przy VII Wydziale Polskiej Akademii Nauk. Kraków : CPPGSMiE PAN, 1997. ISBN 83-86286-93-8.\nKlimko Ryszard: Antropopresja w geosystemie miasta Piły i jego otoczeniu: Poznań : UAM, 1991. ISBN 83-232-0327-X.\nBurdzik Tomasz: Przemiany przestrzeni a społeczny wymiar miasta, w: Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko, T. XIII, Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, Sosnowiec 2012,  ss. 18-24, ISSN 1895-6785", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antroposfera\n\nAntroposfera – sfera kuli ziemskiej (obręb biosfery), w której działa człowiek. Jest to zazwyczaj obszar poddany silnej antropopresji, ulega on poszerzeniu wraz z rozwojem cywilizacji. Antroposfera obejmuje m.in. obszary zurbanizowane. Aktualnie w badaniach naukowych badany jest wpływ przekształceń środowiska przyrodniczego dokonywanych przez człowieka również na tę sferę.\nTermin używany w naukach przyrodniczych, ekologii i geografii. Antroposfera jest też czasem nazywana noosferą - sferą rozumu.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Audyt ekologiczny\n\nAudyt ekologiczny - oznacza narzędzie zarządzania obejmujące systematyczną, udokumentowaną, okresową i obiektywną ocenę efektów działalności organizacji, systemu zarządzania i procesów służących ochronie środowiska, w celu ułatwienia kontroli zarządczej praktyk mogących wywierać wpływ na środowisko oraz oceny zgodności z polityką środowiskową, w tym z celami i zadaniami środowiskowymi organizacji. Audytu ekologicznego dotyczy rozporządzenie UE Nr 761/2001 o dobrowolnym uczestnictwie przedsiębiorstw przemysłowych we wspólnotowym systemie zarządzania środowiskiem i kontroli ekologicznej zakładu.\n\n\n== Zobacz ==\nEMAS\n\n\n== Bibliografia ==\nRozporządzenie (WE) Nr 761/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 19 marca 2001 r.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bezpieczeństwo ekologiczne\n\nBezpieczeństwo ekologiczne – stan ekosystemu, w którym ryzyko zakłóceń jego składowych jest niewielkie (zerowe albo nieosiągalne).\nBardziej pełna definicja brzmi następująco: Bezpieczeństwo ekologiczne to trwały i ciągły proces zmierzający do osiągnięcia pożądanego stanu ekologicznego, zabezpieczający spokojną i zdrową egzystencję wszystkich elementów ekosystemu, przy użyciu różnych środków zgodnych z zasadami współżycia wewnętrznego państwa i społeczności międzynarodowej.\nJest to względnie nowy wymiar bezpieczeństwa zarówno wewnętrznego jak i międzynarodowego. Teraz już nie jest to osobna sprawa każdego państwa, lecz wspólny interes społeczności międzynarodowej, który potrzebuje wspólnego wysiłku. Czasami naukowcy nagłaśniają, iż bezpieczeństwo ekologiczne jest wieczną wartością gatunku ludzkiego, bez zapewnienia którego człowiek nie przetrwa.\nW „Strategii obronności RP” ochronę środowiska naturalnego uznano za podstawową wartość i cel.\n\n\n== Główne nurty ==\nPierwszy nurt, który nazywa się negatywny odwołuje się do źródeł zagrożeń i sposobu ich unikania. Przedstawiciele tego poglądu widzą zagrożenia przede wszystkim w środowisku naturalnym i stąd definicja bezpieczeństwa ekologicznego według nich brzmi następująco: Bezpieczeństwo ekologiczne to likwidacja lub zmniejszenie do minimum zagrożeń zdrowia i życia człowieka, których źródłem jest środowisko naturalne. Takie spojrzenie powoduje, że przeciwdziałanie zagrożeniom zaczyna się dopiero po ujawnieniu się skutków.\nDrugi nurt nazywa się kreacyjny. Pojawił on się po wielkich katastrofach przemysłowych minionego wieku, szczególnie w Seveso (1976 r.), Bhopalu (1984 r.) i Czarnobylu (1986 r.). Wtedy pojawiła się potrzeba innego patrzenia na problem zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego. Przedstawiciele tego nurtu uważają, że my sami musimy stworzyć sobie bezpieczne warunki dla przetrwania, a wszystkie zagrożenia są rezultatem naszej działalności. A zatem stworzyli następującą definicję: Bezpieczeństwo ekologiczne jest procesem podejmowania działań przez społeczność międzynarodową i wewnątrz kraju mających na celu kształtowanie pożądanego stanu środowiska przyrodniczego w celu zachowania warunków w których zagrożenia nie mogą się pojawić.\n\n\n== Zobacz też ==\nstruktura ekosystemu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBezpieczeństwo ekologiczne RP. adamkorcz.dl.interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-06-26)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "BioBlitz\n\nBioBlitz, również pisane małymi literami bioblitz, to wydarzenie będące krótkotrwałym badaniem biologicznym, mającym na celu zarejestrowanie wszystkich gatunków żyjących na wyznaczonym obszarze. Grupy naukowców, przyrodników-amatorów czy wolontariuszy prowadzą intensywne badania terenowe w ciągu nieprzerwanego czasu (na przykład 24 godzin). Jednym z celów wyróżniających BioBlitze od profesjonalnych badań terenowych, jest zwiększenie publicznego zaangażowania i zainteresowania tematyką różnorodności biologicznej. Z tego powodu BioBlitze często odbywają się w miejskich parkach czy rezerwatach położonych w pobliżu miast.\n\n\n== Cechy ==\nWydarzenie BioBlitz cechują różne możliwości i korzyści, w porównaniu do tradycyjnych badań naukowych. Niektóre z tych potencjalnych zalet to:\n\nZabawa – w porównaniu do mocno ustrukturyzowanych i opomiarowanych badań terenowych, na tego rodzaju imprezach panuje atmosfera święta, festiwalu. Krótki okres trwania poszukiwań dodatkowo zwiększa poziom zabawy (np. w formule zawodów).\nOsadzenie lokalne – koncepcja różnorodności biologicznej na ogół kojarzy się z odległymi rafami koralowymi czy lasami tropikalnymi. BioBlitz daje ludziom szanse na odwiedzenie i zobaczenie, że lokalne parki są zasobne w różnorodność biologiczną a ich ochrona jest ważna.\nNauka – te jednodniowe imprezy zbierają podstawowe taksonomiczne informacje na temat niektórych grup gatunków.\nSpotkania z naukowcami – BioBlitz zachęca ludzi do spotkania z pracującymi naukowcami i zadawania im pytań, interakcji.\nWykrywanie rzadkich i unikalnych gatunków/grup – kiedy wolontariusze i naukowcy pracują razem, są w stanie wykryć nietypowe lub specyficzne siedliska służące ochronie i zarządzaniu, a w niektórych przypadkach wspólne działania mogą się także przyczynić do odkrycia rzadkich gatunków.\nDokumentowanie występowania gatunków – BioBlitze nie zapewniają pełnej inwentaryzacji gatunków w danej lokalizacji, ale dają listę gatunków, która stanowi podstawę do pełniejszego badania i często pokazuje, jakie korzyści teren czy takson może odnieść z dalszych badań.\nPierwszy Bioblitz w Polsce zorganizował Komitet Badań Morza PAN w Sopocie, w maju 2008. W latach 2009–2011 odbyły się trzy kolejne BioBlitze w Sopocie i Gdyni. W 2016 Stacja Biologiczna Wydziału Biologii Uniwersytetu Gdańskiego zorganizowała BioBlitz na Wyspie Sobieszewskiej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biocenoza\n\nBiocenoza (gr. bios ‘życie’, koinós ‘wspólny’), zespół biotyczny – zespół populacji organizmów roślinnych (fitocenoza), zwierzęcych (zoocenoza) oraz mikroorganizmów (mikrobiocenoza) danego środowiska abiotycznego (biotopu), należących do różnych gatunków, ale powiązanych ze sobą różnorodnymi czynnikami ekologicznymi i zależnościami pokarmowymi (sieci troficzne), tworzących całość, która pozostaje w stanie równowagi. Biocenoza oraz biotop tworzą ekosystem. Biocenozy sąsiadujące ze sobą zwykle nie są od siebie sztywno odseparowane, lecz przenikają się wzajemnie. Niektóre biocenozy mogą również składać się z kilku pomniejszych biocenoz.\nPojęcie biocenozy wprowadził Karl Möbius.\n\n\n== Podział biocenoz ==\nBiocenozy mogą być naturalne (sawanna, las, jezioro) i sztuczne (park, ogród, pole uprawne). W zależności od środowiska, wyróżnia się m.in.:\n\nagrocenoza – biocenoza pól uprawnych\nhylocenoza – biocenoza leśna\npratocenoza – biocenoza łąk i pastwisk (trwałych użytków zielonych)\nurbicenoza – biocenoza miasta\n\n\n== Zobacz też ==\nnekrocenoza\ntanatocenoza\nstruktura ekosystemu\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biochora\n\nBiochora – przestrzeń, którą zajmuje jedna, konkretna fitocenoza (zbiorowość).\n\n\n== Zobacz też ==\nFitocenoza\nZbiorowisko roślinne\n\n\n== Bibliografia ==\nMatuszkiewicz \"Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski\"", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biodegradacja\n\nBiodegradacja (gr. bios ‘życie’, łac. degradatio ‘obniżenie’) – biochemiczny rozkład związków organicznych przez saprobionty (głównie bakterie i grzyby, ale także pierwotniaki, promieniowce, glony i robaki) na proste związki nieorganiczne. Poza organizmami żywymi, do biodegradacji przyczyniają się także czynniki naturalne, takie jak: światło słoneczne, tlen z powietrza i woda. Dzięki niej rozkładowi może ulegać nawet 95% substancji organicznej.\nBiodegradacja jest procesem bardzo powszechnym. Przebiega we wszystkich biocenozach. Zamyka ona cykle biogeochemiczne większości pierwiastków chemicznych, poprzez doprowadzenie związków do form przyswajalnych przez rośliny. O ile biodegradacja związków występujących naturalnie przebiega bardzo szybko (przykładem są lasy równikowe), o tyle rozkład substancji sztucznych, wytworzonych przez człowieka, może trwać nawet do kilku tysięcy lat (np. pochodne ropy naftowej, pestycydy, materiały wybuchowe). Mimo to proces ten ma duże znaczenie w zachowaniu środowiska naturalnego, ponieważ zmniejsza stopień jego zanieczyszczenia.\nDużą zdolność do biodegradacji wykazują zasobne w próchnicę, biologicznie aktywne gleby.\nRozkład szczątków organicznych przebiega zarówno w obecności tlenu, jak i przy jego braku. Aeroby degradują je, wykorzystując tlen jako utleniacz. Anaeroby zastępują tlen azotanami, siarczanami, jonami metali lub dwutlenkiem węgla. W ten sposób metanotrofy potrafią rozkładać węglowodory alifatyczne, a nawet ich halogenki.\nObecnie zastępuje się trwałe tworzywa sztuczne i detergenty odpowiednikami, które ulegają biodegradacji.\nW przeciwieństwie do mineralizacji, terminu biodegradacja używa się raczej w odniesieniu do substancji szkodliwych (np. pestycydów).\n\n\n== Zastosowania biodegradacji ==\nNajpopularniejszym wykorzystaniem biodegradacji przez człowieka są filtry awaryjne w biologicznych oczyszczalniach ścieków oraz stawach biologicznych, służących do fermentacyjnego oczyszczania odpadów (np. z cukrowni). Konieczne jest zapewnienie odpowiednich warunków dla mikroorganizmów przeprowadzających biodegradację. Należy utrzymywać odpowiednią temperaturę oraz usunąć ze ścieków substancje toksyczne dla biodegradatorów (np. detergenty, pestycydy).\nMa również zastosowanie na składowiskach odpadów, przy produkcji biogazu z odpadów i ścieków, biomasy paszowej ze ścieków oraz rozpuszczalnych w wodzie pestycydów w opakowaniach podatnych na biodegradację.\n\n\n== Badania nad biodegradacją ==\nPrzez wiele lat na Ziemi nagromadziły się ogromne ilości odpadów, a nowe są wytwarzane każdego dnia. W związku z tym trwają prace nad zwiększeniem zdolności biodegradacyjnych mikroorganizmów. Równolegle do nich poszukiwane są biodegradowalne zamienniki do obecnie wykorzystywanych w przemyśle materiałów. Takie zamienniki musiałyby jednak spełniać wszystkie wymogi, które spełniają obecnie wykorzystywane tworzywa. Badania skupiają się głównie na polimerach, których produkcja w 2002 roku wyniosła ponad 180 mld ton. Rozwiązania problemu poszukuje się w dwóch kierunkach:\n\nWytwarzanie biodegradowalnych polimerów, przez modyfikację istniejących materiałów (np. polimer Bioflex® – polietylen z dodatkiem skrobi, który jest bardziej podatny na biodegradację ze strony mikroorganizmów – przykład materiału biorozpraszalnego).\nProdukcja poliestrów, polieterów czy polialkoholi, zawierających grupy funkcyjne wrażliwe na działanie mikroorganizmów (np. Binolle, wyprodukowany w latach 90. XX wieku, w kompoście ulega rozkładowi w ciągu 6–24 tygodni).\n\n\n== Zobacz też ==\nbioodpady\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nBiodegradacja. e-biotechnologia.pl.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bioklimatologia\n\nBioklimatologia – dział biologii zajmujący się bioklimatem, czyli badaniem wpływu związków i zależności pomiędzy warunkami klimatycznymi panującymi na danym obszarze a zamieszkującymi ów obszar organizmami, populacjami, biocenozami. Punktem wyjścia w bioklimatologii jest założenie dotyczące istnienia związku pomiędzy danym czynnikiem fizycznym środowiska (czasem zespołem takich czynników) a jednostką biologiczną bądź ekologiczną (organizmem, populacją, biocenozą). Zależność ta ujawnia się poprzez zmianę aktywności biologicznej wraz ze zmianą stopnia natężenia czynnika.\nPrzedmiot badań bioklimatologii zbliżony jest do przedmiotu badań biometeorologii, która zajmuje się głównie analizą wpływu pogody oraz klimatu na stan fizjologiczny i samopoczucie ludzi. W swoich badaniach bierze pod uwagę głównie stan atmosfery. Bioklimatologia z kolei rozpatruje szerszy zakres czynników środowiskowych, w szczególności tych, które decydują o występowaniu organizmów, ich liczebności, funkcjonowaniu w środowisku, a także zajmuje się określaniem wpływu tych czynników na szanse przeżycia organizmów i ich rozrodu.\nBadania warunków środowiskowych, prowadzone dla celów bioklimatologii, obejmują następujące czynniki:\n\ntemperatura powietrza, wody i gleby,\nciśnienie powietrza i wody,\nwilgotność powietrza i gleby,\nkierunek i prędkość wiatru,\nzachmurzenie,\nopady atmosferyczne,\nprzeźroczystość powietrza i wody,\nnatężenie i skład promieniowania Słońca, Ziemi i atmosfery ziemskiej,\nnasłonecznienie.\nWiększość z tych czynników podlega stałym obserwacjom, prowadzonym w niższych warstwach atmosfery. Badania wyżej położonych warstw atmosfery przeprowadzane są za pomocą balonów, samolotów, satelitów.\nZ bioklimatologią ściśle powiązane są m.in.:\n\nklimatofizjologia - określa zdolność organizmu do dostosowania się do zmieniających się w czasie i przestrzeni warunków otoczenia,\nklimatoterapia - bada możliwość wykorzystania warunków klimatycznych do celów profilkatycznych i zdrowotnych,\nklimatologia urbanistyczna - analizuje zmiany klimatyczne wywołane działalnością człowieka oraz opracowuje metody ich optymalizacji.\n\n\n== Zobacz też ==\nklimatofizjologia, biometeorologia, klimatoterapia, klimatologia urbanistyczna\nagrometeorologia\n\n\n== Literatura ==\nP. Trojan, Bioklimatologia ekologiczna, Warszawa 1985.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biomagnifikacja\n\nBiomagnifikacja – procesy zachodzące w ekosystemie, w wyniku których następuje wzrost stężenia substancji toksycznej w organizmie, zajmującym wyższy poziom troficzny.\n\n\n== Zobacz też ==\nbioakumulacja\nbiotransformacje\nłańcuch pokarmowy\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biomasa (ekologia)\n\nBiomasa – łączna masa organizmów w danym ekosystemie.\nSzacowana biomasa wszystkich organizmów i wirusów w biosferze Ziemi wynosi 550 Gt węgla, przy czym:\n\nrośliny – 450 Gt C\nbakterie – 70 Gt C\ngrzyby – 12 Gt C\narcheony – 7 Gt C\nprotisty – 4 Gt C\nzwierzęta – 2 Gt C:\nstawonogi – 1,2 Gt C:\nmorskie – 1 Gt C\nlądowe – 0,2 Gt C\nryby – 0,7 Gt C\npierścienice – 0,2 Gt C\nmięczaki – 0,2 Gt C\nparzydełkowce – 0,1 Gt C\nzwierzęta gospodarskie – 0,1 Gt C\nludzie – 0,06 Gt C\nnicienie – 0,02 Gt C\ndzikie ssaki – 0,007 GtC\ndzikie ptaki – 0,002 GtC\nwirusy – 0,2 Gt C\n\n\n== Zobacz też ==\nBiomasa\nBiomasa SSB\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biosfera\n\nBiosfera (zob. bio, geosfera) – strefa kuli ziemskiej zamieszkana przez organizmy, w której odbywają się procesy ekologiczne.\nObszary na których nie występuje życie nazywa się strefą abiotyczną.\nBiosfera jest częścią powłoki ziemskiej, która obejmuje skorupę ziemską, a również powietrze, ląd i wodę. Z najobszerniejszego punktu widzenia geofizyki i ekologii, biosfera jest światowym systemem ekologicznym i obejmuje wszystkie istoty żywe (organizmy) i ich powiązania ze sobą i z litosferą (skorupą ziemską), hydrosferą (wodą) i atmosferą (powietrzem). Do dziś Ziemia jest jedyną znaną planetą, na której znajduje się życie. Szacuje się, że ziemska biosfera zaczęła się tworzyć (przez proces biogenezy) przynajmniej 3,5 miliarda lat temu. \nBiosfera obejmuje około:\n4 km n.p.m. – atmosfera\n11 000 m p.p.m. – hydrosfera\n40 cm w głąb ziemi – litosfera\n\n\n== Pochodzenie i użycie pojęcia ==\nPojęcie biosfery zostało wprowadzone przez geologa Eduarda Suessa w roku 1875. Ekologiczne pojęcie biosfery pochodzi z lat 20. XX wieku i poprzedza wprowadzenie przez Arthura Tansleya w 1935 roku pojęcia ekosystemu. W nieco innym rozumieniu pojęcie biosfery wprowadził Włodzimierz Wiernadskij (1926, 1929).\nBiosfera rozumiana jest jako:\n\nsuma wszystkich organizmów żywych, ich biomasa i przestrzeń, jaką zajmują;\nsystem ekologiczny, specyficznie rozumiany superorganizm z atmosferą, cyrkującymi wodami i procesami zachodzącymi w skorupie ziemskiej. W pewnym sensie organizmy żywe są \"wytworem\" tak rozumianej biosfery. Rozumienie pojęcia biosfery Wiernadskiego zbliżone jest do koncepcji Gai Lovelocka oraz Lynn Margulis.\n\n\n== Biosfery 1, 2, 3 ==\nKiedy następuje liczba po słowie biosfera, zwykle odznacza to szczególny system ekologiczny:\n\nBiosfera 1 – planeta Ziemia\nBiosfera 2 – laboratorium w Arizonie (Stany Zjednoczone) w którym mieści się 3,15 akrów (13 000 m²) zamkniętego systemu ekologicznego\nBiosfera 3 – też znana jako BIOS-3; próba tworzenia sztucznej biosfery przeprowadzona przez Rosjan w latach 1967-1968 w Krasnojarskim Instytucie Biofizyki Syberyjskiego Oddziału Akademii Nauk ZSRR.\n\n\n== Biosfery pozaziemskie ==\nNie jest obecnie znana żadna pozaziemska biosfera, stąd ich istnienie pozostaje jedynie hipotezą. Proces powstawania życia wciąż nie jest do końca zrozumiany. Uważa się, że pierwsze organizmy, a wraz z nimi biosfera, powstały na Ziemi ok. 3,5–3,7 mld lat temu. Według niektórych naukowców, ich zaistnienie wymagało skrajnie nieprawdopodobnej kombinacji zjawisk astrofizycznych i geologicznych, w związku z czym biosfery podobne do ziemskiej występują we wszechświecie niezwykle rzadko, bądź nie ma ich wcale (hipoteza jedynej Ziemi). Pogląd ten jest sprzeczny z zasadą kopernikańską, według której położenie Ziemi we wszechświecie nie jest w żaden sposób uprzywilejowane. Stąd inni naukowcy uważają, że biosfery powinny być dość powszechne (zwłaszcza biorąc pod uwagę prawdopodobną obfitość planet podobnych do Ziemi). Na przykład Stephen H. Dole twierdzi, że potencjalnie jest ich w Drodze Mlecznej nawet 600 milionów.\nNa podstawie badań planet pozasłonecznych prowadzonych z użyciem Kosmicznego Teleskopu Keplera obliczono, że o ile prawdopodobieństwo abiogenezy jest większe niż 1 do 1000, najbliższa pozaziemska biosfera powinna znajdować się w granicach 100 lat świetlnych od Ziemi.\nSpekulowano też o możliwości stworzenia w przyszłości sztucznych biosfer w procesie terraformowania, na przykład na Marsie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nbiosphere, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-10-03]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biosfera 2\n\nBiosfera 2 (ang. Biosphere 2) – budowla w miejscowości Oracle, hrabstwa Pinal, stanu Arizona. Wielka szklarnia, która miała naśladować zamknięty system ekologiczny. Została zbudowana w latach 1987–1989 przez John Polk Allen, Space Biosphere Ventures i innych. Głównym celem budowli były badania nad możliwością utrzymywania ludzi (naukowców) w zamkniętej biosferze. Naukowcy badali w Biosferze 2 możliwość użycia zamkniętych biosfer w kolonizacji kosmosu, a także mieli okazję prowadzić badania nad prawdziwą biosferą nie szkodząc biosferze Ziemi.\nNie istniał nigdy, jak sugeruje nazwa, projekt Biosfera 1. 2 w nazwie symbolizować ma alternatywną biosferę względem tej, w której ludzie żyją na co dzień.\nW teorii, zamknięci wewnątrz ochotnicy mieli utrzymywać swoje życie tylko dzięki własnoręcznie wyhodowanej żywności i tlenie uzyskanym wyłącznie z roślin pod szklarnią. Jednak o wiele częściej niż przewidywano, trzeba było dostarczać im tych rzeczy, a także lekarstw. Rośliny były podatne na choroby, a ich zastąpienie nie było wydajne bez otwierania drzwi. Ilość i jakość plonów była nieproporcjonalna do wysiłku i czasu ich uzyskiwania. Tak więc, problem utrzymania się przy życiu bez zaopatrzenia ziemskiego nie został rozwiązany.\nProjekt budowy Biosfery 2 kosztował 200 milionów USD. Całą kwotę zafundował Edward Bass.\nOd czerwca 2006 budowla już nie jest zupełnie szczelna, a na terenie posiadłości ma być wybudowane nowe osiedle.\n27 czerwca 2011 ogłoszono, że właścicielem Biosfery 2 z dniem 1 lipca 2011 zostanie oficjalnie Uniwersytet Arizony.\n\n\n== W kulturze ==\nProjekt został sparodiowany w serialu Johnny Bravo w odcinku Eksperyment Biosfera (Biosphere Johnny). Motyw wykorzystany został także w filmie z 1996 Eko-jaja (Bio-Dome) w reżyserii Jasona Blooma.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBiosfera 2 – strona oficjalna (ang.)\nKrzysztof Lewandowski, Biosfery w: Mars Society Polska, 2000-02-05\nDiscover Magazine: Jordan Fisher Smith \"Life Under the Bubble\" 2010-12-20\nJane Poynter (tłumaczenie na język polski: Krystian Aparta): Życie w Biosferze 2. [w:] TED: Ideas worth spreading > Talks [on-line]. www.ted.com, marzec 2009. [dostęp 2013-05-15]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biota (ekologia)\n\nBiota – wszystkie organizmy danego regionu geograficznego w określonym czasie w dowolnym środowisku rozpatrywane niezależnie od powiązań ekologicznych.\nW jej skład wchodzą np. przedstawiciele fauny i flory organizmów komórkowych (rośliny, zwierzęta, grzyby, bakterie, pierwotniaki itp.) oraz organizmów bezkomórkowych (np. wirusy).\n\n\n== Zobacz też ==\nmikrobiota\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBiota [2]\nBiota Africa [3]", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biotop\n\nBiotop (gr. βίος bíos „życie”, τόπος tópos „miejsce, region”) – środowisko życia biocenozy, środowiskowa część ekosystemu. Pierwotnie biotopem określano tylko abiotyczne elementy siedliska. Obecnie często rozumiany jest jako siedlisko nieożywione zmienione przez biocenozę. Biotop razem z biocenozą tworzy ekosystem.\nZbliżonym terminem jest siedlisko (habitat), określane jako zespół czynników niezależnych od biocenozy.\nW akwarystyce i terrarystyce biotopem potocznie określa się wzorzec warunków środowiska, z którego pochodzą hodowane zwierzęta i rośliny. Przygotowanie i pielęgnacja akwarium lub terrarium środowiskowego zmierza do zapewnienia warunków możliwie zbliżonych do naturalnych (np. biotop tanganikański, biotop malawijski czy biotop południowoamerykański).\n\n\n== Zobacz też ==\nstruktura ekosystemu\n\n\n== Bibliografia ==\nKompendium wiedzy o ekologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-13589-1. Brak numerów stron w książce\nBiologia. Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0. pwn.pl Sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-61492-24-5. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chronosekwencja\n\nChronosekwencja – opis zestawu obszarów głównie ekologicznych, które charakteryzują się podobnymi cechami środowiskowymi i osobniczymi, ale reprezentują inny wiek.\nKluczowe przy ustalaniu chronosekwencji jest to, aby żadna inna zmienna (taka jak różne składniki abiotyczne i składniki biotyczne), oprócz wieku danej populacji, nie różniła się między obiektami badania.\n\n\n== Zastosowania ==\n\n\n=== Leśnictwo ===\nZe względu na charakter zachodzących procesów w środowiskach leśnych w dłuższym okresie (dziesiątki lat), metody chronosekwencji są stosowane do przedstawiania i badania kondycji oraz rozwoju lasu, w zależności od czasu. Istotne jest przy tym, aby warunki klimatyczne dla tych samych lub podobnych stanowisk nie wykazywały większych różnic.\n\n\n=== Ekologia ===\nChronosekwencje są często wykorzystywane do badania zmian, zachodzących w zbiorowiskach roślinnych podczas sukcesji.  Klasycznym przykładem wykorzystania chronosekwencji do badania sukcesji ekologicznej są badania sukcesji roślin i mikroorganizmów w strefach polodowcowych..\n\n\n== Bibliografia ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cyklomorfoza\n\nCyklomorfoza (gr. kýklos koło, morphē kształt), polimorfizm sezonowy – sezonowa zmienność wielkości i kształtu ciała drobnych organizmów (bezkręgowców oraz glonów planktonowych) w kolejnych pokoleniach w ciągu roku. Powszechna u planktonowych skorupiaków, zwłaszcza wioślarek.\nU Daphnia cucullata zimowe formy mają głowę okrągłą, latem pojawiają się osobniki o coraz bardziej wydłużonych głowach (\"hełmach\") dochodzących do 60% długości ciała, jesienią zaś znowu wracają formy o coraz krótszej głowie. U Daphnia pulex pojawiają się wyrostki karapaksu. Podobne struktury wytwarzane są przez inne organizmy. Wrotki i niektóre glony sezonowo wytwarzają kolce.\nPrzyczyny tego zjawiska są nie do końca ustalone. Dawniej uważano, że ma to związek z przystosowaniem się organizmu do zmian lepkości wody spowodowanych zmianą temperatury. Obecnie postuluje się, że jest to mechanizm obronny mający utrudnić pochwycenie przez drapieżniki.\nNazwę zjawiska wprowadził w 1904 roku Robert Lauterborn.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czas podwojenia populacji\n\nCzas podwojenia populacji – czas po jakim populacja danego gatunku w pewnym zamkniętym obszarze ulegnie podwojeniu. Czas podwojenia zależy od zdolności rozrodczych gatunku składającego się na populację i warunków środowiska. Czas podwojenia używany jest zwykle w kontekście mikroorganizmów, w badaniach demograficznych i w ekologii.\n\n\n== Zobacz też ==\nLiczebność populacji", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czynniki abiotyczne\n\nCzynniki abiotyczne (z gr. α̉- (a-) lub (an-) - zaprzeczenie, brak, bez (czegoś) + gr. βίος (bios) - życie ), czynniki fizykochemiczne – czynniki ekologiczne natury fizycznej, samodzielnie lub wraz z innymi czynnikami wywierające wpływ na ekosystemy będące na różnym poziomie organizacji. \nCzynniki abiotyczne w głównym stopniu kształtują biotop i wpływają istotnie na zamieszkujące go organizmy które muszą na drodze ewolucji przystosować się do nich. Gwałtowne i silne zmiany czynników abiotycznych np. transgresja morska mogą zahamować rozwój dotychczas występujących organizmów oraz zmienić strukturę biocenozy.\nCzynniki abiotyczne można podzielić na: edaficzne i klimatyczne.\nDo czynników abiotycznych zaliczamy:\n\nukształtowanie powierzchni terenu,\nskalistość ziemi,\nczynniki chemiczne np.: skład chemiczny atmosfery i wód, zwłaszcza ich zasolenie, natlenienie,\nklimat,\nwilgotność powietrza,\ntemperaturę,\nświatło,\nciśnienie atmosferyczne lub ciśnienie hydrostatyczne,\npromieniowanie i jonizację powietrza,\npole magnetyczne (magnetorecepcja),\nprądy powietrza i morskie.\n\n\n== Zobacz też ==\nCzynniki biotyczne\nPotencjał biotyczny\nStruktura ekosystemu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklopedia: Abiotyczne czynniki. [dostęp 2008-08-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (19 września 2008)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czynniki biotyczne\n\nCzynniki biotyczne (gr. βίος, bios – życie) – czynniki ekologiczne polegające na oddziaływaniu żywych organizmów w sposób bezpośredni lub pośredni na inne organizmy. Czynniki biotyczne, podobnie jak czynniki abiotyczne (fizykochemiczne), regulują rozmieszczenie i liczebność populacji.\nNależą tu zależności międzygatunkowe oraz konkurencja wewnątrzgatunkowa.\n\n\n== Zobacz też ==\npotencjał biotyczny\n\n\n== Bibliografia ==\nBiologia: Jedność i różnorodność. Warszawa: PWN, 2008, s. 873. ISBN 978-83-7446-134-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czynniki edaficzne\n\nCzynniki edaficzne – właściwości chemiczne, fizyczne i biologiczne gleby, warunkujące istnienie specyficznych warunków siedliskowych i w konsekwencji specyficznej kompozycji zasiedlających ją organizmów.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czynniki ekologiczne\n\nCzynniki środowiskowe, czynniki ekologiczne – warunki środowiska, które oddziałują na rozwój osobników w populacji, tj. wpływają na możliwości występowania gatunków, organizmów, ich przeżycia i rozrodu.\nCzynniki ekologiczne dzieli się na:\n\nCzynniki abiotyczne np. temperatura, światło, dwutlenek węgla\nCzynniki biotyczne – określają zależności wewnątrzgatunkowe i międzygatunkowe\nCzynniki, które wpływają ograniczająco na liczebność populacji to opór środowiska.\n\n\n== Bibliografia ==\nPraca zbiorowa: Biologia: jedność i różnorodność. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 2008, s. 873. ISBN 978-83-7446-134-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Daisyworld\n\nDaisyworld (stokrotkowy świat) – hipotetyczna planeta podobna do Ziemi, model stworzony przez Jamesa Lovelocka, twórcę Hipotezy Gai. Była najpoważniejszym i  najsłynniejszym argumentem stosowanym przez naukowca dla potwierdzenia tej hipotezy. Zdaniem naukowca teoretyczna planeta Daisyworld zachowuje się analogicznie do Ziemi, utrzymując swoją temperaturę na stałym poziomie mimo wpływu rosnącej energii pochodzącej od Słońca. \nPlaneta Daisyworld jest uproszczonym modelem biosfery składającej się tylko z jednego gatunku organizmów żywych, utrzymującym globalną temperaturę na stałym poziomie w obliczu czasu i zwiększającej się energii słonecznej. Ukazuje on sposób, w którym stan homeostazy może być utrzymany przez pojedyncze organizmy, działające jedynie we własnym interesie. Dostarczają one w ten sposób globalnemu systemowi rozsądnie stałego zakresu temperatur w obliczu rosnącej siły promieniowania słonecznego. \nDaisyworld to planeta  tej samej wielkości, co Ziemia i obracająca się w takiej samej odległości od gwiazdy podobnej do Słońca. Tak jak nasze Słońce, gwiazda ta stawała się stopniowo jaśniejsza w czasie wypromieniowując coraz więcej ciepła. Jednak temperatura powierzchni Daisyworld pozostała prawie stała przez większość historii tej planety. Dzieje się tak dlatego, że składająca się jedynie z czarnych, białych i szarych stokrotek biosfera Daisyworld pracowała nad złagodzeniem temperatury. \nStokrotki wpływają na temperaturę powierzchni przez ich zdolność do odbijania światła. Ciemne stokrotki zatrzymują większość ciepła słonecznego, białe odbijają większość tego światła z powrotem do przestrzeni kosmicznej. Szare stokrotki zatrzymują mniej więcej tyle samo ciepła, co odbijają.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nBIOLOGICAL HOMEOSTASIS OF THE GLOBAL ENVIRONMENT: THE PARABLE OF DAISYWORLD; By Andrew J. Watson, Marine Biological Association, The Laboratory, Citadel Hill, Plymouth PL1 2PB, England and James E. Lovelock, Coombe Mill, St. Giles on the Heath, Launceston, Cornwall PL15 9RY, England; Published in Tellus (1983) 35B, 284-289 284. Manuscript received 20 October 1982; in final form 14 February 1983\nGaia: Biospheric Control of the Global Climate System > Modeling Daisyworld\nJan Lasa,  GEOFIZJOLOGIA 30 LAT HIPOTEZY GAI, rozdz. 5. Daisyworld, s. 20-27, IFJ Kraków, 2003 (raporty POP)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Degradacja ekosystemu\n\nDegradacja ekosystemu – pogorszenie się (uproszczenie) stanu środowiska przyrodniczego głównie jako efekt działalności człowieka (różnych form antropopresji). \nDegradacja ekosystemu przejawia się zubożeniem składu gatunkowego ekosystemu, pogorszeniem jego poszczególnych elementów (np. powietrza, wody, gleby, rzeźby terenu, krajobrazu itp.), także zmniejszeniem naturalnej regulacji liczebności populacji i aktywności biologicznej ekosystemu. W jej wyniki w strukturze i funkcjonowaniu całego ekosystemu następują niekorzystne zmiany, czego skutkiem jest obniżenie odporności i homeostazy, a w efekcie produktywności ekosystemu. Całość tych zmian prowadzi z reguły do jego zniszczenia. \n\n\n== Przyczyny degradacji ==\nDo czynników inicjujących degradację należy zwykłe przydeptywanie podłoża, wycinanie lasów, budowa wielkich zapór wodnych, sztuczne podgrzewanie zbiorników, zanieczyszczenie środowiska jak i całkowita intoksykacja gleby i wody - zakres i liczba ich jest ogromna. Duże znaczenie ma tutaj wzrost liczby ludności i związane z nim osadnictwo oraz urbanizacja. Ponadto rozwój działalności gospodarczej powoduje wzrost stężeń zanieczyszczeń, który w znacznym stopniu przekracza możliwości samokompensacji ekosystemu. \nDo naturalnych czynników degradujących ekosystemy zaliczamy m.in. powodzie, pożary, zmiany klimatyczne.\n\n\n== Zapobieganie degradacji ==\nPonieważ degradacja ekosystemu może spowodować całkowite wyginięcie życia biologicznego w środowisku (może jeszcze dojść do zastąpienia obecnej biocenozy nową, mamy wtedy do czynienia z wtórną sukcesją ekologiczną), często zaś bardzo trudne lub niemożliwe jest przywrócenie stanu wyjściowego, coraz częściej więc zmierza się do zapobiegania degradacji poprzez odpowiednie ustawodawstwo ochrony przyrody oraz promuje się racjonalne metody rekultywacji ekosystemów już zdegradowanych.\n\n\n== Zobacz też ==\ndegradacja (geologia)\nrekultywacja środowiska zdegradowanego\nstruktura ekosystemu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Degradacja siedliska rolniczego\n\nDegradacja siedliska rolniczego – proces, podczas którego naturalny potencjał wytwórczy rolniczego ekosystemu obniża się na skutek zachwiania w nim równowagi chemicznej, fizycznej lub biologicznej; wyraża się spadkiem plonowania z jednoczesnym pogorszeniem jakości uprawianych roślin.\n\n\n== Chemiczna degradacja siedliska rolniczego ==\nDegradacja chemiczna siedliska rolniczego jest nierozłącznie związana z ogólnym zanieczyszczeniem środowiska przyrodniczego przez przemysł, motoryzację, urbanizację czy turystykę, a w dużej mierze także przez samo rolnictwo – np. przy nieprawidłowej gospodarce nawozami mineralnymi, zwłaszcza zaś szybko działającymi nawozami azotowymi i fosforowymi (przenawożenie przy niewłaściwych proporcjach składników nawozów mineralnych), również nawozami organicznymi jak gnojowica oraz przy stosowaniu chemicznych środków ochrony roślin, pestycydów, głównie zaś zoocydów.\n\n\n== Fizyczna degradacja siedliska rolniczego ==\nDegradacja gleby siedlisk rolniczych jest również skutkiem niszczenia fizycznych właściwości gleby, co ma miejsce np. podczas jej ugniatania ciężkim sprzętem rolniczym, spowodowana jest pogorszeniem się funkcjonowania melioracji wodnych, efektem czego zaś jest zazwyczaj przesuszenie pól, rzadziej ich zabagnienie.\nSzczególnie groźne w postępującej degradacji są procesy erozyjne, zwłaszcza zaś erozja wodna przez którą najżyźniejsze masy gleby szybciej przemieszczają się ze zboczy ku podnóżom, w dodatku często wspomagana jeszcze przez nieodpowiednio wykonywane zabiegi uprawowe wzdłuż spadku terenu, zamiast w poprzek. Erozja wietrzna natomiast powoduje przemieszczanie się lotnych piasków, pogarszających naturalną żyzność terenów użytkowanych rolniczo.\n\n\n== Biologiczna degradacja siedliska rolniczego ==\nZ biologicznym aspektem degradacji siedlisk rolniczych mamy do czynienia najczęściej w ekosystemach, w których struktura użytkowania ziemi jest niewłaściwa, lokalizacja zalesień czy pasów drzew, krzewów, trwałych użytków zielonych czy gruntów ornych jest wadliwa i niezgodna z warunkami fizjograficznymi.\nGłówną przyczyną jednak zachwiania równowagi biologicznej w agrocenozie jest nieprzestrzeganie zasad racjonalnego zmianowania roślin i płodozmianu, nadmierne jego upraszczanie, prowadzące prawie zawsze do zmęczenia gleby.\nPonadto kultura rolna może ulec pogorszeniu w wyniku zaniechania przez okres wielu lat uprawy gruntów ornych, wiąże się to m.in. z zachwaszczeniem sąsiadujących terenów rolniczych i biologiczną ich degradacją.\n\n\n== Zobacz też ==\nDegradacja (geologia)\nRekultywacja środowiska zdegradowanego\nStruktura ekosystemu\nZakwaszenie środowiska", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dem (biologia)\n\nDem, populacja lokalna, populacja genetyczna, populacja geograficzna – grupa osobników jednego gatunku zasiedlająca jednolity obszar. Krzyżowanie się osobników jednego demu jest bardziej prawdopodobne niż krzyżowanie się z innymi osobnikami populacji. Wyróżniane są rodzaje demów:\n\ntopodem – osobniki zamieszkujące ograniczoną powierzchnię,\nekodem – osobniki rozmieszczone w określonym typie siedliska,\ncytodem – osobniki o określonych warunkach chromosomalnych,\ngamodem – osobniki z możliwością wymiany materiału genetycznego.\nDem - lokalna populacja, zwykle mała i panmiktyczna.\nDemy są częścią populacji lub w zależności od ujęcia metapopulacji, które mogą ulegać lokalnemu wyginięciu i odtworzeniu w wyniku rekolonizacji. Pomiędzy demami należącymi do jednej metapopulacji występuje różny poziom zmienności genetycznej. Analiza rodowodu genetycznego pozwala ustalić czas, w którym doszło do rozdzielenia poszczególnych demów. Podzielenie nie wiąże się z całkowita izolacją puli genowej przepływ genów następuje na skutek migracji osobników metapopulacji. Różnorodność genetyczna poszczególnych demów może być jednak odmienna.\n\n\n== Zobacz też ==\ndemocen\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Detrytus (ekologia)\n\nDetrytus, detryt (łac. detritus – roztarty, rozdrobniony) – drobnoszczątkowa, martwa materia organiczna, martwe szczątki roślin, zwierząt oraz ich odchodów występujące na powierzchni gleby (np. opadłe liście i gałązki w lesie), na dnie zbiorników wodnych lub unoszące się w toni wodnej. Gromadzi się również na drzewach – pochodzi z odchodów i ciał owadów (głównie mrówek) wędrujących po drzewach i budujących na nich gniazda (mrowiska). Stanowi ważne źródło pokarmu dla detrytusożerców. W niektórych ujęciach w skład detrytusu wchodzą również drobne cząstki mineralnego pochodzenia.\nJest częścią łańcucha detrytusowego. W rozkładzie detrytusu uczestniczą bakterie, grzyby oraz detrytusofagi. W wyniku tego rozkładu powstają m.in. związki mineralne (przyswajalne przez rośliny). Mineralizacja przywraca do ekosystemu wiele ważnych pierwiastków.\nW zbiornikach wodnych źródłem detrytusu jest roślinność wodna i zwierzęta wodne oraz, głównie allochtoniczna, pochodząca ze zlewni, materia organiczna (np. opadłe liście drzew). W małych ciekach allochtoniczny detrytus stanowi główną bazę pokarmową (rozdrabniacze, filtratory, zbieracze).\n\n\n== Zobacz też ==\n\nriver continuum\nstruktura ekosystemu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklopedia Biologia. Greg, 2008. ISBN 978-83-7327-756-4. Brak numerów stron w książce\nAnnie Francé-Harrar: Bodenleben und Fruchtbarkeit. Bayerischer Landwirtschaftsverlag 1957\nMały słownik biologiczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1972. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dwunożność\n\nDwunożność (ang. bipedalism od łac. bi – dwu i pedis – stopy) – sposób poruszania się na tylnych kończynach, zwykle w odniesieniu do zwierząt, głównie człowieka i kopalnych hominidów, również w odniesieniu do niektórych maszyn (robotów). Za formy dwunożności przyjmuje się chodzenie, bieganie, skakanie oraz przyjęcie wyprostowanej postawy stojącej.\n\n\n== Zwierzęta ==\n\nNajstarszym znanym nauce zwierzęciem dwunożnym jest żyjący we wczesnym permie gad Eudibamus. Ewolucja budowy panewki stawu biodrowego (acetabulum) u gadów doprowadziła do powstania dużej ilości zwierząt poruszających się dwunożnie przez większość czasu (jak np. Euparkeria). Dwunożność występowała już u większości – zwłaszcza mniejszych – dinozauromorfów, zaś pochodna grupa zaawansowanych dinozauromorfów – dinozaury z grupy teropodów – obejmowała formy wyłącznie dwunożne. Ptaki, będące wyspecjalizowaną grupą teropodów, również wykorzystują tę technikę poruszania się po ziemi, przy czym te żyjące na otwartych przestrzeniach zwykle biegają, zaś prowadzące nadrzewny tryb życia – skaczą. Szczególnym przypadkiem są pingwiny, które dodatkowo przyjmują wyprostowaną, pionową pozycję ciała. Niektóre jaszczurki poruszają się na dwóch nogach w czasie szybkiego biegu. Waranowate unoszą ciało na tylnych kończynach podpierając się silnym ogonem. Ssaki zdecydowanie częściej poruszają się przy pomocy czterech kończyn. Największą grupę ssaków poruszających się na tylnych kończynach, przy jednoczesnym przyjmowaniu pozycji poziomej, stanowią kangurowate. Kilka gatunków (niektóre gryzonie, niedźwiedzie) przyjmuje dwunożną pozycję stojącą w czasie spożywania pokarmu lub na czas walki, a niektóre skaczą podobnie jak kangury. Zwłaszcza wśród naczelnych często obserwowana jest chwilowa dwunożność, na czas wykonania niektórych czynności, po czym zwierzę wraca do podpierania się przednimi kończynami.\n\n\n== Hominidy ==\nWszystkie formy dwunożności – tzn. chód, bieg i skoki – przy jednoczesnym ciągłym zachowywaniu pionowej postawy ciała są charakterystyczne jedynie dla człowieka i jego wymarłych form kopalnych. Pomimo istnienia wielu hipotez nie jest wiadome, co przyczyniło się do wykształcenia dwunożności u hominidów.\nUważa się, że dwunożność u hominidów pojawiła się w okresie cofania obszarów leśnych w późnym miocenie/pliocenie (10–2,5 mln lat temu). Tradycyjnie przyjmowano, że osiągnięcie dwunożności było efektem przejścia z nadrzewnego do naziemnego trybu życia oraz przejścia z terenów zalesionych do terenów trawiastych (tzw. hipoteza sawanny).\nInna hipoteza zakłada dwunożność jako adaptację do bardziej suchych i otwartych habitatów (także zadrzewionych z trawiastym podszyciem), w których hominidy ograniczały czas spędzany na drzewach, zwłaszcza wraz z cofaniem się lasów.\nJeszcze inna teoria wskazuje na rozwijanie się dwunożności właśnie w środowisku nadrzewnym, a następnie wykorzystanie wyewoluowanej zdolności do poruszania się na ziemi.\nIstnieje również hipoteza sugerująca, że dwunożność wczesnych hominidów wykształciła się w efekcie częstego przebywania w płytkich wodach przybrzeżnych.\n\n\n== Zobacz też ==\nBrachiacja\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dystrofizacja\n\nDystrofizacja – proces zmniejszania się ilości substancji odżywczych, dostępnych dla tkanki, organizmu lub całej biocenozy. Pojęcie wywodzi się etymologicznie od: \n\ndys  od dis – z łac. roz-, na części; z gr. źle, ciężko – przeciwieństwo, odwrotność, pozbawienie; wyłączenie; nieobecność,\ntrofika, troficzny, trofia z gr. trophē – odżywianie, żywność.\nW medycynie\n„dystrofią” są nazywane różnorodne zaburzenia w odżywianiu tkanek, narządów lub całego organizm, objawiające się np. zanikiem tkanek, zwyrodnieniami lub przerostami (zob. np. Dystrofie mięśniowe).\nW ekologii\ndystrofizacją nazywa się proces ubożenia siedlisk – zakłócenia istniejącej równowagi biocenotycznej wskutek niedostatecznej ilości pierwiastków biofilnych. Wywołane w ten sposób zmiany struktury biocenoz i liczebności populacji powodują zmniejszenie produktywności biologicznej (trofii) ekosystemu. Pojęcie jest stosowane głównie w odniesieniu do zbiorników wodnych (zob. jezioro dystroficzne, jezioro humotroficzne) oraz wodno-lądowych, np. torfowisk, bagien, mokradeł.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dzicz\n\nDzicz − każde środowisko naturalne na Ziemi w mało znaczącym stopniu naruszone przez działalność człowieka, lub też ostatnie nietknięte obszary naszej planety, nad którymi ludzie nie sprawują kontroli, nie budują osiedli, dróg i linii przesyłowych. Obszary te są ważne dla przetrwania niektórych gatunków roślin i zwierząt oraz dla prowadzenia badań botanicznych, zoologicznych i ekologicznych. Pustkowia te dają schronienie dzikim roślinom i zwierzętom, które nie przetrwałyby w ogrodach zoologicznych, parkach bądź ogrodach dendrologicznych.\nSłowo dzicz wywodzi się od przymiotnika „dziki”, czyli niekontrolowany, nieujarzmiony, a więc mogący odnosić się do obszaru, gdzie procesy naturalne odbywają się bez ingerencji człowieka. Terminem tym można określać puszcze, pustynie, góry, lądolody i głębie oceanów. \nW większości krajów świata obszary dziczy objęte są ochroną w postaci parków narodowych, rezerwatów ścisłych, rezerwatów przyrody lub refugiów, gdzie dopuszcza się pewną, ograniczoną ingerencję ludzką, jak na przykład gaszenie dzikich (tj. nie zawinionych przez człowieka) pożarów lasów, dokarmianie zwierzyny, czy niszczenie szkodników.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJohnJ. Reader JohnJ., Man on Earth, Austin: University of Texas Press, 1988, ISBN 0-292-75101-X .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Edafon\n\nEdafon – ogólna nazwa wszystkich organizmów żywych, żyjących w przypowierzchniowej części gleby. Zalicza się do nich mikroorganizmy, zwierzęta takie jak pierścienice, nicienie, larwy owadów oraz glony. Stanowi on około 5% objętości gleby.\nEdafon jest głównym ogniwem cyklu przemiany materii organicznej w przyrodzie na lądzie, gdyż głównie jest on destruentami, czyli odpowiada za rozkład i mineralizację zarówno szczątków organizmów, jak i ich produktów przemiany materii. Jest jednocześnie najważniejszym z biotycznych czynników glebowych. Stąd obieg materii organicznej na lądzie można określić jako:\nedafon – roślina – zwierzę – edafon.\nW najwęższym pojęciu za edafon uważa się mikroorganizmy oraz drobne zwierzęta (do owadów), które na stałe lub w pewnym okresie swojego życia przebywają w glebie jako swoim naturalnym środowisku. Są to m.in. bakterie, glony, grzyby, pierwotniaki, pierścienice (głównie dżdżownice i wazonkowce), pajęczaki (głównie roztocze), nicienie, wije, owady bezskrzydłe oraz wiele larw owadów uskrzydlonych. W pojęciu szerszym do edafonu zalicza się wszelkie organizmy żywe żyjące we wnętrzu gleby, włącznie z drobnymi kręgowcami, a w tym nawet ssakami, jak myszy czy krety. W najszerszym pojęciu za edafon uważa się całość materii ożywionej w glebie, łącznie z podziemnymi częściami roślin naziemnych.\nEdafony dzieli się na:\n\ngeobionty – przebywające w glebie stale, lub dla których gleba jest głównym miejscem życia\ngeofile – przebywające w glebie tylko w pewnym okresie rozwojowym swojego życia lub których tryb życia polega na penetracji obu środowisk – glebowego i powierzchniowego\ngeokseny (czasami tylko zaliczane do edafonów) – żyjące głównie na powierzchni ziemi, a tylko penetrujące glebę (np. dla schronienia, lub w czasie żeru)\nObecność edafonu jest najważniejszym obok erozji czynnikiem glebotwórczym, a w wytworzonej już glebie edafon jest odpowiedzialny za utrzymanie się jej charakteru. Wpływa na cechy fizyczno-chemiczne gleby, a więc na jej strukturę, zdolność retencji wody, przewiewność. Natomiast w podstawowym znaczeniu odpowiada za jej żyzność, gdyż to właśnie obecność edafonu warunkuje rozkład związków organicznych i przyspiesza uwalnianie składników mineralnych, a także powstawanie próchnicy glebowej.\nEdafon, jako formacja roślinna, nazywany jest czasem najniższym, czwartym piętrem lasu, położonym poniżej runa leśnego. Natomiast za odpowiednik edafonu w środowisku wodnym można uważać plankton (który jest jednak pojęciem trochę węższym w porównaniu z edafonem).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Efekt styku\n\nEfekt styku – w ekologii tendencja do wzrostu różnorodności gatunkowej i zagęszczenia organizmów na obszarze ekotonu, czyli styku dwóch lub większej liczby biocenoz.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekobójstwo\n\nEkobójstwo (ang. ecocide, od połączenia wyrazu ecology i sufiksu -cide oznaczającego zabójstwo) – termin służący na określeniu ciężkich zbrodni przeciw ekosystemom i środowisku naturalnemu rozpatrywanych na poziomie międzynarodowym. Sformułowanie zostało użyte publicznie po raz pierwszy na Konferencji sztokholmskiej ONZ w 1972 roku, przez szwedzkiego premiera Olofa Palme.\nJako przykłady ekobójstwa podaje się wycieki ropy na oceanach, wypalanie lasów deszczowych, wiertnictwo głębinowe, przemysłową hodowlę zwierząt, działania polityczne mające na celu osiąganie korzyści z nadmiernej eksploatacji środowiska, np. wpływ USA na wydobycie w kopalni Grasberg w reżimowej Gwinei, kopalnie diamentów w Kongu, oraz zanieczyszczenie środowiska przez Chiny w strefach przemysłowych Shenzhen, Wuhan, Pekin.\nW drugiej dekadzie XXI wieku przybierają na sile działania podejmowane między innymi przez ruch „Stop ekocide” mające na celu zakwalifikowanie ekobójstwa jako zbrodni i wprowadzenia go do jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Karnego, który może ścigać tylko za cztery przestępstwa: ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i agresję. Mogłoby to stworzyć możliwość ścigania osób odpowiedzialnych za niszczenie środowiska na globalną skalę. Wprowadzenie takiej zmiany może jednak pociągnąć za sobą dalsze przemiany społeczne i kulturowe, gdyż największymi zbrodniarzami w myśl zasad wyznawanych przez zwolenników penalizacji ekobójstwa są wielkie korporacje, a więc twory prawne zarządzane przez pracowników.\nObecnie niektóre kraje na poziomie lokalnym uznają ekobójstwo za zbrodnię. Niektóre przykłady takich państw to Gruzja, Ukraina, Ekwador, Wietnam czy Rosja.\nJako zwolennicy wprowadzenia tej zmiany w prawie międzynarodowym są wymieniani między innymi Papież Franciszek, Emmanuel Macron, Jojo Mehta (założycielka ruchu „Stop ekocide”) czy Olof Palme.\nW czerwcu 2021 międzynarodowy Niezależny Panel Ekspertów ds. Prawnej Definicji Ekobójstwa powołany przez fundacje Stop Ecocide Foundation zdefiniował ekobójstwo jako „bezprawne lub bezmyślne działania popełnione ze świadomością, że istnieje znaczne prawdopodobieństwo poważnej oraz rozległej lub długotrwałej szkody dla środowiska naturalnego spowodowanej tymi działaniami”.\n\n\n== Kryminalizacja ekobójstwa ==\nW roku 2024 Gina Miller, brytyjska działaczka społeczna i liderka partii politycznej True & Fair Party, wypowiedziała się na temat pilnej potrzeby kryminalizacji ekobójstwa w Wielkiej Brytanii. Podkreśliła ona zagrożenia, jakie niesie za sobą brak surowych przepisów dotyczących ochrony środowiska, oraz konieczność wprowadzenia odpowiedzialności prawnej dla osób i firm szkodzących ekosystemom.\nTrue & Fair Party, której Miller jest liderką, postawiła kwestię ochrony środowiska jako jeden z priorytetów swojej polityki. W ramach swojej platformy partia wzywa do wprowadzenia surowszych kar dla osób i instytucji winnych ekobójstwa oraz promuje środki mające na celu ochronę przyrody i zapobieganie dalszemu niszczeniu środowiska naturalnego.\nDziałania Giny Miller i True & Fair Party w zakresie kryminalizacji ekobójstwa spotkały się z szerokim zainteresowaniem mediów oraz debatą publiczną na temat roli prawa w ochronie środowiska.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekofilozofia\n\nEkofilozofia, Ekozofia, Filozofia ekologiczna – zbiór niejednorodnych nurtów i stanowisk filozoficznych łączących perspektywę ekologiczną i filozoficzną.\nSzczególnie wyraźne różnice oddzielają ujęcia scjentystyczne, będące filozoficzną nadbudową (czy pogłębieniem) nauk o środowisku, i niescjentystyczne, rozwijane odrębnie w ramach filozofii.\nStanowiska ekofilozoficzne wpisywane są w szerszą gałąź filozofii: filozofię środowiska. Mają duże znaczenie dla ekoetyki (działu etyki zajmującego się środowiskiem), oraz pewnych nurtów filozofii społecznej i politycznej, w szczególności ekofeminizmu.\n\n\n== Ujęcia niescjentystyczne ==\nUjęcia niescjentystyczne ekofilozofii nie tworzą stanowiska o jednolitych podstawach, oprócz ogólnej, dominującej perspektywy ekocentrycznej, biocentycznej lub holistycznej. Rozumienie i zakres ekofilozofii znacząco różni się u poszczególnych autorów. Najbardziej znane ujęcia zaproponowali:\n\nArne Næss, norweski filozof i alpinista, twórca terminu ekozofia i głębokiej ekologii,\nFélix Guattari,\nHenryk Skolimowski, którego koncepcję nazywa się dla odróżnienia eko-filozofią.\n\n\n=== Eko-filozofia Henryka Skolimowskiego ===\n\n\n== Ujęcia scjentystyczne ==\nEkofilozofia w ujęciu scjentystycznym  zajmuje się badaniem istoty i natury środowiska społeczno-przyrodniczego wraz z jego właściwościami ilościowymi i jakościowymi oraz dwustronnymi związkami przyczyno-skutkowymi pomiędzy środowiskiem a antroposferą.  \nZasadniczą strukturę przedmiotową tej nauki stanowią zagadnienia:  \n\nogólnofilozoficzne związane z istotą i naturą środowiska społeczno-przyrodniczego, jego właściwościami ilościowymi i jakościowymi wraz z zachodzącymi w nich zmianami. Pogłębione rozważania w tym ujęciu stają się podstawą do oceny aktualnego stanu środowiska, jego przemian i wpływu na życie i zdrowie człowieka,\nantropologiczne dotyczące demografii, ontogenezy, migracji ludności, a także pozostałych zagadnień z tej dziedziny tj. nauka, technika, technologia, sztuka i religia,\naksjologiczne będące wynikiem wartościowania ludzkiego życia i zdrowia. W ramach koncepcji ekofilozofii życie i zdrowie człowieka ujmowane jest jako wartość najwyższa, ale nie absolutna, natomiast środowisko społeczno-przyrodnicze stanowi wartość podstawową i dobro wspólne,\nedukacyjne traktujące o takim wychowaniu sozologicznym w rodzinie, szkole, środkach masowego przekazu, ośrodkach wiary i edukacji, które umożliwia kształtowanie wrażliwości na wartości środowiska społeczno-przyrodniczego.\nW ujęciu praktycznym nurt ten umożliwia szeroko rozumiane zastosowanie nauki w ekosystemie.   \nW ujęciu teoretycznym natomiast ekofilozofia umożliwia poznanie ekosystemów o różnym poziomie złożoności.  \n\n\n=== Teoretyczne podstawy ekofilozofii ===\nŹródeł teoretycznych ekofilozofii upatrywać można w:  \n\nfilozofii ekologii, która ujmowana jest jako podstawowa teoria i metodologia ekologii,\nekologii człowieka, która stanowi syntezę antropologii przyrodniczej, ekologii i nauk medycznych,\nekologii humanistycznej, będącej analizą życia człowieka w jego aspekcie ludzkim i osobowym,\nekologii głębokiej stanowiącej analizę zagadnień związanych z kryzysem i katastrofami ekologicznymi, a także z upadkiem wartości moralnych człowieka,\nfilozofii kryzysu ekonomicznego, która stanowi syntezę zagadnień z zakresu etyki, prawa, polityk i ekonomii w odniesieniu do kryzysu ekologicznego,\nujęciu systemowo informacyjnym ekorozwoju interpretowanym jako prognoza rozwoju człowieka i rozwoju zrównoważonego środowiska,\npraktycznej filozofii przyrody ujmującej szereg zagadnień praktycznych i bioetycznych z zakresu kryzysu ekologicznego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nZbigniewZ. Hull ZbigniewZ., Ekofilozofia a „filozofia zrównoważonego rozwoju”, „Studia Ecologiae et Bioethicae”, 8, 1, Instytut Ekologii i Bioetyki UKSW, 2010, s. 197–205, ISSN 1733-1218 .\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Ecological philosophy (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekoklina\n\nEkoklina – stopniowa zmiana danej cechy gatunku wzdłuż gradientu (przejścia tonalnego) zmienności warunków środowiska, zwanego klinem. Zmieniają się ekotypy w zależności od warunków ekologicznych. Pojęcie ekokliny dotyczy także zjawisk opisywanych przez regułę Allena, Bergmanna oraz Glogera.\n\n\n== Zobacz też ==\nforma (biologia)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekologia kulturowa\n\nEkologia kulturowa - nauka o adaptacji człowieka do środowiska społecznego i fizycznego. Adaptacja człowieka odnosi się zarówno do procesów biologicznych, jak i kulturowych, które umożliwiają ludności przeżycie i rozmnażanie się w danym lub zmieniającym się środowisku. Można badać ją w ujęciu diachronicznym (badanie bytów istniejących w różnych epokach) lub synchronicznym (badanie obecnego systemu i jego elementów). Głównym argumentem jest to, że środowisko naturalne, w społeczeństwach lokalnych lub opierających się na handlu wymiennym, częściowo od niego zależnych, w znacznym stopniu przyczynia się do rozwoju organizacji społecznej i innych instytucji. W sferze akademickiej, w połączeniu z badaniem ekonomii politycznej oraz badaniem ekonomii jako ustroju, staje się ona ekologią polityczną, kolejną subdziedziną akademicką. Jest przydatna również w analizie wydarzeń historycznych, takich jak Syndrom Wyspy Wielkanocnej.\n\n\n== Historia ==\nTermin „ekologia kulturowa” został wprowadzony przez antropologa kulturowego Juliana Stewarda, który przedstawił go jako metodologię pozwalającą na badanie, w jaki sposób ludzkość dostosowuje się do różnorodnych środowisk. W Theory of Culture Change: The Methodology of Multilinear Evolution. Steward opisuje ekologię kulturową jako „sposoby, w jakie zmiana kulturowa jest wywoływana poprzez dostosowywanie się do środowiska”.  Kluczową kwestią jest to, że każda konkretna adaptacja człowieka jest częściowo odziedziczona historycznie i obejmuje technologie, praktyki i wiedzę, które pozwalają ludziom żyć w danym środowisku. Oznacza to, że pomimo wpływu, jaki środowisko wywiera na sposób ludzkiej adaptacji, nie jest ono jedynym determinującym ją czynnikiem. W ten sposób Steward wprowadza rozróżnienie pomiędzy zmiennymi środowiskowymi a wewnętrznym dostosowaniem kultury rozwijającej się w danym środowisku. W perspektywie długoterminowej oznacza to, że środowisko i kultura są w pewnym sensie osobnymi ścieżkami ewolucyjnymi, a zdolność jednego z tych czynników do wywierania wpływu na drugi zależy od wewnętrznej struktury każdego z nich. To twierdzenie, że środowisko fizyczne i biologiczne wpływa na kulturę - okazało się kontrowersyjne, ponieważ implikuje element determinizmu środowiskowego wobec ludzkich działań, co niektórzy badacze nauk społecznych, w szczególności osoby piszące z perspektywy marksistowskiej, uważają za problematyczne. Ekologia kulturowa uznaje, że uwarunkowania ekologiczne odgrywają znaczącą rolę w kształtowaniu kultur danego regionu.\n\n\n=== Metodologia zaproponowana przez Stewarda ===\nZastosowana przez Stewarda metodologia polegała na:\n\nDokumentacji technologii i metod wykorzystywanych do eksploatacji środowiska w celu utrzymywania się z jego zasobów.\nObserwacji wzorców ludzkich zachowań / kultury związanych z korzystaniem ze środowiska.\nOcenie, w jaki sposób te wzorce zachowań wpłynęły na inne aspekty kultury (np. w jaki sposób, w regionie podatnym na suszę, duże zaniepokojenie związane z wzorcami opadów spowodowało, że stały się one jednym z podstawowych aspektów życia codziennego, i doprowadziło do rozwoju systemu wierzeń, w którym opady deszczu i woda zajmowały kluczową pozycję. Taki system przekonań może nie pojawić się w społeczeństwie, w którym obfite opady deszczu, wystarczające dla rozwoju roślinności, można uznać za coś oczywistego lub w którym praktykowano nawadnianie).\n\n\n=== Wpływ na naukę ===\nKoncepcja ekologii kulturowej wypracowana przez Stewarda stała się popularna wśród antropologów i archeologów w połowie XX wieku, choć później spotkali się oni z krytyką ze względu na swój determinizm środowiskowy. Ekologia kulturowa była jednym z głównych założeń i czynników napędzających rozwój archeologii procesualnej w latach 60. XX wieku, ponieważ archeolodzy pojmowali zmianę kulturową w ramach technologii i wpływu wywieranego przez nią na adaptację środowiskową.\n\n\n== W antropologii ==\nEkologia kulturowa w formie opracowanej przez Stewarda jest jedną z głównych subdyscyplin antropologii. Wywodzi się z prac Franza Boasa i rozszerzyła się na wiele aspektów ludzkiego społeczeństwa, w szczególności podział bogactwa i władzy w społeczeństwie oraz to, jak wpływ wywiera na takie zachowania jak gromadzenie lub obdarowywanie (np. tradycja poltacz na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej).\n\n\n== Jako projekt interdyscyplinarny ==\nJedna z koncepcji ekologii kulturowej powstałych w latach dwutysięcznych jest ogólną teorią, która traktuje ekologię jako paradygmat nie tylko dla nauk przyrodniczych i antropologicznych, ale także dla kulturoznawstwa. W Die Ökologie des Wissens Peter Finke wyjaśnia, że teoria ta łączy różne kultury wiedzy, które wyewoluowały w historii i które zostały podzielone na coraz bardziej wyspecjalizowane dyscypliny i subdyscypliny w ewolucji współczesnej nauki. W tym ujęciu ekologia kulturowa uznaje sferę kultury ludzkiej nie za odrębną, lecz współzależną i przekształcaną przez procesy ekologiczne i naturalne cykle energetyczne. Jednocześnie uznaje względną niezależność i autorefleksyjną dynamikę procesów kulturowych. Ze względu na to, że koncepcja zależności kultury od przyrody i uwzględnienie nieuniknionej obecności przyrody w kulturze zyskuje interdyscyplinarne znaczenie, różnica między ewolucją kultury a ewolucją naturalną jest coraz bardziej zauważana przez ekologów kulturowych. W miejsce praw genetycznych, informacje i komunikacja stały się głównymi siłami napędowymi ewolucji kulturowej. Przyczynowe deterministyczne prawa nie mają zatem zastosowania do kultury w ścisłym tego słowa znaczeniu, istnieją jednak wartościowe analogie, które można znaleźć pomiędzy procesami ekologicznymi i kulturowymi.\nGregory Bateson jako pierwszy nakreślił takie analogie w Steps to an Ecology of Mind, opierając je na ogólnych zasadach złożonych dynamicznych procesów życiowych, np. koncepcja pętli sprzężenia zwrotnego, która, w jego opinii, funkcjonowała zarówno pomiędzy umysłem i światem, jak i wewnątrz samego umysłu. Bateson nie postrzega umysłu ani jako autonomicznej, metafizycznej siły, ani jako zwykłej neurologicznej funkcji mózgu, lecz jako „odhierarchizowaną koncepcję wzajemnej zależności między (ludzkim) organizmem a jego (naturalnym) środowiskiem, podmiotem i przedmiotem, kulturą i przyrodą”, a zatem jako „synonim cybernetycznego systemu obwodów informacyjnych, które są istotne dla przetrwania gatunku”.\nFinke łączy te pomysły z koncepcjami z teorii systemów. Opisuje różne sekcje i podsystemy społeczeństwa jako „ekosystemy kulturowe” z własnymi procesami produkcji, konsumpcji i redukcji energii (zarówno fizycznej, jak i psychicznej). Dotyczy to także kulturowych ekosystemów sztuki i literatury, które podążają za swoimi wewnętrznymi siłami selekcji i samoodnawiania, ale pełnią także ważną funkcję w całym systemie kulturowym.\n\n\n== W literaturoznawstwie ==\nWzajemne powiązania pomiędzy kulturą a przyrodą były szczególnym przedmiotem kultury literackiej, aż od jej archaicznych początków, pojawiając się w mitach, rytuałach, ustnie przekazywanych historiach, legendach i baśniach, w gatunkach literatury pasterskiej oraz poezji natury. Ważne teksty tej tradycji obejmują historie wzajemnych przemian między życiem ludzkim i nieludzkim, których najsłynniejszym zbiorem są Metamorfozy Owidiusza, jeden z istotniejszych tekstów w całej historii literatury, oddziałujący na różne kultury. Ta uwaga poświęcana interakcjom między kulturą, a naturą stała się szczególnie widoczna w epoce romantyzmu, pozostając charakterystyczną dla literackich inscenizacji ludzkich doświadczeń aż do chwili obecnej.\nWzajemna otwartość i symboliczne połączenie kultury i natury, umysłu i ciała, życia ludzkiego i nieludzkiego w sposób holistyczny, a jednocześnie radykalnie pluralistyczny wydaje się być jednym z istotnych sposobów funkcjonowania literatury i tworzenia wiedzy literackiej. Z tej perspektywy literaturę można opisać jako symboliczne medium szczególnie potężnej formy „ekologii kulturowej”. Teksty literackie przedstawiały i badały, w coraz nowszych scenariuszach, złożone sprzężenie zwrotne pomiędzy dominującymi systemami kulturowymi, a potrzebami i przejawami ludzkiej i nieludzkiej „natury”. Z tego paradoksalnego aktu regresji twórczej czerpały one swoistą moc innowacji i kulturowego samoodnawiania.\n\n\n== W geografii ==\nW geografii ekologia kulturowa rozwinęła się w odpowiedzi na podejście Carla O. Sauera do „morfologii krajobrazu”. Szkoła Sauera została skrytykowana za nienaukowość, a później za utrzymywanie „reifikowanej” lub „superorganicznej” koncepcji kultury. W ekologii kulturowej zastosowano pomysły z ekologii i teorii systemów, aby zrozumieć proces dostosowywania się ludzi do środowiska. Ci ekolodzy kulturowi skupili się na przepływach energii i materiałów, badając, w jaki sposób przekonania i instytucje istniejące w kulturze regulują wymiany pomiędzy nią, a otaczającą ją ekologią naturalną. Według tej perspektywy ludzie stanowią taką samą część ekologii, jak każdy inny organizm. Ważnymi praktykami tej formy ekologii kulturowej są Karl Butzer i David Stoddart.\nDruga forma ekologii kulturowej wprowadziła teorię decyzji z ekonomiki rolnictwa, szczególnie zainspirowaną twórczością Aleksandra Chayanova i Ester Boserup. Przedmiotem badań tych ekologów kulturowych był sposób, w jaki grupy ludzkie podejmują decyzje o tym, jak mają wykorzystywać swoje środowisko naturalne. Byli szczególnie zainteresowani kwestią intensyfikacji rolnictwa, udoskonalając konkurencyjne modele Thomasa Malthusa i Boserup. Znani ekolodzy kulturowi w tej drugiej tradycji to Harold Brookfield i Billie Lee Turner II. Począwszy od lat 80. ekologia kulturowa stała się przedmiotem krytyki ze strony ekologii politycznej. Politolodzy zarzucili, że ekologia kulturowa zignorowała związki między badanymi przez siebie systemami lokalnymi a globalną ekonomią polityczną. Dziś niewielu geografów określa się jako ekolodzy kulturowi, ale pomysły z ekologii kulturowej zostały przyjęte i rozwinięte przez ekologię polityczną, naukę o zmianach gruntów i naukę o zrównoważonym rozwoju.\n\n\n== Koncepcje ekologii kulturowej ==\n\n\n=== Gatunek ludzki ===\nKsiążki o kulturze i ekologii zaczęły pojawiać się w latach 50. i 60. XX wieku. Jedną z pierwszych opublikowanych w Wielkiej Brytanii był Gatunek Homo sapiens zoologa Anthony'ego Barnetta, która ukazał się w 1950 r. z podtytułem Biologia człowieka, jednakże dotyczyła znacznie węższego podzbioru tematów. Książka obejmowała problematykę kulturowego wpływu niektórych wyróżniających się obszarów wiedzy o środowisku w zakresie zdrowia i chorób, żywności, wielkości i jakości populacji człowieka oraz różnorodności typów jednostek ludzkich i ich umiejętności. Barnett był zdania, że wybrane przez niego obszary informacji „są tematami, na które wiedza jest nie tylko pożądana, ale także potrzebna dorosłej osobie w XX wieku”. Następnie zwrócił uwagę na niektóre koncepcje leżące u podstaw ekologii człowieka w odniesieniu do problemów społecznych, przed którymi stoją jego czytelnicy w latach 50. XX wieku, a także na twierdzenie, że natura ludzka nie może się zmienić, co to twierdzenie może oznaczać i czy jest prawdziwe. Trzeci rozdział omawia bardziej szczegółowo niektóre aspekty genetyki człowieka.\nPotem następuje pięć rozdziałów o ewolucji człowieka i różnicach między grupami ludności (lub rasami) oraz między poszczególnymi mężczyznami i kobietami w czasach współczesnych, w odniesieniu do wzrostu populacji (temat „różnorodności ludzkiej”). Ostatnie rozdziały dotyczą różnych aspektów ludzkiej populacji (temat „życia i śmierci”). Tak jak w przypadku innych zwierząt, dla przetrwania człowieka konieczne jest przezwyciężenie niebezpieczeństw głodu i infekcji, jak również pozostanie płodnym. Cztery końcowe rozdziały dotyczą zatem żywności, chorób oraz wzrostu i spadku populacji ludzkiej.\nBarnett spodziewał się, że jego koncepcja może zostać skrytykowana, ponieważ pomija opis cech człowieka, które wyraźnie odróżniają ludzkość od innych zwierząt. Może to spowodować wysunięcie kontrargumentu, że specyfika ludzkiego zachowania została zignorowana, bądź też, że pomijana jest psychologia człowieka lub że nie bierze się pod uwagę sposobu funkcjonowania ludzkiego umysłu. Uzasadniał swój ograniczony pogląd, nie tym, że przywiązano niewielką wagę do pominiętych tematów, lecz tym, że były one tak ważne, że by opisać, lub nawet streścić każdy z nich potrzebna by była osobna książka o podobnej objętości. Innymi słowy, autor został zaklasyfikowany do grona specjalistów akademickich i z tego powodu obawiał się przyjęcia częściowego, konceptualnego i specyficznego poglądu na zoologię człowieka.\n\n\n=== Ekologia ===\nW Ameryce Północnej rozpoczęły się również prace nad opracowaniem sposobów na dostosowanie kultury ludzkiej do realiów ekologicznych. W swoim wykładzie, zatytułowanym „Ekologia człowieka”, wygłoszonym w Londynie w 1957 r. na Uniwersytecie w Oregonie, Paul Sears zalecił „zwrócenie szczególnej uwagi na ekologię człowieka” i postulował „jej umiejętne zastosowanie w sprawach człowieka”. Sears był jednym z nielicznych znaczących ekologów, który z powodzeniem popularyzował wiedzę w tej dziedzinie. Badacz dokumentuje błędy, które popełnili amerykańscy rolnicy, tworząc warunki, które doprowadziły do katastrofalnego w skutkach Dust Bowl. Ta książka przyczyniła się do rozwoju ruchu ochrony gleb w Stanach Zjednoczonych.\n\n\n=== Wpływ na przyrodę ===\nW tym samym czasie J.A. Lauwerys opublikował Man's Impact on Nature, jako część serii Interdependence in Nature wydanej w 1969 roku. Zarówno książka Lauwery'a, jak i publikacja Rusella dotyczyły ekologii kulturowej, choć nie używały tego określenia. Nawet Beginnings and Blunders, wydane w 1970 roku przez wszechstronnego badacza, w tym zoologa, Lancelota Hogbena, z podtytułem Before Science Begun, używały antropologii jako tradycyjnego punktu odniesienia. Jednakże zaprezentowane tam poglądy wskazują na to, że bardziej trafnym tytułem, odzwierciedlającym to, jak Hogben przedstawił, w jaki sposób wczesne społeczeństwa dostosowały się do środowiska za pomocą narzędzi, technologii i grup społecznych, byłaby „ekologia kulturowa”. W 1973 roku fizyk Jacob Bronowski opublikował książkę The Ascent of Man, stanowiącą podsumowanie trzynastoczęściowego serialu telewizyjnego BBC opisującego w szeroki sposób wpływ człowieka na ukształtowanie Ziemi i jej przyszłość.\n\n\n=== Zmienianie Ziemi ===\nW latach 80. XX wieku dominowała koncepcja funkcjonalnej ekologii człowieka. Stał się konwencjonalnym sposobem przedstawiania koncepcji naukowych w perspektywie ekologicznej dominacji człowieka jako gatunku w przeludnionym świecie, stawiając sobie za praktyczny cel stworzenie bardziej ekologicznej („zielonej”) kultury. Przykładem jest książka Iana Simmonsa Changing the Face of the Earth, wydana w 1989 roku. Simmons był geografem, a jego książka była hołdem dla wpływu, który wywarło wielotomowe dzieło pod redakcją W. L.Thomasa Man's role in 'Changing the Face of the Earth.\nKsiążka Simmonsa była jedną z wielu interdyscyplinarnych publikacji o kulturze i środowisku w latach 70. i 80. XX wieku, które wywołały kryzys w klasycznej metodologii geografii w zakresie przedmiotu badań, subdziedzin akademickich i zakresu całej dziedziny. Problem ten rozwiązano poprzez oficjalne przyjęcie ram koncepcyjnych jako podejścia ułatwiającego organizację badań i nauczania, które zmieniają tradycyjne podziały tematyczne. Ekologia kulturowa jest w rzeczywistości szerokim obszarem pojęciowym który w ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat pozwolił socjologom, fizykom, zoologom i geografom wejść na wspólną płaszczyznę intelektualną, wychodząc poza granice swoich specjalistycznych dziedzin.\n\n\n=== XXI wiek ===\nW pierwszej dekadzie XXI wieku pojawiają się publikacje dotyczące sposobów, dzięki którym ludzie mogliby rozwijać bardziej akceptowalne relacje kulturowe ze środowiskiem. Przykładem jest sacred ecology („uświęcona ekologia”), jeden z tematów, poruszanych w ramach ekologii kulturowej, wprowadzona przez Fikreta Berkesa w 1999 r.. Proponuje ona korzystanie z doświadczeń mieszkańców Północnej Kanady i ich tradycyjnych sposobów życia w kształtowaniu nowego postrzegania środowiska przez mieszkańców miast. Ta szczególna koncepcja zależności ludzi i środowiska wywodzi się z różnych kulturowych poziomów lokalnej wiedzy na temat gatunków, miejsc oraz systemów zarządzania zasobami z wykorzystaniem lokalnych doświadczeń, instytucji społecznych z ich regułami i kodeksami zachowania oraz poglądów na świat ukształtowanych religię, etykę i szeroko pojęte systemy przekonań .\nPomimo różnic w koncepcjach informacyjnych, wszystkie te publikacje niosą przesłanie, że kultura jest poszukiwaniem równowagi pomiędzy sposobem myślenia opartym na eksploatacji zasobów naturalnych a tym, który dąży do ich ochrony i zachowania. Jednym z wyrazistszych przykładów działania ekologii kulturowej są nieudane próby wprowadzenia europejskich praktyk rolniczych na niedostosowanych do tego glebach, w miejsce tradycyjnych dla danego regionu metod uprawy ziemi. Istnieje sacred ecology, związana ze świadomością ekologiczną, a zadaniem ekologii kulturowej jest inspirowanie mieszkańców miast do rozwijania bardziej akceptowalnych trwałych relacji kulturowych ze środowiskiem, w którym funkcjonują i które ich zaopatruje.\n\n\n=== Schemat edukacyjny ===\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekologia teoretyczna\n\nEkologia teoretyczna (ang. theoretical ecology) – interdyscyplinarny dział nauki dotyczącej złożonego systemu, jakim jest biosfera (zob. cechy systemów złożonych). System globalny oraz wchodzące w jego skład mniejsze ekosystemy o różnych strukturach są opisywane jako układy dynamiczne z wykorzystaniem metod modelowania matematycznego. Przedstawiciele tak rozumianego działu ekologii łączą różne dziedziny nauki (zob. klasyfikacja nauk – nauki stykowe i integracyjne), takie jak matematyka stosowana, informatyka, fizyka statystyczna, biologia i biochemia, populacjologia i biocenologia, genetyka, epidemiologia, ewolucjonizm w biologii, naukach społecznych i polityce, teoretyczne podstawy ochrony środowiska i inne.\n\n\n== Przedstawiciele ekologii teoretycznej ==\nMatematyczne modele stosowali w biologii już Vito Volterra (1860–1940) i Alfred J. Lotka (1880–1949), twórcy pierwszego modelu układu dynamicznego drapieżnik-ofiara nazwanego równaniem Lotki-Volterry (zob. dynamika liczebności populacji, oscylacje i fluktuacje liczebności populacji). Do twórców ekologii teoretycznej są zaliczani również:  \n\nG. Evelyn Hutchinson (1903–1991) – pionier ekologii ekosystemów (zob. nisza ekologiczna)\nRobert MacArthur (1930–1972) – biogeograf zasłużony dla ekologii populacyjnej i ewolucyjnej (badania konkurencji międzygatunkowej)\nRichard Levins (1931–2016) – ekolog, biomatematyk i filozof nauki, wskazujący połączenia między pozornie odległymi tematami, np. biologii z teorią polityki („patrzący na całość”)\nGieorgij Gause (1910–1986) – mikrobiolog, którego imię nosi zasada konkurencyjnego wypierania z niszy ekologicznej\nEdward O. Wilson (ur. 1929) – biolog i zoolog, zainteresowany przede wszystkim entomologią, ewolucją i socjobiologią\nHoward T. Odum (1924–2002) – pionier współczesnych badań struktury ekosystemów, zainteresowany głównie ekosystemami wodnymi\nRobert May (1936–2020) – profesor biologii i fizyki teoretycznej, zajmujący się populacjologią z zastosowaniem technik matematycznych, który przyczynił się do powstania i popularyzacji ekologii teoretycznej w latach 70. i 80. XX wieku\nSimon Asher Levin (ur. 1941) – ekolog i matematyk, twórca koncepcji biosfery jako systemu sterowanego adaptacyjnie\noraz George Sugihara, Joel E. Cohen, Donald DeAngelis, G. David Tilman, Robert Ulanowicz i inni.\n\n\n== Zobacz też ==\nInstytut Santa Fe\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekologistyka\n\nEkologistyka to wszystkie badania i działania związane z realizacją rozwiązań optymalnych w zakresie zbiórki, gromadzenia, usuwania i kierowania do utylizacji lub nieuciążliwej dla środowiska i społeczeństwa likwidacji odpadów różnych rodzajów.\nTermin powstał w wyniku wzrostu świadomości ekologicznej społeczeństw. W świetle pojęcia kosztów zewnętrznych łańcuchów dostaw o działaniu ekologistycznym można mówić, jeżeli w szukaniu optymalnych rozwiązań uwzględniany jest szeroki rachunek ekonomicznych endo- i egzogenicznych, bezpośrednich i pośrednich oddziaływań procesów biznesowych (będących wytworem antroposytemu) na środowisko naturalne.\n\n\n== Ekologistyka jako zintegrowany proces ==\nEkologistyka jest terminem opisującym zintegrowany proces, który:\n\nopiera się na koncepcji zarządzania przepływami materiałów odpadowych, oraz sprzężonych z nimi informacjami,\nzapewnia zdolność unieszkodliwiania oraz recykling tego typu materiału według przyjętych zasad technicznych i procesowych, spełniających wymogi normalizacyjne i prawne ochrony środowiska,\numożliwia podejmowanie technicznych i menadżerskich decyzji w kierunku minimalizacji negatywnych skutków oddziaływania na środowisko.\n\n\n== Zakres ekologistyki ==\nZakres ekologistyki jest stosunkowo szeroki. Obejmuje on:\n\nedukację społeczeństwa w sprawach ekorozwoju,\norganizację segregowanej zbiórki odpadów,\nregularne usuwanie zebranych odpadów,\ndostarczenie wywożonych odpadów do zakładów utylizacyjnych,\nlokowanie na wysypiskach odpadów nie nadających się do utylizacji,\nspecjalne traktowanie odpadów niebezpiecznych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nKorzeniowski A, Skrzypek M.: Ekologistyka zużytych opakowań, wyd. ILiM, Poznań, 1999.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekomuzeum\n\nEkomuzeum, również muzeum rozproszone, muzeum ekologiczne (od: ekologia + muzeum) – sieć rozproszonych w terenie obiektów, tworzących żywą i działającą kolekcję, gdzie elementy przyrodnicze, kulturowe i historyczne prezentowane są w miejscu swego występowania i zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem.\n\n\n== Charakterystyka ==\nPodstawowym założeniem ekomuzeów jest współuczestniczenie zwiedzających w wydarzeniach kreowanych przez te jednostki. Oprócz zwiedzania poszczególnych obiektów ekomuzea oferują także np. możliwość kosztowania lokalnych produktów kulinarnych, uczestniczenie w procesach technologicznych (np. kowalstwo, garncarstwo) lub rolniczych, wędrowanie ścieżkami edukacyjnymi (tematycznymi), zajęcia sportowe w terenie (np. bieg na orientację) lub artystyczne (związane z tematem danej placówki lub regionem). Chodzi o wytworzenie pełnej interakcji pomiędzy zwiedzającym a przedmiotem zainteresowania, a dzięki temu osiągnięcie lepszego efektu edukacyjnego i komercyjnego. Dzięki rozproszeniu obiektów zwiedzający lepiej poznaje cały region i zapoznaje się pełniej z lokalną kulturą. Ekomuzea umożliwiają także kupno wielu lokalnych specjałów kulinarnych lub produktów rękodzieła.\n\n\n== Lista ekomuzeów w Polsce ==\nEkomuzeum Doliny Karpia\nEkomuzeum Mazur\nEkomuzeum Rzemiosła w Dobkowie położone w obrębie jednej sudeckiej wsi w Górach Kaczawskich. Idea ekomuzeum skupia w tej miejscowości kilkanaście punktów m.in. galerie ceramiki szamotowej, pasieki, warsztat bibułkarski i gospodarstwa agroturystyczne.\nMuzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach\nMuzeum Rozproszone Nowej Huty\nOtwarte Muzeum Odry we Wrocławiu\nEkomuzeum Wsi Ziemi Kłodzkiej\nEkomuzeum Tkactwa i Barwienia Naturalnego\nEkomuzeum Wokół Trójgarbu\n\n\n== Zobacz też ==\n\nSkansen\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nNEL, Muzea bez gablot, w: Turystyka - dodatek do Gazety Wyborczej, nr 30(341)/2010, s.9, ISSN 1425-4832", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekosemiotyka\n\nEkosemiotyka – nauka łącząca semiotykę z ekologią człowieka, zajmująca się badaniem relacji znaków pochodzenia kulturowego z organizmami żywymi, ich społecznościami i środowiskiem. Pojęcie ekosemiotyki zostało zaproponowane przez Winfrieda Nötha i Kaleviego Kulla.\nGłówną sferą zainteresowania ekosemiotyki jest wpływ konceptu (idei, modelu opartego na znakach semiotycznych) na projektowanie środowiska i zmiany w nim. Ekosemiotyka zajmuje się wpływem znaków na środowisko ekologiczne. Jest więc nauką o znakach (zarówno ludzkich, jak i zwierzęcych) w ramach geograficznych. Bada udział procesów semiotycznych w mniejszych, jak i większych strukturach.\nEkosemiotyka jest silnie związana z ekolingwistyką. Ekolingwistyka, zajmująca się wpływem znaków pochodzenia lingwistycznego na środowisko, jest integralną częścią ekosemiotyki, która obejmuje także znaki nielingwistyczne.\n\n\n== Historia pojęcia ==\nEkosemiotyka jako dział semiotyki powstał w 1998 roku dzięki artykułom autorstwa Nötha i Kulla. Swoistym prekursorem ekosemiotyki była biosemiotyka, dziedzina semiotyki badająca znaki w świecie ożywionym. To właśnie badacze związani z tą dziedziną stworzyli ekosemiotykę. Rozwijająca się biosemiotyka doprowadziła do zainteresowania się działaniem znaków w środowiskach i społecznościach. W 2001 roku kolejne wydanie artykułów zaowocowało serią konferencji, kursów i rozmaitych studiów nad nową dziedziną. Samo pojęcie pierwszy raz zostało użyte przez Nötha w 1996 roku, chociaż już wcześniej rozważano ekologię semiotyczną. W 2002 roku przyznano pierwszy grant naukowy związany z ekosemiotyką. Uzyskał go Kalevi Kull z Uniwersytetu w Tartu.\n\n\n== Ekosemiotyka w praktyce ==\nEkosemiotyka, nauka jednoczącą kulturę i środowisko jako nauka interdyscyplinarna, może być wykorzystywana w praktyce w ekologii i ekokrytycyzmie. Paradygmat ekosemiotyczny był wielokrotnie wykorzystywany w badaniach nad krajobrazem i jego ekologią.\n\n\n== Krajobraz w ekosemiotyce ==\nW ekosemiotyce krajobraz rozumiany jest jako zbiór znaków w określonej przestrzeni geograficznej. Wobec tego krajobraz jest systemem semiotycznym, obfitującym w rozmaite znaczenia i tworzącym pewną całość. Ekosemiotykę można więc rozumieć jako semiotykę krajobrazu.\n\n\n== Główne zasady ==\nEkosemiotyką kieruje osiem głównych zasad zaproponowanych w pracy Marana i Kulla pt. Ecosemiotics: Main principles and current developments:\n\nWiększość wewnątrz gatunkowych i międzygatunkowych struktur społecznych jest oparta na relacjach znakowych. Oznacza to, że komunikacja budująca hierarchię i relacje w grupie społecznej (ludzkiej bądź zwierzęcej) oparta jest na semiotyce.\nZmiana znaku wpływa na zmiany w środowisku. Organizmy żywe kształtują je na podstawie swojego pojmowania środowiska.\nEkosystem jest modyfikowany przez semiozę. Semiozyczne działania zwierząt integrują i stabilizują środowisko.\nSemioza ludzka i jej zdolność do dekontekstualizacji jest powiązana z degradacją środowiska. Jest to unikalna zdolność, którą dysponuje wyłącznie człowiek.\nKultura ludzka jest integralną częścią ekosystemu. Ekosystem tworzy kontekst kultury, a pojęcie kultury bez kontekstu jest niekompletne (patrz pkt. 8)\nŚrodowisko jest swoistym interfejsem relacji semiotycznych rozmaitych gatunków. Wobec tego jest integralną częścią tych relacji i aktywnie na nie wpływa.\nDo opisu ekologicznych narracji semiozy wymagane są symbole, opis narracyjny jest nieadekwatny. Wynika to ze złożoności i wielowymiarowości tych zjawisk.\nPojęcie kultury bez uwzględnienia elementu środowiskowego jest niekompletne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekoton\n\nEkoton (gr. oikos = dom + tonos = napinanie) – ekosystem, który stanowi strefę przejściową między co najmniej dwoma ekosystemami.\nZamieszkują go organizmy charakterystyczne dla obu biocenoz (efekt styku) oraz takie, które są swoiste tylko dla tej strefy. Obszary te charakteryzują się więc dużą bioróżnorodnością.\nPopulacje ekotonu mogą być liczniejsze niż sąsiadujących ekosystemów.\nPrzykładami są: miedza, wybrzeże, a także strefa rozdzierająca łąkę od lasu lub lasu i stepu.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nstruktura ekosystemu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPraca zbiorowa: Tablice biologiczne. Warszawa: Wydawnictwo Adamantan, 2003, s. 325. ISBN 83-7350-029-4.\nBiologia : słownik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwo Europa, 2001, s. 65. ISBN 83-87977-73-X.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekotyp\n\nEkotyp, rasa ekologiczna – forma w obrębie gatunku roślin lub zwierząt, która tworzy populację (lub grupę populacji) posiadającą zestaw cech charakterystycznych dla danego środowiska, wykształcony w wyniku ewolucji. Cechy wyróżniające ekotyp wykształcają się w szczególności pod wpływem zmienności środowiska, która powoduje dostosowanie populacji do danych warunków siedliskowych.\n\n\n== Bibliografia ==\nGrzegorzG. Góralski GrzegorzG., ekotyp, [w:] MarzenaM. Popielarska, RobertR. Konieczny, GrzegorzG. Góralski, Słownik szkolny. Biologia, Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2008, s. 85, ISBN 978-83-7435-692-3 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekowskaźnik\n\nEkowskaźnik – rodzaj wskaźnika (wskaźników)  używany w metodzie LCA do pomiaru oddziaływania na środowisko naturalne oraz występowania efektów ekologicznych na skutek procesu produkcji, itp.\n\n\n== Definicja ==\nIstnieją dwa podejścia do zdefiniowania pojęcia ekowskaźnika.\nPodejście pierwsze zakłada włączenie do wskaźnika wszystkich możliwych oddziaływań na środowisko naturalne, tak by nie pominąć żadnego efektu.\nPodejście drugie natomiast zakłada, że dobrze skonstruowane metody ważenia powinny odzwierciedlać we wskaźniku jedynie te efekty, które wyrażają wyniki w porównywalnych typach szkód środowiskowych.\n\n\n== Czynniki uwzględniane przy tworzeniu ekowskaźnika ==\nEfekt cieplarniany\nZubożenie warstwy ozonowej\nZakwaszenie\nEutrofizacja\nSmog\nProblemy lokalne (odory, hałas, światło)\nProblemy lokalne (odory, hałas, światło)\nZmniejszanie zasobów surowców\nProdukcja odpadów przeznaczonych do składowania\nIlość toksycznych odpadów\n\n\n== Przykłady podziału ekowskaźników ==\nWskaźniki absolutne (np. wielkość emisji CO2).\nWskaźniki względne (np. zużycie wody na jednostkę wyprodukowanego towaru).\nWskaźniki indeksowe – pewne wielkości wyrażane są jako procentowy udział w całości, bądź jako procentowe zmiany w odniesieniu do poprzednich lat.\nWskaźniki agregatowe – wskaźniki te powstają poprzez sumowanie pewnych. wielkości wyrażonych w tych samych jednostkach, ale odnoszących się do różnych faz procesu bądź cyklu życia produktu.\nWażenie wartościujące – polegające na przypisaniu odpowiednich wag poszczególnym czynnikom (miarom) w zależności od przypisanej im ważności i istotności.\nMożna także dzielić wskaźniki na dwie grupy: EPI (Environmental Pressure Indicators), które mierzą presję wywieraną na środowisko naturalne oraz ECI (Environmental Condition Indicators) mierzące stan środowiska.\n\n\n== Zobacz też ==\nEfekty zewnętrzne\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nKowalski Z., Kulczycka J., Góralczyk M., Ekologiczna ocena cyklu życia procesów wytwórczych (LCA), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007\nJaksch Ch., Enviromental performance evaluation and indicators, Journal of Cleaner Production 2000, vol. 8\nBrent A. C., Vissar J. K., An environmental performance resource impact indicator for life cycle management in the manufacturing industry, Journal of Cleaner Production 2005, vol. 13\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nEkoprojektowanie wyrobów z zastosowaniem ekowskaźnika.... pie.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-03-01)]. [dostęp: 1 kwietnia 2009]\nSimaPro [dostęp: 1 kwietnia 2009]", "source": "wikipedia"}
{"text": "Enancjostaza\n\nEnancjostaza – zdolność systemu otwartego do funkcjonowania w niestabilnym otoczeniu. Systemem tym może być organizm żywy. Pojęcie enancjostazy jest analogiczne do pojęcia homeostazy z następującą różnicą: w przypadku enancjostazy stan wewnętrzny dopasowuje się by utrzymać funkcje życiowe, w przypadku homeostazy regulacja służy utrzymaniu wewnętrznego status quo. Przykładem enancjostazy są procesy fizjologiczne zwierząt ujść rzek – niektóre gatunki krabów regulują wewnętrzny współczynnik pH by dostosować organizm do zmiennych warunków zasolenia.\n\nźródłosłów z greki: enantios – (na)przeciwko oraz stasis – staza, czyli stan stabilności\n\n\n== Zobacz też ==\nenancjodromia\n\n\n== Bibliografia ==\nCharlotteCh. Mangum CharlotteCh., DavidD. Towle DavidD., Physiological adaptation to unstable environments, „American Scientist”, 65 (1), 1977, s. 67–75, PMID: 842933, Bibcode: 1977AmSci..65...67M .\nCharlotte P.Ch.P. Mangum Charlotte P.Ch.P., Adaptation of the oxygen transport system to hypoxia in the blue crab, Callinectes sapidus, „American Zoologist”, 37 (6), 1997, s. 604–611, DOI: 10.1093/icb/37.6.604, JSTOR: 3884137 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Erozja genetyczna\n\nErozja genetyczna – proces zmniejszania się puli genowej populacji, utrata różnorodności genetycznej, czyli eliminacja rzadkich alleli na skutek dryfu genetycznego i inbredu. Proces może zachodzić w populacjach organizmów dziko żyjących, jak i gatunków uprawianych roślin oraz hodowanych zwierząt. Proces utraty alleli zachodzi naturalnie, będąc elementem ewolucji biologicznej, jednak za erozję genetyczną uznaje się utratę każdego z alleli, który może być odpowiedzialny za adaptację do lokalnego środowiska, ułatwiać zabiegi rolnicze albo umożliwiać zaspokojenie potrzeb konsumentów. W przypadku odpowiednio dużych populacji utrata zmienności równoważona jest przez sukcesywnie następujące mutacje. W przypadku populacji o niedostatecznej liczebności ryzyko utraty zmienności genetycznej rośnie proporcjonalnie do wysokiej zmienności liczby potomstwa, nierówności w proporcji płci i zmienności liczebności populacji. \nSkutkiem erozji genetycznej jest mała zmienność genetyczna, a ta z kolei odpowiada za pogorszenie zdolności gatunku lub populacji do zachowania w przypadku zmian w środowisku, wzrasta specjalizacja i wrażliwość na zdarzenia losowe, maleje zdolność do rekolonizacji przywróconych siedlisk. Utrata zmienności genetycznej oznacza też stratę zależnej od niej zmienności fenotypowej – zanik zmienności morfologicznej, ras i odmian. W niewielkich populacjach utrata różnorodności genetycznej może prowadzić do spadku dostosowania i ostatecznie do wymarcia. \n\n\n== Erozja genetyczna gatunków uprawianych ==\nWedług badań, spośród 7000 odmian jabłoni domowej (Malus domestica) uprawianych w Ameryce w XIX wieku wyginęło 86%. Stwierdzono również wyginięcie 95% odmian kapusty warzywnej (Brassica oleracea), 91% odmian kukurydzy zwyczajnej (Zea mays), 94% odmian grochu zwyczajnego (Pisum sativum) i 81% odmian pomidora zwyczajnego (Lycopersicon esculentum). W Chinach spośród około 10 tys. odmian pszenicy zwyczajnej (Triticum aestivum) uprawianych w roku 1949 pozostało jedynie około tysiąc. W Korei Południowej oceniono, że pozostało w uprawie 26% istniejących wcześniej tradycyjnych odmian roślin. Przyczyną zaniku zróżnicowania wśród odmian jest przede wszystkim powszechne stosowanie odmian wysoko wydajnych, dających największy plon. Zanikające odmiany mogą wykazywać się mniejszą wydajnością, jednak umożliwiać uprawę danego gatunku w wyjątkowych warunkach, takich jak pola położone w górach.\nSzczególnie dramatycznym przykładem skutków utraty różnorodności genetycznej był wielki głód w Irlandii w latach 1845–1849. Żadna z odmian ziemniaka uprawiana w tych czasach w Europie nie była odporna na zarazę ziemniaka. Efektem zawleczenia do Europy patogenu Phytophthora infestans, wywołującego chorobę ziemniaka, było drastyczne obniżenie plonów. Ponad milion Irlandczyków zmarło z głodu, a podobna liczba została zmuszona do emigracji. Mniej tragiczne w skutkach było rozprzestrzenienie się zarazy w uprawach kukurydzy w Stanach Zjednoczonych w latach 70. XX wieku. Efektem była utrata 50% plonów o wartości około 1 mld dolarów. Odporność na chorobę kukurydzy znaleziono u odmiany o nazwie Mayorbella, uprawianej w Afryce.\n\n\n== Erozja genetyczna gatunków hodowanych ==\nW Europie połowa ras zwierząt hodowlanych wyginęła w ostatnim stuleciu. Jednej trzeciej z pozostałych 770 ras grozi wyginięcie. Podobnie jest w Ameryce Północnej, gdzie jedna trzecia ras bydła i drobiu jest uznawana za rzadkie lub zanikające. Na tym kontynencie w hodowli występuje tylko 19 ras świń, gdy w Azji aż 140. Chociaż przeniesione na inne kontynenty, o mniej sprzyjających warunkach środowiska, zwierzęta są w stanie utrzymać wysoką produkcję to wymagają intensywnej opieki w postaci pasz wysokobiałkowych, leków oraz odpowiednich schronień. Po tysiącach lat hodowli część gatunków zwierząt nie ma już swoich dzikich odpowiedników, które mogłyby wzbogacić pulę genową hodowanych ras.\n\n\n== Erozja genetyczna gatunków dziko żyjących ==\nW wyniku zmniejszania się zasobów gatunku maleje jego zmienność genetyczna i przykładem w świecie zwierząt o skrajnie zubożonej puli genowej jest żubr (Bison bonasus). Jego współczesne zasoby powstały w wyniku mnożenia się potomstwa pochodzącego od 12 założycieli, z czego w przypadku podgatunku nizinnego dominują geny jednej tylko pary. W efekcie niska zmienność genetyczna wymaga wdrażania szczególnych metody doboru i zwiększania grup osiągających efektywną wielkość populacji (szacowanej na co najmniej 100 osobników). W celu zapewnienia przepływu genów między izolowanymi populacjami, wyselekcjonowane zwierzęta przewozi się między stadami. Poszczególne osobniki podlegają ocenie wartości genetycznej, prowadzona jest analiza danych rodowodowych i monitoring DNA.\nGatunkiem, w którym doszło do gwałtownego zmniejszenia liczebności i związanego z tym zubożenia puli genowej, jest gepard (Acinonyx jubatus), który występował szeroko w Ameryce Północnej i Europie aż do ostatniego zlodowacenia. Niska różnorodność genetyczna gatunku została udokumentowana między innymi badaniami DNA jądrowego i mitochondrialnego, zmiennością alloenzymów, badaniami zgodności tkankowej. Efektem erozji genetycznej jest zwiększona podatność na choroby, zmniejszona ilość prawidłowo wykształconych plemników u samców, anomalie stomatologiczne oraz możliwość dokonywania przeszczepów skóry pomiędzy osobnikami. Od incydentu, który doprowadził do zubożenia puli genowej różnorodność genetyczna wzrasta, między innymi doszło do przejęcia części genów od innych kotowatych. U gatunku stwierdzono też występowanie rzadkiego zjawiska. Potomstwo z jednego miotu u 43% samic pochodzi od różnych samców. Obserwowane zjawisko ułatwia odbudowanie różnorodności genetycznej gatunku.\n\n\n== Skutki przejścia przez genetyczne wąskie gardło ==\nPopulacje, w których nastąpiła silna erozja genetyczna spowodowana silną redukcją liczebności, nawet po skutecznej ochronie i zwiększeniu zasobów cechują się bardzo małą zmiennością genetyczną. Niektóre całkiem liczne współcześnie gatunki, jak choćby słoń morski północny (Mirounga angustirostris) liczący ponad 100 tysięcy osobników, są całkowicie pozbawione heterozygotyczności, tj. dla każdego locus istnieje w całej tej populacji tylko jeden allel. Posługując się danymi genetycznymi i demograficznymi ustalono, że podczas przechodzenia przez wąskie gardło w końcu XIX wieku (skutek intensywnych polowań) liczebność gatunku skurczyła się do 20 osobników.\nW naturze skutki wąskiego gardła obserwować można także w przypadku tzw. efektu założyciela, jednak dotyczą one tylko nowo powstałej populacji, a nie wyjściowej.\n\n\n== Zapobieganie ==\nW celu zapobiegania utracie zasobów genowych dążyć należy do utrzymania tzw. efektywnej wielkości populacji. Przy ochronie genetycznej gatunku pamiętać trzeba o ochronie różnic w zasobach genowych poszczególnych populacji. W przypadku zmieszania osobników z izolowanych populacji utracić można istotną zmienność między nimi, warunkującą np. przystosowanie do szczególnych warunków ekologicznych. W strategiach działań ochronnych dążyć należy zatem do utrzymywania kontaktu i unikania izolacji genetycznej populacji sąsiadujących, ale unikania mieszania genotypów populacji odległych. Istotne jest też ustalenie i zabezpieczenie refugiów gatunku, będących ogniskami zmienności genetycznej i skoncentrowanie się na ich ochronie, wykrywanie zmienności taksonomicznej (i genetycznej) organizmów, niedopuszczanie do powstawania mieszańców zagrażających utracie swoistości genetycznej taksonów nielicznych.\nAby zachować zasoby genowe stosuje się ochronę:\n\nex situ, polegającą na:\nprzechowywaniu nasion,\nprzechowywaniu pyłku,\nprzechowywaniu tkanek in vitro,\nkolekcjach polowych,\nzakładaniu ogrodów botanicznych,\nprzechowywaniu DNA,\nin situ, polegającą na:\ntworzeniu rezerwatów i parków,\nutrzymywaniu ogrodów przydomowych,\nzachowaniu odmian w gospodarstwach rolnych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "ESG\n\nESG – akronim oznaczający czynniki, na podstawie których tworzone są ratingi i oceny pozafinansowe przedsiębiorstw, państw i innych organizacji. Składają się one z 3 elementów: E – Środowisko (z ang. environmental), S – Społeczna odpowiedzialność (z ang. social responsibility) i G – Ład korporacyjny (z ang. corporate governance). Ich głównym celem jest dostarczenie inwestorom możliwości porównania na jednej płaszczyźnie alternatywnych kierunków inwestowania, poprzez analizę tych 3 parametrów.\nGłównym celem oceny podmiotu pod kątem ESG jest opracowanie syntetycznego komunikatu oraz skutecznego sposobu informowania rynku kapitałowego o wyniku badania przeprowadzonego przez analityków niezależnych od ocenianego podmiotu.\n\n\n== Poszczególne elementy ESG ==\nE – Środowisko\nOcena kryteriów dotyczących realizacji strategii i polityki środowiskowej, zarządzania środowiskiem, wywiązywania się z zasad odpowiedzialności i troski o środowisko.\n\nS – Społeczna odpowiedzialność\nPod uwagę brane są tutaj czynniki takie jak relacje z udziałowcami na rynku – dostawcami, klientami, partnerami. Istotnym czynnikiem są warunki pracy i przestrzeganie praw pracowniczych i zasad BHP. Prowadzona polityka jakości zarówno w stosunku do procedur zarządzania, jak i jakość produktu. Oceniana jest również polityka informacyjna przedsiębiorstwa i jego transparentność.\n\nG – Ład korporacyjny\nOcena kryteriów zarządczych i ładu korporacyjnego. W zakresie analizy pozostają tu takie czynniki jak: struktura zarządu przedsiębiorstwa, respektowanie praw udziałowców, respektowanie obowiązków informacyjnych względem wszystkich udziałowców, niezależność decyzyjna oraz umiejętności zarządcze.\n\n\n== Koncepcja zrównoważonego rozwoju biznesu a ESG ==\nIdea ta zakłada, że przedsiębiorstwo nie powinno troszczyć się tylko i wyłącznie o swój interes ekonomiczny. Biznes powinien przynosić szeroko pojęte korzyści wszystkim interesariuszom, społecznościom lokalnym i środowisku. Tylko w ten sposób firma zapewnia sobie i otoczeniu, w którym się znajduje, zrównoważony rozwój i stabilizację. To wszystko jest wynikiem postępującej ewolucji rynku kapitałowego. W wyniku tych przeobrażeń zaistniało zapotrzebowanie na pogłębioną analizę nie ograniczającą się do zdolności przedsiębiorstwa w zakresie wypłacalności czy pokrywania własnych zobowiązań finansowych. Podmioty inwestujące profesjonalnie na rynku kapitałowym zaczęły zwracać uwagę na wszystkie aspekty, a nie tylko na wymiar ryzyka kredytowego.\n\n\n== Kredyt odpowiedzialny społecznie ==\nKredyt odpowiedzialny społecznie (z ang. ESG-linked loan) to element zielonego finansowania. \n17 września 2019 grupa Energa jako pierwsza w Polsce pozyskała finansowanie w formule odnawialnego kredytu odpowiedzialnego społecznie, która uzależnia wysokość marży kredytowej od realizacji celów zrównoważonego rozwoju. Wysokość pozyskanych środków to 2 miliardy złotych. Pieniądze są przeznaczone m.in. na rozwój mocy wytwórczych odnawialnych źródeł energii.\n\n\n== Sprawozdawczość ESG/ Raportowanie ESG ==\nNa całym świecie zauważalny jest trend rosnących oczekiwań interesariuszy podmiotów gospodarczych, głównie spółek publicznych, w zakresie ujawnień danych środowiskowych, społecznych oraz związanych z ładem korporacyjnym (ESG). Dotychczas raporty ESG przyjmowały różne formy (raporty społeczne, raporty środowiskowe, raporty społecznej odpowiedzialności, raporty rozwoju zrównoważonego czy raporty zintegrowane) i sporządzano je według różnych wytycznych i regulacji (standardy GRI, raportowania zintegrowanego, sprawozdawczości zgodnej z wytycznymi ONZ, projektu Carbon Disclosure Project, wytyczne dotyczące raportowania dotyczącego informacji ESG dla inwestorów (Model Guidance on Reporting ESG Information to Investors), wytyczne OECD dla przedsiębiorstw wielonarodowych, zasady EMAS, ISO 26000, Standard Informacji Niefinansowych, amerykańskie standardy SASB).  \nKomisja Europejska prowadziła prace legislacyjne nad harmonizacją prawa oraz standardów w zakresie sprawozdawczości ESG (sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju), co zakończyło się przyjęciem w 2022 roku dyrektywy w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (Corporate Sustainability Reporting Directive, CSRD), która weszła w życie w 2023 roku i oznacza, że w 2025 roku pojawią się pierwsze sprawozdania zrównoważonego rozwoju z niej wynikające. Dyrektywa CSRD zastąpiła Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/95/UE w sprawie ujawniania danych niefinansowych i informacji na temat różnorodności przez niektóre duże jednostki oraz grupy (NFRD). Zgodnie z dyrektywą CSRD wyżej wspomniane sprawozdania zrównoważonego rozwoju muszą być sporządzane zgodnie z Europejskimi Standardami Zrównoważonego Rozwoju (ESRS).\nRosnące znaczenie sprawozdawczości ESG wraz z potrzebą integrowania informacji finansowych i niefinansowych stanowi istotną przesłankę rozwoju rachunkowości rozwoju zrównoważonego / rachunkowości zrównoważonej.\nIstotnym jest, że sprawozdania zrównoważonego rozwoju będą musiały przejść atestację (podobnie, jak sprawozdanie finansowe przechodzi Audyt finansowy) dokonaną przez niezależnego dostawcę usług atestacyjnych. Atestacja sprawozdania zrównoważonego rozwoju nie będzie więc przechodziła audytu.\n\n\n== Krytyka ==\nZastrzeżenia dotyczą między innymi jakości danych i braku standardów, zmieniających się regulacji oraz czynników politycznych, zarzutów o greenwashing, a także rozbieżnych definicji.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "ESRS\n\nEuropejskie Standardy Sprawozdawczości Zrównoważonego Rozwoju, ESSZR (ang. European Sustainability Reporting Standards, ESRS) – zestaw wytycznych opracowanych przez Unię Europejską, mających na celu ujednolicenie i podniesienie jakości raportowania kwestii zrównoważonego rozwoju przez przedsiębiorstwa. Standardy te stanowią integralną część Dyrektywy w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (CSRD), która zastępuje wcześniejszą Dyrektywę w sprawie sprawozdawczości niefinansowej (NFRD). \n\n\n== Zakres i struktura 12 standardów ESRS ==\nESRS obejmują szeroki zakres tematów związanych z aspektami środowiskowymi, społecznymi oraz ładem korporacyjnym (ESG). Standardy te są podzielone na:\nStandardy przekrojowe: dwa standardy, które definiują ogólne zasady raportowania.\nESRS 1 Wymogi ogólne\nESRS 2 Ujawnienia ogólne \nStandardy tematyczne: Środowiskowe (E): pięć standardów dotyczących m.in. zmiany klimatu, zanieczyszczeń, bioróżnorodności oraz gospodarki o obiegu zamkniętym.\nESRS E1 - Zmiana klimatu\nESRS E2 - Zanieczyszczenia\nESRS E3 - Woda i zasoby morskie\nESRS E4 - Bioróżnorodność i ekosystemy\nESRS E5 - Wykorzystanie zasobów i gospodarka obiegu zamkniętego\nStandardy tematyczne: Społeczne (S): cztery standardy odnoszące się do kwestii pracowniczych, praw człowieka oraz relacji z konsumentami.\nESRS S1 - Kadra pracownicza\nESRS S2 - Pracownicy w łańcuchu wartości\nESRS S3 - Społeczności dotknięte\nESRS S4 - Konsumenci i użytkownicy końcowi\nStandard tematyczny: Ład korporacyjny (G): jeden standard dotyczący zarządzania przedsiębiorstwem.\nESRS G1 - Postępowanie w biznesie\n\n\n== Implementacja i obowiązywanie ==\nKomisja Europejska przyjęła pierwszy zestaw standardów ESRS 31 lipca 2023 roku. Standardy te mają zastosowanie do wszystkich dużych przedsiębiorstw oraz jednostek notowanych na rynkach regulowanych w Unii Europejskiej, niezależnie od sektora działalności. Obowiązek raportowania zgodnie z ESRS będzie wprowadzany stopniowo od 2025 roku, począwszy od największych podmiotów.\n\n\n== Cel i znaczenie ESRS ==\nGłównym celem wprowadzenia ESRS jest zwiększenie przejrzystości i porównywalności informacji dotyczących zrównoważonego rozwoju, co ma wspierać inwestorów w podejmowaniu świadomych decyzji oraz promować odpowiedzialne praktyki biznesowe. Standardy te mają również na celu zapewnienie, że przedsiębiorstwa uwzględniają w swojej działalności wpływ na środowisko i społeczeństwo, co jest kluczowe dla realizacji celów zrównoważonego rozwoju Unii Europejskiej.\n\n\n== Rola EFRAG w opracowaniu ESRS ==\nZa opracowanie technicznych standardów ESRS odpowiedzialna była Europejska Grupa Doradcza ds. Sprawozdawczości Finansowej (EFRAG). EFRAG prowadziła konsultacje z różnymi interesariuszami, aby zapewnić, że standardy są kompleksowe i odpowiadają na potrzeby rynku.\n\n\n== Wyzwania i krytyka ==\nWprowadzenie ESRS spotkało się z różnymi reakcjami. Niektóre przedsiębiorstwa wyrażają obawy dotyczące dodatkowych obciążeń administracyjnych oraz kosztów związanych z wdrożeniem nowych standardów. Jednak zwolennicy podkreślają, że jednolite standardy raportowania przyczynią się do zwiększenia transparentności i odpowiedzialności korporacyjnej, co jest korzystne dla całego rynku. W lutym 2025 roku, wskutek presji wywartej przez sprzeciw państw członkowskich i podmiotów gospodarczych wobec nowych przepisów, które ich zdaniem zwiększyłyby koszty i zmniejszyły konkurencyjność ich działalności, Komisja Europejska złagodziła wymagania w ramach sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju.\n\n\n== Przyszłość raportowania zrównoważonego rozwoju ==\nWdrożenie ESRS stanowi istotny krok w kierunku zrównoważonego rozwoju w Europie. Jednak skuteczność tych standardów będzie zależeć od ich właściwej implementacji przez przedsiębiorstwa oraz od skutecznego nadzoru ze strony organów regulacyjnych. Ważne będzie również monitorowanie i aktualizacja standardów w odpowiedzi na zmieniające się warunki rynkowe i oczekiwania społeczne - wymagać to będzie  zmiany postawy regulatorów, uwzględniającej realia gospodarki z uwzględnieniem konkurencyjności przedsiębiorstw europejskich względem podmiotów działających poza Europą, w szczególności w Azji i USA. \n\n\n== Zobacz też ==\nCSRD\nCSDDD\nSprawozdawczość zrównoważonego rozwoju\nSpołeczna odpowiedzialność biznesu\nRachunkowość rozwoju zrównoważonego\nRachunkowość zrównoważona\nZrównoważony rozwój przedsiębiorstwa\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "European Journal of Ecology\n\nEuropean Journal of Ecology (EJE) – wydawane w języku angielskim elektroniczne czasopismo naukowe powołane w 2015 roku. Założone zostało na Uniwersytecie Preszowskim (Słowacja), a obsługiwane jest przez platformę wydawniczą De Gruyter Open. Rocznie ukazują się 2 zeszyty. W czasopiśmie publikowane są recenzowane (peer-reviewed) artykuły naukowe z zakresu szeroko rozumianej ekologii, zoologii, biologii człowieka i nauk o roślinach w następujących kategoriach:\n\noryginalne artykuły (research article)\nprace przeglądowe (review)\nartykuły dyskusyjne (forum article)\nwskazówki dla praktyków (policy directions).\nWszystkie artykuły są ogólnie dostępne (Open Access), redakcja nie pobiera dodatkowych opłat od autorów.\nRedaktorem naczelnym jest prof. dr hab. Piotr Tryjanowski – dyrektor Instytutu Zoologii – Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu.\n\n\n== Bibliografia ==\nTryjanowski P. et al. 2015. Ecology in Europe: is there an ‘empty’ niche for the new journal among competitors, predators and parasites? European Journal of Ecology,  1(1),  1–4.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nEJE historie SOCIAL SHORTHAND", "source": "wikipedia"}
{"text": "Eutrofizm\n\nEutrofizm, eutrofia – stan biologiczny siedliska, w którym występuje bogactwo substancji pokarmowych. W środowisku wodnym (np. w jeziorach) umożliwia to obfity rozwój autotrofów (fitoplanktonu, makrofitów). Rozwój planktonu zmniejsza przezroczystość wody, przez co rozwój makrofitów ograniczony jest do płytkiej strefy, a duża ilość opadających szczątków powoduje szybki przyrost osadów dennych. Ich rozkład powoduje duże zużycie tlenu, prowadzi do beztlenowego rozkładu martwych organizmów na dnie jeziora, czyli powstawania mułu, a w dalszym stadium do zarastania płytkich jezior i powstawania niskich torfowisk. Eutrofia jest często naturalnym etapem harmonicznej sukcesji jezior, ale działalność ludzka przyspiesza proces eutrofizacji.\n\n\n== Zobacz też ==\njezioro eutroficzne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Fekalia\n\nFekalia (z łac. faecalis „kałowy”, od faex, dop. faecis „osad, fusy, szumowina”) – stałe lub półpłynne odchody ludzkie (mocz i kał) gromadzone w dołach kloacznych. Zawierają więcej składników pokarmowych niż odchody innych zwierząt. Mylone ze ściekami bytowymi powstającymi we współczesnych gospodarstwach domowych. Zmieszane odchody ludzi i innych zwierząt nazywane są ekskrementami.\n\n\n== Zastosowanie ==\nFekalia po wcześniejszym przekompostowaniu mogą z powodzeniem być wykorzystywane jako nawóz organiczny, który stosuje się podobnie jak kompost w ilości 200–300 q/ha. Fekalia zawierają mało potasu, z tego względu zalecane jest nawożenie potasem oraz co kilka lat wapnowanie. \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Fenologia\n\nFenologia (gr. phaínomai – przejawiam, pokazuję się) – nauka badająca zależność pomiędzy zmianami czynników klimatycznych a periodycznymi zjawiskami w przyrodzie ożywionej, takimi jak kiełkowanie, kwitnienie, owocowanie, zrzucanie liści u roślin, zapadanie w sen zimowy, odloty ptaków do cieplejszych regionów, wystąpienie dwóch pokoleń u niektórych owadów. Ze względu na przedmiot badań można wyróżnić: fitofenologię, zoofenologię oraz agrofenologię.\nSezonową rytmikę zmian fenologicznych, następującą w cyklach rocznych, ukazuje się na mapach za pomocą izofen, linii łączących miejscowości, w których jednocześnie występują dane zjawiska fenologiczne.\n\n\n== Historia ==\nPierwsze zapiski fenologiczne były odnotowywane w latach 1480–1527 na Akademii Krakowskiej w Polsce. Dotyczyły pory zakwitania i owocowania roślin pożytecznych w okolicy Krakowa.\nKarol Linneusz zapoczątkował nowoczesne obserwacje fenologiczne w połowie XVIII wieku i od tego czasu rozwija się w Europie sieć stacji fenologicznych.\nW połowie XIX wieku Adolphe Quételet, ujednolicając metody fenologiczne, opisał około 300 gatunków roślin i zwierząt będących obiektem obserwacji fenologicznych.\nW 1895 roku Egon Ihne zaproponował wydzielenie 7 fenologicznych pór roku.\nOd 2007 roku Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej prowadzi na obszarze Polski systematyczne obserwacje fenologiczne 10 roślin dziko rosnących.\n\n\n== Znaczenie ==\nW gospodarce rolnej fenologia ułatwia dokonanie wyboru odpowiedniej odmiany rośliny uprawnej, ustalenie terminu siewu i zbioru, przewidywanie pojawienia się szkodników upraw.\n\n\n== Fenologiczne pory roku ==\nNa podstawie obserwacji fenologicznych dr Egon Ihne w strefie klimatu umiarkowanego można wyróżnić 7 fenologicznych pór roku i ósmą porę, w której następuje przerwa w zjawiskach fenologicznych.\n\npodział na 10 – 12 pór roku.\nPrzedwiośnie (zaranie wiosny)\nPierwiośnie (wczesna wiosna)\nWiosna (pełnia wiosny)\nWczesne lato\nLato (pełnia lata)\nPóźne lato\nWczesna jesień\nJesień (pełnia jesieni, złota jesień)\nPóźna jesień\nZima, czasami w obrębie zimy wyróżnia się dodatkowo:\nPrzedzimek\nPełnia zimy\nSpodzimek\n\n\n== Projekty obserwacji fenologicznej ==\nOd 2007 r. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej prowadzi na obszarze polski w 51 stacjach systematyczne obserwacje fenologiczne 10 roślin – zakres krajowy.\nProjekt „BEAGLE” (ang. Biodiversity Education and Awareness to Grow a Living Environment) międzynarodowe obserwacje fenologiczne 6 gatunków drzew.\nProjekt „Spring Alive” międzynarodowe obserwacje fenologiczne migracji 5 gatunków ptaków.\nProjekt „Pora na pory – obserwacje fenologiczne” obserwacje fenologiczne 3 gatunków roślin.\n\n\n== Zobacz też ==\nstrefy mrozoodporności\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nPolskie Zawisaki – baza obserwacji zoofenologicznych (fenologia pojawu, wykresy, mapy)\nhttps://zuchowskipiotr.wixsite.com/obserwacjeprzyrody/fenologiczne-pory-roku – 12 fenologicznych pór roku\nhttp://s – pszczola.eu/artykuly/kalendarz – fenologiczny/ – Pszczelarski kalendarz fenologiczny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Film (biologia)\n\nFilm (z ang. warstwa) – biomedyczne określenie cienkiej warstwy, np. płynu łzowego (film łzowy), komórek bakteryjnych czy grzybiczych (biofilm) itp.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Fragmentacja siedliska\n\nFragmentacja siedliska – proces, w wyniku którego rozmiary siedliska ulegają zmniejszeniu, a ponadto zostaje ono podzielone na dwa lub kilka fragmentów (płatów), które są rozdzielone powierzchniami użytkowanymi przez człowieka lub zajęte przez towarzyszące mu zbiorowiska gatunków synantropijnych.\nFragmentacja może mieć różny przebieg: w formie fali przechodzącej przez cały obszar lub lokalnie – w układzie liniowym (w wyniku założenia dróg, ścieżek) albo rozszerzających się płatów użytkowanego terenu.\nFragmentacja na dużą skalę może prowadzić do wymierania gatunków w wyniku zdarzeń losowych.\n\n\n== Bibliografia ==\nEwa Fudali. 2009. Antropogeniczne zmiany w ekosystemach. Transformacje roślinności. Wyd. UWP Wrocław, s. 78. ISBN 978-83-60574-57-7.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Frekwencja (ekologia)\n\nFrekwencja – wskaźnik stosowany w badaniach zoocenologicznych, faunistycznych i ekologicznych.\nFrekwencja to częstość występowania – frekwencja – informuje o pospolitości lub rzadkości gatunku. Frekwencja ma różne wymiary i informować może o różnych aspektach rozmieszczenia gatunku.\nPrzykładowo frekwencję na stanowiskach wylicza się ze wzoru:\n\n  \n    \n      \n        F\n        i\n        =\n        (\n        s\n        \n          /\n        \n        S\n        )\n        ⋅\n        100\n        %\n      \n    \n    {\\displaystyle Fi=(s/S)\\cdot 100\\%}\n  \n\ngdzie: Fi – frekwencja i-tego gatunku, s – liczba stanowisk z i-tym gatunkiem, S – liczba wszystkich stanowisk.\nFrekwencję można wyliczać w odniesieniu do różnych poziomów (na stanowiskach, w zbiornikach, w próbach, w siedliskach). Jedną z prób węższego zakresu stosowania frekwencji jest stałość (zob. wskaźnik stałości).\nFrekwencja w poszczególnych zbiornikach (podobne siedlisko), w różnych typach wód czy siedlisk (informuje o szerokości niszy i walencji ekologicznej), frekwencja w różnych miesiącach (okresach fenologicznych) informuje o cyklu życiowym i długości „przebywania” aktywnego gatunku w danej biocenozie. Istotne jest to dla gatunków amfibiotycznych, a takimi są chruściki (jak wiele innych owadów wodnych). Mogą być gatunki stosunkowo krótko obecne w stadium larwalny w środowisku wodnym oraz gatunki obecne niemalże w ciągu całego roku. Wynikać to może z długiej fazy larwalnej (np. 2-3 letniej) lub z mniej lub bardziej acyklicznego rozwoju. Dla uniknięcia nieporozumień właściwsze byłoby stosowanie terminu „frekwencja” tylko do jednego zakresu. Należałoby zatem precyzyjnie i jednoznacznie określić pojęcia frekwencji, stałości w zoocenologii z wyraźna potrzebą zwiększenia liczby słów. Ewentualnie należy stosować słowo „frekwencja” z dookreśleniem: „frekwencja na stanowiskach”, „frekwencja w zbiornikach” itd.\n\n\n== Bibliografia ==\nCzachorowski S., 2004. Opisywanie biocenozy – zoocenologia, skrypt elektroniczny dla magistrantów. Maszynopis dostępny w formacie PDF", "source": "wikipedia"}
{"text": "Fyllosfera\n\nFyllosfera – zbiór nadziemnych części roślin wraz z mikroflorą i mikrofauną obecną na ich powierzchni. Drobnoustroje na powierzchnię roślin dostają się przede wszystkim z gleby w czasie kiełkowania, ale są również przenoszone przez wiatr wraz z kurzem lub pyłem, z kroplami deszczu bądź też przez owady.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Geokompleks\n\nGeokompleks – jednostka przestrzenno-strukturalna, relatywnie zamknięty wycinek przyrody stanowiący całość dzięki zachodzącym w nim procesom i współzależności budujących go komponentów a także fragment epigeosfery zamknięty granicami naturalnymi i cechującymi się prawidłowym układem wzajemnie powiązanych geokomponentów.\nW geografii fizycznej jest to zewnętrzny wygląd Ziemi z określonego miejsca rozpatrywany jako krajobraz.\n\n\n== Rodzaje geokompleksów ==\nhomogeniczno-topiczny\nheterogeniczno-choryczny\npełno-homogeniczny (topiczny) i heterogeniczny (choryczny)\nczęściowy\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka rabunkowa\n\nGospodarka rabunkowa – intensywne działanie gospodarcze, na skutek którego następuje wyrządzenie niepowetowanych szkód w zasobach naturalnych danego terytorium, a przy tym zmniejszeniu ulega użytkowa wartość gruntu, na którym się działa.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarstwo ekologiczne\n\nGospodarstwo ekologiczne – jednostka produkcyjna stosująca systemem zarządzania gospodarstwem i produkcją żywności, łącząca najkorzystniejsze dla środowiska i klimatu praktyki, które zapewnia wysoki stopień różnorodności biologicznej. Gospodarstwa dokonują tego poprzez ochronę zasobów naturalnych i stosowanych metod produkcji, pozwalających na stworzenie zrównoważonego systemu zarządzania rolnictwem.\n\n\n== Powstawanie gospodarstwa ekologicznego ==\nPrzystąpienie do systemu rolnictwa ekologicznego otwarte jest dla każdego producenta rolnego, pod warunkiem przestrzegania zasad, przepisów i wymogów określonych regulacjami Unii Europejskiej. Natomiast rolnik, który chce przystąpić do programu (działania) rolnictwo ekologiczne w ramach PROW oraz otrzymywać płatności ekologiczne, musi spełniać następujące warunki:\n\nposiadać numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności,\ndysponować 1 ha użytków rolnych,\nuzyskać numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności,\nspełniać warunki przyznania płatności ekologicznej w ramach określonych pakietów lub ich wariantów określone w rozporządzeniu,\nspełniać odpowiednie minimalne wymogi dotyczące stosowania nawozów i środków ochrony roślin oraz inne odpowiednie obowiązkowe wymogi.\n\n\n== Zobowiązanie ekologiczne rolnika ==\nRolnik realizujący zadania ekologiczne jest zobowiązany do:\n\nposiadania planu działalności ekologicznej, który sporządza przy udziale doradcy rolnośrodowiskowego,\nnie może przekształcać występujących w gospodarstwie rolnym trwałych użytków zielonych i pastwisk trwałych,\nzachowania elementów krajobrazu rolniczego nieużytkowanych rolniczo, tworzące ostoje przyrody, określone w planie działalności ekologicznej,\nprowadzenia rejestru działalności ekologicznej zawierającego wykaz działań agrotechnicznych, zaś w przypadku prowadzenia wypasu – rejestru wypasu zwierząt.\n\n\n== Występujące pakiety rolnictwa ekologicznego ==\nW rolnictwie ekologicznym wyodrębniono 12 następujących pakietów:\n\nuprawy rolnicze w okresie konwersji;\nuprawy warzywne w okresie konwersji;\nuprawy zielarskie w okresie konwersji;\nuprawy sadownicze w okresie konwersji:\nuprawy paszowe na gruntach ornych w okresie konwersji;\ntrwałe użytki zielone w okresie konwersji;\nuprawy rolnicze po okresie konwersji;\nprawy warzywne po okresie konwersji;\nuprawy zielarskie po okresie konwersji;\nuprawy sadownicze po okresie konwersji:\nuprawy paszowe na gruntach ornych po okresie konwersji;\ntrwałe użytki zielone po okresie konwersji.\n\n\n== Wysokość stawek płatności ekologicznej ==\nWysokość stawek płatności ekologicznej uregulowana została rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) z 2013 r. Stawki w przypadku upraw jednorocznych ustalono w wysokości 600 euro/ha, w przypadku upraw wieloletnich stawka wynosi 900 euro/ha oraz w przypadku innych gruntów użytkowanych rolniczo stawka wynosi 450 euro/ha.\nW ramach działania rolnictwo ekologiczne płatności podlegają degresywności w zależności od powierzchni deklarowanej do płatności. Stosowane są następująca progi degresywność:\n\n100% stawki podstawowej – za powierzchnię od 0,10 ha do 50 ha;\n75% stawki podstawowej – za powierzchnię powyżej 50 ha do 100 ha;\n60% stawki podstawowej – za powierzchnię powyżej 100 ha.\n\n\n== System kontroli i certyfikacji gospodarstw ekologicznych ==\nFunkcjonowanie systemu kontroli i certyfikacji w rolnictwie ekologicznym jest podstawowym gwarantem dla konsumenta, że produkty znajdujące się na rynku wyprodukowane zostały zgodnie z obowiązującymi przepisami dotyczącymi rolnictwa ekologicznego. Zgodnie z ustawą o rolnictwie ekologicznym i produkcji ekologicznej Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych przekazuje zadania związane z certtyfikacją jednostkom certyfikacyjnym. Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych sprawuje państwowy nadzór nad upoważnionymi jednostkami certyfikującymi w rolnictwie ekologicznym.\nW Polsce, podobnie jak w państwach UE, przyjęty został system kontroli oparty głównie na prywatnych jednostkach certyfikujących, uznawanych oraz nadzorowanych przez wyznaczone organy państwa. Następujące jednostki certyfikujące mają upoważnienie do przeprowadzenia kontroli oraz wydawania i cofania certyfikatów zgodności w zakresie rolnictwa ekologicznego:\n\nGospodarstwa ekologiczne podlegają kontroli ze strony inspektorów rolnictwa ekologicznego (lub organu kontrolnego), którzy reprezentują określoną jednostkę certyfikacyjną. Jednostka certyfikująca przeprowadza fizyczną kontrolę wszystkich podmiotów gospodarczych przynajmniej raz w roku.\n\n\n== Rozwój gospodarstw ekologicznych ==\nW 1999 r. zarejestrowano 282 gospodarstw ekologicznych, w ramach których powierzchnia upraw ekologicznych wynosiła 11,4 tys. użytków rolnych. W 2020 r. liczba gospodarstw ekologicznych wzrosła do 20 274, natomiast powierzchnia upraw ekologicznych obejmowała 509,3 tys. ha użytków rolnych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Habitat\n\nHabitat (łac. habitat – mieszka), obrazowo określany jako adres ekologiczny – kompleks specyficznych warunków środowiska życia określonych populacji organizmów: \n\nw szerokim rozumieniu może oznaczać biotop lub siedlisko, a w szczególnych przypadkach – biom,\nw wąskim znaczeniu – warunki lub miejsca, część biotopu, w której osobniki danego gatunku znajdują najdogodniejsze warunki życia, na przykład: dla dżdżownic – gleba, dla minowców (minowanie) –  łodygi roślin i liście, dla hub – pnie drzew.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBiologia. Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008. ISBN 978-83-61492-24-5. Brak numerów stron w książce\nWładysław Kopaliński: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. [dostęp 2009-03-28].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hipoteza Czerwonej Królowej\n\nHipoteza Czerwonej Królowej – koncepcja wyjaśniająca między innymi proces „ewolucyjnego wyścigu zbrojeń”, powstała w 1973.\nTwórca hipotezy Czerwonej Królowej, ewolucjonista Leigh Van Valen z uniwersytetu w Chicago, założył, że silna konkurencja wymusza stałe zmiany ewolucyjne o charakterze kierunkowym. Przykładem jest „wyścig zbrojeń” pomiędzy drapieżnikami i ich ofiarami (drapieżniki są coraz szybsze i sprawniejsze i lepiej „uzbrojone” dlatego, że ich ofiary są coraz szybsze i sprawniejsze). Nazwa hipotezy jest zapożyczeniem z powieści Lewisa Carrolla Po drugiej stronie lustra (w powieści Czerwona Królowa szachów, biegnąc bez przerwy wraz ze zmieniającym się otoczeniem, mówiła do Alicji: Tutaj (...), aby utrzymać się w tym samym miejscu, trzeba biec ile sił.).\nKoncepcja Czerwonej Królowej to koncepcja względności wszelkiego postępu. Zasada ta jest szczególnie dobrze obserwowana wśród drapieżników i ich ofiar bądź pasożytów i ich żywicieli, gdyż towarzyszy temu zjawisku ewolucyjnemu zarówno działanie antagonistyczne, jak i działanie polegające na współpracy. Inaczej mówiąc: wymierają te gatunki, które są mniej plastyczne od rywali.\n\n\n== Zobacz też ==\nkoewolucja\n\n\n== Bibliografia ==\nH. Krzanowska i in.: Zarys mechanizmów ewolucji. PWN, Warszawa 2002.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nFrancis Heylighen: The Red Queen Principle. 2 grudnia 1993. [dostęp 2008-11-12]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hipoteza Gai\n\nHipoteza Gai – hipoteza wysunięta w latach 70. XX wieku przez Jamesa Lovelocka (później razem z Lynn Margulis). Zasugerował on, że wszystkie istoty żyjące na Ziemi działają wspólnie, aby zachować na naszej planecie optymalne warunki do życia. Ziemia ma zdolność reagowania na zmiany panujących warunków, dostosowuje się do nich tak, by nadal mogło się rozwijać życie. Lovelock nazwał ten system Gaja, od imienia greckiej bogini uosabiającej Matkę Ziemię.\nLynn Margulis, twórczyni endosymbiotycznej teorii wyjaśniającej pochodzenie pierwotnych organizmów fotosyntetyzujących (pochodzenie mitochondriów i chloroplastów), w 1998 roku wydała książkę pt. Symbiotic Planet a New Look at the Evolution. Nazywała Ziemię-Gaję „symbiotyczną planetą” (zob. symbioza) podkreślając rolę kooperacji w ekosystemie. Współcześnie, w okresie narastających zagrożeń zmianami klimatu, stosowane bywa pojęcie „fizjologii Ziemi”. Globalne ocieplenie jest nazywane „gorączką dwutlenku węgla“, a problemy związane z zakwaszeniem środowiska – „kwasową niestrawnością”.\n\n\n== Charakterystyka hipotezy ==\nHipoteza przypisuje własności żywego organizmu planecie Ziemi jako całości. Gaja może być zdefiniowana jako złożona jedność zawierająca biosferę, atmosferę, oceany i gleby Ziemi; całość stanowiącą sprzężenie zwrotne systemów cybernetycznych poszukujących optymalnego fizycznego i chemicznego środowiska naturalnego dla życia na tej planecie (zob. system złożony, sprzężenia zwrotne dodatnie i ujemne). Całkowity zakres żyjącej materii na Ziemi, począwszy od wielorybów po wirusy, od dębów po glony, może być uznany za żyjącą jedność zdolną do utrzymywania atmosfery Ziemi, która przystosowuje się do wszystkich jej potrzeb. Lovelock twierdzi, że to przyroda organiczna wytwarza atmosferę, nie zaś odwrotnie. Wcale nie środowisko naturalne umożliwiło pojawienie się i rozwój życia: to istoty żywe wytwarzają gaz, który pozwala im przetrwać, a więc biosfera ma zdolność kontrolowania swego środowiska naturalnego, chemicznego i fizycznego.\nGaja trwa w ciągłości z przeszłością sięgającą aż do samych początków życia, a w przyszłości będzie trwać tak długo, jak będzie trwać życie. Jest to żywa istota planetarna.\nŚciślej mówiąc, temperatura, utlenianie, stan skupienia, kwasowość i pewne aspekty skał i wód są utrzymywane poprzez aktywne procesy reakcji przeprowadzane automatycznie i nieświadomie przez florę i faunę, co sprawia, że  ziemskie geosfery (biosfera, atmosfera, hydrosfera  znajduje się w równowadze dynamicznej, stanie homeostazy.\n\n\n== Argumenty zwolenników hipotezy ==\nJednym z najważniejszych dowodów potwierdzających hipotezę Gai jest stabilność ziemskiego klimatu. Badania geologiczne dowodzą, że klimat na Ziemi nigdy nie był niekorzystny dla życia, nawet w najkrótszym okresie. Nigdy nie było ani za zimno ani za ciepło, oceany nigdy nie zamarzały ani nie gotowały się, w przeciwieństwie do innych planet. Epoka lodowcowa objęła tylko tereny powyżej 45 równoleżnika. Tymczasem temperatura Słońca przez wieki zmieniła się i to znacznie, zarówno na plus, jak i na minus, jednakże na Ziemi temperatura jest stała.\nWyjaśnienie tkwi w nagromadzeniu się gazów tworzących atmosferę Ziemi. Gazy te emitowane są przez organizmy żywe. Pozwalają one przenikać optymalnej dla życia na Ziemi ilości promieni słonecznych. W filtrowaniu promieniowania słonecznego główną rolę pełnią chmury.\nWoda wyparowuje z oceanów, później opada w postaci deszczu. Pozostaje zawieszona w postaci chmur, jednocześnie odbijając ciepło. Chmura jest nie tylko parą wodną; para wodna może uformować się w chmurę tylko wówczas, gdy zgromadzi się wokół jakichś stałych drobinek. A tymi drobinkami są kryształki kwasu siarkowego, produkowane przez morskie algi. Stwierdzono, że gęstość alg w Oceanie Spokojnym podwoiła się w ciągu dziesięciu lat (lata 80. XX wieku). Nie wiadomo, dlaczego, ale wiadomo, że to algi absorbują kwas węglowy, a wydzielają kwas siarkowy. Te dwie czynności przyczyniają się do oczyszczenia atmosfery z nadmiaru węgla produkowanego przez przemysł i do zwiększenia liczby chmur. Algi uczestniczą zatem w procesie oczyszczania planety i neutralizowania tendencji do jej \"przegrzewania się\". Można by sądzić, iż jest to dowód na to, że hipoteza Gai jest zbudowana poprawnie. Algi – mikroorganizmy są zatem według Lovelocka systemami regulacyjnymi Gai. Hipoteza Gai stała się inspiracją dla licznych badań naukowych dotyczących wpływu biosfery na procesy chemiczne i klimat Ziemi. Jednym z ciekawszych projektów naukowych było właśnie badanie zależności między wzrostem glonów oceanicznych a klimatem. Rozważania te prowadziły do wniosku, że działalność tych morskich organizmów ma wpływ na tworzenie się chmur, zwiększających chociażby albedo planety.\nZdaniem Lovelocka, kiedy działalność jakiegoś organizmu sprzyja środowisku oraz samemu organizmowi, nastąpi rozprzestrzenienie się zarówno organizmu, jak i środowiska. W efekcie zmiana organizmu i środowiska stanie się globalna. Odwrotny proces jest także możliwy i każdy gatunek, który ujemnie wpływa na środowisko, jest skazany na śmierć, lecz życie trwa nadal.\nKolejnym, najsłynniejszym argumentem na potwierdzenie tezy Lovelocka było systematyczne zachowanie się teoretycznej planety określanej jako Daisyworld (Świat Stokrotek), która, podobnie jak Ziemia, utrzymuje swoją globalną temperaturę na stałym poziomie w obliczu czasu i zwiększającej się energii słonecznej. Planeta Daisyworld jest modelem ukazującym sposób, w jaki stan homeostazy może być utrzymany przez pojedyncze organizmy działające jedynie we własnym interesie, dostarczając globalnemu systemowi rozsądnie stałego zakresu temperatur w obliczu rosnącej siły promieniowania słonecznego.\nRównowaga Gai może być jednak zachwiana w przypadku wielkich kataklizmów, np. trzęsień ziemi czy zderzeń z wielkimi meteorytami. Te kataklizmy mogą doprowadzić do wyginięcia wielu gatunków, jednak pozostałe gatunki znajdą sposób by się przystosować. Pojawią się również nowe i zapełnią istniejące nisze ekologiczne. Tak więc mimo wielkich zmian równowaga biologiczna zostanie przywrócona i życie na planecie ocaleje.\n\n\n== Argumenty przeciwników ==\nZ punktu widzenia ewolucjonizmu równowaga klimatyczna panująca na Ziemi jest przyczyną, a nie skutkiem istnienia życia na Ziemi. Organizmy żywe oddziałują na klimat i zmieniają go, po czym przystosowują się do nowych warunków na drodze ewolucji. Na przykład: w ten sposób został wytworzony tlen atmosferyczny, w rezultacie czego na Ziemi pojawiły się organizmy tlenowe.\nZwolennicy zasady antropicznej utrzymują z kolei, że warunki panujące na Ziemi są tak ściśle dopasowane do naszych wymagań, ponieważ w nich powstaliśmy, żyjemy i jesteśmy w stanie to stwierdzić. Gdyby warunki geofizyczne nie były odpowiednie, nie byłoby istoty, która mogłaby to stwierdzić. Rozumowanie to dotyczy również wielkich katastrof na skalę globalną i odradzania się życia po nich. Z doświadczenia wiemy, że takie odradzanie miało zawsze miejsce, ale gdyby odrodzenie nie nastąpiło, znów nie mielibyśmy możliwości sprawdzenia tego.\n\n\n== W kulturze popularnej ==\nWątek nawiązujący do hipotezy Gai znalazł się w filmie Jamesa Camerona \"Avatar\".\nWątek odzwierciedlający obraz Gai możemy znaleźć w filmie Hironobu Sakaguchi, Motonori Sakakibara \"Final Fantasy: Wojna dusz\".\nWątek Gai został wykorzystany jako motyw piosenki polskiego zespołu Łąki Łan, pt. Lovelock.\nHipoteza została zastosowana jako swego rodzaju fabuła w grze \"SimEarth: The Living Planet\".\nHipoteza rozważana w książce \"Ksenocyd\" Orsona Scotta Carda do wyjaśnienia zakłóceń w rozwoju planety Lusitania.\nWokół teorii Gai koncentrowało się nauczanie i badania profesora Jamesa Arnolda, fikcyjnej postaci z filmu \"Kingsman: Tajne służby\".\n\n\n== Zobacz też ==\n\nnoosfera\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Histereza\n\nHistereza – zjawisko zależności aktualnego stanu układu od stanów w poprzedzających chwilach. Inaczej – opóźnienie w reakcji na czynnik zewnętrzny. Zjawisko odkrył i nazwał James Alfred Ewing w roku 1890. Ponadto termin ten został zapożyczony przez nauki społeczne.\nNajbardziej znane przypadki histerezy występują w materiałach magnetycznych, głównie w ferromagnetycznych, gdzie namagnesowanie następuje dopiero po pewnym wzroście zewnętrznego pola magnetycznego. Histereza występuje także w układach mechanicznych (materiały elastyczne, mięśnie) oraz w procesie adsorpcji.\nNa wykresie dwóch zależnych od siebie wielkości, zjawisko histerezy ukazuje się najczęściej jako pętla. W przypadku braku histerezy wykres jest pojedynczym łukiem krzywej (w szczególności odcinkiem dla materiałów liniowych).\nTzw. histereza kapilarna dotyczy izoterm adsorpcji na materiałach porowatych posiadających pory w kształcie otwartych obustronnie cylindrów lub butelek i oznacza inny przebieg adsorpcji (przy podwyższaniu ciśnienia adsorbatu) i desorpcji (przy obniżaniu ciśnienia). Zjawisko to jest wykorzystywane m.in. do badania struktury porowatych ciał stałych.\n\n\n== Histereza magnetyczna ==\n\nW urządzeniach, w których następuje wielokrotne magnesowanie (np. rdzenie transformatorów), histereza postrzegana jest jako problem, ponieważ jej pole powierzchni jest proporcjonalne do strat energii podczas jednego cyklu przemagnesowania. W takich sytuacjach, poprzez odpowiedni skład chemiczny, obróbkę plastyczną i obróbkę termiczną dąży się do minimalizacji jej powierzchni. Najlepsze materiały magnetycznie miękkie mogą posiadać koercję nawet mniejszą niż 0,1 A/m (np. kobaltowa amorficzna taśma magnetyczna).\nSubstancje wykazujące histerezę (materiały magnetycznie półtwarde) są wykorzystywane do zapisu informacji w twardych dyskach, dyskietkach, taśmach magnetycznych, kartach kredytowych itp. Po namagnesowaniu fragmentu materiału półtwardego i usunięciu pola magnesującego materiał taki pozostaje namagnesowany. Namagnesowanie to jest zależne (prawie proporcjonalnie) od natężenia pola magnesującego, co jest wykorzystywane w analogowych systemach zapisu dźwięku i obrazu. W systemach cyfrowych magnesuje się ferromagnetyk do nasycenia, zmiana stanu na przeciwny oznacza zmianę sygnału. Sygnał koduje się zazwyczaj czasem między kolejnymi przemagnesowaniami.\nW materiałach magnetycznie półtwardych powierzchnia pętli histerezy jest optymalizowana jako kompromis pomiędzy ilością energii zgromadzonej w magnetyku a łatwością jego przemagnesowania (łatwością odczytu/zapisu informacji). Wartości stosowanych koercji materiałów magnetycznie półtwardych są pośrednie pomiędzy materiałami miękkimi i twardymi (jednak bardziej w kierunku materiałów twardych – stąd też nazwa półtwarde).\nW materiałach magnetycznie twardych (czyli w magnesach trwałych) parametrem najważniejszym jest ilość zgromadzonej energii magnetycznej, toteż dąży się do osiągnięcia maksymalnej szerokość pętli histerezy. Parametrem charakterystycznym każdego magnesu jest wartość (B·H)max, którą wylicza się jako wartość maksymalną iloczynu BH z fragmentu histerezy leżącego w drugiej ćwiartce układu osi współrzędnych (tzw. krzywa odmagnesowania). W najnowszych materiałach magnetycznie twardych wartość koercji może osiągać nawet powyżej 20 MA/m.\n\n\n== Histereza kąta zwilżania ==\nKąt zwilżania cieczy postępującej wzdłuż powierzchni przekracza wartość kąta zwilżania cieczy cofającej się na tej powierzchni. Efekt ten można zauważyć poprzez obserwację kropel na szybie okiennej lub powierzchniach pochyłych. Różnica tych kątów nazywana jest histerezą kąta zwilżania, która potrafi być całkiem duża, aż do 50° dla wody na powierzchniach minerałów. Efekt ten ma duże znaczenie w procesach nakładania powłok.\nHistereza jest ogólnie przypisywana powierzchniom chropowatym, niejednorodnym, zanieczyszczeniom roztworu adsorbującymi się na powierzchni, pęcznieniu, reorganizacji lub zmianie powierzchni przez rozpuszczalnik. Miejscowe nachylenie chropowatej powierzchni lub miejscowe różnice w energiach międzyfazowych na powierzchniach niejednorodnych mogą powodować różnice kąta zwilżania. Nie jest do końca pewne, jak w innych zjawiskach histeretycznych (jak w magnetyzmie), czy histereza kąta zwilżania może zostać opisana poprzez nieodwracalne przejścia lub „skoki” pomiędzy domenami stanów równowagowych.\n\n\n== Histereza przemiany fazowej ciało stałe-ciecz ==\nHistereza występuje w przemianach fazowych kiedy temperatury topnienia i krzepnięcia są różne. Na przykład, agar topi się w temperaturze ok. 85 °C, a krzepnie w zakresie od 32 do 40 °C. Oznacza to, że agar stopiony przy temperaturze 85 °C pozostaje w stanie ciekłym do temperatury 40 °C. Stąd też od temperatury 40 do 85 °C, zależnie od stanu wyjściowego, agar może być w postaci ciekłej lub stałej.\n\n\n== Histereza sprężysta ==\nHistereza sprężysta – wykres w kształcie pętli zależności odkształcenia ciała stałego od naprężenia; przejaw tarcia wewnętrznego i rozpraszania energii na skutek rozciągania i ściskania sprężystego ciała stałego w nie w pełni odwracalnym procesie.\n\n\n== Alternatywne stany stabilne ==\nW ekologii efekt histerezy występuje przy przechodzeniu między dwoma stanami ekosystemu określanymi jako alternatywne stany stabilne. Przykładem jest stan ekologiczny żyznych jezior (mezotroficznych i eutroficznych), zwłaszcza płytkich. Przy umiarkowanej żyzności na roślinność takich jezior składają się głównie makrofity, utrudniając uwalnianie biogenów z osadów do toni wodnej, przez co biomasa fitoplanktonu jest umiarkowana, a woda przezroczysta. Przy wzroście żyzności albo zaburzeniu struktury zbiorowisk makrofitów, ilość biogenów w toni wodnej wzrasta, przez co zwiększa się udział fitoplanktonu i mętność wody, co – zacieniając dno – utrudnia rozwój makrofitów. Po przejściu ze stanu czystej wody (dominacja makrofitów) do stanu mętnej wody (dominacja fitoplanktonu) obniżenie żyzności nie powoduje automatycznego powrotu do stanu poprzedniego. Następuje to dopiero po znacznym obniżeniu żyzności, a proces przechodzenia między oboma stanami wyrażony jest krzywą histerezy.\n\n\n== Histereza poza naukami przyrodniczymi ==\nTermin histereza został z nauk przyrodniczych zapożyczony także do nauk społecznych. Stąd wziął się makroekonomiczne pojęcie histerezy na rynku pracy – odnoszące się do wpływu zjawisk występujących w przeszłości na długookresową równowagę rynku pracy.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nLeksykon Interia.pl. leksykony.interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-27)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hydrofil\n\nHydrofil (gr.  hýder - woda + gr. phileín - lubić) – termin stosowany w ekologii i zoocenologii na określenie gatunków żyjących w środowisku wodnym. Na przykład w odniesieniu do larw Tabanidae, których larwy odbywają cały rozwój w wodzie (zbiornikach wodnych).\nTermin używany również w chemii w odniesieniu do substancji mających łatwość w przywiązywaniu cząsteczek wody. Takie substancje (hydrofilne) ulegają łatwemu uwodnieniu.\n\n\n== Zobacz też ==\nHydrobiont\nsemihydrofil\nklasy wierności", "source": "wikipedia"}
{"text": "In situ\n\nIn situ – łaciński zwrot oznaczający w dosłownym tłumaczeniu „w miejscu”, mający różne znaczenia zależnie od kontekstu.\n\n\n== Archeologia ==\nTermin in situ używany jest w odniesieniu do zabytków, które nie zostały przemieszczone z miejsca, w którym zostały odkryte.\n\n\n== Biologia ==\nW biologii eksperymentalnej jest to rodzaj technik badawczych. Termin odnosi się do reakcji chemicznych lub biochemicznych, przeprowadzonych w utrwalonym chemicznie organizmie, bez naruszenia jego struktury. Najczęściej techniki in situ stosowane są w eksperymentalnej embriologii, w postaci hybrydyzacji in situ. Celem takiego doświadczenia jest identyfikacja struktur anatomicznych, w których zachodzi ekspresja określonego genu.\n\n\n== Budownictwo ==\nBadania in situ oznaczają badania wykonane na miejscu w terenie.\nPrace in situ oznaczają wykonanie ich na budowie np. wykonanie elementów żelbetowych na miejscu, a nie ich prefabrykacja i późniejszy montaż.\n\n\n== Chemia ==\nW chemii termin ten jest używany w kontekście reakcji chemicznych, w których występuje nietrwały produkt pośredni generowany celowo z trwałego, ale mniej reaktywnego substratu. Produkt pośredni otrzymany in situ ulega natychmiast dalszym procesom, które prowadzą do jego przekształcenia w pożądany produkt końcowy. Bardzo często in situ generowane są rodniki, karbokationy, karboaniony oraz karbeny, które są bardzo reaktywne i nie można ich przechowywać w stanie wolnym.\n\n\n== Informatyka ==\nW informatyce algorytm in situ jest to algorytm, który do wykonania potrzebuje stałej ilości dodatkowej pamięci komputera, niezależnej od rozmiaru danych wejściowych (oprócz pamięci zajmowanej przez dane wejściowe).\n\n\n== Kanalizacja ==\nRodzaj połączenia poza kinetą studni, wykonywany poprzez nawiercanie.\n\n\n== Medycyna ==\n\nW medycynie termin używany jest do określania stadium zaawansowania nowotworu. Termin in situ oznacza, że komórki dysplastyczne obecne są na całej grubości nabłonka, lecz nie przekraczają błony podstawnej i nie rozpoczęły inwazji w głąb tkanki, czyli naciekania. Jest to tak zwany rak przedinwazyjny, rak 0°, bądź carcinoma in situ.\n\n\n== Nauki o Ziemi ==\nW naukach o Ziemi wyróżnia się pomiary in situ w odróżnieniu od pomiarów zdalnych (teledetekcyjnych). W pomiarach in situ czujnik umieszczony jest, w miejscu którego dotyczą pomiary. Przykładami pomiarów in situ są:\n\npomiary temperatury z użyciem klasycznego termometru cieczowego,\npomiary ciśnienia atmosferycznego z użyciem barometru,\npomiary z użyciem radiosond mocowanych do balonów meteorologicznych,\npomiary rozmiarów i koncentracji aerozolu atmosferycznego w powietrzu przepływającym przez czujnik optyczny.\n\n\n== Ochrona przyrody ==\n\nW ochronie przyrody termin in situ oznacza ochronę gatunku w miejscu jego występowania w środowisku.\n\n\n== Zobacz też ==\nfluorescencyjna hybrydyzacja in situ\nin vitro\nin vivo\nin statu nascendi\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Interakcje biotyczne\n\nInterakcje biotyczne – oddziaływania między organizmami tego samego gatunku lub innych gatunków żyjących w tym samym środowisku. Efekty interakcji mogą być krótkotrwałe (drapieżnictwo lub zapylanie) albo długotrwałe (symbioza). Wpływają one na przeżywalność i ewolucję gatunków.\n\n\n== Klasyfikacja ==\n\n\n=== Interakcje wewnątrzgatunkowe ===\nAntagonizm\nAutointoksylacja – samozatruwanie się produktami własnej przemiany materii (drożdże szlachetne umierające od nadmiaru wyprodukowanego alkoholu)\nKonkurencja – rywalizacja o ograniczone zasoby w środowisku (stada wilków walczące o tereny łowieckie)\nEksploatacja – kanibalizm (samice modliszek zjadające partnerów po kopulacji)\nProtekcjonizm\nAllelokataliza – wzajemne pobudzanie się osobników do rozrodu i rozwoju poprzez produkty przemiany materii (nicienie i stawonogi wydzielają feromony)\nKooperacja – współpraca organizmów związana z rozrodem (np. opieka nad potomstwem) lub niezwiązana z rozrodem (np. podział funkcji w społeczności pszczół)\n\n\n=== Interakcje międzygatunkowe ===\nNeutralizm\nKoegzystencja – pokojowe współżycie organizmów, populacje nie oddziałują na siebie (wierzba i jeż)\nSaprobioza – odżywianie się szczątkami martwych organizmów (martwy szczur i pleśnią)\nAntagonizm\nAlleopatia (antybioza) – populacja jednego gatunku hamuje rozwój populacji drugiego gatunku poprzez własne metabolity\nKonkurencja – współzawodniczenie organizmów z różnych gatunków o warunki bytowe, pożywienie itp. (hiena i sęp walczące o padlinę)\nEksploatacja – roślinożerność, drapieżnictwo, pasożytnictwo\nProtekcjonizm\nForeza – bierne przenoszenie przedstawicieli jednego gatunku przez osobniki drugiego\nSynoikia – osiedlania się organizmu w gniazdach lub konstrukcjach innego\nEpioikia – osiedlanie się jednego gatunku na innym gatunku\nEndoikia – osiedlanie się jednego gatunku wewnątrz ciała innego gatunku (np. mikroflora fizjologiczna w przewodzie pokarmowym)\nKomensalizm – interakcja przynosi korzyść dla jednej populacji, dla drugiej jest to obojętne (żuk gnojowy i koń)\nMutualizm – współżycie dwóch gatunków przynoszące obustronne korzyści, niezbędne dla tych gatunków (np.: porosty)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Introdukcja\n\nIntrodukcja (łac. introductio – wprowadzenie, wstęp) – wprowadzenie nierodzimego gatunku lub niższego taksonu pochodzącego z innego geograficznie regionu, jako nowego elementu danej biocenozy. W rolnictwie jest to celowe wprowadzenie przez człowieka na teren uprawy chronionej organizmów pożytecznych.\n\n\n== Rodzaje introdukcji ==\nIntrodukcja może być efektem celowego działania lub przypadku. Niektórzy autorzy rozdzielają pojęcia introdukcji i zawlekania, definiując je odpowiednio jako celowe i przypadkowe przenoszenie gatunków przez człowieka. Pozostali wyróżniają introdukcję celową (zamierzoną) i przypadkową (niezamierzoną). Gatunki mogą być introdukowane np. w celu biologicznego zwalczenia szkodników roślin, albo jako źródło pożywienia dla ludzi. Przykładami świadomie wprowadzonych obcych gatunków mogą być kozy na Guadalupe i króliki w Australii. Do gatunków zawleczonych należą najczęściej organizmy wodne przenoszone w wodach balastowych statków oraz gryzonie (zwłaszcza szczury).\nW botanice wyróżnia się introdukcję bezpośrednią polegającą na tym, że gatunek przywieziony z innego kontynentu da się uprawiać pod warunkiem zachowania tych samych warunków klimatycznych, oraz introdukcję pośrednią, wymagającą wykonania prac hodowlanych (np. krzyżowania przywiezionych gatunków z gatunkami uprawianymi na danym terenie).\n\n\n== Skutki introdukcji ==\nIntrodukcja ma zwykle negatywny wpływ na środowisko. W jej wyniku zostają przełamane przez człowieka naturalne bariery izolujące gatunki. W nowym środowisku introdukowany gatunek nie ma wrogów naturalnych, co może prowadzić do nadmiernego wzrostu jego liczebności, zakłócenia równowagi w biocenozie, a przez to zagrozić gatunkom rodzimym. Wprowadzenie gatunków obcych często prowadzi do wyginięcia gatunków rodzimych.\nNegatywnym przykładem introdukcji jest sprowadzenie przez człowieka na kontynent Australii królika, wróbla oraz opuncji, a także sprowadzenie do Polski barszczu Sosnowskiego, który miał być uprawiany na paszę, a okazał się bardzo szkodliwy dla ludzi i zwierząt.\nPozytywnym przykładem introdukcji jest wprowadzanie żółwi olbrzymich z atolu Aldabra na Ile aux Aigrettes, gdzie miały zastąpić w roznoszeniu owoców hebanowców wytępione przez człowieka rodzime żółwie i scynki Leiolopisma mauritiana. Eksperyment uznano za udany. Zaproponowano by wymarłe mastodonty w Stanach Zjednoczonych zastąpić słoniami.\n\n\n== Zobacz też ==\nreintrodukcja\nnaturalizacja\nantropochoria\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nKsięga gatunków obcych inwazyjnych w faunie Polski. Definicje.. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. [dostęp 2018-01-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-26)].\nEncyklopedia Biologia. Greg, 2008. ISBN 978-83-7327-756-4. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Inwazja (proces ekologiczny)\n\nInwazja – jeden z podstawowych procesów ekologicznych polegający na zajmowaniu danego terytorium przez gatunki zajmowane do tej pory przez przedstawicieli innych gatunków. Najczęściej zachodzi wówczas, gdy w danym ekosystemie pojawia się nowy gatunek, np. nie posiadający wrogów naturalnych (gatunek inwazyjny). Wówczas może przyczynić się on do wyparcia gatunków rodzimych zajmujących podobną niszę ekologiczną. W takiej sytuacja inwazja przeradza się w sukcesję.\n\n\n== Proces inwazji (inwazji-sukcesji) w socjologii miasta ==\nW socjologii miasta pojęcie to wraz z pojęciami segregacji, centralizacji, koncentracji i sukcesji wprowadzone zostało z ekologii przez szkołę chicagowską. Inwazja oznacza w odniesieniu do przestrzeni miejskiej wkraczanie na dany obszar miasta obcych względem zamieszkujących do grup społecznych czy typów ludzi, m.in. mniejszości etnicznych, powodując początkowo działania wrogie wobec grup inwazyjnych. Gdy liczba osób z grupy inwazyjnej zaczyna rosnąć, dochodzić może do masowego wyprowadzania się zasiedziałych mieszkańców na inne tereny miejskie. Pojęcie to łączone bywa z sukcesją, jako proces inwazji-sukcesji. Inwazja nie musi doprowadzić do sukcesji, a może zakończyć się integracją z zamieszkałą w przestrzeni ludnością. Proces ten dotyczyć może nie tylko populacji, ale również typu działalności w przestrzeni miasta.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kaskada troficzna\n\nKaskada troficzna – określa zmianę struktury piramidy ekologicznej, w której organizmy z podporządkowanych sobie hierarchicznie poziomów troficznych oddziałują wzajemnie na siebie. Do kaskady troficznej dochodzi przez zmiany ilościowe jednego z poziomów piramidy. Zmiany te mają bezpośredni wpływ na sąsiednie poziomy i pośredni na pozostałe poziomy. Przykładem są zaburzenia porządku łańcucha pokarmowego: nagła nieobecność drapieżnika (np. myszołowa), dotychczas dominującego piramidę, powoduje bezpośrednio zwiększenie populacji roślinożernych ofiar (myszy), i pośrednio zmniejszenie stanów roślin (zboża).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Katastrofa tlenowa\n\nKatastrofa tlenowa – wielkie przemiany środowiska Ziemi w okresie paleoproterozoiku 2,4–2,0 miliarda lat temu.\nGdy około 2,7 mld lat temu pojawiły się pierwsze formy posiadające zdolność fotosyntezy tlenowej, zaczęły one wytwarzać znaczne ilości tlenu, jednak wzrost jego ilości w atmosferze wystąpił ponad 300 mln lat później. Tłumaczy się to tym, że pierwsze cząsteczki tlenu wydzielane były do wody, tlen ten reagował z żelazem i z węglem.\nW owym czasie organizmy fotosyntezujące produkowały także metan. Przy silnym promieniowaniu UV tlen reagował z metanem już przy stężeniu 0,0002% w atmosferze. Spadek zawartości metanu spowodował wystąpienie serii rozległych zlodowaceń. Dopiero uwięzienie większych ilości węgla w organizmach żywych i ich szczątkach spowodowało znaczący wzrost ilości tlenu w atmosferze, co wywołało powstanie warstwy ozonowej ograniczającej proces reakcji tlenu z metanem umożliwiając osiągnięcie stabilnego stanu o zawartości większej niż 0,2% tlenu w atmosferze.\nWiększa ilość tlenu spowodowała wielki kryzys ekologiczny. Dla większości bakterii beztlenowych (wówczas jedynych organizmów) tlen był trucizną i spowodował ich wielkie obumieranie, prawdopodobnie było to jedno z pierwszych masowych wymierań. Jednakże zarazem pojawiły się wtedy możliwości dla zupełnie nowego rodzaju organizmów żywych korzystających z możliwości energetycznych zawartych coraz powszechniej w materii organicznej, tj. wykorzystujących oddychanie tlenowe.\n\n\n== Znaczenie dla różnicowania minerałów ==\nKatastrofa tlenowa jest zbieżna w czasie z gwałtownym wzrostem różnorodności minerałów na Ziemi. Szacuje się, że zdarzenie to spowodowało powstanie ponad 2,5 tysiąca nowych minerałów spośród około 4,5 tysiąca minerałów stwierdzonych na Ziemi. Większość z tych nowych minerałów powstała w procesach hydratacji i redoks minerałów tworzonych w wyniku dynamiki płaszcza i skorupy ziemskiej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kompost\n\nKompost – nawóz organiczny wytwarzany z odpadów roślinnych i zwierzęcych w wyniku częściowego, tlenowego rozkładu (butwienie) przez mikroorganizmy poprzez proces kompostowania.\n\n\n== Dojrzewanie kompostu ==\nKompostowanie przebiega w pryzmach kompostowych, kompostownikach lub specjalnych bioreaktorach, a także w toaletach kompostujących. Pod pojęciem dojrzewania kompostu rozumieć należy zachodzące procesy rozkładu materiału organicznego składowanego w pryzmie kompostowej lub kompostownikach, który zazwyczaj trwa od kilku do kilkunastu miesięcy.\n\n\n== Wykorzystanie ==\nKompost wzbogaca glebę w próchnicę, zwiększa żyzność gleby, zwiększa jej pojemność wodną i powietrzną. Sprawia, że gleba staje się przewiewna i pulchna. Poprawia wzrost i rozwój roślin. Stosuje się go jako składnik podłoża dla upraw warzyw oraz kwiatów rabatowych i doniczkowych, a także jako nawóz organiczny w rolnictwie, sadownictwie i ogrodnictwie, w parkach i ogrodach. Kompost nie ma szkodliwego wpływu ani na rośliny czy też na zwierzęta w nim żyjące niezależnie od zastosowanej dawki. W przeciwieństwie do spalania suchych roślin kompostowanie nie szkodzi środowisku, ludziom i zwierzętom.\n\n\n== Zobacz też ==\nkompostownia\nbiohumus\nrecykling\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nKompost w: PortaluWiedzy. portalwiedzy.onet.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-09-13)].\nkompost, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-09-03] .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Korytarz ekologiczny\n\nKorytarz ekologiczny – wydłużony obszar łączący podobne siedliska będący drogą wybieraną przez zwierzęta do przemieszczania się między nimi. Oprócz drogi wędrówki zwierząt jest też drogą rozprzestrzeniania się roślin i grzybów.\nPierwotna koncepcja korytarzy ekologicznych (migracyjnych) zakładała istnienie ciągłości pasa, przez który następuje migracja. Inna koncepcja to idea tzw. łańcucha siedlisk pomostowych (ang. stepping stone habitats) – niezależnych od siebie odrębnych ekosystemów, które spełniają podstawowe warunki niszy wędrującej populacji i umożliwiają przeżycie jej osobników w trakcie przemieszczania się w korytarzu, w którego skład te ekosystemy wchodzą.\nKorytarzem ekologicznym dla zwierząt żyjących w jeziorach jest rzeka je łącząca. Korytarze ekologiczne dla zwierząt lądowych to tereny leśne, zakrzaczone i podmokłe z naturalną roślinnością o przebiegu liniowym (pasowym), położone pomiędzy płatami obszarów siedliskowych. Korytarze zapewniają zwierzętom odpowiednie warunki do przemieszczania się – dają możliwość schronienia i dostęp do pokarmu. Są niezwykle ważne ze względu na fragmentację środowiska (podział siedliska na małe, odizolowane od siebie płaty) wskutek działalności człowieka i przekształcenia powierzchni ziemi.\nUmożliwiają one przemieszczanie się organizmów oraz ich wzajemne kontakty. Są to np. doliny rzeczne, pasma górskie, prądy rzeczne.\nSzerokość korytarza migracyjnego jest uzależniona od wymagań konkretnego gatunku.\nKorytarze ekologiczne dla prawidłowego funkcjonowania muszą być pozbawione barier ekologicznych; obecność barier utrudnia lub całkowicie hamuje przemieszczanie się gatunków, którym korytarz powinien służyć.\n\n\n== Korytarze ekologiczne w Polsce ==\nZgodnie z polskim prawodawstwem, według Ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, korytarz ekologiczny to obszar umożliwiający migrację zwierząt, roślin lub grzybów.\nDla całego obszaru Polski opracowano sieć korytarzy ekologicznych, która obejmuje korytarze główne (o znaczeniu międzynarodowym, a nawet kontynentalnym) oraz uzupełniające je korytarze krajowe i lokalne.\nNajważniejsze leśne transgraniczne korytarze ekologiczne przebiegające przez Polskę to:\n\nKorytarz „północny” o przebiegu: Puszcza Augustowska/Puszcza Białowieska – Dolina Biebrzy – Puszcza Piska – Puszcza Nidzicka – Bory Tucholskie – Lasy Wałeckie – Puszcza Notecka – Bory Zielonogórskie – Bory Dolnośląskie\nKorytarz „karpacki” o przebiegu: Bieszczady – Beskid Niski – Beskid Sądecki – Beskid Makowski – Beskid Żywiecki – Beskid Śląski\nW Polsce opracowano kilka projektów korytarzy ekologicznych na poziomie krajowym. Pierwszym z nich był projekt Krajowej Sieci Ekologicznej (ECONET-PL), stanowiącej część Europejskiej Sieci Ekologicznej (EECONET). W projekcie tym priorytetem stały się korytarze ekologiczne, ciągnące się wzdłuż cieków. Kolejny projekt zakładał powiązanie sieci ECONET-PL z Krajowym Systemem Obszarów Chronionych, ze szczególnym uwzględnieniem spójności terenów Natura 2000 i inne projekty.\n\n\n== Zagrożenia dla korytarzy ekologicznych w Polsce ==\nKorytarze ekologiczne pełnią swoje funkcje tylko wtedy, gdy są ciągłe i drożne na całej swej długości. Podstawowe zagrożenia dla funkcjonowania korytarzy migracyjnych:\n\nrozwój sieci transportowej – budowa nowych autostrad i dróg ekspresowych, które wymagają grodzenia (fizyczna bariera ekologiczna); modernizacja infrastruktury komunikacyjnej i w następstwie zwiększenie natężenia ruchu, wraz z tym zwiększenie śmiertelności zwierząt na drogach;\nbudowa obiektów przemysłowych, centrów handlowych, logistycznych, warsztatów, magazynów poza obszarem zabudowanym, wzdłuż głównych dróg – rozciągnięcie strefy zurbanizowanej, powstanie przewężeń korytarza ekologicznego;\nchaotyczna zabudowa obszarów wiejskich – szczególnie wzdłuż głównych dróg, powoduje powstanie wielokilometrowej bariery z przylegających do siebie ogrodzonych posesji;\nbudownictwo w bezpośredniej bliskości cieków – coraz dłuższe ich odcinki znajdują się w obrębie gęstej zabudowy, brzegi są degradowane, a cieki poddawane regulacji;\nrozwój budownictwa rekreacyjnego i hałaśliwych form rekreacji – przeznaczanie pod budownictwo rekreacyjne (domki letniskowe) coraz większych obszarów, wykorzystanie lasu do hałaśliwych form rekreacji (jazda motorami crossowymi i samochodami terenowymi po drogach leśnych, szlakach turystycznych);\nrozwój infrastruktury narciarskiej – przeznaczanie najbardziej odległych i najwyższych pasm górskich pod budowę ośrodków narciarskich o dużej przepustowości.\n\n\n== Ochrona korytarzy ekologicznych w Polsce ==\nuwzględnienie korytarzy ekologicznych w planach zagospodarowania przestrzennego na wszystkich poziomach – od krajowego po lokalny;\nbudowa przejść dla zwierząt – dotyczy miejsc, gdzie przecinają się drogi i linie kolejowe już istniejące (o najwyższym natężeniu ruchu) z korytarzami ekologicznymi; jednoczesna budowa przejść dla zwierząt wraz z budową nowych autostrad i dróg szybkiego ruchu; na drogach już istniejących o mniejszym natężeniu ruchu w miejscach przecięcia korytarzy migracyjnych, umieszczenie odpowiednich znaków informujących o tym oraz ograniczenie prędkości;\nochrona dolin rzecznych – poprzez zaniechanie zabudowy brzegów, regulacji koryta rzecznego; rewitalizacja najbardziej zdegradowanych odcinków rzek;\nzalesienia – dotyczy korytarzy migracyjnych, gdzie płaty lasu w obrębie takiego korytarza są oddalone od siebie na odległość powyżej 1 km (z wyłączeniem cennych przyrodniczo siedlisk nieleśnych);\nochrona przed dalszą zabudową odcinków korytarzy ekologicznych o znacznych przewężeniach, spowodowanych bezpośrednim sąsiedztwem terenów zurbanizowanych.\n\n\n== Zobacz też ==\nstruktura ekosystemu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSabina Nowak, Robert Mysłajek: Ochrona dziko żyjących zwierząt przy inwestycjach drogowych w Polsce. Problemy ochrony korytarzy ekologicznych dla dużych ssaków w Polsce. Bystra k. Bielska-Białej: Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, 2007. ISBN 83-919879-7-3. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOchrona korytarzy ekologicznych na stronie Pracowni na rzecz Wszystkich Istot\nOchrona korytarzy ekologicznych. polskiwilk.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-24)]. na stronie Stowarzyszenia dla Natury “Wilk”", "source": "wikipedia"}
{"text": "Krajobraz\n\nKrajobraz – wieloznaczny termin stosowany w różnych dziedzinach nauki (geografia, ekologia, biologia, architektura, geochemia). Najogólniej za krajobraz uważa się ogół cech przyrodniczych i antropogenicznych wyróżniających określony teren, zespół typowych cech danego terenu. Według Dawida L. Armanda krajobraz jest synonimem terytorialnego (środowisko lądowe) lub akwatorialnego (środowisko wodne) kompleksu terytorialnego. Poza kontekstem fachowym słowo „krajobraz” jest używane w celu określenia formy widoku (np. krajobraz miejski, zimowy, malowniczy, zeszpecony).\nZonneveld (1990) traktuje krajobraz jako przestrzenny i materialny wymiar rzeczywistości ziemskiej i definiuje go jako „kompleksowy system składający się z form rzeźby i wód, roślinności i gleb, skał i atmosfery”. Z kolei Kondracki i Richling (1983) definiują krajobraz jako „część epigeosfery, stanowiącą złożony przestrzenie geokompleks o swoistej strukturze i wewnętrznych powiązaniach”. W definicji Godrona (1986) podkreślany jest fakt niejednorodności, swoistej ziarnistości: „krajobraz stanowi heterogeniczny fragment terenu, złożony z powiązanych wzajemnie ekosystemów”.\nW ekologii krajobraz może być zdefiniowany jako fizjocenoza, zbiór przestrzenny ekosystemów o zbliżonej strukturze zewnętrznej (ekosystemy leśne, łąkowe, wodne), które połączone są procesem obiegu materii i przepływu energii, a także oddziaływaniem antropogenicznym. Jednakże taka definicja nie odróżnia krajobrazu od ekosystemu. Dodatkowo w krajobrazie występują obok siebie różne ekosystemy, np. w lesie występują jeziora, rzeki, torfowiska, polany itd.\nW literaturze krajobraz stanowi przedmiot często nagradzanego opisu.\n\n\n== Cechy krajobrazu ==\nKrajobraz zajmuje wycinek przestrzeni i można go przedstawić na mapie.\nKrajobraz charakteryzuje się swoistą fizjonomią, którą można przedstawić w formie graficznej (rysunek, fotografia itd.)\nKrajobraz jest systemem dynamicznym. Jego sposób funkcjonowania uzależniony jest od części składowych oraz powiązań między nimi jak i dominujących procesów.\nKrajobraz podlega zmianom (ewolucja krajobrazu), każdy krajobraz ma swoją historię jak i podlega zmianom sezonowym, np. zimą w Polsce teren pokrywa warstwa śniegu, wiosną zieleni się młoda ruń, jesienią złocą się uschnięte liście na drzewach.\nKrajobraz (fizjocenoza, krajobraz ekologiczny) charakteryzuje się pewną ziarnistością i niejednorodnością (różna skala niejednorodności). Ponadto możemy mówić o hierarchii układów ekologicznych (różna wielkość – zawieranie się w sobie, różna złożoność). Zjawisko sukcesji odnoszone jest do różnych poziomów organizacji ekologicznej, bardzo rozbieżnych terytorialnie i być może funkcjonalnie. Bez wnikania w istotę tej hierarchii oraz klasyfikację poziomów, poprzestańmy na stwierdzeniu, że istnieją układy naturalnie wyodrębnione. Będą one wyodrębniającymi się terytorialnie, strukturalnie lub funkcjonalnie układami ekologicznymi o różnym statusie hierarchicznym (ekosystemy, biogeocenozy, zbiorowiska, konsorcja, siedliska, synuzja, biochory, strefy itp.). Układem naturalnie wyodrębnionym może być zarówno żywiciel w stosunku do pasożyta, wyspa siedliskowa, drobny zbiornik, zadrzewienie śródpolne, wyspa oceaniczna. Układy takie cechuje różny stopień wyodrębnienia z otoczenia. Na przykład zbiornik wodny bardziej wyodrębnia się z otoczenia niż zadrzewienie śródpolne – bo większe są różnice w charakterystykach środowiskowych. Organizmy żywe są przystosowane do różnych czynników środowiskowych (parametrów itp.). Nie ma jednak organizmu (gatunku), który byłby przystosowany maksymalnie do wszystkiego. Pewne czynniki środowiskowe, np. niska temperatura, duża wilgotność itp., negatywnie i ograniczająco oddziałują na jedne gatunki (zmniejszają szanse przeżycia – całkowicie lub tylko częściowo), podczas gdy inne gatunki są do nich zaadaptowane i znoszą je bez szkody (lub przynajmniej z mniejszą szkodą). Są jednocześnie takie oddziaływania abiotyczne, które niszczą wszystkie organizmy. To są właśnie lokalne katastrofy (pożar, wybuch wulkanu).\n\n\n== Typy krajobrazu ==\nW zależności od stanu i stopnia zniszczenia rozróżnia się krajobrazy:\n\npierwotne, które wykazują zdolność do samoregulacji, a ich równowaga biologiczna nie jest zachwiana przez człowieka (np. anekumeny)\nnaturalne, które wykazują częściową zdolność do samoregulacji, jednak nie zawierają istotnych elementów przestrzennych wprowadzonych w wyniku działalności człowieka\nkulturowe, które wykazują zachwianą zdolność samoregulacji i wymagają ochrony; znajdują się pod wpływem intensywnej działalności człowieka\nzdewastowane, które charakteryzują się silnym uprzemysłowieniem i urbanizacją, brakiem naturalnych elementów krajobrazu oraz unifikacją formy (wymagają działań rekultywacyjnych).\nW Polsce i Europie dominują krajobrazy kulturowe, ale coraz więcej obszarów jest zdewastowanych, uległych degradacji.\n\n\n== Krajobraz ekologiczny ==\n\nW ekologii czasami używa się pojęcia krajobrazu ekologicznego, traktowanego jako wyższy poziom organizacji, skupiający różne ekosystemy. Krajobraz ekologiczny jest to wyodrębniający się obszar o charakterystycznej fizjonomii (np. wiejski, zurbanizowany, pojezierny), zbudowany z powiązanych z sobą ekosystemów.\nKrajobraz ekologiczny traktowany jest jako poziom organizacji nadrzędny w stosunku do ekosystemu. W zasadzie jest synonimem pojęcia krajobraz – właściwsze jest stosowanie pojęcia „ekologia krajobrazu” zamiast „krajobraz ekologiczny”.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkrajobraz pierwotny\nkrajobraz naturalny\nkrajobraz kulturowy\nkrajobraz pogórniczy\nEuropejska konwencja krajobrazowa\nPrix Versailles\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDawid L. Armand: Nauka o krajobrazie. Podstawy teorii i metody logiczno-matematyczne, PWN, Warszawa 1980, s. 335\nStanisław Czachorowski: Krajobraz ekologiczny czy tylko hierarchia niejednorodności. W: J. Banaszak (red.) Krajobraz ekologiczny, WSP Bydgoszcz, 1993, s. 67–80\nAndrzej Richling, Jerzy Solon: Ekologia krajobrazu, wydanie drugie zmienione i rozszerzone, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 1996, s. 319\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Karolina Głowacka, Michał Słowiński i Tomasz Związek, Historia krajobrazu – czytanie w archiwum natury, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 30 listopada 2023 [dostęp 2023-11-30].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Krajobraz naturalny\n\nKrajobraz naturalny – typ krajobrazu, na który składają się takie komponenty jak: skała macierzysta, woda, powietrze, flora i fauna. Jego charakter określają własności poszczególnych komponentów i relacje między nimi. Występuje on na obszarach, gdzie zaznacza się już działalność człowieka, ale nie spowodowała ona naruszenia zdolności samoregulacyjnych ekosystemów. W takim krajobrazie nie ma elementów przestrzennych wprowadzonych przez człowieka np. torów kolejowych, mostów czy zabudowań.\nKrajobraz naturalny nie może być utożsamiany z krajobrazem pierwotnym, gdyż obejmuje zarówno zjawiska przyrodnicze, jak i obszary objęte gospodarką rolną, leśną czy też wodną.\n\n\n== Zobacz też ==\ntypologia krajobrazu naturalnego Polski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Krajobraz pierwotny\n\nKrajobraz pierwotny – krajobraz zachowany w swojej pierwotnej postaci, czyli taki, którego elementy nie zostały naruszone lub przekształcone przez działalność ludzką. Obecnie krajobraz ten spotykamy coraz rzadziej. Występuje w najwyższych partiach niektórych masywów górskich, na obszarach tundry, w dużych częściach pustyń.\n\n\n== Zobacz też ==\nkrajobraz naturalny\nkrajobraz kulturowy\n\n\n== Bibliografia ==\nEkologia. Słownik encyklopedyczny. Wydawnictwo Europa, 2006. ISBN 83-7407-017-X. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Krajobraz pogórniczy\n\nKrajobraz pogórniczy (inaczej poeksploatacyjny) można utożsamiać z ogółem zjawisk i procesów górniczych związanych z etapem eksploatacyjnym i poeksploatacyjnym (czynniki antropogeniczne), obiektów i cech fizycznych na powierzchni ziemi w odniesieniu do określonego miejsca i czasu. \nJest wynikiem wzajemnego dynamicznego oddziaływania różnych zjawisk i procesów górniczych, w którym dominują procesy geologiczne i geomorfologiczne oraz czynniki antropogeniczne. Dominacja tych ostatnich sprawia, że krajobraz pogórniczy staje się częścią krajobrazu kulturowego. Nie jest jedynie formą zdewastowanego krajobrazu przyrodniczego lecz może być nową jakością krajobrazową z dominującym czynnikiem sprawczym jakim jest człowiek i elementy jego działalności (np. wyrobiska, hałdy, zwałowiska, kopalnie, itp.).\nPrzykładem mogą być obszary po eksploatacji węgla brunatnego np. kompleks turystyczno-rekreacyjny „Jezioro Berzdorf”.\n\n\n== Zobacz też ==\nKrajobraz górniczy Kornwalii i Zachodniego Devonu\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPrace Komisji Krajobrazu Kulturowego PTG. krajobraz-kulturowy.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-19)].\nNita J., Myga-Piątek U., 2006: Krajobrazowe kierunki zagospodarowania terenów pogórniczych. Przegląd Geologiczny, vol. 54, nr 3, s..256-262. pgi.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-07-04)].\nMyga-Piątek, U., Nita, J. 2008; The scenic value of abandoned mining areas in Poland, Acta Geographica Debrecina Landscape and Environment Series, Volume 2. Issue 2. s.  120 - 132;", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kseroterm\n\nKseroterm – gatunek rośliny, występujący w siedliskach ciepłych i ubogich w wodę (np. murawa kserotermiczna).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nkserofil\nsukulent", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kształtowanie środowiska\n\nKształtowanie środowiska – świadome i planowe zmiany w środowisku przyrodniczym, zmierzające do gospodarczego wykorzystania ekosystemów (dla celów np. rolniczych, turystycznych itd.) lub przywracanie ekologicznej funkcji ekosystemów i krajobrazów (renaturyzacja, renaturalizacja). Kształtowanie środowiska może być także zdefiniowane jako celowe i świadome oddziaływanie na środowisko przyrodnicze w celu nadania mu cech korzystnych z punktu widzenia człowieka oraz w celu zwiększenia pojemności środowiska.\nW ramach kształtowania środowiska mogą być wykonywane:\n\nZalesianie i zadrzewianie\nKarczowanie i odkrzaczanie\nNawadnianie\nRekultywacja rolnicza i rekreacyjna\nScalanie gruntów\nDobór gatunków roślin i zwierząt w krajobrazach użytkowanych antropogenicznie (reintrodukcje, introdukcje itd.)\nZakładanie pasów wiatrochronnych\nMelioracje wodno–klimatyczne\nKształtowanie krajobrazu\nFitomelioracje – rośliny wyciągają zasób wody lub odwrotnie przez system korzenny doprowadzana jest woda.\n\n\n== Zobacz też ==\nrolnictwo\nleśnictwo\nochrona przyrody\nstruktura ekosystemu\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Laudate Deum\n\nLaudate Deum (pol. Chwalcie Boga lub Pochwalony bądź, Panie) – adhortacja papieża Franciszka, opublikowana 4 października 2023 roku w Watykanie. Jest to jego szósta adhortacja, po Evangelii gaudium, Amoris laetitia, Gaudete et exsultate, Christus vivit i Querida Amazonia. Tekst podzielony jest na 73 punkty (paragrafy).\n\n\n== Geneza dokumentu ==\nTytuł nawiązuje do słów św. Franciszka z Asyżu oraz do encykliki Laudato si', która  ukazała się w 2015 roku. Głównym celem Laudate Deum jest ponowne wezwanie wszystkich ludzi dobrej woli do troski o ubogich i o świat – nasz wspólny dom, by przeciwdziałać m.in. marginalizacji społecznej oraz degradacji ekosystemów.\nAdhortacja ukazała się dokładnie rok po premierze filmu fabularnego „The Letter” (pol. List), wyjaśniającego sens encykliki Laudato si'.\n\n\n== Treść ==\nW liście tym papież wzywa, by społeczeństwa na całym świecie zmieniły styl życia i zintensyfikowały oddolne działania dążące do zmniejszenia negatywnego wpływu człowieka na środowisko przyrodnicze, aby zaradzić postępującej katastrofie ekologicznej. Najbardziej dotyka ona ludzi ubogich, ludy rdzenne, ginące gatunki, a także przyszłość młodych ludzi. Papież nawołuje też, by politycy i bogacze działali na rzecz dobra wspólnego, a nie dla własnego zysku i partykularnych korzyści. W punkcie 28. zacytował ironiczne słowa XIX-wiecznego filozofa, Władimira Sołowjowa: „Wiek, który był tak postępowym, że wypadło mu nawet być ostatnim”. Na zakończenie, w 73. punkcie adhortacji papież podkreślił, że „człowiek, który chce zastąpić Boga, staje się najgorszym zagrożeniem dla samego siebie”.\nW 2024 ukazała się książka pt. Laudate Deum. Papieża Franciszka walka o klimat, będąca zbiorem komentarzy do tej adhortacji, napisanych z polskiej perspektywy przez duchownych i świeckich.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAdhortacja Laudate Deum w języku polskim - www.vatican.va", "source": "wikipedia"}
{"text": "Laudato si’\n\nLaudato si' (wł. Pochwalony bądź) – druga encyklika papieża Franciszka, zaprezentowana 18 czerwca 2015 w Watykanie. Jest ona także określana przez media zieloną encykliką.\n\n\n== Geneza dokumentu ==\nTytuł dokumentu jest cytatem z XIII-wiecznego włoskiego kantyku o nazwie Pieśń słoneczna. Papież wskazuje, że inspiracją do napisania tej encykliki był dla niego Franciszek z Asyżu. Głównym tematem Laudato si' jest ochrona środowiska przyrodniczego połączona z troską o ubogich, którzy najbardziej cierpią z powodu jego degradacji.\n\n\n== Treść ==\nW encyklice tej papież wyraża nadzieję, iż encyklika ta pomoże rozpoznać wielkość, pilność i piękno wyzwania, wobec którego stoi ludzkość w aspekcie ochrony środowiska naturalnego. Na wstępie dokonuje krótkiego przeglądu nauczania poprzednich papieży na ten temat oraz różnych aspektów obecnego kryzysu ekologicznego w celu wzbudzenia stosownej, głębokiej podstawy do rozważań natury etycznej i duchowej. Następnie, wychodząc z tej perspektywy, podejmuje pewne zagadnienia wypływające z tradycji judeochrześcijańskiej, aby nadać większą konsekwencję zaangażowaniu na rzecz środowiska. W kolejnym kroku stara się dotrzeć do głębszych przyczyn obecnej sytuacji. Papież ma nadzieję, iż w ten sposób będzie można zaproponować ekologię integralną, która w swoich różnych wymiarach łączyłaby szczególną pozycję, jaką w przyrodzie zajmuje człowiek, oraz jego relacje z otaczającą go rzeczywistością. W świetle tej refleksji papież dokonuje kroku naprzód w nakreśleniu pewnych ogólnych kierunków dialogu i działań angażujących zarówno każdego człowieka, jak i politykę międzynarodową. Na koniec proponuje pewne drogi ludzkiego dojrzewania, które inspirowane są dorobkiem chrześcijańskiego doświadczenia duchowego.\n\n\n== Laudato Si Movement ==\nKrzewieniem ekologii integralnej – zgodnej z przesłaniem tej encykliki – jest organizacja Laudato Si Movement, w Polsce znana jako Światowy Ruch Katolików na rzecz Środowiska. Powstał on na Filipinach w 2015 r. jako Global Catholic Climate Movement (Globalny Katolicki Ruch Klimatyczny), lecz jego nazwa została zmieniona w 2021 r. na Laudato Si' Movement (dosłownie: Ruch Laudato Si’), aby lepiej odzwierciedlić jego misję. We współpracy z watykańską Dykasterią ds. Integralnego Rozwoju Człowieka, LSM rozwija i wspiera różne globalne i lokalne inicjatywy mające na celu podnoszenie świadomości społecznej i pobudzanie działań na rzecz ochrony środowiska.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nLaudato si' w języku polskim - www.vatican.va", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lądowacenie\n\nLądowacenie, lądowienie – proces przekształcania środowiska wodnego w lądowe. Lądowacenie może zachodzić w skali geologicznej (regresja morza) lub ekologicznej (lądowienie jezior). W przypadku lądowienia wielkich jezior, może trwać ono równie długo i obejmować równie szerokie obszary, jak lądowienie mórz.\nW tektonice lądowacenie jest wynikiem ruchów lądotwórczych – wielkoskalowych ruchów pionowych skorupy ziemskiej. Część nowych lądów może powstawać także w wyniku ruchów górotwórczych, których skutkiem jest wypiętrzenie wysp.\n\nW ekologii na lądowacenie (zalądowienie) zbiornika wodnego składa się akumulacja osadów, czyli nanoszenie (również nawiewanie) i sedymentacja materii, która wypełniając misę jeziorną powoduje jej wypłycanie oraz zarastanie przez roślinność. Szczegóły lądowacenia zbiorników zależą od różnych czynników – nanoszenie osadów jest szybsze w jeziorach mających dopływy, przy czym osady z jezior przepływowych są jednocześnie wypłukiwane. W jeziorach o misie mającej łagodne zbocza osady wypłycają litoral, co z kolei ułatwia zasiedlanie przez makrofity, w jeziorach o stromych zboczach misy osady są najpierw spłukiwane do głębszych rejonów. W zbiornikach eutroficznych sedymentująca materia składa się w dużej mierze z biomasy (detrytus pochodzący ze szczątków organizmów planktonowych lub makrofitów), która w zależności od stopnia rozkładu i warunków fizyczno-chemicznych przekształca się w gytię lub torf. Najszybciej wypłycają się zbiorniki płytkie i żyzne – łatwe do zasiedlenia przez roślinność szuwarową, np. starorzecza lub zatoczki. Wypłycanie wiąże się z sukcesją zbiorowisk roślinnych. Kolejność stadiów sukcesji jest zbliżona do kolejności stref roślinności wodno-błotnej, choć nie zawsze się z nią pokrywa. Po zbiorowiskach elodeidów następują zbiorowiska nymfeidów, następnie szuwaru wysokiego, szuwaru niskiego i roślinność podmokłych siedlisk lądowych (olsy, mechowiska, turzycowiska, bory bagienne). Ostatecznie miejsce byłego jeziora może zająć zbiorowisko zupełnie lądowe – klimaksowe. W pewnych warunkach oprócz wypłycania, tj. podnoszenia się poziomu dna, następuje nasuwanie się na powierzchnię wody pła przybierającego postać wiszaru lub – po oderwaniu się – pływającej wyspy. Z czasem pło może pokryć większą powierzchnię, także zajmując całe lustro jeziora i stworzyć przykrywające soczewkę wody trzęsawisko. W jeziorach eutroficznych to pło paprociowe lub szalejowe tworzące torfowisko niskie, w jeziorach humotroficznych – pło torfowcowe tworzące torfowisko przejściowe mogące przekształcić się w torfowisko wysokie i bór bagienny. W jeziorach humotroficznych jest to główny sposób zarastania zbiornika.\n\nInną przyczyną lądowacenia jeziora jest obniżenie poziomu wody. Duże zmiany dotykają zwykle jezior płytkich, w których nawet nieznaczne obniżenie lustra wody odsłania duże przestrzenie dna. Przykładem jest jezioro Czad, które w ciągu swojej historii wielokrotnie znacznie zmieniało powierzchnię, a w drugiej połowie XX w. skurczyło się dwunastokrotnie. Przyczyną tak szybkiego obniżenia poziomu wody (i zmniejszenia powierzchni) w tym przypadku najprawdopodobniej jest zużycie wody przez gospodarkę ludzką, głównie rolnictwo i pasterstwo.\nZalądowienie jest przeznaczeniem w zasadzie wszystkich jezior, choć ruchy tektoniczne mogą sprawiać, że jest ono wolniejsze od procesów powiększania się jezior, np. takich, które zajmują rozszerzający się rów tektoniczny. Powierzchnia jezior, które powstały na ziemiach polskich po ostatnim zlodowaceniu, zmniejszyła się o ok. 30%, w tym część jezior zanikła całkowicie. Zajęło to 10–12 tys. lat. Szacuje się, że stosunkowo duże jeziora przepływowe znikną za kilkanaście lub kilkadziesiąt tysięcy lat – Jezioro Bodeńskie za 12 000 lat, Jezioro Ałtajskie za 36 000 lat, a Jezioro Genewskie za 40 000 lat.\nEtap lądowacenia, w którym powstaje bagno bywa nazywany zabagnieniem, jednak termin ten najczęściej stosowany jest do procesu o przeciwnym kierunku, tzn. do zjawiska przekształcania środowiska lądowego w środowisko mokradłowe. Mniej wieloznacznym terminem jest zamulenie.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lesistość\n\nLesistość (również wskaźnik lesistości) – wskaźnik dotyczący stopnia pokrycia lasem określonej powierzchni; jest to stosunek procentowy powierzchni porośniętej lasami do całkowitej powierzchni danego obszaru.\nW dniu 31 grudnia 2018 powierzchnia lasów w Polsce wynosiła 9 254 900 ha, co odpowiada lesistości 29,6%.\nW porównaniu z innymi państwami Unii Europejskiej Polska plasuje się pośrodku statystyk, przy czym więcej państw ma większą lesistość – najwięcej Finlandia (73%), najmniej Holandia, Dania i Irlandia (11%).\nDużą rolę od XVII do XIX wieku w zmniejszeniu lesistości odegrał rozwój górnictwa i kolejnictwa. W okresie tym nastąpił rozwój nieznanych dotychczas gałęzi przemysłu zużywających ogromne ilości surowca drzewnego, odkryto również technologię produkcji papieru opartą na surowcu drzewnym, a także technologię chemicznego przerobu drewna dla potrzeb przemysłu włókienniczego. Lesistość Polski, wynosząca jeszcze w 1937 roku około 22,2%, zmalała do 20,8% w 1945 roku. Odwrócenie tego procesu nastąpiło w latach 1946–1970, kiedy w wyniku zalesienia ponad 1,2 mln ha lesistość wzrosła do 27,0%. Średni roczny rozmiar zalesień wynosił wówczas około 30 tys. ha, a w szczytowym okresie 1961–1965 – ponad 55 tys. ha. W wielu wypadkach powstawały lite, negatywne przyrodniczo uprawy szybko rosnącej sosny zwyczajnej.\nNajwiększą lesistość w Polsce ma województwo lubuskie – 49,3% powierzchni, a najmniejszą województwo łódzkie – 21,5% powierzchni.\nFormalną podstawą prac zalesieniowych w Polsce jest „Krajowy program zwiększania lesistości” (KPZL), przyjęty przez Radę Ministrów 23 czerwca 1995 roku, przewidujący wzrost lesistości do 30% w 2020 roku i 33% w roku 2050. Podstawą do wykonywania odnowień jest ustawa o lasach.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nUstawa z dnia 28 września 1991 roku o lasach (Dz.U. z 2025 r. poz. 567)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lignifil\n\nLignifil – gatunek (lub stadium rozwojowe) wykorzystujący jako swe siedlisko dziuple, próchnowiska, np. korzystający z próchniejącego drewna jako miejsca rozwoju. Termin ten stosowany w ekologii dla określenia preferencji siedliskowych, głównie w odniesieniu do bezkręgowców.\nLignifile mogą zajmować różne poziomy troficzne. Niektóre żerują bezpośrednio na próchnie, będąc kariofagami, jak np. liczni przedstawiciele poświętnikowatych i jelonkowatych. Inne są drapieżnikami jak np. larwy Tabanus cordiger z rodziny bąkowatych.\n\n\n== Zobacz też ==\ngatunek saproksyliczny\nklasy wierności\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Łańcuch pokarmowy\n\nŁańcuch pokarmowy, łańcuch troficzny – szereg organizmów ustawionych w takiej kolejności, że każda poprzedzająca grupa (ogniwo) stanowi źródło pokarmu (energii) dla następnej. Łańcuchy troficzne tworzą sieć zależności pokarmowych. Dzięki nim możliwe jest zachodzenie cykli biogeochemicznych w ekosystemach.\nW skład typowego łańcucha pokarmowego wchodzą następujące poziomy troficzne:\n\nproducenci – organizmy autotroficzne (samożywne) przekształcające energię słoneczną w związki organiczne (tj. produkujące pokarm) w procesie fotosyntezy lub chemosyntezy;\nkonsumenci – organizmy heterotroficzne (cudzożywne), zazwyczaj wyróżnia się konsumentów I rzędu (fitofagi) oraz II rzędu (zoofagi), niektóre łańcuchy pokarmowe mają dodatkowe rzędy konsumentów (drapieżników);\nreducenci (destruenci) – organizmy saprotroficzne rozkładające martwą materię organiczną.\nWśród łańcuchów pokarmowych wyróżnia się:\n\nłańcuch spasania – prowadzący od roślin zielonych (producenci) poprzez zwierzęta roślinożerne (konsumenci I rzędu) do drapieżników (konsumenci II rzędu);\nłańcuch detrytusowy – prowadzący od martwej materii organicznej poprzez żywiące się nimi organizmy saprofagiczne do zjadających ich drapieżników.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkaskada troficzna\npiramida ekologiczna\ndrapieżnik szczytowy\nsieć troficzna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Maltuzjański model wzrostu populacji\n\nMaltuzjański model wzrostu populacji – uproszczony model dynamiki zmian populacji, stanowiący matematyczną formę koncepcji wzrostu populacji gatunku w ekosystemie sformułowanej przez Thomasa Malthusa.\n\n\n== Koncepcja ==\nW roku 1798 T.M. Malthus opublikował słynną pracę, zgodnie z którą liczba ludności rośnie w czasie w postępie geometrycznym, natomiast wzrost ilości oferowanej żywności w postępie arytmetycznym, co wcześniej czy później prowadzić musi do przeludnienia i katastrofy żywnościowej. Przyjmując założenie o ograniczonej ilości oferowanej żywności idea Malthusa reprezentuje koncepcję statycznej ilości zasobów w ekosystemie.\n\n\n== Model matematyczny ==\nZgodnie z koncepcją Malthusa zmiana populacji \n  \n    \n      \n        P\n      \n    \n    {\\displaystyle P}\n  \n w czasie \n  \n    \n      \n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle t}\n  \n jest wprost proporcjonalna do wielkości tej populacji, czyli inaczej mówiąc pochodna wielkości populacji \n  \n    \n      \n        P\n      \n    \n    {\\displaystyle P}\n  \n względem czasu \n  \n    \n      \n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle t}\n  \n jest proporcjonalna do \n  \n    \n      \n        P\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle P,}\n  \n tj. możemy napisać:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              P\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        ∼\n        P\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dP}{dt}}\\sim P.}\n  \n\nWprowadzając współczynnik proporcjonalności \n  \n    \n      \n        r\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle r,}\n  \n możemy zamienić proporcjonalność równością, w wyniku czego otrzymamy:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              P\n              (\n              t\n              )\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        r\n        P\n        (\n        t\n        )\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dP(t)}{dt}}=rP(t).}\n  \n\nOtrzymaliśmy w ten sposób równanie różniczkowe pierwszego rzędu na funkcję zmian populacji w czasie \n  \n    \n      \n        P\n        (\n        t\n        )\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle P(t).}\n  \n\nRównanie takie posiada nieskończenie wiele rozwiązań. Przyjmując, że w chwili, którą uznamy za początkową, tj. dla \n  \n    \n      \n        t\n        =\n        0\n      \n    \n    {\\displaystyle t=0}\n  \n wielkość populacji wynosiła \n  \n    \n      \n        \n          P\n          \n            0\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle P_{0},}\n  \n możemy to uznać za warunek początkowy:\n\n  \n    \n      \n        P\n        (\n        t\n        )\n        \n          \n            |\n          \n          \n            t\n            =\n            0\n          \n        \n        =\n        \n          P\n          \n            0\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle P(t)|_{t=0}=P_{0}.}\n  \n\nPrzedstawione wyżej równanie różniczkowe wraz z warunkiem początkowym tworzą tzw. zagadnienie początkowe. Jego rozwiązanie jest jednoznaczne i wyraża go funkcja wykładnicza:\n\n  \n    \n      \n        P\n        (\n        t\n        )\n        =\n        \n          P\n          \n            0\n          \n        \n        \n        \n          e\n          \n            r\n            t\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle P(t)=P_{0}\\,e^{rt},}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        e\n        =\n        1\n        +\n        \n          \n            1\n            1\n          \n        \n        +\n        \n          \n            1\n            \n              1\n              ⋅\n              2\n            \n          \n        \n        +\n        \n          \n            1\n            \n              1\n              ⋅\n              2\n              ⋅\n              3\n            \n          \n        \n        +\n        \n          \n            1\n            \n              1\n              ⋅\n              2\n              ⋅\n              3\n              ⋅\n              4\n            \n          \n        \n        +\n        ⋯\n        ≃\n        2\n        \n          ,\n        \n        72.\n      \n    \n    {\\displaystyle e=1+{\\frac {1}{1}}+{\\frac {1}{1\\cdot 2}}+{\\frac {1}{1\\cdot 2\\cdot 3}}+{\\frac {1}{1\\cdot 2\\cdot 3\\cdot 4}}+\\dots \\simeq 2{,}72.}\n  \n\nFunkcja wykładnicza występująca w rozwiązaniu zagadnienia początkowego rośnie nieograniczenie poczynając od początkowej wartości \n  \n    \n      \n        \n          P\n          \n            0\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle P_{0}.}\n  \n Dlatego też przedstawiony tu model opisuje nieograniczony wzrost populacji gatunku.\nNależy zaznaczyć, że podany tutaj model matematyczny nie był nigdy przez Malthusa w ten sposób sformułowany; model ten stanowi jedynie implikację idei wysuniętych przez Malthusa.\n\n\n== Zakres zastosowań ==\nPodany model nieograniczonego wzrostu ma w rzeczywistości niezbyt duży zakres zastosowań do opisu rzeczywistych zjawisk populacyjnych. Odzwierciedlać może początkową dynamikę rozwoju populacji w przypadku ekspansji na nowe, niezasiedlone jeszcze terytoria, zwłaszcza w przypadku braku istnienia drapieżników.\nPrzykładem jest tutaj początkowy dynamiczny wzrost populacji szczurów, które wydostały się ze statku na niezasiedloną, izolowaną wyspę z bogatym ekosystemem roślinnym. Model taki zawodzi jednak dla dłuższego okresu, gdy nadmierna eksploatacja ekosystemu prowadzi do drastycznego jego uszczuplenia i w rezultacie do zmniejszenia się nadmiernie rozwiniętej populacji ekspandującego gatunku. Nieadekwatność modelu Malthusa dla dłuższego okresu trwania ekspansji gatunku zainspirowała P.F. Velhursta do sformułowania koncepcji ograniczonej dynamiki rozwoju populacji gatunku opartej na tzw. funkcji logistycznej.\n\n\n== Bibliografia ==\nMalthus T.R.: An essay on the principle of population, Oxford, (1798).\nVerhulst, Pierre-François: Notice sur la loi que la population poursuit dans son accroissement, Correspondance mathématique et physique, 10: 113–121, (1838).\nVerhulst, Pierre-François: Recherches mathématiques sur la loi d’accroissement de la population, Nouveaux Mémoires de l’Académie Royale des Sciences et Belles-Lettres de Bruxelles, 18: 1–42, (1845).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Martwica boczna\n\nMartwica boczna  w sensie ekologicznym to jeden z typów próchnowiska, siedlisko życia grzybów, bakterii, owadów i innych bezkręgowców, przyobwodowa warstwa obumarłego drewna znajdująca się na pniu, powstała w wyniku miejscowego zniszczenia kambium na skutek pożaru, silnego nasłonecznienia, działania niskich temperatur, uszkodzeń wywołanych przez zwierzęta (np.  spałowanie) lub innych urazów mechanicznych (w tym na skutek działań człowieka). Uszkodzone kambium lub drewno ułatwia zasiedlanie przez grzyby i bakterie oraz niektóre gatunki owadów (kambiofagi, ksylofagi, saproksylofagi itd.). Martwica boczna stanowi niewielkie objętościowo siedlisko próchna, znajdujące się na pniu, żywego jeszcze drzewa. Przekształcać się może w znacznie większe dziuple - lub w wyniku procesów obronnych drzewa może ulec \"zabliźnieniu\" i zanikowi.\nMartwica boczna w sensie technologicznym to wada drewna zwana zabitką.\n\n\n== Zobacz też ==\nowady pirofilne\ngatunek saproksyliczny.\n\n\n== Bibliografia ==\nNorma Wady drewna PN-79/D-01011;\nKarol Mańka, Fitopatologia leśna, PWRiL, Warszawa 1992, ISBN 83-09-01507-0;\nJerzy Marian Gutowski (red.), A. Bobiec, P. Pawlaczyk, K. Zub., \"Drugie życie drzewa\". WWF Polska, Warszawa - Hajnówka 2004. ISBN 83-916021-6-8", "source": "wikipedia"}
{"text": "Materia autochtoniczna\n\nMateria autochtoniczna – materia organiczna wytwarzana przez producentów w danym ekosystemie. Zwykle dzieje się to na drodze fotosyntezy, rzadziej chemosyntezy. Ekosystem, który funkcjonuje w oparciu tylko o tę materię, nazywa się autotroficznym.\n\n\n== Zobacz też ==\nmateria allochtoniczna\n\n\n== Bibliografia ==\nHenryk. Wiśniewski: Ekologia z ochroną i kształtowaniem środowiska : podręcznik dla szkół ponadpodstawowych. Warszawa: Agmen, 1999, s. 67. ISBN 83-901392-4-3.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mączka kamienna\n\nMączka kamienna – materiał uzyskiwany przez rozdrobnienie kamieni do uzyskania uziarnienia poniżej 1,2 mm. Stosowana jako wypełniacz w budownictwie oraz w przemyśle tworzyw sztucznych. Może być także stosowana w rolnictwie ekologicznym do użyźniania gleby i jako środek ochrony roślin. Niektóre rodzaje mączki kamiennej (ze skał wulkanicznych) stosowane są jako dodatki do pożywienia dla zwierząt i ludzi.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Melanizm\n\nMelanizm (gr. mélas, mélanos – czarny) – brunatne lub czarne zabarwienie skóry lub jej wytworów wynikające ze zwiększonej zawartości melaniny – ciemnego pigmentu w chromatoforach (komórkach barwnikowych). Występuje zarówno u bezkręgowców, jak i kręgowców. Może być formą adaptacji do środowiska lub występować jako zaburzenie chorobowe.\nPrzykłady występowania melanizmu:\n\njaguar amerykański\ntygrys azjatycki, tygrys bengalski\nlampart plamisty\nlis rudy, lis srebrny\ngepard grzywiasty\nżmija zygzakowata\n\n\n== Zobacz też ==\n\nalbinizm\nleucyzm\nmelanizm przemysłowy\n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklopedia WIEM: melanizm. [dostęp 2013-10-22].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Melanizm przemysłowy\n\nMelanizm przemysłowy – forma melanizmu związana z industrializacją i wywołana przez zanieczyszczenia gazowe lub pyłowe pochodzenia przemysłowego. Jest przykładem działania doboru kierunkowego.\nZjawisko to zostało po raz pierwszy zaobserwowane i opisane na przykładzie krępaka nabrzozaka (Biston betularia) żyjącego w okolicach Manchesteru.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metabolit\n\nMetabolit – produkt metabolizmu (przemian chemicznych zachodzących w organizmach). Metabolity to związki organiczne i nieorganiczne produkowane przez komórki. Przyjęto jednak, że określenie to nie dotyczy białek i kwasów nukleinowych. Zwykle pisząc o metabolitach ma się na myśli związki niskocząsteczkowe.\nPrzyjęło się (zgodnie z sugestią Kössela z 1891 r.) dzielić metabolity na pierwotne (podstawowe składniki komórek, spotykane niemal u wszystkich organizmów) i wtórne (wytwarzane tylko u pojedynczych gatunków lub grup spokrewnionych gatunków, albo tylko w niektórych tkankach lub szczególnych warunkach środowiska). Przykładami wtórnych metabolitów jest kauczuk naturalny (charakterystyczny dla kauczukowca brazylijskiego), pelargonidyna (charakterystyczna m.in. dla płatków pelargonii), tomatyna (charakterystyczna dla zielonych komórek pomidora) czy pisatyna (charakterystyczna dla komórek grochu poddanych stresowi). Wtórnym metabolitem nie jest sacharoza, ponieważ wprawdzie znaczne stężenia osiąga tylko w tkankach niektórych roślin (zwł. buraka cukrowego i trzciny cukrowej), ale w nieco niższych stężeniach występuje praktycznie we wszystkich komórkach roślinnych.\nMetabolity wtórne są często środkami oddziaływania ze środowiskiem (substancje semiochemiczne) jako:\n\nsubstancje sygnałowe – (np. wabiące owady zapylacze, zapoczątkowujące wnikanie bakterii brodawkowych do korzeni, czy alarmujące dalej położone komórki o pojawieniu się szkodnika czy patogenu),\nsubstancje obronne i ochronne – (zwalczające drobnoustroje, utrwalające martwe komórki drewna, chroniące tkanki przed nadmiernym wysychaniem lub oświetleniem). Często wykazujące aktywność biologiczną i wiele poznanych znalazło zastosowanie jako leki, nutraceutyki, kosmetyki lub nawet środki owadobójcze (insektycydy).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metagenom\n\nMetagenom – pula DNA organizmów zamieszkujących dane środowisko. Analiza metagenomu danego środkowiska (np. metagenomu z próbki gleby) pozwala na dokładniejszą analizę społeczności mikroorganizmów zamieszkujących dany habitat (zastosowanie w analizie różnorodności biologicznej) oraz odkrycie genów z DNA organizmów niehodowalnych w warunkach laboratoryjnych (które stanowią ponad 99% organizmów glebowych). Nazwę metagenom po raz pierwszy zastosowała (w pracy z roku 1998) Jo Handelsman.\n\n\n== Zobacz też ==\nGenom\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metoda wielokrotnych złowień\n\nMetoda wielokrotnych złowień, metoda CMR – sposób określania liczebności populacji metodą kolejnych złowień (ang. Capture), oznakowań złowionych osobników (ang. Mark) i ich uwolnień, a następnie ponownych złowień (ang. Recapture). Od poszukiwanej liczby osobników w siedlisku jest zależne prawdopodobieństwo ponownego złowienia osobników już oznakowanych, co wyraża tzw. indeks Lincolna. Wyniki wielu serii pomiarów są opracowywane z użyciem różnych modeli matematycznych. W najprostszym przypadku układów zamkniętych liczebność oblicza się na podstawie prostego równania Lincolna-Petersena (równanie LP). W sytuacjach bardziej złożonych są stosowane inne modele i programy komputerowe (np. MARK).\n\n\n== Metody złowień i znakowania ==\nTerenowe badania liczebności rozpoczyna się od wyznaczenia obszaru, który zajmuje badana populacja, wybrania techniki złowień i opracowania szczegółowego harmonogramu (dostosowanego do cech badanej \npopulacji).\nTechniki muszą być dobrane tak, aby złowienie nie spowodowało okaleczenia schwytanego osobnika i spowodowało jak najmniejszy stres, co ma wpływ na wyniki badań w kolejnych dniach. W przypadku ptaków i owadów stosuje się odpowiedniej wielkości siatki lub sieci, umieszczane na odpowiedniej wysokości, odtwarzalnej w kolejnych dniach. Do odławiania organizmów wodnych stosuje się analogiczne siatki planktonowe lub czerpaki o odpowiedniej wielkości oczek, albo niewody-skrobaki do pobierania organizmów dennych. Złowione osobniki są znakowane w sposób niezmieniający – w miarę możliwości – ich zachowań po uwolnieniu, tak aby nie zmieniło się prawdopodobieństwo ponownego złowienia. Popularną metodą znakowania ptaków jest obrączkowanie, gryzoniom przymocowuje się klamerki na końcach uszu, a rybom – małe plastikowe tabliczki do płetw. Do znakowania owadów lub skorupiaków są stosowane odpowiednie farby, np. na grzbietach pszczół lub na muszlach ślimaków umieszcza się pędzelkiem małe kropeczki.\n\n\n== Wykonanie badań metodą Lincolna-Petersena (LP) ==\nPodstawą metody jest założenie, że wszystkie organizmy populacji (liczebność NT) są jednakowe (prawdopodobieństwo schwytania każdego z nich jest takie samo). Po schwytaniu w pierwszym dniu pomiarów pierwszej części zwierząt (Nc) dokonuje się ich trwałego oznakowania i uwalnia (liczba zwierząt uwolnionych nie zawsze musi oznaczać liczbie schwytanych). Przyjmuje się, że po określonym czasie – charakterystycznym dla badanego gatunku – udział osobników oznakowanych będzie podobny w każdym punkcie obszaru (indeks Lincolna, IL), a w związku z tym w kolejnej pobranej próbie (w następnym dniu złowień) stosunek liczby oznakowanych (Nmr) do schwytanych (drugie Nc) będzie zbliżony do występującego na całym obszarze, co umożliwia oszacowanie wartości NT:\n\n  \n    \n      \n        \n          I\n          \n            L\n          \n        \n        =\n        \n          \n            \n              N\n              \n                m\n                r\n              \n            \n            \n              N\n              \n                c\n              \n            \n          \n        \n        =\n        \n          \n            \n              N\n              \n                m\n              \n            \n            \n              N\n              \n                T\n              \n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle I_{L}={\\frac {N_{mr}}{N_{c}}}={\\frac {N_{m}}{N_{T}}}}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            T\n          \n        \n        =\n        \n          \n            \n              \n                N\n                \n                  m\n                \n              \n              \n                N\n                \n                  c\n                \n              \n            \n            \n              N\n              \n                m\n                r\n              \n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle N_{T}={\\frac {N_{m}N_{c}}{N_{mr}}}}\n  \n\nW celu zmniejszenia przedziału ufności dla oszacowanego NT, oznakowania i uwolnienia są powtarzane wielokrotnie. Do rejestracji wyników badań wykorzystuje się m.in. trójkąt schwytań i oznakowań, umożliwiający zapisywanie liczby osobników złowionych i wypuszczonych, a w tym – złowionych dwa lub więcej razy.\n\n\n== Inne metody obliczeń liczebności populacji ==\nPoza metodą Lincolna-Petersena stosowane są inne metody wielokrotnych złowień, np.:\n\nmodele otwartej populacji, których przykładem jest model Jolly'ego–Sebera,\nmodel robust design.\nObliczenia wykonuje się z użyciem specjalistycznych programów komputerowych, m.in. MARK, obejmującego zastosowania modeli Cormack-Jolly-Seber Model, Band Recovery Model, Joint Live and Dead Encounters, Known Fate Model, Closed Captures Models, Robust Design Models i innych. Programy umożliwiają interpretację wyników długoterminowych badań populacji otwartych (istniejąca emigracja i imigracja) oraz pozwalają oszacować – poza liczebnością NT – inne parametry (np. przeżywalność, reprodukcja, imigracja i emigracja).\nPoza metodami wielokrotnych złowień wielkość populacji może być oszacowywana również innymi metodami, nienależącymi do grupy metod wielokrotnych złowień, np. wykorzystujących wskaźniki liczebności populacji lub metody szacowania dystansowego (np. metody transektowe).\n\n\n== Zobacz też ==\nProblem niemieckich czołgów\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mitygacja zmian klimatu\n\nMitygacja zmian klimatu – ograniczanie zmiany klimatu, ogół działań mających na celu ograniczenie skali lub tempa globalnego ocieplenia oraz jego skutków. Mitygacja obejmuje działania zmierzające do zmniejszania emisji gazów cieplarnianych przez człowieka oraz rozwiązania geoinżynieryjne (ograniczanie ilości promieniowania słonecznego docierającego do powierzchni Ziemi oraz usuwanie gazów cieplarnianych z atmosfery). Paliwa kopalne odpowiadają za około 70% ogółu emisji gazów cieplarnianych. Głównym wyzwaniem jest zaprzestanie korzystania z paliw kopalnych: węgla, ropy oraz gazu i zastąpienie ich czystymi źródłami energii. Ze względu na duże spadki kosztów instalacji, energia wiatrowa i fotowoltaika mogą coraz częściej konkurować pod względem ekonomicznym z ropą naftową, gazem lub węglem, chociaż wiążą się z koniecznością przechowywania energii i rozbudowy sieci elektroenergetycznych. Ograniczenie lub cofnięcie zmian klimatycznych może również zostać osiągnięte poprzez zastąpienie benzyny i oleju napędowego napędem elektrycznym, zalesianie i ochronę lasów, zmianę praktyk rolniczych, wycofanie się z finansowania paliw kopalnych, demokratyczne reformy ładu korporacyjnego, zmiany w przepisach konsumenckich i wdrażanie ekologicznej gospodarki po pandemii COVID-19. Na chwilę obecną nie zostały opracowane jeszcze bezpieczne technologie usuwania dwutlenku węgla z atmosfery ziemskiej, ani technologie geoinżynierii klimatycznej skuteczne w skali niezbędnej do zmiany klimatu.\nPrawie wszystkie kraje świata są sygnatariuszami Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC). Finalnym celem UNFCCC jest ustabilizowanie atmosferycznego stężenia gazów cieplarnianych na poziomie, który zapobiegnie niebezpiecznym zmianom antropogenicznym klimatu. Osiągnięte przez strony UNFCCC w 2010 r. porozumienie w sprawie ograniczenia przyszłego globalnego ocieplenia do wartości poniżej 2 °C w stosunku do poziomu sprzed rewolucji przemysłowej, zostało uregulowane prawnie poprzez globalne porozumienie paryskie w 2015 roku.\nSpecjalny raport dotyczący globalnego ocieplenia o 1,5 °C opublikowany przez IPCC w 2018 roku wskazuje na korzyści płynące z utrzymania zmian klimatycznych na tym poziomie, co wymagałoby ogólnoświatowego ograniczenia emisji gazów cieplarnianych do zera do roku 2050. Pomimo faktu, że globalne koszty ocieplenia klimatu przewyższyłyby koszty poniesione na ich zapobiegnięcie, obecne trendy emisji nie są spójne z założeniami mającymi ograniczyć ocieplenie klimatu poniżej 1,5 lub 2 °C w najbliższych dziesięcioleciach.\n\n\n== Stabilizacja stężenia gazów cieplarnianych ==\nCelem UNFCCC jest ustabilizowanie stężeń gazów cieplarnianych w atmosferze na poziomie, który umożliwi ekosystemom naturalną adaptację do zmian klimatu, niezagrażającym produkcji żywności i umożliwiającym zrównoważony rozwój gospodarczy. Obecnie działalność człowieka powoduje emisję CO2 o tempie przekraczającym zdolność procesów naturalnych do jego usuwania.\nIPCC działa zgodnie z koncepcją stałego budżetu emisji dwutlenku węgla. Jeśli emisja pozostanie na obecnym poziomie 42 Gt CO2, budżet węglowy dla wzrostu średnich temperatur o 1,5 °C może zostać wyczerpany w 2028 roku. Wzrost temperatury do tego poziomu nastąpiłby z pewnym opóźnieniem między 2030 a 2052 rokiem. Nawet gdyby w przyszłości możliwe było osiągnięcie ujemnej emisji gazów cieplarnianych, przekroczenie wzrostu średnich temperatur 1,5 °C w dowolnym momencie wiązałoby się z utratą ekosystemów.\nPo uwzględnieniu emisji związanej z produkcją żywności dla 9 miliardów ludzi, aby osiągnąć spowolnienie globalnego wzrostu temperatury poniżej 2 °C, emisja związana z produkcją energii i transportem w krajach rozwiniętych będzie musiała niemal natychmiast osiągnąć swoje wartości maksymalne i spadać o około 10% rocznie, aż do zera około 2030 r.\nOd 2021 r. wielu naukowców uważa, że jeśli emisja zostanie zredukowana do zera, ocieplenie klimatu ulegnie zahamowaniu w przeciągu 10–20 lat. Wcześniejsze modele nie uwzględniały takiej możliwości.\n\n\n=== Źródła gazów cieplarnianych ===\nProtokół z Kioto objął swoim zakresem redukcję prawie wszystkich antropogenicznych gazów cieplarnianych. Zaliczają się do nich: dwutlenek węgla (CO2), metan (CH4), podtlenek azotu (N2O) i fluorowane gazy cieplarniane: wodorofluorowęglowodory (HFC), perfluorowęglowodory (PFC) i heksafluorek siarki (SF6). Ich potencjał tworzenia efektu cieplarnianego (GWP) zależy od ich okresu rozpadu. Metan cechuje stosunkowo krótki czas życia w atmosferze wynoszący około 10–15 lat. W przypadku metanu redukcja emisji o około 30% poniżej obecnego poziomu doprowadziłaby do stabilizacji stężenia atmosferycznego, natomiast w celu stabilizacji stężenia N2O wymagana byłaby redukcja emisji o ponad 50%. Szacunki w dużej mierze zależą od zdolności oceanów i ekosystemów lądowych do pochłaniania gazów cieplarnianych. N2O ma wysoki współczynnik GWP i znaczny potencjał niszczenia ozonu (ODP). Szacuje się, że potencjał tworzenia efektu cieplarnianego N2O w ciągu 100 lat jest 265 razy większy niż CO2. Ryzyko wystąpienia efektów sprzężenia zwrotnego globalnego ocieplenia prowadzi do dużej niepewności przy określaniu wartości GWP. Emisja gazów cieplarnianych mierzona jest w ekwiwalentach CO2, uwzględniających ich potencjał tworzenia efektu cieplarnianego. Obecną emisję szacuje się na 51,8 Gt CO2e, podczas gdy emisja samego CO2 wynosi 42 Gt rocznie.\n\n\n==== Krótkotrwałe zanieczyszczenia klimatyczne ====\nKrótkotrwałe zanieczyszczenia klimatyczne (SLCP) utrzymują się w atmosferze w zakresie od dni do 15 lat. Dla porównania, dwutlenek węgla może pozostawać aktywny w atmosferze przez tysiąclecia. Do SLCP zaliczają się metan, wodoroflourowęglowodory (HFC), ozon troposferyczny i sadzę. Zmniejszenie emisji SLCP może obniżyć bieżące tempo globalnego ocieplenia o prawie połowę i jest kluczową strategią klimatyczną, zwłaszcza w celu ograniczenia krótkoterminowego globalnego ocieplenia oraz jego skutków. Redukcja stężenia SLCP może również zmniejszyć prognozowane ocieplenie Arktyki o dwie trzecie.\n\n\n==== Dwutlenek węgla ====\nPaliwa kopalne: ropa, gaz i węgiel są głównymi czynnikami powodującym antropogeniczne globalne ocieplenie z roczną emisją na poziomie 34,6 Gt CO2 w 2018 r.\nProdukcja cementu szacowana jest na 1,5 Gt CO2.\nZmiana użytkowania gruntów – brak równowagi między wylesianiem a ponownym zalesianiem. Szacunki są bardzo niepewne i wynoszą 3,8 Gt CO2. Pożary powodują emisję około 7 Gt CO2\nPochodnie gazowe: Podczas produkcji ropy naftowej ogromne ilości towarzyszącego gazu są zwykle spalane jako odpad lub gaz niezagospodarowywany, powodując znaczną emisję CO2.\n\n\n==== Metan (CH4) ====\nZa większość emisji metanu są odpowiedzialne paliwa kopalne (33%), w tym dystrybucja gazu, wycieki i wentylacja wyrobisk.\nHodowla bydła (21%) odpowiada dwie trzecie metanu emitowanego przez zwierzęta gospodarskie. Za nimi pod względem rozmiaru emocji plasują się odpowiednio bawoły, owce i kozy.\nOdpady komunalne i ścieki (21%): rozkład biomasy na wysypiskach śmieci oraz substancji organicznych w ściekach bytowych i przemysłowych przez bakterie w warunkach beztlenowych powoduje wytwarzane znacznych ilości metanu.\nUprawa ryżu (10%) na zalanych polach ryżowych jest kolejnym źródłem pochodzenia rolniczego. Beztlenowy rozkład materii organicznej prowadzi do wytwarzania metanu.\n\n\n==== Podtlenek azotu (N2O) ====\nWiększość antropogenicznej emisji podtlenku azotu pochodzi z rolnictwa, zwłaszcza z produkcji mięsa: bydło (odchody na pastwiskach), nawozy, obornik\nSpalanie paliw kopalnych i biopaliw.\nProdukcja przemysłowa kwasu adypinowego i kwasu azotowego.\n\n\n==== Fluorowane gazy cieplarniane ====\nRozdzielnice w energetyce, produkcja półprzewodników, produkcja aluminium oraz duże nieznane źródło heksafluorku siarki.\n\n\n=== Prognozy ===\nPrognozy przyszłej emisji gazów cieplarnianych są wysoce niepewne. W przypadku zaniechania wdrożenia regulacji mających na celu ograniczenie zmian klimatu, emisja gazów cieplarnianych znacznie wzrosłaby w XXI wieku, a obecnie naukowe prognozy przewidują w tym scenariuszu wzrost średniej temperatury na Ziemi o 4,1–4,8 °C w porównaniu do średnich temperatur epoki przed rewolucją przemysłową na przestrzeni najbliższych 80 lat.\n\n\n=== Metody ===\nPonieważ koszt redukcji emisji gazów cieplarnianych w sektorze energii elektrycznej wydaje się być niższy niż w innych sektorach, jak na przykład w sektorze transportu, sektor energii elektrycznej może zapewnić największą procentową redukcję emisji dwutlenku węgla w ramach ekonomicznie efektywnej polityki klimatycznej.\nRóżne narzędzia finansowe mogą być przydatne w projektowaniu polityk łagodzenia zmian klimatu. Zniesienie dopłat do paliw kopalnych jest ich istotnym elementem, ale należy postępować ostrożnie, aby uniknąć zubożenia społeczeństwa.\nEmisję krótkotrwałych zanieczyszczeń klimatycznych (SLCP) takich jak metan, można ograniczyć poprzez kontrolowanie emisji ubocznej z produkcji ropy i gazu ziemnego oraz ograniczenie emisji związanej z wydobyciem węgla. Emisję sadzy można ograniczyć poprzez unowocześnienie pieców koksowniczych, zainstalowanie filtrów cząstek stałych w silnikach wysokoprężnych i zminimalizowanie emisji w wyniku spalania biomasy. Kontynuacja wycofywania produkcji i stosowania wodoroflourowęglowodorów (HFC) w ramach Protokołu Montrealskiego pomoże zmniejszyć emisję HFC i jednocześnie poprawić efektywność energetyczną urządzeń je wykorzystujących, takich jak klimatyzatory, zamrażarki i lodówki.\nInne często omawiane środki obejmują swoim zakresem: transport publiczny, zwiększanie oszczędności paliwa w samochodach (w tym stosowanie napędów hybrydowych), zasilanie plug-in samochodów elektrycznych i hybrydowych niskoemisyjną energią elektryczną, wprowadzanie indywidualnych zmian i optymalizację praktyk biznesowych. Zastąpienie pojazdów napędzanych silnikiem benzynowym oraz typu diesel pojazdami elektrycznymi oznacza, że ich emisja zostałaby przeniesiona z poziomu ulicy, gdzie przyczynia się do pogorszenia zdrowia publicznego.\nRozważany jest również wpływ różnych metod ograniczania efektu cieplarnianego na przyszły rozwój społeczno-gospodarczy.\n\n\n== Substytuty paliw kopalnych ==\nGłówny artykuł: Wycofywanie się z użycia paliw kopalnych\nPonieważ większość emisji gazów cieplarnianych jest spowodowana spalaniem oraz produkcją paliw kopalnych, jak najszybsze zaprzestanie korzystania ropy, gazu i węgla ma krytyczne znaczenie dla ograniczenia zmian klimatu. Za korzystaniem wyłącznie z odnawialnych źródeł energii przemawia konieczność ograniczenia globalnego ocieplenia i innych problemów ekologicznych oraz gospodarczych. Według IPCC istnieje kilka podstawowych ograniczeń technologicznych integracji technologii energii odnawialnej w celu zaspokojenia większości całkowitego globalnego zapotrzebowania na energię.\nGlobalne zapotrzebowanie na energię pierwotną w 2018 r. wyniosło 161 320 TWh. Dotyczy to energii elektrycznej, transportu i ogrzewania, wliczając w to wszystkie poniesione straty energii. Trudno jest określić zapotrzebowanie na energię w gospodarce niskoemisyjnej. W transporcie i produkcji energii elektrycznej zużycie paliw kopalnych ma niską sprawność – poniżej 50%. Silniki pojazdów wytwarzają dużo ciepła, które nie jest wykorzystywane. Elektryfikacja wszystkich sektorów i przejście na energię odnawialną może znacznie obniżyć ogólne zapotrzebowanie na energię pierwotną. Z drugiej strony konieczność magazynowania energii, problemy z gęstością energii akumulatorów i rekonwersja na energię elektryczną obniżają końcową efektywność energii odnawialnej.\nW 2018 roku OZE miały 26% udział w globalnej produkcji energii elektrycznej. Według prognozy Międzynarodowej Agencji Energetycznej w 2025 r. OZE zastąpią węgiel, stając się największym źródłem energii elektrycznej na świecie i będą dostarczać jedną trzecią światowej energii elektrycznej. Energia wodna będzie nadal dostarczać prawie połowę globalnej odnawialnej energii elektrycznej. Jest to zdecydowanie największe na świecie źródło odnawialnej energii elektrycznej, zaraz za nim plasuje się energia wiatru i energia słoneczna.\n\n\n=== Niskoemisyjne źródła energii ===\nWiatr i słońce mogą być źródłami dużych ilości niskoemisyjnej energii o konkurencyjnych kosztach produkcji. Od 2010 r. ceny paneli fotowoltaicznych spadły o około 90%, a turbin wiatrowych o 55–60%. Jednak nawet przy wykorzystaniu różnych technologii, wytwarzanie zmiennej energii odnawialnej jest narażona na występowanie dużych wahań. Można temu zaradzić, rozbudowując sieci na duże obszary lub stosując magazynowanie energii. Według Międzynarodowej Agencji Energii Odnawialnej (IRENA), aby utrzymać się poniżej celu 2 °C globalnego ocieplenia, wzrost wykorzystania OZE musiałby zostać przyspieszony sześciokrotnie. Zarządzanie popytem odbiorców przemysłowych może pomóc zrównoważyć produkcję i zapotrzebowanie na energię elektryczną dostarczaną przez OZE. Produkcja energii elektrycznej z biogazu i energii wodnej może być elastycznie modyfikowana w zależności od popytu na energię.\n\n\n==== Energia słoneczna ====\nFotowoltaika w wielu regionach świata stała się najtańszym źródłem energii elektrycznej, z kosztami produkcji sięgającymi 0,015–0,02 USD (5–8 groszy)/kWh w regionach pustynnych. Rozwój fotowoltaiki jest wykładniczy i od lat 90 jej wykorzystanie podwajało się co trzy lata.\nTechnologia skoncentrowanej energii słonecznej (CSP) wykorzystuje zwierciadła lub soczewki do skupienia światła słonecznego odbitego od dużej powierzchni na odbiorniku, gdzie następuje przekształcenie energii cieplnej na elektryczną przy użyciu turbiny lub reakcji termochemicznej. Oczekuje się na przykład, że ceny energii elektrycznej wyprodukowanej w technologii CSP w Chile w 2020 r. będą wynosić poniżej 0,05 USD (19 groszy)/kWh.\nOgrzewanie wody energią słoneczną przy użyciu kolektorów stanowi ważny i rosnący dział OZE w wielu krajach, zwłaszcza w Chinach, gdzie notuje się obecnie 70% globalnego wykorzystania tej technologii (180 GWth). Na całym świecie, wszystkie zainstalowane słoneczne systemy ogrzewania wody zaspokajają część zapotrzebowania na ciepłą wodę w ponad 70 milionach gospodarstw domowych.\n\n\n==== Energia wiatru ====\nRegiony w wyższych szerokościach geograficznych półkuli północnej i południowej cechują się największym potencjałem w zakresie energii wiatrowej. W 2019 r. sumaryczna zainstalowana moc turbin wiatrowych osiągnęła 650 GW. Morska energetyka wiatrowa stanowi obecnie około 10% nowych instalacji. Morskie farmy wiatrowe są droższe, ale dostarczają więcej energii w na jednostkę potencjału wytwórczego oraz cechują się mniejszą zmiennością generacji mocy.\n\n\n==== Energia wodna ====\nEnergia wodna odgrywa wiodącą rolę w krajach takich jak Brazylia, Norwegia i Chiny, ale wiążą się z nią ograniczenia geograficzne oraz różne kwestie środowiskowe. Siła pływowa może być wykorzystywana poprzez elektrownie pływowe w regionach przybrzeżnych.\n\n\n==== Biomasa ====\nGłówne artykuły: Biomasa, Biopaliwo\nBiogazownie mogą zaspokajać rozproszone zapotrzebowanie na produkcję energii elektrycznej i ciepła. Powszechną koncepcją w rolnictwie jest równoległa fermentacja roślin energetycznych zmieszanych z obornikiem. Spalana biomasa pochodzenia roślinnego uwalnia CO2, ale nadal jest klasyfikowana jako odnawialne źródło energii w ramach przepisów prawnych UE i ONZ, ponieważ cykl fotosyntezy jest procesem odnawialnym. Sposób produkcji, transportu i przetwarzania paliwa ma znaczący wpływ na ostateczny bilans emisji gazów cieplarnianych do atmosfery. Transport paliw na duże odległości i nadmierne stosowanie nawozów azotowych może zmniejszyć uzyskane oszczędności emisji w porównaniu z gazem ziemnym o 15–50%. W ostatnich latach biopaliwa zaczynają być wykorzystywane w lotnictwie.\n\n\n==== Energia atomowa ====\nW większości scenariuszy ograniczania efektu cieplarnianego do 1,5 °C udział energii jądrowej wzrasta. Jej główną zaletą jest możliwość dostarczenia dużych ilości energii elektrycznej, gdy energia odnawialna ze źródeł zmiennych (głównie wiatru i słońca) nie jest dostępna. Była ona wielokrotnie klasyfikowana jako jedna z technologii przydatnych w procesie ograniczania zmian klimatu.\nZ drugiej strony energia jądrowa wiąże się z zagrożeniami dla środowiska, które mogą przeważyć nad korzyściami. Oprócz możliwych wypadków jądrowych, składowanie odpadów radioaktywnych może generować zagrożenie i koszty przez ponad milion lat. Wyizolowany pluton może być użyty do produkcji broni jądrowej. Opinia publiczna na temat energii jądrowej w poszczególnych krajach jest bardzo zróżnicowana.\nW 2019 r. koszt wydłużenia okresu eksploatacji elektrowni jądrowej był konkurencyjny w stosunku do innych technologii wytwarzania energii elektrycznej, w tym nowych projektów słonecznych i wiatrowych [70]. Nowe projekty są w dużym stopniu zależne od dotacji publicznych.\nBadania nad syntezą jądrową w postaci eksperymentalnych reaktorów termojądrowych są w toku, ale jest mało prawdopodobne, aby energetyka termojądrowa była szeroko rozpowszechniona na rynku przed 2050 r.\n\n\n==== Paliwa neutralne oraz o ujemnej emisji dwutlenku węgla ====\nPaliwa kopalne mogą być stopniowo wycofywane z wykorzystania w transporcie lub jako paliwa rurociągowe na rzecz paliw o zerowej lub negatywnej emisji gazów cieplarnianych wytwarzanych za pomocą technologii power-to-gas oraz GTL (z ang. gas to liquids).\n\n\n==== Gaz ziemny ====\nGaz ziemny, który składa się głównie z metanu, jest postrzegany jako paliwo pomostowe, ponieważ wytwarza około połowę mniej CO2 niż spalanie węgla. Elektrownie opalane gazem mogą zapewnić wymaganą elastyczność w produkcji energii elektrycznej w połączeniu z wykorzystaniem zmiennej energii wiatrowej oraz słonecznej. Jednak sam metan jest silnym gazem cieplarnianym i wycieka ze studni produkcyjnych, zbiorników magazynowych, rurociągów oraz rur dystrybucyjnych gazu ziemnego. W scenariuszu niskoemisyjnym elektrownie zasilane gazem mogłyby nadal działać, gdyby metan był wytwarzany przy użyciu technologii power-to-gas z wykorzystaniem OZE.\n\n\n=== Przechowywanie energii ===\nGłówny artykuł: Przechowywanie energii\nEnergia wiatrowa i fotowoltaika mogą dostarczać duże ilości energii elektrycznej, ale nie w dowolnym miejscu i czasie. Ten problem można rozwiązać poprzez konwersję energii elektrycznej do form energii, które można przechowywać. Zwykle prowadzi to do utraty wydajności. Badanie przeprowadzone przez Imperial College w Londynie obliczyło najniższy poziom kosztów różnych systemów przechowywania krótkotrwałego i sezonowego. W 2020 r. najbardziej opłacalne w zależności od cykli ładowania były: instalacje szczytowo-pompowe (PHES), sprężające powietrze (CAES) i akumulatory litowo-jonowe. Przewiduje się, że do 2040 r. wykorzystanie akumulatorów Li-Ion i produkcja wodoru będą odgrywać większą rolę w magazynowaniu energii ze zmiennych OZE.\nAkumulatory litowo-jonowe są szeroko stosowane w elektrowniach akumulatorowych, a od 2020 r. zaczynają być stosowane do magazynowania energii w układach typu pojazdy elektryczne – sieć elektryczna. Zapewniają wystarczającą wydajność w obie strony 75–90%, ale ich produkcja może powodować problemy środowiskowe.\nWodór może być przydatny do sezonowego magazynowania energii. Niska wydajność wynosząca 30% musiałaby ulec radykalnej poprawie, aby magazynowanie wodoru mogło zapewnić taką samą ogólną wydajność energetyczną jak akumulatory. W przypadku sieci elektroenergetycznej w niemieckim badaniu oszacowano wysokie koszty przebudowy 0,176 EUR/kWh, stwierdzając, że całkowite zastąpienie rozbudowy sieci elektroenergetycznej systemami konwersji wodoru nie ma sensu z ekonomicznego punktu widzenia. Koncepcja słonecznego wodoru jest omawiana w przypadku odległych projektów pustynnych, gdzie połączenia sieciowe z centrami zaopatrzenia nie są dostępne.\nRozwijane są obecnie technologie produkujące wodór, wodór w amoniaku, amoniak, metan, syngaz, biometan.\n\n\n=== Supersieci ===\nDługodystansowe linie energetyczne pomagają zminimalizować nakłady na przechowywanie energii. Kontynentalna sieć przesyłowa może złagodzić wpływ lokalnych wahań dostępności energii wiatru. Dzięki globalnej sieci nawet energia fotowoltaiczna mogłaby być dostępna w dzień i w nocy. Podaje się, że technologia linii wysokiego napięcia prądu stałego (HVDC) może charakteryzować się stratami rzędu zaledwie 1,6% na 1000 km, z wyraźną przewagą w porównaniu z prądem przemiennym. HVDC jest obecnie używana tylko do połączeń typu punkt-punkt. Analizy wykazują, że sieci HVDC mogą zostać wprowadzone do użycia w Europie i mają być eksploatowane w Chinach do 2022 r.\nChiny zbudowały wiele połączeń HVDC w kraju i popierają ideę globalnej, międzykontynentalnej sieci jako systemu szkieletowego dla istniejących krajowych sieci prądu przemiennego. Supersieci w USA w połączeniu z energią odnawialną mogą przyczynić się do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych o 80%.\n\n\n=== Inteligentna sieć i zarządzanie obciążeniem ===\nOsobny artykuł: Inteligentna sieć energetyczna\nZamiast rozbudowy sieci i instalacji magazynujących energię, można wpływać na wielkość i czas zapotrzebowania na energię elektryczną po stronie konsumenta. Zmiana obciążenia sieci elektrycznych w czasie może obniżyć rachunki za prąd, poprzez wykorzystanie niższych stawek pozaszczytowych oraz pozwolić na wyrównanie szczytów zapotrzebowania na energię elektryczną. Tradycyjnie system energetyczny traktował popyt konsumentów jako stały i stosował scentralizowane opcje dostaw do zarządzania zmiennym popytem. Nowoczesne systemy danych i pojawiające się nowe technologie magazynowania i wytwarzania energii elektrycznej na miejscu można łączyć z zaawansowanym, zautomatyzowanym oprogramowaniem do kontroli zapotrzebowania, aby aktywnie zarządzać popytem i reagować na ceny na rynku energii.\nZróżnicowanie stawek w zależności od czasu użytkowania jest powszechnym sposobem motywowania użytkowników energii elektrycznej do zmniejszania ich szczytowego zużycia. Na przykład uruchamianie zmywarek i pranie w nocy po upływie szczytu obniża koszty energii elektrycznej.\nDynamiczne plany zapotrzebowania obejmują pasywne wyłączanie urządzeń po wykryciu przeciążenia w sieci elektrycznej. Ta metoda może działać bardzo dobrze z termostatami – gdy moc w sieci spada nieznacznie, automatycznie wybierane jest ustawienie niskiej temperatury, zmniejszające obciążenie sieci. Na przykład miliony lodówek mogłyby zmniejszać swoje zużycie energii elektrycznej w okresach gdy zachmurzenie zmniejsza produkcję w instalacjach słonecznych. Konsumenci mogliby korzystać z inteligentnych liczników zużycia.\nUrządzenia odpowiadające na zapotrzebowanie mogą odbierać komunikaty z sieci, takie jak prośba o zastosowanie trybu niskiego poboru mocy, o całkowite wyłączenie w przypadku nagłej awarii sieci lub powiadomienia o aktualnych i przewidywanych cenach energii. Dzięki temu samochody elektryczne mogą ładować się po najniższych cenach niezależnie od pory dnia. System pojazd-do-sieć (ang. vehicle-to-grid, V2G) wykorzystuje akumulator samochodowy lub ogniwo paliwowe do tymczasowego zasilania sieci.\n\n\n=== Dekarbonizacja transportu ===\nPrzewiduje się, że do 2050 r. od 25 do 75% wszystkich samochodów na drogach będzie miało napęd elektryczny.\nNapęd wodorowy może być rozwiązaniem dla transportu ciężarowego i morskiego na duże odległości, gdzie same baterie byłyby zbyt ciężkie. Samochody osobowe napędzane wodorem są już produkowane w niewielkich ilościach. Chociaż są droższe niż samochody elektryczne, mogą tankować znacznie szybciej i oferować większe zasięgi do 700 km. Główną wadą wodoru jest jego niska wydajność wynosząca zaledwie 30%. Kiedy jest używany w pojazdach, potrzeba ponad dwa razy więcej energii w porównaniu do samochodu elektrycznego zasilanego baterią.\nChociaż biopaliwa lotnicze są w pewnym stopniu wykorzystywane od 2019 r., to plany dekarbonizacji lotnictwa do 2050 r. są określane jako „bardzo trudne”.\n\n\n=== Dekarbonizacja ogrzewania ===\nSektor mieszkaniowy odpowiada za 23% globalnej emisji CO2 związanych z energią. Około połowa energii jest wykorzystywana do ogrzewania pomieszczeń i wody. Połączenie elektrycznych pomp ciepła i izolacja termiczna budynku może znacznie zmniejszyć zapotrzebowanie na energię pierwotną. Ogólnie rzecz biorąc, elektryfikacja ogrzewania ograniczyłaby emisję gazów cieplarnianych tylko wtedy, gdyby energia elektryczna pochodziła ze źródeł niskoemisyjnych.\n\n\n==== Pompa ciepła ====\nOsobny artykuł: Pompa ciepła\nNowoczesna pompa ciepła zwykle wytwarza około trzy razy więcej energii cieplnej niż wynosi zużycie energii elektrycznej, dając efektywną sprawność na poziomie 300%, w zależności od współczynnika wydajności COP. Instalacja wykorzystuje sprężarkę napędzaną elektrycznie do obsługi cyklu chłodniczego, który pobiera energię cieplną z powietrza zewnętrznego i przenosi to ciepło do ogrzewanej przestrzeni. W miesiącach letnich cykl można odwrócić w celu klimatyzacji pomieszczeń. Na obszarach o średnich temperaturach zimowych poniżej zera, gruntowe pompy ciepła są bardziej wydajne niż powietrzne pompy ciepła. Wysoka cena zakupu pompy ciepła w porównaniu z grzejnikami oporowymi może zostać zrównoważona, gdy wymagana jest również klimatyzacja.\nPrzy udziale w rynku wynoszącemu 30% i zielonej energii elektrycznej, pompy ciepła mogłyby zmniejszyć roczną globalną emisję CO2 o 8%. Stosowanie gruntowych pomp ciepła może zmniejszyć o około 60% zapotrzebowanie na energię pierwotną i o 90% emisję CO2 z kotłów na gaz ziemny w Europie do 2050 r., co ułatwiłoby obsługę planu wdrożenia dużego udziału OZE. Wykorzystywanie nadwyżki energii odnawialnej w pompach ciepła jest uważane za najskuteczniejszy sposób na ograniczenie globalnego ocieplenia na poziomie gospodarstwa domowego i odpowiedzi na problem wyczerpywania się paliw kopalnych.\n\n\n==== Elektryczne ogrzewanie oporowe ====\nPromienniki ciepła w gospodarstwach domowych są tanie i powszechne, ale mniej wydajne niż pompy ciepła. Na obszarach takich jak Norwegia, Brazylia i Quebec w Kanadzie, które mają liczne elektrownie wodne, elektryczne ogrzewanie budynków i wody jest powszechnie stosowane. Wielkoskalowe zbiorniki wody ciepłej mogą być wykorzystywane do zarządzania popytem i magazynowania zmiennej energii odnawialnej przez wiele godzin lub dni.\n\n\n== Oszczędność energii ==\nOgraniczenie zużycia energii jest postrzegane jako kluczowe dla redukcji emisji gazów cieplarnianych. Według Międzynarodowej Agencji Energetycznej poprawa efektywności energetycznej budynków, procesów przemysłowych oraz transportu może zmniejszyć do 2050 r. światowe zapotrzebowanie na energię o jedną trzecią i pomóc w kontrolowaniu globalnej emisji gazów cieplarnianych.\n\n\n=== Efektywność energetyczna ===\nWysoka efektywność energetyczna oznacza wykorzystanie jak najmniejszej ilości energii do wykonania zadania lub zdolność urządzenia do zużycia jak najmniejszej ilości energii niezbędnej do wykonania pracy. Aby oszczędzać energię lub obniżyć koszty zużycia energii elektrycznej, indywidualni konsumenci lub przedsiębiorstwa mogą inwestować w energooszczędne produkty, które wykorzystują czynniki chłodnicze o niskim potencjale tworzenia efektu cieplarnianego, wysokiej klasie energetycznej lub produkty z certyfikatem Energy Star. Na efektywność energetyczną może wpływać szeroki zakres czynników, od izolacji budynków po transport publiczny.\n\n\n=== Styl życia i zachowanie ===\nPiąty raport IPCC podkreśla, że styl życia i zmiany kulturowe mają duży potencjalny wpływ na redukcję emisji gazów cieplarnianych w niektórych sektorach, szczególnie w kontekście dopełniania zmian technologicznych i systemowych. Przykładami korzystnych zmian konsumenckich mogą być redukcja ogrzewania pomieszczeń lub ograniczenie jazdy samochodem. Ogólnie rzecz biorąc, większa konsumpcja generuje większy negatywny wpływ na środowisko. Wykazano również, że zużycie dóbr odpowiedzialnych za emisję gazów cieplarnianych jest bardzo nierównomiernie rozmieszczone, przy czym 45% emisji jest wynikiem stylu życia zaledwie 10% światowej populacji. Kilka badań naukowych wykazało, że stosunkowo zamożni ludzie chcąc zmniejszyć swój ślad węglowy, mogą pojąć kilka kluczowych działań, np.: zrezygnować z samochodu (2,4 tony CO2 rocznie), zaniechać jednego lotu transatlantyckiego w obie strony (1,6 tony) lub zmianę diety na roślinną (0,8 tony).\nRóżnią się one znacznie od popularnych rad dotyczących „zielonego” stylu życia, które wydają się należeć głównie do kategorii „mniejszy wpływ”, takich jak: zastąpienie standardowego samochodu pojazdem hybrydowym (0,52 tony); pranie odzieży w zimnej wodzie (0,25 tony); recykling odpadów (0,21 tony); wymiana żarówek na energooszczędne (0,10 tony); itd. Naukowcy zauważyli, że publiczny dyskurs na temat zmniejszenia śladu węglowego w przeważającej mierze koncentruje się na zachowaniach o niskim wpływie, a wzmianki o zachowaniach o potencjalnie dużym wpływie na zmiany klimatu praktycznie nie istnieje w mediach głównego nurtu, publikacjach rządowych, podręcznikach szkolnych itp.\nNaukowcy argumentują również, że częściowe zmiany zachowania, takie jak ponowne używanie toreb plastikowych, nie są proporcjonalną odpowiedzią na aktualnie zachodzące zmiany klimatu. Chociaż są one korzystne, to odciągają uwagę opinii publicznej od konieczności zmiany systemu energetycznego na bezprecedensową skalę w celu szybkiej dekarbonizacji.\n\n\n==== Zmiana diety ====\nŻywność ma największy udział w emisji gazów cieplarnianych pochodzących z konsumpcji, stanowiąc prawie 20% globalnego śladu węglowego. Następnie główne źródła to: gospodarka mieszkaniowa, transport, usługi, wytwarzane produkty oraz budownictwo. Żywność i usługi mają większy udział w krajach biednych, podczas gdy transport i produkty przemysłowe mają większe znaczenie w krajach rozwiniętych. Powszechne przejście na dietę wegetariańską mogłoby zmniejszyć do 2050 r. emisję gazów cieplarnianych związanych z żywnością o 63%. W 2016 r. Chiny wprowadziły nowe wytyczne żywieniowe, których celem jest zmniejszenie spożycia mięsa o 50%, a tym samym zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych o 1 miliard ton do 2030 r. Badanie z 2016 r. wykazało, że podatki od mięsa i mleka mogą skutkować równocześnie zmniejszeniem emisji gazów cieplarnianych i zdrowszą dietą. W badaniu przeanalizowano opłaty w wysokości 40% ceny wołowiny i 20% ceny mleka, a jego wyniki sugerują, że optymalny plan zmniejszyłby emisję o 1 miliard ton rocznie.\n\n\n==== Zmiana środków transportu ====\nCiężkie, duże pojazdy osobiste (takie jak samochody) wymagają dużo energii i zajmują dużo przestrzeni miejskiej. Dostępnych jest kilka alternatywnych środków transportu, które mogą je zastąpić. Unia Europejska uznała inteligentny transport za część Europejskiego Zielonego Ładu. Jest on także istotnym elementem koncepcji inteligentnych miast.\n\n\n== Modyfikowanie obiegu węgla ==\n\nNiektóre mechanizmy ekologiczne, geologiczne lub technologiczne mogą pełnić funkcję usuwania węgla z jego globalnego obiegu. Pochłanianie węgla (ang. carbon sink) zachodzi w naturalnych lub sztucznych systemach, które gromadzą i przechowują przez nieokreślony czas związki chemiczne zawierające węgiel; takich jak na przykład rosnący las. Z drugiej strony usuwanie dwutlenku węgla polega na jego trwałym usunięciu z obiegu węgla, na przykład poprzez bezpośrednie wychwytywanie CO2 z powietrza, technologie wspomaganego wietrzenia skał, takie jak przechowywanie związków węgla w podziemnych formacjach geologicznych oraz biowęgiel. W połączeniu z innymi środkami zapobiegawczymi, pochłanianie dwutlenku węgla i usuwanie dwutlenku węgla mają kluczowe znaczenie dla osiągnięcia celu wzrostu globalnej średniej temperatury o 2 stopnie.\nWyniki badań naukowych wskazują, że jedna trzecia rocznej antropogenicznej emisji CO2 jest absorbowana przez oceany. Proces ten prowadzi to do ich zakwaszenia, które stanowi zagrożenie dla ekosystemów morskich. Zakwaszenie obniża poziom jonów węglanowych dostępnych dla organizmów zwapniających się, które potrzebują go do wytworzenia swoich pancerzy i muszli. Organizmy te obejmują gatunki planktonu, które przyczyniają się do powstania sieci pokarmowej Oceanu Południowego. Jednak zakwaszenie może wpływać na wiele innych procesów fizjologicznych i ekologicznych, takich jak oddychanie ryb, rozwój larw i zmiany rozpuszczalności zarówno składników odżywczych, jak i toksyn.\nOchrona obszarów może zwiększyć ich zdolność pochłaniania dwutlenku węgla. Unia Europejska, poprzez strategię ochrony różnorodności biologicznej ustanowiła cel zwiększenia obszarów chronionych w UE do 30% terytorium morskiego i 30% terytorium lądowego do 2030 r. Ponadto Campaign For Nature poprzez petycję 30x30 proponuje rozszerzenie analogicznego celu ochrony przyrody na wszystkie państwa świata. One Earth Climate Model zaleca wprowadzenie ochrony 50% naszych lądów i oceanów. Podkreśla również znaczenie ponownego dziczenia przyrody, podobnie jak inne raporty. Jest to istotne, ponieważ drapieżniki kontrolują populację roślinożerców, które odpowiadają za zmniejszenie biomasy roślinności, a także wpływają na ich zachowania żywieniowe.\n\n\n=== Zalesianie ===\n\nPrawie 20% całkowitej emisji gazów cieplarnianych (8 Gt CO2/rok) było wynikiem wylesienia w 2007 r. Szacuje się, że uniknięcie wylesiania zmniejsza emisję CO2 w proporcji 1 tony na 3–20 zł (1–5 $) kosztów alternatywnych wynikłych z utraconego potencjału rolniczego zagospodarowania terenu. Ponowne zalesianie zdegradowanych lasów mogłoby zaoszczędzić co najmniej kolejne 1 Gt CO2/rok przy szacunkowym koszcie 15-60 zł (5–15 $)/t CO2. Według badań przeprowadzonych w ETH w Zurychu przywrócenie wszystkich zdegradowanych lasów na całym świecie mogłoby przechwycić łącznie około 205 miliardów ton węgla (co stanowi około 2/3 całej antropogenicznej emisji dwutlenku węgla od czasów rewolucji przemysłowej). Według badań Toma Crowther i wsp. na Ziemi wciąż jest wystarczająco dużo miejsca, aby posadzić dodatkowe 1,2 billiona drzew. Taka liczba drzew zniwelowałaby emisję CO2 z ostatnich 10 lat i pochłonęłaby 160 miliardów ton węgla. Projekt Plant for the Planet zajmuje się wcielaniem tych założeń w życie. Inne badania wykazały, że zalesianie na dużą skalę może przynieść więcej szkody niż pożytku. Szacuje się, że takie plantacje mogą zmniejszać powierzchnie rodzimych lasów oraz w niektórych przypadkach mogą przyczyniać się do zmniejszenia gęstości związków węgla w glebie. Do innych problemów należą wypieranie rodzimych gatunków przez obce, monokultury, redukcję bioróżnorodności. Zalesianie polegające na utrzymaniu lub powiększaniu istniejących lasów w nienaruszonym stanie ekologicznym, utrzymuje i optymalizuje sekwestrację węgla lub usuwanie dwutlenku węgla z atmosfery, jednocześnie ograniczając zmiany klimatyczne.\nPrzekazywanie praw do ziemi jej rdzennym mieszkańcom, którzy od tysiącleci byli zainteresowani ochroną lasów, od których są zależni, jest uważane za opłacalną strategię ochrony lasów. Obejmuje to ochronę praw przysługujących na mocy istniejących przepisów, takich jak indyjska ustawa o prawach leśnych Tribal Bill. Przeniesienie takich praw w Chinach, będące prawdopodobnie największą reformą rolną w czasach współczesnych, jest uważane za przyczynę zwiększenia lesistości. Okazało się, że przyznanie tytułu własności ziemi rdzennym mieszkańcom spowodowało znaczne ograniczenie wycinki lasów, zwłaszcza w brazylijskiej Amazonii. Metody ochrony, które wykluczają ludzi, a nawet wymuszają eksmisje mieszkańców z obszarów chronionych, często prowadzą do nasilenia eksploatacji terenu, ponieważ rdzenni mieszkańcy mogą podjąć pracę w firmach wydobywczych, aby przeżyć.\nWraz z rozwojem intensywnego rolnictwa i urbanizacji rośnie ilość niezagospodarowanych gruntów rolnych. Według niektórych szacunków na każdy akr wyciętego pierwotnego starodrzewu rośnie ponad 50 akrów nowych lasów wtórnych. Nie cechują się one jednak równie wysoką bioróżnorodnością co lasy pierwotne, które magazynują o 60% więcej węgla niż młodsze lasy wtórne. Według badania opublikowanego Science, promowanie ponownego wzrostu na opuszczonych gruntach rolnych może zrównoważyć lata emisji dwutlenku węgla. Badania przeprowadzone przez ETH w Zurychu szacują, że Rosja, Stany Zjednoczone i Kanada posiadają najwięcej terenów nadających się do ponownego zalesienia.\n\n\n=== Zapobieganie pustynnieniu ===\nOdtwarzanie użytków zielonych magazynuje CO2 w biomasie roślinnej. Zwierzęta gospodarskie wypasane zwykle na pastwisku o dość ograniczonej powierzchni, zjadają trawę, minimalizując jej wzrost. Jednak trawa pozostawiona sama sobie, rosnąc w niekontrolowany sposób, w końcu zadusiłaby sama siebie i obumarła. Proponowana metoda ochrony muraw wykorzystuje ogrodzenia z wieloma małymi wybiegami, pozwalającymi na przenoszenie stad z jednego wybiegu na drugi, w celu naśladowania naturalnych migracji zwierząt przeżuwających i zapewnienia optymalnych warunków dla wzrostu trawy. Dodatkowo, gdy część materii liści jest konsumowana przez zwierzęta, proporcjonalna część materii korzeni zamiera, ponieważ uszkodzone rośliny są w stanie dłużej utrzymać nadmiernej masy korzeniowej. Podczas gdy większość utraconej materii korzeni gnije i zawarty w niej węgiel ostatecznie przedostaje się do atmosfery, jego część zostaje zmagazynowana w glebie. Szacuje się, że zwiększenie zawartości węgla w glebach na dostępnych globalnie 3,5 miliardach hektarów użytków zielonych o 1% zrównoważyłoby prawie 12 lat emisji CO2. Allan Savory, w ramach holistycznego zarządzania, twierdzi, że podczas gdy duże stada są często obwiniane za pustynnienie, prehistoryczne ziemie utrzymywały duże stada zwierząt, a obszary w Stanach Zjednoczonych z których stada zostały usunięte wciąż ulegają pustynnieniu.\n\nWywołane globalnym ociepleniem rozmrażanie wiecznej zmarzliny, która gromadzi około dwa razy więcej węgla obecnie uwalnianego do atmosfery, powoduje emisję metanu, będącego silnym gazem cieplarnianym. Zwiększająca się emisja metanu w dodatnim cyklu sprzężenia zwrotnego budzi obawy o wywołanie niekontrolowanej zmiany klimatu. Podczas gdy wieczna zmarzlina ma temperaturę około –9 °C, warstwa śniegu izoluje ją od zimniejszego powietrza, które może mieć temperaturę nawet –40 °C. Zaproponowana metoda zapobiegania takiemu scenariuszowi polega na przywracaniu dużych roślinożerców, takich jak obserwowane w Parku Plejstoceńskim na Syberii, gdzie przyczyniają się one do ochłodzenia gruntu, zmniejszając wysokość pokrywy śnieżnej o około połowę i eliminując krzewy, a tym samym utrzymując grunt bardziej eksponowany na zimne powietrze.\nOchrona i odbudowa zdegradowanych gleb może usuwać z atmosfery 5,5 miliarda t CO2 rocznie, co jest w przybliżeniu równe rocznej emisji tego gazu przez USA.\n\n\n=== Niebieski węgiel ===\nNiebieski węgiel to dwutlenek węgla usuwany z atmosfery przez ekosystemy przybrzeżne, głównie lasy namorzynowe, słone mokradła, trawy morskie i makroglony, poprzez jego wiązanie w biomasie roślin oraz gromadzenie i magazynowanie powstałej materii organicznej w glebie.\nW przeszłości ocean, atmosfera, gleba i leśne ekosystemy lądowe były największymi naturalnymi odbiorcami węgla. Nowe badania nad rolą roślinnych ekosystemów przybrzeżnych podkreśliły ich potencjał jako wysoce wydajnych konsumentów dwutlenku węgla i doprowadziły do naukowego uznania terminu „niebieski węgiel”. Jest to węgiel, który jest wiązany przez przybrzeżne ekosystemy oceaniczne, a nie przez tradycyjne ekosystemy lądowe, takie jak np. lasy. Chociaż siedliska roślinne oceanu pokrywają mniej niż 0,5% dna morskiego, odpowiadają za ponad 50%, a nawet do 70% ogólnego potencjału składowania węgla w osadach oceanicznych. Lasy namorzynowe, słone mokradła i trawy morskie zasiedlają większość oceanicznych siedlisk roślinnych, ale stanowią tylko 0,05% biomasy roślinnej na lądzie. Pomimo niewielkiej powierzchni mogą rocznie przechowywać porównywalną ilość dwutlenku węgla i są bardzo wydajnymi pochłaniaczami dwutlenku węgla. Trawy morskie, namorzyny i słone bagna mogą wychwytywać dwutlenek węgla (CO2) z atmosfery poprzez sekwestrację węgla w powstałych osadach, w biomasie podziemnej oraz w martwej biomasie.\n\nW biomasie roślinnej, takiej jak liście, łodygi, gałęzie lub korzenie, niebieski węgiel może być sekwestrowany przez lata do dziesięcioleci oraz przez tysiące do milionów lat w podziemnych lub dennych osadach roślinnych. Aktualne szacunki dotyczące długoterminowej zdolności magazynowania niebieskiego węgla są zmienne, a badania są w toku. Chociaż roślinne ekosystemy przybrzeżne zajmują mniejszy obszar i produkują mniej biomasy nadziemnej niż rośliny lądowe, mogą wpływać na długoterminową sekwestrację węgla, szczególnie w formie osadów. Jednym z głównych problemów związanych z niebieskim węglem jest tempo utraty ekosystemów morskich, które jest znacznie wyższe niż innych ekosystemów na Ziemi, nawet w porównaniu z lasami deszczowymi. Aktualne szacunki wskazują na degradację 2–7% powierzchni rocznie, która jest nie tylko utratą potencjału sekwestracji dwutlenku węgla, ale także utratą siedlisk, które są ważne dla zarządzania klimatem i ochroną wybrzeży.\n\n\n=== Torfowiska ===\nTorfowiska na świecie przechowują do 550 Gt węgla, co stanowi 42% całego węgla w glebie i przewyższa ilość węgla związanego we wszystkich innych typach roślinności, w tym we wszystkich lasach świata. Na całym świecie torf pokrywa zaledwie 3% powierzchni Ziemi, ale magazynuje jedną trzecią globalnej ilości węgla zgromadzonego w glebie. Rekultywację zdegradowanych torfowisk można przeprowadzić poprzez zablokowanie kanałów odwadniających i umożliwienie odbudowy naturalnej roślinności.\n\n\n=== Sekwestracja dwutlenku węgla ===\n\nSekwestracja dwutlenku węgla (CCS) to metoda łagodzenia zmian klimatycznych poprzez przechwytywanie CO2 z dużych źródeł punktowych takich jak elektrownie, a następnie jego bezpieczne przechowywanie, zamiast uwalniania go do atmosfery. IPCC szacuje, że koszty powstrzymania globalnego ocieplenia podwoiłyby się bez technologii CCS. Międzynarodowa Agencja Energetyczna twierdzi, że CCS jest „najważniejszą pojedynczą nową technologią pozwalającą na ograniczenie emisji CO2” w energetyce i przemyśle. Norweskie pole gazowe Sleipner począwszy od 1996 r. przechwytuje i magazynuje prawie milion ton CO2 rocznie, aby uniknąć kar za produkcję gazu ziemnego o bardzo wysokiej zawartości CO2.\n\n\n=== Wspomagane wietrzenie skał ===\nWspomagane lub przyspieszone wietrzenie odnosi się do technik geoinżynieryjnych mających na celu usuwanie dwutlenku węgla z atmosfery przy użyciu określonych naturalnych lub sztucznie wytworzonych minerałów, które pochłaniają dwutlenek węgla i przekształcają go w inne substancje w wyniku reakcji chemicznych zachodzących w obecności wody (np. deszczu, wód gruntowych lub morskich).\nIntensywne badania w zakresie wietrzenia skał rozważają, w jaki sposób naturalne procesy wietrzenia skał i minerałów (w szczególności wietrzenie chemiczne) mogą zostać wzmocnione, aby sekwestrować dwutlenek węgla z atmosfery, który ma być magazynowany w postaci związków węgla w minerałach węglanowych lub wodzie morskiej.\nTechnika ta wymaga wydobywania lub produkcji dużych ilości materiałów, ich kruszenia i rozmieszczania na dużych obszarach (na przykład na polach lub plażach); z tego powodu w porównaniu z innymi dostępnymi obecnie metodami usuwania dwutlenku węgla z atmosfery (zalesianie i uprawa roślin energetycznych) jest kosztowna. Powoduje również efekt uboczny, polegający na zmianie naturalnego zasolenia mórz.\n\n\n== Geoinżynieria ==\n\nIPCC (2007) stwierdził, że techniki geoinżynieryjne, takie jak nawożenie oceanów w celu usunięcia CO2 z atmosfery, pozostały w dużej mierze niezweryfikowane. Oceniono, że wiarygodne szacunki kosztów rozwiązań geoinżynieryjnych nie zostały jeszcze opublikowane.\nGeoinżynieria w mitygacji klimatu to techniki, które obejmowałyby inżynierię środowiska na dużą skalę w celu zwalczania lub przeciwdziałania skutkom zmian w składzie chemicznym atmosfery. Obecnie rozważany jest szereg potencjalnych opcji geoinżynieryjnych oraz trwa ustalenie, czy proponowane techniki działają i czy ich koszt jest akceptowalny oraz jakie mogą wystąpić niepożądane skutki uboczne ich zastosowania. NAS uważa, że „opracowane środki zaradcze muszą zostać ocenione, ale nie powinny być wdrażane bez szerokiego zrozumienia bezpośrednich skutków i potencjalnych skutków ubocznych, kwestii etycznych i zagrożeń”. W lipcu 2011 r. Raport amerykańskiego Government Accountability Office ws. geoinżynierii stwierdził, że „technologie inżynierii klimatycznej nie oferują obecnie realnej odpowiedzi na globalne zmiany klimatyczne”.\n\n\n=== Usuwanie dwutlenku węgla ===\nUsuwanie dwutlenku węgla zaproponowano jako metodę zmniejszania natężenia wymuszania radiacyjnego. Badane są różne sposoby wychwytywania i przechowywania węgla, a także usprawniania naturalnych procesów sekwestracji. Głównym naturalnym procesem jest fotosynteza roślin i organizmów jednokomórkowych (patrz biosekwestracja). Sztuczne procesy są różne i wyrażano obawy co do długoterminowych skutków niektórych z nich.\nNależy zauważyć, że dostępność taniej energii i odpowiednich miejsc do geologicznego składowania węgla może sprawić, że wychwytywanie dwutlenku węgla z powietrza będzie opłacalne. Generalnie oczekuje się jednak, że wychwytywanie CO2 z powietrza może być nieekonomiczne w porównaniu z sekwestracją dwutlenku węgla ze źródeł punktowych – w szczególności elektrowni zasilanych paliwami kopalnymi, rafinerii itp. Tak jak w przypadku amerykańskiego projektu Kemper z systemem wychwytywania CO2, koszty wytworzonej energii znacznie wzrosną. Przechwycony dwutlenek węgla można również stosować w komercyjnych szklarniach.\n\n\n=== Zarządzanie promieniowaniem słonecznym ===\nZarządzanie promieniowaniem słonecznym (ang. solar radiation management, SRM) lub geoinżynieria słoneczna to rodzaj inżynierii klimatycznej, w której światło słoneczne (promieniowanie słoneczne) jest odbijane z powrotem w przestrzeń kosmiczną w celu ograniczenia lub odwrócenia globalnego ocieplenia. Proponowane metody obejmują zwiększenie albedo planetarnego (współczynnika odbicia), na przykład poprzez rozproszenie aerozolu związku siarki w stratosferze. Zaproponowano również miejscowe metody ochronne lub odbudowujące w odniesieniu do ochrony naturalnych reflektorów ciepła, w tym lodu morskiego, śniegu i lodowców. Ich głównymi zaletami jako podejścia do inżynierii klimatycznej jest szybkość, z jaką można je wdrożyć i osiągnąć pełną aktywność, niski koszt oraz odwracalność ich bezpośrednich skutków klimatycznych.\nZarządzanie promieniowaniem słonecznym mogłoby służyć jako tymczasowa reakcja, podczas gdy poziomy gazów cieplarnianych w atmosferze będą zmniejszane poprzez redukcję emisji gazów cieplarnianych i sekwestrację dwutlenku węgla. SRM nie zmniejszyłby bezpośrednio stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze, a zatem nie rozwiązuje problemów takich jak zakwaszenie oceanów spowodowane nadmiarem dwutlenku węgla. Jednak w modelach klimatycznych wykazano, że SRM jest w stanie obniżyć globalne średnie temperatury do poziomu sprzed rewolucji przemysłowej, dlatego może zapobiegać skutkom zmian klimatycznych związanym z globalnym ociepleniem.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Monitoring\n\nMonitoring – oznacza regularne jakościowe i ilościowe pomiary lub obserwacje zjawiska czy obecności np. substancji, przeprowadzane przez z góry określony czas.\nProgramy monitoringu są często stosowane w celu gromadzenia informacji na temat stanu ilościowego oraz jakościowego atmosfery i hydrosfery lub rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń w czasie i przestrzeni. Zgromadzone dane ułatwiają wybór właściwych działań w przypadku szkodliwego wpływu tego stanu na życie i mienie człowieka czy stan środowiska. Pozwalają także na podjęcie akcji naprawczych lub usuwania skutków w już istniejącej sytuacji np. zagrożenia powodziowego czy ekologicznego.\nCelem monitoringu jest obserwacja zmiany stanu obserwowanego czynnika (zmienności), poprzez porównanie wielkości aktualnej do poprzednio obserwowanych (w odróżnieniu od kontroli, której celem jest stwierdzenie wielkości mierzonego czynnika – pomiar punktowy, jednorazowy) oraz umożliwienie działań doskonalących (zapobiegawczych), w przypadku gdy wielkość/wartość czynnika przekracza określone (dopuszczalne) wartości (minimum i/lub maksimum). \nTrzy zasady monitoringu:\n\ncykliczność pomiarów (określony interwał czasowy),\nunifikacja sprzętu i metody wykorzystywanych do pomiarów i obserwacji,\nunifikacja interpretacji wyników.\n\n\n== Zobacz też ==\ntelewizja przemysłowa\nmonitoring powietrza atmosferycznego\nmonitoring stanu czystości rzek\nmonitoring stanu czystości jezior\nmonitoring stron\nmonitoring pracy komputera\nmonitoring stanu zdrowia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Monocen\n\nMonocen – najprostszy układ ekologiczny, obejmujący pojedynczego osobnika i jego bezpośrednie środowisko (monotyp). W obrębie monocenu realizuje się cykl pierwotnych zależności ekologicznych, jest układem otwartym, w którym następuje przepływ energii. Monocen jest przedmiotem badań autekologii.\nZobacz też:\n\ndemocen\npleocen\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Naturalizacja (biologia)\n\nW biologii naturalizacja jest procesem, w wyniku którego gatunek obcy rozprzestrzenia się w nowym środowisku naturalnym i staje się gatunkiem utrwalonym. Populację danego gatunku uważa się za naturalizowaną, jeżeli jest ona zdolna do rozmnażania się w nowym środowisku, a jej liczność utrzymuje się na tym samym poziomie w wyniku reprodukcji.\nLiczność niektórych populacji gatunków obcych utrzymuje się na stałym poziomie mimo braku zdolności reprodukcyjnych, wyłącznie z uwagi na stały napływ osobników tego gatunku z zewnątrz (np. import roślin ozdobnych). Takie populacje nie są uważane za naturalizowane.\nGatunek naturalizowany może stać się gatunkiem inwazyjnym w przypadku istotnego wzrostu jego liczności, zagrażającego gatunkom rodzimym.\n\n\n== Bibliografia ==\nWarren L. Wagner, Derral R. Herbst i Sy H. Sohmer: Manual of the Flowering Plants of Hawaii. Honolulu: Bishop Museum Press, 1999. Brak numerów stron w książce\nZ. Głowaciński, H. Okarma, J. Pawłowski i W. Solarz W. (red.): Księga gatunków obcych inwazyjnych w faunie Polski. Wyd. internetowe Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie, 2008.\n\n\n== Zobacz też ==\nEndemit\nIntrodukcja", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nisza ekologiczna\n\nNisza ekologiczna – miejsce i funkcja organizmów w strukturze ekosystemu.\n\n\n== Rys historyczny ==\n\n\n=== Koncepcja Josepha Grinnella ===\nPojęcie „nisza” zostało użyte po raz pierwszy w roku 1904 przez amerykańskiego botanika, Josepha Grinnella, który określił w ten sposób zbiór cech gatunku, związany ze zbiorem jego wymagań siedliskowych; definicja dotyczyła przede wszystkim zakresów abiotycznych czynników ekologicznych (temperatura, wilgotność, nasłonecznienie, zasolenie, stężenie tlenu, zob. zakres tolerancji), które umożliwiają życie, rozwój i rozmnażanie się (np. nisza określonego gatunku pingwinów na Antarktydzie).\n\n\n=== Koncepcja Charlesa S. Eltona ===\nW roku 1927 Ch.S. Elton wprowadził definicję, zgodnie z którą nisza oznacza miejsce wszystkich organizmów, które pełnią określone funkcje w strukturze ekosystemu (np. wszystkie występujące w ekosystemie gatunki „nasionojadów” lub wszyscy producenci nasion). Kierując się taką definicją można mówić np., że „niszę eltonowską” pingwinów z Antarktydy w Arktyce wypełniają alki. E.P. Odum wyraził się, że Grinnell podał „adres” opisywanego gatunku, a Ch.S. Elton – jego „zawód”.\nStwierdzono, że różne populacje konkurują o korzystne dla nich czynniki, co może prowadzić do wypierania słabszych ze wspólnej niszy. Sformułowano tzw. „zasadę wypierania”, która bywa nazywana zasadą Gausego lub „hipotezą Gausego”, mimo że – według Ch.J. Krebsa – Gieorgij Gause nigdy nie sformułował w sposób formalny takiej zasady. Opinie podobne do „hipotezy Gausego” formułowali wcześniej m.in. J. Grinnell (1905) i Albert Monard (1922), a z mikrobiologicznych eksperymentów Gausego wynikało, że dwa konkurujące gatunki mogą ze sobą współwystępować nawet w przestrzeni jednorodnej, np. w warunkach laboratoryjnej hodowli pantofelków.\nAnalizując problemy długotrwałej konkurencji o zasoby przyjmuje się, że ewolucja konkurujących gatunków prowadzi do takiego przemieszczania się ich nisz, które maksymalizuje stopień wykorzystania zasobów siedliska, a równocześnie minimalizuje konkurencję. Jeżeli analizowanym czynnikiem ekologicznym jest np. wielkość nasion, będących pożywieniem dwóch gatunków ptaków, to dobór naturalny uprzywilejowuje te organizmy, które są zdolne do korzystania z zasobów niezagospodarowanych – zachodzi przystosowanie obu gatunków do spożywania większych lub mniejszych nasion (rozsuwanie się lub zbliżanie nisz). Takie przystosowania zachodzą tak długo, dopóki nie zostanie osiągnięty stan niewielkiej konkurencji, tolerowanej przez oba gatunki (na znaczenie przystosowań organizmów zwracał uwagę David Lack już roku 1947).\n\nPrzypadki wspólnego wykorzystywania jednej niszy ekologicznej w warunkach naturalnych są trudniejsze do jednoznacznego stwierdzenia. Wspólna eksploatacja zasobów siedliska bywa pozorna; ze względu na niejednolitość naturalnych siedlisk możliwe są różne sposoby podziału ich zasobów między gatunki, np. wyodrębnienie miejsc na drzewach, chętniej eksploatowanych przez różne gatunki ptaków lub korzystanie z określonych części roślin przez roślinożerców.\n\n\n=== Koncepcja G. Evelyna Hutchinsona ===\nObie koncepcje „niszy” – Grinnella i Eltona – połączył w 1957 roku G. Evelyn Hutchinson, który zaproponował definicję uwzględniającą znaczenie wszystkich czynników ekologicznych – abiotycznych i biotycznych, w tym przede wszystkim konkurencji. G.E. Hutchinson stwierdził, że niszę ekologiczną można rozpatrywać jako n-wymiarową przestrzeń (np. liniową), której „wymiarami” są abiotyczne i biotyczne czynniki ekologiczne.\nWewnątrz wielowymiarowej przestrzeni, wyznaczonej przez wartości wszystkich czynników ekologicznych, Hutchinson wyróżnił podprzestrzeń, której wymiarami są podstawowe czynniki abiotyczne – fizyczne i chemiczne (analogia do „niszy grinnellowskiej”). Ta część całej przestrzeni jest nazywana niszą podstawową, fundamentalną lub potencjalną (ang. fundamental niche FN). Najbardziej sprzyjają gatunkowi warunki panujące w centrum przestrzeni FN. Nisza realizowana (ang. realized niche, RN) – część FN, która jest zajmowana przez organizmy w rzeczywistości – mieści się wewnątrz niszy podstawowej. Zmniejszenie wymiarów dostępnej niszy jest spowodowane oddziaływaniem innych gatunków. Początkowo rozpatrywano przede wszystkim intensywność konkurencji z innymi organizmami o wspólnie użytkowane zasoby, a następnie również inne rodzaje zależności międzygatunkowych, np. drapieżnictwo. Intensywność tych oddziaływań (antagonistycznych lub nieantagonistycznych) znajduje wyraz m.in. w wartościach odpowiednich współczynników interakcji, wyznaczanych w warunkach rzeczywistych, które są wprowadzane do równań opisujących dynamikę liczebności współistniejących populacji (zob. np. wykładniczy i logistyczny wzrost oraz oscylacje i fluktuacje liczebności populacji). Takie współczynniki występują np. w równaniu Roberta MacArthura i Richarda Levinsa (1967), opisującym szybkość wzrostu liczebności populacji gatunku \n  \n    \n      \n        i\n      \n    \n    {\\displaystyle i}\n  \n \n  \n    \n      \n        (\n        \n          N\n          \n            i\n          \n        \n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (N_{i})}\n  \n w warunkach konkurencji (przekształcone równanie Lotki-Volterry):\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              \n                N\n                \n                  i\n                \n              \n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        \n          r\n          \n            i\n          \n        \n        \n          N\n          \n            i\n          \n        \n        \n          \n            \n              \n                K\n                \n                  i\n                \n              \n              −\n              \n                ∑\n                \n                  i\n                  =\n                  1\n                \n                \n                  s\n                \n              \n              \n                α\n                \n                  i\n                  ,\n                  j\n                \n              \n              \n                N\n                \n                  j\n                \n              \n            \n            \n              K\n              \n                i\n              \n            \n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dN_{i}}{dt}}=r_{i}N_{i}{\\frac {K_{i}-\\sum \\limits _{i=1}^{s}\\alpha _{i,j}N_{j}}{K_{i}}},}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        s\n      \n    \n    {\\displaystyle s}\n  \n – liczba konkurujących gatunków,\n\n  \n    \n      \n        \n          α\n          \n            i\n            ,\n            j\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\alpha _{i,j}}\n  \n – współczynnik interakcji między gatunkami \n  \n    \n      \n        i\n      \n    \n    {\\displaystyle i}\n  \n i \n  \n    \n      \n        j\n      \n    \n    {\\displaystyle j}\n  \n gatunków,\n\n  \n    \n      \n        K\n      \n    \n    {\\displaystyle K}\n  \n – pojemność środowiska.\n\n\n== Współczesne badania nisz ekologicznych i modelowanie ekosystemów ==\n\nSformalizowanie w połowie XX w. pojęcia n-wymiarowej niszy ekologicznej (niszy Hutchinsona) było początkiem poszukiwań matematycznych modeli ekosystemów, pozwalających rozwiązywać nie tylko problemy przepływu energii w sieciach troficznych (energetyka biocenoz), ale również zagadnienia różnorodności gatunkowej, liczebności poszczególnych populacji w ekosystemach i ich geograficznego rozmieszczenia. Poszukiwaniom sprzyjał szybki rozwój technik obliczeniowych, a towarzyszył im wzrost zainteresowania tematem (spowodowany m.in. lękiem przed zachwianiem równowagi w biosferze). Mimo dużego zaangażowania wielu ośrodków badawczych prace nie zostały zakończone – wciąż trwają poszukiwania użytecznych w praktyce metod prognozowania zmian struktury ekosystemów, które zachodzą lub mogą zajść m.in. pod wpływem zmian klimatu lub oddziaływania gatunków zawleczonych i inwazyjnych. Podobne metody obliczeń są stosowane m.in. w czasie modelowania rozprzestrzeniania się epidemii. Zakres prowadzonych poszukiwań ilustruje wykaz publikacji cytowanych w artykule Roberta D. Holta pt. Bringing the Hutchinsonian niche into the 21st century: Ecological and evolutionary perspectives (2009), w tym następujące artykuły z lat 2000–2009 z wyrazem „niche” w tytule:\n\n\n== Zobacz też ==\nklasy wierności\nprawo minimum Liebiga\nzasada Alleego\nzasada tolerancji ekologicznej Shelforda\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJanuary Weiner: Życie i ewolucja biosfery. Podręcznik ekologii ogólnej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 73, 429–432, 472, 486, 540. ISBN 83-01-14047-X.\nCharles J. Krebs (tłum. Anna Kozakiewicz, Michał Kozakiewicz, Jakub Szacki): Ekologia. Eksperymentalna analiza rozmieszczenia i liczebności. Wyd. 4. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-112041-X. Brak numerów stron w książce\nMichael Begon: Ekologia populacji. Studium porównawcze zwierząt i roślin. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999. ISBN 83-01-12930-1. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nEcological Niche Modelling Workflow (Alex Hardisty, Renato De Giovanni; Jun 20, 2013)\nopenModeller – ecological niche modelling library, providing a uniform method to model species distribution patterns with a variety of algorithms\nAquaMaps (08/2010): Standardized distribution maps for currently 11,500 species of fishes, marine mammals and invertebrates\nEcological Modelling. International Journal on Ecological Modelling and Systems Ecology\nNichos y Áreas de Distribución (Comision Nacional de Biodiveridad & University of Kansas)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Noosfera\n\nNoosfera – koncepcja filozoficzna opracowana i spopularyzowana przez biogeochemika Władimira Wiernadskiego oraz filozofa i jezuickiego księdza Pierre’a Teilharda de Chardina. Wiernadski zdefiniował noosferę jako nowy stan biosfery i opisał ją jako planetarną „sferę rozumu”. Noosfera reprezentuje najwyższy etap rozwoju biosfery, czyli etap racjonalnej działalności ludzkości.\nSłowo to pochodzi od greckiego νόος („nous”, „umysł”, „rozum”) i σφαῖρα („kula”), w leksykalnej analogii do „atmosfery” i „biosfery”. Koncepcja nie może być przypisywana tylko jednemu autorowi. Jej autorzy, Wiernadski i de Chardin, opracowali dwie powiązane, ale całkowicie różne koncepcje, z których pierwsza oparta jest na naukach geologicznych, a druga na teologii. Obie koncepcje noosfery podzielają jednak wspólną tezę, że ludzki rozum i myśl naukowa stworzyły i będą tworzyć kolejną ewolucyjną warstwę geologiczną. Ta warstwa geologiczna jest częścią łańcucha ewolucyjnego  . Autorzy drugiego pokolenia, głównie pochodzenia rosyjskiego, rozwinęli koncepcję Wiernadskiego, tworząc powiązane pojęcia: noocenoza i noocenologia.\n\n\n== Autorzy pojęcia ==\nTermin noosfera został po raz pierwszy użyty w publikacjach Pierre’a Teilharda de Chardina w 1922 roku w jego Cosmogenesis. Z terminem tym zapoznał Wiernadskiego najprawdopodobniej ich wspólny znajomy Édouard Le Roy podczas pobytu w Paryżu. Niektóre źródła podają nawet, że Le Roy jako pierwszy zaproponował ten termin. Sam Wiernadski napisał, że po raz pierwszy zetknął się z tą koncepcją przez Le Roya podczas jego wykładów w Collège de France w 1927 roku i że Le Roy kładł nacisk na wspólne badanie tej koncepcji z de Chardinem . Według listów Wiernadskiego, pomysły na temat noosfery zaczerpnął on z artykułu Le Roya pt. Les origines humaines et l'evolution de l'intelligence, a szczególnie z jego części III: La noosfera et l'hominizacja, po czym przerobił tę koncepcję przez pryzmat swojej dziedziny własnej, biogeochemii. Historyk Kendall E. Bailes konkluduje, że Wiernadski i de Chardin wywierali na siebie wzajemny wpływ, ponieważ de Chardin również uczęszczał na wykłady Wiernadskiego na temat biogeochemii, zanim stworzył koncepcję noosfery.\nW relacji stwierdzono, że Le Roy i de Chardin nie byli świadomi koncepcji biosfery w swojej koncepcji noosfery i że to Wiernadski wprowadził ich do tego pojęcia, co dało ich konceptualizacji oparcie w naukach przyrodniczych. Zarówno de Chardin, jak i Wiernadski opierają swoje koncepcje noosfery na terminie „biosfera”, opracowanym przez Edwarda Suessa w 1875 roku. Pomimo odmiennego pochodzenia, podejścia i zainteresowań de Chardina i Wiernadskiego, łączy ich kilka fundamentalnych tematów. Obaj przekroczyli granice nauk przyrodniczych i podjęli próbę stworzenia całościowych konstrukcji teoretycznych, opartych na filozofii, naukach społecznych i autoryzowanych interpretacjach teorii ewolucji. Co więcej, obaj myśliciele byli przekonani o teleologicznym charakterze ewolucji. Argumentowali również, że działalność człowieka staje się siłą geologiczną i że sposób, w jaki jest kierowana, może wpływać na środowisko. Istnieją zasadnicze różnice pomiędzy tymi dwiema koncepcjami.\n\n\n== Pojęcie ==\nW teorii Wiernadskiego noosfera jest trzecią w kolejności fazą rozwoju Ziemi, po geosferze (materia nieożywiona) i biosferze (życie biologiczne). Tak jak pojawienie się życia zasadniczo przekształciło geosferę, pojawienie się ludzkiego poznania zasadniczo przekształciło biosferę. W przeciwieństwie do koncepcji teoretyków Gai, czyli promotorów cyberprzestrzeni, noosfera Wiernadskiego pojawia się w punkcie, w którym ludzkość, dzięki opanowaniu procesów nuklearnych, zaczyna tworzyć zasoby poprzez transmutację pierwiastków. Jest to obszar badań w ramach Projektu Globalnej Świadomości.\nDla de Chardina noosfera wyłania się i jest konstytuowana przez interakcję ludzkich umysłów. Noosfera rozrastała się wraz z organizacją masy ludzkiej w stosunku do niej samej, gdy zaludniała ona Ziemię. W miarę jak ludzkość organizuje się w bardziej złożone sieci społeczne, tym wyższa staje się świadomość noosfery. Koncepcja ta stanowi rozwinięcie Prawa Złożoności/Świadomości de Chardina, prawa opisującego naturę ewolucji we wszechświecie. De Chardin argumentował, że noosfera rozrasta się w kierunku jeszcze większej integracji i zjednoczenia, czego kulminacją jest Punkt Omega – wierzchołek myśli/świadomości – który uważał za cel historii.\nJeden z oryginalnych aspektów koncepcji noosfery dotyczy ewolucji. Henri Bergson w swojej L'évolution créatrice (1907) był jednym z pierwszych, którzy zaproponowali, że ewolucja jest „twórcza” i niekoniecznie można ją wytłumaczyć wyłącznie darwinowskim doborem naturalnym. L'évolution créatrice zostaje podtrzymana, zdaniem Bergsona, przez stałą witalizm, który animuje życie oraz zasadniczo łączy umysł i ciało; jest to idea przeciwstawiająca się dualizmowi Kartezjusza. W 1923 roku C. Lloyd Morgan posunął się jeszcze dalej w tej teorii, opisując „wyłaniającą się ewolucję”, która mogłaby wyjaśnić rosnącą złożoność (w tym ewolucję umysłu). Morgan odkrył, że wiele z najciekawszych zmian w organizmach żywych ma w dużej mierze charakter nieciągły w stosunku do wcześniejszej ewolucji. Dlatego te żywe istoty niekoniecznie ewoluowały w wyniku stopniowego procesu doboru naturalnego. Twierdził raczej, że proces doświadczeń ewolucyjnych charakteryzuje się skokami złożoności (takimi jak pojawienie się autorefleksyjnego wszechświata, czyli noosfery) i osiąga swego rodzaju jakościowy punktualizm. Wreszcie złożoność kultur ludzkich, zwłaszcza języka, ułatwiła przyspieszenie ewolucji, w której ewolucja kulturowa zachodzi szybciej niż ewolucja biologiczna. Najnowsze zrozumienie ekosystemów ludzkich i wpływu człowieka na biosferę doprowadziło do powiązania pojęcia szans na przetrwanie z „współewolucją”  oraz harmonizacją ewolucji kulturowej i biologicznej.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nKendall E. Bailes: Science and Russian Culture in an Age of Revolutions - V.I. Vernadsky and His Scientific School, 1863-1945. Bloomigton, Indianapolis: Indiana University Press, 1990. (ang.).\nVictor I. Danilov-Danil'yan, K. S. Losev, Igor E. Reyf: Sustainable Development and the Limitation of Growth: Future Prospects for World Civilization. Berlin: Springer Science & Business Media, 2009. ISBN 978-3-540-75249-3. (ang.).\nPierre Teilhard de Chardin: Der Mensch im Kosmos. München: C.H Beck, 1959. (niem.).\nThe Vision of the Past. W: Pierre Teilhard de Chardin: Hominization. 1923. (ang.).\nK. Fuchs-Kittowski, P. Krüger. The Noosphere Vision of Pierre Teilhard de Chardin and Vladimir I. Vernadsky in the Perspective of Information and of World Wide Communication. „World Futures”. 50 (1–4), 1997. (ang.). \nDavid H. Lane: The phenomenon of Teilhard: prophet for a new age. Mercer University Press, 1996. ISBN 978-0-86554-498-7. (ang.).\nOlga Lavrenova: Spaces and Meanings: Semantics of the Cultural Landscape. Cham: Springer, 2019. ISBN 978-3-030-15167-6. (ang.).\nGeorgy S. Levit: The Biosphere and the Noosphere Theories of V.I. Vernadsky and P. Teilhard de Chardin: A Methodological Essay. Moscow: International Archives on the History of Science/Archives Internationales D'Histoire des Sciences, 2000. (ang.).\nRichard B. Norgaard: Development betrayed : the end of progress and a coevolutionary revisioning of the future. London: Routledge, 1994. ISBN 0-203-01240-2. OCLC 69862402. (ang.).\nPaul R. Samson, David Pitt: The Biosphere and Noosphere Reader: Global Environment, Society and Change. Moscow: International Archives on the History of Science/Archives Internationales D'Histoire des Sciences, 1999. ISBN 0-415-16644-6. (ang.).\nVladimir Ivanovich Vernadsky: Scientific Thought as a Planetary Phenomenon. Moscow: Nongovernmental Ecological V.I.Vernadsky Foundation, 1997. (ang.).\nA. L. Yanshin, F.T. Yanshina: Preface; in Vernadsky, Vladimir Ivanovich: Scientific Thought as a Planetary Phenomenon. Moscow: Nongovernmental Ecological V.I.Vernadsky Foundation, 1997. (ang.).\nВладимир Вернадский: Несколько слов о ноосфере. Москва: Strelbytskyy Multimedia Publishing, 2018. (ros.).\nНикита Николаевич Моисеев. Человек и ноосфера. „Молодая гвардия”, 1990. (ros.). \nВ.В. Петрашов: Начала нооценологии: наука о восстановлении экосистем и создании нооценозов. Москва: 1998. (ros.).\n\n\n== Zobacz też ==\nepigeosfera", "source": "wikipedia"}
{"text": "Oczko wodne\n\nOczko wodne – naturalny lub sztuczny mały zbiornik wodny, odgrywający w środowisku naturalnym i w agrocenozach ważną rolę ekotonu (zob. też zadrzewienia śródpolne, remiza), w ogrodach pełniący głównie funkcję ozdobną (zob. staw ogrodowy).\n\n\n== Warunki prawne ==\nWedług ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych z 3 lutego 1995 roku oczkami wodnymi są naturalne śródpolne i śródleśne zbiorniki wodne o powierzchni do 1 ha, niepodlegające klasyfikacji gleboznawczej.\nUstawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane zezwala na budowę bez zezwolenia i bez zgłoszenia oczka wodnego o powierzchni do 50 m². Większe oczka wymagają uzyskania pozwolenia na budowę w odpowiednim organie.\n\n\n== Budowa oczek wodnych ==\nDo budowy ogrodowych oczek wodnych wykorzystuje się:\n\nzbiorniki naturalne\nzbiorniki z wykorzystaniem folii, geowłókniny i wykładzin (PE, PVC, EPDM, Butyl), papy, iłu lub gliny\nzbiorniki gotowe plastikowe lub ręcznie laminowane\nzbiorniki betonowe z kręgów lub wylewane\nzbiorniki z bentonitu\nzbiorniki murowane\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBudowa oczka wodnego wyłożonego folią (YouTube)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ogród deszczowy\n\nOgród deszczowy – forma aranżacji terenu i jedna z form ogrodów wodnych oraz zrównoważonego systemu retencjonującego wodę. Ogrody deszczowe zbierają wodę deszczową i stopniowo oddają ją do ekosystemu. Mogą być budowane w różnej wielkości pojemnikach, a także wprost w gruncie jako projektowane obszary bioretencyjne. Przybierać mogą wówczas formę niewielkiego zagłębienia, które przez zaprojektowany system warstw o różnej przepuszczalności i chłonności wody, imitują procesy występujące w naturalnych miejscach okresowego zbierania się nadmiaru wody.\n\n\n== Opis ==\nOgród deszczowy zazwyczaj instaluje się przy wylocie rynny (ewentualnie tarasu wegetacyjnego) lub systemu odzysku wody deszczowej. Poprzez swoją konstrukcję ma właściwości odbierania nieregularnych napływów wody, tym samym zapobiegając skutkom burz i nawałnic. Zazwyczaj jest przeznaczony do oczyszczania wody przed właściwą infiltracją. Jest to jedno z zalecanych urządzeń w ekologicznych ogrodach i miastach, może zawierać w sobie mały, bardziej wodoszczelny obszar stopniowo oddający nagromadzoną wodę.\n\nOgród deszczowy może zawierać strefę wodoszczelną, która zatrzymuje wodę przez dłuższy czas na jego dnie.\nMoże być połączony z innymi urządzeniami hydrotechnicznymi zielonej infrastruktury, na przykład za pomocą rowów bioretencyjnych.\nZazwyczaj jest miejscem nasadzenia specjalnie dobranych różnych gatunków roślin: hygrofitów lub rzadziej helofitów czy hydrofitów.\nJest budowany dla przyjmowania wód spływających z dachów, jezdni, chodników i innych powierzchni o ograniczonej retencji przy obfitych opadach.\nPełni funkcję oczyszczającą wodę przed odprowadzeniem jej dalej do gruntu lub dalszych cieków i zbiorników wodnych.\n\n\n== Zobacz też ==\nbudowla regulacyjna\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSztuka krajobrazu – ogród deszczowy\nOgrody deszczowe – broszury instruktażowe\nŁódź łapie deszczówkę – przewodnik dla mieszkańców", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ogródek fenologiczny\n\nOgródek fenologiczny – ograniczony obszar, na którym znajduje się stacja meteorologiczna wraz z kolekcją roślin uprawnych i dziko rosnących, na których rozwijają się i zimują agrofagi. \nW ogródku fenologicznym nie wykonuje się żadnych zabiegów chemicznych, aby możliwa była obserwacja biologiczna fauny i flory pod kątem zoofenologii i fitofenologii. Ogródki fenologiczne lokalizuje się w stacjach PIORIN. \nWyniki obserwacji uzyskane w ogródkach fenologicznych wykorzystywane są m.in. dla potrzeb rolnictwa, ogrodnictwa, leśnictwa pomagając sygnalizować gradację szkodników. \n\n\n== Zobacz też ==\nfenologia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Oksy-biodegradacja\n\nOksy-biodegradacja, oxo-biodegradacja – proces rozkładu tworzyw sztucznych polegający na ich rozdrabnianiu wspomaganym przez czynniki zewnętrzne w coraz mniejsze odłamki, które szybciej ulegają właściwej biodegradacji. Jest możliwa dzięki dodaniu do tworzywa prodegradantu w stężeniu odpowiednim do materiału. Wyroby oksy-biodegradowalne zaczęto produkować na przełomie XX i XXI wieku.\n\n\n== Oksy-biodegradowalne tworzywa sztuczne ==\nOksy-biodegradowalne tworzywa sztuczne z polietylenu lub polipropylenu z dodatkiem małej ilości prodegradantu – katalizatora. Dodatek powoduje przyspieszony proces degradacji plastiku. Pod wpływem czynników naturalnych rozkłada się na wodę, dwutlenek węgla i śladowe ilości biomasy. Proces ten może zostać skrócony nawet do kilku tygodni w zależności od zastosowanego rodzaju dodatku.\n\n\n== Degradacja ==\nDegradacja jest procesem, który odbywa się we wszystkich materiałach. Czas rozkładu zależy od natężenia czynników w środowisku, w którym się znajduje. Tworzywa sztuczne z polietylenu (PE) i polipropylenu (PP) zazwyczaj rozkładają się setki lat. Oksy-biodegradowalne produkty z dodatkiem prodegradantu, który przyspiesza molekularny podział poliolefin, zawierają cząsteczki tlenu powodujące obniżenie masy cząsteczkowej. Ta chemiczna zmiana umożliwia naturalnie występującym mikroorganizmom spożywanie produktów o niskiej masie cząsteczkowej jako źródło pożywienia – stąd biodegradacja.\n\n\n== Oksy-biodegradacja ==\nProces degradacji oksy-biodegradowalnych tworzyw sztucznych polega na rozbiciu łańcucha zawierającego cząsteczki tlenu. Podział jest przyspieszany przez niewielkie ilości soli metali (prodegradant) prowadząc do utlenienia (hydroksylacji i karboksylacji) krótszego łańcucha cząsteczek. Utleniony plastik nadaje się do biomineralizacji przez mikroorganizmy(zazwyczaj bakterie i grzyby).\nJeśli oksy-biodegradowalny plastik znajdzie się w górnych warstwach wysypiska albo zostanie przypadkowo wyrzucony na łono natury, gdzie jest dostęp do tlenu, ulegnie degradacji – utlenieniu do obniżonej masy cząsteczkowej (zazwyczaj waga cząsteczkowa 5-10.000 a.j.m.) w ciągu 2-18 miesięcy w zależności od podłoża (tworzywo, grubość, antyoksydanty itp.), temperatury oraz innych czynników środowiskowych.\nPrzykład:\nPlastikowe worki z polietylenu (PE) o grubości 30 mikrometrów z minimum 1% dodatkiem prodegradantu rozłożą się najprawdopodobniej w 3 miesiące w przypadku oddziaływania czynników degradujących. Opakowanie z polipropylenu (PP) o grubości 150 mikrometrów ulegnie degradacji w ciągu 3-6 miesięcy gdy wystawiony zostanie na działanie czynników degradujących. Czas rozkładu jest ściśle uzależniony od czynników degradujących. Utlenione cząsteczki o niskim ciężarze cząsteczkowym są następnie biomineralizowane („zjadane”) przez mikroorganizmy w taki sam sposób jak inne substancje organiczne, które są przez nie wykorzystywane do wytwarzania energii i tworzenia biomasy.\nOksy-biodegradowalny plastik ulega degradacji i biodegradacji, nadaje się do recyklingu z normalnymi tworzywami sztucznymi, ale nie jest jeszcze oznaczony jako kompostowalny. To dlatego, że proces utleniania tych tworzyw trwa dłużej niż 180 dni. Limit ten wyznaczony jest przez normę ASTM D6400 i podobne standardy kompostowania tworzyw sztucznych, takie jak ISO 17088 i EN13432. Ten krótki czas jest konieczny do przemysłowego kompostowania tworzyw sztucznych, ponieważ proces ten jest krótszy niż biodegradacja w środowisku naturalnym. Liść, który jak wiadomo ulega biodegradacji, nie spełnia normy ASTM D6400 z powodu limitu 180 dni.\nSkuteczność oksy-biodegradacji potwierdza norma ASTM D6954-04. Wspomniana wcześniej ASTM D6400 stanowi podstawę prawną tylko dla kompostowania tworzyw sztucznych. Odwoływanie się do niej ma znaczenie jedynie przy tworzywach przeznaczonych do kompostowania.\nOksy-biodegradowalne produkty nie ulegną zbyt szybkiemu rozkładowi, gdyż ich czas przydatności jest odpowiednio zaprogramowany. Będą one jednak ulegać szybszemu rozkładowi niż naturalne odpady takie jak gałęzie czy trawa (około 10 lat) i znacznie szybciej niż zwykłe tworzywa sztuczne (setki lat).\n\n\n== Oxo-biodegradacja a oxo-degradacja ==\nPojęcia oxo-biodegradacji i oxo-degradacji są często mylone, wielu ludzi uważa, że znaczą to samo, producenci reklamówek oxo-degradowalnych przypisują im rangę oxo-biodegradowalnych. W rzeczywistości jednak oxo-degradacja zachodzi bez udziału organizmów żywych, stąd brak przedrostku „bio” (gr. bios – życie).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPolski Portal Plastech (https://web.archive.org/web/20091015224339/http://www.plastech.pl/wiadomosci/artykul_3059_1/Oksy-biodegradacja-sprawdzona-technologia)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Opór środowiska\n\nOpór środowiska – wszystkie czynniki ekologiczne działające na populacje, w sposób uniemożliwiający jej osiągnięcie nadmiernej liczebności (tzn zaburzającej równowagę biocenotyczną), poprzez zmniejszenie rozrodczości lub zwiększenie śmiertelności. Opór środowiska w przypadku zwierząt wpływa również na migracje.\nOpór środowiska jest warunkowany przez pojemność środowiska.\n\n\n== Bibliografia ==\nBiologia : słownik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwo Europa, 2001. ISBN 83-87977-73-X. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Optimum ekologiczne\n\nOptimum ekologiczne – zakres wartości czynników ekologicznych zapewniający organizmowi najkorzystniejsze warunki funkcjonowania a tym samym największe szanse przeżycia i rozwoju. Jeśli organizmy funkcjonują w optimum to śmiertelność jest minimalna a rozrodczość maksymalna.\n\n\n== Zobacz też ==\nZakres tolerancji\nOptimum fizjologiczne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Optimum fizjologiczne\n\nOptimum fizjologiczne – życiowe wymagania (od minimum do maksimum) organizmu dla danego czynnika w warunkach laboratoryjnych. Bardzo często różni się od optimum ekologicznego. Jest tak np. z sosną zwyczajną. Na średnio zasobnych glebach w umiarkowanych warunkach jest wypierana przez inne drzewa (dąb, buk). Mimo iż są stenobiontami to w warunkach optimum mają większa zdolność adaptacyjną niż sosna, dlatego zasiedla ona  miejsca niedostępne dla innych drzew (podmokłe bagna i suche piaski).\n\n\n== Zobacz też ==\nOptimum ekologiczne", "source": "wikipedia"}
{"text": "Oscylacje i fluktuacje liczebności populacji\n\nOscylacje i fluktuacje liczebności populacji – zjawiska związane z dynamiką liczebności populacji; skokowe zmiany liczby osobników, oszacowywanej doświadczalnie w warunkach terenowych (zob. np. metodą wielokrotnych złowień) lub określanej metodą modelowania matematycznego, które są obserwowane po wprowadzeniu małych zmian parametrów modeli wzrostu (zob. pojęcie bifurkacji w matematyce). Małe zmiany rozrodczości lub śmiertelności mogą niekiedy wywołać duże zmiany liczebności populacji, o charakterze okresowym (cykliczne) lub wahań przypadkowych (zob. chaos deterministyczny).\n\n\n== Model wzrostu ==\n\nPodstawowy model logistycznego wzrostu liczebności jest otrzymywany po wprowadzeniu do modelu wykładniczego informacji o charakterze zależności tempa wzrostu od zagęszczenia. Jedna z możliwości polega na wykorzystaniu zależności liniowych tzw. tempa reprodukcji netto \n  \n    \n      \n        (\n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (R_{0})}\n  \n od różnicy między aktualną liczbą osobników \n  \n    \n      \n        (\n        N\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (N)}\n  \n i wartością odpowiadającą pojemności środowiska (stan zrównoważony, \n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            e\n            q\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle N_{eq}}\n  \n dla \n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        =\n        1\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{0}=1}\n  \n). Stosowane są np. równania:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              N\n              \n                t\n                +\n                1\n              \n            \n            \n              N\n              \n                t\n              \n            \n          \n        \n        =\n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {N_{t+1}}{N_{t}}}=R_{0},}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        =\n        1\n        −\n        B\n        (\n        N\n        −\n        \n          N\n          \n            e\n            q\n          \n        \n        )\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{0}=1-B(N-N_{eq}),}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            t\n          \n        \n        ,\n        \n          N\n          \n            t\n            +\n            1\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle N_{t},N_{t+1}}\n  \n – liczba osobników w kolejnych pokoleniach \n  \n    \n      \n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle t}\n  \n i \n  \n    \n      \n        t\n        +\n        1\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle t+1,}\n  \n\n  \n    \n      \n        B\n      \n    \n    {\\displaystyle B}\n  \n – parametr tempa zmian rozrodczości, charakteryzujący daną populację.\nZgodnie z tym modelem:\n\nliczebność populacji wzrasta \n  \n    \n      \n        (\n        \n          N\n          \n            t\n          \n        \n        <\n        \n          N\n          \n            e\n            q\n          \n        \n        )\n        ,\n        \n        \n\n        \n      \n    \n    {\\displaystyle (N_{t}<N_{eq}),\\;{}}\n  \n gdy \n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        >\n        1\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{0}>1,}\n  \n\nliczebność populacji zmniejsza się \n  \n    \n      \n        (\n        \n          N\n          \n            t\n          \n        \n        >\n        \n          N\n          \n            e\n            q\n          \n        \n        )\n        ,\n        \n        \n\n        \n      \n    \n    {\\displaystyle (N_{t}>N_{eq}),\\;{}}\n  \n gdy \n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        <\n        1.\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{0}<1.}\n  \n\nOczywistą konsekwencją zastosowania modelu jest otrzymanie „krzywej S” – zależności sigmoidalnej. Jest to zgodne z oczekiwaniem, że liczebność populacji ustali się po osiągnięciu stanu:\n\n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            t\n          \n        \n        =\n        \n          N\n          \n            e\n            q\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle N_{t}=N_{eq},}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        =\n        1.\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{0}=1.}\n  \n\nW licznych przypadkach uzyskuje się jednak zaskakujące wyniki obliczeń – pojawianie się regularnych lub nieregularnych wahań liczebności wokół wartości \n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            e\n            q\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle N_{eq},}\n  \n często o zmiennej amplitudzie.\n\n\n== Przykłady oscylacji liczebności populacji ==\nObliczenia liczebności populacji, wykonywane dla różnych kompletów parametrów modelu \n  \n    \n      \n        (\n        \n          N\n          \n            0\n          \n        \n        ,\n        \n          N\n          \n            e\n            q\n          \n        \n        ,\n        B\n        )\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle (N_{0},N_{eq},B),}\n  \n pozwalają – w niektórych przypadkach – oczekiwać cyklicznych wahań liczebności populacji. Przyjmując dla przykładu, że liczebność początkowa \n  \n    \n      \n        N\n      \n    \n    {\\displaystyle N}\n  \n = 10, pojemność środowiska \n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            e\n            q\n          \n        \n        =\n        100\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle N_{eq}=100,}\n  \n a współczynnik \n  \n    \n      \n        B\n      \n    \n    {\\displaystyle B}\n  \n = 0,010–0,015 otrzymuje się krzywą wzrostu populacji w przybliżeniu zgodną z oczekiwanym dynamicznej równowagi – wahania liczebności kolejnych pokoleń wokół wartości odpowiadającej pojemności środowiska są niemal niezauważalne (dla wartości \n  \n    \n      \n        B\n      \n    \n    {\\displaystyle B}\n  \n = 0,015 obserwuje się niewielki szczyt liczebności). Po założeniu, że wartości parametru \n  \n    \n      \n        B\n      \n    \n    {\\displaystyle B}\n  \n są równe 0,020 i 0,025 uzyskuje się wartości \n  \n    \n      \n        N\n      \n    \n    {\\displaystyle N}\n  \n wyraźnie oscylujące w kolejnych latach między granicą dolną i górną, przy czym od wartości \n  \n    \n      \n        B\n      \n    \n    {\\displaystyle B}\n  \n zależy zarówno amplituda wahań, jak okres cyklu.\n\n\n== Przykłady fluktuacji liczebności populacji ==\nWprowadzenie do opisanego prostego modelu innych parametrów, opisujących zmiany tempa reprodukcji netto, prowadzi do wyników bardziej złożonych, w których często nie jest dostrzegalna okresowość (nawet w skali wielu pokoleń). Takie modele mogą ilustrować np. incydentalne masowe pojawy (gradacje) lemingów, szarańczy lub innych gryzoni i owadów, m.in. szkodników upraw i lasów. Doświadczalna weryfikacja modeli w warunkach naturalnych (poza laboratorium) jest trudna, ponieważ fluktuacje zachodzą nie tylko wskutek zmian zagęszczenia pojedynczego gatunku – często dominującą rolę odgrywają inne czynniki, np. oddziaływania międzygatunkowe.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAdam Lipowski, Modelowanie komputerowe układów złożonych > Dynamika populacji", "source": "wikipedia"}
{"text": "Piramida ekologiczna\n\nPiramida ekologiczna, piramida Eltona, piramida eltonowska, piramida liczb, piramida troficzna – zaproponowany przez Charlesa Eltona w 1927 roku graficzny sposób przedstawiania struktury troficznej ekosystemu.\nWyróżnia się:\n\npiramidę liczb – prezentuje proporcje liczby osobników na każdym z poziomów troficznych\npiramidę biomasy – prezentuje proporcje ilości biomasy na każdym z poziomów troficznych\npiramidę energii – prezentuje proporcje ilości energii wykorzystywanej na każdym z poziomów troficznych,\na czasem liczb, biomasy i produkcji.\nZa podstawę piramidy ekologicznej przyjmuje się wartości dotyczące producentów, wyżej prezentuje się dane dotyczące konsumentów kolejnych rzędów. Zwykle wartości spadają od producentów do konsumentów najwyższych rzędów, jednak czasem proporcje mogą być inne (np. piramida biomasy dla otwartego morza, gdzie uwzględniono fitoplankton i zooplankton)\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pleometroza\n\nPleometroza – zjawisko wśród owadów, polegające na kooperatywnym zakładaniu nowych kolonii (gniazd) przez więcej niż jedną samicę (królową). Zjawiskiem odwrotnym do pleometrozy jest haplometroza, czyli zakładanie kolonii tylko przez jedną królową.\nPleometroza jest powszechnym zjawiskiem u wielu gatunków mrówek czy termitów, a także może być u danego gatunku zjawiskiem fakultatywnym. Wtedy populacje takiego gatunku o tendencjach haplo- i pleometrycznych zajmują oddzielne geograficznie stanowiska, z wąskim terenem tendencji przejściowej, co implikuje, że cecha ta jest powodowana zróżnicowaniem genetycznym wewnątrz gatunku i jest podtrzymywana selekcją naturalną.\nKrólowe zakładające wspólną kolonie nie muszą być ze sobą spokrewnione, co daje początek koegzystencji wielu niespokrewnionych (genetycznie) organizmów potomnych w jej obrębie.\nKolonie założone na drodze pleometrozy mogą być początkiem zjawiska polygynii wewnątrz takich populacji, czyli obecności wielu płodnych samic w obrębie jednej kolonii.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pojemność środowiska\n\nPojemność środowiska – maksymalna liczebność lub zagęszczenie osobników danego gatunku, która może zajmować dane środowisko bez naruszania jego równowagi biocenotycznej. Jeśli liczebność populacji zbliża się do pojemności środowiska jej wzrost jest hamowany przez opór środowiska.\nCzasem znaczenie ogranicza się do relacji człowieka ze środowiskiem. Mierzy się wtedy maksymalną ilość danego rodzaju zanieczyszczeń, jaką można wprowadzić do ekosystemu bez zachwiania jego równowagi biocenotycznej. Ilość ta zależy od zdolności do samooczyszczania.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBiologia : słownik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwo Europa, 2001. ISBN 83-87977-73-X. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Potencjał biotyczny\n\nPotencjał biotyczny określa zdolność organizmu do przetrwania w walce o byt, pomimo niesprzyjających warunków środowiska zewnętrznego.\nPotencjał biotyczny jest wyznaczany na podstawie analizy płodności i śmiertelności osobników danego gatunku.\nPotencjał biotyczny - podstawową charakterystykę gatunku, zdefiniował Chapman (1925) jako \"nieodłączną moc organizmów do reprodukcji i przetrwania\". W 1931 r. Chapman rozwinął tę myśl: \"Jest to rodzaj sumy algebraicznej liczby młodych rodzących się podczas każdej reprodukcji, liczba reprodukcji w danym okresie, stosunek płci gatunków i ich ogólna zdolność do przetrwania w danych warunkach fizycznych\".\nChapman nawiązał do \"indeksu witalności\":\n\nIndeksu witalności = (liczba urodzeń/liczba zgonów)*100\nPotencjał biotyczny jest najwyższym możliwym indeksem witalności gatunku; dlatego oblicza się go dla najwyższego wskaźnika urodzeń i najniższego wskaźnika zgonów gatunku.\n\n\n== Zobacz też ==\nCzynniki biotyczne, Czynniki abiotyczne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawo Hardy’ego-Weinberga\n\nPrawo Hardy’ego-Weinberga – prawo określające stosunki pomiędzy frekwencją alleli a częstością genotypów w populacji oraz warunki, w jakich stosunki te będą zachowane.\nProporcje genotypów w populacji spełniającej założenia prawa Hardy’ego-Weinberga określa się jako rozkład Hardy’ego-Weinberga (dla genu z dwoma allelami proporcje te odpowiadają rozwinięciu kwadratu sumy frekwencji alleli). Gdy genotypy w określonym locus występują z częstościami przewidzianymi na podstawie tego prawa, mówimy, że locus (gen) jest w równowadze Hardy’ego-Weinberga.\nPrawo zostało sformułowane przez matematyka Godfreya H. Hardy’ego i, niezależnie od niego, przez lekarza Wilhelma Weinberga . Prawo, sformułowane początkowo dla pojedynczego locus dwuallelicznego, można uogólnić dla wielu loci, dla loci wieloallelicznych oraz systemów poliploidalnych. Prawo stanowi jeden z fundamentów teorii genetyki populacji organizmów płciowych. Ma duże znaczenie dla zrozumienia procesu ewolucji i związanych z nim zmian częstości alleli i genotypów w populacjach.\n\n\n== Definicja ==\n\nJeżeli populacja mendlowska spełnia określone, podane niżej założenia, i w danym locus – w którym dwa allele, \n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{1}}\n  \n i \n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{2},}\n  \n występują z częstościami odpowiednio \n  \n    \n      \n        p\n      \n    \n    {\\displaystyle p}\n  \n i \n  \n    \n      \n        q\n      \n    \n    {\\displaystyle q}\n  \n \n  \n    \n      \n        (\n        p\n        +\n        q\n        =\n        1\n        )\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle (p+q=1),}\n  \n to:\n1) częstość alleli w populacji nie zmienia się z pokolenia na pokolenie,\n2) częstość genotypów zależy tylko od częstości alleli genów i ustala się w kolejnych pokoleniach, niezależnie od początkowej częstości genotypów, w proporcjach odpowiadających rozwinięciu dwumianu \n  \n    \n      \n        (\n        p\n        +\n        q\n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle (p+q)^{2},}\n  \n gdzie \n  \n    \n      \n        \n          p\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle p^{2}}\n  \n odpowiada częstości homozygot \n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1},}\n  \n \n  \n    \n      \n        2\n        p\n        q\n      \n    \n    {\\displaystyle 2pq}\n  \n – częstości heterozygot \n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2},}\n  \n a \n  \n    \n      \n        \n          q\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle q^{2}}\n  \n – częstości homozygot \n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2}.}\n  \n\nProporcję tę (dla locus z dwoma allelami – \n  \n    \n      \n        \n          p\n          \n            2\n          \n        \n        :\n        2\n        p\n        q\n        :\n        \n          q\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle p^{2}:2pq:q^{2}}\n  \n) określa się mianem rozkładu Hardy’ego-Weinberga częstości genotypów. Gdy genotypy w danym locus występują z częstościami przewidzianymi przez rozkład Hardy’ego-Weinberga, to locus znajduje się w równowadze Hardy’ego-Weinberga.\n\n\n=== Założenia prawa Hardy’ego-Weinberga ===\nCzęstości alleli i genotypów w populacji będą kształtować się zgodnie z przewidywaniami prawa Hardy’ego-Weinberga, jeżeli:\n\nosobniki w populacji są diploidalne,\nosobniki rozmnażają się wyłącznie płciowo (z wykorzystaniem męskich i żeńskich gamet),\npokolenia nie zachodzą na siebie,\nkojarzenia w populacji są losowe (panmiksja),\nliczebność populacji jest nieskończenie wielka,\nnie ma migracji,\nnie zachodzą mutacje,\nnie działa dobór naturalny.\n\n\n=== Konsekwencje niespełnienia założeń ===\nJeżeli któreś z wymienionych założeń nie jest spełnione, frekwencje alleli i genotypów będą odbiegać od przewidywanych. Zależnie od tego, które z założeń jest niespełnione, wpływ na frekwencje alleli i genotypów jest odmienny.\nPrawo Hardy’ego-Weinberga ma zastosowanie do populacji mendlowskich, czyli takich, które rozmnażają się płciowo, produkując gamety męskie i żeńskie, w związku z czym materiał genetycznych tworzących je osobników składa się na wspólną pulę genową. Jeżeli w populacji osobniki rozmnażają się bezpłciowo, klonalnie, każdy z klonów (ramet) jest izolowany płciowo i nie dochodzi do mieszania genów, a więc częstości genotypów nie osiągną równowagi H-W.\nCałkowicie losowe kojarzenie pomiędzy osobnikami (panmiksja) oznacza, że prawdopodobieństwo skojarzenia się dowolnego osobnika z dowolnym osobnikiem płci przeciwnej jest takie samo. W rezultacie np. osobniki podobne do siebie pod względem cech fenotypowych czy genetycznych nie mają tendencji do częstszego kojarzenia się wzajemnie w pary niż z osobnikami odmiennymi, podobnie osobniki zasiedlające jeden płat siedliska nie kojarzą się częściej ze sobą niż z osobnikami w innym płacie siedliska. Jeżeli kojarzenia w populacji nie są losowe (np. wskutek chowu wsobnego), częstości genotypów w kolejnych pokoleniach będą odbiegać od przewidywanych na podstawie prawa Hardy’ego-Weinberga – w przypadku chowu wsobnego następuje wzrost homozygotyczności w populacji.\nPrawo H-W jest w pełni spełnione tylko dla populacji o bardzo dużej liczbie osobników, teoretycznie bliskiej nieskończoności, jednak w praktyce już populacja licząca powyżej kilkuset osobników może znajdować się w równowadze H-W. Im mniejsza liczebność osobników w populacji, tym większy wpływ na kształtowanie frekwencji alleli i genotypów będą miały zdarzenia losowe (zob. dryf genetyczny, ewolucja neutralna) zmieniające zarówno częstości alleli, jak i genotypów.\nJeżeli osobniki populacji różnią się względem siebie pod względem rozrodczości lub przeżywalności, to niektóre genotypy (i allele) będą częściej eliminowane lub będą zostawiały mniej potomstwa niż inne, w rezultacie ich udział w populacji zmaleje (efekt działania doboru naturalnego), co wpłynie na zmianę frekwencji alleli i genotypów w następnych pokoleniach.\nBrak imigracji oznacza, że do populacji nie dostają się osobniki z innych populacji, w których występują inne allele lub w których frekwencje alleli są inne, ani też osobniki o różnych genotypach nie różnią się od siebie pod względem tendencji do emigrowania z populacji, ponieważ taki przepływ genów może zmienić częstości alleli i genotypów w rozważanej populacji.\nPrawo H-W zakłada, że w opisywanej teoretycznie populacji geny nie mutują z jednego w allelu w drugi ani nie powstają nowe allele, bo z definicji zmienia to ich częstości występowania. Presja mutacyjna jest słabą siłą ewolucyjną, w niewielkim tylko stopniu wpływającą na częstości alleli w populacjach i na równowagę H-W.\nW sytuacji, gdy nie jest spełnione więcej niż jedno z założeń dotyczących mutacji, doboru, migracji, wielkości populacji, ich sumaryczny wpływ na częstości genotypów w populacji może się równoważyć, wówczas proporcje genotypów w populacji mogą (choć nie muszą) pozostawać w zgodzie z przewidywaniami prawa H-W.\n\n\n=== Przykład: locus MN u człowieka ===\nW populacji ludzkiej istnieje zmienność białek występujących na powierzchni erytrocytów. Jedno z takich białek jest kodowane przez locus MN. W badaniach elektroforetycznych można wyróżnić dwa allele występujące w tym locus (M i N) oraz trzy genotypy (MM, MN, NN). Badając grupy krwi u osób zamieszkujących Wielką Brytanię Race i Sanger (1975) stwierdzili, że wśród przebadanych 1000 osób grupę krwi M (genotyp MM) miało 298, grupę krwi MN (genotyp MN) – 489, i 213 miało grupę krwi N (genotyp NN). Aby sprawdzić, czy badany locus jest w równowadze H-W należy:\n1) obliczyć częstości alleli w próbie:\n\nczęstość allelu M: \n  \n    \n      \n        p\n        =\n        1085\n        \n          /\n        \n        2000\n        =\n        0,542\n        5\n      \n    \n    {\\displaystyle p=1085/2000=0{,}5425}\n  \n,\nczęstość allelu N: \n  \n    \n      \n        q\n        =\n        915\n        \n          /\n        \n        2000\n        =\n        0,457\n        5\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle q=915/2000=0{,}4575,}\n  \n\n2) obliczyć częstości genotypów przewidywane na podstawie prawa H-W (przyjmując obserwowane w próbce częstości alleli za reprezentatywne dla populacji):\n\nczęstość genotypu MM: \n  \n    \n      \n        \n          p\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        0,542\n        \n          5\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        0,294\n        3\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle p^{2}=0{,}5425^{2}=0{,}2943,}\n  \n\nczęstość genotypu MN: \n  \n    \n      \n        2\n        p\n        q\n        =\n        2\n        ×\n        0,542\n        5\n        ×\n        0,457\n        5\n        =\n        0,496\n        4\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle 2pq=2\\times 0{,}5425\\times 0{,}4575=0{,}4964,}\n  \n\nczęstość genotypu NN: \n  \n    \n      \n        \n          q\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        0,457\n        \n          5\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        0,209\n        3.\n      \n    \n    {\\displaystyle q^{2}=0{,}4575^{2}=0{,}2093.}\n  \n\nPonieważ wielkość próby wynosi 1000 osobników, oczekiwane na podstawie prawa H-W ilości osobników o tych genotypach wynoszą odpowiednio MM = 294,3; MN = 496,4; NN = 209,3.\n\n3) sprawdzić za pomocą testu statystycznego, czy nie ma istotnych różnic między obserwowanymi i przewidywanymi liczebnościami poszczególnych genotypów (zob. też Weryfikacja hipotez statystycznych). Najłatwiej uczynić to można za pomocą testu chi-kwadrat. Statystykę tego testu oblicza się ze wzoru:\n\n  \n    \n      \n        \n          χ\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        ∑\n        \n          \n            \n              (\n              O\n              b\n              s\n              −\n              O\n              c\n              z\n              \n                )\n                \n                  2\n                \n              \n            \n            \n              O\n              c\n              z\n            \n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\chi ^{2}=\\sum {\\frac {(Obs-Ocz)^{2}}{Ocz}},}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        O\n        b\n        s\n      \n    \n    {\\displaystyle Obs}\n  \n – liczba osobników o danym genotypie stwierdzonych w próbie,\n\n  \n    \n      \n        O\n        c\n        z\n      \n    \n    {\\displaystyle Ocz}\n  \n – liczba osobników o danym genotypie oczekiwanych, w tym przypadku na podstawie prawa H-W.\n\n  \n    \n      \n        \n          χ\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        (\n        298\n        −\n        294\n        \n          ,\n        \n        3\n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n        \n          /\n        \n        294\n        \n          ,\n        \n        3\n        +\n        (\n        489\n        −\n        496\n        \n          ,\n        \n        4\n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n        \n          /\n        \n        496\n        \n          ,\n        \n        4\n        +\n        (\n        213\n        −\n        209\n        \n          ,\n        \n        3\n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n        \n          /\n        \n        209\n        \n          ,\n        \n        3\n        =\n        0,222\n      \n    \n    {\\displaystyle \\chi ^{2}=(298-294{,}3)^{2}/294{,}3+(489-496{,}4)^{2}/496{,}4+(213-209{,}3)^{2}/209{,}3=0{,}222}\n  \n\nLiczba stopni swobody (df) dla testu chi-kwadrat wynosi\n\ndf = (ilość klas obiektów w danych) – (ilość parametrów) – 1,\nw danym przypadku df = 3 – 1 – 1 = 1. Na podstawie statystyki \n  \n    \n      \n        \n          χ\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\chi ^{2}}\n  \n i liczby stopni swobody z tablic statystycznych odczytuje się wartość, określającą prawdopodobieństwo odrzucenia hipotezy zakładającej brak różnic pomiędzy porównywanymi rozkładami liczebności genotypów. W tym przypadku dla \n  \n    \n      \n        \n          χ\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        0,222\n      \n    \n    {\\displaystyle \\chi ^{2}=0{,}222}\n  \n i df = 1 wynosi ono P = 0,67. Ponieważ jest ono większe niż krytyczna wartość prawdopodobieństwa \n  \n    \n      \n        α\n        =\n        0\n        \n          ,\n        \n        05\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\alpha =0{,}05,}\n  \n oznacza to, że hipotezy o braku różnic pomiędzy obserwowanymi i oczekiwanymi liczebnościami genotypów nie można odrzucić (niewielkie różnice są wynikiem przypadku). Stąd wniosek, że ten locus w populacji brytyjskiej jest w równowadze H-W.\n\n\n== Wyprowadzenie ==\n\n\n=== Sposób Hardy’ego ===\nOto jaki sposób argumentowania zastosował G.H. Hardy:\n\n\n=== Krok po kroku ===\nPodręcznikowy sposób wyprowadzenia zależności opisanej prawem H-W wygląda tak:\nNiech częstości genotypów\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1},}\n  \n \n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2},}\n  \n \n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2}}\n  \n\nw diploidalnej populacji rozmnażającej się płciowo, gdzie kojarzenia są losowe, wynoszą początkowo (w pokoleniu \n  \n    \n      \n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle t}\n  \n) odpowiednio:\n\n  \n    \n      \n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        )\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1}),}\n  \n \n  \n    \n      \n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2}),}\n  \n \n  \n    \n      \n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle f_{t}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2}),}\n  \n\na częstości alleli \n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{1}}\n  \n i \n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{2}}\n  \n odpowiednio \n  \n    \n      \n        \n          p\n          \n            t\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle p_{t}}\n  \n i \n  \n    \n      \n        \n          q\n          \n            t\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle q_{t},}\n  \n\ntak więc:\n\n  \n    \n      \n        \n          p\n          \n            t\n          \n        \n        =\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        )\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        \n          /\n        \n        2\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle p_{t}=f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1})+f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})/2,}\n  \n\na\n\n  \n    \n      \n        \n          q\n          \n            t\n          \n        \n        =\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        \n          /\n        \n        2\n      \n    \n    {\\displaystyle q_{t}=f_{t}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2})+f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})/2}\n  \n\ni w rezultacie\n\n  \n    \n      \n        \n          p\n          \n            t\n          \n        \n        +\n        \n          q\n          \n            t\n          \n        \n        =\n        1.\n      \n    \n    {\\displaystyle p_{t}+q_{t}=1.}\n  \n\nPrawdopodobieństwo kojarzenia pomiędzy samicą i samcem dowolnego genotypu jest równe iloczynowi częstości genotypów reprezentowanych przez danego samca i samicę. Ponieważ krzyżówki między genotypami mogą zachodzić w obu kierunkach, częstości kojarzeń (i powstałych w ich wyniku genotypów potomstwa) wynoszą:\n\nW rezultacie częstość każdego genotypu w potomstwie (pokolenie \n  \n    \n      \n        t\n        +\n        1\n      \n    \n    {\\displaystyle t+1}\n  \n) wynosi:\n\n  \n    \n      \n        \n          f\n          \n            t\n            +\n            1\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        )\n        =\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        )\n        ×\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n        \n          /\n        \n        4\n        =\n        [\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        )\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        \n          /\n        \n        2\n        \n          ]\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        \n          p\n          \n            t\n          \n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle f_{t+1}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1})=f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1})^{2}+f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1})\\times f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})+f_{t}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2})^{2}/4=[f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1})+f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})/2]^{2}=p_{t}^{2}}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          f\n          \n            t\n            +\n            1\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        =\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        )\n        ×\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        +\n        2\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        )\n        ×\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n        \n          /\n        \n        2\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        ×\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        =\n        2\n        [\n        (\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        )\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        \n          /\n        \n        2\n        )\n        ×\n        (\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        \n          /\n        \n        2\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        )\n        ]\n        =\n        2\n        \n          p\n          \n            t\n          \n        \n        \n          q\n          \n            t\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle f_{t+1}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})=f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1})\\times f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})+2f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1})\\times f_{t}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2})+f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})^{2}/2+f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})\\times f_{t}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2})=2[(f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{1})+f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})/2)\\times (f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})/2+f_{t}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2}))]=2p_{t}q_{t}}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          f\n          \n            t\n            +\n            1\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        =\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n        \n          /\n        \n        4\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        ×\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        [\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        \n          /\n        \n        2\n        +\n        \n          f\n          \n            t\n          \n        \n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            2\n          \n        \n        )\n        \n          ]\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        \n          q\n          \n            t\n          \n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle f_{t+1}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2})=f_{t}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2})^{2}/4+f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})\\times f_{t}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2})+f_{t}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2})^{2}=[f_{t}(\\mathrm {A} _{1}\\mathrm {A} _{2})/2+f_{t}(\\mathrm {A} _{2}\\mathrm {A} _{2})]^{2}=q_{t}^{2}}\n  \n\nJak widać, w kolejnym pokoleniu \n  \n    \n      \n        (\n        t\n        +\n        1\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (t+1)}\n  \n częstości alleli nie zmieniły się i dalej wynoszą \n  \n    \n      \n        p\n      \n    \n    {\\displaystyle p}\n  \n i \n  \n    \n      \n        q\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle q,}\n  \n tak jak w pokoleniu \n  \n    \n      \n        t\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle t,}\n  \n a częstości genotypów zależą tylko od częstości alleli i w następnym pokoleniu \n  \n    \n      \n        (\n        t\n        +\n        2\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (t+2)}\n  \n nie ulegną już zmianie.\n\n\n=== Sposób graficzny ===\n\nZależność pomiędzy częstościami alleli i genotypów w populacji, postulowaną przez prawo Hardy’ego-Weinberga można też wyprowadzić graficznie – z wykorzystaniem kwadratu (szachownicy) Punnetta.\n\n\n=== Komentarz ===\nWarto zauważyć, że w gruncie rzeczy obliczenia te rozwijają jedynie prawidłowości, które wynikają z praw Mendla, i w podobnych postaciach, choć w mniej ogólny sposób (tzn. tylko dla konkretnych wartości częstości alleli lub genotypów) były formułowane wcześniej także przez innych naukowców: G.U. Yule’a, K. Pearsona, W.E. Castle’a, S. Wrighta  . To, co wyróżnia sformułowanie problemu przez Hardy’ego i Weinberga, to, oprócz formalnego dowodu, który jest w gruncie rzeczy trywialny, zwrócenie uwagi na warunki, jakie muszą być spełnione (założenia prawa), żeby częstości alleli i genotypów w populacji nie zmieniały się w kolejnych pokoleniach . Weinberg ponadto pokazał, że prawo to funkcjonuje także w odniesieniu do więcej niż dwóch alleli (pomimo tego, że nie miał pojęcia o tym, czy takie wieloalleliczne układy istnieją) oraz że w takich przypadkach dojście do stanu równowagi nie będzie natychmiastowe (tj. w następnym pokoleniu), ale asymptotyczne (nastąpi po wielu pokoleniach)  .\n\n\n== Uogólnienie modelu ==\nPrawo Hardy’ego-Weinberga można uogólnić dla więcej niż dwóch alleli i więcej niż jednego locus.\nW przypadku trzech alleli w populacji będzie występować sześć genotypów, których częstości w stanie równowagi będą odpowiadać rozwinięciu trójmianu do kwadratu \n  \n    \n      \n        (\n        p\n        +\n        q\n        +\n        r\n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle (p+q+r)^{2}}\n  \n. Natomiast, jeszcze bardziej ogólnie, dla \n  \n    \n      \n        n\n      \n    \n    {\\displaystyle n}\n  \n alleli, przyjmując, że allele \n  \n    \n      \n        \n          \n            A\n          \n          \n            1\n          \n        \n        ,\n        …\n        ,\n        \n          \n            A\n          \n          \n            n\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {A} _{1},\\dots ,\\mathrm {A} _{n}}\n  \n występują z częstościami \n  \n    \n      \n        \n          p\n          \n            1\n          \n        \n        ,\n        …\n        ,\n        \n          p\n          \n            n\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle p_{1},\\dots ,p_{n},}\n  \n częstości poszczególnych genotypów wyrażać się będą kolejnymi wyrazami rozwinięcia kwadratu wielomianu:\n\n  \n    \n      \n        (\n        \n          p\n          \n            1\n          \n        \n        +\n        …\n        +\n        \n          p\n          \n            n\n          \n        \n        \n          )\n          \n            2\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle (p_{1}+\\ldots +p_{n})^{2},}\n  \n\nco daje dla wszystkich homozygot:\n\n  \n    \n      \n        f\n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            i\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            i\n          \n        \n        )\n        =\n        \n          p\n          \n            i\n          \n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle f(\\mathrm {A} _{i}\\mathrm {A} _{i})=p_{i}^{2}}\n  \n\ni dla wszystkich heterozygot:\n\n  \n    \n      \n        f\n        (\n        \n          \n            A\n          \n          \n            i\n          \n        \n        \n          \n            A\n          \n          \n            j\n          \n        \n        )\n        =\n        2\n        \n          p\n          \n            i\n          \n        \n        \n          p\n          \n            j\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle f(\\mathrm {A} _{i}\\mathrm {A} _{j})=2p_{i}p_{j}.}\n  \n\nPrawo H-W może być również zastosowane do opisu zmian częstości genotypów w systemach poliploidalnych. Dla przypadku jednego locus, w którym występuje \n  \n    \n      \n        n\n      \n    \n    {\\displaystyle n}\n  \n-różnych alleli częstości genotypów w równowadze H-W w populacji poliploidów odpowiadają rozwinięciu wielomianu:\n\n  \n    \n      \n        (\n        \n          p\n          \n            1\n          \n        \n        +\n        …\n        +\n        \n          p\n          \n            n\n          \n        \n        \n          )\n          \n            c\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle (p_{1}+\\ldots +p_{n})^{c},}\n  \n\ngdzie \n  \n    \n      \n        c\n      \n    \n    {\\displaystyle c}\n  \n określa ploidię (np. dla organizmów tetraploidalnych \n  \n    \n      \n        c\n        =\n        4\n      \n    \n    {\\displaystyle c=4}\n  \n)  .\n\n\n== Zastosowanie ==\n\n\n=== W codziennej praktyce badaczy ===\nPrawo Hardy’ego-Weinberga stosuje się w badaniach genetyki populacji albo do oszacowania częstości genotypów w populacji na podstawie częstości alleli z próby, albo sprawdzając odchylenia obserwowanych częstości genotypów od częstości oczekiwanych, obliczonych na podstawie częstości alleli, przy założeniu, że populacja jest w równowadze. To, czy odchylenie jest znaczące, testuje się za pomocą testów statystycznych (\n  \n    \n      \n        c\n        h\n        \n          i\n          \n            2\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle chi^{2},}\n  \n test Fishera) lub z wykorzystaniem metod MCMC. Ze względu na relatywnie duże prawdopodobieństwo popełnienia błędu pierwszego rodzaju przy stosowaniu testu \n  \n    \n      \n        \n          χ\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\chi ^{2}}\n  \n opracowano nowe narzędzia do testowania tego, czy populacja znajduje się w stanie równowagi H-W . Testy takie dostępne są w internecie  i w pakietach oprogramowania służących do analiz genetyki populacyjnej .\n\n\n==== Przykład: Oszacowanie częstości nosicieli fenyloketonurii ====\nFenyloketonuria jest chorobą metaboliczną o podłożu genetycznym (autosomalną recesywną) – choroba rozwija się u homozygot z uszkodzonymi obydwiema kopiami genu hydroksylazy fenyloalaninowej (PAH). Występuje z częstością 1:7000 – 1:8000 osób w populacji zamieszkującej Polskę  . Znając tę częstość i zakładając, że locus odpowiedzialne za tę chorobę jest w równowadze H-W, można oszacować na podstawie prawa H-W, jaką część populacji stanowią heterozygoty – nosiciele genu odpowiedzialnego za tę chorobę, u których choroba nie rozwija się w związku z obecnością jednej nieuszkodzonej kopii genu. Skoro 1 chory przypada na 8000 zdrowych: \n  \n    \n      \n        \n          q\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        1\n        \n          /\n        \n        8000\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle q^{2}=1/8000,}\n  \n to częstość genu odpowiedzialnego za chorobę w populacji polskiej wynosi \n  \n    \n      \n        q\n        =\n        0,011\n        ;\n      \n    \n    {\\displaystyle q=0{,}011;}\n  \n ponieważ \n  \n    \n      \n        p\n        +\n        q\n        =\n        1\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle p+q=1,}\n  \n to \n  \n    \n      \n        p\n        =\n        1\n        −\n        q\n        =\n        0,989.\n      \n    \n    {\\displaystyle p=1-q=0{,}989.}\n  \n Stąd częstość heterozygot – zdrowych nosicieli, wynosi \n  \n    \n      \n        2\n        p\n        q\n        =\n        2\n        ×\n        0,011\n        ×\n        0,989\n        =\n        0,021\n        758\n      \n    \n    {\\displaystyle 2pq=2\\times 0{,}011\\times 0{,}989=0{,}021758}\n  \n (1:46). Szacuje się, że jedna na 46 osób zdrowych w populacji polskiej jest nosicielem uszkodzonej kopii genu PAH .\n\n\n=== Ograniczenia zastosowania ===\nNależy pamiętać, że frekwencje genów położonych na chromosomach płciowych mogą kształtować się inaczej niż genów na autosomach. Załóżmy, że gen jest sprzężony z płcią. Wówczas płeć heterogametyczna (np. samce u ssaków, samice u ptaków) ma jedną kopię genu (w związku z tym nazywana jest też hemizygotą), a płeć homogametyczna ma dwie kopie. Częstości genotypów w stanie równowagi będą wynosić \n  \n    \n      \n        p\n      \n    \n    {\\displaystyle p}\n  \n i \n  \n    \n      \n        q\n      \n    \n    {\\displaystyle q}\n  \n u płci heterogametycznej, i \n  \n    \n      \n        \n          p\n          \n            2\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle p^{2},}\n  \n \n  \n    \n      \n        2\n        p\n        q\n      \n    \n    {\\displaystyle 2pq}\n  \n i \n  \n    \n      \n        \n          q\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle q^{2}}\n  \n u płci homogametycznej. Dobrym przykładem jest częstość występowania daltonizmu u poszczególnych płci w populacji ludzkiej. Daltonizm jest warunkowany przez recesywny gen sprzężony z chromosomem X. Przypadłość ta dotyczy 1 na 12 mężczyzn w Europie Zachodniej \n  \n    \n      \n        (\n        q\n        =\n        0,083\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (q=0{,}083)}\n  \n i 1 na 200 kobiet (0,005, co jest bliskie teoretycznej wartości \n  \n    \n      \n        \n          q\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        0,007\n      \n    \n    {\\displaystyle q^{2}=0{,}007}\n  \n)  .\nJeżeli proporcje alleli u obydwu płci różnią się, to do osiągnięcia równowagi nie dojdzie w następnym \n  \n    \n      \n        (\n        t\n        +\n        1\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (t+1)}\n  \n pokoleniu. Tym niemniej u potomków proporcje alleli wyrównają się u obydwu płci, i w kolejnym pokoleniu \n  \n    \n      \n        (\n        t\n        +\n        2\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (t+2)}\n  \n można się spodziewać osiągnięcia równowagi H-W (w przypadku locus z dwoma allelami).\nW przypadku wielu loci dojście do stanu równowagi może nastąpić później niż w następnym pokoleniu.\nW przypadku loci sprzężonych (położonych blisko siebie na chromosomie) do osiągnięcia stanu równowagi potrzeba większej liczby pokoleń. W przypadku sprzężenia absolutnego równowaga nie będzie możliwa do osiągnięcia.\nW niektórych przypadkach allele heterozygoty segregują do gamet w proporcjach innych niż 1:1, co jest określane jako odchylenie mejotyczne (mejotic drive). Wówczas częstości genotypów będą odbiegać od przewidywanych na podstawie prawa H-W.\nPrawo H-W opisuje populacje z pokoleniami nie zachodzącymi na siebie (takimi, w których po wydaniu potomstwa rodzice giną). W stanach równowagi, gdy nie zmienia się częstość alleli, prawo będzie spełnione także w populacjach z pokoleniami zachodzącymi na siebie, gdy organizmy dają potomstwo kilka razy w swoim życiu. Jednak jeżeli częstość alleli z jakichś powodów uległa zmianie, nowy stan równowagi osiągnięty zostanie, dopiero gdy wymrze ostatni osobnik z poprzedniego pokolenia.\nZ rozważań teoretycznych wynika, że w pewnych specyficznych warunkach, dla szczególnych wartości częstości genotypów, równowaga H-W może być zachowana również wtedy, gdy kojarzenia w populacji nie są losowe (taką sytuację określono mianem kojarzenia pseudo-losowego) – a więc założenie o losowych kojarzeniach jest warunkiem wystarczającym, ale nie koniecznym dla zachowania rozkładu H-W  .\n\n\n=== Znaczenie ===\nHardy, podsumowując swoje osiągnięcia jako czystego matematyka, stwierdził przekornie, że w swojej karierze nie zrobił nic, z czego mogłaby wynikać jakaś praktyczna korzyść („Nothing I have ever done is of the slightest practical use”). W rzeczywistości trudno o przykład prawa mającego większe konsekwencje praktyczne, niż prawo nazwane jego imieniem. Z prawa tego wynika, że, przy określonych warunkach, częstości genotypów w populacji mogą być przewidziane na podstawie częstości alleli, w rezultacie analizy mogą być przeprowadzone na podstawie częstości alleli, a nie częstości genotypów. W gruncie rzeczy całe badanie ewolucji genetycznej sprowadza się do zadawania pytań, co się stanie, gdy jedno lub więcej z założeń prawa H-W nie będzie spełnione, i identyfikowanie przyczyn powodujących odchylenia w obserwowanych częstościach genotypów od przewidywanych na podstawie prawa H-W.\nPrawo Hardy’ego-Weinberga stanowi fundament teorii genetyki populacji organizmów rozmnażających się płciowo. Bezpośrednio zainspirowało J.B.S. Haldane’a, R.A. Fishera i S. Wrighta w ich badaniach nad relacjami pomiędzy doborem naturalnym a genetyką populacji (które doprowadziły do nowoczesnej syntezy darwinowskiej) . Odkrycie praw Mendla i ich rozwinięcia w postaci prawa Hardy’ego-Weiberga wyeliminowało zarzuty wobec teorii ewolucji drogą doboru naturalnego wiążące się z przekonaniem, że mieszanie się u potomstwa cech rodziców powoduje nieuchronny spadek zmienności i uśrednianie cech. Wykorzystywane jest do teoretycznych badań wpływu doboru naturalnego i innych czynników powodujących ewolucję na częstości alleli i genotypów oraz przewidywania zmian tych częstości w populacjach w naturze. Np. jeżeli jakaś populacja nie znajduje się w stanie równowagi H-W, można na tej podstawie wnioskować, że jeżeli czynnik powodujący to odchylenie przestanie działać, to w następnym pokoleniu losowe kojarzenie usunie to odstępstwo; jeżeli nastąpi mutacja, to powinna ona pozostawać w populacji w swej początkowej, niskiej częstości. Prawo H-W przyniosło wyjaśnienie m.in. mechanizmów powodujących utrzymywanie w populacji ukrytej zmienności genetycznej, powodujących negatywne populacyjne efekty chowu wsobnego, stanowiło punkt wyjścia do zidentyfikowania roli przypadku i wielkości populacji dla trwałości populacji. W oparciu o prawo H-W opracowano m.in. miary nasilenia kojarzeń krewniaczych w populacji (współczynnik wsobności), zróżnicowania genetycznego wewnątrz- i międzypopulacyjnego (współczynnik Fst), do prawa H-W odwołują się metody szacowania wielkości nierównowagi gametycznej oraz siły doboru i dryfu genetycznego.\n\n\n== Historia odkrycia ==\nMimo ponownego „odkrycia” zapomnianych praw Mendla na początku XX wieku wielu uczonych długo pozostawało sceptycznymi wobec nich. Argumentowano na przykład, że częstość alleli dominujących zawsze będzie wzrastać w populacji. Udny Yule podczas dyskusji po wykładzie Reginalda Punnetta na forum Epidemiological Section of the Royal Society of Medicine in London w roku 1908, krytykując „szkołę mendlowską”, stwierdził, że jeśli brachydaktylia u ludzi jest determinowana przez gen dominujący i nie ma innych czynników wpływających na jej występowanie, to można się spodziewać, że będzie występować z częstością 3:1, a przecież tak nie jest. Punnett opacznie zrozumiał błędne spostrzeżenie Yule’a i uznał, że jego oponent utrzymuje, że w populacji brachydaktylia powinna się rozpowszechnić („why the nation was not slowly becoming brachydactylous” zamiast „in the course of time one would expect that in the absence of counteracting factors, to get three brachydactylous persons to one normal”)  . Punnett, który uważał, że jest to argumentacja błędna, ale nie potrafił wskazać, na czym polega błąd, zwrócił się o pomoc do swojego kolegi – matematyka Godfrey H. Hardy’ego, z którym zapoznał się podczas wspólnych meczów w krykieta. Hardy, zawołany matematyk, rozstrzygnięcie tego problemu nurtującego biologów uznał, jak się wyraził, za „bardzo proste” . Do roku 1943 w świecie anglojęzycznym prawo to zwane było prawem Hardy’ego, podczas gdy publikacja Weinberga pozostawała nieznana wśród anglojęzycznych genetyków. Wówczas Stern w swoim artykule  zwrócił uwagę na to, że w tym samym roku, w którym opublikował swój artykuł Hardy, niemiecki lekarz Wilhelm Weinberg opublikował w niemieckojęzycznym czasopiśmie pracę, w której niezależnie od Hardy’ego sformułował i udowodnił podobne wnioski. Stern zaproponował, by prawo to nazwać prawem Hardy’ego-Weinberga. Dlatego od 1943 roku nazwa tego prawa honoruje obydwu jego odkrywców .\n\n\n=== Anegdoty i komentarze ===\nOd lat 80. XX wieku Genetics Society of America w swoim czasopiśmie „Genetics” w okrągłe rocznice opublikowania prac, w których przedstawiono prawo H-W, zamieszcza artykuły prezentujące biogramy odkrywców prawa, tło historyczne tego odkrycia oraz komentarze i anegdoty z nimi związane   .\nHistoryk nauki Edwards znajduje wielką ironię w fakcie, że do rozwiązania tak prostego problemu trzeba było zaangażować tak znakomitego matematyka, jakim był Hardy .\nZ kolei J.F. Crow zwraca uwagę na bariery językowe, które spowodowały, że przez blisko 35 lat praca Weinberga pozostawała niezauważona przez anglojęzycznych genetyków, i ze smutkiem zauważa, że w owym czasie anglojęzyczni naukowcy ignorowali publikacje zawierające ważne naukowe odkrycia tylko dlatego, że były publikowane w językach innych niż angielski – taki był los genetycznych odkryć Mendla, Weinberga i G. Malécota (przy czym ten ostatni publikował nie w języku niemieckim, tylko we francuskim) .\nJedną ze spraw intrygujących ludzi zainteresowanych historią nauki jest to, dlaczego tak ważna dla biologii praca Hardy’ego, uznanego angielskiego uczonego, została opublikowana w amerykańskim czasopiśmie „Science”, a nie, w zdawałoby się bliższym, brytyjskim tygodniku „Nature”. Spekulowano, że wynikało to z tego, że Hardy chciał ukryć przed kolegami-matematykami w Anglii swe zaangażowanie w rozstrzyganie tak trywialnego problemu matematycznego. Jednakże z korespondencji przyjaciela Hardy’ego, Punnetta, wynika, że w rzeczywistości spowodowane to było negatywnym, czy wręcz wrogim, stosunkiem ówczesnych edytorów „Nature” do wszystkich koncepcji związanych z mendelizmem .\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJ.F. Crow. Hardy, Weinberg and language impediments. „Genetics”. 152 (3), s. 821–825, 1999. [zarchiwizowane z adresu 2015-09-24]. (ang.). \nH.N. De Silva, A.J. Hall, E. Rikkerink, M.A. McNeilage i inni. Estimation of allele frequencies in polyploids under certain patterns of inheritance. „Heredity”. 95, s. 327–334, 2005. \nA.W.F. Edwards. G.H. Hardy (1908) and Hardy-Weinberg Equilibrium. „Genetics”. 179, s. 1143–1150, 2008. \nJ. Felsenstein: Theoretical evolutionary genetics. [w:] Felsenstein Genome 562 course [on-line]. University of Washington, Seattle, USA, 2005. s. 393. [dostęp 2014-11-02]. (ang.).\nD.J. Futuyma: Ewolucja. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008, s. 606. ISBN 978-83-235-0577-8.\nG.H. Hardy. Mendelian Proportions in a Mixed Population. „Science”. 28/706, s. 49–50, 1908. (ang.). \nD.L. Hartl, A.G. Clark: Principles of Population Genetics. Sunderland, Massachusetts. USA: Sinauer Associates, 1997, s. 542. ISBN 0-87893-306-9.\nS. Jarochowicz, A. Mazur. Fenyloketonuria – choroba metaboliczna uwarunkowana genetycznie. „Przegl. Med. Uniw. Rzesz.”. 1, s. 76–90, 2007. \nH. Krzanowska, A. Łomnicki, J. Rafiński: Wprowadzenie do genetyki populacji. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02225-6.\nC.C. Li. Pseudo-random mating populations. In celebration of the 80th anniversary of the Hardy-Weinberg law. „Genetics”. 119, s. 731–737, 1988. \nZ.W.Z.W. Luo Z.W.Z.W., Modeling population genetic data in autotetraploid species, ZeZ. Zhang i inni, „Genetics”, 172, 2006, s. 639–646, DOI: 10.1534/genetics.105.044974 . typ?\nAnanya Mandall: Color Blindness Prevalence.. Health, 2010. [dostęp 2014-04-15]. (ang.).\nE. Sendecka, B. Cabalska: Fenyloketonuria. [w:] Klinika Pediatrii, Instytut Matki i Dziecka [on-line]. [dostęp 2014-11-02].\nA.E. Stark. On extending the Hardy-Weinberg law. „Gen. Mol. Biol.”. 28 (3), s. 485, 2005. \nCurt Stern. The Hardy–Weinberg law. „Science”. 97(2510), s. 137–138, 1943. DOI: 10.1126/science.97.2510.137. (ang.). \nW. Weinberg. Über den Nachweis der Vererbung beim Menschen. „Jahreshefte des Vereins für vaterländische Naturkunde in Württemberg”. 64, s. 368–382, 1908. \nJ.E. Wigginton, D.J. Cutler, G.R. Abecasis. A note on exact tests of Hardy-Weinberg equilibrium. „Am. J. Hum. Genet.”. 76, s. 887–893, 2005. \nB. Wong. Points of View: Color Blindness. „Nature Methods”. 7, s. 775, 2010. DOI: 10.1038/nmeth1010-775a. (ang.). \n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nSantiago Rodriguez, Tom R. Gaunt, Ian N.M. Day: Kalkulator równowagi Hardy’ego-Weinberga. [dostęp 2014-02-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-08)]. (ang.).\nR. Peakall, P.E. Smouse: GeneAlEx – Genetic Analyses in Excel. 2012. [dostęp 2014-02-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-24)]. (ang.).\nWigginton et al.: Składnia języków Fortran/C/C++/R/PERL dla testów na równowagę Hardy’ego-Weinberga. 2005. [dostęp 2014-11-02]. (ang.).Sprawdź autora:1.\nPrawo Hardy’ego-Weinberga na Youtube. Centrum Fizyki Teoretycznej PAN, opowiada Alicja Puścian z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, 2005. [dostęp 2014-11-02].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Produkcja pierwotna\n\nProdukcja pierwotna – ilość materii wytworzonej przez producentów (autotrofy). W sieciach pokarmowych opartych na fotoautotrofach (np. rośliny) jest rozumiana jako szybkość gromadzenia energii promieniowania słonecznego przekształcanej w procesie fotosyntezy w energię chemiczną wiązań w związkach organicznych, z których zbudowane są tkanki roślinne.\nWyróżnia się:\n\nProdukcja pierwotna brutto – całość energii związanej przez producentów w jednostce czasu na pierwszym poziomie troficznym, zmagazynowanej w postaci materii organicznej;\nProdukcja pierwotna netto – ilość energii jaką mogą pozyskać konsumenci, równa różnicy energii związanej przez producentów i energii zużywanej przez nie w procesach katabolicznych (zob. metabolizm) w jednostce czasu.\n\n\n== Zobacz też ==\nprodukcja wtórna\npiramida troficzna\nobieg materii w przyrodzie\ncykl energetyczny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Produkcja wtórna\n\nProdukcja wtórna (secondary production) – pojęcie określające w ekologii ilość biomasy wytwarzanej przez heterotrofy (konsumentów) z biomasy wytwarzanej na niższych poziomach piramid troficznych (zob. łańcuch pokarmowy, sieć troficzna, biocenozy i ekosystemy, piramidy ekologiczne). Produkcja wtórna określa szybkość kumulowania się energii w organizmach cudzożywnych i jest wyrażana w gramach lub dżulach na jednostkę czasu i powierzchni. Wielkość produkcji wtórnej jest zależna od wielu różnych czynników współistniejących w ekosystemach, kształtujących ich struktury oraz wpływających na budżety energetyczne poszczególnych gatunków i ich zrównoważenie (stechiometria ekologiczna).\n\n\n== Zobacz też ==\ncykl energetyczny\nproduktywność ekosystemu\nprodukcja pierwotna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Produktywność ekosystemu\n\nProduktywność ekosystemu jest to ilość substancji jaka produkowana jest w jednostce czasu lub intensywności magazynowania energii w związkach organicznych.\n\n\n== Podział produktywności ==\nProduktywność pierwotna – stanowi tempo z jakim producenci przekształcają energię słoneczną w procesie fotosyntezy\nProduktywność pierwotna brutto – Jest to całość energii chemicznej wytworzonej przez autotrofy na jednostkę powierzchni w jednostce czasu. Nie wyłączając tego co roślina zużywa na procesy życiowe.\nProduktywność pierwotna netto – mierzona tempem magazynowania materii organicznej w tkankach roślinnych bez materii wykorzystywanej na oddychanie. Jest to produkcja brutto (A), czyli asymilacja, pomniejszona o straty związane z oddychaniem (R). Przyrost masy roślin: P= A-R.\nW przyrodzie czysta produkcja pierwotna stanowi 50 – 90% ogólnej produkcji pierwotnej. Wyprodukowane substancje roślinne są źródłem pokarmu dla heterotrofów.\n\nProduktywność wtórna – szybkość, z jaką konsumenci wykorzystają materię i energię producenta do produkcji swojej biomasy.\nProduktywność wtórna netto – przyrost biomasy konsumenta, którą można zaobserwować.\nProduktywność wtórna brutto – rzeczywisty przyrost biomasy konsumenta, z uwzględnieniem strat na koszty utrzymania.\n\n\n== Przykład spadku produktywności ekosystemu ==\nZwykle działalność człowieka na bagnistym terenie wiąże się z melioracją, rozumianą jako odwodnienie terenów (głównie pod rolnictwo). Melioracje powodują nieodwracalne następstwa. Wskutek odwodnienia gleb torfowych dochodzi do ich pustynnienia. Pustynnienie są to bezpowrotne straty przyswajalnych związków azotowych, oznaczające degradację biotycznego siedliska. Powszechne melioracje wykorzystywanie w rolnictwie oraz stosowana na szeroką skalę niekontrolowana eksploatacja złóż torfowych w niedalekiej przyszłości może doprowadzić do często nieodwracalnych zmian w ekosystemach naturalnych. Konsekwencje zachodzących procesów mogą być dalekosiężne, gdyż bagniste łąki, zwłaszcza na torfowiskach, w takich warunkach przestają pełnić funkcję naturalnych zbiorników retencyjnych i regulatorów odpływu wód z terenu, co prowadzi do zakłócenia bilansu wodnego w siedliskach oraz obniżenia produktywności ekosystemów lądowych.\n\n\n== Zobacz też ==\nEkologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Promesja\n\nPromesja – metoda postępowania ze zwłokami ludzkimi z użyciem liofilizacji (niskich temperatur, wibracji i granulacji), uważana za proekologiczną. Została opracowana i opatentowana w 1999 przez szwedzką biolog Susanne Wiigh-Mäsak. Metoda była jak dotąd testowana tylko na świniach, jednak wkrótce ma być dostępna dla ludzi.\n\n\n== Proces promesji ==\nMetoda składa się z sześciu etapów:\n\nOchłodzenie trumny z pomocą ciekłego azotu do -196 °C (używając 1 litr na 1 kg wagi ciała), co zajmie około 2 godzin. Azot następnie wyparuje do atmosfery, której jest naturalną częścią jako gaz.\nCiało zostaje poddane wibracjom ok. 0,5 cm przez 60 sekund.\nW komorze próżniowej woda pozostała w proszku odparowuje do atmosfery.\nPrąd elektryczny wytrąca z proszku metale, które następnie można poddać recyklingowi.\nProszek (ok. 30% pierwotnej wagi ciała) jest umieszczany w biodegradowalnej trumnie o powierzchni podstawy 1m² i wysokiej na 2 metry, zawierającej żelazną siatkę (ochrona szczątków zmarłego przed zwierzętami). Żelazo następnie zardzewieje i powróci do gleby.\nTrumna zostaje pochowana na głębokości ok. pół metra. Po 6-12 miesiącach szczątki przenikną do gleby, stając się nawozem dla nowego życia. Sugeruje się zasadzić w tym miejscu drzewo czy inną roślinę.\nProdukcja ciekłego azotu byłaby kosztowna, jednak w praktyce używa się azotu produkowanego jako odpad w innych procesach produkcyjnych, dzięki temu ekologicznie go wykorzystując zanim zostanie uwolniony do atmosfery. Zaletą promesji jest także brak emisji metali do atmosfery, która ma miejsce w tradycyjnej kremacji.\n\n\n== Racja bytu promesji ==\nPromesja ma na celu powrót do naturalnego rozkładu z dopływem tlenu. Argumenty są następujące:\n\nPoniżej dwóch stóp (ok. 60 cm) nie ma tlenu, który jest jednym z koniecznych składników do kompostowania czy też rozkładu tlenowego. Zmarły pochowany na głębokości poniżej 60 cm jest narażony na gnicie beztlenowe.\nTo właśnie brak dostępu tlenu oraz ilość szczątków do rozłożenia powoduje, że zwłoki nie rozkładają się, lecz gniją. Ponieważ ludzkie ciała są relatywnie duże, zawsze zaczynają gnić, jeśli nie są rozdrobnione na mniejsze części, do których tlen ma swobodny dostęp.\nNależy pamiętać, że nawet proszek uzyskany w procesie promesji nie będzie kompostował na głębokości dwóch metrów pod ziemią, z powodu braku tlenu. Tak samo zachowa się ciało powyżej poziomu gruntu, lub w jego płytszych warstwach, gdzie tlen jest dostępny. Pomimo wysokiej zawartości tlenu, ciało nadal gnije, ponieważ stanowi całość, i procesy gnilne są już obecne w jelitach. Prawidłowy rozkład tlenowy ciała wymaga jednocześnie następujących czynników: fragmentacji ciała, gleby bogatej w tlen oraz mikro- i makro-organizmów. Dlatego promesja to nowoczesny i etyczny sposób przekształcenia ciała w mniejsze części, dzięki czemu może prawidłowo się rozłożyć i powrócić do ziemi bez negatywnych efektów ubocznych związanych z gniciem.\nOprócz tego, ponieważ całkowity rozkład zwłok zajmie tylko rok, a nie jak w przypadku tradycyjnego pochówku 20 czy 30 lat, metoda ta jest rozwiązaniem dla cmentarzy, na których kończy się miejsce do chowania zmarłych. W Niemczech miejsce na cmentarzu można użyć ponownie po 30 latach, zaś w Anglii ustawa o pochówkach z 1857 (Burial Act 1857) zabroniła zakłócania spokoju zmarłym, przez co raz zajętego miejsca na cmentarzu nie można wykorzystać do nowego pochówku. W Polsce standardowo miejsce na cmentarzu wykupuje się na 20 lat, i w czasie trwania umowy zarządca cmentarza nie może użyć tego miejsca do pochówku.\n\n\n== Promesja na świecie ==\nPierwsze placówki oferujące pogrzeby z zastosowaniem promesji, zwane promatoriami, mają być gotowe na wiosnę 2011. Mają być zlokalizowane w Szwecji, Wielkiej Brytanii i Korei Południowej.\nW 2006 szwedzkie władze zażądały zaprzestania wydawania nowych pozwoleń na pogrzeby z zastosowaniem liofilizacji, ponieważ technologia ta nie jest jeszcze praktykowana. W styczniu 2011 Rada Kościelna (Kyrkofullmäktige) w Jönköping postanowiła zarzucić wszelkie plany budowy promatorium w Szwecji, a zamiast niego wybudować krematorium. Władze zażądały, aby dwanaście zamrożonych ciał oczekujących na promatorium zostało pochowanych lub poddanych kremacji.\nW Wielkiej Brytanii promesja promowana jest przez władze niektórych dystryktów (np. Cheshire East Council, krematorium w Cambridge prowadzone przez lokalne władze). Obowiązujące przepisy prawne (Burial Act z 1857 oraz Cremation Act z 1902 i 1952) nie przewidują promesji. W 2010 zebrano zaledwie 45 podpisów pod petycją o zmianę prawa pogrzebowego i uwzględnienie promesji.\n\n\n== Zobacz też ==\nKrionika\nResomacja\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPromessa. promessa.se. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-03-14)]., Szwedzka firma, twórca metody (ang.)\nPromessa Promesja w Wielkiej Brytanii (ang.)\nWorld's most eco friendly burial set for the UK. clickgreen.org.uk. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-07-08)]. (ang.)\nPromession – The Process. cheshireeast.gov.uk. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-07-27)]. Cheshire East Council – Promession (ang.)\nCentre for Natural Burial. naturalburial.coop. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-16)]., strona o eko-cmentarzach i pogrzebach bliżej natury (ang.)\nWywiad z Susanne Wiigh-Mäsak. focus.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-29)]. w Focus, 24 października 2011 (pol.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Przepławka\n\nPrzepławka – konstrukcja mająca za zadanie umożliwienie pokonania sztucznej bariery w rzece (zapory, jazu, progu itp.) przez migrujące ryby. Większość istniejących przepławek ma za zadanie umożliwienie migracji rybom w górę rzeki, rzadziej w dół rzeki. Przepławki, zwłaszcza przepławki techniczne, zwykle są mało efektywne i rozwiązują problem fragmentacji rzek tylko w niewielkim stopniu. \n\n\n== Rodzaje przepławek ==\nPoniższa typologia i opis pochodzi w całości z jednego podręcznika i może różnić się od innych klasyfikacji.\n\n\n=== Przepławki o charakterze naturalnym ===\nRampy denne i pochylnie - konstrukcje o zwiększonej szorstkości dna. Zajmują całą szerokość koryta rzeki. Wykonywane zwykle w formie niezwiązanych z podłożem narzutów kamiennych, rygli lub rozproszonych struktur głazów na podsypce żwirowej. Imitują dno potoków górskich. Zalecane tam, gdzie nie ma potrzeby utrzymywania lub regulowania poziomu wody (piętrzenia). Stosowane również przy modernizacji stromych uskoków i jazów stałych jako ochrona przed erozją. Ze względu na niebezpieczeństwo zaniku przepływu podczas niżówek, może być konieczne uszczelnienie przestrzeni pomiędzy narzutem kamiennym. Relatywnie niskie koszty budowy, dobrze komponują się z krajobrazem, wyglądają naturalnie, wymagają niewielkich nakładów na utrzymanie. Brak problemów z prądem wabiącym, łatwo odnajdywane przez ryby. Umożliwiają migrację w obu kierunkach wszystkim organizmom wodnym.\nKanały obiegowe - omijają budowlę piętrzącą, oferując alternatywną trasę poza głównym korytem rzeki. Mają formę małego cieku naturalnego. Mogą być stosowane do wszystkich rodzajów przegród i wysokości piętrzeń, lecz wymagają dużej ilości miejsca. Są szczególnie przydatne przy udrażnianiu istniejących stopni. Niezalecane przy piętrzeniach o zmiennym poziomie wody górnej. W takich przypadkach obejścia wymagają dodatkowo urządzeń regulacyjnych. Niskie koszty budowy. Duże zapotrzebowanie na przestrzeń. Może być konieczne wykonanie głębokich wykopów w terenach przyległych lub połączenie tego typu przepławek z innymi rozwiązaniami technicznymi. Często niezbędne jest zastosowanie mostów lub przepustów.\n\n\n=== Przepławki o charakterze technicznym ===\nPrzepławki szczelinowe - przepławki szczelinowe to zazwyczaj betonowe kanały z poprzecznymi ściankami działowymi, wykonanymi z betonu lub drewna. W każdej ściance działowej, przy bocznej ścianie kanału przepławki, znajdują się jedna lub dwie pionowe szczeliny wzdłuż całej wysokości przegrody. Stosowane przy małych i średnich różnicach poziomów, odpowiednie dla piętrzeń o zmiennym poziomie wody górnej. Mogą być budowane zarówno na małych potokach, jak i na wielkich rzekach. Minimalna głębokość wody dolnej musi wynosić h > 0,5 m. Stosunkowo duże przepływy wody pozwalają wytworzyć dobry prąd wabiący. Są pewniejsze niż konwencjonalne przepławki komorowe, z powodu mniejszego ryzyka zatkania szczelin. Obecnie najlepszy typ przepławek technicznych, odpowiedni dla wszystkich gatunków ryb oraz bezkręgowców dennych, pod warunkiem zapewnienia w przepławce ciągłości naturalnego substratu dennego.\nPrzepławki komorowe - zazwyczaj składają się z betonowego kanału z drewnianymi lub betonowymi poprzecznymi ściankami działowymi. W ściankach działowych znajdują się ułożone naprzemianlegle denne otwory przesmykowe oraz powierzchniowe przelewy górne. Stosowane przy małych oraz średnich różnicach poziomów, przy jazach melioracyjnych i elektrowniach wodnych. Przepławki te działają przy stosunkowo małych przepływach wody, istnieje jednak duże ryzyko zatkania ich rumoszem. Odpowiednie dla wszystkich gatunków ryb, jeśli parametry komór i otworów przesmykowych są prawidłowo dobrane do rozmiarów migrujących ryb. Podczas niżówek przepływy wody mogą być niewystarczające do wytworzenia wyraźnego prądu wabiącego.\nPrzepławki Denila - drewniane lub beto- nowe kanały podzielone U-kształtnymi deflektorami (zazwyczaj drewnianymi), pochylonymi pod kątem 45° w kierunku przeciwnym do kierunku przepływu. Odpowiednie dla niewielkich różnic poziomów wody, szczególnie przy modernizacji starych piętrzeń młyńskich, gdzie ilość miejsca jest niewielka. Wymagają stosunkowo dużych przepływów, nie powinny być stosowane przy budowlach o zmiennym poziomie wody górnej. Są mało wrażliwe na zmiany poziomu wody dolnej, zajmują mało miejsca, są tanie, wytwarzają silny prąd wabiący. Zgodnie ze współczesną wiedzą, mniej odpowiednie dla słabo pływających lub małych ryb. Są selektywne (niektóre gatunki ryb nie potrafią ich pokonać) oraz zaporowe dla bezkręgowców dennych.\n\n\n=== Przepławki specjalne ===\nPrzepławki węgorzowe - mają formę małych kanałów (rynien) zabudowanych tzw. szczotkami z gałązek roślin, bądź tworzywa sztucznego lub pokrytych warstwą żwiru, po których sączy się woda. Stosowane są także rurociągi wypełnione szczotkami, prowadzone przez korpus przegrody („rury węgorzowe”). Często wykorzystywane jako obejścia przy przepławkach komorowych, ale przydatne są tylko tam, gdzie migrują w górę rzeki młode węgorze i narybek szklisty. Zazwyczaj nie są potrzebne, jeśli przy piętrzeniu funkcjonują inne przepławki. Niskie koszty budowy, wymagają niewiele przestrzeni, potrzebują niewielkiego przepływu wody. Wskazane tylko dla młodych węgorzy migrujących w górę cieku oraz narybku szklistego. „Rury węgorzowe” są kłopotliwe w eksploatacji ze względu na tendencję do zatykania się i trudności z utrzymaniem. Same przepławki węgorzowe nie wystarczają do połączenia siedlisk poniżej i powyżej przeszkody, gdyż nie gwarantują wymaganych warunków migracji dla wszystkich gatunków ryb.\nŚluzy dla ryb - konstrukcja zbliżona do śluzy żeglugowej, w formie podłużnej komory, z upustami i sterowanymi wrotami (górne i dolne), które na przemian otwierają się, bądź zamykają. Prąd wabiący wytwarzany jest za pomocą specjalnego rurociągu (obejścia) lub poprzez kontrolowane uchylenie wrót śluzy (w modernizowanych śluzach żeglugowych poprzez zmodyfikowany system ich napełniania/opróżniania). Wykorzystywane przy wysokich piętrzeniach, w przypadku braku miejsca lub wówczas, gdy dostępna ilość wody jest limitowana. Projektowanie i wykonanie jest często skomplikowane technicznie. Duże koszty inwestycyjne. Droga eksploatacja i utrzymanie (naprawy). Dają one jednak możliwość pokonywania dużych różnic poziomów, przy relatywnie małym zapotrzebowaniu na wodę i przestrzeń. Użyteczne w przypadku spodziewanej migracji bardzo dużych ryb (np. jesiotra). Zgodnie z aktualną wiedzą, odpowiednie dla łososiowatych i słabo pływających gatunków ryb. Mniej przydatne dla małych ryb i gatunków przydennych.\nWindy dla ryb - urządzenie mechaniczne, które umożliwia transport ryb z dolnego na górne stanowisko w wypełnionym wodą zbiorniku (wannie). Oba stanowiska połączone są specjalnym kanałem (obejściem) w celu wytworzenia prądu wabiącego. Wykorzystywane w podobnych przypadkach co śluzy dla ryb. Często windy są jedynym typem przepławek, jaki może być stosowany przy piętrzeniach przekraczających 10 m, np. przy wysokich zaporach wodnych. Potrzebują niewiele miejsca i umożliwiają pokonywanie dużych różnic poziomów wody. Często ich projektowanie i wykonanie są trudne technicznie. Windy wymagają znacznych nakładów na budowę, eksploatację i naprawy. Zgodnie z obecną wiedzą, są odpowiednie dla łososiowatych i słabo pływających gatunków ryb. Mniej przydatne dla małych ryb i gatunków przydennych, a nieodpowiednie dla bezkręgowców dennych i ryb migrujących w dół rzeki.\n\n\n== Problemy z funkcjonowaniem przepławek ==\nPrzepławki zwykle projektowane były dla ryb silnych, dobrze migrujących, np. łososi i troci. Mniejsze i słabsze gatunki ryb nie są w stanie migrować przez większość przepławek, czasami dotyczy to także słabszych osobników z gatunków dobrze migrujących. Projektowanie przepławek skutecznych dla wszystkich gatunków ryb wymaga kosztownego modelowania hydraulicznego oraz dobrej znajomości fizjologicznych możliwości ryb. Przepławki dla ryb są drogie, zarówno w projektowaniu, budowie jak i utrzymaniu. W Polsce przepławki po wybudowaniu często nie są czyszczone i remontowane, przez co są niedrożne. \nPrzepławki dla ryb nie są standardowym wyposażeniem sztucznych barier - w Kotlinie Sandomierskiej przepławki są obecne jedynie na 1% wszystkich barier. Przepławki nie rozwiązują problemu fragmentacji rzek jako całości - przywracają jedynie do pewnego stopnia możliwość migracji ryb, ale nie przywracają np. transportu osadów w rzece.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pułapka ekologiczna\n\nPułapka ekologiczna – siedlisko o niższej wartości przystosowawczej, objawiającej się zaniżoną reprodukcją oraz zdolnością przeżycia osobników je zasiedlających, preferowane pomimo dostępności siedlisk o wyższej jakości. Z reguły osobnik wybiera słabe jakościowo siedlisko wskutek generowania przez nie mylnych wskazówek.\n\n\n== Historia terminu ==\nW 1972 roku Dwernychuk i Boag opisali zjawisko pułapki ekologicznej na przykładzie gniazdowania sześciu gatunków kaczek wśród kolonii mew. Badacze wykazali, że początkowo, na etapie inkubacji jaj, mewy zapewniały kaczkom ochronę przed drapieżnikami, zaś po wykluciu, pisklęta kaczek padały ofiarami mew tuż po pierwszym kontakcie z wodą.\n\n\n== Przyczyny wpadania w pułapkę ekologiczną ==\nZwierzęta wybierają odpowiedni dla nich habitat pod kątem m.in. zasobności w pokarm, presji drapieżniczej czy ilości konkurentów. Wybór habitatu powinien odpowiadać potrzebom danego gatunku, wynikającym z ich fizjologii i historii ewolucyjnej. Wybór habitatu jest konsekwencją doboru naturalnego, tak więc aby maksymalizować swój sukces reprodukcyjny i przeżywalność preferowane powinny być siedliska, które najlepiej zaspokajają potrzeby danego gatunku.\nZwierzęta podczas wyboru habitatu kierują się różnymi wskazówkami. Jednak w momencie wyboru osobnik nie jest w stanie przewidzieć jego konsekwencji, a same wskazówki nie zawsze dobrze odzwierciedlają wartość habitatu. Konsekwencją rozwoju cywilizacji ludzkiej są liczne zmiany w środowisku naturalnym. W perspektywie czasu ewolucyjnego antropogeniczne zmiany środowiska nastąpiły bardzo szybko, a zwierzęta nie zdążyły się do nich przystosować. Dlatego zdarza się, że niegdyś przydatne wskazówki wpływające na podjęcie decyzji przez osobnika, okazują się dziś zgubne.\nZ pułapkami ekologicznymi mamy do czynienia, gdy osobnikom pewnego gatunku gorsze habitaty wydają się bardziej atrakcyjne, nawet jeśli habitaty odpowiednie są wolne. Konsekwencją tego jest osiedlanie się zwierząt w miejscach, które nie odpowiadają w pełni ich potrzebom, przez co rośnie ich śmiertelność, a sukces reprodukcyjny jest mniejszy.\nZ teoretycznego punku widzenia, można wyróżnić trzy podstawowe sytuacje prowadzące do powstania pułapek ekologicznych:\n\nWskazówki, którymi zwierzęta kierują się podczas dokonywania wyboru habitatu, ulegają zmianie (może to być ich rodzaj, intensywność czy liczba), wobec czego dany habitat wydaje się bardziej atrakcyjny dla osobnika, niż jest w rzeczywistości.\nWarunki panujące w habitacie ulegają pogorszeniu, mimo iż wskazówki świadczące o jego jakości pozostają bez zmian.\nZarówno wskazówki ulegają zmianie, jak i habitat staje się gorszy, przez co preferowane są gorsze miejsca, gdyż fałszywie są postrzegane przez osobniki jako bardziej atrakcyjne. Jest to połączenie poprzednich dwóch scenariuszy.\nPrzeciwieństwem pułapki ekologicznej jest zjawisko pułapki percepcyjnej (perceptual trap), w której osobniki nie są w stanie prawidłowo oszacować zasobności siedliska wysokiej jakości, wskutek powstałych przemian antropogenicznych. Prowadzi to do uznania dobrego siedliska za słabe jakościowo i niewarte zasiedlenia.\n\n\n== Przykłady pułapek ekologicznych ==\n\nŹródło.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Regradacja\n\nRegradacja to przywracanie zdegradowanym glebom ich poprzedniej sprawności poprzez usuwanie negatywnych skutków degradacji gleby. Regradacja to odnowienie wysokiej produkcyjności gleby poprzez zwiększenie jej żyzności dzięki odbudowaniu warstwy próchnicznej – dotyczy nie tylko gleb zdegradowanych, także słabszych z natury gleb piaszczystych lub bagiennych.\n\n\n== Metody regradacji gleb ==\nRegradację nadmiernie wyeksploatowanych lub słabszych gleb przeprowadza się m.in. za pomocą specjalnych zabiegów agrotechnicznych, odpowiednio stosowanych, zwanych regradacyjnymi. Należą do nich:\n\nwapnowanie gleby (ma duże znaczenie m.in. w monokulturach drzew iglastych),\nnawożenie, stosuje się tu duże dawki nawozów organicznych, kompostu, trocin, obornika itp., odbudowujących próchnicę,\nzabiegi uprawowe nadające glebie trwałą strukturę gruzełkowatą, spulchnianie itp.\nRegradacja niektórych gleb wymaga jeszcze uregulowania stosunków wodno-powietrznych poprzez melioracje wodne czy fitomelioracje, ponadto zapobiega się erozji np. tarasując zbocza itp.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nregradacja gleby, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2012-06-08] .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Reintrodukcja\n\nReintrodukcja – w biologii: ponowne wprowadzenie na stare miejsca bytowania rodzimych gatunków zwierząt i roślin, kiedyś tam żyjących, lecz wcześniej wytępionych. Reintrodukcja jest środkiem do restytucji gatunku, tj. odbudowania jego populacji.\nUdanym przykładem może być reintrodukcja żubra, który do roku 1925 został niemal wytępiony (w Polsce ostatni żyjący na wolności żubr padł w roku 1919). Gatunek odratowano dzięki osobnikom zachowanym w ogrodach zoologicznych. Kolejnym przykładem reintrodukcji uwieńczonej sukcesem jest odtworzenie populacji sokoła wędrownego. Sokół wyginął w Polsce w latach sześćdziesiątych XX wieku. W ramach Programu Restytucji Populacji Sokoła Wędrownego w Polsce\nsokolnicy rozpoczęli jego reintrodukcję w 1990 roku, a w efekcie od 1998 roku sokoły gniazdują w Polsce ponownie.\nW ostatnich latach realizowany jest też program reintrodukcji susła moręgowanego (ze Słowacji i Węgier) w województwach opolskim oraz dolnośląskim.\nObecnie w Polsce realizowanych jest kilkanaście programów restytucji różnych gatunków zwierząt (w tym motyli, ryb, ptaków, ssaków, dropia) i roślin, w których wykorzystywana jest metoda reintrodukcji. Problemom reintrodukcji poświęcone są konferencje Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Zajmuje się nimi również specjalna grupa robocza Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN).\n\n\n== Zobacz też ==\nintrodukcja\ngatunki zagrożone\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Restytucja gatunku\n\nRestytucja gatunku (łac. restitutio – przywrócenie) – przywrócenie do jego naturalnego środowiska istnienia gatunku lub populacji zagrożonej wyginięciem.\nProces restytucji zwierząt polega na otoczeniu ich szczególną opieką zapewniającą właściwe warunki do rozmnażania i rozwoju oraz na odpowiednich zabiegach hodowlanych. Po prowadzonym najczęściej w hodowli rezerwatowej zwiększeniu liczebności zwierząt wypuszcza się je na wolność (reintrodukcja). Przykładem może być restytucja bobra europejskiego, konia Przewalskiego, szarytki morskiej (od 2001) i żubra europejskiego\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nrenaturyzacja", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rozrodczość\n\nRozrodczość – zdolność populacji do wzrostu jej liczebności drogą rozrodu. Nie jest stałą i zależy od wielkości oraz składu populacji, oddziaływań między osobnikami i od warunków środowiska.\n\n\n== Potencjalna a ekologiczna ==\nDzielona jest na potencjalną (maksymalną, absolutną, fizjologiczną), czyli maksymalną możliwość rozrodczości populacji lub organizmu w optymalnych warunkach środowiska (nie występuje w praktyce nigdy tylko jedynie teoretycznie, ze względu na ograniczające ją czynniki ekologiczne) oraz na ekologiczną (rzeczywistą), czyli taką z uwzględnieniem oporu środowiska. Rozrodczość jest tak duża, aby pomimo ogromnej śmiertelności część osobników przetrwała. Jednak przy dużej liczbie osobników zacznie brakować pokarmu i one będą umierać (wymieranie).\nRozrodczość opisuje się za pomocą wskaźników:\n\n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            a\n          \n        \n        =\n        \n          \n            n\n            t\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{a}={\\frac {n}{t}},}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            o\n          \n        \n        =\n        \n          \n            n\n            \n              N\n              ⋅\n              t\n            \n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{o}={\\frac {n}{N\\cdot t}},}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            a\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle R_{a}}\n  \n – rozrodczość absolutna,\n\n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            o\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle R_{o}}\n  \n – procentowy wskaźnik rozrodczości,\n\n  \n    \n      \n        n\n      \n    \n    {\\displaystyle n}\n  \n – liczba nowych osobników,\n\n  \n    \n      \n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle t}\n  \n – czas w którym powstały nowe osobniki,\n\n  \n    \n      \n        N\n      \n    \n    {\\displaystyle N}\n  \n – liczba wszystkich osobników w populacji.\nRozrodczość jest elementem strategii życiowej. Dużą rozrodczością charakteryzują się organizmy rozmnażające się w sposób bezpłciowy np. bakterie. Podział komórki następuje bardzo szybko, następnie utworzona komórka może także szybko się podzielić itd. Ale jest to ograniczone wieloma czynnikami m.in. pokarmem. Dużą rozrodczością charakteryzują się także drzewa i trawy. Wytwarzają dużą liczbę nasion, ale nie oznacza to, że z każdego musi powstać nowy osobnik. Natomiast małą rozrodczością charakteryzują się ssaki. Wydają one na świat małą liczbę potomstwa po długim czasie. Do tego ssaki mogą wydawać potomstwo jedynie w wieku płodnym, czyli dużo osobników nie ma takiej możliwości (są przed lub po wieku rozrodczym).\n\n\n== Wpływ czynników ekologicznych na rozrodczość populacji ==\n\n\n=== Czynniki abiotyczne ===\ntemperatura – oddziałując na intensywność fotosyntezy u roślin i intensywność procesu przemiany materii u zwierząt, wpływa pośrednio na dojrzewanie osobników rodzicielskich,\nświatło – poprzez wpływ na liczbę osobników kwitnących, ich płodność i rozwój potomstwa,\nwiatr – anemochoria.\n\n\n=== Czynniki biotyczne ===\nWarunki pokarmowe mają zasadniczy wpływ na płodność i długość życia osobników. Gatunki długowieczne takie jak lwy czy myszołowy, w złych warunkach pokarmowych niejednokrotnie nie przystępują do rozrodu zmniejszają jego częstotliwość. U większości pasożytniczych błonkówek w nieodpowiednich warunkach jaja nie są składane, ale następuje ich resorpcja w organizmie samicy.\nU gatunków rozdzielnopłciowych rozrodczość populacji może zależeć od struktury płci i od możliwości znalezienia partnera. Znaczenie ma też możliwość przenoszenia nasion przez inne organizmy – zoochoria.\n\n\n== Bibliografia ==\nBiologia. Słownik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwo Europa, 2001. ISBN 83-87977-73-X. Brak numerów stron w książce\nStanisław Kazimierz Wiąckowski: Ekologia ogólna. Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza Branta, 2008, s. 120–122. ISBN 978-83-60186-81-7.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Równanie Lotki-Volterry\n\nRównanie Lotki-Volterry (model Lotki-Volterry, model drapieżnik-ofiara) – nieliniowy układ równań różniczkowych pierwszego stopnia.\nPoniższy model został zaproponowany w 1926 przez Vito Volterrę do opisu populacji ryb odławianych w Morzu Adriatyckim. Niezależnie od Volterry równoważne równania do opisu oscylacji stężeń substancji w hipotetycznej reakcji chemicznej otrzymał Alfred James Lotka w 1920 roku.\nRównanie Lotki-Voltery stanowi model układów dynamicznych występujących w ekosystemach (np. w symulacji zachowania populacji ofiar i drapieżników).\n\n\n== Podstawowy model ==\nUkład równań zaproponowany przez autorów ma postać:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              x\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        (\n        a\n        −\n        b\n        y\n        )\n        x\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dx}{dt}}=(a-by)x,}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              y\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        (\n        c\n        x\n        −\n        d\n        )\n        y\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dy}{dt}}=(cx-d)y,}\n  \n\ngdzie:\n\nx(t) – populacja, czyli liczba ofiar (ang. prey, np. zające),\ny(t) – liczba drapieżców (ang. predators, np. rysie),\nt – rozwój tych dwóch populacji w czasie,\nstałe (a, b, c, d > 0, dodatnie parametry) oznaczają:\n\na – częstość narodzin ofiar lub współczynnik przyrostu ofiar,\nb – częstość umierania ofiar na skutek drapieżnictwa,\nc – częstość narodzin drapieżników lub współczynnik przyrostu drapieżników,\nd – częstość umierania drapieżników lub współczynnik ubywania drapieżników,\nBardzo często do dalszej analizy własności tych równań przeprowadza się ich ubezwymiarowienie za pomocą następujących podstawień:\n\n  \n    \n      \n        u\n        (\n        τ\n        )\n        =\n        \n          \n            \n              c\n              x\n              (\n              t\n              )\n            \n            d\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle u(\\tau )={\\frac {cx(t)}{d}},}\n  \n \n  \n    \n      \n        v\n        (\n        τ\n        )\n        =\n        \n          \n            \n              b\n              y\n              (\n              t\n              )\n            \n            a\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle v(\\tau )={\\frac {by(t)}{a}},}\n  \n \n  \n    \n      \n        τ\n        =\n        a\n        t\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\tau =at,}\n  \n \n  \n    \n      \n        α\n        =\n        \n          \n            d\n            a\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle \\alpha ={\\frac {d}{a}}.}\n  \n\nPowyższe podstawienie prowadzi do następującego układu równań, który zależy już tylko od jednego parametru \n  \n    \n      \n        α\n        \n          :\n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\alpha {:}}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              u\n            \n            \n              d\n              τ\n            \n          \n        \n        =\n        u\n        (\n        1\n        −\n        v\n        )\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {du}{d\\tau }}=u(1-v),}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              v\n            \n            \n              d\n              τ\n            \n          \n        \n        =\n        α\n        v\n        (\n        u\n        −\n        1\n        )\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dv}{d\\tau }}=\\alpha v(u-1).}\n  \n\nPunkty krytyczne tego układu to \n  \n    \n      \n        (\n        0\n        ,\n        0\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (0,0)}\n  \n oraz \n  \n    \n      \n        (\n        1\n        ,\n        1\n        )\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle (1,1).}\n  \n Dalsza liniowa analiza prowadzi do wniosku, że punkt \n  \n    \n      \n        (\n        0\n        ,\n        0\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (0,0)}\n  \n jest punktem siodłowym, zaś \n  \n    \n      \n        (\n        1\n        ,\n        1\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (1,1)}\n  \n to centrum stabilne w sensie Lapunowa.\n\n\n== Uogólniony model Lotki-Volterry ==\nModel Lotki-Volterry można uogólnić na większą ilość \n  \n    \n      \n        (\n        N\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (N)}\n  \n oddziałujących ze sobą populacji. Wtedy otrzymamy następujący układ równań:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              \n                x\n                \n                  i\n                \n              \n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        \n          (\n          \n            \n              a\n              \n                i\n              \n            \n            −\n            \n              ∑\n              \n                j\n                =\n                1\n              \n              \n                N\n              \n            \n            \n              \n                b\n                \n                  i\n                  j\n                \n              \n              \n                y\n                \n                  j\n                \n              \n            \n          \n          )\n        \n        \n          x\n          \n            i\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dx_{i}}{dt}}=\\left(a_{i}-\\sum _{j=1}^{N}{b_{ij}y_{j}}\\right)x_{i},}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              \n                y\n                \n                  i\n                \n              \n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        \n          (\n          \n            \n              ∑\n              \n                j\n                =\n                1\n              \n              \n                N\n              \n            \n            \n              c\n              \n                i\n                j\n              \n            \n            \n              x\n              \n                j\n              \n            \n            −\n            \n              d\n              \n                i\n              \n            \n          \n          )\n        \n        \n          y\n          \n            i\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dy_{i}}{dt}}=\\left(\\sum _{j=1}^{N}c_{ij}x_{j}-d_{i}\\right)y_{i},}\n  \n\ngdzie parametry \n  \n    \n      \n        \n          a\n          \n            i\n          \n        \n        ,\n        \n          b\n          \n            i\n            j\n          \n        \n        ,\n        \n          c\n          \n            i\n            j\n          \n        \n        ,\n        \n          d\n          \n            i\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle a_{i},b_{ij},c_{ij},d_{i}}\n  \n mają analogiczne znaczenie jak w modelu dwuwymiarowym.\n\n\n== Realistyczny model drapieżnik-ofiara ==\n\nGłówną wadą podstawowego modelu Lotki-Volterry jest fakt, że przy zerowej populacji drapieżników liczebność ofiar wzrasta nieograniczenie. Dlatego też w bardziej realistycznych modelach opisujących to zjawisko wprowadza się chociażby pojemność środowiska \n  \n    \n      \n        K\n      \n    \n    {\\displaystyle K}\n  \n – czyli liczbę osobników jaką może maksymalnie osiągnąć dana populacja. Przykładowe równania uwzględniające ten czynnik wyglądają następująco:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              x\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        x\n        \n          (\n          \n            r\n            \n              (\n              \n                1\n                −\n                \n                  \n                    x\n                    K\n                  \n                \n              \n              )\n            \n            −\n            \n              \n                \n                  k\n                  y\n                \n                \n                  x\n                  +\n                  D\n                \n              \n            \n          \n          )\n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dx}{dt}}=x\\left(r\\left(1-{\\frac {x}{K}}\\right)-{\\frac {ky}{x+D}}\\right),}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              y\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        y\n        \n          (\n          \n            s\n            \n              (\n              \n                1\n                −\n                \n                  \n                    \n                      h\n                      y\n                    \n                    x\n                  \n                \n              \n              )\n            \n          \n          )\n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dy}{dt}}=y\\left(s\\left(1-{\\frac {hy}{x}}\\right)\\right),}\n  \n\ngdzie: \n  \n    \n      \n        D\n        ,\n        h\n        ,\n        s\n      \n    \n    {\\displaystyle D,h,s}\n  \n to nieujemne stałe zależne od modelu.\nCzęsto warto zapisać równania w formie bezwymiarowej, by zmniejszyć liczbę parametrów. Powyższe równania skalujemy korzystając z następujących podstawień: \n  \n    \n      \n        u\n        (\n        τ\n        )\n        =\n        \n          \n            \n              x\n              (\n              t\n              )\n            \n            K\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle u(\\tau )={\\frac {x(t)}{K}},}\n  \n będzie ułamkiem pojemności środowiska jaki zajmują ofiary, zaś: \n  \n    \n      \n        v\n        (\n        τ\n        )\n        =\n        \n          \n            \n              h\n              y\n              (\n              t\n              )\n            \n            K\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle v(\\tau )={\\frac {hy(t)}{K}},}\n  \n określa ułamek pojemności jaki zajmują drapieżnicy a \n  \n    \n      \n        τ\n        =\n        r\n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle \\tau =rt}\n  \n jest przeskalowanym czasem.\nParametry egzogeniczne skalujemy w następujący sposób:\n\n  \n    \n      \n        a\n        =\n        \n          \n            k\n            \n              h\n              r\n            \n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle a={\\frac {k}{hr}},}\n  \n \n  \n    \n      \n        b\n        =\n        \n          \n            s\n            r\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle b={\\frac {s}{r}},}\n  \n\n  \n    \n      \n        d\n        =\n        \n          \n            D\n            K\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle d={\\frac {D}{K}}.}\n  \n\nOtrzymujemy wtedy przeskalowane równania Lotki-Volterry w postaci: \n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              u\n            \n            \n              d\n              τ\n            \n          \n        \n        =\n        u\n        (\n        1\n        −\n        u\n        )\n        −\n        \n          \n            \n              a\n              u\n              v\n            \n            \n              u\n              +\n              d\n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {du}{d\\tau }}=u(1-u)-{\\frac {auv}{u+d}}}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              v\n            \n            \n              d\n              τ\n            \n          \n        \n        =\n        b\n        v\n        \n          (\n          \n            1\n            −\n            \n              \n                v\n                u\n              \n            \n          \n          )\n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dv}{d\\tau }}=bv\\left(1-{\\frac {v}{u}}\\right).}\n  \n\nPo przyrównaniu prawych stron powyższych równań do zera i ich rozwiązaniu uzyskujemy jeden punkt osobliwy w I ćwiartce. Punkt ten jest stabilny jeśli parametry \n  \n    \n      \n        a\n        ,\n        b\n        ,\n        d\n      \n    \n    {\\displaystyle a,b,d}\n  \n spełniają:\n\n  \n    \n      \n        b\n        <\n        [\n        a\n        −\n        {\n        (\n        1\n        −\n        a\n        −\n        d\n        )\n        \n          }\n          \n            \n              1\n              2\n            \n          \n        \n        \n          \n            \n              [\n              1\n              +\n              a\n              +\n              d\n              −\n              {\n              (\n              1\n              −\n              a\n              −\n              d\n              \n                )\n                \n                  2\n                \n              \n              +\n              4\n              d\n              \n                }\n                \n                  \n                    1\n                    2\n                  \n                \n              \n              ]\n            \n            \n              2\n              a\n            \n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle b<[a-\\{(1-a-d)\\}^{\\frac {1}{2}}{\\frac {[1+a+d-\\{(1-a-d)^{2}+4d\\}^{\\frac {1}{2}}]}{2a}}.}\n  \n\nJeśli nierówność ta nie zachodzi, to punkt jest niestabilny i z twierdzenia Poincarégo-Bendixsona można wnioskować, że istnieje stabilny cykl graniczny w pierwszej ćwiartce płaszczyzny fazowej. Przestrzeń parametrów \n  \n    \n      \n        (\n        a\n        ,\n        b\n        ,\n        d\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (a,b,d)}\n  \n jest więc podzielona powierzchnią, pod którą układ dynamiczny realizuje cykl graniczny (więc populacje oscylują w czasie). Nad tą powierzchnią układ posiada jedno nietrywialne rozwiązanie stacjonarne (populację dążą asymptotycznie do stałych wartości).\n\n\n== Modyfikacje modelu Lotki-Volterry ==\n\nW wyjściowym modelu wpływ na tempo wzrostu populacji mają tylko współczynniki umieralności i narodzin ofiar i drapieżników, podczas gdy w rzeczywistości na proces ten wpływa o wiele więcej czynników, np. konkurencja. Model można zmodyfikować o wpływ konkurencji o pożywienie na tempo wzrostu obu populacji. W efekcie otrzymujemy:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              x\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        (\n        a\n        −\n        b\n        y\n        )\n        x\n        −\n        e\n        x\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dx}{dt}}=(a-by)x-ex,}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              y\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        (\n        c\n        x\n        −\n        d\n        )\n        y\n        −\n        f\n        y\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dy}{dt}}=(cx-d)y-fy,}\n  \n\ngdzie \n  \n    \n      \n        e\n      \n    \n    {\\displaystyle e}\n  \n i \n  \n    \n      \n        f\n      \n    \n    {\\displaystyle f}\n  \n są współczynnikami konkurencji między osobnikami. Gdy jest dużo drapieżników, konkurują (walczą) między sobą o pożywienie. Natomiast, gdy jest dużo ofiar, maleje ilość pożywienia dla nich.\nInnym, równie ważnym, czynnikiem wpływającym na tempo wzrostu obu populacji jest przepełnienie środowiska. Wprowadzając odpowiednie współczynniki, otrzymujemy nowy układ:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              x\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        (\n        a\n        −\n        b\n        y\n        )\n        x\n        −\n        g\n        \n          x\n          \n            2\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dx}{dt}}=(a-by)x-gx^{2},}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              y\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        (\n        c\n        x\n        −\n        d\n        )\n        y\n        −\n        h\n        \n          y\n          \n            2\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dy}{dt}}=(cx-d)y-hy^{2},}\n  \n\ngdzie \n  \n    \n      \n        g\n      \n    \n    {\\displaystyle g}\n  \n i \n  \n    \n      \n        h\n      \n    \n    {\\displaystyle h}\n  \n są współczynnikami umieralności związanej z przepełnieniem obszaru, na którym żyją oba gatunki.\n\n\n== Literatura ==\nV. Volterra. Variations and fluctuations of the number of indviduals in animal species living together. In Animal Ecology. McGraw-Hill, 1931. Translated from 1928 edition by R. N. Chapman.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nEric W.E.W. Weisstein Eric W.E.W., Lotka-Volterra Equations, [w:] MathWorld, Wolfram Research [dostęp 2020-12-12]  (ang.).\nSymulacja wieloagentowa (pol.) na portalu alife.pl", "source": "wikipedia"}
{"text": "Różnorodność biologiczna\n\nRóżnorodność biologiczna, bioróżnorodność (ang. biodiversity) – zróżnicowanie życia na wszelkich poziomach jego organizacji. Obejmuje zróżnicowanie genów, gatunków oraz ekosystemów.\n\n\n== Definicje i pomiar ==\nZgodnie z Konwencją o różnorodności biologicznej różnorodność biologiczna to zróżnicowanie wszystkich żywych organizmów występujących na Ziemi w ekosystemach lądowych, morskich i słodkowodnych oraz w zespołach ekologicznych, których są częścią (zob. struktura ekosystemu). Dotyczy ona różnorodności w obrębie gatunku (różnorodność genetyczna), pomiędzy gatunkami oraz różnorodności ekosystemów. Bioróżnorodność jest często stosowanym określeniem dla sumy gatunków lub ekosystemów analizowanych lub porównywanych obszarów.\nIstnieje wiele definicji różnorodności biologicznej oraz sposobów jej określania i pomiaru. W celu porównywania różnorodności biologicznej rozmaitych środowisk lub różnorodności biologicznej zespołów organizmów zamieszkujących jakieś środowisko stosuje się rozmaite wskaźniki, do najczęściej stosowanych należą:\n\nbogactwo gatunkowe (liczba znalezionych gatunków), liczba wszystkich gatunków eukariontów żyjących na Ziemi jest szacowana na 8,7 (±1,3) mln,\nbogactwo rzadkich gatunków (liczba gatunków znalezionych w określonym, niewielkim odsetku próbek),\nwskaźniki Shannona, Simpsona, Margaleff, Pielou i inne.\n\n\n== Etymologia ==\nTermin bioróżnorodność to kontaminacja \"bio\" i \"różnorodność\". Termin 'różnorodność biologiczna' (ang. biological diversity) stworzony został przez Thomasa Lovejoya w 1980 r. W powszechnym użyciu znalazł się od około połowy lat 80. Forma biodiversity jest tworem autorstwa M.W. Rosena, który współorganizował konferencję National Forum on Biological Diversity w 1986 roku (klasyczna praca Biodiversity, edytowana przez Edwarda Wilsona, jest zbiorem referatów z tej konferencji). Pojęcie stosowane jest w kontekście zagrożeń dla środowiska naturalnego, w szczególności w odniesieniu do zagadnienia wymierania gatunków.\n\n\n== Znaczenie ==\nBioróżnorodność ma podstawowe znaczenie dla ewolucji oraz trwałości układów podtrzymujących życie w biosferze. W celu ochrony bioróżnorodności konieczne jest przewidywanie, zapobieganie oraz zwalczanie przyczyn zmniejszania się lub jej zanikania. Zubożenie bioróżnorodności wyraża się poprzez:\n\nutratę siedlisk,\nwymieranie gatunków,\nzmniejszanie zróżnicowania genowego w populacjach.\n\n\n== Ochrona ==\nDla zachowania i wzbogacania różnorodności biologicznej duże znaczenie ma zróżnicowanie siedlisk i oddziaływania człowieka, w szczególności ochrona siedlisk słabo lub wcale nieprzekształconych (naturalnych).\nKluczowe znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej w przestrzeni rolniczej mają:\n\nzadrzewienia śródpolne,\noczka wodne i torfowiska,\nmiedze,\nekstensywnie użytkowane łąki i pastwiska.\nNa terenach leśnych kluczowe znaczenie dla utrzymania różnorodności biologicznej mają:\n\nspróchniałe drzewa i powalone pnie (martwe drewno),\nstarodrzewy,\ntorfowiska i polany śródleśne.\n\n\n== Zobacz też ==\nmasowe wymieranie\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nCh. Krebs: Ekologia – Eksperymentalna analiza rozmieszczenia i liczebności. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-12041-X. Brak numerów stron w książce\nE.O. Wilson: Biodiversity. National Academy Press, 1988. ISBN 0-309-56736-X. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nKonwencja o różnorodności biologicznej\nKrajowa strategia ochrony i umiarkowanego użytkowania różnorodności biologicznej wraz z programem działań. mos.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-10-01)]. (dokument w formacie PDF)\nDaniel P.D.P. Faith Daniel P.D.P., Biodiversity, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 4 grudnia 2007, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-30]  (ang.). (Bioróżnorodność)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Różnorodność genetyczna\n\nRóżnorodność genetyczna – jedna z trzech form różnorodności biologicznej wyróżnianych przez IUCN. Określa, mierzony na różne sposoby, poziom zmienności genetycznej w obrębie populacji. Najczęściej jest wyrażana jako różnorodność alleliczna, czyli średnia liczba i względna częstość alleli na locus. Jest podstawowym źródłem różnorodności biologicznej.\nMoże być także mierzona jako:\n\nbogactwo alleliczne - średnia liczba alleli na locus,\nbogactwo genotypowe - liczba genotypów (haplotypów) w populacji,\npoziom heterozygotyczności - średni odsetek loci z dwoma różnymi allelami u osobnika,\nróżnorodność mutacyjna i efektywna wielkość populacji - miara różnorodności nukleotydów zapewniających efektywną wielkość populacji,\nróżnorodność nukleotydowa - średnia liczba różnic nukleotydowych w jednej lokalizacji pomiędzy dwoma losowo wybranymi osobnikami należącymi do populacji,\nprocent polimorficznych loci,\nwariancja genetyczna - zróżnicowanie cech fenotypowych wśród osobników populacji wynikające z różnic genetycznych,\nwspółczynnik zmienności genetycznej - wariancja genetyczna skorygowana o częstość występowania cechy,\ndziedziczność - stosunek wariancji genetycznej do wariancji fenotypowej w populacji.\nW utracie różnorodności genetycznej upatruje się przyczynę spadku dostosowania. Depresja wsobna, utrata różnorodności genetycznej oraz mutacje są grupą czynników genetycznych, które mogą potencjalnie wpływać na ryzyko wyginięcia gatunku. Różnorodność genetyczna zapewnia materiał do ewolucji zachodzącej przez dobór naturalny. Chociaż wpływ różnorodności genetycznej na adaptację nie jest podważany, to konsekwencje ekologiczne różnych poziomów tej różnorodności nie są przewidywalne. Przeprowadzone badania podają w wątpliwość negatywne skutki utraty heterozygotyczności przez populacje, co nie podważa jednak konieczności zachowania różnorodności genetycznej.\nZachowanie różnorodności biologicznej na poziomie genetycznym jest jednym z celów współczesnej ochrony przyrody, a utrzymanie różnorodności genetycznej zwierząt hodowlanych jest podstawowym sposobem zapewniania dostosowania do zmieniających się celów hodowlanych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Schumacher College\n\nSchumacher College – uczelnia brytyjska w Dartington koło Totnes w hrabstwie Devon, założona w 1991 przez Satisha Kumara, Johna Lane'a i innych. Nosi imię ekonomisty i ogrodnika E. F. Schumachera. Jest międzynarodowym centrum studiów ekologicznych, kształcącym w dziedzinie zrównoważonego rozwoju, i prowadzi holistyczne kursy edukacyjne. Jest częścią Dartington Hall Trust.\nWśród wykładowców znajdują się m.in. twórca ruchu Transition Towns Rob Hopkins, Fritjof Capra, Brian Goodwin, James Lovelock, Vandana Shiva, i wielu innych.\nWe współpracy z University of Plymouth Schumacher College oferuje stopień Master of Science w Holistic Science (Nauka Holistyczna), Master of Arts w Economics for Transition (Ekonomia dla Przemian) oraz MSc w Sustainable Horticulture and Food Production (Zrównoważone Ogrodnictwo i Produkcja Żywności), a także roczny program jedno-, dwu- i trzytygodniowych kursów. Od 2013/2014 planowany jest czwarty kierunek studiów wyższych, Ecological Design (Projektowanie Ekologiczne) oraz kurs zawodowy zrównoważonego ogrodnictwa Dartington Certificate in Sustainable Horticulture.\nSzkoła oferuje studentom posiłki wegetariańskie. Powstała na tej podstawie książka Gaia's Kitchen: Vegetarian Recipes for Family and Community from Schumacher College autorstwa Julii Ponsonby, wieloletniej szefowej kuchni college'u, z zawodu antropologa i filozofa, otrzymała nagrodę Gourmand World Cookbook Award za najlepszą wegetariańską książkę kucharską roku 2001.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSchumacher College – strona internetowa uczelni\nWywiad z Brianem Goodwinem dla Gaia Foundation na temat Schumacher College (video)\nWykład Fritjofa Capra w Schumacher College – video (53 minuty)\nThe Science of Quantum Consciousness – wykład Amita Goswami w Schumacher College (video) (1h 23m)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Segregacja\n\nSegregacja jeden z podstawowych procesów ekologicznych polegający na tym, że organizmy należące do różnych gatunków zajmują oddzielną, wydzieloną przestrzeń w ramach danego zbiorowiska, izolując się w ten sposób od innych osobników w tej przestrzeni.\nW socjologii proces segregacji oznacza zajmowanie odrębnych obszarów, najczęściej w odniesieniu do przestrzeni miasta przez społeczności należące do różnych kultur, dzięki czemu mogą one zachowywać swoją tożsamość. Naturalna segregacja przyczyniać się może do tworzenia się gett. Możliwa jest też segregacja wymuszona przez sytuację polityczną, gdzie pewne społeczności izolowane są od innych na mocy prawa, np. segregacja rasowa w szkołach.\nW genetyce - rozdzielanie się chromosomów w powstających gametach, tak że z każdej pary chromosomów homologicznych w komórce diploidalnej haploidalna gameta otrzymuje tylko po jednym chromosomie. Efektem tego zjawiska jest segregacja genów (swobodne rozdzielanie się genów należących do różnych chromosomów).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Semihydrofil\n\nSemihydrofil – organizm, który rozwija się w środowisku wodnym, a później przenosi do innych siedlisk. Przykładem są larwy bąkowatych, które początkowo rozwijają się w wodzie, a w późniejszych stadiach w glebie lub przybrzeżnej strefie zbiornika wodnego (większość bąkowatych żyjących w Polsce).\n\n\n== Zobacz też ==\nhydrofil\nhydrobiont\ngeofil\nkserofil\nlignifil\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sieć troficzna\n\nSieć troficzna, sieć pokarmowa – sieć zależności pokarmowych między organizmami tego samego lub różnych gatunków, żyjących w jednym ekosystemie, mających podobne zwyczaje pokarmowe. Jest ona zbudowana z wzajemnie przeplatających się łańcuchów pokarmowych, z których każdy stanowi ścieżkę biegnącą od pierwszego poziomu troficznego do poziomów kolejnych rzędów.\n\n\n== Zobacz też ==\nstruktura ekosystemu\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Siedlisko (biologia)\n\nSiedlisko – zespół czynników abiotycznych (klimatyczno-glebowych), niezależnych od biocenozy, które panują w określonym miejscu, działających na rozwój poszczególnych organizmów, ich populacje lub całą biocenozę. Siedlisko określa warunki istnienia zajmujących je typów zbiorowisk roślinnych i związanych z nimi zgrupowań zwierzęcych. Siedlisko danego gatunku to przestrzeń, w której ten gatunek występuje.\nW szerokim rozumieniu równoważnym terminem jest habitat (od łac. habitatus „zamieszkały”).\nWśród siedlisk wyróżnia się:\n\nsiedliska naturalne, czyli pierwotne – siedliska nie zmienione wskutek działalności człowieka,\nsiedliska synantropijne, które powstały w wyniku działalności człowieka. Należą do nich m.in.:\nsiedliska ruderalne,\nsiedliska segetalne,\nsiedliska półnaturalne.\n\n\n== Zobacz też ==\nstanowisko\nsiedlisko przyrodnicze\nśrodowisko\ntyp siedliskowy lasu\nbiotop\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJanina Skrzyczyńska, Barbara Gąsiorowska. 2020. Nauka o siedlisku.  W: Uprawa roślin. Red. A. Kotecki. Wyd. UP Wroc., Wrocław, t. 1, 49-210. ISBN 978-837717-340-4", "source": "wikipedia"}
{"text": "Siedlisko marginalne\n\nSiedlisko marginalne – siedlisko o cechach odmiennych od preferowanych przez określone gatunki lub zespoły organizmów, zajmowane przez nie w sytuacji braku dostępu lub nadmiernego zagęszczenia w siedliskach optymalnych. Przykładami siedlisk marginalnych mogą być oczka wodne i zadrzewienia śródpolne w przypadku utrzymywania się w nich gatunków preferujących odpowiednio siedliska wodno-błotne lub leśne.\n\n\n== Bibliografia ==\nHerbich J. (red.): Poradnik ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000. Ministerstwo Środowiska, 2004.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Silent Spring\n\nSilent Spring, Milcząca Wiosna – popularnonaukowa książka z dziedziny nauk o środowisku napisana przez  Rachel Carson Książka, wydana 27. września 1962 r., dokumentuje wpływ na środowisko naturalne niekontrolowanego użytku pestydycydów z grupy chlorowanych węglowodorów (w tym DDT) oraz organicznych związków fosforu. Carson zarzucała przemysłowi chemicznemu rozsiewanie dezinformacji, a władzom publicznym bezkrytyczną akceptację żądań korporacji bez względu na koszta środowiskowe, zdrowotne i społeczne.\nKsiażka sprzedała się w ponad 2 milionach egzemplarzy, miała kluczowy wpływ na ukszatłowanie się ruchu ekologicznego oraz zmieniła sposób postrzegania przez opinię publiczną relacji człowieka ze środowiskiem naturalnym. Wywołana na skutek publikacji doprowadziła m.in. do powstania amerykańskiej Agencji Ochrony Środowiska oraz zakazu stosowania DDT w rolnictwie w USA.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Soilon\n\nSoilon – materiał wykonany ze skrobi kukurydzianej, wytwarzany głównie na potrzeby torebek herbacianych. Bardzo szybko się rozkłada (w ciągu 18 miesięcy), nie zanieczyszczając środowiska.\n\n\n== Zobacz też ==\npolimery biodegradowalne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Spadek liczby owadów zapylających\n\nSpadek liczby owadów zapylających (ang. pollinator decline) – zmniejszanie się liczebności owadów zapylających w wielu ekosystemach na całym świecie począwszy od końca XX wieku.\nOwady zapylające biorą udział w zapylaniu wielu roślin. Przenosząc pyłek umożliwiają zapłodnienie i powstanie nasion. Spadek liczby owadów zapylających, a nawet możliwość ich całkowitego zniknięcia, wzbudziły poważne zaniepokojenie ponieważ rośliny są kluczowym źródłem żywności dla ludzi i zwierząt, mają wiele innych zastosowań oraz pełnią, jako producenci, fundamentalną rolę w funkcjonowaniu ziemskiej biosfery. Ochrona owadów zapylających stała się ważną częścią działania na rzecz ochrony różnorodności biologicznej i utrzymania wydajności produkcji żywności. Zarządzanie siedliskami naturalnymi owadów zapylających zmierza do poprawy zapylania roślin na terenach rolnych.\n\n\n== Obserwacja ==\n\nW drugiej połowie XX i od początku XXI wieku odnotowuje się spadek liczebności gatunków owadów zapylających, a ich masowe ginięcie jest jednym z ważniejszych problemów ekologicznych. Zasoby populacji dzikich pszczół w Stanach Zjednoczonych spadła o 90% od 1960 roku, z wyjątkiem  południowo-zachodniej części kraju, w której dzikie pszczoły zostały zastąpione tzw. pszczołą afrykańską. Jednocześnie notuje się spadek liczby pszczół hodowlanych o około dwie trzecie.\nW Ameryce Północnej zimą i wiosną 2006–2007 zarejestrowano spadek liczby pasiek zarządzanych przez człowieka o około jedną trzecią. Zjawisko to zostało nazwane masowym ginięciem pszczół i dotknęło 35 stanów USA, w których odnotowano straty kolonii pszczelich sięgające od 80 do 100 procent wśród niektórych pszczelarzy.\nBadanie spadku liczebności owadów zapylających jest interesującą kwestią dla niektórych naukowców ze względu na to, że pszczoły są uznawane za czuły wskaźnik stanu czystości środowiska. Wszelkie zmiany w ich liczebności i różnorodności gatunkowej wpływają na zróżnicowanie i zasoby gatunków roślin.\n\n\n== Wpływ ==\nWpływ zjawiska zapylania na przyrodę oraz życie człowieka jest trudny do oszacowania.\nPowszechnie ocenia się, że około jednej trzeciej pokarmu spożywanego przez ludzi, jest możliwe do uzyskania, dzięki zapylaniu dokonywanemu przez pszczoły. Te produkty to większość owoców, wiele warzyw oraz roślin strączkowych, w tym roślin pastewnych takich jak lucerna i koniczyna.\nW 2000 roku dr. Roger Morse i Nicholas Calderone z Uniwersytetu w Cornell, opublikowali wyniki badania, w którym określili, jakie znaczenie ekonomiczne ma jeden owad zapylający, europejska pszczoła miodna, dla plantacji upraw żywności w Stanach Zjednoczonych. Wartość usług zapylania wyceniono na 14,6 miliardów dolarów.\nNie było wystarczających badań ilościowych, dzięki którym można by określić jednoznacznie wpływ, jaki ma ginięcie owadów zapylających na przyrodę. Niektóre rośliny znalazły się liście zagrożonych gatunków właśnie ze względu na utratę swoich naturalnych zapylaczy. Pszczoły miodne odgrywają wielką rolę w rolnictwie.\n\n\n=== Podnoszenie świadomości ekologicznej ===\nCharakterystyczna w USA forma pszczelarstwa migrującego może zaciemniać kwestię spadku ilości owadów zapylających, jednak gdyby nagle pszczelarze przestali migrować, mogłoby to mieć katastrofalne skutki na globalną produkcję żywności. Istnieją międzynarodowe inicjatywy, na przykład Międzynarodowa Inicjatywa  na rzecz Ochrony i Zrównoważonego Użytkowania Organizmów Zapylających, które podkreślają potrzebę debaty publicznej i uświadamianiu społeczeństwa na kwestię kluczowej roli owadów zapylających, takich jak pszczoły, i potrzeby ich ochrony.\n\n\n== Możliwe przyczyny ==\n\n\n=== Nadużywanie pestycydów ===\nKilka prowadzonych badań wskazuje jako jedną z przyczyn masowego ginięcia pszczół stosowanie pestycydów z grupy neonikotynoidów. Te badania można zaliczyć do powiększającej się literatury naukowej traktującej o wpływie pestycydów na życie pszczół. We francuskim badaniu zawarto informację o tym, że pestycydy zakłócają pracę pszczelich mózgów, wpływając na zdolność pszczół do poruszania się. W brytyjskich badaniach stwierdzono, że pestycydy utrudniają trzmielom gromadzenie wystarczającej ilości żywności do produkcji nowych królowych. Badania te zostały opublikowane zaraz po petycji wystosowanej przez pszczelarzy i środowiska ekologiczne, w której wzywają do zaprzestania stosowania środka owadobójczego chlotianidyny odpowiedzialnego za śmierć pszczół.\nPestycydy z grupy neonikotynoidów są bardzo toksyczne dla wielu owadów, w tym pszczół i innych owadów zapylających. Owady pobierają szkodliwe substancje z tkanek naczyniowych roślin poprzez pyłek, nektar i wydzieliny kropelek, które są ich pokarmem. Są one szczególnie niebezpieczne, ponieważ, oprócz tego, że wykazują silną toksyczność w wysokich dawkach i przyczyniają się do powstawania poważnym stanów przedśmiertnych, owady są stale  na nie narażone, ponieważ substancje te podczas uwalniania do powietrza łączą się z kropelkami wody, pyłku i dalej trafiają do nasion. Powoduje to poważne problemy dla zdrowia poszczególnych pszczół, jak również ma to wpływ na ogólny stan zdrowia pszczelich rodzin, obejmując takie symptomy jak zaburzenia poruszania się, nawigacji, odżywiania, aktywności żerowania, pamięci i uczenia się, i ogólną aktywność roju.\nWe francuskiej publikacji naukowej można przeczytać o badaniu  pestycydu z grupy neonikotyniodów – tiametoksamu, który jest metabolizowany przez pszczoły do chlotianidyny, o zakazanie której walczą środowiska chroniące pszczoły. W badaniu naukowcy wykorzystali identyfikację radiową, w celu sprawdzenia hipotezy o tym,  że ekspozycja owadów na pestycydy zwiększa umieralność rojów gdyż powoduje komplikacje w odżywianiu pszczół miodnych. Po zastosowaniu nieuśmiercających dawek tiametoksamu, na poziomie w jakim występuje w środowisku, owady poddane działaniu pestycydu oddalały się od swoich kolonii i nie potrafiły znaleźć drogi powrotnej do ula, inaczej niż w przypadku pszczół kontrolnych, którym nie podawano pestycydu.  Jeszcze większe ryzyko niepowodzenia zaobserwowano w miarę zwiększania się trudności zadania. Przeżywalność pszczół była jeszcze niższa, gdy narażone na działanie pestycydu osobniki były umieszczane w nowych miejscach żerowania, których nie znały.\nBrytyjskie badania ujawniają wpływ imidaklopridu na zdrowie roi trzmieli. Badacze wystawili roje trzmieli na działanie imidaklopridu, w warunkach zbliżonych do tych, jakie występują na polach. U badanych trzmieli pojawiło się znacznie zmniejszone tempo wzrostu i w 85% zmniejszyła się produkcja nowych matek w porównaniu do owadów kontrolnych w środowisku wolnym od środków chemicznych. Badanie to jest szczególnie godne uwagi, ponieważ pokazuje, że trzmiele, które są dzikimi owadami zapylającymi, są narażone na działanie pestycydów w podobny sposób jak pszczoły z pasiek.\n21 marca 2012 roku, pszczelarze komercyjni i organizacje ekologiczne, złożyli petycję do Amerykańskiej Agencji Ochrony Środowiska w celu wycofania ze stosowania środka owadobójczego chlotianidyna. Petycję poparło ponad milion obywateli. Petycja opierała się na zarzutach, dotyczących faktu nieprzeprowadzenia przez Agencję wymaganego badania w terenie. Warunkowa rejestracja pestycydu była uzależniona od przeprowadzenia rzeczonego badania w terminie późniejszym, które jednak nie zostało przeprowadzone. Dodatkowo, etykiety produktów dotyczące pestycydów zawierających chlotianidynę są niewystarczające opisane, i nie ma na nich informacji o ich  szkodliwości na organizmy inne niż te, które miał zwalczać, co stanowi kolejne naruszenie przepisów o użyciu pestycydów w USA.\n\n\n=== Pasożyty i choroby owadów zapylających ===\nHandel międzynarodowy przyczynił się do rozprzestrzenienia się takich chorób jak zgnilca amerykańska i grzybica wapienna, czy pasożytów takich jak roztocze Varroa i roztocze Acarina, powodując wiele strat w populacjach pszczół, w miejscach w których są szczególnie narażone na te pasożyty. Dodatkowo mrówki ogniste zdziesiątkowały naziemne gniazda pszczół na ogromnych obszarach w południowych stanach USA.\n\n\n=== Utrata siedlisk i pożywienia ===\nPozbywanie się żywopłotów i innych nieużytkowanych skrawków zieleni w niektórych regionach rolniczych,  powoduje utratę siedlisk i domów dzikich pszczół. Wycinka drzew oraz zastępowanie lasów mieszanych jednowiekowymi monokulturami, powoduje poważne straty w ilości owadów zapylających, ponieważ  usuwa się wtedy drewno twarde, którym żywią się pszczoły na początku sezonu, a także wycina się drzewa dziuplaste i martwe pnie, w których mieszkają dzikie i samotne pszczoły.\n\n\n=== Ścieżki obfite w nektar ===\nWędrowne owady zapylające potrzebują ciągłego  źródła nektaru do życia i dalszej migracji. Na niektórych rozwiniętych i rolniczych obszarach  korytarze po których poruszają się owady zostają  niszczone i modyfikowane, co wymusza na owadach znalezienie alternatywnych tras wędrówek lub powoduje zakończenie ich migrowania. Dobrym przykładem są nietoperze z rodziny liścionosów, które były kiedyś głównym ssakiem zapylającym  wiele gatunków kaktusa w południowo-zachodnich Stanach Zjednoczonych. Jednak ich liczebność znacznie spadła, po części właśnie w wyniku zmian  ścieżek obfitujących w nektar. Inne migrujące organizmy zapylające to motyl monarcha i niektóre kolibry.\n\n\n=== Niszczenie rojów pszczół ===\nPszczoły są bardzo często uważane za intruzy w gospodarstwach domowych. Po wpisaniu w internecie  hasła \"pszczoła\" znajdujemy przede wszystkim  informacje o tym jak pozbyć się pszczół, a rzadziej  informacje o korzystnym wpływie pszczół na środowisko i nasze życie. Powstało kilka filmów począwszy od The Swarm (1978) czy Killer Bees (1974) o inwazji morderczych pszczół, które zasiały panikę i także po części przyczyniły się do stworzenia negatywnego obrazu pszczół w opinii publicznej. Pszczelarze często zawiadamiają o niszczeniu swoich uli przez wandali, czy większych trudnościach jakie spotykają podczas budowania pasiek dla pszczół. Także coraz częściej wpływają pozwy do sądu przeciwko pszczelarzom za pożądlenia przez ich pszczoły.\n\n\n=== Zanieczyszczenie powietrza ===\nNaukowcy z Uniwersytetu w Wirginii odkryli, że zanieczyszczenie powietrza z samochodów i elektrowni, zaburza zdolność nawigacyjną owadów zapylających, takich jak pszczoły i motyle, oraz wpływa negatywnie na zmysł węchu. Ozon, rodniki hydroksylowe i reaktywne formy azotu łatwo związują się z cząsteczkami substancji zapachowych kwiatów, co w rezultacie powoduje zakłócenia w poprawnym funkcjonowaniu zmysłów owadów i często uniemożliwia im migrowanie. Doprowadza to do sytuacji, w której owady zapylające będą musiały pokonywać coraz większe odległości, aby znaleźć kwiaty, które będą w stanie dostarczające im nektar jak też zapylić te rośliny, aby dalej mogły się rozmnażać.\n\n\n== Rozwiązania ==\nSpadek liczby owadów zapylających jest kompensowany w pewnym stopniu przez pszczelarzy, którzy migrują zgodnie z kalendarzem pylenia roślin z północy w okresie wiosennym na zimowanie na południe. Takie przemieszczanie się jest korzystne dla tradycyjnych upraw miodu, jednak coraz częściej jest to niemożliwe ze względu na to, że pszczelarze są związani określonymi umowami z plantatorami, co wyklucza ich możliwość migrowania z miejsca na miejsce.\n\n\n=== Pielęgnowanie i odbudowa ===\nOrganizacje i środowiska ekologiczne prowadzą działania w celu zachowania różnorodności owadów zapylających w agro- i naturalnych ekosystemach. Przywracanie terenów trawiastych, tworzenie rezerwatów przyrody i inicjatywy na rzecz zachowania różnorodności krajobrazu, zamiast zastępowania go  kolejnymi obszarami monokultur, są pozytywnymi, i dającymi nadzieję, przykładami tego jak można pomóc owadom zapylającym.\n\n\n=== Wykorzystanie alternatywnych owadów zapylających ===\nW Stanach Zjednoczonych niektórzy twierdzą, że ginące pszczoły miodne będzie można zastąpić innymi owadami zapylającymi. Także uważa się, że za wysoką śmiertelność odpowiadają roztocza acarine i roztocza varroa, jednak spadek liczby owadów zapylających jest wcześniejszym i bardziej złożonym zjawiskiem. Tylko w niewielu miejscach dzikie populacje owadów zapylających są w stanie się odbudowywać. Na większości obszarów następuje długotrwały ich spadek.\nPonadto owady zapylające nie mogą być łatwo zastępowane innymi gatunkami, ponieważ udział różnych gatunków w zapylaniu nie jest równorzędny. Niektóre owady zapylają wszystkie rośliny, inne są wyspecjalizowane w zapylaniu jednego gatunku. Niejednolity jest też udział poszczególnych owadów w zapylaniu. Wszystkie pszczoły zbierają nektar, jednak ich techniki zbierania różnią się od siebie i to warunkuje podział ich pracy i wpływa na ich efektywność.\nBudowa kwiatu, jego kolor, zapach i inne czynniki powodują, że jest on dostosowany tylko dla jednego gatunku owadów zapylających lub niewielkiej liczby gatunków. Dlatego alternatywne owady zapylające mogą nie być fizycznie zdolne do zapylenia niektórych roślin bądź zapach kwiatu może nie być dla nich atrakcyjny i nie będą się zbliżać do rośliny. Inne owady przegryzają kwiat z boku, zbierają nektar, nie dokonując zapylenia. Poznanie budowy roślin, owadów ich potrzeb jest kluczowe dla zrozumienia procesu zapylenia. Nierzadko w ogrodnictwie jest tak, że poprzez niezrozumienie procesów zachodzących i niezbędnych podczas zapylania prowadzi do tego, że rezygnuje się z uprawy niektórych roślin, ponieważ w pewnym momencie rośliny stają się niezdolne do dalszego rozmnażania.\nNiektórzy badacze jednak stawiają hipotezę, że część owadów nie zapyla nie dlatego, że potencjalnie nie może ale dlatego, że współczesne powszechne wyspecjalizowane owady zapylające, czyli głównie pszczoły, stanowią dla nich zbyt dużą konkurencję. Drogą ewolucji adaptacji owady, które byłyby lepiej dopasowane do zmian klimatycznych i silnej antropopresji w środowisku (np. użycie insektycydów), mogłyby potencjalnie zastąpić współczesne zapylacze. Potencjalnie do tej grupy mogłyby należeć karaczany, z których część w ciepłym i wilgotnym środowisku może swobodnie latać. Aczkolwiek latanie karaczanów nie jest bezwzględnym warunkiem ich zapylania. Współcześnie są znane już przykłady karaczanów które zapylają. Potencjalnie dobrymi owadami mogą być także muchy lub szerzej muchówki, które współcześnie poza pszczołami także stanowią ważną część zapylaczy, poza tym komary czy prostoskrzydłe, w tym: świerszcze, koniki polne lub szarańczowate. Interesującym przykładem jest też szybka (przez 85 pokoleń) koewolucja adaptacji kwiatów naparstnicy do nowych zapylaczy, czyli ptaków kolibrów względem pierwotnych owadów zapylających, czyli trzmieli.\n\n\n== Zobacz też ==\nznaczenie olejków zapachowych w przyrodzie\nowadopylność\nrozrodczość\nśmiertelność\ndynamika liczebności populacji\noscylacje i fluktuacje liczebności populacji\nmetoda wielokrotnych złowień\nstruktura ekosystemu\nbiochemia zapylania roślin\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sprawozdawczość zrównoważonego rozwoju\n\nSprawozdawczość zrównoważonego rozwoju – określana również jako raportowanie ESG (Environmental, Social, Governance) – to proces, w którym organizacje mierzą, analizują i przedstawiają informacje dotyczące ich wpływu na środowisko, społeczeństwo  oraz zarządzanie. Celem takiej sprawozdawczości jest informowanie interesariuszy, takich jak inwestorzy, klienci czy społeczności lokalne, o działaniach i wynikach przedsiębiorstwa w obszarze zrównoważonego rozwoju, co pozwala na ocenę jego odpowiedzialności i wpływu na otoczenie. \n\n\n== Ewolucja regulacji w Unii Europejskiej ==\nW 2014 roku Unia Europejska wprowadziła Dyrektywę 2014/95/UE, znaną jako Dyrektywa w sprawie sprawozdawczości niefinansowej, która zobowiązywała duże przedsiębiorstwa do ujawniania informacji na temat kwestii środowiskowych, społecznych oraz związanych z ładem korporacyjnym. W 2022 roku przyjęto nową Dyrektywę CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive), która rozszerza zakres podmiotów objętych obowiązkiem raportowania oraz wprowadza bardziej szczegółowe - i porównywalne - standardy sprawozdawczości.\n\n\n== Europejskie Standardy Sprawozdawczości Zrównoważonego Rozwoju (ESRS) ==\nW ramach Dyrektywy CSRD opracowano Europejskie Standardy Sprawozdawczości Zrównoważonego Rozwoju (ESRS), mające na celu ujednolicenie i standaryzację raportowania ESG w całej Unii Europejskiej. 31 lipca 2023 roku Komisja Europejska przyjęła pierwszy zestaw tych standardów, które mają zastosowanie do wszystkich jednostek niezależnie od sektora.\n\n\n== Implementacja CSRD w Polsce ==\nPolska implementowała Dyrektywę CSRD poprzez nowelizację ustawy o rachunkowości. Nowe przepisy, które weszły w życie 1 stycznia 2025 roku, nakładają obowiązek sporządzania sprawozdań zrównoważonego rozwoju na większą liczbę przedsiębiorstw, w tym na małe i średnie jednostki będące emitentami papierów wartościowych dopuszczonych do obrotu na rynkach regulowanych Europejskiego Obszaru Gospodarczego.\n\n\n== Kluczowe etapy sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju ==\nProces przygotowania sprawozdania zrównoważonego rozwoju obejmuje kilka kluczowych etapów:\n\nAnaliza istotności: Identyfikacja kluczowych kwestii ESG oraz interesariuszy, których dotyczą działania przedsiębiorstwa.\nOpracowanie strategii zrównoważonego rozwoju: Określenie celów i działań w obszarze ESG.\nUstanowienie procesów gromadzenia danych: Zdefiniowanie metod i narzędzi do zbierania informacji niezbędnych do raportowania.\nIntegracja ESG z procesami biznesowymi: Włączenie aspektów zrównoważonego rozwoju do codziennej działalności przedsiębiorstwa.\nPrzygotowanie raportu: Sporządzenie sprawozdania zgodnie z obowiązującymi standardami i regulacjami.\n\n\n== Znaczenie sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju ==\nRzetelne raportowanie ESG pozwala przedsiębiorstwom na budowanie zaufania wśród interesariuszy, identyfikację i zarządzanie ryzykami związanymi z ESG, poprawę efektywności operacyjnej poprzez wdrażanie działań proekologicznych i społecznie odpowiedzialnych oraz spełnienie wymogów prawnych i regulacyjnych. Wprowadzenie standardów takich jak CSRD i ESRS ma na celu zwiększenie przejrzystości i porównywalności informacji ESG, co jest kluczowe dla zrównoważonego rozwoju gospodarki.\n\n\n== Zobacz też ==\nCSRD\nESRS\nCSDDD\nSpołeczna odpowiedzialność biznesu\nRachunkowość rozwoju zrównoważonego\nRachunkowość zrównoważona\nZrównoważony rozwój przedsiębiorstwa\nGlobal Reporting Initiative\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stacja Badawcza Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN w Mikołajkach\n\nStacja Badawcza Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Mikołajkach – placówka naukowa należąca do Polskiej Akademii Nauk leżąca w Mikołajkach (ulica Leśna 13), będąca bazą do prowadzenia badań multidyscyplinarnych głównie z dziedziny biologii  Od 2014 w strukturach Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN jako Stacja Badawcza Instytutu Nenckiego w Mikołajkach.\n\n\n== Położenie ==\nStacja Badawcza Instytutu Nenckiego PAN w Mikołajkach jest położona jest na zachodnim brzegu Jeziora Mikołajskiego, poza głównym obszarem miasta, na południowym skraju ulicy Leśnej w Mikołajkach (w momencie powołania była to aleja Marynarzy 14). Zajmuje teren 16,09 ha. Większość obszaru stacji jest zalesiona, leżąc na skraju Puszczy Piskiej, przy granicy Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Oprócz bezpośredniego położenia nad jednym z wielkich jezior mazurskich, zaletą lokalizacji stacji jest bliskość innych typów jezior, zwłaszcza dystroficznych leżących w puszczy i zbiorników astatycznych.\n\n\n== Przeznaczenie ==\nStacja Badawcza Instytutu Nenckiego PAN w Mikołajkach pełni funkcję stacji terenowej służącej jako baza do prowadzenia badań laboratoryjnych oraz terenowych (wodnych i lądowych) na terenie Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Sama stacja ma dostęp do Jeziora Mikołajskiego, a na jej obszarze znajduje się przystań. W budynkach stacji znajdują się liczne laboratoria, sala seminaryjna, sala konferencyjna, sale edukacyjne, biblioteka z czytelnią oraz budynek ekspozycyjno-wystawowy. \nOprócz miejsca do badań stacja służy do organizowania konferencji naukowych, warsztatów szkoleniowych, zajęć dydaktycznych i popularyzatorskich. Dane dotyczące warunków meteorologicznych i składu planktonu Jeziora Mikołajskiego pozyskiwane na stacji były w latach 2005–2013 prezentowane jako Serwis Mazurski przez warszawski oddział Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego. \nW oparciu o badania wykonane na stacji w latach 1953-2006 powstało ponad 800 publikacji naukowych. Sami pracownicy stacji w podobnym okresie opublikowali 190 prac naukowych. \nPodstawową funkcją stacji jest działalność naukowa, choć w niektórych okresach udostępniano w niej miejsca noclegowe turystom.\n\n\n== Historia ==\nCzęść zabudowań stacji powstała w latach 1932–1938 jako pensjonat „Kurhaus Nikolaiken” prowadzony przez mikołajskiego handlowca Rudolfa Bomboscha. W 1945 roku pensjonat stał się własnością jeszcze prywatnej Akademii Nauk Politycznych, upaństwowionej rok później, funkcjonując od tego czasu jako miejsce organizowania bratniakowych obozów dla jej studentów. W 1949 roku ośrodek przejęło Akademickie Zrzeszenie Sportowej.\nDecyzję o konieczności powołania stacji hydrobiologicznej na Pojezierzu Mazurskim podjęli biolodzy na konferencji w Kuźnicach w styczniu 1951 roku. Po dyskusji zadecydowano o takiej lokalizacji, promowanej przez Jana Dembowskiego, zamiast restytucji przedwojennej Stacji Hydrobiologicznej na Wigrach. 15 września 1951 roku (protokół przekazania podpisano 18 września) w tym celu Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN przejął znajdujący się pod Mikołajkami Studencki Ośrodek Sportowy Zarządu Ośrodków Akademickich. Pierwszy personel stacji w 1952 roku tworzyło 6 osób – Andrzej i Wanda Szczepańscy jako pracownicy naukowi, a pozostali jako laboranci i pracownicy fizyczni. Już od tego roku stacja stała się miejscem wizyt studentów i naukowców, początkowo głównie z Instytutu Geografii PAN i Polskiego Towarzystwa Geograficznego i prowadzenia kursów szkoleniowych. Z czasem zwiększał się personel stacji oraz jej wyposażenie laboratoryjne, jak również transportowe, łącznie z jednostkami pływającymi. W 1960 Polska Akademia Nauk przekazała stację swojej innej swojej jednostce – Zakładowi Ekologii, następnie Instytutowi Ekologii, jako że dla IBD okazała się zbyt kosztowna w utrzymaniu, a nie dość potrzebna do prowadzenia działalności. Było to związane z tym, że w owym czasie stacja była wykorzystywana głównie przez pracowników tego zakładu, jak również Zakładu Hydrobiologii Uniwersytetu Warszawskiego. W 1965 roku stacja stała się placówką Działu Limnologii Stosowanej IE PAN, następnie Działu Hydrobiologii. Wówczas zastępcą kierownika działu do spraw stacji i kierownikiem jej pracowni środowiskowej został Jan Igor Rybak. Jego rola jako kierownika naukowego oznaczała koordynację badań prowadzonych na stacji przez naukowców z różnych ośrodków. Z kolei kierownikiem stacji jako takiej został Roman Polkowski. Jan Igor Rybak i Krzysztof Dusoge w 1970 roku opublikowali monografię opisującą stację i jej wyposażenie, a kilka lat później powstała książka „Traperzy nauki” Witolda Tyrakowskiego, której bohaterami byli pracownicy i goście stacji. W roku 1972 na skutek kontroli NIK w Instytucie Ekologii PAN zarzuty postawiono m.in. Rybakowi, a zwolniono Zdzisława Kajaka, kierownika Zakładu Hydrobiologii PAN, któremu podlegała stacja. Zarzuty ostatecznie wycofano, ale Kajak zrezygnował z funkcji. W 1973 roku kierownikiem stacji ponownie został Szczepański, który w międzyczasie pracował w Zakładzie Hydrobiologii PAN poza stacją. W tym okresie stacja zerwała współpracę z Zakładem Hydrobiologii UW, a nawiązała z Instytutem Mikrobiologii UW. Niedługo potem stacja zmieniła nazwę z Hydrobiologicznej na Terenową. W 1980 roku w stacji odbyła się konferencja założycielska Sekcji Fykologicznej Polskiego Towarzystwa Botanicznego. W 1983 roku zmarł Szczepański, a kierownikiem stacji został Lech Kufel. Z jego inicjatywy od przełomu lat 1988/1989 zaczęto wydawać czasopismo podsumowujące osiągnięcia stacji Hydrobiological Station Mikolajki. Progress Report. Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku dawny pracownik naukowy stacji, a od kilku lat kierownik jej działu administracyjno-technicznego, Janusz Kornatowski, został burmistrzem Mikołajek. Zaowocowało to m.in. wyasfaltowaniem  ulicy prowadzącej od zwartej części miasta do stacji. W 1997 roku, częściowo na skutek wewnętrznych konfliktów z Jarosławem Sawickim, kierownikiem administracyjnym, Kufel przeniósł się do centrum instytutu w Dziekanowie Leśnym, a jego miejsce zajęła Jolanta Ejsmont-Karabin. Niedługo potem Jarosława Sawickiego zastąpiła Irena Sawicka. W 2001 roku sytuacja finansowa IE PAN robiła się coraz gorsza, jednak zorganizowano obchody 50-lecia stacji. Na przełomie września i października 2002 roku zlikwidowano IE PAN, powołując jednocześnie mniejszą jednostkę – Centrum Badań Ekologicznych PAN, w którego struktury weszła stacja, tracąc autonomię jednostki naukowej. Wówczas personel zmniejszył się z 23 osób do 8, w tym tylko dwóch naukowczyń. Centrum zlikwidowano z końcem 2013 roku, a 1 stycznia 2014 roku stacja ponownie stała się jednostką IBD PAN. W międzyczasie, w 2003 roku powstało Konsorcjum użytkowników Stacji Hydrobiologicznej złożone z właściciela stacji – odpowiedniej jednostki PAN oraz jednostek Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego i Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach. Pierwszym przewodniczącym Rady Konsorcjum Użytkowników Stacji w 2004 roku został Ryszard Chróst (mikrobiolog z UW). W 2015 roku centralnej alei stacji nadano imię Andrzeja i Wandy Szczepańskich i wmurowano tablicę ich upamiętniającą. Rok później na pamiątkę Jana Igora Rybaka na stacji posadzono dąb i umieszczono pamiątkową tabliczkę. Od 2015 roku stacją kieruje dr Tomasz Janecki. Do sierpnia 2019 roku na Stacji pracowała prof. Jolanta Ejsmont-Karabin. \n\n\n=== Kierownicy ===\n1951-09-15 – Andrzej Szczepański\n1965 – Roman Polkowski\n1973 – Andrzej Szczepański\n1983-07-04 – Lech Kufel\n1997-04-01 – Jolanta Ejsmont-Karabin\n2015-09-01 – Tomasz Janecki\n\n\n== Nagrody ==\nStacji jako instytucji przyznano kilka nagród. W 1976 roku przy okazji ćwierćwiecza stacji miasto Mikołajki przyznało jej medal 250-lecia miasta za osiągnięcia naukowe i zasługi popularyzatorskie. Z okazji półwiecza, w roku 2001, Polskie Towarzystwo Hydrobiologiczne odznaczyło stację swoją nagrodą, Medalem im. prof. Alfreda Lityńskiego. W 2017 roku Stacja Hydrobiologiczna Instytutu Nenckiego PAN w Mikołajkach znalazła się wśród finalistów konkursu Popularyzator Nauki PAP 2017.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stanowisko (biologia)\n\nStanowisko – miejsce występowania osobnika bądź osobników danego gatunku, czyli powierzchnia terenu lub obszar przestrzeni, gdzie można je spotkać.\nMożna je określić za pomocą współrzędnych geograficznych, opisać nazwą topograficzną lub zaznaczyć na mapie. Rozmieszczenie stanowisk w przestrzeni może być przedstawione za pomocą topogramu (lokalizacje odwzorowuje punkt umieszczony w środku ważonym stanowiska) lub kartogramu. Ze względu na różny areał zajmowany przez stanowiska, przyjmuje się określone, umowne wartości graniczne wielkości (np. 1 ha, 1 km²) jako pojedyncze stanowiska, przedstawiając rozległe stanowiska jako odpowiednio większą ich liczbę. Zwiększanie się liczby stanowisk ma związek z ekspansją terytorialną i dobrą kondycją gatunku. Zmniejszanie  się natomiast świadczy o wycofywaniu się i zanikaniu gatunku.\n\n\n== Zobacz też ==\nStanowisko\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stechiometria ekologiczna\n\nStechiometria ekologiczna (ang. ecological stoichiometry, ES) lub stechiometria biologiczna (ang. biological stoichiometry) – program badawczy w ekologii. Perspektywa stechiometrii ekologicznej poszerzyła tradycyjny sposób myślenia o funkcjonowaniu ekosystemu, skupiony dawniej na przepływie energii, zwracając uwagę na przepływ biomasy i obieg pierwiastków, ze szczególnym uwzględnieniem ich wzajemnych proporcji. Skład pierwiastkowy stechiometria ekologiczna łączy z biochemicznymi cechami środowiska i fizjologią zamieszkujących je organizmów. W ten sposób fizjologia organizmów łączona jest z zależnmościami w obrębie sieci troficznej, a przez to z funkcjonowaniem całego ekosystemu. Ramy ekologii stechiometrycznej integrują różnorodne działy biologii, w tym biologię ewolucyjną, biogeochemię, ekologię fizjologiczną, ekologię zespołów czy ekologię ekosystemów.\nW tym kontekście kluczowe cechy historii życiowych (tempo wzrostu, rozmiar ciała, pozycja troficzna), związane ze składem ciała, są wyrażane w prosty sposób, w kategoriach zmienności stężeń pierwiastków, które reprezentują ważne molekuły i struktury. Rozważając konstrukcję sieci troficznych można zauważyć, że organizmy doświadczają niedopasowania stechiometrycznego (ang. stoichiometric mismatch): mają dostęp jedynie do takich ilości konkretnych pierwiastków, jakich dostarcza im konkretne pożywienie, w określonych proporcjach. Efektem tego jest chemiczne niedopasowanie pomiędzy pożywieniem, a jego konsumentem. Jeżeli ta niezgodność nie zostanie skompensowana, skutkiem będzie ograniczenie budżetu energetycznego, zahamowanie tempa wzrostu, spadek ilości i jakości potomstwa oraz obniżona przeżywalność.\nPoczątkowo w ramach stechiometrii ekologicznej skupiano się na stosunkach trzech pierwiastków, mających kluczowe znaczenie dla organizmów żywych, tj. C:N:P (węgiel, azot i fosfor). Na przełomie XX i XXI wieku zastanawiano się nad czynnikami warunkującymi specyficzne wartości stosunku C:N:P u producentów i konsumentów, wskazując na fundamentalną funkcję fosforu jako składnika rybosomalnego RNA. W 1986 roku Reiners, a w 1996 roku Elser i inni opublikowali prace zwracające uwagę na problem tradycyjnego, „energocentrycznego” podejścia do ekologii i biologii ewolucyjnej, które ignoruje rolę obiegu materii w kształtowaniu życia. Tak powstała hipoteza „Growth Rate Hypothesis”, zaanonsowana przez Elsera i innychi. W 2002 roku opublikowano książkę „Ecological stoichiometry: The biology of elements from molecules to the biosphere”, uważaną przez środowisko naukowe za kamień węgielny programu stechiometrii ekologicznej. Obecnie badacze zwracają coraz większą uwagę na biologiczne znaczenie stosunków pierwiastków innych niż węgiel, azot i fosfor.\nDo tej pory stechiometria ekologiczna dostarczyła danych na temat różnych wzorców pierwiastkowego składu ciała w zależności od pozycji troficznej (zawartość pierwiastków innych niż węgiel stosunkowo niska u autotrofów i wysoka u heterotrofów, homeostaza stechiometryczna słaba u autotrofów, i silna u heterotrofów), ujawniła niedopasowanie stechiometryczne pomiędzy organizmami zajmującymi różne pozycje troficzne, i przysłużyła się próbom wyjaśnienia obiegu pierwiastków w sieciach troficznych.\nWkład w rozwój stechiometrii ekologicznej mają również polscy badacze, którzy jako pierwsi na świecie przeanalizowali stosunki stechiometryczne dwunastu, ważnych fizjologicznie, pierwiastków (w tym metali ciężkich) w kontekście funkcjonowania sieci troficznej w ekosystemie lądowym. Dzięki temu wyjaśnili paradoks strategii roślinożerców żywiących się ekstremalnie ubogim pokarmem – martwym drewnem.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPodstawy ekologii stechiometrycznej – strona popularnonaukowa w języku angielskim\nLogo pierwszej konferencji poświęconej ekologii stechiometrycznej, która odbyła się w Kanadzie w 2015 roku.\nJames Elser – strona założyciela programu badawczego ekologii stechiometrycznej\nRobert Sterner. sternerlab.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-09)]. – strona założyciela programu badawczego ekologii stechiometrycznej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Strategia metaboliczna\n\nStrategia metaboliczna – zespół procesów metabolicznych wyróżniany na podstawie podstawowych typów pokarmu, tj. źródeł substancji budulcowych (przede wszystkim węgla) i źródeł energii.\nKryteria wyróżniania strategii:\n\nźródło węgla\nzwiązki organiczne – heterotrofia (cudzożywność)\ndwutlenek węgla i jony węglanowe – autotrofia (samożywność)\nźródło użytecznej biologicznie energii\nutlenianie substancji chemicznych – chemotrofia\nabsorpcja światła – fototrofia\ndonor elektronów (reduktor)\nzwiązki organiczne – organotrofia\nzwiązki nieorganiczne – litotrofia\nakceptor elektronów (utleniacz)\ntlen – oddychanie tlenowe (aerobia)\ninne substancje – oddychanie beztlenowe (anaerobia)\nsubstancje nieorganiczne\nsubstancje organiczne – fermentacja\nW przyrodzie występują różne kombinacje tych strategii. W związku z tym dany organizm może być określany terminem będącym kombinacją terminów oznaczających poszczególne strategie. Przykładowo, człowiek jest chemoorganoheterotrofem aerobowym, gdyż jest jednocześnie heterotrofem (odżywia się głównie substancjami organicznymi, będąc wszystkożercą), chemotrofem (źródłem energii magazynowanej w ATP jest utlenianie substancji chemicznych, np. glukozy), organotrofem (donorem elektronów są substancje chemiczne, np. glukoza), aerobem (ostatecznym akceptorem elektronów jest tlen). Strategie wraz z przyjmującymi je organizmami można grupować również w kategorie pośrednie – autotrotrofy można podzielić na chemoautotrofy i fotoautotrofy, fotoautotrofy na fotoorganoautotrofy i fotolitoautotrofy itd.\nPrzykłady organizmów przyjmujących możliwe strategie metaboliczne:\n\nheterotrofy\nchemoheterotrofy\nchemoorganoheterotrofy\ntlenowe – Opisthokonta (zwierzęta, grzyby, wiciowce kołnierzykowe), pierwotniaki niegdyś określane jako zwierzęce, liczne bakterie\nbeztlenowe\ndesulfuryzujące – niektóre bakterie i archeany\nfermentujące – niektóre bakterie, drożdże\nchemolitoheterotrofy\ntlenowe – bakterie wodorowe, Beggiatoa\nfotoheterotrofy\nfotoorganoheterotrofy\nbeztlenowe – niektóre bakterie purpurowe, bakterie zielone, Heliobacteria\nfotolitoheterotrofy\nbeztlenowe – purpurowe bakterie siarkowe\nautotrofy\nchemoautotrofy\nchemoorganoautotrofy\nchemolitoautotrofy\ntlenowe – bakterie nitryfikacyjne, siarkowe, wodorowe i żelazowe uzyskujące energię w wyniku utleniania odpowiednio: NH3 lub NO2, H2S, lub S, H2 i Fe3+\nbeztlenowe – bakterie denitryfikacyjne, bakterie desulfuryzacyjne, archeany metanogenne\nfotoautotrofy\nfotoorganoautotrofy\ntlenowe – niektóre purpurowe bakterie bezsiarkowe (Erythrobacter)\nbeztlenowe – niektóre purpurowe bakterie bezsiarkowe\nfotolitoautotrofy\ntlenowe – sinice, rośliny, większość stramnopili, kryptomonady, eugleniny\nbeztlenowe – purpurowe bakterie siarkowe, zielone bakterie siarkowe\nW niektórych wypadkach dany organizm jest zdolny do wykorzystywania różnych ścieżek metabolicznych, w zależności od warunków, np. niektóre organizmy zasadniczo fotoautotroficzne wobec braku dostępu do światła mogą odżywiać się heterotroficznie, jest to miksotrofia. Zjawisko to częste jest u protistów, np. euglenin, co wprowadzało konfuzję w dawnych systemach taksonomicznych uwzględniających jedynie podział na rośliny i zwierzęta. Ponadto niektóre organizmy zasadniczo heterotroficzne mogą przez ścisłą symbiozę z autotrofami korzystać z nieorganicznych źródeł węgla (np. rurkoczułkowce, organizmy posiadające zoochlorelle lub zooksantelle). Mięśnie zwierząt (organizmów tlenowych) mogą w warunkach niedoboru tlenu przejściowo prowadzić oddychanie beztlenowe.\n\n\n== Porównanie strategii metabolicznych ==\n\n\n== Podsumowanie ==\nPoniższa tabela pokazuje ewentualne kombinacje opisanych cech:\n\n\n== Bibliografia ==\nJanuary Weiner: Życie i ewolucja biosfery. Podręcznik ekologii ogólnej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999. ISBN 83-01-12668-X. Brak numerów stron w książce\nWładysław J. H. Kunicki-Goldfinger: Życie bakterii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994. ISBN 83-01-11323-5. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Strategia życiowa\n\nStrategia życiowa, strategia rozrodcza – uwarunkowany genetycznie zespół cech osobniczych, umożliwiający danemu gatunkowi przetrwanie. \nKażdy gatunek posiada własną strategię, generalnie mówi się jednak o dwóch typach (r i K).\n\nJeżeli przedstawiciele gatunku stosują strategię r, osobniki wydają liczne potomstwo, lecz występuje zwykle duża umieralność wśród osobników młodych. Tak więc wieku reprodukcyjnego dożywa zaledwie niewielki procent najsilniejszych jednostek. Strategia jest stosowana przez większość zwierząt takich jak owady, ryby, czy płazy (zob. krzywa przeżywalności).\nStrategia K opiera się na wydawaniu małej liczby potomstwa, otaczanego troskliwą opieką (zob. inwestycje rodzicielskie). Większość młodych osobników dożywa wieku reprodukcyjnego i wydaje na świat kolejne pokolenia. Tę strategię stosują przede wszystkim ptaki i ssaki.\nTyp strategii pozostaje bez wpływu na maksymalną długość życia osobników gatunku ją stosującego: na przykład wśród ryb z rodzaju Acipenser, stosujących strategię r, niektóre osobniki dożywają około stu lat, czyli mniej więcej tyle, co niektórzy ludzie – przedstawiciele gatunku stosującego strategię K.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nCharles J. Krebs (tłum. Anna Kozakiewicz, Michał Kozakiewicz, Jakub Szacki): Ekologia. Eksperymentalna analiza rozmieszczenia i liczebności. Wyd. 4. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-16552-9. Brak numerów stron w książce\nEdward O. Wilson, William H. Bossert: Einführung in die Populationsbiologie (6 wyd, E-Book). Berlin, Heidelberg, Nowy Jork: Springer-Verlag, 7 mar 2013, s. 170 ss.\nEric R. Pianka: Evolutionary Ecology. San Francisco: Addison-Wesley-Longman, 2011 (wyd. 7, E-Book). Brak numerów stron w książce\nEric R. Pianka. R-Selection and K-Selection. „The American Naturalist”, s. 592, January 1970. 980. American Society of Naturalists. DOI: 10.1086/282697. ISSN 0003-0147. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Strefa abiotyczna\n\nStrefa abiotyczna – strefa w której nie występuje życie. Przyjmuje się, że sięga ponad troposferą oraz do 3 m w głąb ziemi, chociaż niżej mogą występować korzenie, zaś bakterie można znaleźć na głębokości nawet kilku kilometrów, a aeroplankton znajdowano powyżej troposfery.\n\n\n== Zobacz też ==\nbiosfera\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Strefa pływów\n\nStrefa pływów (strefa międzypływowa) – obszar położony wzdłuż brzegu morskiego, którego górną granicę wyznacza poziom wysokiej wody syzygijnej średniej a dolną – poziom niskiej wody syzygijnej średniej, zalewany i odsłaniany cyklicznie przez pływy morskie. Środowisko to cechują bardzo duże zmiany warunków fizyczno-chemicznych, związane z dobowym cyklem pływów. W związku z różnym czasem trwania wynurzenia ponad wodę cechuje go też charakterystyczna strefowość pionowa i duże zróżnicowanie siedlisk, zasiedlanych przez specyficzne zespoły organizmów.\n\n\n== Opis ==\n\nStrefa pływów jest obszarem położonym wzdłuż brzegu morskiego, zalewanym i odsłanianym cyklicznie przez pływy morskie. Zależnie od ukształtowania linii brzegowej i dna oraz amplitudy pływów, może być ona wąskim (kilkunastocentymetrowym-kilkumetrowym) pasem ciągnącym się wzdłuż wybrzeża (np. na wybrzeżu klifowym) lub rozciągającą się na wiele kilometrów od linii brzegowej płaszczyzną (jak np. w przypadku równi pływowej). Od góry sąsiaduje ze strefą oprysku, zalewaną przez wodę jedynie sporadycznie (podczas równonocy oraz gwałtownych wezbrań sztormowych), lecz stale opryskiwaną przez wodę w wyniku falowania, od dołu sąsiaduje z typowym litoralem.\nPodłoże w strefie pływów może być skaliste, tworzyć żwirowe lub piaszczyste plaże, muliste równie pływowe, słone bagniska, może być wreszcie porośnięte przez roślinność halofilną, tworzącą gęste zbiorowiska (łąki traw morskich, lasy mangrowe). W zagłębieniach dna w obrębie strefy pływowej podczas odpływu często tworzą się jeziorka pływowe.\nStrefa pływów jest jednym z charakterystycznych biomów morski, oferującym bardzo zróżnicowane siedliska dla równie zróżnicowanych zespołów organizmów. Charakter siedlisk strefy pływów jest determinowany, poza podłożem, także przez to, jak często są one zalewane i jak długo pozostają zanurzone pod wodą oraz przez klimat.\n\n\n== Podział ==\n\nW obrębie strefy pływów wyróżnić można trzy podstrefy:\n\ngórną – położoną powyżej poziomu wysokiej wody kwadraturowej, zalewaną zasadniczo regularnie co dwa tygodnie (zależnie od charakteru pływów w danym miejscu). Stanowi najniżej położoną strefę, w której może jeszcze występować flora i fauna typowo lądowa.\nśrodkową – położoną pomiędzy poziomem wysokiej wody kwadraturowej a poziomem niskiej wody kwadraturowej, zalewaną przez wodę dwa razy na dobę, na stosunkowo krótki okres. Jest to najbardziej charakterystyczna podstrefa strefy pływów, o typowo przejściowym charakterze, zamieszkała przez organizmy zaadaptowane do życia zarówno pod wodą jak i w wynurzeniu.\ndolną – położoną poniżej poziomu niskiej wody kwadraturowej, generalnie rzecz biorąc odsłanianą przez wodę dwa razy na dobę, na stosunkowo krótki okres. Górna granica tej strefy wyznacza zasięg najbardziej odpornych koralowców i wodorostów. Pod względem siedliskowym i składu gatunkowego jest bardzo zbliżona do właściwego litoralu.\nNależy pamiętać, że podział ten jest jedynie generalizacją, o charakterze zespołów organizmów decydują w dużej mierze warunki lokalne (np. w strefie międzyzwrotnikowej nie jest obojętne, czy odpływ przypada nocą czy w trakcie dnia – niska woda w samo południe oznacza, że oprócz odwodnienia organizmy są narażone na wysoką temperaturę; analogicznie w wyższych szerokościach geograficznych – odpływ i długotrwałe spadki temperatury poniżej zera mogą wyniszczyć populacje zasiedlające przez dekady strefę pływową, jak to miało miejsce zimą na przełomie lat 1928/29 w Danii).\n\n\n=== Jeziorka pływowe ===\n\nW zagłębieniach terenu w trakcie odpływu mogą powstawać zbiorniki wodne, wypełnione bądź to wodą morską, bądź słodką, pochodzącą z opadów atmosferycznych. O ile jeziorko to jest duże i pozostaje odizolowane od morza jedynie przez krótki czas, może służyć za schronienie dla typowo morskich gatunków. W przeciwnym wypadku, zwłaszcza w strefach klimatu o wysokiej lub niskiej temperaturze, zmienność warunków środowiskowych w jeziorkach pływowych jest zbyt duża, nawet dla gatunków typowych dla strefy międzypływowej. Takie małe jeziorka zasiedlają tylko najbardziej wytrzymałe glony i cyanobakterie, faunę reprezentują drobne skorupiaki planktonowe, głównie widłonogi z rodzaju Tigriopus.\n\n\n=== Równie pływowe ===\n\nTypowym ekosystemem strefy pływów są równie pływowe, powstające na obszarach przybrzeżnych o małym spadku. Są to płaskie obszary pokryte przez luźne osady (piaski, muły, iły, zawierające zwykle dużo detrytusu), naniesione przez pływy lub spływ wód śródlądowych, sięgające często kilka-kilkanaście kilometrów od brzegu w stronę litoralu i zajmujące niekiedy bardzo duże powierzchnie. W związku z niestabilnym charakterem podłoża, ciągle nanoszonego, przesuwanego i zabieranego przez fale pływów oraz spływy powierzchniowe z lądu, zwykle są pozbawione roślinności, stanowią one natomiast doskonałe siedliska dla rozmaitych zwierząt zagrzebujących się w podłożu. Fauna reprezentowana jest głównie przez organizmy żyjące w osadach: małże (małgwie (Mya arenaria), sercówki (z rodzajów Cardium, Clinocardium, Cerastoderma), okładniczki (Solenidae), urąbki (Donacidae), rogowce (Tellinidae)) i łódkonogi (głównie kiełczaki z rodzaju Dentalium), pierścienice (m.in. piaskówki (Arenicolidae), nereidy (Nereidae)), jeżowce pieniążkowce, strzykwy (m.in. z rodzaju Laptosynapta), skorupiaki (kiełże, krewetki m.in. niedźwiadkowce (Upogebia)), odżywiające się detrytusem połykanym wraz z osadami lub odfiltrowywanym z wody interstycjalnej bądź niesionym falą pływu. Zwierzęta te tworzą często bardzo duże zgrupowania (ławice). Nieliczne drapieżniki reprezentują m.in. ślimaki naszyjki (Polinices), rozgwiazdy i kraby. Bezkręgowce te stanowią z kolei pokarm wielu gatunków ptaków morskich, które na obszarach równi pływowych mogą żerować bezpieczne od drapieżników lądowych. Równie pływowe są ważnymi siedliskami dla ptaków migrujących (korytarze migracji ptaków biegną często wzdłuż wybrzeży morskich) – o wadze i znaczeniu ekologicznym tych siedlisk świadczy to, że w dyrektywie siedliskowej Rady Europy na sześć typów siedlisk wymienionych w kategorii 1. Otwarte morze i obszary pływowe, trzy (nr. 1110: Piaszczyste wybrzeża, które są nieco przykryte wodą morską przez cały czas, 1140: Muliste i piaszczyste płycizny przybrzeżne nieprzykryte wodą morską w czasie odpływu, 1160: Wielkie, płytkie ujścia rzek i zatok) stanowią siedliska wchodzące w skład równi pływowych).\n\n\n=== Słone bagniska ===\n\nSłone i słonawe bagniska stanowią stadium sukcesji ekologicznej, prowadzącej do zasiedlania równi pływowych przez roślinność i, w konsekwencji, ich lądowacenia. Kolonizujące osady cyanobakterie, glony i rośliny słonolubne zmieniają charakterystykę siedliska, zmniejszają tempo przepływu wody, powodując zwiększoną sedymentację, stabilizują podłoże, co umożliwia osiedlanie także innym niż tylko należącym do infauny typom organizmów. Występuje charakterystyczna zonacja, gatunki różniące się wrażliwością na zalewanie, różnice temperatury i zasolenia oraz deficyty tlenu w osadach, spowodowane rozkładającą się materią organiczną, występują pasami (np. w Nowej Anglii takie pasy tworzą kolejno od strefy otwartego morza, trawa morska Spartina alterniflora, dalej Spartina patens, sit Juncus gerardii i, w środowisku na półlądowym, krzewy z gatunku Iva frutescens). Słone bagniska cechuje wysoka produkcja pierwotna, stosunkowo duże tempo sedymentacji zawiesiny nanoszonej przez pływy, szybki obieg biogenów oraz stosunkowo mała różnorodność biologiczna, przy, miejscami, dużej biomasie organizmów.\n\n\n=== Mangrowce ===\n\nSpecyficzną strefowość wykazują zespoły organizmów tworzące lasy namorzynów. Zasięgi gatunków drzew rosnących w tej strefie są określone przez poziomy pływów i mają charakterystyczny, pasowy układ. Najdalej w kierunku otwartego morza rosną gatunki z rodzaju Rhizophora. W strefie środkowej występują, kolejno od strony morza, przedstawiciele rodzajów Avicennia i Laguncularia. Na wyżej położonych terenach skład gatunkowy zarośli namorzynowych jest zmienny, jednak poszczególne gatunki również rozmieszczone są pasowo.\nPodobna pasowość cechuje zespół fauny zasiedlający korzenie podporowe i oddechowe namorzynów. Najwyżej występują ślimaki pobrzeżki (Littorina sp.), niżej pąkle (Chthamalus rhizophorae lub Balanus amphitrite), jeszcze niżej ostrygi (np. Ostrea mytiloides, Ostrea glomerata, Ostrea tulipa), z żerującymi na nich rozkolcami (np. Thais callifera). W mule pomiędzy korzeniami występują małże, zarówno morskie jak i słonawowodne (Solenidae, Psammobidae, Cyrenidae). Strefy na pograniczu wody i lądu trzymają się skoczki mułowe (Periophtalmus sp.).\n\n\n== Fauna i flora ==\n\nOrganizmy zamieszkujące strefę międzypływową muszą cechować się mobilnością, by móc podążać za przypływami i odpływami lub posiadać adaptacje, pozwalające przetrwać zarówno w środowisku wodnym jak i na powietrzu oraz cechować się odpornością na drastyczne zmiany warunków środowiskowych (wilgotności, zasolenia, temperatury, pH)\nStrefa odsłaniana w czasie odpływu jest penetrowana przez rozmaite mobilne gatunki zwierząt lądowych: ptaki wodne i brodzące (np. siewki, brodźce, biegusy, ostrygojady, mewy i kaczki), ssaki (lisy, szopy, szakale).\nPodobnie niektóre mobilne gatunki morskie (ryby, skorupiaki - zwłaszcza kraby, kikutnice, równonogi i wieloszczety, jak np. mysz morska) odwiedzają strefy zalane w trakcie przypływu i wycofują się, gdy poziom wody opada.\nNiektóre gatunki morskie, pozostające w trakcie odpływu w strefie odsłoniętej przez wodę, zatrzymują niewielki zapas wody (np. czaszołki (Colisella sp., Patella sp.) i chitony (Polyplacophora) przywierają silnie do skały na której siedzą, zatrzymując wodę pod muszlą i płaszczem; ślimaki, takie jak występujące tu przedstawiciele źródlarkowatych (Hydrobiidae) czy rozdepkowatych (Neritidae), zamykają szczelnie muszlę wieczkiem, podobnie bronią się przed wysychaniem pąkle (Balanus) i kaczenice (Lepas), zamykając wieloczęściowymi wieczkami swoje skorupy. Wieloszczety, małże, jeżowce pieniążkowce, strzykwy zakopują się podczas odpływu w osadach dennych, kraby, osiadłe wieloszczety i ukwiały chowają się w domkach lub ukryciach. Aby uniknąć porwania przez prądy pływowe osiadłe małże (omułki) przyczepiają się bisiorem do podłoża, skorupiaki (pąkle, kaczenice) produkują specjalną wydzieliną cementującą ich skorupki do podłoża, inne gatunki drążą ukrycia w podłożu skalnym (skałotocze, niektóre jeżowce), ślimaki i chitony przywierają do skał przy pomocy silnie umięśnionej nogi.\n\n\n== Zagrożenia i ochrona ==\n\nPonad 60% populacji ludzkiej żyje w odległości mniejszej niż 100 km od brzegu morza, dla przykładu, w USA gęstość zaludnienia w obszarach przybrzeżnych wynosiła w roku 1988 136 osób/km² - 4 razy więcej niż w pozostałej części kraju. Brzegi mórz i oceanów są poddawane coraz silniejszemu, bezpośredniemu i pośredniemu wpływowi ludności zamieszkującej w ich pobliżu. Zagrożenia z tym związane dotyczą:\n\nzajmowania obszarów strefy pływowej (równi, plaż, słonawych bagien, namorzynów) pod budownictwo mieszkaniowe, porty i przemysł, rolnictwo (np. poldery w Holandii) i hodowlę (np. namorzyny wycinane pod hodowle krewetek w Azji południowo-wschodniej)\nzanieczyszczenia wód zrzutami ścieków, zawierającymi substancje toksyczne (metale ciężkie, PCB, pestycydy fosforoorganiczne)\neutrofizacji wód\nwycieków ropy naftowej (np. podczas wojny w Zatoce Perskiej do wód wyciekło ponad 800 tys. ton nieoczyszczonej ropy, do tego dochodzą coroczne wycieki na poziomie 0,25 mln baryłek, z tego odzyskano i unieszkodliwiono nie więcej niż 50% - ropa nie dość, że jest toksyczna dla organizmów, to jeszcze powoduje skażenie i zniszczenie siedlisk)\ninwazji gatunków obcych, np. okładniczki chińskiej (Potamocorbula amurensis), toksycznej zielenicy Caulerpa taxifolia, trawy morskiej Spartina alternifolia, które wypierają gatunki miejscowe wyjadając im pokarm, na drodze allelopatii lub w wyniku niszczenia siedlisk.\nJedną z form ochrony ekosystemów morskich, w tym i tych wchodzących w skład strefy pływowej, są rezerwaty morskie. W USA obejmują one ponad 460 tys. km² wód i w większości chronią rozmaite ekosystemy przybrzeżne (np. Narodowy Rezerwat Morski Zatoki Monterey, Narodowy Rezerwat Morski Channel Islands, Narodowy Rezerwat Morski Olympic Coast). Niektóre szczególnie cenne przyrodniczo obszary wodno-błotne, a taki charakter mają ekosystemy strefy pływów, są chronione w ramach konwecji ramsarskiej. W Europie w ramach dyrektywy siedliskowej wiele typów siedlisk strefy pływów (11, na 30 ogółem wymienionych typów siedlisk nadbrzeżnych i halofitycznych) zostało zaliczonych do siedlisk będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty Europejskiej, których ochrona wymaga wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony siedlisk (SOO)Dyrektywa Rady Europy 92/43/EWG z dn. 21 maja 1992, W sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej”, L, 22 lipca 1992, załącznik nr I ..\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDuxbury A.C., Duxbury A.B., Sverdrup K.A. 2002. Oceany świata. Red. E. Roniewicz, A. Magnuszewski. PWN, Warszawa. ISBN 83-01-13780-0. pp.636.\nUmiński, T. 1986. Zwierzęta i oceany. WSziP, Warszawa, ISBN 83-02-02680-8. pp. 250.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Struktura ekosystemu\n\nStruktura ekosystemu – rozmieszczenie elementów specyficznego systemu, którym jest ekosystem, oraz wzajemne powiązania między tymi elementami.\nZa najmniejsze elementy systemu uznano organizmy poszczególnych gatunków. Gatunki zajmują określone nisze ekologiczne, które uważa się za komplet odpowiadających organizmom czynników abiotycznych i biotycznych (np. zależności międzygatunkowe, konkurencja wewnątrzgatunkowa, zależności w stadach). Zamieszkujące ten sam obszar populacje różnych gatunków wspólnie tworzą biocenozę, która jest zależna od swojego siedliska, a równocześnie je kształtuje, tworząc biotop. System biocenoza-biotop dąży do klimaksu, w którym jest osiągana równowaga biocenotyczna – struktura optymalna pod względem rodzaju gatunków oraz liczebności i rozmieszczenia ich populacji. Zrównoważony ekosystem jest traktowany jak układ termodynamicznie zamknięty (zamknięty system ekologiczny). W takim systemie materia cyrkuluje dzięki dopływowi energii z zewnątrz, najczęściej pobieranej w postaci promieniowania słonecznego (fotosynteza). Energia jest oddawana na sposób ciepła.\nStruktura ekosystemu ulega stopniowym przeobrażeniom. Jeżeli zmiany zewnętrznych warunków funkcjonowania danego systemu są powolne, nadąża za nimi jego ewolucyjna adaptacja biologiczna. Tego rodzaju przekształcenia zachodziły niejednokrotnie w historii Ziemi (zob. tabela stratygraficzna), np. pod wpływem powolnej wędrówki kontynentów przez strefy klimatyczne. Szybsze zmiany warunków życia, zachodzące lokalnie (np. pod wskutek wielkich pożarów lasów i innych klęsk żywiołowych) lub w skali globalnej (np. spowodowane katastrofami kosmicznymi), prowadzą do zniszczenia ekosystemu. Zmiany warunków spowodowane działalnością człowieka (np. tworzeniem budowli hydrotechnicznych i sieci autostrad, zanieczyszczaniem powietrza, wód i gleb) są zawsze na tyle szybkie, że naturalna adaptacja ekosystemu (zob. sukcesja ekologiczna) nie jest możliwa.\n\n\n== System ==\n\nSystem (stgr. σύστημα systema – rzecz złożona) to układ elementów powiązanych wzajemnymi zależnościami (tworzącymi jego strukturę). Dzięki tym specyficznym powiązaniom całość realizuje określoną funkcję nadrzędną. Miarą złożoności systemu jest liczba elementów składowych oraz liczba i rodzaj relacji między nimi. Od tych parametrów zależy liczba możliwych do wyróżnienia stanów wieloelementowej całości, w których system może się znaleźć.\nEkosystem jest systemem zawierającym elementy żywe – organizmy, które są uzależnione wzajemnie od siebie (biocenoza) oraz od nieożywionych elementów układu (biotop). Zespół charakterystycznych oddziaływań odróżnia ekosystemy od „układów biotycznych”  – fragmentów biosfery, w których występują organizmy należące do różnych gatunków (grupy, zespoły), jednak nie wytworzyła się charakterystyczna dla tego zbioru elementów sieć wzajemnych powiązań, umożliwiająca trwałość układu po jego zamknięciu (zob. układ termodynamicznie zamknięty).\nGdy układ biotyczny jest zbudowany z niewielkiej liczby przypadkowo dobranych elementów (np. akwarium, pomarańczarnia), osiągnięcie równowagi ekologicznej jest mało prawdopodobne. Pierwsza próba zbudowania i eksploatacji przez ludzi dużego, wielogatunkowego sztucznego ekosystemu – zamkniętego systemu ekologicznego Biosfera 2 (grupa 8 osób, 2 lata) – została podjęta w Arizonie w latach 80. XX w. Analogiczne badania są kontynuowane (w mniejszej skali), m.in. w związku z amerykańskimi planami eksploracji kosmosu (np. projekty baz marsjańskich).\nW Polsce działaniem systemów o różnym stopniu złożoności zajmuje się m.in. Instytut Badań Systemowych PAN, prowadzący badania w dziedzinie nauk podstawowych i stosowanych, np. dotyczące modelowania i optymalizacji systemów w różnych dziedzinach nauki i techniki. Jednym z obszarów działalności są zastosowania analizy systemowej w ochronie środowiska. Badania wykonywane w Centrum Zastosowań Informatyki w Inżynierii Środowiska obejmują m.in. oceny stanu i kierunków zmian poszczególnych parametrów ekosystemów naturalnych i antropogenicznych, modelowanie i projektowanie systemów wodnych (hydrografia) lub modelowanie i symulacje w meteorologii (np. prognozowanie pogody i zmian klimatu).\n\n\n== Podstawowe informacje o biosferze i ekologii ==\n\n\n=== Historia biosfery ===\nZiemia powstała ok. 4,5 mld lat temu, w czasie tworzenia się Układu Słonecznego na skutek grawitacyjnego zapadnięcia się obłoku molekularnego spowodowanego najprawdopodobniej wybuchem pobliskiej supernowej. Fala uderzeniowa doprowadziła do kurczenia się obłoku, a zarazem wymieszania materii z supernowej i materii obłoku, wzbogacając mgławicę o atomy powstające tylko w wybuchach supernowych. Atomy pierwiastków chemicznych – elementy chemicznej struktury byłej gwiazdy – oraz cząsteczki związków chemicznych, które z nich powstały, są dotychczas podstawowymi elementami ziemskiej materii – ożywionej i nieożywionej. Narodzinami biosfery Ziemi było pojawienie się życia – pierwszych organizmów (zob. też samoorganizacja, chemoton) – a jej dzisiejsza struktura ukształtowała się w toku wielu zmian. Przekształcanie zachodziło powolnie, wskutek ewolucji, oraz gwałtownie, np. w następstwie licznych katastrof kosmicznych w końcowej fazie akrecji planetozymali dysku protoplanetarnego na powierzchnię młodej Ziemi. Przypuszcza się, że między nielicznymi pierwszymi organizmami była powszechna „współpraca” – oddziaływania nazywane „egoistycznym altruizmem”, na które zwracał uwagę w swoich pracach Piotr Kropotkin (1842–1921). Szczególnie ważną konsekwencją takich oddziaływań między organizmami jednokomórkowymi mogło być – zgodnie z koncepcją Lynn Margulis (1938–2011) – powstanie na drodze endosymbiozy pierwszych eukariontów wyposażonych w mitochondria i plastydy.\nWzrost gatunkowej różnorodności – taksonomicznego zróżnicowania (zob. powstawanie gatunków, radiacja ewolucyjna, radiacja adaptacyjna) – oraz liczebności organizmów (zob. dynamika liczebności populacji, zagęszczenie populacji) prawdopodobnie doprowadził do zwiększenia się roli darwinowskiej „walki o byt”, zgodnej z zasadami ewolucji i doboru naturalnego.\nLiczba ziemskich organizmów i ich taksonomiczne zróżnicowanie były wielokrotnie redukowane, np. wskutek zmian składu atmosfery (np. pojawienia się i wzrostu stężenia tlenu – produktu fotosyntezy, zob. katastrofa tlenowa) i poziomu mórz, łączenia się lub rozpadu kontynentów i powstawania pokryw lawowych, kolizji Ziemi z planetoidami. Liczne w historii Ziemi wielkie wymierania prowadziły do niszczenia wcześniej utworzonych ekosystemów i powstawania nowych zależności między gatunkami – tymi, które przetrwały okres wymierania, i tymi, które powstały w nowych warunkach.\n\n\n=== Współczesna biosfera i ekologia ===\nWspółczesna biosfera jest jednym z systemów najbardziej złożonych i najmniej poznanych. Liczba wchodzących w jej skład gatunków organizmów jest wciąż tematem badań i polemik. Szacuje się, że mieści się w zakresie 5–50 mln; według części źródeł wynosi ok. 8,7 mln (± 1,3 mln), a według orientacyjnych oszacowań T.L. Erwina (1982) tylko stawonogi lasów równikowych mogą reprezentować 30 mln różnych gatunków. Wśród znanych gatunków współczesnych organizmów największą grupę stanowią zwierzęta (ok. 1,03 mln poznanych gatunków); 751 tys. spośród nich to gatunki owadów, a 42,3 tys. – gatunki kręgowców. Liczba poznanych gatunków roślin wynosi ok. 248,4 tys. (w tym dwuliścienne – 170 tys.). Prawdopodobnie liczba gatunków dotychczas nie opisanych jest wielokrotnie większa niż opisanych. Nieznana jest liczba gatunków mikroorganizmów, a temat jest rzadko podejmowany przez specjalistów.\nStrukturą tego złożonego systemu zajmuje się ekologia. Jej nazwę wprowadził Ernst Haeckel już w 1869 roku. Jednoznaczne określenie jej zakresu i celów okazało się trudne. W roku 1927 Charles Sutherland Elton nazwał ją „nauką o historii naturalnej”. Podobnie szeroki zakres wskazał Eugene Odum (1963), pisząc, że ekologia to „nauka o strukturze i funkcjonowaniu przyrody”. Herbert Andrewartha (1961) zakres ekologii sprecyzował, stwierdzając:\n\nDalszego uściślenia dokonał Charles J. Krebs, zwracając uwagę na zainteresowanie ekologów przyczynami określonego rozmieszczenia i liczebności:\n\nWłasną propozycję skomentował we wstępie do swojej książki „Ekologia. Eksperymentalna analiza rozmieszczenia i liczebności” pisząc: \n\n\n== Typy układów sterowania ekosystemem ==\nPodejmując poszukiwania odpowiedzi na pytania, gdzie i w jakich liczebnościach występują organizmy, przyjmuje się, że system-biosfera jest złożony z wielu podsystemów – mniejszych ekosystemów o zróżnicowanej wielkości i strukturze, łatwiejszych do jednoznacznego formalnego opisania (umożliwiających opracowywanie matematycznych modeli). W każdym z podsystemów wyodrębnia się dwie podstawowe części:\n\nbiocenoza – zespół wszystkich populacji zamieszkujących siedlisko,\nbiotop – wszystkie abiotyczne czynniki ekologiczne (np. rodzaj gleby, dostęp do zasobów wody, nasłonecznienie).\nWewnątrz każdego z ekosystemów materia cyrkuluje dzięki pobieraniu energii z zewnątrz. Jeżeli ekosystem jest zrównoważony, taka sama ilość energii jest – po przepłynięciu przez system – oddawana do otoczenia. Przyjmuje się, że regulację tych procesów, związaną ze zmianami liczebności i rozmieszczenia organizmów, zapewniają trzy podstawowe typy układów strukturalnych biocenozy (wzajemnie nakładające się): \n\nukład I rzędu (struktura troficzna) – powiązania pokarmowe (oparte na koncepcji „elementów strukturalnych” Eltona), tworzące łańcuchy i sieci troficzne oraz piramidy pokarmowe,\nukład II rzędu (struktura konkurencyjna) – realizowana wewnątrz elementów bardziej złożonych biocenoz, w których występują gatunki o podobnych wymaganiach pokarmowych,\nukład III rzędu (struktura paratroficzna) – powiązania pokarmowe, które nie mają charakteru eksploatacyjnego (zasoby pokarmowe dawcy nie są zmniejszane, np. melitofagizm, allelopatia).\nOdpowiedzi na pytanie o zasady działania poszczególnych układów oraz całego systemu poszukują przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych, rozpatrując problem z różnych punktów widzenia, np. z punktu widzenia:\n\npojedynczego organizmu lub grup organizmów – oddziaływania organizm-otoczenie, organizm-organizm (autekologia i synekologia),\npojedynczej populacji – struktura populacji i zależności populacja-otoczenie (ekologia populacyjna, populacjologia),\npojedynczej biocenozy – struktura biocenozy i zależności biocenoza-otoczenie (biocenologia),\ncałego systemu (ekologia, sozologia).\n\n\n== Organizmy i populacje ==\nZa najmniejszy element struktury ekosystemów ekolodzy uznają pojedyncze organizmy żywe, od organizmów jednokomórkowych, poprzez komórczaki i kolonie do najwyżej zorganizowanych organizmów. Wyjaśnienie zależności organizm-otoczenie (inne organizmy i biotop) wchodziło do niedawna w zakres autekologii, a obecnie – w zakres ekologii gatunku.\nProblemy anatomii i fizjologii oraz cechy genetyczne analizowane są tutaj tylko w takim zakresie, w jakim jest to potrzebne do wyjaśnienia relacji organizmu z otoczeniem, np. określenia jego niszy ekologicznej (zob. też prawo minimum Liebiga, zasada tolerancji ekologicznej Shelforda, zasada Alleego), mechanizmów tworzenia większych grup (np. formacje i zespoły roślinne, stada), zasięgu geograficznego lub znaczenia bilansu energetycznego w gospodarce energetycznej większych zespołów organizmów.\nKolejnym poziomem organizacji ekosystemu jest populacja. Populacją ekologiczną jest nazywana grupa organizmów należących do tego samego gatunku, które wchodzą w skład biocenozy (zajmują określony biotop). Charakterystycznymi cechami ekologicznej struktury populacji, które są przedmiotem obserwacji w warunkach naturalnych lub laboratoryjnych, są:\n\n– liczebność, płodność, rozrodczość, śmiertelność, krzywa przeżywalności.\n– zagęszczenie populacji i jego zmienność w czasie,\n– struktura przestrzenna, np. rozmieszczenie równomierne, uszeregowanie liniowe lub skupiskowe, struktura pionowa (zob. rodzaje przestrzennego rozmieszczenia osobników w populacji),\n– struktura płci i wieku,\n– struktura socjalna (zob. np. owady społeczne, parabioza, stado, systemy socjalne ptaków, bawołów afrykańskich, tygrysów, socjologia),\n– dynamika liczebności populacji,\n– energetyka populacji.\n\n\n== Biocenozy i ekosystemy ==\nBiocenozy są układami biotycznymi złożonymi z wielu różnych populacji, wspólnie zamieszkujących jeden biotop i tworzących – wraz z nim – ekosystem. Biocenozy są wyróżniane w oparciu o kilka podstawowych kryteriów. Powinny się charakteryzować:\n\nspecyficznym składem gatunkowym o znacznej stałości liczebności poszczególnych populacji (skład przystosowany do warunków siedliskowych i rozpowszechniony w danym krajobrazie),\nskładem pełnym z punktu widzenia obiegu materii i przepływu energii,\ndużą trwałością (długowiecznością),\nmożliwością wyznaczenia granic, np. na podstawie określenia składu gatunkowego biocenozy lub analiz czynników środowiskowych.\nSpełnienie tych kryteriów nie jest wymagane bezwarunkowo, ponieważ opisywane układy ulegają naturalnym zmianom w czasie i przestrzeni. Przykładami są sezonowe zmiany struktury istniejących ekosystemów, pojawianie się gatunków inwazyjnych lub introdukowanych lub długotrwałe, powolne procesy sukcesji ekologicznej, np. rozpoczynającej się od zasiedlania nieożywionego środowiska (np. nowo powstała wyspa) przez organizmy pionierskie, które stopniowo tak przekształcają siedlisko (np. proces glebotwórczy), że możliwe staje się zasiedlenie przez kolejne gatunki i kształtowanie się zależności między nimi. Za zakończenie sukcesji uważa się osiągnięcie klimaksu – stosunkowo stałej struktury biocenozy i całego ekosystemu.\nZe względu na często obserwowany brak wyraźnej granicy między ekosystemami wprowadzono pojęcie ekotonu – zwykle bogatszej gatunkowo strefy przejściowej o zróżnicowanej szerokości, np. strefa przejściowa między tundrą i tajgą, wybrzeże, okrajek, miedza.\n\nO liczebności i rozmieszczeniu każdej z populacji ekosystemu decydują cechy gatunku, właściwości biotopu i rodzaj interakcji z innymi populacjami biocenozy. Wyróżnia się zależności:\n\nnieantagonistyczne – symbioza (mutualizm, protokooperacja), komensalizm,\nantagonistyczne – konkurencja (zob. m.in. zasada Gausego), pasożytnictwo, drapieżnictwo (zob. równanie Lotki-Volterry), allelopatia, amensalizm.\nBrak wzajemnych oddziaływań – neutralizm – jest stwierdzany rzadko. Bardzo silne oddziaływania antagonistyczne mają charakter eksploatacji populacji. Do tej grupy oddziaływań międzygatunkowych zalicza się eksploatację przyrody przez człowieka.\n\n\n=== Łańcuchy i sieci troficzne ===\n\nStrukturę biocenozy przedstawia się graficznie m.in. w formie łańcuchów i sieci pokarmowych, które wskazują kierunek przepływu energii od producentów biomasy do organizmów innych populacji, tworzących ekosystem.\nPierwszym ogniwem każdego łańcucha troficznego są populacje autotrofów, niezbędne elementy wszystkich ekosystemów. Są one zdolne do wytwarzania związków organicznych z nieorganicznych dzięki pobieranej z zewnątrz energii promieniowania słonecznego (fotoautotrofy, organizmy fotosyntetyzujące) lub energii reakcji chemicznych (chemoautotrofy, np. producenci ekosystemów kominów hydrotermalnych). Tempo powstawania biomasy roślin (produktywność pierwotna roślin netto) jest zależne od łącznej ilości energii przetworzonej przez rośliny w energię chemiczną produktów fotosyntezy, czyli biomasy (A – asymilacja) i od własnych „kosztów utrzymania” (zaspokojenie własnych potrzeb energetycznych, R – oddychanie, respiracja). Wartość różnicy między asymilacją i respiracją jest nazywana produktywnością netto (P = A – R). W najprostszym łańcuchu troficznym część przyrostu biomasy jest pożywieniem populacji konsumentów I rzędu (np. larwy motyla rusałka pawik). W ich przypadku energia spożyta (konsumpcja C) jest również wykorzystywana częściowo na pokrycie własnych „kosztów utrzymania”, częściowo na przyrost biomasy, a częściowo wydalana (fekalia FU). Analogiczny podział energii następuje w kolejnych ogniwach łańcucha, np. larwy rusałki pawika → bogatka zwyczajna (drapieżca I rzędu) → kot domowy (drapieżnik II rzędu)… Odchody i detrytus z każdego z ogniw łańcucha są źródłem energii dla reducentów zamykających obieg materii (rozkładających materię organiczną do nieorganicznych związków chemicznych).\nW rzeczywistych ekosystemach drogi transportu energii są bardziej złożone; z zasobów gromadzonych na poziomie producentów korzystają nie tylko konsumenci I rzędu, a drapieżniki najwyższego rzędu bywają również konsumentami kilku niższych rzędów. Biocenozy złożone z dużej liczby populacji charakteryzuje się, określając troficzne powiązania w skomplikowanych sieciach pokarmowych. Dzięki dużej różnorodności biologicznej wyłączenie gatunku, którego zakres tolerancji został przekroczony, nie powoduje trwałego zakłócenia przepływu energii przez ekosystem (bardziej aktywne stają się drogi zastępcze).\n\n\n=== Piramidy ekologiczne ===\nPiramidy ekologiczne charakteryzują liczebność, produktywność i biomasę na poszczególnych poziomach troficznych:\n\npoziom 1 – producenci (autotrofy\npoziom 2 – konsumenci I rzędu (roślinożercy, fitofagi),\npoziom 3 – konsumenci II rzędu (drapieżcy I rzędu),\npoziom 4 – konsumenci III rzędu (drapieżcy II rzędu).\nW prostszych ekosystemach (np. agrocenozach) nie występuje poziom 4, a w bardziej złożonych zdarzają się również poziomy wyższe (kolejne rzędy drapieżców). Na każdym poziomie detrytus jest przetwarzany przez reducentów, zamykających obieg materii w ekosystemie.\n\nW piramidach produktywności (energii) pierwszy poziom jest zawsze największy; jego wielkość jest proporcjonalna do ilości energii pobieranej z zewnątrz przez producentów, po czym bezpośrednio wykorzystywanej w ich procesach życiowych oraz akumulowanej w formie biomasy, z której korzystają wszystkie populacje roślinożerców oraz reducenci (saprotrofy). Wielkość kolejnych warstw piramidy wyraża ilość energii odbieranej z jej niższego poziomu (łączna konsumpcja wszystkich populacji, które korzystają z zasobów tego poziomu).\n„Piramidy” biomasy i liczebności mogą być odwrócone; ponieważ np. taką samą ilość energii roślinożercy mogą pobierać od wielkiej liczby organizmów szybko rosnącej populacji fitoplanktonu oceanicznego o stosunkowo niewielkiej łącznej masie, jak od niewielkiej liczby drzew wolno rosnącego lasu o dużej masie.\n\n\n== Wyższe poziomy organizacji biosfery ==\n\nPoziomy ponadekosystemowej organizacji biosfery tworzą:\n\nkrajobraz,\nbiomy,\nkrainy biogeograficzne – krainy zoogeograficzne i fitogeograficzne.\n\n\n== Zastosowania wiedzy o strukturze ekosystemów w praktyce ==\nWiedza o strukturach i dynamice procesów zachodzących w ekosystemach znajduje szerokie zastosowanie w:\n\ngospodarce zasobami naturalnymi, np. w rolnictwie, leśnictwie, łowiectwie, rybołówstwie (podstawa racjonalnej eksploatacji populacji),\nochronie przyrody,\nochronie środowiska człowieka.\nFormułowane są opinie, że skuteczna ochrona biosfery i jej ekosystemów wymaga przede wszystkim:\n\nplanowania przestrzennego w skali globalnej, umożliwiającego ochronę ekosystemów o znaczeniu globalnym,\nochrony różnorodności biologicznej, w tym gatunkowej,\nustalenia reguł i granic ludzkiej ingerencji w przyrodę, aby została zachowana dynamika poszczególnych ekosystemów,\nstarań o ograniczenie wpływu działalności człowieka na elementy abiotyczne środowiska.\n\n\n== Zobacz też ==\nBiogeografia wysp\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbioza przemysłowa\n\nSymbioza przemysłowa – gałąź ekologii przemysłowej, która zakłada współdziałanie przedsiębiorstw i innych organizacji, zmierzające do lepszego wykorzystania surowców i racjonalizacji gospodarki odpadami ze szczególnym uwzględnieniem wymiany materiałów i energii, sprzyjające ochronie środowiska i przynoszące bezpośrednie wzajemne korzyści ekonomiczne. Idea symbiozy przemysłowej realizowana jest poprzez innowacje ekologiczne, usprawnianie procesów biznesowych, a także długofalowe zmiany kulturowe. Przykładami symbiozy przemysłowej są parki ekoprzemysłowe.\nBliskość geograficzna od dawna była jednym z istotnych czynników nawiązywania bezpośredniej współpracy polegającej na wykorzystaniu przez zakład przemysłowy produktów, półproduktów, produktów ubocznych czy odpadów generowanych przez ich wytwórcę. W ujęciu pojęcia symbiozy przemysłowej ani bliskość kooperantów, ani fizyczna wymiana zasobów nie są jednak warunkami ani koniecznymi, ani wystarczającymi. Symbioza przemysłowa to podejście do operacji komercyjnych – wykorzystywanie, odzyskiwanie i przekierowywanie zasobów do ponownego wykorzystania – powodujące, że zasoby pozostają dłużej w produktywnym użytkowaniu gospodarczym. To stwarza możliwości biznesowe, zmniejsza zapotrzebowanie na zasoby naturalne i stanowi krok w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym.\nW wymiarze filozoficznym ekologia przemysłowa to stosunkowo nowa dziedzina, która opiera się na naturalnym paradygmacie, twierdzącym że ekosystem przemysłowy może zachowywać się w sposób podobny do ekosystemu naturalnego, w którym występuje symbioza gatunków i wszystko zostaje poddane recyklingowi, chociaż prostota i zastosowanie tego paradygmatu bywa poddawane krytyce.\n\n\n== Przykłady symbiozy przemysłowej ==\nInternational Synergies Limited opracowała uproszczony model działający na skalę krajową w Wielkiej Brytanii (NISP – National Industrial Symbiosis Programme) oraz w bardziej ograniczonym zakresie w innych krajach na całym świecie. International Synergies Limited opracowała globalną ekspertyzę w zakresie symbiozy przemysłowej, inicjując programy w Belgii, Brazylii, Kanadzie, Chinach, Danii, Finlandii, na Węgrzech, we Włoszech, w Meksyku, Polsce, Rumunii,  Afryce Południowej, Turcji i na Słowacji.\n\nW duńskim mieście Kalundborg od lat 1960. przedsiębiorstwa nawiązywały współpracę w zakresie wymiany materiałów i energii, która spontanicznie przekształciła się z serii mikroinnowacji we wzajemną sieć powiązań, która jest przedstawiana jako przykład pierwszej na skalę światową udanej realizacji symbiozy przemysłowej. Produkty uboczne i odpady jednego wytwórcy są surowcami dla innych przedsiębiorstw. Współpraca obejmuje zarówno przedsiębiorstwa prywatne, jak i publiczne. Zakłady należące do potentatów światowych współpracują z małymi podmiotami gospodarczymi, osiągając wzajemne korzyści takie jak: ograniczenie kosztów i emisji zanieczyszczeń, rozwój przy mniejszym zużyciu zasobów, zwiększona konkurencyjność rynkowa.\nCechy symbiozy przemysłowej mają polskie miasta portowe, gdzie infrastruktura logistyczna związana z przeładunkami i techniczną obsługą środków transportu powoduje powstawanie współpracy z szeregiem przedsiębiorstw z rozmaitych branż.\nUBIS – Urban Baltic Industrial Symbiosis – projekt symbiozy przemysłowej rozwijany przez partnerów z krajów nadbałtyckich: ze Szwecji, Litwy, Danii, Niemiec i Polski. Szczególny nacisk kładzie na racjonalizację zużycia energii, w tym wykorzystanie energii odpadowej. Koncentruje się na inicjowaniu symbiozy przemysłowej między przedsiębiorstwami, podmiotami komunalnymi i gminami w celu wykorzystania energii i innych zasobów, które w innym przypadku mogłyby zostać zmarnowane. Projekt zakłada identyfikację przypadków symbiozy przemysłowej oraz wdrożenie pilotażowych inwestycji dla odpadowej energii. Transgraniczna wymiana doświadczeń sprzyjać ma międzynarodowemu transferowi wiedzy i owocować praktycznymi zastosowaniami, opracowane zostaną modele biznesowe i rozwiązania finansowe dla symbiozy przemysłowej. Głównymi grupami docelowymi projektu są przedsiębiorstwa przemysłowe, władze lokalne, przedsiębiorstwa energetyczne i przedsiębiorstwa zajmujące się odpadami (niektóre z nich są już reprezentowane w partnerstwie projektowym). Polskę w projekcie reprezentuje Politechnika Gdańska.\n\n\n== Zobacz też ==\nGospodarka o obiegu zamkniętym\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nImplementation of the Circular Economy Action Plan", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szósta katastrofa\n\nSzósta katastrofa – potoczne określenie dotyczące współczesnego wymierania gatunków na Ziemi, określanego także jako „szóste masowe wymieranie”. Nazwa została zaczerpnięta z tytułu wydanej w roku 1999 książki Szósta katastrofa. Historia życia a przyszłość ludzkości.\n\n\n== Tempo i przyczyny ==\nPoprzez analizę liczebności gatunków, a jednocześnie spadek ich liczby w ostatnich kilkuset latach zaobserwowano istotne zmiany statystyczne. \nNa podstawie badań skamieniałości badacze wyliczyli, że poza okresami katastrof naturalnych z powierzchni planety znikają mniej niż dwa gatunki ssaków w ciągu miliona lat. Tymczasem w ciągu ostatnich 500 lat wyginęło co najmniej 80 gatunków ssaków z 5570 znanych (stan w 2011). 140 gatunków ptaków zostało uznane za wymarłe (EX) od 1500 roku (stan w 2014), 5 uzyskało status wymarłych na wolności (EW), 17 jako krytycznie zagrożone i prawdopodobnie wymarłe (CR-PE), a jeden jako krytycznie zagrożony prawdopodobnie wymarły na wolności.\nWedług Anthony’ego Barnosky’ego, od roku 2009 prowadzącego badania tego problemu na University of California w Berkeley, współczesne zanikanie gatunków odpowiada definicji masowego wymierania nawet w najwęższych jego definicjach.\nPonieważ brak jest takich czynników globalnych w środowisku przyrodniczym, jak na przykład: regresje morskie, wzmożony wulkanizm czy katastrofa kosmiczna, szósta fala masowego wymierania nie wpisuje się w paradygmat dotychczas opisujący zjawiska tego typu. Zwiększone tempo wymierania gatunków dokumentowane od kilkudziesięciu tysięcy lat, a zwłaszcza w okresie ostatnich kilkuset lat, tłumaczy się wpływem cywilizacji ludzkiej. Współcześnie, według różnych ocen, wymiera od 5 tysięcy do 500 tysięcy gatunków rocznie. Według Pracowni na Rzecz Wszystkich Istot liczba gatunków wymierających rocznie to 40 tysięcy, a według profesora Edwarda Wilsona z Uniwersytetu Harvarda jest to 27 tysięcy gatunków rocznie. Choć dane są rozbieżne, to zawsze liczone w tysiącach gatunków.\nTempo wymierania gatunków współcześnie jest oceniane na 100 razy szybsze niż naturalnie. Według niektórych naukowców warunkiem przetrwania cywilizacji jest podjęcie zdecydowanych kroków na przestrzeni 20-30 lat, by nie zatracić bioróżnorodności fauny i flory, która warunkuje istnienie gatunku ludzkiego.\nZnamiennym w tym kontekście jest raport WWF, z którego wynika, że między 1970 a 2016 rokiem średnia liczebność populacji kręgowców (ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków) w monitorowanych populacjach (tzw. Living Planet Index) zmniejszyła się o 68%.\n\n\n== Zobacz też ==\ngatunek wymarły\ngatunek krytycznie zagrożony\nwymarłe zwierzęta holocenu\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sztuczny układ ekologiczny\n\nSztuczny układ ekologiczny – sztucznie wytworzony ekosystem, pozwalający w sposób uproszczony zapewnić krążenie substancji.\nNajprostszym układem ekologicznym jest połączenie pożywka – glony – człowiek – wydaliny – pożywka, w którym każde poprzednie ogniwo jest źródłem następnego. Badania nad układem ekologicznym prowadzone są zwłaszcza w biologii kosmicznej, gdzie w ich konstrukcji upatruje się możliwości realizacji coraz to dłuższych lotów kosmicznych.\n\n\n== Obecne wykorzystanie ==\nDotychczas układ wykorzystywany jest w niektórych lotach, w celu wytworzenia i utrzymania na odpowiednim poziomie składu sztucznej atmosfery wewnątrz statku, zastępującej powietrze na Ziemi (np. wydalany przez człowieka dwutlenek węgla – glony – tlen – człowiek – dwutlenek węgla)\n\n\n== Zobacz też ==\nekologia\nstruktura ekosystemu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Śluza Borlanda\n\nŚluza Borlanda – rodzaj śluzy wodnej (przepławkowej), przeznaczonej dla ryb, poruszających się na tarło w górę rzeki, umożliwiającej im pokonywanie sztucznych zapór. Jest stosowana przede wszystkim przy piętrzeniach powyżej 15 metrów wysokości.\nŚluza (przepławka) składa się z dwóch basenów (dolnego i górnego) oraz łączącej je sztolni. Sztolnia ma charakter kanału o dużym przekroju, biegnącego skośnie od basenu dolnego do górnego. Wszystko to umieszczone jest albo w korpusie zapory, albo w filarze przepławkowym. Ryby płynące w górę rzeki wabione są do basenu dolnego silnym prądem wypływającej z niego wody. W pewnym momencie wejście do basenu zostaje zamknięte, a woda napływająca z góry stopniowo wypełnia cały basen dolny, potem sztolnię i basen górny, aż do osiągnięcia poziomu wody górnej. Wtedy basen górny zostaje otwarty, a ryby wypływają, kontynuując wędrówkę w górę rzeki. Po opuszczeniu przez ryby basenu górnego zostaje on zamknięty, a cała procedura powtarza się od początku. Poprzez odwrócenie cyklu umożliwia się rybom także wędrówkę odwrotną – w dół rzeki.\nZalety śluz Borlanda:\n\nryby nie męczą się pokonywaniem licznych komór, jak w tradycyjnych przepławkach,\nłatwe umiejscowienie śluzy w korpusie zapory,\nurządzenie nie wymaga tak dużej ilości wody, jak przepławka komorowa, a także ma niższy koszt budowy.\nW Polsce śluzy Borlanda znajdują się m.in. w spiętrzeniu Raby (zbiornik Dobczyce) i w spiętrzeniu Dunajca (Jezioro Sromowskie).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Śmiertelność\n\nŚmiertelność – termin występujący w ekologii, demografii i epidemiologii oznaczający zarówno zjawisko (przeciwieństwo nieśmiertelności), jak i częstość występowania tego zjawiska na określonym obszarze w określonym przedziale czasowym. Związana jest z nim miara zwana wskaźnikiem (współczynnikiem lub indeksem) śmiertelności (ang. mortality rate, death rate, fatality rate). Jest jednym z czterech podstawowych czynników decydujących o dynamice liczebności populacji obok rozrodczości, imigracji i emigracji.\n\n\n== Wskaźnik śmiertelności ==\nWskaźnik śmiertelności jest to częstość zjawisk śmierci osobników określonej populacji zanotowana na określonym obszarze w określonym przedziale czasowym:\n\n  \n    \n      \n        s\n        =\n        \n          \n            S\n            N\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle s={\\frac {S}{N}},}\n  \n\ngdzie N jest liczebnością populacji na początku wyznaczonego przedziału czasowego, S liczbą osobników zmarłych stwierdzoną w określonym czasie spośród tych, które żyły w chwili \n  \n    \n      \n        t\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle t.}\n  \n W ekologii często operuje się wskaźnikiem przeżywalności równym \n  \n    \n      \n        1\n        −\n        s\n      \n    \n    {\\displaystyle 1-s}\n  \n.\nW badaniach wielu dzikich populacji wyliczanie tego wskaźnika napotyka na szereg trudności z racji trudności w ustaleniu liczebności populacji oraz wyznaczeniu wszystkich zjawisk śmierci jakie miały miejsce w danym czasie. W ekologii śmiertelność mierzy się bezpośrednio lub pośrednio. Metoda bezpośrednia polega to na wyznakowaniu pewnej liczby osobników w określonym czasie i sprawdzeniu ile z nich dożywa do końca wyznaczonego okresu badawczego. Wskaźnik śmiertelności szacuje się wtedy na podstawie wzoru:\n\n  \n    \n      \n        s\n        =\n        \n          \n            \n              \n                N\n                \n                  t\n                \n              \n              −\n              \n                N\n                \n                  t\n                  +\n                  Δ\n                \n              \n            \n            \n              N\n              \n                t\n              \n            \n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle s={\\frac {N_{t}-N_{t+\\Delta }}{N_{t}}},}\n  \n\ngdzie \n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            t\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle N_{t}}\n  \n jest liczbą wyznakowanych osobników w chwili \n  \n    \n      \n        t\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle t,}\n  \n \n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            t\n            +\n            Δ\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle N_{t+\\Delta }}\n  \n liczba wyznakowanych osobników, które dożyły do czasu \n  \n    \n      \n        t\n        +\n        Δ\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle t+\\Delta .}\n  \n Metoda pośrednia może być wyznaczana wtedy, gdy możliwe jest rozróżnienie osobników należących do różnych grup wiekowych. Jeżeli w danym czasie określi się liczebność osobników w wieku \n  \n    \n      \n        w\n      \n    \n    {\\displaystyle w}\n  \n i w wieku \n  \n    \n      \n        w\n        +\n        Δ\n      \n    \n    {\\displaystyle w+\\Delta }\n  \n to wskaźnik śmiertelności osobników w wieku \n  \n    \n      \n        w\n      \n    \n    {\\displaystyle w}\n  \n jest równy:\n\n  \n    \n      \n        \n          s\n          \n            w\n          \n        \n        =\n        \n          \n            \n              N\n              \n                w\n                +\n                Δ\n              \n            \n            \n              N\n              \n                w\n              \n            \n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle s_{w}={\\frac {N_{w+\\Delta }}{N_{w}}},}\n  \n\ngdzie \n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            w\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle N_{w}}\n  \n jest stwierdzoną liczebnością osobników w wieku \n  \n    \n      \n        w\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle w,}\n  \n a \n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            w\n            +\n            Δ\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle N_{w+\\Delta }}\n  \n liczebnością osobników w wieku \n  \n    \n      \n        w\n        +\n        Δ\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle w+\\Delta .}\n  \n Utożsamianie wskaźnika \n  \n    \n      \n        \n          s\n          \n            w\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle s_{w}}\n  \n ze wskaźnikiem śmiertelności jest możliwe tylko wtedy gdy nie zależy on istotnie od wieku osobników i dla różnych grup wiekowych daje zbliżone wartości. Stosowany jest on w odniesieniu do wielu populacji ryb.\nWskaźnik śmiertelności istotnie zależy od długości przedziału czasowego w jakim zlicza się zjawiska śmierci. Jeżeli założy się, że nie ulega on zmianie w czasie i w przedziałach \n  \n    \n      \n        [\n        t\n        ,\n        t\n        +\n        Δ\n        ]\n        ,\n        [\n        t\n        +\n        Δ\n        ,\n        t\n        +\n        2\n        Δ\n        ]\n        ,\n        …\n        ,\n        [\n        t\n        +\n        (\n        k\n        −\n        1\n        )\n        Δ\n        ,\n        t\n        +\n        k\n        Δ\n        ]\n      \n    \n    {\\displaystyle [t,t+\\Delta ],[t+\\Delta ,t+2\\Delta ],\\dots ,[t+(k-1)\\Delta ,t+k\\Delta ]}\n  \n wynosił \n  \n    \n      \n        \n          s\n          \n            Δ\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle s_{\\Delta }}\n  \n to wskaźnik śmiertelności w przedziale czasowym \n  \n    \n      \n        [\n        t\n        ,\n        t\n        +\n        k\n        Δ\n        ]\n      \n    \n    {\\displaystyle [t,t+k\\Delta ]}\n  \n będzie równy:\n\n  \n    \n      \n        \n          s\n          \n            k\n            Δ\n          \n        \n        =\n        1\n        −\n        (\n        1\n        −\n        \n          s\n          \n            Δ\n          \n        \n        \n          )\n          \n            k\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle s_{k\\Delta }=1-(1-s_{\\Delta })^{k}}\n  \n.\nJeżeli zatem wyznaczono wskaźnik śmiertelności \n  \n    \n      \n        \n          s\n          \n            d\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle s_{d}}\n  \n w okresie \n  \n    \n      \n        d\n      \n    \n    {\\displaystyle d}\n  \n jednostek czasowych i standaryzuje się jego wartość tak by pokazywała śmiertelność w jednostce czasu to należy użyć wzoru:\n\n  \n    \n      \n        s\n        =\n        1\n        −\n        \n          \n            \n              1\n              −\n              \n                s\n                \n                  d\n                \n              \n            \n            \n              d\n            \n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle s=1-{\\sqrt[{d}]{1-s_{d}}}.}\n  \n\nWychodząc z tego wzoru, można wyliczyć granicę \n  \n    \n      \n        \n          lim\n          \n            Δ\n            →\n            0\n          \n        \n        \n          \n            \n              s\n              \n                Δ\n              \n            \n            Δ\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\lim _{\\Delta \\rightarrow 0}{\\frac {s_{\\Delta }}{\\Delta }},}\n  \n gdy w przedziale czasowym \n  \n    \n      \n        [\n        \n          t\n          \n            1\n          \n        \n        ,\n        \n          t\n          \n            2\n          \n        \n        ]\n      \n    \n    {\\displaystyle [t_{1},t_{2}]}\n  \n obliczony doświadczalnie wskaźnik śmiertelności wynosił \n  \n    \n      \n        s\n      \n    \n    {\\displaystyle s}\n  \n i zakładamy, że przy podziale odcinka \n  \n    \n      \n        [\n        \n          t\n          \n            1\n          \n        \n        ,\n        \n          t\n          \n            2\n          \n        \n        ]\n      \n    \n    {\\displaystyle [t_{1},t_{2}]}\n  \n na d małych odcinków wskaźniki śmiertelności w tych małych odcinkach są równe. W ten sposób powstaje punktowy wskaźnik śmiertelności [ang. instantaneous mortality rate] zwany także chwilowym współczynnikiem śmiertelności. Jest on równy:\n\n  \n    \n      \n        \n          s\n          \n            0\n          \n        \n        =\n        −\n        ln\n        ⁡\n        (\n        s\n        )\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle s_{0}=-\\ln(s).}\n  \n\nWielkość ta należy do mianowanych i wylicza się ją w jednostkach \n  \n    \n      \n        \n          \n            1\n            \n              j\n              .\n              c\n              z\n              a\n              s\n              u\n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {1}{j.czasu}}}\n  \n gdzie jednostka czasu jest taka, w jakiej wyliczono długość przedziału \n  \n    \n      \n        [\n        \n          t\n          \n            1\n          \n        \n        ,\n        \n          t\n          \n            2\n          \n        \n        ]\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle [t_{1},t_{2}].}\n  \n Jest wygodna w obliczeniach ze względu na swoją addytywność. Pozwala ona na porównanie śmiertelności różnych populacji bądź tej samej populacji w różnych sezonach.\n\n\n== Śmiertelność ekologiczna i minimalna ==\nW ekologii populacji wyróżnia się śmiertelność ekologiczną, czyli faktycznie istniejącą w populacji w rzeczywistym siedlisku, zajmowanym również przez inne gatunki, np. przez populacje tworzące biocenozę (zob. oddziaływania międzygatunkowe) lub śmiertelność minimalną, która miałaby miejsce, gdyby populacja żyła w optymalnych warunkach.\n\n\n== Śmiertelność w epidemiologii ==\nW epidemiologii śmiertelność definiuje się jako iloraz liczby zgonów spowodowanych daną chorobą i liczby chorych na tę chorobę.\nNiektóre czynniki chorobotwórcze według śmiertelności w 2016 roku w milionach (w nawiasie podano wskaźnik DALY w milionach lat):\n\nwszystkie poniższe – 32,8 (1080)\nczynniki środowiskowe i czynniki w miejscu pracy – 9,3 (312)\nskażona woda i brak higieny osobistej – 2,2 (76)\nzatrute powietrze – 6,1 (163)\nekspozycja na radon i ołów – 0,5 (15)\nczynniki w miejscu pracy (zobacz: choroby zawodowe) – 1,4 (76)\nczynniki behawioralne – 22,3 (781)\nniedożywienie dzieci i matek – 4,3 (275)\ndym papierosowy – 6,9 (177)\nalkohol i narkotyki – 3 (131)\nniezdrowa dieta – 9,3 (229)\nmolestowanie i przemoc seksualna – 0,1 (8)\nniebezpieczny seks – 1,8 (55)\nzbyt niska aktywność fizyczna – 1,2 (24)\nczynniki metaboliczne – 14,8 (402)\nW porównaniu z 2006 rokiem liczba zgonów z powyższych przyczyn wzrosła o 2,9% (wskaźnik DALY spadł o 8,6%). Największy procentowy wzrost liczby zgonów zanotowano w kategorii „zbyt niska aktywność fizyczna” (o 18%), a największy spadek w kategorii „molestowanie i przemoc seksualna” (spadek o 51%).\n\nChoroby według liczby chorych ludzi w 2016 roku w milionach (w nawiasie podano wskaźnik YLD w milionach lat oraz liczbę zgonów w milionach):\n\nwszystkie przyczyny – 7123 (805; 54,7)\ninfekcje, choroby matek i noworodków i choroby związane z odżywianiem – 4943 (101; 10,6)\nAIDS i gruźlica – 2051 (7; 2,2)\npowszechne infekcje – 435 (21; 4,8)\nmalaria i zaniedbane choroby tropikalne – 1822 (14; 0,8)\nchoroby matek – 9 (1; 0,2)\nchoroby noworodków – 80 (14; 1,7)\nniedożywienie – 1673 (41; 0,4)\ninne – 1728 (4; 0,3)\nchoroby niezakaźne – 6682 (649; 39,5)\nnowotwory – 43 (5; 8,9)\nchoroby układu krążenia – 469 (33; 17,6)\nprzewlekłe choroby układu oddechowego – 571 (31; 3,5)\nprzewlekłe choroby wątroby – 46 (2; 1,3)\nchoroby trawienne – 262 (7; 1,1)\nchoroby neurologiczne – 2596 (69; 2,8)\nchoroby psychiczne i uzależnienia – 1111 (150; 0,3)\ncukrzyca, choroby układu moczowego, krwi i endokrynne – 2927 (62; 3,2)\nbóle mięśniowo-szkieletowe – 1271 (138; 0,1)\ninne (wady wrodzone, choroby skóry, choroby narządów zmysłu, choroby jamy ustnej) – 5292 (150; 0,6)\nurazy – 1493 (55; 4,6)\nurazy w wypadkach komunikacyjnych – 241 (12; 1,4)\nniezamierzone urazy – 1128 (38; 1,8)\nautoagresja i przemoc – 230 (4; 1,2)\nkatastrofy naturalne i wojny – 54 (1; 0,2)\nniepełnosprawność – wiele miliardów ludzi (nieznany; 0)\n\n\n== Zobacz też ==\n\nchorobowość\nrozrodczość\numieralność\nzapadalność\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Środowisko\n\nŚrodowisko – ogół elementów nieożywionych i ożywionych, zarówno naturalnych, jak i powstałych w wyniku działalności człowieka, występujących na określonym obszarze oraz ich wzajemne powiązania, oddziaływania i zależności. Jest to pojęcie podrzędne w stosunku do przyrody, obejmującej również elementy ożywione.\nZ uwagi na stopień przekształcenia środowisko dzieli się na:\n\nśrodowisko przyrodnicze (naturalne)\nśrodowisko antropogeniczne\nśrodowisko sztuczne\nśrodowisko zdegradowane.\nW Polsce za korzystanie ze środowiska (np. wody) i wprowadzanie w nim zmian (np. wprowadzanie zanieczyszczeń) pobierane są opłaty na rzecz Funduszu Ochrony Środowiska.\n\n\n== Bibliografia ==\nAdamA. Mierzwiński AdamA., 1000 słów o ekologii i ochronie środowiska, Warszawa: Wyd. Bellona, 1991, ISBN 83-11-07839-4, OCLC 830057001 . Brak numerów stron w książce\n\n\n== Zobacz też ==\nNatura", "source": "wikipedia"}
{"text": "Środowisko antropogeniczne\n\nŚrodowisko antropogeniczne – środowisko przekształcone wskutek działalności człowieka (antropopresja). Jest to system krajobrazów gospodarczych. Wytworzony przez świadomą, globalną działalność człowieka w wyniku coraz nowocześniejszych technologii przetwarzających elementy środowiska przyrodniczego dla własnych potrzeb. Zasięg środowiska antropogenicznego zależy od liczby ludności na Ziemi, a także od zaawansowania myśli technicznej (np. rewolucja przemysłowa).\n\n\n== Przykłady ==\nAglomeracja miejska\nobszary górnicze\nagrocenozy\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik geografia, Wydawnictwo Greg, ISBN 978-83-7327-424-2\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nDefinicja słownikowa", "source": "wikipedia"}
{"text": "Środowisko przyrodnicze\n\nŚrodowisko przyrodnicze, środowisko naturalne – całokształt ożywionych i nieożywionych składników przyrody, ściśle ze sobą powiązanych, otaczających organizmy żywe. W jego ramach można wyróżnić następujące elementy:\n\nbudowa geologiczna\nrzeźba terenu\nklimat\nstosunki wodne\ngleba\norganizmy żywe.\nJedną z zasadniczych właściwości środowiska przyrodniczego jest równowaga naturalna, która zachodzi, gdy odpływ i dopływ energii i materii w przyrodzie są zrównoważone.\nŚrodowisko przyrodnicze znajduje się w ciągłej interakcji z człowiekiem.\n\n\n== Zobacz też ==\nśrodowisko geograficzne\nPrzyroda (przedmiot szkolny)\n\n\n== Bibliografia ==\nGeografia. Encyklopedia szkolna. Warszawa: WSiP, 2006. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Technosfera\n\ntechnosfera – ingerencja człowieka w przyrodę lub obszar dotknięty taką działalnością\nTechnoSphere – internetowe środowisko wirtualne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Transekt\n\nTransekt – sposób inwentaryzacji ożywionych lub nieożywionych elementów środowiska przyrodniczego, polegający na wykonywaniu obserwacji w punktach rozmieszczonych na charakterystycznych liniach, które są wyznaczone tak, aby było możliwe zbadanie wpływu określonego czynnika biotycznego lub abiotycznego na badany parametr środowiska (np. struktura gatunkowa lasów jako funkcja wysokości n.p.m.), liczba podwodnych organizmów litoralu jako funkcja głębokości lub odległości od brzegu zbiornika wodnego. Liczba organizmów, zaobserwowanych w punktach transektu umożliwia oszacowanie liczebności populacji w siedlisku, które on przecina, jeżeli znane są wskaźniki wiążące obie wielkości, wyrażające prawdopodobieństwo dostrzeżenia przez obserwatora. \n\n\n== Zastosowanie transektów w Państwowym Monitoringu Środowiska ==\nW zaleceniach metodycznych Państwowego Monitoringu Środowiska, dotyczących monitoringu siedlisk przyrodniczych, zakłada się sporządzenie dokumentacji stanu siedliska na podstawie obserwacji w transekcie. Standardowe wymiary transektów wyznaczanych na stanowiskach monitoringowych wynoszą 200 × 10 m, dopuszcza się jednak zmiany w zależności od wielkości płatów siedlisk i ich typów. \n\n\n=== Przykłady ===\nJodłowy bór świętokrzyski\nZaleca się stosowanie transektów pasowych o długości 200 m i szerokości 10 m. Wyznaczone transekty (prostoliniowe lub o kształcie dostosowanym do topografii siedliska) zaznacza się na mapie (najlepiej w skali 1:10 000). Na końcach transektu i w środku wykonuje się zdjęcia fitosocjologiczne powierzchni 10×10 m, które opisuje się podając współrzędne geograficzne środka, wysokość n.p.m., nachylenie, ekspozycję, zwarcie, średnią wysokość poszczególnych warstw roślin i inne. W transekcie ocenia się liczbę osobników poszczególnych gatunków (według skali Braun-Blanqueta) oraz określa się charakterystyczne wskaźniki struktury i funkcji zbiorowiska z użyciem skali FV/U1/U2 (właściwy/niezadawalający/zły). Na obszarach Natura 2000 wykonuje się badania nie rzadziej niż raz na 3 lata w trzech obszarach, w tym jednym – wyznaczonym w najlepiej zachowanym płacie siedliska (obszar referencyjny).\nZalewy i jeziora przymorskie (laguny)\nW przypadku monitoringu zalewów i jezior przymorskich (lagun) zaleca się wyznaczanie transektów, zwykle o wymiarach 50×30 m, w których wyodrębnia się trzy strefy głębokości: 0–0,25 m (A), 0,25–0,5 m (B) i 0,5–1 m (C). Ze względu na małą przejrzystość wody i występujące często pasy szuwarów zaleca się, aby oceny wykonywał ekspert z uprawnieniami  nurka.\nNurek notuje liczbę zaobserwowanych okazów danego gatunku na losowo wybranych poletkach – wewnątrz ramki o powierzchni 0,1 m² (dziesięciokrotnie w każdej strefie), oznacza wskaźnik pH i przewodność elektryczną wody, pobiera próbki osadów i wody do analiz laboratoryjnych (1,5 dm³ z transektu) oraz wykonuje zdjęcia powierzchni wody (obszar 5×5 m) i fitosocjologiczne zdjęcia szuwarów (na każdym płacie roślinności).\n\n\n== Przykłady zastosowań metod transektowych ==\n\n\n=== Transektowe badania ornitologiczne ===\n\nOrnitologiczne oszacowania zmian liczebności ptaków mogą być wykonywane w leśnych transektach liniowych o szerokości ok. 100 m (ok. 50 m z obu stron trasy). W terenie otwartym obserwuje się pasy o szerokości ok. 200 m. Pomiar obejmuje 5 liczeń zauważonych okazów. \nTak uzyskane wyniki mogą być podstawą oszacowań zagęszczenia lub liczebności populacji, jeżeli jest dostępna odpowiednia wartość wskaźnika, wyznaczona np. metodą wielokrotnych złowień (metoda Lincolna-Petersena, CMR). W przypadku liczenia kaczek z powietrza prawdopodobieństwo ich wykrycia (wykrywalność) w czasie przelotów nad transektami wytyczonymi na terenach leśnych wynosi 0,2, a na terenach rolniczych – 0,5.\n\n\n=== Transektowe badania entomologiczne ===\nObserwacje zmian liczebności owadów – np. motyli – mogą być wykonywane wzdłuż transektów zamkniętych, np. kolistych lub owalnych o obwodzie ok. 200 m. Przechodząc powoli wzdłuż linii notuje się liczbę owadów zauważonych w pasie o szerokości kilku metrów (po obu stronach linii). Wskazane jest kilkukrotne powtórzenie obserwacji w tych samych warunkach zewnętrznych. Podobne serie pomiarów są wielokrotnie powtarzane, jeżeli przedmiotem badań są zmiany dobowej aktywności owadów.\nOrientacyjnie przyjmuje się, że jeżeli w ciągu 30 minut zaobserwowano 50–100 osobników, to populacja liczy 1–20 tys. (liczebność jest zwykle 10–100 razy większa od średniej liczby osobników widzianych w ciągu jednego dnia). Określenie wartości wskaźnika wymaga wykonania równoczesnych badań metodą transektową i metodą bezpośrednią, np. metodą CMR. W czasie badań populacji pazia królowej, wykonanych na kilku wapiennych wzniesieniach w dolinie Białej Przemszy, liczebność lokalnej populacji oszacowano metodą CMR na 50 osobników, a w transektach obserwowano 2–10 osobników dziennie. W ciągu 30 minut obserwacji w innym transekcie obserwowano 50–300 okazów Araschnia levana, podczas gdy liczebność populacji – oszacowana metodą CMR – wynosiła 15–100 tysięcy. \n\n\n=== Badania stref przejściowych ===\nBadania wykonywane w transektach prowadzonych prostopadle do granicy między ekosystemami umożliwiają określanie dynamiki zjawisk następujących w strefie przejściowej (strefa kontaktowa, zob. też ekoton). Ilustrują to np. wyniki badań roślinności wysokogórskiej, wykonanych przez Annę Kozłowską lub obserwacji strefy między zbiorowiskami leśnymi i nieleśnymi nad Narewką w Puszczy Białowieskiej, wykonanych przez Aleksandra Kołosa i Łukasza Kołomańskiego.\nBadania w dolinie Narewki wykonano m.in. na obszarze uroczyska Reski, gdzie działalność rolniczą – koszenie nadrzecznych traw – ostatecznie zakończono w roku 1978 (po włączeniu obszaru do Białowieskiego Parku Narodowego). W kolejnych latach kontrolowano zmiany zachodzące między tym obszarem i trzema sąsiednimi zbiorowiskami leśnymi. Zastosowano sześć transektów pasowych – prostopadłych do granicy lasu pasów o długości 100 m (jeden – 75 m). Były złożone z przylegających do siebie kwadratów o boku 5 m. W latach 1985, 1994 i 2005 wykonano zdjęcia fitosocjologiczne metodą Braun-Blanqueta, wykonano plany rozmieszczenia 27 gatunków roślin strukturotwórczych. Dodatkowo wykonano wzdłuż transektów 13 wierceń w celu określenia typu i struktury torfu, a w latach 1975 i 2009 – lotnicze zdjęcia ilustrujące tempo wkraczania gatunków drzewiastych na obszary dotychczas nieleśne. Stwierdzono występowanie różnych typów strefy przejścia:\n\ndyfuzyjnej, w której zachodzi stopniowe przenikanie i mieszanie się gatunków z graniczących stref,\nmozaikowej, w której stwierdza się obszary charakterystyczne dla obu stref,\nzawierającej obce dla obu stref zbiorowiska roślinne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Troglofile\n\nTroglofile, speleofile – gatunki organizmów stanowiące stały składnik bioty jaskiń i podobnych schronień podziemnych (np. sztolni i bunkrów), ale występujące też poza nimi, zwłaszcza w zacienionych i wilgotnych siedliskach np. w glebie, pod kamieniami i drewnem czy w szczelinach skalnych. Zaliczane są one do speleofauny w przypadku zwierząt i speleoflory w przypadku roślin i grzybów. Szczególnym przypadkiem troglofili są stygofile, czyli organizmy zasiedlające wody podziemne (stygal).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Troglokseny\n\nTroglokseny, speleokseny – gatunki organizmów stanowiące przejściowy (okresowy) składnik bioty jaskiń i podobnych schronień podziemnych (np. sztolni i bunkrów), występujące głównie poza nimi. W jaskiniach mogą się pojawiać przypadkowo lub regularnie np. celem zimowania, ale rzadko zdarza się, że się tam rozmnażają. Zwykle przeważają w odmiennych środowiskach. Zaliczane są one do speleofauny w przypadku zwierząt i speleoflory w przypadku roślin i grzybów. Szczególnym przypadkiem trogloksenów są stygokseny, czyli organizmy występujące w wodach podziemnych (stygalu).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Troposfera\n\nTroposfera – najniższa warstwa atmosfery planety, zawierająca większość jej masy, w której temperatura zasadniczo maleje ze wzrostem wysokości. Jej górną granicą jest tropopauza, która oddziela ją od wyższej stratosfery (na planetach, na których stratosfera nie występuje, troposfera leży pod mezosferą). W troposferze częste są turbulencje, występują tam najważniejsze procesy kształtujące pogodę i klimat.\n\n\n== Troposfera ziemska ==\nWarstwa ta sięga od powierzchni Ziemi do wysokości ok. 10 km. Jej górna granica zmienia wysokość w zależności od pory roku i od szerokości geograficznej. Nad biegunami sięga ona do 6 km w zimie i do 8 km w lecie. W umiarkowanych szerokościach geograficznych od 10 km w zimie do 12 km w lecie. Nad równikiem troposfera sięga do 20 km. Zróżnicowana grubość troposfery wynika z różnic nagrzewania się obszarów leżących na różnych szerokościach geograficznych oraz różnej wartości siły odśrodkowej działającej na cząsteczki powietrza.\nCharakterystyczną cechą tej warstwy jest ciągły spadek temperatury wraz ze wzrostem wysokości, przeciętnie 0,6 °C na 100 m. Na górnej granicy troposfery temperatura nad obszarem zwrotnikowym waha się od −70 °C do −80 °C, natomiast nad biegunami od −70 °C zimą do −45 °C latem. W tropopauzie kończy się spadek temperatury z wysokością; ta warstwa ma przeciętnie nie więcej niż 2 km grubości. Ciśnienie atmosferyczne maleje wraz ze wzrostem wysokości od około 1013 hPa na poziomie morza do 270–300 hPa na wysokości 10 km.\nTroposfera jest najbardziej dynamiczną częścią atmosfery, czemu zawdzięcza nazwę (gr. tropos – „zwrot, obrót”, zatem troposferę można przetłumaczyć jako „warstwę ciągłych zmian”). Skupia około 80% masy powietrza. Najniższa jej część, warstwa graniczna (przyziemna), reaguje w cyklu dobowym na zmiany temperatury powierzchni; mogą w niej występować lokalne inwersje temperatury. W kształtowaniu ruchów mas powietrza w niej istotną rolę odgrywa ukształtowanie terenu. Ma ona zwykle grubość kilkuset metrów, ale zmienia się ona od 100 m do 2 km. Na wysokości 1–6 km znajduje się średnia troposfera, w której występuje większość rodzajów chmur. Temperatura w górnej troposferze ma wartości ujemne w skali Celsjusza i występujące tam chmury tworzą kryształki lodu. Wysokość poszczególnych warstw jest zmienna i związana z warunkami termicznymi i wilgotnością. W górnej troposferze występują prądy strumieniowe.\nMeteorologia i klimatologia zajmują się zjawiskami troposferycznymi, wyższe warstwy atmosfery są przedmiotem zainteresowania aeronomii.\n\n\n== Troposfery innych planet ==\nPlanety wewnętrzne Układu Słonecznego (oprócz Merkurego) mają troposfery. Temperatura w atmosferze Wenus maleje prawie monotonicznie z wysokością aż do wysokości 65 km i cały ten obszar określa się mianem troposfery. Ze względu na efekt cieplarniany temperatura przy powierzchni to ok. 733 K (460 °C). Obszar od 50 do 65 km nad powierzchnią zajmuje gęsta warstwa chmur kwasu siarkowego. W troposferze Marsa spadek temperatury rzadko przekracza 3 K/km, co wiąże się z obecnością pyłu absorbującego promieniowanie podczerwone. Tytan, największy księżyc Saturna, ma atmosferę z wyraźnie wykształconą, stabilną troposferą, której górna granica w obszarze równikowym przebiega na wysokości 44 km. Temperatura tropopauzy to ok. 70 K (−203 °C).\nPlanety–olbrzymy nie mają stałej powierzchni, a gazy tworzące ich atmosfery ze wzrostem głębokości płynnie przechodzą w ciecz (nadkrytyczną). W przypadku Jowisza tropopauza występuje przy ciśnieniu 140 hektopaskali, w temperaturze 105 K; poniżej niej – w górnej troposferze – znajduje się obszar atmosfery, w którym występują chmury trzech rodzajów: z amoniaku, wodorosiarczku amonu i wody (najgłębsze). Atmosfera Saturna ma podobną budowę, jego tropopauza występuje przy ciśnieniu 80 hPa i w temperaturze 85 K.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJoseph W. Chamberlain, Donald M. Hunten: Theory of planetary atmospheres: an introduction to their physics and chemistry. Wyd. 2. Academic Press, 1990, seria: International Geophysics Series. ISBN 0-12-167252-2.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Typologia jezior\n\nJeziora są klasyfikowane według szeregu różnych czynników. Należą do nich: sposób powstawania misy, chemizm wód, częstość mieszania się wody czy trofia.\n\n\n== Typy genetyczne jezior ==\nJednym ze sposobów klasyfikacji jezior jest ich podział na podstawie sposobu powstawania ich misy. W klasyfikacji tej wyszczególniono następujące odmiany:\n\nJezioro tektoniczne – powstałe w wyniku działalności tektonicznej, posiadające najczęściej wydłużony kształt, strome stoki, o dużej głębokości (Bajkał, Jezioro Wiktorii, Tanganika),\nJezioro wulkaniczne – jezioro powstałe w wyniku działalności wulkanicznej,\nJezioro kraterowe – stanowiące krater wygasłego wulkanu, który uległ wypełnieniu wodą, niewielkie, lecz głębokie (Jezioro Kraterowe w Oregonie, USA),\nJezioro kalderowe – powstałe w kalderze, czyli w pozostałościach po rozerwanym wybuchem fragmencie wulkanu (Toba),\nMaar – niewielkie, lejkowate jezioro wypełniające krater po wygasłym wulkanie eksplozywnym (Laacher See),\nJezioro polodowcowe – powstałe w wyniku działalności lodowca, lądolodu bądź wód fluwioglacjalnych,\nJezioro rynnowe – powstałe w rynnie polodowcowej, posiadające strome brzegi, długie i wąskie (Jezioro Hańcza, Wigry),\nJezioro morenowe – powstałe w wyniku zatrzymania odpływu wód przez osady moreny czołowej, o urozmaiconej linii brzegowej i dużej powierzchni (Śniardwy, Mamry, Niegocin),\nJezioro wytopiskowe – powstałe poprzez wytapianie się brył lodu, które zalegają w osadach polodowcowych, stosunkowo płytkie, niewielkie, często bezimienne (Sasek Mały),\nJezioro sandrowe – powstałe poprzez wytapianie brył lodu w zagłębieniach na obszarze stożków napływowych, stosunkowo płytkie, o zróżnicowanej wielkości (jeziora w Borach Tucholskich)\nJezioro przyozowe i jezioro drumlinowe – powstałe w wyniku wypełnienia wodą zagłębień towarzyszących ozom bądź drumlinom, niewielkie, podłużne i stosunkowo płytkie (jeziora na Pojezierzu Dobrzyńskim)\nJezioro cyrkowe – wypełnione wodą dawne pole firnowe, oddzielone od doliny przegrodą skalną, koliste, niewielkie i głębokie (Czarny Staw pod Rysami)\nJezioro rzeczne – powstałe w wyniku działalności rzek,\nStarorzecze – stanowiące fragment dawnego zakola rzeki, płytkie, wąskie, o sierpowatym kształcie,\nJezioro deltowe – tworzące się na obszarze delty, w obniżeniach pomiędzy odnogami rzeki, płytkie, posiadające zabagnione, zarastające brzegi (Dąbie, Druzno),\nJezioro krasowe – głębokie jezioro powstające na obszarach zbudowanych ze skał wapiennych, gipsowych, solnych (Jeziora Plitwickie),\nJezioro przybrzeżne – duże, płytkie jezioro będące dawną zatoką morską odciętą od otwartego morza mierzeją (Łebsko, Gardno, Jamno),\nJezioro bagienne – małe, płytkie jezioro powstające w obniżeniach z utrudnionym odpływem wód podziemnych, charakteryzujące się szybkim zarastaniem (Jezioro Bagienne),\nJezioro wydmowe – niewielkie, płytkie jezioro w zagłębieniach po wywianym piasku, najczęściej okresowo wysychające (Teke),\nJezioro reliktowe – duże jezioro, będące częścią dawnych mórz lub większych jezior (Morze Kaspijskie, Jezioro Aralskie),\nJezioro meteorytowe – okrągłe, stosunkowo płytkie jezioro powstałe w kraterze meteorytowym (Lac à l’Eau Claire),\nJezioro zaporowe – jezioro powstałe w wyniku zatamowania przepływu wody przez czynniki naturalne,\nJezioro osuwiskowe – niewielkie jezioro zatamowane przez obrywy i osuwiska (Jeziorka Duszatyńskie)\nJezioro roślinne – niewielkie, zarastające jezioro powstałe w wyniku akumulacji materii organicznej w postaci wałów (Silver Lake)\nJezioro antropogeniczne – stworzone przez człowieka, spełniające różne funkcje (Zbiornik Nasera, Kariba).\nPoza wymienionymi typami genetycznymi występują również jeziora o złożonej odmianie. Przykładem jest Jezioro Górne w Ameryce Północnej, będące jeziorem tektoniczno-polodowcowym.\n\n\n== Typy jezior według chemizmu wód ==\nInnym sposobem klasyfikacji jezior jest podział według chemizmu wód na:\n\nJezioro słone – jezioro zawierające powyżej 35 g soli/litr,\nJezioro sodowe z przewagą siarczanu lub węglanu sodu (Magadi),\nJezioro siarczanowe z przewagą siarczanów sodu lub magnezu (Manitou),\nJezioro chlorkowe z przewagą chlorku sodu (Morze Martwe, Elton),\nJezioro słonawe – zawierające od 0,5 do 35 g soli/litr (Jamno, Maracaibo),\nJezioro słodkie – zawierające poniżej 0,5 g soli/litr\n\n\n== Typy jezior według częstości mieszania się wody ==\n\nWedług tego podziału wyróżniamy jeziora amiktyczne (w których mieszanie nie występuje), jeziora meromiktyczne (w których mieszaniu ulega część wody jeziora) oraz jeziora holomiktyczne (w których mieszaniu ulega cała woda zawarta w jeziorze). Ze względu na liczbę okresów miktycznych w roku wyróżniamy jeziora amiktyczne (j.w.), oligomiktyczne (chłodne lub ciepłe), ulegające mieszaniu raz na kilka lat, monomiktyczne (chłodne lub ciepłe) – mieszane raz w roku, dimiktyczne (większość jezior naszej strefy klimatycznej) – mieszane wiosną i jesienią oraz jeziora polimiktyczne (płytkie, rozległe) mieszane przez wiatr wielokrotnie w ciągu roku.\n\n\n== Typy troficzne jezior ==\nStosując ten podział wyróżniamy:\n\nJezioro oligotroficzne – o niebieskawej barwie wody, przezroczyste, mało żyzne, dobrze natlenione, o piaszczysto żwirowym dnie (Morskie Oko),\nJezioro mezotroficzne – o zielonkawej barwie wody, średnio przezroczyste, z obfitą roślinnością i piaszczysto mulistym dnem (Wigry),\nJezioro eutroficzne – o zielonej lub żółtozielonej barwie wody, małej przezroczystości, słabym natlenieniu oraz mulistym dnie,\nJezioro dystroficzne – o żółtej lub brązowej barwie wody, bardzo małej przezroczystości, bardzo małej zawartości tlenu oraz organogenicznym dnie.\n\n\n== Zobacz też ==\ntypologia rybacka jezior\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Użytkowanie powierzchni terenu\n\nUżytkowanie powierzchni terenu – wykorzystanie terenu przez człowieka, prowadzące do zmian w pierwotnym środowisku poprzez jego działalność (zmiany antropogeniczne), zaś czynniki, które powodują je nazywa się czynnikami antropogenicznymi. Wpływają one na wszystkie aspekty środowiska takie jak fauna i flora, przekształcenia powierzchni Ziemi, stosunki wodne, skład gleby i atmosfery etc.\nUżytkowanie powierzchni terenu można podzielić na:\n\nbiogeniczne – np. rolnictwo. łowiectwo, leśnictwo\ngeogeniczne – np. górnictwo podziemne i odkrywkowe, wiertnictwo\ntechnogeniczne – osadnictwo, przemysł, transport\n\n\n== Zobacz też ==\nUżytkowanie ziemi", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wiadomości Ekologiczne\n\nWiadomości Ekologiczne – polskie czasopismo naukowe (zwykle kwartalnik) publikujące artykuły dotyczące ekologii. Związane było z Instytutem Ekologii PAN (i instytucjami będącymi jego kontynuacją). Wydawano je w latach 1970–2011. Było kontynuacją pisma „Ekologia Polska Seria B”. Z założenia artykuły w nim publikowane nie miały być oryginalnymi pracami naukowymi opartymi na badaniach, natomiast miały być pracami przeglądowymi, w tym o charakterze referatu. Ponadto publikowane były prace metodyczne, dyskusyjne, sprawozdania z konferencji i recenzje książek poświęconych ekologii, a także wspomnienia o zmarłych ekologach. Artykuły naukowe były publikowane po polsku, z anglojęzycznymi streszczeniami. Ze względu na charakter bliższy biuletynowi niż recenzowanemu czasopismu naukowemu „Wiadomości Ekologiczne” nie znajdowały się w wykazie czasopism punktowanych przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. \nW latach 1972–2011 redakcja mieściła się w placówce PAN w Dziekanowie Leśnym, dokąd przeniosła się z siedziby PAN w warszawskim Pałacu Staszica.\nPrzez cały czterdziestodwuletni okres działania pisma redaktorem naczelnym był Eligiusz Pieczyński. W pierwszym kolegium redakcyjnym oprócz niego znajdowali się Roman Andrzejewski, Henryk Dominas, Wojciech Kaczmarek, Krystyna Kmitowa (sekretarz) i Zdzisława Wójcik. W ostatnim jego zastępcą był Janusz Uchmański, a pozostałymi członkami redakcji Gabriela Bujalska, Joanna Pijanowska i Jerzy Szwagrzyk. W skład rady redakcyjnej wchodzili oprócz Pieczyńskiego Eliza Dąbrowska-Prot, Andrzej Dyrcz, Marek Gębczyński, Jan Kozłowski (sekretarz), Adam Łomnicki, Andrzej Prejs, Ewa Symonides (przewodnicząca), January Weiner.\nW 2014 wydano dwa numery czasopisma elektronicznego „e-Wiadomości Ekologiczne”. Zgodnie z deklaracją redakcji pismo to nawiązuje do tradycji „Wiadomości Ekologicznych”, jednak nie jest jego kontynuacją.\nW okresie 1973–1986 w czasopiśmie publikowano popularnonaukowe paski komiksowe, których bohaterem był Ekoludek. Głównym autorem historii był Eligiusz Pieczyński, a ilustratorem Andrzej Karabin.\n\n\n== Wiadomości Hydrobiologiczne ==\nStałym dodatkiem do „Wiadomości Ekologicznych” były „Wiadomości Hydrobiologiczne”, początkowo, od roku 1963, jako „Wiadomości Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego” będące wkładką do „Ekologii Polskiej Seria B”. Pierwszym redaktorem naczelnym był Tadeusz Backiel. Następnie dołączyli do niego Eligiusz Pieczyński i Jan Igor Rybak, którzy pozostali głównymi redaktorami do końca funkcjonowania wersji drukowanej. Publikowano w nich artykuły analogiczne do tych w głównej części dotyczące hydrobiologii. W związku z likwidacją czasopisma, wydawanie „Wiadomości Hydrobiologicznych” jako biuletynu Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego jest kontynuowane w formie czasopisma elektronicznego z zachowaniem ciągłości numeracji. Jego ISSN to 2299-4076.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wielorybnictwo\n\nWielorybnictwo – polowanie na wieloryby i inne duże walenie w celu pozyskania dostarczanych przez nie surowców: spermacetu, fiszbinu, ambry i innych. Wielorybnictwo intensywnie rozwijało się do początków XX wieku; w miarę jak liczba waleni spadała, a surowce przez nie dostarczane zaczęto zastępować innymi (gaz, elektryczność, plastik itp.) zaczęło gwałtownie tracić na znaczeniu. Mięso wieloryba nigdy nie było cenione dla jego smaku, stanowiło jednak ważne źródło białka, którym nie gardziła ludność obszarów nie obfitujących w białko zwierzęce. Do dziś walenie są źródłem pożywienia Inuitów; do niedawna można było z łatwością kupić konserwy z delfinów, jednakże szeroko zakrojona akcja na rzecz ochrony tych zwierząt zepchnęła przemysłowe przetwórstwo mięsa waleni na margines gospodarki.\n\n\n== Wczesna historia wielorybnictwa ==\nPoczątki wielorybnictwa to prawdopodobnie zabijanie zwierząt osiadających na plażach (wyrzucanych na plażę przez fale). Przyczyny tego zjawiska do dziś nie są jasne. Jednakże dla pierwotnego łowcy wieloryb wyrzucony na plażę oznaczał sytość na długie miesiące. Prawdziwe, aktywne wielorybnictwo na własne potrzeby zaczęło się z chwilą, gdy łowca odważył się wypuścić na wodę. Prosta metoda takiego polowania do niedawna wystarczała Inuitom i innym ludom Północy. Czasami służyły do tego celu niewielkie dłubanki lub kilkuosobowe pokryte skórami łodzie, którymi wypuszczano się nawet na kilkadziesiąt kilometrów w głąb morza. Prymitywne wielorybnictwo uprawiali już wikingowie na północnych obszarach Oceanu Atlantyckiego.\nNa większą skalę rozwinęli wielorybnictwo Baskowie w XII wieku, polując na wieloryby w Zatoce Biskajskiej. Z czasem Baskowie zaczęli się wypuszczać coraz dalej, a w XVI wieku dotarli do Nowej Fundlandii. Jako potęga wielorybnicza Baskowie byli wynajmowani też przez inne kraje, np. Brytyjczycy korzystali z ich usług w okolicach Spitsbergenu do polowań na wieloryby grenlandzkie. W XVI wieku Holendrzy wprowadzili innowację – oprawianie wieloryba bezpośrednio na okręcie. Zwierzę przytraczano do burty statku i dzielono na części z drewnianych platform lub łodzi. Tłuszcz wytapiano bezpośrednio na okręcie i składowano w beczkach w specjalnej ładowni.\n\n\n== Wieloryb jako źródło surowców ==\nWieloryb dostarczał tak wielu surowców, że wielorybnictwo stało się w dobie rewolucji przemysłowej zawodem tyleż popłatnym, co koniecznym. Olej wielorybi był znakomitym smarem do maszyn, paliwem do lamp ulicznych, tłuszczem do produkcji mydła, a wreszcie podstawą do produkcji kredek, plastrów, świec, maści, a nawet atramentu. Najlepszym olejem do lamp był olej z tłuszczu kaszalota, ponieważ nie kopcił w czasie spalania, a do tego nie wydzielał nieprzyjemnej woni, które charakteryzowała tłuszcz innych gatunków wielorybów. Długi fiszbin wielorybów biskajskich i grenlandzkich wykorzystywano do produkcji parasoli, szczotek, łyżek do butów, gorsetów, a nawet sprężyn zegarkowych. Z zębów kaszalota produkowano klawisze do instrumentów i guziki. Scrimshaw sprzedawano jako eleganckie pamiątki. Z kości wytwarzano nawóz, spermacet był niezastąpiony jako znakomity olej smarowy, wykorzystywany nawet w XX wieku, m.in. do smarowania wyrzutni torped na okrętach podwodnych. Ambra – prawdopodobnie wynik niestrawności kaszalota – była warta tyle złota, ile sama ważyła. Największy w historii kawał ambry ważył 456 kg i uratował od bankructwa spore towarzystwo wielorybnicze.\n\n\n== Japonia ==\nWielorybnictwo w Japonii (jap. 捕鯨 hogei) ma długą historię. Początki tej działalności datuje się na okres Jōmon (12 000 p.n.e. – 300 p.n.e.). W okresie Edo (1603–1868) techniki połowu zostały znacznie udoskonalone, dzięki czemu zwiększyła się ilość wielorybiego mięsa, zdobywana w skali roku. Zdarzały się spadki w dostawach tego produktu, spowodowane buddyjskim zakazem spożywania mięsa zwierząt, mimo że wieloryby tradycyjnie postrzegane były jako ryby. Boom na spożycie wielorybiego mięsa nastąpił pod koniec II wojny światowej, kiedy to brakowało produktów spożywczych, zawierających białko. W latach 60. mięso wieloryba dostarczało tam 30% dziennego spożycia białka i aż do lat 70. było szeroko wykorzystywane w opłacanym przez rząd programie żywienia szkolnego. Gdy Międzynarodowa Komisja Wielorybnictwa zabroniła połowów wielorybów, Japonia została zmuszona do zaprzestania połowów dla celów komercyjnych.\nW 2009 r. ilość wielorybiego mięsa dostępnego w sprzedaży w ciągu roku przekraczała dozwolony poziom, co mogło być spowodowane nielegalnymi dostawami zamrożonego produktu. Aby zaspokoić krajowy popyt na mięso wielorybie, Japonia podpisała kontrakty z Rosją na zakup łącznie 200 białuch. Ponadto Japonia dąży do zniesienia ograniczeń połowu, co spotyka się z protestami na arenie międzynarodowej.\n\n\n== Nowa Anglia ==\nW XVIII wyrosła nowa potęga wielorybnicza – była nią Nowa Anglia, a zwłaszcza port New Bedford i położone na wyspie Nantucket. Z początku Nantucket, zamieszkane przede wszystkim przez kwakrów, patrzyło z zazdrością na rosnącą potęgę New Bedford, wkrótce jednak jego mieszkańcy wpadli na pomysł wykorzystania współżyjącego z nimi na wyspie plemienia Wampanoagów. Bez tych rodowitych mieszkańców wyspy, których liczebność jeszcze w latach 20. XVII wieku przekraczała liczebność osadników, Nantucket nigdy nie osiągnęłoby takiego sukcesu w dziedzinie wielorybnictwa. Do 1760 roku nantucketczycy praktycznie do szczętu wytępili całą miejscową populację wielorybów. Nie miało to jednak większego znaczenia, bowiem w międzyczasie nauczyli się budować duże statki wielorybnicze, co więcej wyposażone w specjalne piece do wytopu oleju na otwartym morzu. Wprawdzie wojna 1812 roku miała dla wielorybnictwa katastrofalne skutki, ale kwakrzy z Nantucket podnieśli się po tej klęsce bardzo szybko. Już w 1819 roku zapuszczali się na słabo zbadany Pacyfik. Miało to też ujemne skutki – podróże wielorybnicze wydłużyły się z ok. 9 miesięcy do 2–3 lat. W okresie największego rozkwitu wielorybnictwa Nowej Anglii Amerykanie mieli na morzach i oceanach całego świata 735 statków wielorybniczych, w większości wyprodukowanych w Nantucket i New Bedford.\n\n\n== Organizacja statku wielorybniczego ==\nMarynarz na statku wielorybniczym nie dostawał pensji, a jedynie coś, co w żargonie marynarskim nazywano „dolą” – był to z góry ustalony procent od zysku. Wszelkie dodatkowe wydatki marynarza w czasie rejsu potrącano z doli. Przeciętnie płaca taka wynosiła około kilkuset dolarów za dwa lata pracy. Załoga statku liczyła około 25 osób, w tym kapitan, dwóch oficerów, trzech sterników, steward, chłopiec kabinowy i marynarze. Na statku, zwykle trójmasztowcu, znajdował się piec do wytopu tłuszczu, olbrzymia ładownia do jego składowania, około trzech łodzi wielorybniczych, około trzech łodzi ratowniczych, oddzielne kabiny oficerów i marynarzy.\n\n\n== Polowanie ==\nZauważonego wieloryba ścigały 2-3 załogi łodzi wielorybniczych; był to swoisty wyścig do zdobyczy, bo choć łup był wspólny, największa chwała przypadała najszybszym. Oficer operował wiosłem sterowym, natomiast zadaniem harpunnika było rzucić harpun w momencie najbardziej odpowiednim, czyli w chwili, gdy łódź podpłynie najbliżej, a zwierzę wychyli się na tyle, że będzie można celnie w nie trafić. Przeciętna szybkość nie spodziewającego się niczego kaszalota wynosiła 3-4 węzły, łodzie zbliżały się z szybkością dochodzącą do 6 węzłów. Doświadczony wielorybnik z liczby wdechów przed zanurzeniem umiał powiedzieć ile czasu wieloryb spędzi pod wodą. Prawie pewne było, że zanurzony będzie płynął z tą samą szybkością co na powierzchni, nie zmieni też kierunku. To dawało wielorybnikom przewagę nad zazwyczaj niczego nie podejrzewającym zwierzęciem i pozwalało ocenić miejsce i czas wynurzenia.\n\n\n== Harpun ==\nHarpun nie zabijał wieloryba; był dlań jedynie dokuczliwą przeszkodą, której zwierzę pragnęło się pozbyć jak najszybciej. Poważnie raniony wieloryb zamieniał się w rozjuszonego potwora, który swymi rozpaczliwymi szarpnięciami stanowił realne zagrożenie dla marynarzy. Kiedy harpun wbijał się w ciało zwierzęcia, jeden z wioślarzy miał za zadanie nieustannie zwilżać gwałtownie rozwijającą się linę harpunniczą. Lina, ciągnięta przez rozjuszone zwierzę, przesuwała się z wielką szybkością wzdłuż pionowego słupka, tzw. pachołka. Zwilżanie chroniło ją przed zapaleniem wskutek tarcia.\nW 1864 roku wymyślono coś, co zupełnie zmieniło oblicze wielorybnictwa. Svend Foyn zbudował prototyp działa harpunniczego, rodzaju zmodyfikowanego działa artyleryjskiego, które miotało wybuchający, zaopatrzony w zadziory harpun. Od tego czasu polowano z innych, większych łodzi, znanych pod nazwą wielorybniczych łodzi myśliwskich, będących w rzeczywistości dopasowanym do nowych potrzeb parowym statkiem wielorybniczym. Zmieniła się też rola harpunnika – miejsce silnego i zaprawionego miotacza zajął artylerzysta, bo właśnie spośród żołnierzy o takiej specjalności rekrutowano myśliwych na wielorybnicze łodzie myśliwskie.\n\n\n== Łódź ==\nŁódź wielorybnicza była nieznacznej wielkości w porównaniu z gigantycznym cielskiem wieloryba. Niespełna ośmiometrowa, zatłoczona, pełna lin, ostrych harpunów, lanc i ludzi robiła wrażenie niestabilnej. W czasach największego rozkwitu wielorybnictwa, w erze wielorybnictwa przemysłowego (I poł. XIX w.), ta niezbyt zgrabna, bo szeroka w części dziobowej, łódź była jednak chwilami najszybszym środkiem lokomocji na świecie. Działo się tak wtedy, gdy harpunnik wbijał harpun w ciało zwierzęcia, a lina przywiązana z jednej strony do harpuna, a z drugiej strony do pachołka, naprężała się i wieloryb zaczynał ciągnąć łódź z szybkością, której mogła jej pozazdrościć fregata. Wieloryb próbował nurkować, uciec, jednym słowem pozbyć się przyczepionego do jego boku balastu.\n\n\n== Kaszalot ==\nKaszalot to tylko jeden z wielorybów, na które polowano. Choć nie największy, to najgroźniejszy, ponieważ należy do zębowców i jego wielkie zęby mogą przeciąć człowieka na pół. Raniony harpunem próbował umknąć, w końcu jednak męczył się i wynurzał, by zaczerpnąć powietrza. Na to czekali wielorybnicy, a zwłaszcza oficer, któremu przysługiwało prawo zabicia zwierzęcia. Jeśli wieloryb wykazywał wciąż jeszcze dużą żywotność, przed zabiciem okaleczano go, przecinając specjalnym narzędziem ścięgna ogona. Wówczas doświadczony oficer mógł się wreszcie pokusić o znalezienie właściwego miejsca. Trafione zwierzę miotało się, wyrzucając nozdrzami fontannę krwawej posoki, co marynarze eufemistycznie określali czasem mianem „płonącego komina”. Miotające się zwierzę wymiotowało, krwawiło i bardzo szybko traciło siły. Czasami jednak zdychało dopiero po kilkunastu uderzeniach specjalną lancą o ostrym, szerokim i płaskim ostrzu.\n\n\n== Oprawianie wieloryba ==\nPierwsi wielorybnicy po zabiciu wieloryba musieli go doholować do wybrzeża, gdzie dokonywano rozebrania tuszy, a w wybudowanych na brzegu piecach wytapiano tłuszcz. Wkrótce jednak okazało się, że po pewnych modyfikacjach statku można tę czynność przeprowadzić na morzu, nie zanieczyszczając plaży i z łatwością pozbywając się niechcianych resztek, a przede wszystkim unikając wielokilometrowego mozolnego holowania olbrzyma. Załoga łodzi dociągała cielsko do pokładu i przyczepiała do burty statku, z którego opuszczano poziomą deskę. Z tego chwiejnego pomostu długimi lancami dzielono cielsko zwierzęcia. Najpierw wycinano dziurę w jego boku; wbijano w tłuszcz hak i nacinano skórę i tłuszcz po bokach haka i dookoła zwierzęcia, dwoma długimi równoległymi cięciami w odstępie około 0,5 metra. Uruchomiona winda kotwiczna odrywała gigantyczny pasek tłuszczu i skóry, obracając bezwładne ciało martwego zwierzęcia dookoła jego osi. Oderwany kawał opuszczano do specjalnej komory pod pokładem i tam dzielono na mniejsze kawałki. Szczególnie dużo uwagi poświęcano czaszce kaszalota i jego wnętrznościom. W górnej części czaszki znajdowała się bowiem tzw. puszka, czyli rodzaj kostnego „zbiornika” zawierającego przejrzysty tłuszcz o niezwykłych właściwościach – spermacet. Do wnętrza opuszczano wiadra i wydobywano nimi ten niezwykle cenny surowiec. Ogromne emocje wzbudzało poszukiwanie ambry – najcenniejszego surowca otrzymywanego z kaszalota. Zwykle polegało to na sondowaniu jelit długimi lancami. Dla każdego wielorybnika wieloryb był tylko potencjalnym źródłem surowców. Zwykle opisywano go liczbą baryłek tłuszczu, które można zeń wytopić: pięćdziesięciobaryłkowiec, czterdziestobaryłkowiec.\n\n\n== Wytapianie tłuszczu ==\nTłuszcz wieloryba ma inną konsystencję niż tłuszcz pozostałych ssaków. Jest sztywny i nie ma charakterystycznej galaretowatej konsystencji świeżej tkanki tłuszczowej zwierząt lądowych. Od kiedy na pokładach zaczęto montować specjalne piece do wytopu, na kilka dni po upolowaniu wieloryba statek wielorybniczy zmieniał się w miejsce przywodzące na myśl dantejskie piekło. W kotłach wytapiano olej, a odpady w postaci „skwarków” służyły jako paliwo. Statek wielorybniczy otaczała chmura smrodu, dymu i osiadającej na wszystkim sadzy. Wytapianie tłuszczu z jednego wieloryba trwało około trzech dni. Z 10 wielorybów można było wytopić około 450-500 baryłek.\n\n\n== Wyprawy wielorybnicze ==\nŁadownia przeciętnego trójmasztowca mieściła średnio kilkanaście tysięcy baryłek tłuszczu. Aby osiągnąć w miarę przyzwoity wynik, upoważniający do rozpoczęcia drogi powrotnej i legitymizujący trudy podjętej wyprawy, należało zabić i oprawić około 200–250 wielorybów. W wypadku dwuletniej wyprawy dawało to mordercze tempo około 2 wielorybów na tydzień. Na początku XIX wieku dziesięć tysięcy baryłek oleju z kaszalota można było sprzedać w Nowej Anglii za około 20 tysięcy dolarów – cena zależała nie tylko od popytu i podaży, ale i od rodzaju oleju. Do tego dochodził dochód z ambry, spermacetu i ewentualnie fiszbinu, jeśli łupem wielorybników padły również wieloryby fiszbinowe. Zaciągając się na rejs, marynarze z góry zgadzali na jakąś „dolę”; w przypadku chłopca kabinowego (pełniącego rolę pomocnika stewarda) mogła to być 1/198 ceny uzyskanej ze sprzedaży oleju, czyli około 100–150 dolarów za dwa lata ciężkiej i pełnej niebezpieczeństw pracy. W Moby Dicku Melville’a jeden z pobożnych kwakrów, właściciel statku, proponuje Izmaelowi udział w wysokości 1/277. Melville kilka lat spędził na statkach wielorybniczych, znał więc ten problem z bliska.\n\n\n== Nowoczesne wielorybnictwo a ochrona waleni ==\nOd początków rewolucji przemysłowej degradacji ulega środowisko naturalne, w tym oczywiście również środowisko wodne, zarówno wody słodkie jak morza i oceany. Z chwilą, gdy stało się jasne, że wiele zwierząt nie przetrwa tego procesu, rządy różnych krajów znalazły się pod silnym wpływem środowisk naukowych i ekologicznych postulujących wprowadzenie regulacji prawnych mających na celu ochronę środowiska i poszczególnych gatunków. Również rabunkowe wielorybnictwo zostało poddane surowej krytyce. W 1947 roku weszła w życie Konwencja o Uregulowaniu Wielorybnictwa; jej organem wykonawczym była Międzynarodowa Komisja Wielorybnicza (IWC; International Whaling Commission). Niestety, nie istniały żadne mechanizmy pozwalające na egzekwowanie ustaleń Konwencji. Wielorybnictwo podlegało prawom wolnego rynku, co już w latach 60. XX wieku doprowadziło do zdziesiątkowania populacji największych gatunków wielorybów: płetwala błękitnego, finwala, sejwala i humbaka. Podobnie rzecz się miała również z kaszalotem, na którego polowano przecież dopiero od XVIII wieku. Poza zarejestrowanymi flotami wielorybniczymi grasowały po morzach liczne jednostki polujące nielegalnie. W 1994 roku okazało się, że radzieckie floty wielorybnicze wykazywały jedynie 90% swoich połowów, co więcej nagminnie polowały na zwierzęta otoczone ochroną gatunkową. Podobnie rzecz się miała z Japonią, która tradycyjnie polowała również na mniejsze walenie. Do połowy lat 60. wszystkie kraje (poza ZSRR i Japonią) wycofały floty z obszarów antarktycznych; w 1987 roku opuściły te obszary radzieckie okręty wielorybnicze. Japonia została zmuszona do ograniczenia się do polowań na stosunkowo licznego jeszcze płetwala karłowatego.\nDodatkowo w Norwegii w 2020 roku Ministerstwo Handlu i Przemysłu (Nærings- og fiskeridepartementet) złagodziło wymogi dotyczących statków wypływających na połów. Złagodzenie przepisów ma zwiększyć liczbę jednostek wypływających na połów. Norwescy wielorybnicy wybili więcej wielorybów w 2020 r. niż przez trzy ostatnie lata. W roku 2020 zabito 481 płetwali karłowatych – o 52 więcej niż w poprzednim roku Prawie 70% wielorybów, będących celem norweskich wielorybników, to samice, z których wiele jest w ciąży. Polowanie ma także poważne konsekwencje dla zdrowia zwierząt. Każdego roku dziesiątki wielorybów ranionych przez harpuny ucieka, umierając powoli.\n\n\n== Handel surowcami wielorybimi ==\nMałe wielorybnictwo przybrzeżne jest dozwolone w krajach takich jak Japonia, Norwegia i Grenlandia, polowanie z nagonką na grindwale i delfiny stosuje się na Wyspach Owczych i w Japonii. Międzynarodowy obrót mięsem waleni został zakazany; jednak nadal kwitnie handel nielegalny. Nadal dozwolone są połowy na własne potrzeby, prowadzone metodami tradycyjnymi – z łodzi lub kajaka (Alaska, Filipiny). Ten sam status ma czasem polowanie przybrzeżne z użyciem małych statków myśliwskich. W miarę odzyskiwania świadomości etnicznej, coraz więcej ludów tubylczych upomina się o przywrócenie im praw do tradycyjnego polowania na walenie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nSchokkenbroek, Joost C. A. (2008). Trying-out: An Anatomy of Dutch Whaling and Sealing in the Nineteenth Century, 1815–1885. Amsterdam: Aksant Academic Publishers. ISBN 90-5260-283-2, ISBN 978-90-5260-283-7.\nJ.N.J.N. Tönnesen J.N.J.N., Arne OddA.O. Johnsen Arne OddA.O., The history of modern Whaling, London: C. Hurst & Co., 1982, ISBN 0-905838-23-8, ISBN 978-0-905838-23-6, OCLC 8860504, [Canberra: Australian National University Press. ISBN 0-7081-0749-4; ISBN 978-0-7081-0749-2]; [Berleley: University of California Press. ISBN 0-520-03973-4] . Brak numerów stron w książce\nSandra Buckley: The Encyclopedia of Contemporary Japanese Culture, Taylor and Francis, 2009, ISBN 978-0-415-48152-6.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wikaryzm ekologiczny\n\nWikaryzm ekologiczny (zastępowanie ekologiczne) – relacja polegająca na wzajemnym zastępowaniu się spokrewnionych gatunków, które występują w różnych środowiskach i charakteryzują się różnymi wymaganiami ekologicznymi.\nPrzykłady par gatunków zastępczych, czyli wikaryzujących ze względu na podłoże to różanecznik kosmaty i różanecznik alpejski, jaskier alpejski i Ranunculus crenatus czy goryczka krótkołodygowa i goryczka Kocha. Są to gatunki występujące w Alpach, przy czym pierwszy z pary jest wapieniolubny, a drugi rośnie na podłożu ubogim w węglan wapnia. Inną parą tworzą np. dwa gatunki strzęplicy – Koeleria gracilis rosnąca na glebach czarnoziemnych i Koeleria glauca będąca psammofitem.\n\n\n== Zobacz też ==\nwikaryzm geograficzny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wskaźnik równomierności\n\nWskaźnik równomierności – wskaźnik różnorodności gatunkowej wyrażający stosunek rzeczywistej różnorodności do różnorodności maksymalnej. Jego równanie zależne jest od przyjętego wskaźnika różnorodności:\n\ndla wskaźnika Simpsona przyjmuje on postać:\n\n  \n    \n      \n        E\n        =\n        \n          \n            D\n            S\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle E={\\frac {D}{S}},}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        D\n        =\n        \n          \n            \n              \n                ∑\n                \n                  i\n                  =\n                  1\n                \n                \n                  S\n                \n              \n              \n                n\n                \n                  i\n                \n              \n              (\n              \n                n\n                \n                  i\n                \n              \n              −\n              1\n              )\n            \n            \n              N\n              (\n              N\n              −\n              1\n              )\n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle D={\\frac {\\sum _{i=1}^{S}n_{i}(n_{i}-1)}{N(N-1)}}}\n  \n\n  \n    \n      \n        S\n      \n    \n    {\\displaystyle S}\n  \n – liczba gatunków\n\n  \n    \n      \n        N\n      \n    \n    {\\displaystyle N}\n  \n – liczebność osobników\n\n  \n    \n      \n        \n          n\n          \n            i\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle n_{i}}\n  \n – liczba osobników \n  \n    \n      \n        i\n      \n    \n    {\\displaystyle i}\n  \n-tego gatunku\na dla wskaźnika Shannona:\n\n  \n    \n      \n        \n          J\n          ′\n        \n        =\n        \n          \n            \n              H\n              ′\n            \n            \n              H\n              \n                max\n              \n              ′\n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle J'={\\frac {H'}{H_{\\max }'}}}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        \n          H\n          \n            max\n          \n          ′\n        \n        =\n        ln\n        ⁡\n        S\n      \n    \n    {\\displaystyle H_{\\max }'=\\ln S}\n  \n\n\n== Bibliografia ==\nE.C. Pielou: Population and community ecology: principles and methods. Nowy Jork: Gordon and Breach, 1974. ISBN 0-677-03580-2. Brak numerów stron w książce\nJ. Weiner: Życie i ewolucja biosfery. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003. ISBN 83-01-14047-X. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wskaźnik rzadkości gatunku\n\nWskaźnik rzadkości gatunku – wskaźnik stosowany w badaniach faunistycznych i ekologicznych.\n\n\n== Gatunek rzadki ==\nW różnego typu opracowaniach faunistycznych pojawiają się określenia \"gatunek rzadki\", jako cecha opisu ekosystemów lub zgrupowań. Ale co tak naprawdę znaczy to określenie? Dlaczego gatunki są rzadkie i jakie to może mieć znaczenia dla ochrony różnorodności gatunkowej oraz dla procesów kolonizacji (gatunki obce) i rekolonizacji krajobrazów? \"Rzadki\" występuje więc jako kategoria istotna przy ochronie przyrody (planowanie ochrony).\nGatunki są rzadkie bo:\n\nsą rzeczywiście rzadkie,\nnie potrafimy ich złowić (zły okres badań, omijanie siedlisk typowych dla tych gatunków – przykład letnich badań chruścików w jeziorach oraz obecność Parachiona picicornis w źródłach).\nGatunki mogą być rzadkie w ekosystemach okresowo, co wynikać może ze zmiany siedlisk i klimatu, zróżnicowanej antropopresji jak i demograficznych fluktuacji. Może jednak występować długotrwała rzadkość. Z tym może się wiązać pojęcie \"reliktów\" – na skutek zmian klimatu w interglacjale zmieniają się trwale warunki środowiskowe, w konsekwencji niektóre gatunki wcześniej dominujące i liczne znajdują się na skraju lokalnego wymarcia.\nNiektóre gatunki są mało liczne w siedlisku z natury rzeczy. Na ogół mniej liczne są gatunki o strategii K, mniej liczne są drapieżniki, lub też wynika to z określonego cyklu życiowego, drapieżnictwo). Inne gatunki lokalnie są liczne bo są dominantami (dobrze przystosowane), zazwyczaj gatunki o strategii r. osiągają większe liczebności, także liczniejsi są roślinożercy i detrytusożercy. Gatunki znajdujące się na niższych poziomach troficznych często regulowane są poprzez zasoby (regulacja bottom-up). Populacje te cechuje zazwyczaj duża rozrodczość, ale i okresowa duża śmiertelność. W korzystnych latach gatunki te są liczne lokalnie, w niekorzystnych mało liczne i \"rzadkie\". Przykładem mogą być owady wodne zasiedlające drobne zbiorniki okresowe i płazy, o których liczebności decyduje liczba i poziom wód w zbiornikach (szybsze wysychanie powoduje dużą śmiertelność i brak sukcesu rozrodczego). Mniejszymi wahaniami liczebności odznaczają się gatunki, których liczebność regulowana jest przez drapieżnictwo lub pasożytnictwo (od góry piramidy troficznej, regulacja top-down).\n\n\n== Częstość występowania ==\nCzęstość występowania (jako odwrotność rzadkości) wyraża się w trzech skalach: lokalnej, regionalnej i globalnej (w skali całego kontynentu). Dotyczy więc rozmieszczenia geograficznego oraz gatunkowej zdolności do dyspersji. W skali lokalnej (stanowisko, zbiornik) częstość występowania charakteryzowana jest przez liczebność, miarą której może być dominacja lub zagęszczenie (liczba osobników na jednostkę powierzchni). O częstości występowania w skali regionalnej informuje frekwencja, czyli częstość występowania na stanowiskach. Bardzo blisko z tą charakterystyką jest eurytopowość gatunku: a więc \"frekwencja\" w typach środowisk, siedlisk w skali krajobrazu. Gatunki o szerszej walencji ekologicznej będą występowały w większej liczbie siedlisk (np. w jeziorach, rzekach i drobnych zbiornikach) niż gatunki stenotopowe, bardziej siedliskowo wyspecjalizowane (tylko w źródłach, tylko w jeziorach itd.), w konsekwencji w analizie materiału dla wszystkich siedlisk wodnych będą wyraźnie rzadsze. W końcu \"rzadkość\" występowania może odnosić się do geograficznych zasięgów występowania. W tym sensie gatunki \"rzadkie\" będą miały wąskie zasięgi występowania, będą wśród nich endemity.\nGatunek rzadki może być definiowany jako wykazujący niską lokalną frekwencję zasiedlenia w stosunku do innych (poniżej 25%) za HOFFSTEN 2003.\n\n\n== Cechy gatunków rzadkich ==\nTabela 1. Możliwe cechy gatunków \"rzadkich\" w skali lokalnej, regionalnej i globalnej, za RABI-NOWITZ 1981, oraz HOFFSTEN 2003, zmienione.\n\n\n== Skala rzadkości ==\nDla charakterystyki częstości-rzadkości gatunków można zaproponować następującą skalę:\nKlasy \"rzadkości-pospolitości\" (frekwencja, skala regionalna):\n\nPowszechny (80–100%),\nPospolity (50–80%),\nCzęsty (20–50%),\nSporadyczny (5–20%),\nRzadki (1–5%),\nBardzo rzadki (poniżej 1%).\nPropozycja jest nowa i dopiero jest weryfikowana w badaniach. Analizowany jest rzeczywisty rozkład frekwencji na danych eksperymentalnych. A priori można ustalić klasy frekwencji co 20%, choć z większym naciskiem na niższe klasy, lepsza wydaje się skala logarytmiczna niż liniowa.\n\n\n== Klasy rzadkości ==\nUwzględnia się także klasy (cechy) liczebności, niezależnie od liczbowego przedstawienia w formie dominacji. Porównując dane z różnych publikacji nie zawsze można ujednolicić dane ilościowe w formie np. klas liczebności. Wtedy konieczne jest stosowanie mniej precyzyjnych kryteriów.\nKlasy liczebności (lokalne, w siedlisku, na stanowisku), klasy w sensie zbiorów rozmytych:\n\nmasowy,\nliczny,\nnieliczny.\nW opisie i charakterystyce gatunków używać można dwuczłonową nazwę (ujęcie syntetyczne), np.:\n\ngatunek pospolity masowy,\nrzadki nieliczny,\nsporadyczny i liczny.\n\n\n== Przyczyny rzadkości gatunków ==\nLokalna liczebność (w danym siedlisku) związana jest z warunkami środowiskowymi oraz przystosowaniem danego gatunku. Regionalna frekwencja wynika ze zdolności do dyspersji i ze stopnia fragmentacji środowiska (wyspy środowiskowe, bariery). Z kolei zasięg geograficzny to historia kolonizacji, możliwości dyspersji w dużej skali, związana z walencją ekologiczną (endemity wśród specjalistów).\nPodczas gdy dyspersja w stadium imagines (owady wodne) pomiędzy wyspami siedliskowymi (łatkowatość, mozaikowatość środowisk wodnych) jest niezbędnym, pierwszym krokiem w kolonizacji nowych miejsc (stanowisk, wysp siedliskowych), to fizjologiczna tolerancja stadiów larwalnych (wodnych), konkurencja międzygatunkowa oraz wrażliwość na drapieżnictwo i pasożytnictwo w relacji do lokalnych warunków środowiska, mogą limitować rozwój populacji (HOFFSTEN 2003). O rzadkości-pospolitości decyduje więc dyspersja w stadium imaginalnym oraz zdolność do przeżycia w stadium larwalnym. Zarówno klasyczna ekologia (konkurencja i regulacja top-down) jak i ekologia wysp (metapopulacja, teoria wysp siedliskowych) mogą być przydatnymi modelami do analizy problemu rzadkości.\nWiększość owadów wodnych wykazuje behawioralne i fizjologiczne adaptacje do sezonowych zmienności w przepływie (cieki), poziomie wód (wody stojące, zwłaszcza drobne i okresowe), temperatury wody i innych czynników środowiskowych. Jednakże te przystosowania mogą być niewystarczające w nieprzewidywalnym środowisku (niecykliczne i przypadkowe \"katastrofy\") i w krajobrazie z różnorodnymi zaburzeniami, jak również mogą być niewystarczające ze względu na losowe wymierania od czasu do czasu (ryzyko populacyjne). Owady wodne, łącznie z amfibiotycznymi chruścikami są znakomitym modelem metapopulacji. Zgodnie z teorią metapopulacji lokalna liczebność i zasięg (zakres) zasiedlenia jest nieprzewidywalny (HANSKI 1982, HANSKI ET AL. 1993). Proporcja (stosunek) dyspersji jest kluczowym czynnikiem utrzymującym lokalną populację: niska dyspersyjność pokazuje niskie stosunek zasiedlenia i lokalnej liczebności, podczas gdy silna dyspersyjność może skutkować szerokim zasiedleniem i lokalna liczebnością.\nW dużej skali gatunki mogą być pospolite w jednym regionie i rzadkie w innym. Zjawisko to określane jest nazwą dyfuzyjnej rzadkości. Przykładem może być spadek frekwencji od centrum zasięgu występowania w kierunku do peryferiów. Co można interpretować jako spadek prawdopodobieństwa spotkania sprzyjających warunków środowiskowych. Dobrym przykładem jest wikaryzacja ekologiczna, obserwowana u gatunków źródliskowych.\nW średniej i małej skali rozmieszczenie gatunków jest ograniczane przez charakter krajobrazu i siedlisk, które mogą być zobrazowane jako selektywny (wybiórczy) filtr działający na różnych poziomach organizacji ekologicznej (POFF 1996 za HOFFSTEN 2003).\n\n\n== Bibliografia ==\nCzachorowski S., 2004. Opisywanie biocenozy – zoocenologia, skrypt elektroniczny dla magistrantów. Maszynopis dostępny w formacie PDF", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wskaźnik Shannona-Wienera\n\nWskaźnik Shannona-Wienera \n  \n    \n      \n        (\n        \n          H\n          ′\n        \n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (H')}\n  \n (czasami błędnie nazywany „wskaźnikiem Shannona-Weavera”). Jest to najczęściej stosowany wskaźnik różnorodności biologicznej. Jego wartość określa prawdopodobieństwo, że dwa wylosowane z próbki osobniki będą należały do różnych gatunków. Został wyprowadzony niezależnie przez dwóch badaczy: Claude’a Shannona i Norberta Wienera.\nWskaźnik Shannona-Wienera wyraża się wzorem:\n\n  \n    \n      \n        \n          H\n          ′\n        \n        =\n        −\n        \n          ∑\n          \n            i\n            =\n            1\n          \n          \n            S\n          \n        \n        \n          p\n          \n            i\n          \n        \n        \n          log\n          \n            2\n          \n        \n        ⁡\n        \n          p\n          \n            i\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle H'=-\\sum _{i=1}^{S}p_{i}\\log _{2}p_{i},}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        S\n      \n    \n    {\\displaystyle S}\n  \n – liczba gatunków (bogactwo gatunkowe),\n\n  \n    \n      \n        \n          p\n          \n            i\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle p_{i}}\n  \n – stosunek liczby osobników danego gatunku do liczby wszystkich osobników ze wszystkich gatunków: \n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              n\n              \n                i\n              \n            \n            N\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {n_{i}}{N}},}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          n\n          \n            i\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle n_{i}}\n  \n – liczba osobników \n  \n    \n      \n        i\n      \n    \n    {\\displaystyle i}\n  \n-tego gatunku,\n\n  \n    \n      \n        N\n      \n    \n    {\\displaystyle N}\n  \n – liczba wszystkich osobników ze wszystkich gatunków.\nPodstawa logarytmu zastosowana w równaniu zależy od wyboru jednostki miary informacji. Przy przyjęciu za taką bitu, podstawą jest dwa. Shannon w swoich analizach przywoływał również jako podstawy 10 oraz e. Wówczas jednostki miary informacji byłyby odpowiednio dziesiętne lub naturalne. Rozważał także stosowanie dowolnej podstawy. W naukach przyrodniczych spotyka się postać równania z logarytmem naturalnym (ln).\n\n\n== Zobacz też ==\nentropia (teoria informacji)\nClaude E. Shannon\nWarren Weaver\nNorbert Wiener\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wskaźnik Simpsona\n\nWskaźnik Simpsona – wskaźnik różnorodności gatunkowej, stosowany w celu oszacowania różnorodności biologicznej siedlisk. Uwzględnia liczbę gatunków oraz względną liczebność każdego gatunku. Wskaźnik Simpsona określa prawdopodobieństwo wylosowania dwóch osobników należących do tego samego gatunku.\nWskaźnik ten wyraża się wzorem:\n\n  \n    \n      \n        D\n        =\n        \n          \n            \n              \n                ∑\n                \n                  i\n                  =\n                  1\n                \n                \n                  S\n                \n              \n              \n                n\n                \n                  i\n                \n              \n              (\n              \n                n\n                \n                  i\n                \n              \n              −\n              1\n              )\n            \n            \n              N\n              (\n              N\n              −\n              1\n              )\n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle D={\\frac {\\sum _{i=1}^{S}n_{i}(n_{i}-1)}{N(N-1)}}}\n  \n\ngdzie:\nS – liczba gatunków\nN – liczebność osobników\nni – liczba osobników i-tego gatunku\nWskaźnik nosi nazwę od nazwiska brytyjskiego statystyka, Edwarda H. Simpsona, który sformułował go w artykule opublikowanym w Nature, w 1949 roku.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona poświęcona wskaźnikowi Simpsona (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wskaźnik wpływu człowieka\n\nWskaźnik wpływu człowieka jest miarą bezpośredniego ludzkiego wpływu na ziemskie ekosystemy opartą na najlepszych dostępnych zestawach danych uwzględniających zasiedlenie przez człowieka (gęstość populacji, zabudowane obszary), dostępność (drogi, koleje, żeglowne rzeki, linia brzegowa), przekształcenie krajobrazu (użytkowanie ziemi, zakrycie ziemi) i infrastruktura energii elektrycznej (oświetlenie nocne). Wartości HII rozciągają się od 0 do 64. Zerowa wartość oznacza brak ludzkiego wpływu a 64 przedstawia największy możliwy wpływ ze strony człowieka uwzględniający wszystkie 8 miar ludzkiej obecności. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nScott M. 2003. The Human Footprint. NASA Earth Science Enterprise Data and Services.\nMayell H. 2002. ‘Human Footprint’ Seen on 83 Percent of Earth’s Land. National Geographic News.\nhttps://web.archive.org/web/20100611231135/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/Images/humanfootprint.gif", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wskaźnik znaczenia ekologicznego\n\nWskaźnik znaczenia ekologicznego Q – wskaźnik stosowany w badaniach ekologicznych i zoocenologicznych do opisu zgrupowań zwierząt (zoocenoza).\nWskaźnik znaczenia ekologicznego spotykany jest w niektórych podręcznikach ekologicznych. Z założenia ma integrować informacje o liczebności (dominacja) i częstości (frekwencja) występowania. W badaniach faunistycznych jest dość rzadko wykorzystywany. Uśredniać się mogą wyniki: podobne wartości u gatunków rzadkich a licznych (niska frekwencja, duża dominacja) oraz gatunków pospolitych a mało licznych (duża frekwencja, niska dominacja). Niemniej jednak w obu przypadkach zakładać możemy dużą rolę ekologiczną gatunku – w pierwszy w wyniku dużej liczebności, w drugim pospolitości występowania. Dla uniknięcia pomyłek stosuje się oznaczenie Q (Kasprzak i Niedbała 1981) dla odróżnienia od Wze – (zob. Wskaźnik naturalności):\n\n  \n    \n      \n        Q\n        =\n        \n          \n            D\n            F\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle Q={\\sqrt {DF}}}\n  \n\nlub\n\n  \n    \n      \n        Q\n        =\n        \n          \n            C\n            D\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle Q={\\sqrt {CD}}}\n  \n\noraz w ujęciu procentowym (wzór Dziuby, za Kasprzakiem i Niedbałą 1981):\n\n  \n    \n      \n        Q\n        =\n        \n          \n            \n              C\n              D\n            \n            100\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle Q={\\frac {CD}{100}}}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        D\n      \n    \n    {\\displaystyle D}\n  \n – dominacja,\n\n  \n    \n      \n        F\n      \n    \n    {\\displaystyle F}\n  \n – frekwencja,\n\n  \n    \n      \n        C\n      \n    \n    {\\displaystyle C}\n  \n – stałość występowania.\nWartości wskaźnika podzielono na klasy:\n\nQ5 – bardzo wysoki > 30,00%,\nQ4 – wysoki 15,01–30,00%,\nQ3 – średni 10,01–15,00%,\nQ2 – niski 5,01–10,00%,\nQ1 – bardzo niski <5,00%.\nŹródło: Czachorowski S., 2004. Opisywanie biocenozy – zoocenologia, skrypt elektroniczny dla magistrantów. Maszynopis dostępny w formacie PDF", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wskrzeszanie wymarłych gatunków\n\nWskrzeszanie wymarłych gatunków (ang. De-extinction) – odtwarzanie zwierząt wymarłego gatunku, przeprowadzane metodą ich klonowania z zachowanego materiału genetycznego. Naukowcy podejmowali próby odtworzenia żołądkoroda południowoqueenslandzkiego, płaza bezogonowego z rodziny żółwinkowatych, który wymarł około 1983 roku. Próba ta nie powiodła się, podobnie jak i przeprowadzona w 2003 roku próba klonowania Capra pyrenaica pyrenaica – wymarłego podgatunku koziorożca pirenejskiego.\n\n\n== Etapy wskrzeszenia wilka strasznego ==\nW kwietniu 2025 amerykańska firma biotechnologiczna Colossal Biosciences ogłosiła wskrzeszenie Aenocyon dirus (wilka strasznego), podając daty narodzin trzech osobników: 1 października 2024 – Remus i Romulus (płci męskiej) oraz 30 stycznia 2025 – Khaleesi (płci żeńskiej). Firma opublikowała jak przebiegał proces ożywiania wilka strasznego:\n\nPobranie kwasu deoksyrybonukleinowego (DNA) z komórek progenitorowych śródbłonka (EPC) z krwi żywego wilka szarego, najbliższego krewnego wilka strasznego.\nZsekwencjonowanie uzyskanego DNA.\nAnaliza DNA wyizolowanego z zachowanego zęba (liczącego sobie ok. 13 000 lat) i kosteczki słuchowej (którą szacuje się na ok. 72 000 lat) wilka strasznego.\nPorównanie genomu wymarłego wilka strasznego z genomem wilka szarego.\nUżycie metody CRISPR/Cas w celu dokonania 20 edycji w 14 genach w genomie wilka szarego, tak aby zaskutkowało to pojawieniem się cech typowych dla wilka strasznego, np. białego futra, dużo większego rozmiaru ciała, mocniejszych barków, szerszej głowy, lepiej umięśnionych nóg, większej szczęki i charakterystycznej wokalizacji.\nWprowadzenie jądra komórkowego z tak zmodyfikowanym diploidalnym zestawem chromosomów do komórki jajowej wilka szarego, z której wcześniej usunięto jądro komórkowe.\nPobudzenie komórki jajowej do podziałów – powstanie zarodka.\nWszczepienie zarodka do macicy matki zastępczej, którą była w tym wypadku samica psa domowego.\nNarodziny szczeniaka wilka strasznego.\nWszystkie trzy szczeniaki przyszły na świat w wyniku cesarskiego cięcia, aby zminimalizować ryzyko powikłań porodowych. Po kilku dniach spędzonych z jedną z surogatek, która została wybrana do karmienia, szczeniaki zostały odizolowane i spędzą całe swoje życie w strzeżonym rezerwacie. Colossal Biosciences podkreśla, że zostały wychowane przez ludzi i nie będą wypuszczone na wolność.\nNiektórzy naukowcy (np. zoolog Philip Seddon z Uniwersytetu Otago w Nowej Zelandii, lub paleontolog Nic Rawlence z tego samego uniwersytetu) kwestionują zwrot „wskrzeszony wilk straszny”, uważając „genetycznie zmodyfikowany wilk szary”, lub „hybryda” za stosowniejszy, jako że do stworzenia tych osobników nie zostało bezpośrednio użyte oryginalne DNA, wyizolowane z próbek kopalnych. Posłużono się metodą edycji genów.\nKolejne projekty firmy Colossal Biosciences to: dodo, wilk tasmański i mamut.\n\n\n== Zobacz też ==\nwymieranie\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Współczesne wymieranie płazów\n\nWspółczesne wymieranie płazów – obserwowane od lat 80. XX wieku na całym świecie zjawisko przyspieszonego spadku liczebności populacji płazów i wymierania gatunków płazów. Za przyczynę zjawiska uważa się utratę siedlisk, w których występują płazy, nasilone promieniowanie ultrafioletowe, zanieczyszczenie środowiska, ocieplanie klimatu, nadmierną eksploatację populacji przez człowieka oraz epizoocje, zwłaszcza powodowane przez grzyby skoczkowce. Tempo wymierania płazów jest większe niż jakiejkolwiek innej dużej grupy taksonomicznej. Płazy są uznawane przez IUCN za najbardziej zagrożoną dużą grupę taksonomiczną zwierząt.\n\n\n== Rozpoznanie zjawiska ==\n\nJuż w latach 80. ubiegłego wieku naukowcy zaobserwowali nagłe zanikanie dobrze do tamtej pory prosperujących populacji płazów w wielu rejonach świata. Największym echem odbiło się nagłe wyginięcie ropuchy złocistej (Bufo periglenes), zamieszkującej lasy Kostaryki, która była stosunkowo liczna do 1989 roku, ale od tego czasu nie znaleziono żadnego osobnika, czy żab gęborodnych (Rheobatrachidae), występujących w lasach deszczowych w Australii do końca lat 80. XX wieku. Początkowo doniesienia te, jako jednostkowe, wobec braku rozpoznania skali zjawiska, tempa procesu w skali globalnej i możliwości rozróżnienia od tzw. wymierania tła (naturalnego procesu wymierania gatunków) nie pozwalały na wyciągnięcie ogólnych wniosków. Spowodowały jednak, wraz ze spektakularnymi doniesieniami o dramatycznym zwiększeniu częstości występowania zaburzeń rozwojowych w populacjach płazów w rejonach klimatu umiarkowanego, duże zainteresowanie problemem i przyczyniły się do zainicjowania dokładniejszych badań populacji płazów w skali ekosystemowej i globalnej .\n\n\n== Ilościowy opis zjawiska ==\n\nW roku 2004 ponad 650 ekspertów badających płazy z ponad 60 krajów pod egidą IUCN opublikowało globalny raport o stanie i zagrożeniach dla wszystkich gatunków płazów (IUCN: Global Amphibian Assessment) . Raport ten był uaktualniany w latach 2006 i 2008. Wnioski w nim zawarte były alarmujące.\n\n\n=== W skali globalnej ===\nZ ustaleń wynika, że płazy są najbardziej zagrożoną dużą grupą taksonomiczną wśród zwierząt, bardziej zagrożoną niż ssaki czy ptaki – wartość wskaźnika zagrożenia RLI (Red List Index), określająca udział gatunków, którym IUCN przypisało status najmniejszej troski (LC) lub niezagrożony (NT), w danej grupie taksonomicznej, dla płazów przyjmuje najniższe wartości (0,74, podczas gdy np. dla ptaków – 0,92) . Pod względem dynamiki zmian w tak określanym statusie zagrożenia gorsze statystyki (szybszy względny wzrost liczby gatunków wymarłych i zagrożonych) charakteryzują jedynie koralowce . Podkreślić trzeba, że płazy są jedną z najmniej zbadanych grup – aż 1294 gatunków (22,5%) jest zbyt mało poznanych, by można im było nadać status zagrożenia (DD – Data Deficient, brak danych), w porównaniu z 78 gatunkami ptaków (0,8%) i 256 ssaków (5,3%).\nSpośród około 7044 znanych gatunków płazów w 2008 roku 32% miało status gatunku zagrożonego wyginięciem lub już wymarłego, dla 25% status zagrożenia nie był określony z powodu braku danych, a 43% gatunków nie było zagrożonych. W roku 2013 oszacowano, że 41% gatunków płazów, w związku z malejącą liczebnością populacji, jest krytycznie zagrożonych (CR), zagrożonych (EN) lub narażonych na wyginięcie (VU) (w bardziej pesymistycznym scenariuszu nawet 56% gatunków płazów można przypisać status CR, EN lub VU), podczas gdy dla gatunków ptaków i ssaków odsetek ten wynosił, odpowiednio 21 i 13% . W czasach historycznych (po 1500 roku) stwierdzono oficjalnie wymarcie 34 gatunków płazów (w porównaniu z 129 gatunkami ptaków i 74 ssaków), przy czym 9 z nich wymarło po roku 1980. Ponadto 122 gatunki są uznawane za prawdopodobnie wymarłe (CR(PE) – nie udało się znaleźć żadnego przedstawiciela gatunku w dotychczas rozpoznanych rejonach występowania, ale też brak jest wyczerpujących badań, w związku z czym istnieje możliwość, że przedstawiciele takiego gatunku bytować mogą w niezbadanych do tej pory okolicach) – z tych 113 zanikło po 1980 roku (według danych z 2014 roku 111 gatunków płazów ma status prawdopodobnie wymarłych, przy czym 63 gatunki spośród zanikło począwszy od lat 80.). 435 gatunków płazów miało w 2004 roku wyższy status zagrożenia, niż na początku lat 80.\n\n\n=== W skali regionalnej ===\n\nNajbardziej zagrożone są płazy w krainie neotropikalnej – aż u 63% gatunków tam występujących w ostatnich latach zaobserwowano gwałtowny spadek liczebności – a także w krainach orientalnej, etiopskiej i australijskiej. Bardziej narażone są gatunki zamieszkujące lasy tropikalne, cieki, zwłaszcza górskie, mniej narażone są gatunki zamieszkujące nizinne wody stojące .\nW Palearktyce na 198 znanych gatunków płazów, 6 jest wymarłych lub krytycznie zagrożonych, a 33 mają status zagrożonych lub narażonych na wyginięcie .\nSpośród 18 gatunków płazów występujących w Polsce, dwa gatunki (żaba dalmatyńska i traszka grzebieniasta) mają status bliski zagrożenia (NT), status jednego gatunku (kumak nizinny) jest nieokreślony (DD), pozostałe mają status gatunków mniejszej troski (LC). W 2011 roku 13 spośród nich przejawiało (w skali globalnej) trend spadkowy, jeśli chodzi o liczebność populacji, a tylko u 5 nie stwierdzono zmian bądź stwierdzono zwiększenie liczebności populacji. Brakuje jednak kompleksowego oszacowania stanu i trendów liczebności tych gatunków płazów w skali kraju. Ze wstępnych analiz Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ) wynika, że w roku 2011 stan populacji tylko dwóch krajowych gatunków płazów można było uznać za właściwy, stan populacji 10 gatunków uznano za niezadowalający, w przypadku pozostałych gatunków ze względu na brak wystarczających danych stanu populacji nie udało się określić. Z dokładniejszych badań w południowej części Polski centralnej wynika, że na tym obszarze nastąpił spadek liczby taksonów płazów – średnio o dwa gatunki na danym stanowisku w ciągu ćwierćwiecza – oraz znaczące zmniejszenie liczebności 14 gatunków płazów. Przyczyny spadku liczebności płazów w Polsce (podobnie jak w innych krajach Europy) to głównie zanieczyszczenie środowiska, utrata siedlisk (m.in. wskutek zaburzania stosunków wodnych i urbanizacji) i ich fragmentacja oraz zwiększony ruch kołowy.\n\n\n=== W odniesieniu do taksonów niższej rangi ===\nNajwiększe spadki liczebności oraz największy udział gatunków wykazujących szybkie spadki liczebności, oprócz wspominanej wcześniej wymarłej rodziny Rheobatrachidae, odnotowano w rodzinach ropuchowatych (Bufonidae), Leptodactylidae, rzekotkowatych (Hylidae), u żab właściwych (Ranidae), żab Darwina (Rhinodermatidae) oraz u salamander bezpłucnych (Plethodontidae) i olbrzymich salamander skrytoskrzelnych (Cryptobranchidae).\n\n\n=== Tempo ekstynkcji ===\nPorównanie współczesnego tempa wymierania gatunków płazów z szacunkami tempa wymierania gatunków płazów w przeszłości, określonymi na podstawie zaniku skamieniałości (tzw. wymieranie tła, background extinction rate), wykazało, że jest ono obecnie 211 razy wyższe, zaś jeżeli w obliczeniach uwzględnić nie tylko gatunki wymarłe współcześnie, ale i krytycznie zagrożone, to jest ono wyższe ponad 25 tysięcy razy.\n\n\n== Przyczyny współczesnego wymierania płazów ==\nPłazy wykazują wiele cech, które mogą czynić je podatnymi na wymieranie. Cykl życiowy płazów odbywa się zarówno w siedliskach wodnych, jak i lądowych, co może ograniczać ich występowanie tylko do obszarów, gdzie obydwa typy siedlisk sąsiadują ze sobą, ponadto naraża je na szerszy zakres potencjalnie szkodliwych czynników środowiskowych niż gatunków związanych z jednym tylko typem siedliska. W początkowych stadiach ontogenezy ich rozwój jest silnie zależny od dostępu do słodkowodnych zbiorników i odpowiedniej wilgotności środowiska, a ekosystemy wodno-błotne są najbardziej narażone na antropopresję. W początkowych stadiach ontogenezy są roślinożerne, jako dorosłe – są drapieżne, różne typy przyjmowanego pokarmu zwiększają spektrum pasożytów, z którymi mogą się zetknąć. Posiadając wilgotną, nagą skórę, która zapewnić musi wymianę gazową, są narażone na szkodliwe promieniowanie, zanieczyszczenie środowiska i przedostawanie się toksyn. Są ektotermiczne, z ograniczoną zdolnością do termoregulacji, co może ograniczać ich zdolność adaptacji do zmian reżymu termicznego w siedliskach. Ponadto w większości zasięgi geograficzne gatunków płazów są niewielkie, co powoduje, że są bardziej narażone na szkodliwe efekty populacyjne związane z niszczeniem i przekształceniem siedlisk. Wreszcie płazy są gatunkami o niewielkich lub małych wymiarach ciała, przez co m.in. ich zdolności dyspersji są ograniczone. Należy jednak podkreślić, że płazy są pierwszymi kręgowcami, które skolonizowały ląd ponad 370 mln lat temu i najwyraźniej te ograniczenia nie przeszkodziły w przetrwaniu wielu różnych linii ewolucyjnych tej gromady aż do czasów współczesnych.\nWarto też zauważyć, że nie wszystkie gatunki płazów są w równym stopniu zagrożone. Niektóre gatunki płazów, w związku z cechami je charakteryzującymi (np. agresywnością, twardą skórą, specyficzną historią życia, przydatnością dla człowieka), dokonują ekspansji terytorialnej i ich populacje ulegają powiększeniu, w rezultacie czego często stają się uciążliwymi szkodnikami (jak np. aga Rhinella marina i żaba rycząca Lithobates catesbeianus). Najbardziej zagrożone są gatunki o małych, izolowanych populacjach, zasiedlające siedliska, które są narażone na antropopresję .\nZidentyfikowano wiele czynników, które są lub mogą być odpowiedzialne za obserwowane obecnie przyspieszone wymieranie gatunków płazów i spadek liczebności ich populacji:\n\n\n=== Niszczenie, przekształcanie i fragmentacja siedlisk ===\n\nUtrata i degradacja siedlisk są jednymi z głównych przyczyn ustępowania i wymierania płazów . Wycinanie lasów, przekształcanie terenów podmokłych na pola uprawne, regulacja i przekształcanie cieków oraz urbanizacja powodują, że płazy tracą miejsca, w których mogłyby żyć i rozmnażać się.\nPonad 4699 gatunków płazów (81%) występuje w lasach, przy czym ponad 49% w lasach deszczowych krainy neotropikalnej. Lasy deszczowe są intensywnie eksploatowane w celu pozyskiwania drewna, miejsca dla monokultur (soi, palmy olejowej), pastwisk dla bydła, kopalin. W pierwszej dekadzie XXI w. na świecie wycinano rocznie 12-15 mln hektarów lasów, nasadzenia i naturalne odnowienia lasów nie były w stanie tych ubytków zrównoważyć, tak więc ubytek netto powierzchni lasów wynosił ok. 5 mln ha rocznie. Deforestacja w największym stopniu dotyczyła tych obszarów, w których bogactwo gatunkowe płazów jest największe: Ameryki Łacińskiej (zmniejszenie udziału lasów w całkowitej powierzchni 51 do 47%), Afryki Środkowej (z 50 do 48%), Azji Południowo-Wschodniej (z 56 do 49%), przy czym jednocześnie następowała na tych obszarach zmiana charakteru lasów: z naturalnych lasów pierwotnych w lasy przekształcone antropogenicznie, o zubożonym składzie. W efekcie, liczba zagrożonych gatunków płazów i tempo spadku ich liczebności są w tych rejonach większe niż przeciętnie. Podobnie niszczone są tereny podmokłe w strefie klimatu umiarkowanego, co wiąże się z pozyskiwaniem miejsc pod uprawy i osadnictwo. Wycinka lasów, osuszanie terenów podmokłych, likwidacja małych zbiorników okresowych, stawów i oczek wodnych powoduje, że płazy tracą miejsce dla życia i rozrodu, zmuszane są do dalekich migracji, podczas których narażone są na śmierć. W Kalifornii, w zlewniach, w których więcej niż 8% powierzchni zostało zajęte przez osadnictwo ludzkie, bogactwo gatunkowe płazów znacząco zmalało, a niektóre gatunki, jak np. Rana draytonii, znajdują się na krawędzi wymarcia. Około 85% płazów w rejonach tropikalnych jest zagrożone przez urbanizację, w rejonach klimatu umiarkowanego – 15%. Równie groźna jest fragmentacja siedlisk (np. związana z rozbudową infrastruktury komunikacyjnej), powodująca, że populacje je zamieszkujące są dzielone na mniejsze, izolowane od siebie subpopulacje. Prowadzi to do zwiększenia ryzyka ujawnienia się niekorzystnych efektów genetycznych (chów wsobny, dryf genetyczny) i zwiększonego ryzyka ekstynkcji takich małych populacji z przyczyn czysto losowych. Już wynosząca 10% śmiertelność spowodowana przez ruch drogowy może zagrozić egzystencji populacji płazów, szacuje się, że ten poziom śmiertelności jest przekroczony u 22-73% populacji płazów w niektórych rejonach Stanów Zjednoczonych. Wiele prac wykazało istnienie negatywnej korelacji pomiędzy gęstością sieci drogowej a bogactwem gatunkowym i liczebnością płazów.\nWedług IUCN degradacja i utrata siedlisk płazów jest największym zagrożeniem dla ich egzystencji, dotyczy ponad 4 tys. gatunków płazów .\n\n\n=== Eksploatacja populacji ===\n\nWiele gatunków płazów, zwłaszcza z rodziny żab właściwych, poławianych jest w celach konsumpcyjnych oraz przemysłowych (dla pozyskiwania substancji leczniczych) w wielu regionach świata. Mięso żab w niektórych rejonach świata uchodzi za przysmak. W końcu lat 90. XX w. do Europy importowano ponad 9700 ton żabich udek rocznie, a do Stanów Zjednoczonych ok. 2000 ton, brak kompleksowych danych o konsumpcji w krajach Azji Południowo-Wschodniej (według szacunków w samej Indonezji roczne spożycie mięsa płazów w latach 90. XX w. wynosiło co najmniej 11 tys. ton rocznie; z Tajlandii do Hongkongu rocznie wysyła się 6 mln osobników żab z gatunku Hoplobatrachus rugulosus, chwytanych w naturze i przeznaczonych do zjedzenia). Światowy obrót mięsem płazów zmienia charakter, z sezonowego handlu na użytek lokalny na handel globalny, na masową skalę. Popyt w Europie i Stanach Zjednoczonych na płazy nie jest równoważony przez podaż ze źródeł miejscowych (płazów pozyskiwanych z natury i z komercyjnych hodowli). Głównymi eksporterami są państwa Azji Południowo-Wschodniej oraz Ameryki Środkowej i Południowej – te, w których kryzys populacji płazów najmocniej się zaznacza. Do roku 1987 jednym z największych eksporterów mięsa żab były Indie, wtedy jednak handel nim został w tym kraju zakazany, ze względu na spadek liczebności populacji płazów, zagrażający nieograniczonym rozwojem szkodników upraw, tępionych przez płazy. Do spadku liczebności populacji płazów przyczynia się także pozyskiwanie żywych zwierząt z natury i handel nimi jako zwierzętami domowymi.\n\n\n=== Gatunki introdukowane i inwazyjne ===\nIntrodukowane i inwazyjne gatunki mogą powodować wypieranie lub ginięcie autochtonicznych gatunków płazów wskutek konkurencji międzygatunkowej lub na skutek modyfikacji lokalnych łańcuchów pokarmowych. Np. wprowadzone przez człowieka do rzek gór Sierra Nevada w Kalifornii łososie pacyficzne (Oncorhynchus mykiss) żerując na kijankach i osobnikach młodocianych, doprowadziły do ekstynkcji lokalnej populacji żaby Rana muscosa. Negatywne efekty w autochtonicznych populacjach płazów stwierdzono także po introdukcjach bassów (Lepomis sp., Micropterus dolomieui), gambuzji (Gambusia affinis) oraz płazów, takich jak aga i żaba rycząca – gatunków agresywnych i zjadających inne płazy. Introdukowane gatunki mogą także pośrednio przyczyniać się do zwiększenia śmiertelności w populacjach płazów, np. poprzez zawlekane z sobą choroby (podejrzewa się, że Batrachochytrium dendrobatidis został rozwleczony po całym świecie wraz z żabą szponiastą, powszechnie wykorzystywaną jako zwierzę laboratoryjne), lub ułatwiając inwazję gatunków obcych poprzez zmianę struktury troficznej ekosystemu (np. bass introdukowany do zbiorników wodnych w Oregonie wytępił drapieżne larwy ważek, które żerując na larwach Lithobates catesbeianus, uniemożliwiały rozrost populacji tej żaby – gdy zabrakło larw ważek, dramatycznie wzrosła liczebność L. catesbeianus i spadła liczebność autochtonicznych płazów).\n\n\n=== Zwiększone promieniowanie UV ===\n\nZmniejszanie warstwy ozonowej powoduje wzrost natężenia promieniowania UV-B docierającego do powierzchni Ziemi, które może przyczyniać się do uszkodzeń materiału genetycznego płazów. Naga skóra płazów oraz ich delikatny skrzek są szczególnie wrażliwe na UV – stwierdzono, że nasilone promieniowanie UV powodowało wzrost częstości występowania zaburzeń rozwojowych u zarodków płazów i masowe obumieranie jaj płazów na niektórych obszarach (m.in. w Oregonie) oraz wzrost częstości występowania uszkodzeń wzroku płazów i raka skóry. Jednak negatywny wpływ UV na skrzek i embriony płazów obserwowano tylko w najpłytszej wodzie, w zbiornikach wodnych o dużej przezroczystości, jaja złożone na większej głębokości i kijanki przebywające głębiej nie były narażone, jako że promieniowanie to nie penetruje do głębszych warstw wody. Ponadto na niektórych obszarach i w przypadku niektórych gatunków płazów, zwłaszcza tych posiadających efektywne mechanizmy naprawy uszkodzeń DNA powodowanych przez UV-B (np. cechujących się większą aktywność fotoliazy), nie stwierdzono, by nasilone promieniowanie UV powodowało zwiększoną śmiertelność w populacjach.\n\n\n=== Zanieczyszczenie środowiska ===\nZanieczyszczenie środowiska (eutrofizacja, zakwaszanie wód, metale ciężkie, pestycydy, PCB) przyczynia się do pogorszenia kondycji płazów. Otoczki jaj i skóra płazów są delikatne i łatwo przepuszczalne dla wody i rozpuszczonych w niej substancji. Płazy, będąc związane zarówno ze środowiskiem wodnym (m.in. ze względu na konieczność rozrodu w wodzie i larwy wodne), jak i lądowym (m.in. ze względu na zdobywanie pożywienia) są szczególnie narażone na zanieczyszczenia i substancje toksyczne pojawiające się w środowisku. Będąc drapieżnikami, są w większym stopniu narażone na negatywne efekty związane z bioakumulacją substancji toksycznych niż przedstawiciele niższych pięter troficznych. Ekspozycja na metale ciężkie powoduje zwiększoną śmiertelność kijanek i osobników dorosłych, zmniejsza przeżywalność osobników hibernujących, powoduje zwiększenie częstości występowania deformacji rozwojowych. Powszechnie stosowane herbicydy (np. glifosat) i insektycydy (np. karbaryl czy malation), zwiększają śmiertelność u kijanek. Nawet jeśli substancje toksyczne nie powodują bezpośrednio śmiertelności wśród płazów, mogą przyczyniać się do wzrostu częstości występowania deformacji rozwojowych (dodatkowe kończyny, zniekształcone narządy zmysłów, np. oczy), zaburzeń rozmnażania lub zwiększenia wrażliwości na patogeny. Niektóre farmaceutyki obecne w ściekach i pestycydy zaburzają proporcje płci w populacjach płazów, powodując przekształcanie samców w samice bądź powstawanie osobników hermafrodytycznych – takie skutki powoduje m.in. atrazyna, indukując aromatazę przekształcającą hormony płciowe męskie w żeńskie. Eutrofizacja siedlisk (zwłaszcza towarzyszące jej zwiększone stężenia jonów amonowych, azotynów i azotanów) również jest wymieniana wśród przyczyn zwiększonej śmiertelności w populacjach płazów. Wrażliwość na zmiany warunków siedliskowych i obecność substancji toksycznych powoduje, że płazy są szczególnie przydatne jako gatunki wskaźnikowe, świadczące o stanie ekosystemu.\n\n\n=== Ocieplanie klimatu ===\nOcieplanie klimatu i związane z nim zmiany reżymu wodnego mogą wpływać na liczebność populacji płazów. Liczebność ropuchy złocistej, występującej w górskich lasach mglistych Kostaryki, spadała gwałtownie, gdy fluktuacje pogody związane ze zjawiskiem El Niño odepchnęły przynoszące wilgoć mgły. Wykazano, że wzrost średnich temperatur przekłada się na pogorszenie kondycji samic płazów i obniżenie ich przeżywalności.\n\n\n=== Patogeny ===\n\nPłazy są zarażane przez pasożytnicze przywry (Ribeiroia sp., Echinostoma trivolvis), pasożytnicze grzyby (skoczkowce Chytridiomycetes, roztoczkowce Saprolegniales), irydowirusy (Ranavirus sp.), bakterie (Aeromonas hydrophila), które mogą powodować dużą śmiertelność w populacjach płazów i uważane są za jedną z przyczyn ich ustępowania. Największe obawy budzi gwałtownie rozprzestrzeniająca się choroba grzybowa – chytridiomykoza, powodowana przez grzyby z rodzaju Batrachochytrium (Batrachochytrium dendrobatidis pasożytujące na płazach bezogonowych oraz Batrachochytrium salamandrivorans pasożytujące na salamandrach). Powoduje ona nagłe załamanie liczebności całych wielogatunkowych zespołów płazów, zwłaszcza w Ameryce Północnej i Środkowej oraz Australii. Niedawno stwierdzono jej występowanie także w europejskich populacjach płazów. Na zarażenie wrażliwe są zarówno osobniki dorosłe, jak i kijanki płazów. Grzyby rozwijające się w skórze płazów powodują twardnienie skóry, utratę przepuszczalności, zaburzenia w gospodarce wodnej i elektrolitowej, zaburzenia w oddychaniu i w rezultacie, zwykle po kilkunastu dniach, śmierć zarażonego osobnika. Rozprzestrzenianie choroby jest ułatwiane przez działalność człowieka, w wyniku handlu płazami i ich przypadkowych zawleczeń, np. w transportach owoców tropikalnych.\n\n\n=== Efekty synergistyczne ===\nW warunkach naturalnych zazwyczaj wpływ wymienionych czynników nakłada się. O ile osobniki danego gatunku płaza mogą znosić bez większych szkód negatywne wpływy jednego czynnika, to kumulatywne działanie kilku czynników (synergizm) powoduje zwiększoną śmiertelność w populacji. Stres związany z ocieplaniem klimatu spowodował zwiększenie częstości anomalii rozwojowych i wrażliwości na infekcje grzybowe w populacjach płazów z rodzaju Litoria występujących w stanie Queensland w Australii, większe zachmurzenie z kolei (również będące konsekwencją zmian klimatycznych) poprawiło warunki rozwoju grzybów zarażających te płazy, co przełożyło się na gwałtowne zwiększenie śmiertelności. Embriony Rana pipiens, które nie wykazywały wrażliwości na podwyższony poziom UV-B ani na malejące pH środowiska, jednak wystawione na działanie obydwu tych czynników jednocześnie wykazywały zwiększoną śmiertelność. Negatywne efekty zanieczyszczenia środowiska metalami ciężkimi są natomiast dodatkowo potęgowane przez zakwaszenie wód. Podobne synergistyczne efekty wywołują pasożytnicze przywry i substancje toksyczne oraz związana z eutrofizacją wyższa koncentracja biogenów, które nie muszą być śmiertelne same przez się, ale powodują zaburzenia rozwojowe (np. brak kończyn lub powstawanie dodatkowych kończyn), zmniejszające dostosowanie osobników płazów w warunkach naturalnych (np. ograniczając ich ruchliwość i zdolność ucieczki przed drapieżnikami). W siedliskach narażonych na eutrofizację przywry zarażające płazy mają lepsze warunki do rozwoju, m.in. w związku z większą dostępnością żywicieli pośrednich, co przekłada się na zwiększoną infestację płazów. Uważa się, że częstość występowania zaburzeń w zdrowych populacjach płazów nie przekracza 3%, ale w Europie i Ameryce na niektórych obszarach stwierdzono, że ponad 15-30% osobników w populacji wykazuje deformacje rozwojowe.\n\n\n=== Symptomy poprzedzające kryzys populacji ===\nJak stwierdzono, zanim dojdzie do spadku liczebności danej populacji płazów, osobniki w tej populacji wykazują rozmaite symptomy stresu, m.in. zwiększoną częstość występowania drobnych zaburzeń rozwojowych, takich jak asymetrie w budowie kończyn. Symptomy te poprzedziły o kilkanaście lat wzrost śmiertelności w populacjach dwóch australijskich gatunków z rodziny rzekotkowatych (Hylidae).\nDuże zaniepokojenie naukowców wynika z tego, że w przypadku wielu gatunków i wielu rejonów świata nie udało się jednoznacznie stwierdzić przyczyn tak nagłego wymierania płazów. Dla ponad 207 gatunków zagrożonych wyginięciem nie są znane przyczyny gwałtownego spadku liczebności ich populacji. Gwałtowne spadki liczebności płazów odnotowano także na obszarach chronionych, gdzie siedliska nie są zaburzone ani zniszczone, jak np. w Parku Narodowym Yosemite w Stanach Zjednoczonych, Monteverde Cloud Forest Preserve, Kostaryce czy Eungella National Park w Australii. Powoduje to duże trudności w opracowywaniu planów i działań ochronnych, mających zapobiegać ginięciu gatunków płazów i redukcji ich liczebności.\n\n\n== Ochrona płazów ==\n\nW odpowiedzi na opublikowaną w raporcie Global Amphibian Assessment  ocenę tempa wymierania i skali zagrożeń, jakie dotyczą płazów na całym świecie, podjęto starania w kierunku opracowania i koordynacji planów działań, mających na celu wdrożenie globalnej strategii ochrony płazów. W ramach IUCN powstała specjalna komórka (Declining Amphibian Populations Task Force – DAPFT), w której celach statutowych była m.in. „promocja środków i działań, dzięki którym spadki liczebności płazów mogłyby zostać zahamowane lub odwrócone” . W roku 2005 pod egidą IUCN oraz Conservation International odbył się szczyt Amphibian Coservation Summit, w trakcie którego rozpoczęto prace nad opracowaniem i wdrożeniem takiego projektu, czego wynikiem był opublikowany w 2007 roku plan pt. Amphibian Conservation Action Plan (Plan działań w celu ochrony płazów, ACAP). Zawarto w nim są zalecenia i wskazówki dla rządów państw, samorządów lokalnych, organizacji pozarządowych i naukowców dla opracowywania i implementacji strategii systemowych i konkretnych działań mających chronić płazy.\nPodstawą działań ochronnych jest rozpoznanie i inwentaryzacja istniejących gatunków płazów, trendów liczebności ich populacji oraz zagrożeń, a także wyznaczenie celów priorytetowych (gatunków szczególnie zagrożonych, obszarów o kluczowym znaczeniu dla zachowania bioróżnorodności płazów etc., wyznaczenie wskaźników opisujących stan i ciągły monitoring ich zmian). Wiedza w tym zakresie jest w dalszym ciągu niepełna, ciągle odkrywane są nowe gatunki płazów: w ostatnim dwudziestoleciu XX wieku liczba znanych gatunków płazów zwiększyła się o 40%, w latach 2004-2007 odkryto kolejnych 140 gatunków. Autorzy ACAP postulują położenie szczególnego nacisku na uzupełnienie wiedzy w tym zakresie, a także na ciągły monitoring stanu środowiska i kondycji populacji płazów w naturze.\nW skali globalnej IUCN oszacowała, że 91% spośród znanych gatunków płazów jest poznanych na tyle dobrze, że było możliwe określenie statusu ich zagrożenia .\nNajważniejsze obszary w ochronie globalnej płazów zdefiniowano w zależności od zagrożeń, na jakie narażone są płazy. W planie ACAP najwięcej uwagi poświęcono ochronie siedlisk i tworzeniu sieci ochrony obszarów o znaczeniu kluczowym dla różnorodności biologicznej, gromadzeniu próbek materiału biologicznego płazów, zapobieganiu globalnym zmianom klimatu, ograniczeniu eksploatacji populacji płazów przez człowieka oraz zapobieganiu chorobom trapiącym populacje płazów .\n\n\n=== Formy ochrony ===\n\nOchrona gatunkowa. Podstawową formą ochrony płazów pozostaje ochrona gatunkowa gatunków zagrożonych. W Polsce wszystkie gatunki płazów krajowych podlegają ochronie gatunkowej – 10 gatunków jest objętych ścisłą ochrona gatunkową, pozostałe zaś podlegają częściowej ochronie gatunkowej, w legislacji Unii Europejskiej podstawę prawną ochrony gatunkowej płazów zapewnia dyrektywa siedliskowa Rady Europy, wymieniająca gatunki o szczególnym znaczeniu dla wspólnoty. Wszystkie gatunki płazów występujące naturalnie w Europie są objęte ochroną gatunkową na podstawie Konwencji berneńskiej (aneks III konwencji, okresowo aktualizowany), w tym 47 gatunków płazów podlega ochronie ścisłej (aneks II konwencji).\nOchrona i odtwarzanie siedlisk. Sama ochrona gatunkowa nie jest jednak wystarczająca. Ze względu na to, że zanik i degradacja siedlisk jest obecnie uznawany za główny powód wymierania płazów, największy nacisk położony jest na zapobieganie zmniejszania powierzchni i degradacji obszarów wód śródlądowych, obszarów wodno-błotnych (ang.: wetlands) i lasów tropikalnych, a także rekultywacja tych siedlisk, ewentualnie odtwarzanie zdegradowanych siedlisk lub tworzenie siedlisk zastępczych (np. oczek wodnych w ogródkach, w których płazy mogłyby się rozmnażać). Obszary wodno-błotne o szczególnej wartości na świecie są chronione w ramach konwencji ramsarskiej. Jednak obszary chronione przez konwencję w niewielkim tylko stopniu pokrywają się z obszarami siedlisk kluczowymi dla zachowania najbogatszych zespołów płazów. W krajach Unii Europejskiej kompleksową formę ochrony siedlisk zapewniają Specjalne Obszary Ochrony Siedlisk (SOOS) wchodzące w skład sieci Natura 2000 . Lista siedlisk o znaczeniu kluczowym dla wspólnoty i w związku z tym podlegających ochronie obejmuje wiele typów siedlisk wodno-błotnych, będących także ostojami płazów (załącznik I dyrektywy siedliskowej). W liście gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, których występowanie stanowi podstawę do podjęcia czynności w celu ustanowienia SOOS, licznie reprezentowane są płazy (25 gatunków na 138 taksonów kręgowców wyróżnionych w załączniku II dyrektywy siedliskowej). Podobnej ochronie podlega coraz więcej obszarów o coraz większej powierzchni w pozostałych częściach świata, np. obecnie ok. 20% powierzchni Sri Lanki, jednego z „gorących ognisk” różnorodności gatunkowej płazów, jest objęte ochroną obszarową. Dla ochrony portorykańskiej ropuchy Bufo lemur, która była bliska wyginięcia na wolności, rozpoczęto akcję rekonstrukcji oczek wodnych, w których gatunek ten odbywał lęgi, poddano też ochronie i odpowiednio oznakowano plaże, na których gatunek ten zwykł się rozmnażać. W siedliskach pofragmentowanych duże znaczenie dla poprawy kondycji populacji płazów ma ułatwianie płazom przemieszczania się pomiędzy płatami siedliska oraz ochrona migrujących osobników przed przypadkową śmiercią na drogach, np. przez konstruowanie przepustów dla zwierząt pod drogami, ustawianie osłon zapobiegających wkraczaniu płazów na ruchliwe drogi i kierujących je do specjalnie wyznaczonych przejść.\nPrzeciwdziałanie i zapobieganie antropogenicznym zmianom środowiska. Osobną kategorię działań stanowią te zapobiegające globalnym zmianom (takim jak np. globalne ocieplenie, eutrofizacja siedlisk, dziura ozonowa, zanieczyszczenie środowiska), których efekty, ze względu na globalny zasięg i skalę, wykraczają poza samo tylko negatywne oddziaływanie na płazy.\nOgraniczenie i kontrola eksploatacji populacji płazów. Nadmiernej eksploatacji populacji płazów mogłoby zapobiec uszczelnienie systemu kontroli handlu płazami oraz rozwój hodowli płazów na farmach zamiast pozyskiwania ich z natury, połączony z certyfikacją pochodzenia produktów. Zapobieganiu nielegalnemu wywozowi i handlowi gatunkami zagrożonymi, w tym płazami, służy konwencja CITES. Na liście CITES są wyszczególnione, obok gatunków z innych grup systematycznych, m.in. 242 gatunki płazów – handel nimi, surowcami i produktami z nich wytworzonymi jest zabroniony .\nZapobieganie i leczenie chorób płazów. Najpoważniejszą chorobą zagrażającą populacjom płazów na świecie jest chytridiomikoza. Niestety jej wykrywanie jest utrudnione, ponieważ zakażenie przed fazą terminalną przebiega z mało widocznymi objawami – do rozpoznania potrzebne są analizy histopatologiczne i molekularne (PCR, rt-PCR). Wprawdzie istnieją sposoby leczenia chytridiomykozy (kuracja farmakologiczna i cieplna), lecz nie są one możliwe do zastosowania na szeroką skalę. Mimo to ochrona czynna w postaci odłowu i leczenia osobników chorych, a następnie wypuszczania ich na wolność jest stosowana jako ostatnia deska ratunku dla wymierających gatunków. Podstawową strategią pozostaje zapobieganie rozprzestrzeniania się infekcji, m.in. poprzez ograniczenie dostępu ludzi do szczególnie cennych siedlisk, ograniczenie wwozu płazów z rejonów, w których stwierdzono epizoocje, oraz kontrola handlu płazami pod kątem nosicielstwa, monitoring infekcji, ustanowienie rejonów kwarantanny, dezynfekcja obuwia i pojazdów (skuteczne są 10% wybielacze na bazie chloru) podczas odwiedzania rejonów szczególnie cennych dla zachowania płazów, stosowanie odpowiednich materiałów budowlanych na terenach cennych dla zachowania płazów (np. stwierdzono, że szutrowe drogi stanowić mogą rezerwuar spor B. dendrobatidis).\nZe względu na to, że w wielu przypadkach nie zostały rozpoznane przyczyny wymierania płazów, wymieranie to postępuje zbyt szybko, by można było mu przeciwdziałać, bądź nie widać szans powodzenia dla zabiegów ochronnych w warunkach naturalnych, ważnym elementem ochrony płazów pozostaje hodowla in situ i hodowla ex situ oraz, w sprzyjających okolicznościach, reintrodukcja gatunków płazów do naturalnego środowiska. Te formy ochrony polegają na odłowie wybranych osobników gatunków szczególnie zagrożonych i ich hodowli oraz rozmnażaniu w niewoli, w ogrodach zoologicznych i ośrodkach hodowlanych lub też w specjalnie przygotowanych, względnie odtworzonych, siedliskach w naturze. Przykładem takiego projektu jest program Amphibian Ark (ang.: Arka płazów), zrzeszający m.in. ogrody zoologiczne i mający na celu utrzymanie przy życiu w warunkach hodowlanych przedstawicieli zagrożonych gatunków płazów, zanim wymrą one w warunkach naturalnych. Hodowla taka, oprócz zapewnienia kontynuacji egzystencji gatunku, ma na celu zwiększenie jego liczebności, tak, aby można było „nadwyżki” osobników, które urodziły się w niewoli, wypuścić w siedliskach naturalnych lub odtworzonych (reintrodukcja), w których usunięto czynniki zagrażające egzystencji płazów. Programy takie są już realizowane dla co najmniej 37 gatunków płazów. Spektakularnym sukcesem okazały się m.in. programy reintrodukcji ropuchy Bufo lemur, u której w jedynej zachowanej w warunkach naturalnych populacji przestały pojawiać się kijanki, czy też ropuszki Alytes muletensis na Majorce, gdzie ze szczątkowej grupy liczącej tylko 76 osobników udało się w ciągu ok. 20 lat starań odtworzyć populacje liczącą ok. 2000 osobników . W roku 2003 w ogrodach zoologicznych na całym świecie przetrzymywano 22583 osobniki płazów, z tego ponad 70% urodziło się w niewoli (dla niektórych rodzin, np. Dendrobatidae, ten odsetek był jeszcze większy i wynosił 92%) .\nMetodą ostatniej szansy jest krioprezerwacja materiału genetycznego i gamet płazów w specjalnych repozytoriach (bankach genów), z myślą o zapewnieniu możliwości odtworzenia gatunków, których nie uda się uchronić przed wymarciem na wolności i w hodowlach (np. projekt Zamrożone zoo ang. Frozen Zoo w San Diego Zoo).\nNiezależnie od zabiegów mających na celu bezpośrednią ochronę płazów równie ważna jest akcja edukacyjno-informacyjna, mająca na celu przybliżenie lokalnym społecznościom biologii płazów, ich znaczenia, niebezpieczeństw im zagrażających oraz włączenie tychże społeczności w akcje mające chronić płazy.\n\n\n== Zobacz też ==\nmasowe ginięcie pszczół\nzespół białego nosa\nszósta katastrofa\nPłazy Polski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSpecies-Specific Conservation Programs. [w:] AmphibiaWeb [on-line]. AmphibiaWeb. [dostęp 2014-06-02]. (ang.).\nCITES: załączniki I, II, III konwencji. CITES, 12 czerwca 2013. [dostęp 2014-06-02]. (ang.).\nDyrektywa Rady Europy 92/43/EWG z dn. 21 maja 1992. W sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory. „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej”. L, 22 lipca 1992. \nC. Gascon, J.P. Collins, R.D. Moore, D.R. Church, J.E. McKay, J.R. Mendelson III (edytorzy): Amphibian Conservation Action Plan. Proceedings: IUCN/SSC Amphibian Conservation Summit 2005: IUCN Species Survival Commission, 2007, s. 62. ISBN 978-2-8317-1008-2. (ang.).\nIUCN: Global Amphibian Assessment. [w:] IUCN [on-line]. [dostęp 2014-05-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lipca 2014)]. (ang.).\nK.D. Wells: The Ecology and Behavior of Amphibians. University of Chicago Press, 2010. [dostęp 2014-09-26].\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAmphibian Specialist Group; (ang.), dostęp: 25.09.2014.\nAmphibianArk-Saving Endangered Amphibians from Extinction; amphibianark.org (ang.), dostęp: 25.09.2014.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wykluczenie ekologiczne\n\nWykluczenie ekologiczne – bytowanie określonych jednostek lub zbiorowości ludzkich w zdegradowanym środowisku naturalnym, charakteryzującym się zanieczyszczonym powietrzem, wodą i glebą, a zatem w warunkach nie odpowiadających podstawowym standardom zdrowotnym. Wpływa to na obniżenie jakości i poziomu ich życia, czego konsekwencją jest wykluczenie z różnych obszarów życia społecznego.\nWykluczenie ekologiczne jest ściśle związane z postępującą w niektórych rejonach globu degradacją środowiska przyrodniczego w wyniku ekspansji przemysłu i przeludnienia. Czynnikami warunkującymi wykluczenie ekologiczne są składowe tworzące środowisko domowe i środowisko pracy jednostek (usytuowanie, wyposażenie i substancje oraz składniki z jakich je wytworzono, ekspozycja na światło słoneczne, oddziaływanie promieniotwórcze i inne), jak również warunki podróżowania z i do pracy albo szkoły: hałas, stężenie spalin i innych szkodliwych substancji, ekspozycja słoneczna i inne. Szerzej doświadczenie wykluczenia ekologicznego ma oparcie w stanie środowiska w regionie, państwie, a nawet w skali globalnej – od tego stanu zależy jakość spożywanej wody, wdychanego powietrza oraz spożywanie jedzenia wytwarzanego na bazie miejscowych roślin. \nFunkcjonowanie jednostki w warunkach niskiej jakości środowiska naturalnego ma wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne, w tym zapadalność na choroby cywilizacyjne. Funkcjonowanie w zdewastowanym krajobrazie, pozbawionym walorów przyrodniczych, brak dostępu do czystej wody, jedzenie żywności skażonej lub mocno wzbogaconej chemikaliami łączy się z ograniczonym dostępem do określonych wartości przyrodniczych, np. zdrowotnych, estetycznych, czy rekreacyjnych. Najczęściej osoby z tych społeczności, z uwagi na swoje położenie ekonomiczne, nie są w stanie zmienić warunków bytowania, co różni ich i stawia w gorszej pozycji od warstw zamożniejszych. Powstaje w tej sytuacji czynnik różnicujący społecznie, wpływający na subiektywne odczucia, wzbudzający poczucie dyskryminacji i samookreślenie się takiej jednostki jako obywatela drugiej kategorii. Przy braku zmian w środowisku życiowym odczucia te narastają i w skrajnych przypadkach prowadzą do konfliktów społecznych i walk o zasoby naturalne.\nSkutkiem degradacji środowiska przyrodniczego jest zespół zjawisk charakteryzujący się ubytkiem wszelkich czynników stanowiących o przyjemności życia ludzkiego: pogwałcenie uczuć estetycznych, skutki psychiczne (np. irytacja, frustracja) oraz skutki somatyczne narastające latami wskutek przyjmowania stosunkowo niewielkich dawek czynników szkodliwych (nowotwory, alergie, zwyrodnienia, zaburzenia metaboliczne, obniżenie odporności, problemy z rozrodczością, mutacje genetyczne, obniżenie poziomu inteligencji, pogorszenie pamięci, zmiana zachowań). Wszystko to prowadzi do zaburzeń funkcjonowania w społeczeństwie, utrudnia dostęp do rynku pracy i uruchamia błędne koło wykluczenia społecznego.\n\n\n== Zobacz też ==\nsprawiedliwość ekologiczna\nenklawa biedy\nslums\nfawela\ndziedziczenie biedy\nwykluczenie mieszkaniowe\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wykres Sankeya\n\nWykres Sankeya (wykres strumieniowy) – graficzna, poglądowa ilustracja np. bilansu materiałowego (bilans mas) lub bilansu energetycznego, stosowany np. w technice, w czasie projektowania technologicznych procesów i operacji jednostkowych oraz złożonych procesów technologicznych. \nJest stosowany również w czasie prezentowania informacji o procesach życiowych na różnych poziomach organizacji. Analizowany układ (złożony system biotyczny lub abiotyczny) jest traktowany jak układ termodynamiczny, w którym obowiązuje zasada zachowania energii i prawo zachowania masy. Na wykresach wyodrębnia się części systemu (bloki), które są łączone pasmami lub strzałkami wskazującymi kierunek przepływu masy i energii oraz określającymi wielkości strumieni (proporcjonalne do szerokości połączeń bloków).\n\n\n== Matthew H. Sankey i poprzednicy ==\n\nKapitan Matthew H. Sankey (1853–1925) był irlandzkim inżynierem mechanikiem i kapitanem w Corps of Royal Engineers, gdzie prowadził badania zmierzające do zwiększenia sprawności silników parowych. Był członkiem Institution of Civil Engineers, a w latach 1920–1921 – prezesem brytyjskiej Institution of Mechanical Engineers. Jego artykuł na temat sprawności silników (The Thermal Efficiency of Steam Engines), w którym zostały zamieszczone wykresy strumieniowe, opublikowano w materiałach Institution of Civil Engineers w 1898 roku. \nWedług niektórych źródeł twórcą wykresu strumieniowego był Charles J. Minard lub Henry D. Harness. Ch. Minard sporządził w 1869 roku podobny wykres, prezentujący zmiany liczebności armii Napoleona w czasie inwazji na Rosję (1812). Wcześniej, już w 1837 roku, w analogiczny sposób H. Harness (inżynier z Irish Railway Commissioners i porucznik w Corps of Royal Engineers) przedstawił, na mapie Hrabstwa Wicklow, informacje o liczbie osób podróżujących kolejami.\n\n\n== Przykłady zastosowań wykresu Sankeya ==\nWspółczesne zastosowania wykresów Sankeya nie ograniczają się do obszaru techniki i technologii. Różna jest również skala systemów, których dotyczą – od mikroskopowych układów biologicznych (np. przemiana materii w mikroorganizmach) do skali globalnej i większej (np. wymiana energii między Ziemią i jej otoczeniem).\n\n\n=== Procesy technologiczne ===\nLiczne zastosowania wykresów Sankeya w technologii i inżynierii procesowej ilustrują przykłady dotyczące np. badań energetycznej sprawności:\n\nsilnika samochodu Renault (Riedler 1911),\nwytwórni cementu (Schott 1954),\n\nprodukcji żelaza i stali (Reichardt 1937, Warczewski 1937),\nwytwórni chloranu potasu (KClO3; Kępiński 1963).\nChloran potasu jest otrzymywany  z chlorku potasu (KCl) metodą elektrochemiczną. Kolejnymi operacjami jednostkowymi są w tym przypadku:\n\nprzygotowanie roztworu do elektrolizy:\nrozpuszczanie soli,\noddzielanie zanieczyszczeń (sedymentacja szlamów),\nwprowadzanie dodatków, m.in. kwasu solnego (HCl) i dichromianu potasu (K2Cr2O7),\nelektroliza,\nwyodrębnianie produktu z roztworu po elektrolizie:\nzatężanie roztworu chloranu,\nkrystalizacja kryształów „czarnych”,\nfiltracja i odwirowywanie kryształów „czarnych”,\n„bielenie” kryształów (rafinacja chemiczna),\nkrystalizacja kryształów „białych”,\nodwirowywanie kryształów „białych”,\nsuszenie kryształów, np. w suszarkach próżniowych,\nrozdrabnianie produktu, np. w zgniatarkach,\npakowanie i magazynowanie produktu gotowego.\nNa wykresie Sankeya zamieszcza się np. informacje o masie roztworów lub zawiesin, które muszą być przemieszczane do kolejnych węzłów instalacji projektowanej do wytwarzania określonej masy chloranu. Wykres ułatwia np. wstępne, orientacyjne oszacowanie wielkości niezbędnych urządzeń i wydajności pomp itp.  \n\n \n\n\n=== Energetyka organizmów żywych i ekosystemów ===\n\nWykresy Sankeya są stosowane do prezentacji przepływów masy i energii w ekologii, będącej (zgodnie z koncepcją Eugene Oduma, 1913–2002), nauką o strukturze i działaniu systemu nazywanego „przyrodą ożywioną”. Strumienie masy i energii przepływają między wyodrębnionymi układami biotycznymi i ich otoczeniem nieożywionym lub między różnymi układami biotycznymi. Zależnie od obszaru wykonywanych badań ekologicznych (np. autekologia, populacjologia, synekologia) bloki na wykresach mogą oznaczać, m.in.:\n\npojedyncze organizmy, wymieniające masę i energię z otoczeniem,\npopulacje, współistniejące z innymi populacjami w ekosystemie,\nbiocenozy, znajdujące się w stanie dynamicznej równowagi z ich otoczeniem,\norganizmy, występujące w określonym ekosystemie, biotopie lub na Ziemi, charakteryzujące się jednakowym mechanizmem pobierania energii – należące do zespołów, które pełnią funkcje różnych ogniw łańcucha pokarmowego i znajdują się na różnych piętrach piramid ekologicznych, np. producenci, roślinożercy (konsumenci I stopnia), mięsożercy (konsumenci II stopnia i wyższych), reducenci (destruenci, detrytusożercy),\nwyodrębnione elementy biosfery, np. atmosfera, powierzchnia lądów, hydrosfera,\ncała biosfera Ziemi, wymieniająca energię i materię z otoczeniem kosmicznym i z głębszymi warstwami płaszcza i jądrem Ziemi.\nGdy analizowanym układem termodynamicznym jest pojedynczy organizm, wykresy zawierają informacje o źródłach pobieranej energii i o sposobach jej zwracania do otoczenia (element autekologii). Producenci wykorzystują strumień energii promieniowania słonecznego (fotosynteza) oraz mniejszy strumień energii cieplnej gleby (wyjątkiem są producenci ekosystemów głębinowych, korzystający głównie z energii wiązań chemicznych w związkach nieorganicznych). Konsumenci pobierają energię w formie pożywienia, mniej lub bardziej kalorycznego. Energia pobierana przez organizmy jest zmieniana np. w energię kinetyczną ich ruchu lub oddawana do otoczenia w formie biomasy i na sposób ciepła. Wykresy Sankeya, sporządzane np. dla konsumentów I stopnia (roślinożercy) i konsumentów II stopnia (mięsożerców), ilustrują np. różne udziały energii zawartej w detrytusie (np. przekazywanej destruentom w formie odchodów). Pozwalają stwierdzić m.in., że względne udziały wydzielanego ciepła i energii wykorzystywanej na ruch są w obu przypadkach podobne (np. energetyczny wydatek drapieżnika i ofiary w czasie polowania).\nPrzykładami wykresów Sankeya, które dotyczą większych systemów, są niektóre graficzne ilustracje obiegu materii w przyrodzie, dotyczące określonych ekosystemów lub biomów albo całego globu (cykle biogeochemiczne, m.in. obieg azotu, węgla, siarki, wody, fosforu, np. obieg fosforu w wodzie).\n\n\n=== Obieg energii w skali globalnej ===\n\nWykresy Sankeya są popularną metodą ilustrowania przyczyn globalnego ocieplenia. Przyjmuje się, że strumień energii  docierającej do Ziemi (energia promieniowania słonecznego) powinien być równy energii promieniowania Ziemi (widmo promieniowania przesunięte w kierunku podczerwieni). Wzrost zawartości w ziemskiej atmosferze związków silnie absorbujących promieniowanie podczerwone (para wodna, dwutlenek węgla i inne) zaburza równowagę w biosferze i prowadzi do wzrostu średniej temperatury i związanych z tym zmian klimatu. Możliwości przeciwdziałania tym efektom są analizowane z uwzględnieniem wielkości energetycznych zasobów Ziemi i zapotrzebowania na energię w skali państw i skali globalnej. Wyniki takich analiz złożonych systemów zaopatrzenia w energię są często przedstawiane również w formie wykresów Sankeya.\n\n\n=== Diagram Ishikawy ===\nZasada wykresów Sankeya jest wykorzystywana w czasie bilansowania potencjalnych przyczyn zdarzeń (np. wystąpienia wad produkowanego wyrobu). Klasyczne wykresy Ishikawy (diagramy przyczyn i skutków, ang. cause and effect diagram), znane też jako „diagramy rybiej ości” lub drzewa błędów, są przekształcane w tzw. wykresy zbilansowane Sankeya, jeżeli można określić prawdopodobieństwo wystąpienia poszczególnych przyczyn wystąpienia wad.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wylesianie Amazonii\n\nWylesianie Amazonii / wylesianie w Brazylii — usuwanie powierzchni leśnych lasów amazońskich powiązane z modelem wzrostu gospodarczego opartego na wydobyciu, który opiera się na akumulacji czynników produkcji (praca, kapitał, ziemia). W tym modelu, z silnym naciskiem na eksport towarów, wylesianie jest wyborem ekonomicznym, często związanym z hodowlą bydła, górnictwem, produkcją soi lub pozyskiwaniem lasów, a wpływ na to mają czynniki podnoszące konkurencyjność zewnętrzną rolników amazońskich, począwszy od rozwoju infrastruktury (zwłaszcza dróg), a skończywszy na deprecjacji realnego kursu walutowego. Polityka ”grabieży ziemi” środowisku naturalnemu w Amazonii wiąże się z racjonalnym oczekiwaniem, że ten model wzrostu będzie nadal podnosił ceny gruntów rolnych, tworząc zachęty do zagarniania gruntów publicznych. \nPrzed modyfikacją przez człowieka las zajmował około 17% powierzchni Brazylii. W latach czterdziestych XX wieku Brazylia rozpoczęła program rozwoju narodowego w dorzeczu Amazonki. Brazylia miała najwyższy wskaźnik wylesiania na świecie — w 2005 roku miała największą powierzchnię lasów usuwaną rocznie. Od 1970 roku zniszczono ponad 700 000 kilometrów kwadratowych (270 000 sq mi) lasu deszczowego Amazonii. W 2001 roku Amazonia miała około 5 400 000 kilometrów kwadratowych (2 100 000 sq mi), co stanowiło tylko 87% pierwotnej wielkości Amazonii. Według oficjalnych danych około 729 000 km² zostało już wylesionych w biomie Amazonii, co odpowiada 17% całości. 300 000 km² zostało wylesionych w ciągu ostatnich 20 lat.\nLasy deszczowe zmniejszyły swoją powierzchnię głównie z powodu wylesiania. Między majem 2000 a sierpniem 2006 roku Brazylia straciła prawie 150 000 kilometrów kwadratowych (58 000 sq mi) lasu, obszar większy niż Grecja. Według raportu Living Planet Report z 2010 roku wylesianie nadal postępuje w alarmującym tempie. Podczas 9. Konferencji Konwencji o różnorodności biologicznej 67 ministrów zobowiązało się do osiągnięcia zerowego netto wylesiania do 2020 roku. Z powodu wylesiania Amazonia była emitentem netto gazów cieplarnianych w latach 2010-tych.\nSkutki obejmują \"poważne straty finansowe, społeczne i utratę bioróżnorodności\". Straty ekonomiczne spowodowane wylesianiem w Brazylii mogą sięgać około 317 miliardów dolarów rocznie, co stanowi około 7 razy więcej w porównaniu z kosztami wszystkich towarów wyprodukowanych poprzez wylesianie. W 2023 roku Bank Światowy opublikował raport zatytułowany: \"A Balancing Act for Brazil’s Amazonian States: An Economic Memorandum\", proponujący program gospodarczy niezwiązany z wylesianiem w regionie lasu deszczowego Amazonii.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wymieranie\n\nWymieranie, wyginięcie, ekstynkcja – proces zanikania gatunków lub innej grupy taksonomicznej. Najczęściej naturalny proces związany z istnieniem życia na Ziemi i towarzyszący jego istnieniu od samego początku. W skali milionów lat szacuje się tempo wymierania gatunków na zaniknięcie jednego gatunku co rok do pięciu lat. Na wielkość tę ogromny wpływ mają jednak okresowo następujące masowe wymierania. Pomiędzy nimi tempo wymierania jest niewielkie, szacowane na wymarcie jednego gatunku co kilkaset lat. Wpływem cywilizacji ludzkiej tłumaczy się zwiększone tempo wymierania gatunków dokumentowane od kilkudziesięciu tysięcy lat, zwłaszcza w okresie ostatnich kilkuset lat. Współcześnie, według różnych ocen, wymiera od 5 tysięcy do 500 tysięcy gatunków rocznie.\n\n\n== Przyczyny wyginięć ==\nIstnieją różne przyczyny, które bezpośrednio lub pośrednio mogą doprowadzić do wyginięcia gatunku. Najprościej można tu mówić o niemożności przetrwania lub reprodukcji w danym środowisku naturalnym oraz niemożności przemieszczenia się do nowego, gdzie przetrwanie i rozmnażanie byłoby możliwe. Wymarcie może nastąpić nagle, np. przez toksyczne zanieczyszczenie siedliska lub też stopniowo, kiedy gatunek przegrywa we współzawodnictwie o pokarm z innym, silniejszym i lepiej przystosowanym gatunkiem (z tego powodu co roku wymierają średnio trzy gatunki ptaków). Inne powody wyginięć to m.in.:\n\nprzyczyny genetyczne i demograficzne,\ndegradacja siedliska,\nprzemieszczenie z siedliska (przez ludzi, katastrofy naturalne, jak powodzie),\nchoroby,\nwspółzawodnictwo,\nzmiany klimatyczne i geologiczne,\nwybicie (myślistwo, kłusownictwo, przełowienie).\nBardzo często zachodzi synergiczne współdziałanie różnych czynników, np. populacja zredukowana przez łowiectwo może łatwiej ulec konkurencyjnemu wyparciu przez inną populację.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ngatunek wymarły\nzwierzęta wymarłe na wolności\nszósta katastrofa\nwspółczesne wymieranie płazów\nwskrzeszanie wymarłych gatunków\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wzrost logistyczny liczebności populacji\n\nWzrost logistyczny liczebności populacji – jeden z typów dynamiki liczebności populacji; zwiększanie się liczebności początkowo z prędkością rosnącą, a następnie malejącą w związku z napotkaniem przez populację oporu środowiska; wzrost liczebności ustaje, gdy zostaje osiągnięty poziom wyznaczony przez pojemność środowiska (zob. przegęszczenie, zasada Alleego, zasada tolerancji ekologicznej Shelforda).\n\n\n== Porównanie krzywych J i S ==\n\nWzrost liczebności populacji graficznie ilustrują krzywe wzrostu – wykresy zależności liczby osobników (N) od czasu (t): N = f (t). Są to najczęściej tzw. krzywe „S” lub „J”. Krzywą „J” nazywa się wykres wzrostu populacji bez ograniczeń środowiskowych (wrodzone tempo wzrostu), czyli wzrostu wykładniczego. Stopień nachylenia krzywych „J” jest zależny od wartości współczynnika wzrostu populacji (r), wyrażanego jako różnica między współczynnikami rozrodczości (b) i śmiertelności (d). Wzrost opisują proste równania różniczkowe:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              N\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        r\n        N\n        =\n        (\n        b\n        −\n        d\n        )\n        N\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dN}{dt}}=rN=(b-d)N,}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        r\n        =\n        b\n        −\n        d\n        =\n        c\n        o\n        n\n        s\n        t\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle r=b-d=const.}\n  \n\nW rzeczywistości wartość r często zmniejsza się w miarę wzrostu zagęszczenia. Wzrost takich populacji charakteryzuje możliwość wyodrębnienia faz:\n\npowolnego wzrostu początkowego,\nwzrostu przyspieszonego (tzw. faza wykładnicza),\nwzrostu zahamowanego (od chwili przekroczenia górnej granicy pojemności środowiska),\npo których następuje faza dynamicznej równowagi biocenotycznej (przed ustaleniem się tej równowagi często występuje tzw. szczyt liczebności).\nTaki wzrost ma charakter logistyczny, który może być opisywany z użyciem odwzorowania logistycznego. Matematyczny model takiego wzrostu zaprezentował po raz pierwszy belgijski matematyk Pierre François Verhulst (1838 r.). Badania były kontynuowane w pierwszej połowie XX w. przez R. Pearla i L.J. Reeda, La Monta C. Cola, W.C. Allee ze współpracownikami i innych. Dla krzywej logistycznej zaproponowano równanie logistycznego wzrostu, nazywane też równaniem Verhulsta:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              N\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        r\n        N\n        \n          (\n          \n            1\n            −\n            \n              \n                N\n                K\n              \n            \n          \n          )\n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dN}{dt}}=rN\\left(1-{\\frac {N}{K}}\\right),}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        N\n      \n    \n    {\\displaystyle N}\n  \n – liczebność populacji,\n\n  \n    \n      \n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle t}\n  \n – czas,\n\n  \n    \n      \n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle r}\n  \n – współczynnik tempa wzrostu,\n\n  \n    \n      \n        K\n      \n    \n    {\\displaystyle K}\n  \n – pojemność środowiska.\n\n\n== Wzrost populacji o pokoleniach nieciągłych ==\nWzrost wykładniczy takiej populacji opisuje się przyjmując, że średnia wartość tempa reprodukcji netto (R0) nie ulega zmianom:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              N\n              \n                t\n                +\n                1\n              \n            \n            \n              N\n              \n                t\n              \n            \n          \n        \n        =\n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        =\n        \n          \n            c\n            o\n            n\n            s\n            t\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {N_{t+1}}{N_{t}}}=R_{0}={\\mathrm {const} },}\n  \n\ngdzie N oznacza liczbę osobników w kolejnych pokoleniach t i t+1.\nZałożenie to często nie jest spełniane. Krzywe wzrostu logistycznego otrzymuje się wprowadzając do modelu dodatkowe informacje:\n\nstopień zagęszczenia lub liczebność populacji w stanie zrównoważonym (R0 = 1, N = Neq),\nzależność R0 od zagęszczenia populacji.\nW przypadku najprostszego założenia, że istnieje zależność liniowa, określa się współczynnik kątowy B w równaniu prostej:\n\n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        =\n        1\n        −\n        B\n        (\n        N\n        −\n        \n          N\n          \n            e\n            q\n          \n        \n        )\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{0}=1-B(N-N_{eq}).}\n  \n\nTaka zależność wskazuje, że gdy:\n\nNt < Neq – R0 jest większe od jedności i liczebność populacji wzrasta,\nNt > Neq – R0 jest mniejsze od jedności i liczebność populacji zmniejsza się.\nPo wprowadzeniu równania takiej prostej do modelu wykładniczego otrzymuje się krzywe wzrostu N = f (t) z charakterystycznymi oscylacjami – wahaniami N wokół wartości Neq, regularnymi lub bez widocznej regularności (zależnie od wartości B). W niektórych przypadkach regularność jest zauważalna po przeanalizowaniu zmian w wielu kolejnych pokoleniach (zob. bifurkacja).\n\n\n== Wzrost populacji o pokoleniach ciągłych ==\nW przypadkach występowania ciągłości pokoleń i braku oporów środowiska wzrost pojedynczej populacji opisuje wykładnicza krzywa wzrostu:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              N\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        r\n        N\n        =\n        (\n        b\n        −\n        d\n        )\n        N\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dN}{dt}}=rN=(b-d)N,}\n  \n\ngdzie:\n\nb i d są punktowymi (chwilowymi) współczynnikami rozrodczości i śmiertelności,\nr – punktowe tempo wzrostu per capita.\nJeżeli populacja napotyka opór środowiska związany z wzrastającym zagęszczeniem (np. niedobory pokarmu, niedostateczna liczba miejsc lęgowych), do równania wprowadza się dodatkowy czynnik, nazywany „nie zrealizowanym wzrostem”:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              N\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        r\n        N\n        \n          \n            \n              K\n              −\n              N\n            \n            K\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dN}{dt}}=rN{\\frac {K-N}{K}},}\n  \n\ngdzie K oznacza maksymalną możliwą wartość liczby osobników (pojemność środowiska).\nW postaci całkowej równanie ma postać:\n\n  \n    \n      \n        ∫\n        \n          \n            K\n            \n              N\n              (\n              K\n              −\n              N\n              )\n            \n          \n        \n        d\n        N\n        =\n        ∫\n        r\n        ⋅\n        d\n        t\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\int {\\frac {K}{N(K-N)}}dN=\\int r\\cdot dt,}\n  \n\na rozwiązanie równania przedstawia wzór:\n\n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            t\n          \n        \n        =\n        \n          \n            K\n            \n              1\n              +\n              \n                e\n                \n                  a\n                  −\n                  r\n                  t\n                \n              \n            \n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle N_{t}={\\frac {K}{1+e^{a-rt}}},}\n  \n\nw którym Nt oznacza liczebność populacji w czasie t, a symbol a oznacza stałą całkowania.\nW czasie opracowywania wyników badań zmian liczebności rzeczywistych populacji (w warunkach laboratoryjnych i naturalnych) użyteczna jest logistyczna funkcja wzrostu w postaci liniowej zależności naturalnego logarytmu z (K – N)/N od czasu:\n\n  \n    \n      \n        ln\n        ⁡\n        \n          \n            \n              K\n              −\n              N\n            \n            N\n          \n        \n        =\n        a\n        −\n        r\n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle \\ln {\\frac {K-N}{N}}=a-rt}\n  \n\nNa podstawie doświadczeń stwierdzono, że modele logistyczne dobrze opisują wzrost liczebności laboratoryjnych populacji pantofelków, drożdży i innych organizmów o prostych cyklach życiowych. W przypadkach, gdy cykle są bardziej złożone, występują znaczne różnice między wzrostem rzeczywistym i przewidywanym. Szczególnie duże niezgodności z modelem logistycznym pojawiają się w przypadku populacji rozwijających się w siedliskach naturalnych. Model logistyczny zawodzi, gdy potrzebne jest sterowanie populacjami zagrożonymi wyginięciem. W takich sytuacjach zaleca się stosowanie modeli bardziej złożonych, np. uwzględniających opóźnienie czasowe, stochastycznych lub macierzowych.\n\n\n== Zastrzeżenia ==\nFunkcja logistycznego wzrostu liczebności populacji została zakwestionowana m.in. przez S.C. Stearnsa (1977), który empirycznie dowiódł, że w 50% przypadków występują inne typy selekcji niż „selekcja typu r” i „selekcja typu K”, oraz przez J. Kozłowskiego (1980), który wykazał teoretyczną słabość koncepcji. Mimo to pojęcia „r-selection” i „K-selection” są wciąż często stosowane przez naukowców.\n\n\n== Zobacz też ==\nmetoda wielokrotnych złowień\noscylacje i fluktuacje liczebności populacji\nrównanie Lotki-Volterry\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nModelowanie komputerowe w ochronie środowiska. Modele ekologiczne, www.icm.edu.pl [dostęp 2012-08-19]", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wzrost wykładniczy liczebności populacji\n\nWzrost wykładniczy liczebności populacji – jeden z typów dynamiki liczebności populacji, zjawisko zwiększania się liczebności zgodnie z prawem wzrostu wykładniczego, występujące wówczas, gdy populacja nie napotyka na ograniczenia, np. związane z nadmiernym zagęszczeniem (zob. zasada Alleego) lub oddziaływaniami (interakcjami) międzygatunkowymi.\n\n\n== Thomas Malthus i „granice wzrostu” ==\n\nNajprostszy model wykładniczy rozwoju pojedynczej populacji otrzymuje się zakładając, że populacja ma warunki nieograniczonego rozwoju, w tym np. że każdy osobnik ma nieograniczony dostęp do pożywienia i miejsc lęgowych. Przyjmuje się ponadto, że śmiertelność jest bliska zeru, wszystkie osobniki są równomiernie rozlokowane przestrzennie i jednakowe – są zdolne do partenogenezy i wydają na świat regularnie tyle samo potomków (liczba \n  \n    \n      \n        λ\n      \n    \n    {\\displaystyle \\lambda }\n  \n co \n  \n    \n      \n        τ\n      \n    \n    {\\displaystyle \\tau }\n  \n jednostek czasu). W takim abstrakcyjnym przypadku średnią liczebność populacji \n  \n    \n      \n        N\n        (\n        t\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle N(t)}\n  \n (\n  \n    \n      \n        N\n      \n    \n    {\\displaystyle N}\n  \n osobników w chwili \n  \n    \n      \n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle t}\n  \n) można obliczyć z zależności:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              N\n              (\n              t\n              )\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        r\n        N\n        (\n        t\n        )\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dN(t)}{dt}}=rN(t),}\n  \n\ngdzie \n  \n    \n      \n        r\n        =\n        \n          \n            λ\n            τ\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle r={\\frac {\\lambda }{\\tau }}}\n  \n (współczynnik rozrodczości),\nalbo:\n\n  \n    \n      \n        N\n        (\n        t\n        )\n        =\n        N\n        (\n        0\n        )\n        \n          e\n          \n            λ\n            t\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle N(t)=N(0)e^{\\lambda t}.}\n  \n\nRównania opisują model wzrostu populacji – w wersji ciągłej i dyskretnej – opracowany przez Thomas Malthusa, który pod koniec XVIII w. zwracał uwagę na zbyt szybki wzrost liczby ludności Ziemi. W swoim An Essay on the Principle of Population stwierdził, że liczba ludności zwiększa się w tempie geometrycznym, a zasoby żywności w tempie arytmetycznym, co doprowadzi do katastrofy (zob. statyczna teoria zasobów, pułapka maltuzjańska).\nPrace Malthusa były jedną z podstaw działania Klubu Rzymskiego, który w roku 1968 wydał Raport Granice wzrostu, w którym – poza analizami demograficznymi – oszacowano m.in. tempo wyczerpywania się zasobów naturalnych, związanego z intensyfikacją rolnictwa i przemysłu. Publikację Raportu uważa się za początek działań proekologicznych, zmierzających do ustalenia zasad zrównoważonego rozwoju.\n\nLiczebność ludzkiej populacji oraz wskaźniki rozrodczości i śmiertelności w poszczególnych regionach świata są obecnie monitorowane i rejestrowane – wraz z informacjami o czynnikach determinujących tempo wzrostu – i wykorzystywane w skali globalnej do planowania działań zapobiegających takiej katastrofie. Prognozy Malthusa, oparte na modelu wykładniczym, okazały się zbyt katastroficzne.\nNiezbędne jest stosowanie bardziej złożonych modeli, uwzględniających liczne czynniki wpływające na rozrodczość i śmiertelność, w tym modeli logistycznych.\n\n\n== Wykładniczy wzrost populacji o pokoleniach nieciągłych ==\nNieco mniej uproszczony model wykładniczy dotyczy wzrostu populacji gatunków z brakiem ciągłości pokoleń, np. jednorocznych owadów lub roślin. W modelowej populacji jednorocznej samica wydaje na świat w sezonie rozrodczym \n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle R_{0}}\n  \n córek dożywających do następnego sezonu rozrodczego. Średnia wartość \n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{0},}\n  \n mniejsza lub większa od jedności, jest charakterystyczną cechą populacji, nazywaną tempem reprodukcji netto. Między liczebnością takiej modelowej populacji \n  \n    \n      \n        (\n        N\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (N)}\n  \n w kolejnych pokoleniach (\n  \n    \n      \n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle t}\n  \n i \n  \n    \n      \n        t\n        +\n        1\n      \n    \n    {\\displaystyle t+1}\n  \n) istnieje zależność:\n\n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            t\n            +\n            1\n          \n        \n        =\n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        \n          N\n          \n            t\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle N_{t+1}=R_{0}N_{t}.}\n  \n\nPrzyjmując dodatkowo, że tempo reprodukcji netto \n  \n    \n      \n        (\n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (R_{0})}\n  \n nie ulega zmianom, otrzymuje się krzywe wykładnicze:\n\nrosnące, gdy \n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        >\n        1\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{0}>1,}\n  \n\nmalejące, gdy \n  \n    \n      \n        \n          R\n          \n            0\n          \n        \n        <\n        1.\n      \n    \n    {\\displaystyle R_{0}<1.}\n  \n\nWięcej parametrów charakteryzujących populację umieścił w swoim modelu S.A. Siewiercow (1941):\n\n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            t\n          \n        \n        =\n        \n          N\n          \n            0\n          \n        \n        (\n        1\n        +\n        r\n        )\n        \n          \n            1\n            \n              p\n              j\n              s\n            \n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle N_{t}=N_{0}(1+r){\\frac {1}{pjs}},}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            0\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle N_{0},}\n  \n \n  \n    \n      \n        \n          N\n          \n            t\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle N_{t}}\n  \n – liczebność populacji, początkowa i po upływie czasu \n  \n    \n      \n        t\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle t,}\n  \n\n  \n    \n      \n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle r}\n  \n – wielkość miotu,\n\n  \n    \n      \n        p\n      \n    \n    {\\displaystyle p}\n  \n – okres między kolejnymi miotami,\n\n  \n    \n      \n        j\n      \n    \n    {\\displaystyle j}\n  \n – okres do osiągnięcia dojrzałości płciowej,\n\n  \n    \n      \n        s\n      \n    \n    {\\displaystyle s}\n  \n – stosunek płci w populacji.\n\n\n== Wykładniczy wzrost populacji o pokoleniach ciągłych ==\nW przypadku gatunków o wydłużonym lub ciągłym okresie rozrodczym, u których występuje ciągłość pokoleń, są stosowane proste równania różniczkowe. Zakłada się, że w dowolnie krótkim czasie \n  \n    \n      \n        \n          d\n        \n        t\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {d} t}\n  \n prawdopodobieństwo:\n\nże osobnik wyprodukuje potomka wynosi \n  \n    \n      \n        b\n         \n        \n          d\n        \n        t\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle b\\ \\mathrm {d} t,}\n  \n\nśmierci osobnika wynosi \n  \n    \n      \n        d\n         \n        \n          d\n        \n        t\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle d\\ \\mathrm {d} t,}\n  \n\ngdzie \n  \n    \n      \n        b\n      \n    \n    {\\displaystyle b}\n  \n i \n  \n    \n      \n        d\n      \n    \n    {\\displaystyle d}\n  \n są punktowymi (chwilowymi) współczynnikami rozrodczości i śmiertelności.\nPunktowy współczynnik wzrostu populacji wynosi:\n\n  \n    \n      \n        r\n        =\n        b\n        −\n        d\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle r=b-d,}\n  \n\na szybkość zmian liczby osobników:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              d\n              N\n            \n            \n              d\n              t\n            \n          \n        \n        =\n        r\n        N\n        =\n        (\n        b\n        −\n        d\n        )\n        N\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {dN}{dt}}=rN=(b-d)N.}\n  \n\nJest to funkcja wykładnicza wrodzonego tempa wzrostu populacji. Opisuje wzrost liczby \n  \n    \n      \n        N\n      \n    \n    {\\displaystyle N}\n  \n bez ograniczeń środowiskowych, przedstawiany na wykresach jako tzw. krzywa J. Założenie, że rozrodczość i śmiertelność nie zależą od zagęszczenia, jest w przybliżeniu spełniane w sytuacjach, gdy jest ono niewielkie. Przykładem zastosowania może być obliczenie czasu, po którym nastąpi podwojenie się np. liczby ludności, jeżeli punktowe tempo wzrostu wynosi \n  \n    \n      \n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle r}\n  \n = 0,03:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              N\n              \n                t\n              \n            \n            \n              N\n              \n                0\n              \n            \n          \n        \n        =\n        \n          e\n          \n            r\n            t\n          \n        \n        =\n        2\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\frac {N_{t}}{N_{0}}}=e^{rt}=2,}\n  \n\n  \n    \n      \n        r\n        t\n        =\n        ln\n        ⁡\n        2\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle rt=\\ln 2,}\n  \n\n  \n    \n      \n        t\n        =\n        \n          \n            \n              ln\n              ⁡\n              2\n            \n            r\n          \n        \n        =\n        \n          \n            \n              0,693\n              15\n            \n            \n              0\n              \n                ,\n              \n              03\n            \n          \n        \n        =\n        23\n        \n          ,\n        \n        1\n         \n        \n          l\n          a\n          t\n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle t={\\frac {\\ln 2}{r}}={\\frac {0{,}69315}{0{,}03}}=23{,}1\\ \\mathrm {lat} .}\n  \n\nW rzeczywistości może to nastąpić znacznie później, jeżeli wartość \n  \n    \n      \n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle r}\n  \n zmniejszy się i wzrost będzie miał charakter logistyczny (krzywa S).\n\n\n== Zobacz też ==\nmetoda wielokrotnych złowień\noscylacje i fluktuacje liczebności populacji\nrównanie Lotki-Volterry\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nwww.icm.edu.pl Modelowanie komputerowe w ochronie środowiska. Modele ekologiczne\nSection 4.6 Modeling with Exponential and Logarithmic Functions\nPopulation Growth. Activity #7 Exponential Models Constant Growth Rate Model. ciese.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-12-08)].\nDept. of Entomology, Virginia Tech, Blacksburg, Kurs: Quantitative Population Ecology: Exponential Model. home.comcast.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-06)].\nApplications of Exponential Functions (przykłady obliczeń), www.algebralab.org", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zadziczanie\n\nZadziczanie, przywracanie dzikiej przyrody, ponowne zdziczenie, (ang. rewilding) – proces odbudowy i powiększania przestrzeni, w których istnieje bioróżnorodność siedlisk i ekosystemów. Dotyczy odbudowy środowiska przyrodniczego całej planety. Zadziczanie jest często prowadzone na dużą skalę. Odtwarza się przy tym procesy zachodzące w przyrodzie, a czasem także reintrodukuje brakujące gatunki. Czasem stosuje się zamienniki, czyli gatunki pełniące tę samą funkcję w danym ekosystemie. Ma na celu zatrzymanie spadku bioróżnorodności przez stosowanie zasad zrównoważonego rozwoju w różnych dziedzinach życia. Ważnym elementem procesu zadziczania jest spowolnienie zmian klimatycznych.\n\n\n== Zobacz też ==\nRekultywacja\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zalesianie\n\nZalesianie – proces wprowadzania lasu na powierzchnie inne niż leśne, na przykład na nieużytki porolne, wydmy, bagna, torfowiska oraz powierzchnie zdegradowane działalnością człowieka (hałdy kopalniane, odkrywki) w celu przywrócenia im naturalnych warunków panujących w kompleksie bioekologicznym.\nPrzed zalesieniem, niektóre rodzaje powierzchni wymagają wykonania wstępnych zabiegów agrotechnicznych.\nProponowano, aby za pomocą zalesiania walczyć z globalnym ociepleniem, jako że lasy pochłaniają dwutlenek węgla. Jednak symulacje opublikowane w Nature Geoscience wskazują, że nawet gdyby zalesić wszystkie ziemie uprawne do 2050, to udałoby się obniżyć temperaturę o 0,45 °C. \nZalesianie jest bardzo ważnym procesem. Drzewa są bowiem producentami tlenu i pochłaniają szkodliwy dwutlenek węgla. Ponadto stanowią miejsce życia wielu organizmów żywych. \n\n\n== Zobacz też ==\nodnowienie lasu\nzadrzewienie\nzadrzewienia śródpolne\nwylesianie\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nMała encyklopedia leśna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 603, Warszawa 1991, ISBN 83-01-08938-5.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zamknięty system ekologiczny\n\nZamknięty system ekologiczny – ekosystem niewymieniający substancji z otoczeniem. \nZiemia (dokładniej biosfera Ziemi) też może być określona tym mianem, chociaż najczęściej mówi się o zamkniętych systemach ekologicznych tworzonych przez człowieka. \"Zamknięte\" systemy ekologiczne nie są zupełnie szczelne; wymieniają z otoczeniem energię (w formach światła i ciepła). Systemami takimi interesują się naukowcy z różnych przyczyn: mogą one w przyszłości służyć jako systemy utrzymywania życia w ciągu lotów kosmicznych, na stacjach kosmicznych lub na okrętach podwodnych. \nZamknięty system ekologiczny musi zawierać przynajmniej jeden organizm autotroficzny. Ten organizm może być fotoautotrofem lub też chemoautotrofem, ale do tej pory większość próbnych zamkniętych systemów ekologicznych ma jako podstawę fotoautotrofa (takiego jak glon zielony). \nW zamkniętym systemie ekologicznym wszelkie nieużytki i odchody żywych organizmów muszą być przerobione (np. przez bakterie) na substancje niezbędne dla życia. Jeżeli głównym celem systemu jest utrzymywanie przy życiu heterotrofów, np. człowieka, to dwutlenek węgla, mocz, i inne odpadki trzeba przerobić w tlen, pokarm i wodę.\nDotychczasowe próby tworzenia zamkniętych systemów ekologicznych na większej skali to: Biosfera 2 (Arizona, Stany Zjednoczone) i Biosfera 3 (Krasnojarsk, Rosja).\n\n\n== Zobacz też ==\nBiosfera 2\nstruktura ekosystemu\nkolonizacja kosmosu\nterraformowanie", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zasada Alleego\n\nZasada Alleego – zasada ekologiczna sformułowana w roku 1931 przez Wardera C. Alleego, który twierdził, że zarówno przegęszczenie, jak i niedogęszczenie populacji zwierzęcych może działać na nie ograniczająco i że korzystna jest skupiskowa struktura przestrzenna. Hipoteza jest uzupełnieniem zasady tolerancji ekologicznej Shelforda, opartej na podstawach fizjologicznych (analiza dostępności zasobów siedliska).\nWedług W.C. Alleego możliwości przeżycia zależą od zdolności do zachowań społecznych (zob. socjobiologia, etologia), co dotyczy zarówno organizmów prostych (np. bezkręgowców), jak i człowieka. Allee twierdził, że jego badania behawioralne wskazują na biologiczne podstawy wojen i konieczność współpracy między ludźmi. Nazwano to „etyką naturalistyczną”, a Allee został zaliczony do „społecznych uzdrowicieli”, głoszących opinie niezgodne ze stanowiskiem takich ekologów ekosystemu, jak Eugene Odum.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPraca zbiorowa: Tablice biologiczne. Warszawa: Wydawnictwo Adamantan, 2003, s. 328. ISBN 83-7350-029-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zmienność\n\nZmienność – zróżnicowanie cech osobników w obrębie jednej populacji lub gatunku; może być uwarunkowana czynnikami genetycznymi i środowiskowymi. Miarą zmienności jest różnorodność cech genotypowych i fenotypowych organizmów.\nRodzaje zmienności:\n\nśrodowiskowa (modyfikacyjna, fluktuacyjna, niedziedziczna),\ngenetyczna (dziedziczna):\nrekombinacyjna (mieszanie się materiału genetycznego – nie powstają nowe geny, ale nowe kombinacje genów), wynika ona z 3 źródeł: zjawiska crossing over, niezależnej segregacji chromosomów oraz łączenia się gamet różnych osobników,\nmutacyjna (mutacja – nagła zmiana w materiale genetycznym).\nOdmienność cech indywidualnych jednego lub grupy osobników nazywana jest aberracją.\n\n\n== Zobacz też ==\nepigenetyka\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "System prawny Polski\n\nSystem prawny Polski – w Polsce obowiązuje system prawny typu kontynentalnego. Duży wpływ na jego kształt miały prawo niemieckie i francuskie.\n\n\n== Źródła polskiego prawa ==\n\nZgodnie z artykułem 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są:\n\nKonstytucja\nustawy\nratyfikowane umowy międzynarodowe\nrozporządzenia\nakty prawa miejscowego (na obszarze działania organów, które je ustanowiły).\nPonadto do źródeł prawa powszechnie obowiązującego zalicza się ustawy o zmianie Konstytucji, rozporządzenia z mocą ustawy wydane na podstawie art. 234 Konstytucji i inne nieuchylone akty prawne o mocy ustawy. Dotyczy to obowiązujących rozporządzeń Prezydenta RP z mocą ustawy wydanych w okresie II Rzeczypospolitej i dekretów wydanych w okresie tzw. Polski Ludowej.\nObok źródeł prawa powszechnie obowiązującego, wyróżnia się także źródła prawa wewnętrznie obowiązującego (akty kierownictwa wewnętrznego). Są nimi przede wszystkim uchwały i zarządzenia.\n\n\n== Publikacja polskich aktów prawnych ==\nUrzędowym źródłem poznania prawa Rzeczypospolitej Polskiej są, na podstawie ustawy z dnia 20 lipca 2000 o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1461), dzienniki urzędowe. Najważniejszymi takimi dziennikami są w Polsce Dziennik Ustaw i Monitor Polski.\nIstnieje jednak wiele instytucji zajmujących się publikowaniem aktów ogłoszonych w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim, między innymi:\n\nInternetowy System Aktów Prawnych prowadzony przez Kancelarię Sejmu;\nwydawnictwa prawnicze.\n\n\n== System sądowy ==\n\n\n=== Podział podmiotowy ===\nZgodnie z art. 175 Konstytucji RP, wymiar sprawiedliwości w RP sprawują:\n\nSąd Najwyższy\nsądy powszechne\nsądy wojskowe\nsądy administracyjne\n\n\n=== Podział przedmiotowy ===\nSądy powszechne w Polsce dzielą się na wydziały, którym zawsze przypisana jest pewna kategoria spraw. Nieraz, gdy jest duży wpływ spraw danego rodzaju, tworzy się kilka wydziałów dla tej kategorii spraw – przykładowo dwa albo trzy wydziały karne. Może też tak się zdarzyć, że w sądach wyższego rzędu jest przykładowo jeden wydział cywilny I instancji i drugi wydział cywilny, ale odwoławczy.\nNastępujące wydziały tworzy się w sądach:\n\n\n=== Podział instancyjny ===\nSądownictwo powszechne:\n\nsądy rejonowe\nsądy okręgowe\nsądy apelacyjne\nSąd Najwyższy – Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Izba Karna, Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, Izba Dyscyplinarna oraz Izba Cywilna\nSądownictwo wojskowe:\n\nwojskowe sądy garnizonowe\nwojskowe sądy okręgowe\nSąd Najwyższy – Izba Karna\nSądownictwo administracyjne:\n\nwojewódzkie sądy administracyjne\nNaczelny Sąd Administracyjny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPrawo w Polsce. gov.pl. [dostęp 2023-01-05].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Amnestia maturalna\n\nAmnestia maturalna – niekonstytucyjna zmiana nieobowiązującego już rozporządzenia w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych w Polsce, zaproponowana w lipcu 2006 przez ministra edukacji narodowej Romana Giertycha. Minister podpisał rozporządzenie wprowadzające zmiany 8 września 2006 roku.\n\n\n== Historia ==\nW lipcu 2006 minister edukacji narodowej Roman Giertych zaproponował wprowadzenie amnestii, a rozporządzenie wprowadzające zmiany podpisał 8 września. Zmiana polegała na tym, że zdający, który nie spełnił wymogów zdania egzaminu (np. nieuzyskanie progu 30% punktów na egzaminie z trzech przedmiotów obowiązkowych na poziomie podstawowym, tj. język polski, język obcy i wybrany przedmiot oraz dwóch egzaminów ustnych (język polski i język obcy)), zdaje egzamin maturalny pod określonym warunkiem.\nWarunkiem otrzymania świadectwa maturalnego na tych zasadach jest uzyskanie ze wszystkich przedmiotów (łącznie z „oblanym”) średniej co najmniej 30% punktów. Nie dotyczy to osób, którym unieważniono egzamin lub które nie przystąpiły co najmniej do jednego egzaminu z przedmiotu obowiązkowego.\nMaturzyści objęci tą zmianą rozporządzenia otrzymali świadectwo dojrzałości we wrześniu 2007 roku oraz tym samym mogli starać się o przyjęcie na studia. Terminy składania dokumentów większości uczelni publicznych (lipiec) wykluczyły udział w rekrutacji lipcowej przez kandydatów mających zostać objętymi amnestią. Główną przyczyną wprowadzenia amnestii maturalnej był niski procent zdawalności matury w 2006 roku oraz planowane na 2010 rok wprowadzenie matematyki jako obowiązkowego przedmiotu zdawanego na maturze.\nProponowana zmiana rozporządzenia wywołała kontrowersje zarówno wśród uczniów, jak i rektorów uczelni. Przewodniczący Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich, rektor Politechniki Wrocławskiej prof. Tadeusz Luty, pełniący funkcję przewodniczący Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich zapowiedział, że jeśli minister Giertych nie wycofa się z amnestii, to uczelnie mogą ponownie wprowadzić egzaminy wstępne na studia.\n2 października 2006 Rzecznik Praw Obywatelskich Janusz Kochanowski zaskarżył nowelizację rozporządzenia do Trybunału Konstytucyjnego jako częściowo niezgodną z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa.\n16 stycznia 2007 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że część przepisów rozporządzenia nowelizującego jest niezgodna z Konstytucją oraz ustawą o systemie oświaty i tracą one moc obowiązującą po upływie 12 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku TK w Dzienniku Ustaw (Dz.U. z 2007 r. nr 10, poz. 70). Trybunał zdecydował się więc na zachowanie ważności ok. 53 tys. świadectw maturalnych przyznanych w warunkach „amnestii” w 2006 i 2007 roku.\n\n\n== Zobacz też ==\namnestia\negzamin maturalny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 września 2004 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz.U. z 2004 r. nr 199, poz. 2046) (uchylone)\nRozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 września 2006 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz.U. z 2006 r. nr 164, poz. 1154)\nWyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 stycznia 2007 r. sygn. akt U 5/06 (Dz.U. z 2007 r. nr 10, poz. 70)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Amnestie w Polsce\n\nAmnestie w Polsce – amnestie w okresie II Rzeczypospolitej (1918-1939) i Polski Ludowej (1945-1989).\n\n\n== 1918-1945 ==\nW II Rzeczypospolitej amnestia była ogłaszana 15 razy:\n\nw 1919 roku – trzykrotnie,\nw 1920 roku – trzykrotnie,\nw 1921 roku – dwukrotnie,\nw 1922 roku,\nw 1923 roku,\nw 1928 roku,\nw 1932 roku,\n2 stycznia 1936 roku „dla upamiętnienia wprowadzenia w życie ustawy konstytucyjnej z dnia 23 kwietnia 1935 r.”,\n2 września 1939 roku w związku z wybuchem II wojny światowej\n31 października 1939 roku „celem zatarcia rozterek przeszłości oraz dokonania pełnego zjednoczenia obywatelskiego”\n25 czerwca 1945 roku Prezydent RP na uchodźstwie wydał dekret o amnestii, która dotyczyła przestępstw należących do właściwości sądów wojskowych oraz sądów morskich, a popełnionych przed dniem wejścia w życie dekretu, czyli 29 czerwca 1945 roku.\nW przypadku obniżenia wymiaru kary w drodze amnestii istniała możliwość złożenia wniosku o zastosowanie prawa łaski do Naczelnika Państwa Prezydenta RP celem darowania reszty kary\n\n\n== Po II wojnie światowej ==\nPo zakończeniu II wojny światowej ogłaszano amnestie w stosunku do czynów popełnionych przed 22 lipca 1945, 5 lutego 1947, 20 listopada 1952, 15 kwietnia 1956, 22 lipca 1964, 15 lipca 1969, 15 czerwca 1974 oraz 15 lipca 1979.\n\nPierwszą powojenną amnestię ogłoszono 2 sierpnia 1945, a jej celem była likwidacja podziemia antykomunistycznego. Nie przyniosła jednak spodziewanych rezultatów. Powodem przyjęcia drugiej ustawy amnestyjnej 22 lutego 1947, był początek obrad Sejmu Ustawodawczego, wybór Bolesława Bieruta na urząd prezydenta Polski oraz zniszczenie zorganizowanego podziemia. Trzecią przyjęto 22 listopada 1952, a oficjalnym powodem było przyjęcie przez Sejm Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Do historii przeszła następna, którą przyjęto 27 kwietnia 1956. Osoby, które zostały skazane na kary pozbawienia wolności do lat 5 opuściły więzienia, a skazanym na śmierć oraz dożywotnie pozbawienie wolność wyroki zamieniono na 15 lat pozbawienia wolności.\n\nKolejne ustawy z lat 1964, 1969 i 1974 ogłaszano w kolejne rocznice Polski Ludowej. Amnestia, którą ogłoszono 19 lipca 1977 dotyczyła przede wszystkim osób skazanych za udział w tzw. wydarzeniach radomskich z czerwca 1976.\nPo roku 1980 amnestię ogłaszano jeszcze sześć razy. Pierwszą z nich uchwalono 22 lipca 1983, wraz ze zniesieniem na obszarze całego kraju stanu wojennego. Miała ona ograniczony charakter, ponieważ więzienia opuścili więźniowie polityczni, którzy zostali skazani na kary pozbawienia wolności do trzech lat; pozostałym osobom zmniejszono wyroki. Drugą amnestię wydano rok później, a dokładnie 21 lipca 1984. Oficjalnym powodem jej wprowadzenia była czterdziesta rocznica powstania Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Tym razem jej zasięg był większy, gdyż mogły skorzystać z niej osoby uwięzione, które zostały skazane za przestępstwa polityczne, z wyłączeniem oskarżonych i skazanych za takie czyny, jak szpiegostwo, zdrada stanu, czy próba obalenia ustroju państwa. Następną ustawę przyjęto 17 lipca 1986. Była ona bardzo restrykcyjna, lecz istniał pewien sposób rozwiązania problemu więźniów politycznych. Prokurator generalny PRL miał bowiem możliwość rozciągnięcia jej przepisów na osoby, w stosunku do których nie miała ona automatycznego zastosowania. Przełom nastąpił 11 września, kiedy to generał Czesław Kiszczak zwrócił się z prośbą do Prokuratury Generalnej o wypuszczenie na wolność wszystkich osób skazanych za działalność polityczną, z wyłączeniem kilku przypadków, wyżej wymienionych. W ciągu czterech dni mury zakładów karnych opuściło wtedy ponad 200 osób.\nW roku 1989 przyjęto dwie amnestie. Pierwszą po podpisaniu 5 kwietnia 1989 porozumień Okrągłego Stołu umorzono postępowania sądowe i darowano wyroki wszystkim osobom, które pomiędzy 31 sierpnia 1980 a 23 maja 1989 zostały uznane za winne przestępstw politycznych. Celem tego posunięcia było dopuszczenie byłych więźniów politycznych do demokratyzacji życia politycznego w Polsce. 7 grudnia 1989 Sejm PRL ogłosił amnestię, która m.in. osobom skazanym na karę śmierci zamieniała wyroki na 25 lat pozbawienia wolności.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJan Bednarzak (1965). Amnestia. Wyd. Prawnicze\nPiotrP. Rogoziński PiotrP., Instytucja ułaskawienia w prawie polskim, Warszawa: Wolters Kluwer Polska, 2009, ISBN 978-83-264-0056-8, OCLC 833530655 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bankowy tytuł egzekucyjny\n\nBankowy tytuł egzekucyjny (b.t.e., BTE) – specjalny, pozasądowy tytuł egzekucyjny stwierdzający istnienie wymagalnej wierzytelności banku wobec osoby, która bezpośrednio dokonała z nim czynności bankowej lub która była dłużnikiem banku z tytułu zabezpieczenia wierzytelności banku wynikającej z czynności bankowej i złożyła pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji oraz gdy roszczenie objęte tytułem wynikało bezpośrednio z tej czynności bankowej lub jej zabezpieczenia.\nBankowy tytuł egzekucyjny mógł być także podstawą egzekucji przeciwko osobie trzeciej, gdy osoba ta przejęła dług wynikający z czynności bankowej, o której mowa wcześniej. Bankowy tytuł egzekucyjny mógł zostać wystawiony na podstawie ksiąg banków lub innych dokumentów związanych z dokonywaniem czynności bankowych. Bank po spełnieniu określonych wymogów mógł wystąpić do sądu o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności. Po nadaniu przez sąd klauzuli wykonalności b.t.e. stawał się tytułem wykonawczym i był podstawą wszczęcia egzekucji sądowej przez komornika.\nInstytucja bankowego tytułu egzekucyjnego istniała w pierwszej wersji ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. W 2015 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepisy o b.t.e. są niezgodne z Konstytucją i tracą moc obowiązującą 1 sierpnia 2016.\n\n\n== Prawo polskie ==\n\n\n=== Podmioty uprawnione do wystawienia ===\nPodmioty uprawnione do wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego:\n\nbank (podmiot zdefiniowany w art. 2 pr. bank. i wykonujący czynności bankowe), bank hipoteczny (wynika to z art. 10 ustawy o listach zastawnych i bankach hipotecznych), bank będący spółdzielnią (nie dotyczy to spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych), bank zagraniczny;\ninstytucja kredytowa mająca siedzibę na terytorium jednego z państw członkowskich UE, która spełniła wymagania wymienione w art. 48 i n. pr. bank.;\nsyndyk masy upadłości banku;\nNarodowy Bank Polski w zakresie dokonywania przez niego czynności bankowych określonych w art. 5 pr. bank.\n\n\n=== Warunki wystawienia ===\nAby b.t.e. mógł zostać wystawiony, musiały zostać spełnione następujące warunki:\n\nroszczenie objęte b.t.e. wynikało bezpośrednio z czynności bankowej i było wymagalne,\ndłużnikiem była osoba, która bezpośrednio z bankiem dokonała czynności bankowej (art. 97 ust. 1 pr. bank., z pewnymi wyjątkami – art. 98 pr. bank.);\ndłużnik złożył pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji.\nInne przesłanki wystawienia b.t.e istniały w przypadku osób, które ustanowiły zabezpieczenie na rzecz banku (nie dokonały czynności bankowej) i wówczas musiały zostać spełnione następujące warunki:\n\nzabezpieczona wierzytelność wynikało bezpośrednio z czynności bankowej i dłużnik nie spłacił jej w terminie;\nroszczenie objęte b.t.e. wynikało bezpośrednio z umowy o ustanowienie zabezpieczenia;\nosoba ustanawiająca zabezpieczenie złożyła pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji.\nWierzytelność banku objęta b.t.e. musiała być pieniężna lub dotyczyć wydania rzeczy ruchomej, na której ustanowiony został zastaw rejestrowy lub której własność została przeniesiona na bank w celu zabezpieczenia wierzytelności.\n\n\n=== Nadanie klauzuli wykonalności ===\nSąd nadawał b.t.e. klauzulę wykonalności, jeżeli:\n\nbankowy tytuł egzekucyjny został wystawiony w terminie określonym w oświadczeniu dłużnika o poddaniu się egzekucji oraz na kwotę nieprzewyższającą kwoty podanej w tym oświadczeniu;\nbankowy tytuł egzekucyjny odpowiadał wymogom formalnym określonym w art. 96 ust. 2 pr. bank.;\nbank dołączył do wniosku o nadanie klauzuli wykonalności wymagane prawem dokumenty (np. dokumenty wykazujące przejęcie długu pierwotnego dłużnika, przejęcie obowiązku świadczenia na rzecz spadkobierców lub w wyniku przekształcenia osoby prawnej, obrazujące fakt pozostawania dłużnika banku w związku małżeńskim.).\nWłaściwym do nadania klauzuli wykonalności był sąd rejonowy ogólnej właściwości dłużnika. Wniosek banku o nadanie b.t.e. klauzuli wykonalności powinien był czynić zadość wymogom pisma procesowego. Powinien był być do niego dołączony oryginał b.t.e. oraz pismo zawierające oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji. Ponieważ postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności było formalne, sąd nie mógł w jego trakcie badać podstawy prawnej, z której wynikało roszczenie objęte b.t.e. Dlatego sąd nie był raczej uprawniony do żądania od banku przedstawienia umowy, z której wynikało dochodzone przez niego roszczenie. Sąd sprawdzał natomiast, czy wskazana w treści b.t.e. czynność prawna, z której wynika roszczenie dochodzone przez bank, należała do czynności bankowych.\nPostanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności b.t.e. powinno było zostać wydane w terminie trzech dni od dnia złożenia wniosku. Na postanowienie sądu o nadaniu klauzuli wykonalności i na odmowę nadania klauzuli wykonalności b.t.e. przysługiwało zażalenie. Samo wystawienie b.t.e. nie przerywało biegu przedawnienia. Skutek taki następował dopiero wraz ze złożeniem wniosku o nadanie mu klauzuli wykonalności.\n\n\n=== Oświadczenie o poddaniu się egzekucji ===\nW oświadczeniu (zwanym też umowną klauzulą egzekucyjną) dłużnik powinien był określić termin, do którego bank może wystąpić o nadanie b.t.e. klauzuli wykonalności i maksymalną kwotę, do której dłużnik poddawał się egzekucji. Kwota ta mogła być wyższa lub niższa od kwoty zaciąganego przez dłużnika zobowiązania. Jeżeli oświadczenie egzekucyjne dotyczyło egzekucji wydania rzeczy, powinno ono było określać tę rzecz i ostateczny termin wystawienia przez bank b.t.e. Oświadczenia egzekucyjne generalne (in blanco), odnoszące się do jakichkolwiek wierzytelności banku nieokreślonych jeszcze w chwili składania oświadczenia były niedopuszczalne, nawet gdyby w oświadczeniu podano maksymalną sumę egzekucji i końcowy termin wystawienia b.t.e.\n\n\n=== Orzeczenie o niezgodności z Konstytucją RP i zniesienie ===\n14 kwietnia 2015 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepisy Prawa bankowego pozwalające bankom na wystawianie bankowych tytułów egzekucyjnych oraz na wszczynanie na ich podstawie postępowania egzekucyjnego – art. 96 ust. 1 oraz art. 97 ust. 1 pr. bank. – naruszają konstytucyjną zasadę równości. Trybunał orzekł, że wskazane przepisy prawa bankowego tracą moc obowiązującą 1 sierpnia 2016 r.\n25 września 2015 r. Sejm przyjął ustawę znoszącą instytucję bankowego tytułu egzekucyjnego. Ustawa została ogłoszona w Dzienniku Ustaw i weszła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. W konsekwencji wyroku TK i przyjętej ustawy posługiwanie się aktualnie dawnymi bankowymi tytułami egzekucyjnymi w nadal zawisłych postępowaniach cywilnych jest traktowane jedynie jako posłużenie się dowodem wystawionym przez tylko jedną ze stron procesu i nie tworzy szczególnych skutków procesowych, z jakimi dotąd wiązało się posługiwanie się bankowymi tytułami egzekucyjnymi.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nM. Bączyk: Prawo bankowe, Warszawa 1999\nA. Jończyk: Bankowy tytuł egzekucyjny, „Przegląd Podatkowy” 1998, nr 7.\nA. Stangret: Przesłanki wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego, „Przegląd Sądowy” 2000, nr 11-12.\nB. Łopalewski, P. Cetnarowski, Bank w sądzie. Hipoteka po nowelizacji oraz bankowe tytuły egzekucyjne, CeDeWu, Warszawa 2010, ISBN 978-83-7556-291-0.\nR. Sura, Bankowy tytuł egzekucyjny, Wydawnictwo KUL, Lublin 2008, ISBN 837363774-5.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dowód osobisty w Polsce\n\nDowód osobisty – dokument stwierdzający tożsamość osoby i poświadczający obywatelstwo polskie.\n\n\n== Historia ==\n\n\n=== II Rzeczpospolita ===\n\nPo I wojnie światowej – w latach dwudziestych i na początku trzydziestych – nazwą „dowód osobisty” określano dokument niezbędny do podróży zagranicznych. Pełnił on de facto rolę paszportu (pomimo nazwy „dowód osobisty” na okładce we wnętrzu nazywany już był paszportem). Opłata za jego wydanie była wysoka: w czerwcu 1923 wynosiła 90 000 marek polskich, a w 1930 roku 101 złotych polskich. Był on wykorzystywany jako dokument meldunkowy, w którym wpisywano także pobyty czasowe w kraju (poza miejscem stałego zameldowania).\nDowód miał formę arkusza kartonu złożonego na pół i zawierał dane osobowe, fotografię, zawód, wyznanie, informację o alfabetyzmie i rysopis. Z czasem dowody rozrosły się do 16-stronicowej książeczki w kartonowej okładce, z czego 11 stron przeznaczono na poświadczenia meldunków.\nMożliwość uzyskania w Polsce dowodu osobistego jako krajowego dokumentu tożsamości wprowadzono rozporządzeniem Prezydenta RP z 16 marca 1928 roku. Wystawiany był przez urząd gminy na żądanie zainteresowanym osobom za opłatą 60 groszy i nie był obowiązkowy (art. 18). Dowód miał formę karty z szaroniebieskiego, sztywnego papieru złożonego na pół.\n\n\n=== II wojna światowa i PRL ===\n\nW czasie II wojny światowej niemieckie władze okupacyjne wprowadziły obowiązek legitymowania się dowodem osobistym (niem. Personalausweis lub krócej Ausweis), powołując się przy tym na cytowane rozporządzenie. Kennkarte miała formę 6-stronicową, wydrukowana była na szarozielonym kartonie, i zawierała zdjęcie, dane osobowe i odciski palców wskazujących. Dokumenty były często fałszowane, jedną z komórek produkujących fałszywe egzemplarze tworzyli pracownicy PWPW, w której powstawały także oryginalne kenkarty.\nW pierwszych latach po zakończeniu wojny funkcjonowały równocześnie przedwojenne dowody osobiste, niemieckie kenkarty i tymczasowe poświadczenia tożsamości, które wydawano osobom nieposiadającym innych dokumentów. Obowiązek posiadania dowodu utrzymano dekretem o dowodach osobistych z 22 października 1951 roku, którym ujednolicono te dokumenty, jednak nowe dokumenty zaczęto wydawać dopiero w 1953 roku. Była to 16-stronicowa książeczka formatu 80×110 mm w ciemnozielonych, kartonowych okładkach (potem 79×110 mm w miękkich okładkach). Oprócz podstawowych danych osobowych (imię, nazwisko, imiona rodziców, data i miejsce urodzenia, rysopis) oraz zdjęcia zawierał rubryki, do których wpisywano numer PESEL, stan cywilny, zawód, miejsce pracy, zameldowanie, dzieci na utrzymaniu. Na dalszych stronach dowodu odnotowywano, między innymi, fakt wydania książeczki walutowej, karty zaopatrzenia, powszechnych świadectw udziałowych itp. Potwierdzano także w dowodzie osobistym specjalną pieczęcią prawo do przekraczania granicy PRL–NRD, a później nową pieczęcią prawo do przekraczania granic państwowych w obrębie krajów tzw. wspólnoty socjalistycznej, wpisywano grupę krwi posiadacza dowodu oraz zaznaczano fakt zawarcia małżeństwa (do czasu wydania nowego dokumentu).\nW 1974 roku rozpoczęła się produkcja nowego wzoru dowodu, mającego 24 strony. Utrzymano dotychczasowe normy karne do 2 lat pozbawienia wolności za uchylanie się od posiadania dowodu i do 3 lat za przesłanie lub przewiezienie go za granicę lub używanie cudzego. Dla osób bez stałego miejsca zameldowania, jak i dla osób na stałe zamieszkałych za granicą, dowód osobisty wydawał organ ostatniego miejsca pobytu stałego osoby ubiegającej się o wydanie dowodu osobistego. Jeżeli nie można było tego ustalić, to dowód osobisty wydawał Urząd Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy.\n\n\n=== III RP ===\nPo upadku PRL obowiązek posiadania dowodu osobistego jest w Polsce nadal utrzymywany, złagodzono jednak kary za jego zlekceważenie. Z ustawy z 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych wynika, że każdy pełnoletni obywatel polski zamieszkały w Rzeczypospolitej Polskiej ma obowiązek posiadać dowód osobisty od ukończenia 18. roku życia. Uchylający się od tego obowiązku popełnia wykroczenie i może wobec tego podlegać karze ograniczenia wolności (w wymiarze 1 miesiąca) albo grzywny. Do otrzymania dowodu osobistego nie jest konieczne zameldowanie. Obywatele polscy zamieszkali na stałe za granicą mają prawo posiadania dowodów osobistych.\nDowód osobisty jest jednym z dokumentów potwierdzających uprawnienia do kierowania rowerem, wózkiem rowerowym lub pojazdem zaprzęgowym, a także hulajnogą elektryczną lub urządzeniem transportu osobistego przez osobę, która ukończyła 18. rok życia. Dotyczy to także motoroweru, jeżeli kierujący osiągnął ten wiek przed 19 stycznia 2013 roku.\nW 2001 roku wprowadzono dowód osobisty w formie plastikowej karty. W 2015 weszła w życie nowelizacja ustawy o dowodach osobistych, na podstawie której zmieniono wzór dowodu.\n\n\n== Wzór, wymiana i ważność dowodu ==\nObowiązujący od 24 marca 2009 do 1 marca 2015 r. wzór dowodu osobistego został określony rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 6 lutego 2009 r. (Dz.U. z 2009 r. nr 47, poz. 384, z późn. zm.). Obecny wzór określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 października 2021 r. w sprawie wzoru dowodu osobistego, jego wydawania i odbioru oraz utraty, uszkodzenia, unieważnienia i zwrotu (Dz.U. z 2021 r. poz. 1865).\nDokument ma postać wielowarstwowej karty poliwęglanowej o wymiarach 85,60 × 53,98 mm (standard ID-1 ISO/IEC 7810), zawierającej podstawowe informacje o jej posiadaczu, dacie wydania, organie wydającym i terminie ważności. Informacje zapisane są zarówno w sposób jawny, jak i zakodowany. Dowód osobisty jest jednocześnie dokumentem uprawniającym obywateli polskich do przekraczania granic państw członkowskich Unii Europejskiej, państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego nienależących do Unii Europejskiej oraz państw niebędących stronami umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, których obywatele mogą korzystać ze swobody przepływu osób na podstawie umów zawartych przez te państwa ze Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi, uznających ten dokument za wystarczający do przekraczania ich granicy. Od 1 stycznia 2010 roku wydawany bezpłatnie na podstawie ustawy z dnia 9 stycznia 2009 roku (Dz.U. z 2009 r. nr 39, poz. 306).\nOd listopada 2013 roku został wprowadzony do obiegu zmodyfikowany dowód osobisty. Dokument powstał na bazie poprzedniego wzoru dowodu. Modyfikacja nie spowodowała zmiany wzoru dokumentu, jednak wprowadzono kilka zmian w zabezpieczeniach. W dolnej części rewersu na strefie odczytu maszynowego MRZ, umieszczono mikrograwerunkiem 15 znaków alfanumerycznych unikatowych dla każdego dokumentu. Nowe dokumenty rozpoczynają się serią AXI od numeru 000001.\nPrzed wyczerpaniem puli serii A, w marcu 2015 wprowadzono dowody serii C zaczynające się od CAA. W marcu 2019 wprowadzono dowody serii D zaczynające się od DAA. W listopadzie 2021 zaczęto wydawać dowody według nowego wzoru zgodnego z zaleceniami ICAO o literach serii DEA.\nNumer „plastikowego” dowodu osobistego składa się z trzech liter i sześciu cyfr, z których jedna (pierwsza cyfra od lewej) to cyfra kontrolna. Metoda obliczania cyfry kontrolnej i weryfikacji poprawności numeru dowodu osobistego oparta jest na normie ICAO nr 9303.\nAby sprawdzić poprawność numeru i serii dowodu, należy najpierw zamienić litery na liczby, przypisując literom odpowiednio:\n\nKolejnym krokiem jest mnożenie elementów tak uzyskanego ciągu liczb przez ustalone wagi. Wagi kolejnych liczb to: 7, 3, 1, 9, 7, 3, 1, 7, 3. Reszta z dzielenia sumy iloczynów przez 10 powinna być równa 0 (zero).\nPrzykład obliczeń (dla przykładowego dowodu osobistego przedstawionego na ilustracji obok, o numerze ABA300000):\n\nReszta z dzielenia 140 przez 10 wynosi 0 (140 mod 10 = 0), więc jest to numer poprawny.\nWagami mogą też być zestawy (1 9 3 7 1 9 3 1 9), (3 7 9 1 3 7 9 3 7), (9 1 7 3 9 1 7 9 1).\nPoprawność cyfry kontrolnej nie świadczy o autentyczności dowodu. Dowód o numerze AAA000000 nie istnieje.\nNa dole drugiej strony dowodu osobistego w dolnej części, zgodnie z normą ICAO Document 9303, w strefie MRZ powtórzone są dane właściciela w postaci czytelnej dla komputera, co przyspiesza przetwarzanie danych. Zapis ten składa się z trzech linijek po 30 znaków wydrukowanych krojem pisma OCR-B. Dodatkowo dane te są uzupełnione o cyfrę kontrolną dla każdego pola cyfrowego oraz cyfrę kontrolną na końcu obejmującą większość danych z poprzednich pól. Nazwisko i imię w tym zapisie nie zawiera polskich znaków diakrytycznych i nie jest uwzględniane przy obliczaniu końcowej cyfry kontrolnej.\nDowód osobisty ważny jest przez 10 lat od wydania, jednak jest wyjątek: osoby, które nie ukończyły 5 lat, otrzymują dokument z pięcioletnim terminem ważności. Przed 1 marca 2015 osoby po 65. roku życia mogły otrzymać dowód ważny bezterminowo. Od 1 marca 2015 roku dokumenty ważne bezterminowo nie są już wydawane.\nDowód osobisty powinien zostać wymieniony w przypadku:\n\nupływu terminu ważności\nzmiany danych osobowych\nutraty albo uszkodzenia w stopniu utrudniającym lub uniemożliwiającym identyfikację\nzmiany wizerunku twarzy w stopniu utrudniającym lub uniemożliwiającym identyfikację\nprzekazania do organu gminy lub do placówki konsularnej Rzeczypospolitej Polskiej przez osobę trzecią znalezionego dowodu osobistego.\nO wymianę należy wystąpić co najmniej 30 dni przed upływem terminu ważności, a niezwłocznie w pozostałych przypadkach.\nDowody osobiste starego wzoru (książeczkowe) wydane przed dniem 1 stycznia 2001 utraciły ważność z dniem 1 stycznia 2008, z tym, że w okresie od 1 stycznia 2008 do 31 marca 2008 stanowiły pełnoprawny dokument potwierdzający tożsamość osoby oraz poświadczający jej obywatelstwo polskie.\n\n\n== Minimalny wiek potrzebny do otrzymania dowodu ==\nPrawo do posiadania dowodu osobistego przysługuje każdemu obywatelowi Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od wieku. Do różnic występujących między dowodami osobistymi wydawanymi osobom pełnoletnim a niepełnoletnim należą:\n\nW przypadku osób poniżej 12. roku życia:\nOkres ważności 5 lat (zamiast 10 lat)\nBrak odwzorowania własnoręcznego podpisu osoby w warstwie graficznej\nBrak odcisków palców w warstwie elektronicznej\nW przypadku osób poniżej 13. roku życia:\nBrak certyfikatu identyfikacji i uwierzytelniania w warstwie elektronicznej\nBrak certyfikatu podpisu osobistego w warstwie elektronicznej\nW przypadku osób poniżej 18. roku życia:\nBrak certyfikatu podpisu osobistego w warstwie elektronicznej - w przypadku braku zgody rodzica, opiekuna prawnego lub kuratora\nOkres ważności certyfikatu podpisu elektronicznego w warstwie elektronicznej biegnący od daty ukończenia 18. roku życia przez osobę\nWniosek o wydanie dowodu osobistego w przypadku osób niepełnoletnich składa rodzic, opiekun prawny lub kurator - osoba, dla której jest wydawany dowód, musi jednak być obecna przy składaniu wniosku, za wyjątkiem osób, które nie ukończyły 5. roku życia. Niezależnie od wieku ustalenia kodów do certyfikatu identyfikacji i uwierzytelnienia oraz podpisu osobistego dokonuje posiadacz dowodu.\nW polskim prawie nie istnieje obecnie pojęcie dowodu tymczasowego, wydawanego (do końca 2000 roku) na podstawie uchylonej ustawy z 10 kwietnia 1974 o ewidencji ludności i dowodach osobistych, na wniosek osoby, która ukończyła 16 i nie ukończyła 18 lat, oraz za zgodą jej rodziców lub opiekunów.\n\n\n== Błędy ==\n\nPierwsze partie „plastikowych” dowodów osobistych wydanych w latach 2001–2002 posiadały dwa błędy. Pierwszym był wygląd orła niezgodny ze wzorem godła państwowego: orzeł przedstawiony na dowodach osobistych różnił się kształtem ogona, charakterystycznym cieniem i kształtem tarczy. Drugi błąd polegał na tym, że w angielskim tłumaczeniu opisu rubryki „imiona rodziców” apostrof postawiono w niewłaściwym miejscu (było „Parent’s given names”, a powinno być „Parents’ given names”). Błąd z apostrofem poprawiono i od lipca 2002 roku blankiety miały już prawidłowe tłumaczenie.\nCzęść dowodów osobistych wykonanych z poliwęglanu miała wady fabryczne i bardzo łatwo pękała. Dodatkowo w obecnych plastikowych dowodach osobistych nie da się wpisać informacji o posiadanej grupie krwi, co było możliwe w poprzednich dowodach papierowych (odpowiednie pieczątki stawiali uprawnieni lekarze związani z pobieraniem krwi lub krwiodawstwem).\nCentrum Personalizacji Dokumentów MSWiA personalizuje priorytetowo wnioski dla dowodów, które w wyniku wady technicznej zostały unieważnione administracyjnie. W roku 2020 wydano obywatelom 275 dokumentów z wadą techniczną.\n\n\n== Zmiany z 2015, 2019 i planowane zmiany ==\nW 2007 uzależniano wprowadzenie biometrycznych dowodów osobistych od pełnego opracowania systemu PESEL2 i zakończenia uzgodnień technicznych. Według planów z 2008 nowe dowody osobiste miały zostać wprowadzone od 2010 roku na próbę, a od 2011 już powszechnie. Dowód miał zawierać specjalny chip – mikrokomputer jednoukładowy, dzięki czemu byłaby możliwość bieżącego korygowania danych w nim zawartych. Dostęp do nich, na miejscu w urzędzie oraz przez internet, miał mieć zarówno urzędnik, jak i obywatel.\nGrupa posłów zaproponowała zamieszczenie informacji o grupie krwi w nowych wzorach dowodów osobistych, jednak zakwestionował ten pomysł minister zdrowia, według którego taka informacja powinna być zamieszczana przez uprawnionego pracownika służby zdrowia, a nie pracownika organu gminy, który obsługuje komputerowy system wydawania tych dokumentów. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zapewniał, że jego resort pracuje nad takimi rozwiązaniami technicznymi, które umożliwią dokonywanie wpisu o grupie krwi w dowodzie osobistym przez uprawnione do tego organy.\n\nWe wrześniu 2010 trwały zakupy sprzętu potrzebnego do wykonywania nowych chipowych dowodów osobistych. 8 kwietnia 2011 MSWiA poinformowała, że projekt nowelizacji ustawy zakładał, iż pierwsze elektroniczne dowody będą wydawane od 1 stycznia 2013. 7 grudnia 2012 Sejm uchwalił nowelizację ustawy o dowodach osobistych, przesuwając datę jej wejścia w życie na 1 stycznia 2015 roku. Prezydent RP podpisał ustawę przesuwającą z 1 stycznia na 1 marca 2015 termin wejścia w życie przepisów, na mocy których można składać wniosek o wydanie nowego dowodu osobistego i odebrać go w dowolnej gminie na terenie kraju.\n6 sierpnia 2014 Ministerstwo Spraw Wewnętrznych na swojej stronie przedstawiło wzór dowodów osobistych wydawanych od 1 stycznia 2015. W nowych dokumentach nie ma podanego wzrostu i koloru oczu posiadacza, oraz dowody nie zawierają już zeskanowanego podpisu. W związku z planowanym zniesieniem obowiązku meldunkowego (co miało nastąpić od 2018 roku) adres zameldowania nie jest zamieszczany w dowodzie osobistym – dzięki temu nie ma potrzeby wymieniać dokumentu w sytuacji zmiany miejsca stałego pobytu. Fotografia jest taka sama jak w polskich paszportach (zdjęcie na wprost).\nDowody osobiste wydane przed dniem 1 marca 2015 r. zachowują ważność do upływu terminów w nich określonych. Dowody osobiste wydane bezterminowo osobom, które ukończyły 65. rok życia, zachowują ważność. Dowody osobiste wydawane na blankietach według nowego wzoru zaczynają swoją numerację od serii CAA. Obliczanie cyfry kontrolnej nie zmienia się.\nZaproponowano, aby można było potwierdzić tożsamość przy pomocy telefonu komórkowego wraz z wersją plastikową dowodu osobistego jak dotychczas. W marcu 2017 minister cyfryzacji potwierdziła, że usługa mDokumenty będzie testowana pilotażowo w Ełku i Łodzi w maju 2017, natomiast nowe dowody z warstwą elektroniczną pojawią się w 2019.\nPo złożeniu wniosku o wydanie nowego dowodu osobistego postęp wykonania dokumentu można sprawdzać w portalu mObywatel. Kilka usług, jak np. sprawdzenie historii wydanych dowodów, wymaga logowania profilem zaufanym lub potwierdzenia tożsamości przez system uwierzytelniania jednego z banków polskich.\n\n\n== Zabezpieczenia dowodów osobistych ==\nDowody osobiste wydawane w Polsce zabezpieczone są w warstwie graficznej zawierającej m.in. linie giloszowe i mikrodruki. Posiadają również zabezpieczenia widoczne w promieniowaniu ultrafioletowym.\nNazwisko i data urodzenia na awersie są wypukłe.\n\n\n== E-dowód ==\nE-dowód to plastikowy dowód osobisty z warstwą elektroniczną. Zgodnie z ustawą od 4 marca 2019 wydawane są tylko dowody z warstwą elektroniczną. Umożliwiają one pobranie danych o osobie za pomocą czytnika zbliżeniowego. Z danych zapisanych elektronicznie będą mogły korzystać m.in. urzędy, banki, placówki medyczne do potwierdzania tożsamości oraz podpisywania dokumentów. W dowodzie elektronicznym można włączyć usługę podpisu osobistego oraz podpisu kwalifikowanego. Elektroniczny dowód osobisty umożliwia również potwierdzanie obecności oraz może służyć jako dokument podróży ICAO. Pozwala na uwierzytelnianie w usługach on-line, np. EPUAP. Odczytywanie informacji elektronicznych wymaga podania tzw. numeru CAN, a certyfikat uwierzytelniający i podpisu kwalifikowanego są zabezpieczone osobnymi numerami PIN. Dowód wydawany jest w formie podobnej do wydawanych przed wprowadzeniem e-dowodu, z tym że wewnątrz karty umieszczony jest czip. Dotychczasowe dowody zachowują swoją ważność.\n\nNa awersie nowego dowodu osobistego znajdują się: nazwisko (wykonane wypukłym drukiem), imię (imiona), obywatelstwo, data urodzenia (wykonane wypukłym drukiem), numer dowodu osobistego, płeć, data ważności dokumentu, duży i mały wizerunek twarzy oraz numer CAN, którego podanie jest wymagane w celu nawiązania, za pośrednictwem czytnika kart, połączenia między warstwą elektroniczną dowodu osobistego a urządzeniem lub systemem teleinformatycznym. \nRewers dokumentu zawiera numer PESEL, kod kreskowy 128 numeru CAN, numer dowodu, miejsce urodzenia i nazwisko rodowe, oraz imiona rodziców, data wydania dokumentu, miniaturę zdjęcia i organ wydający. W dolnej części rewersu umieszczono strefę odczytu maszynowego MRZ, na której grawerunkiem transparentnym umieszczono 15 znaków alfanumerycznych unikatowych dla każdego dokumentu.\nZmiana rozmieszczenia pól stałych w warstwie graficznej dostosowuje dokument do norm określonych przez Organizację Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO) nr 9303. Zalecenia ICAO określają między innymi wymiary i zasady rozmieszczenia na dokumentach danych osobowych i danych dokumentu.\nW czerwcu 2019 r. MSWiA przyznało, że ok. 750 tys. sztuk dowodów osobistych, choć formalnie ważnych, zostało wyprodukowanych niezgodnie z ustawą o dowodach osobistych (na warstwę elektroniczną blankietu nie wgrały się imiona rodziców i nazwisko rodowe). Resort, aby usunąć niezgodność z przepisami, chciał wykreślić zapis mówiący, że warstwa elektroniczna dowodu zawiera dane zamieszczone w warstwie graficznej dowodu osobistego.\nW roku 2021 w związku z wdrożeniem wytycznych UE dotyczących drugiej cechy biometrycznej w e-dowodzie wprowadza się nowy wzór dowodu osobistego. Dodatkowymi elementami graficznymi są flaga Unii Europejskiej w prawym górnym rogu i podpis na dole awersu. Według przedstawionych wzorów na rewersie zmniejszono rozmiar czcionki w numerze PESEL, zmieniono krój czcionki w serii i numerze dowodu osobistego oraz czcionkę przy dacie ważności dowodu. Ustawa przewiduje 5-letni termin ważności dowodów osobistych wydanych dzieciom do 12. roku życia, 10-letni termin dla osób powyżej 12. roku życia, a 12-miesięczny osób, od których pobranie odcisków palców jest chwilowo niemożliwe. Ze względu na dodanie do warstwy elektronicznej obrazów odcisków palców wskazujących obu dłoni nie będzie można występować o wydanie nowego dowodu przez Internet. Zapowiedziano, że nowe dowody będą wydawane od 2 sierpnia 2021. W warstwie elektronicznej zapisane jest dodatkowo odwzorowanie podpisu właściciela dowodu. Zaszyfrowane odpowiednio mocnym kluczem odciski palców przechowywane są przez 90 dni od daty wystawienia dowodu osobistego w Rejestrze Dowodów Osobistych. Odciski palców są przechowywane wyłącznie po to, by wydać dowód osobisty. Odciski są automatycznie usuwane z Rejestru: \nw momencie odebrania dowodu przez obywatela lub jeśli obywatel nie odebrał dowodu w ciągu 90 dni od daty wydania (czyli daty personalizacji zamieszczonej w dowodzie).\nW lipcu 2021 do Sejmu wpłynęła nowelizacja ustawy, która odsuwa wprowadzenie nowych dowodów w nieokreśloną przyszłość. Powodem są obawy ABW co do bezpieczeństwa przesyłania danych odcisków palców przez zakupione czytniki.\nSekretarz stanu ds. cyfryzacji w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów ogłosił, że nowe dowody osobiste wydawane będą od 8 listopada 2021 roku.\n\n\n== mDowód ==\nmDowód to nowy elektroniczny dokument tożsamości ważny tylko w Polsce. Umożliwia obywatelom używanie go wszędzie tam, gdzie używają tradycyjnego dowodu plastikowego. Posiadając przy sobie aplikację mObywatel, użytkownik ma możliwość potwierdzania swojej tożsamości. Jedyne, czego dzięki mDowodowi nie zrobi, to przekroczenie granicy i złożenie wniosku o nowy dowód plastikowy (e-dowód).\n\n\n== Dowody kolekcjonerskie ==\n12 lipca 2019 roku weszła w życie ustawa z dnia 22 listopada 2018 r. o dokumentach publicznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1669). Ustawa ta zawiera m.in. regulacje, które mają zapobiegać przypadkom posługiwania się, celem wprowadzenia w błąd osoby trzeciej, tzw. „dokumentami kolekcjonerskimi” jako dokumentami oryginalnymi.\nUstawa o dokumentach publicznych penalizuje wytwarzanie, oferowanie, zbywanie lub przechowywanie w celu zbycia repliki dokumentu publicznego. Sankcją jest kara grzywny, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.\nZgodnie z definicją zawartą w ww. ustawie, repliką dokumentu publicznego jest odwzorowanie lub kopia wielkości od 75% do 120% oryginału o cechach autentyczności dokumentu publicznego lub blankietu dokumentu publicznego, z wyłączeniem kserokopii lub wydruku komputerowego dokumentu publicznego wykonanych do celów urzędowych, służbowych lub zawodowych określonych na podstawie odrębnych przepisów lub na użytek osoby, dla której dokument publiczny został wydany.\n\n\n== Statystyka ==\nW roku 2001 wydano 1 789 640 szt. dowodów osobistych. W latach następnych, ze względu na obowiązek wymiany starych, książeczkowych dowodów do końca 2007 roku, planowano wydawanie 5,5 mln szt. dowodów rocznie. W rzeczywistości wymiana postępowała znacznie wolniej, co doprowadziło do kumulacji w roku 2007, w którym wydano blisko 9 mln nowych dowodów.\n\n\n== Państwa, które można odwiedzić, posiadając wyłącznie dowód osobisty ==\nObywatele polscy mogą odwiedzić wiele krajów, korzystając wyłącznie z dowodu osobistego.\nPrzede wszystkim są to państwa Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz miejsca uważane za egzotyczne, jak zamorskie terytoria Francji (np. Martynika na Karaibach). Dnia 19 kwietnia 2022 roku decyzją prezydenta Erdoğana obowiązek paszportowy dla obywateli polskich podróżujących do Turcji w celach tranzytowych lub turystycznych (nieprzekraczających 90 dni) został zniesiony, pozwalając na użycie polskiego dowodu osobistego.  \n\nW każdym kraju Unii Europejskiej, a także w krajach Europejskiego Obszaru Gospodarczego Polacy mogą pracować legalnie, posiadając wyłącznie dowód osobisty i podpisując odpowiednią umowę pracy. W krajach Unii Europejskiej praca Polaków nie może zostać ograniczona, a Polakom przysługują takie same prawa do świadczeń socjalnych jak rodowitym obywatelom tych krajów.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nWeryfikator różnych numerów – Sprawdzanie poprawności m.in. numeru dowodu osobistego, paszportu, PESEL, NIP, REGON itd.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Droit de suite na polskim rynku sztuki\n\nDroit de suite na polskim rynku sztuki (wym. [dʁwa də sɥit]) – obowiązujące w Polsce uprawnienie autora bądź jego spadkobierców (ustawowych i testamentowych) do otrzymania wynagrodzenia z tytułu zawodowej odsprzedaży oryginalnych egzemplarzy dzieł sztuki. Droit de suite odnosi się głównie do rynku aukcyjnego i antykwarycznego. Dotyczy przede wszystkim dzieł plastycznych. Jest to prawo obowiązujące, tak jak inne prawa autorskie, do 70 lat po śmierci autora. Aby otrzymać wynagrodzenie z tytułu droit de suite artyści (bądź spadkobiercy) sami muszą się o nie ubiegać.\nDroit de suite wprowadzono do polskiego prawa w 1935 roku (nowelizacją ustawy z dnia 29 marca 1926 roku o prawie autorskim, Dz.U. Nr 48, póz. 286 ze zm.). Zostało ono odrzucone w ustawie z dnia 10 lipca 1952 roku (Dz.U. Nr 34, póz 234 ze zm.), po czym przywrócono je do ustawy z dnia 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 880 dalej jako pr. aut.). Ustawa ta obowiązuje do chwili obecnej.\n\n\n== Droit de suite na tle europejskim ==\nPowstanie terminu wiąże się z rokiem 1920, gdy we Francji dzieła wykluczane z oficjalnych salonów osiągały po pewnym czasie wysoką wartość, z czego zysk czerpali kolekcjonerzy, a nie twórcy dzieła. W okresie międzywojennym pojęcie droit de suite wprowadzono do ustawodawstw części państw europejskich. W polskiej ustawie o prawie autorskim termin pojawił się w 1935 roku. Pojęcie zaczęło obowiązywać na mocy konwencji berneńskiej, w jej redakcji brukselskiej, w art. 14 bis. Obecnie obowiązuje w art. 14 ter aktu paryskiego konwencji berneńskiej. Zgodnie z założeniem twórca, a po jego śmierci osoby fizyczne lub prawne uprawnione zgodnie z ustawodawstwem krajowym, korzystają z niezbywalnego prawa do udziału w sprzedaży danego dzieła, następującej po pierwszym przeniesieniu własności dzieła przez twórcę.\n\n\n== Uzasadnienie i kontrowersje ==\nArgumentem, którego używa się w dyskusji o zasadność istnienia droit de suite, jest wpływ artysty na sukces finansowy dzieła. Podkreśla się, iż w szczególności w początkowym etapie twórczości artyści sprzedają swoje dzieła po zaniżonych cenach. Wartość tych prac od początku jest wyższa, jednak ze względu na brak wyrobionej rozpoznawalności, twórcy godzą się na niższe stawki. Z czasem artyści wpływają na cenę także swoich wczesnych prac poprzez dorobek artystyczny i renomę w świecie sztuki. Zatem zyski z późniejszej odsprzedaży dzieł stanowią również wynik pracy samych twórców. Warto dodać, iż rozwiązania proponowane w ramach droit de suite mają szansę ograniczyć sztuczne budowanie cen na rynku sztuki. Ponadto istnieje też szansa na ograniczenie handlu falsyfikatami dzięki wykorzystaniu możliwości, jakie daje droit de suite.\nZ drugiej jednak strony podkreśla się, że wartość dzieła oraz jej wzrost nie jest zależny tylko od twórcy. Rolę mają również krytycy, marszandzi i wiele innych osób, zajmujących się promowaniem czy obrotem sztuką. Kolejnym argumentem przeciwko droit de suite jest wysokość kosztów administracyjnych związanych z poborem wynagrodzenia. Koszty te mogą znacznie obniżać ostateczną wysokość wynagrodzenia dla artystów. Kolejną z wątpliwości, jakie budzi droit de suite jest to, że z ekonomicznego punktu widzenia jest nieefektywne oraz wspiera głównie artystów znanych i pokazywanych dzięki uzyskanej już pozycji, zamiast wspierać tych, którzy tego potrzebują.\n\n\n== Przedmiot droit de suite ==\nDyrektywa nr 2001/84/EC Parlamentu Europejskiego i Rady określa, co kryje się pod pojęciem „oryginalnych dzieł sztuk plastycznych”. Odnosi się ono do grafiki, obrazów, kolaży, malowideł, rysunków, litografii, rzeźby, tkaniny artystycznej, ceramiki, szkieł artystycznych, fotografii, pod warunkiem, że zostały one wykonane osobiście przez artystę lub pod jego kontrolą, numerowane, lub inaczej autoryzowane przez twórcę. Dyrektywa UE nie obejmuje rękopisów utworów literackich i muzycznych, jednak polskie prawo poszerza w tej kwestii rozumienie przedmiotu droit de suite.\nDroit de suite nie obejmuje wyrobów twórczości jubilerskiej, jak i dzieł architektury. Jest to podyktowane brakiem możliwości oddzielenia wartości materiału od wartości niematerialnej. Nawet najbardziej unikatowe dzieła tego typu nie stanowią podstawy do ubiegania się o droit de suite przez twórcę bądź spadkobiercę.\n\n\n== Skala stawek ==\nW Polsce opłata kryjąca się pod droit de suite obliczana jest według poniższej skali stawek:\n\n5% od części ceny sprzedaży, jeżeli ta część zawiera się w przedziale do równowartości 50 000 euro,\n3% od części sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale od równowartości 50 000,01 do 200 000 euro,\n1% od części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale od równowartości 200 000,01 do 350 000 euro,\n0,5% od części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale od równowartości 350 000,01 do 500 000 euro,\n0,25% od części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale, który przekracza równowartość 500 000 euro.\nMaksymalna kwota wynagrodzenia określona przez dyrektywę Unii Europejskiej nie może przekroczyć 12 500 euro. Wyznaczenie maksymalnej stawki spowodowane jest próbą zmniejszenia nierówności wśród twórców, bez względu na ich status. Maksymalna kwota ma także zminimalizować ryzyko wyprowadzania najbardziej cenionych współczesnych dzieł poza rynek wewnętrzny Unii Europejskiej.\nW polskiej ustawie określona również została minimalna kwota, w przypadku której należne jest wynagrodzenie z tytułu odsprzedaży. Wynosi ona równowartość 100 euro. Kwota ta została obniżona w stosunku do kwoty przewidzianej w unijnej dyrektywie. Podwyższenie minimalnej kwoty odebrałoby możliwość pobierania wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w przypadku litografii, fotografii czy też rysunku. Z drugiej jednak strony pojawiają się propozycje podwyższenia kwoty minimalnej, argumentowane opłacalnością poboru wynagrodzeń względem kosztów administracyjnych.\n\n\n== Problemy z wypłatą droit de suite ==\nZ relacji niektórych artystów takich jak Wilhelm Sasnal, czy też Laura Pawela, wynika, iż droit de suite nie zawsze działało na polskim rynku sztuki. W 2019 roku na łamach Szumu ukazał się artykuł, w którym wskazano, że mimo iż droit de suite funkcjonuje w polskim prawie już od dawna, zdarzały się problemy z otrzymaniam przez artystów wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży dzieł sztuki. Wymienieni twórcy zarzucili największemu polskiemu domowi aukcyjnemu utrudnianie tego procesu.\nWilhelm Sasnal wskazywał, że DESA Unicum celowo odraczała wypłatę należnych twórcy pieniędzy, proponując mu ugody, czy też umowy zawierające niekorzystne dla artysty zapisy. Sasnal celem uzyskania wynagrodzenia złożył pozew do sądu. Niestety pomimo wygranej dom aukcyjny wciąż zwlekał z zapłatą należnej płatności. Zdaniem Sasnala DESA Unicum wykonała przelew dopiero po tym, jak prawnik twórcy skierował sprawę do komornika, który to zdążył zająć odpowiednią kwotę.\nNiedługo po publikacji wywiadu na łamach Szumu ukazało się sprostowanie, w którym pojawia się sugestia, iż droit de suite obowiązuje na polskim rynku aukcyjnym i galeryjnym dopiero od 1 stycznia 2017 roku. Należy podkreślić, że ten mogący wprowadzić w błąd zapis oparty został na ustaleniach między Stowarzyszeniem Antykwariuszy i Marszandów Polskich oraz Związkiem Polskich Artystów Plastyków. Ustalenia te oczywiście nie stanowią podstawy prawnej. Droit de suite w polskim prawie obowiązuje od 1994 roku. Z perspektywy Domu Aukcyjnego DESA Unicum kwestia wypłaty Wilhelmowi Sasnalowi wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży była opóźniona z powodu braku wymaganej przez dom aukcyjny dokumentacji. W opinii DESA Unicum należna kwota została wypłacona artyście trzy dni przed postępowaniem komorniczym.\n\n\n== Polski rynek sztuki a droit de suite ==\nDroit de suite nie było początkowo uwzględniane przez domy aukcyjne. Dla przykładu DESA Unicum zaczęła pobierać tę opłatę osobno od kupujących dopiero od 2016 roku. Wcześniej uznawano, iż opłata zawarta była w prowizji dla domu aukcyjnego. Kiedy artyści (jak na przykład Laura Pawela) zaczęli upominać się o wypłatę wynagrodzeń, domy aukcyjne dostrzegły, jak wysokie mogą być te kwoty. Koszty ponoszone z tytułu droit de suite przeniesione zostały zatem z kosztów zawartych w prowizji domów aukcyjnych na kupującego.\nInformacje na temat opłaty od odsprzedaży zawarte są w katalogach aukcyjnych. Za przykład może tu posłużyć dzieło Magdaleny Abakanowicz Tłum III. Cena wylicytowana wynosiła 11 000 000 złotych. Nie oznacza to jednak, że taką kwotę uiścił kupujący. Do tej ceny należy doliczyć też koszty uwzględnione w sekcji „Podatki i opłaty” - czyli opłatę aukcyjną i osobno opłatę z tytułu droit de suite. Dom Aukcyjny Rempex uwzględnia koszty dodatkowe w postaci droit de suite, umieszczając w opisie dzieła symbol „*” z odpowiednią adnotacją. Z kolei Dom Aukcyjny Agra-Art stosuje oznaczenie w postaci symbolu „♣” (jego znaczenie wyjaśnione jest w regulaminie). Również w przypadku Domu Aukcyjnego Polswiss Art opłata z tytułu droit de suite oznaczana jest w katalogach za pomocą samego symbolu „●”, którego wyjaśnienie odnaleźć można dopiero w regulaminie.\nWarto podkreślić, iż notowania aukcyjne, wbrew powszechnej opinii, nie zawierają informacji o droit de suite. Zawierają one cenę młotkową i cenę sprzedaży. Cena sprzedaży uwzględnia jedynie prowizję domu aukcyjnego.\nW ramach Aukcji Młodej Sztuki dzieła sprzedawane przez dom aukcyjny pochodzą wprost od twórców, przez co opłata wynikająca z droit de suite nie jest naliczana. Warto przywołać sytuację, w której jedno dzieło pojawiło się na aukcjach tego typu dwukrotnie. Sytuacja ta została dostrzeżona przez autora facebookowego fanpage'a „Beka z młodej sztuki”. W obu przypadkach brakuje adnotacji o opłacie z tytułu droit de suite. Kwestia ta może wynikać z sytuacji, w której do rzeczywistej sprzedaży dzieła nie doszło, bądź zostało ono odkupione przez twórcę.\n\n\n== NFT a droit de suite ==\nNFT jest nowym zjawiskiem dla rynku aukcyjnego w Polsce. Profesor Wojciech Szafrański w odcinku podcastu „Tokenizacja rynku sztuki” powstałego w ramach audycji OFF Czarek porusza problematykę dzieł NFT oraz specyfikę rynku sztuki w tym zakresie, wysnuwając teorię, iż tworzy on wartość finansową, a nie artystyczną dzieł sztuki. Kieruje również uwagę na fakt, iż prawo NFT nie zostało dotychczas sprecyzowane, zatem nie podlega żadnym regulacjom. Jawi się to jako sytuacja pozytywna z perspektywy prawno-autorskiej dla twórców NFT ze względu na to, iż wcześniej proces posiadania był dla nich nieznany, przez co nie korzystali z prawa droit de suite. W przypadku NFT proces ten pozostaje jawny, gdyż środki w momencie sprzedaży przekazywane są prosto do twórcy dzieła. Aktualnie sprzedaż w systemie NFT nie podlega rozwiązaniu z tytułu droit de suite czy prawa autorskiego. Prowizja przychodzi od razu z tytułu sprzedaży NFT oraz może być uzyskana z tytułu droit de suite, w wyniku czego artysta potencjalnie może pobierać dwie prowizje. Kwestia ta wymaga prawnej regulacji. Dalsze prawne aspekty są ściśle uzależnione od dalszego rozwoju rynku NFT, jednakże należnym jest oczekiwanie, iż zostaną one wraz z jego rozrostem ustanowione.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gwałt (prawo polskie)\n\nGwałt – w prawie polskim oznacza zakazaną przez prawo przemoc fizyczną. Gwałtem określa się również przemoc na tle seksualnym polegającą na doprowadzeniu innej osoby do obcowania płciowego bez jej zgody, która w polskim prawie jest określana zgwałceniem.\n\n\n== Gwałt w języku prawniczym ==\nW języku prawniczym gwałtem określa się nie każdą przemoc, lecz tylko taką o dużym natężeniu. \n\n\n== Gwałt w języku prawnym ==\nW języku prawnym, na gruncie nieobowiązującego już Kodeksu karnego z 1969 r., użycie gwałtu stanowiło znamię przestępstw rozbójniczych. Obecnie pojęcie gwałtu występuje w prawie wykroczeń jako reminiscencja dawnej terminologii prawa karnego, a także – co stanowi wyjątek na gruncie prawa karnego – w art. 166 k.k. z 1997 roku (przestępstwo piractwa).\nW orzecznictwie Sądu Najwyższego istniały rozbieżności w kwestii wykładni pojęcia gwałtu na osobie. Wyrażany był pogląd, że gwałt na osobie oznacza szczególnie groźną postać przemocy wobec osoby, charakteryzującą się użyciem siły fizycznej o natężeniu stwarzającym niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ofiary. O zakwalifikowaniu zachowania sprawcy jako gwałtu na osobie, rozstrzygają takie okoliczności jak sposób i forma przemocy, liczba uderzeń i ich siła, miejsce zadania uderzenia i ważkość tego miejsca dla zdrowia człowieka, gdyż to przede wszystkim siła fizyczna użyta przez sprawcę, wobec jej natężenia, decyduje o stworzeniu niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia człowieka. Istotne są również wiek i uwarunkowania fizyczne pokrzywdzonego oraz doznany uszczerbek na zdrowiu. Narażenie na niebezpieczeństwo co najmniej zdrowia pokrzywdzonego, wskutek użycia gwałtu na osobie, nie musi łączyć się z doznaniem uszczerbku na zdrowiu. W innych z kolei wypowiedziach Sąd Najwyższy utożsamiał pojęcie gwałtu na osobie ze zwrotem przemoc wobec osoby. To stanowisko zostało ostatecznie uznane za trafne.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ngwałt symboliczny\nprzemoc\nPrzemoc wobec kobiet\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Badania Prawa Sądowego\n\nInstytut Badania Prawa Sądowego – państwowa jednostka naukowo-badawcza Ministerstwa Sprawiedliwości, ustanowiona w celu organizowania i prowadzenia prac naukowo-badawczych w zakresie skuteczności środków prawnych stosowanych przez sądy i prawidłowości ich wykonywania. Instytut powstał w 1973 r. w  drodze przekształcenia Ośrodka Badań Przestępczości.\nPowołanie instytutu pozostawało w ścisłym związku z ustawą z 1973 r. o zmianie przepisów dotyczących stopni naukowych i tytułów naukowych oraz organizacji instytutów naukowo-badawczych.\nNadzór nad Instytutem sprawował Minister Sprawiedliwości.\n\n\n== Zadania Instytutu ==\nNa podstawie zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z 1987 r. w sprawie nadania statutu Instytutowi Badania Prawa Sądowego do zadań Instytutu należała realizacja prac naukowo-badawczych z zakresu prawa stosowanego w jednostkach organizacyjnych resortu sprawiedliwości oraz prowadzenie działalności szkoleniowej na potrzeby sądownictwa i notariatu.\nW szczególności do zadań Instytutu należało:\n\nopracowywanie metod i technik badawczych oraz prowadzenie badań w zakresie\nzgodności rozwiązań przyjętych w prawie sądowym z potrzebami społecznymi,\nskuteczności orzekanych przez sądy środków karnych i środków orzekanych w stosunku do nieletnich,\nfunkcjonowania środków profilaktycznych stosowanych przez sądy i ich organy pomocnicze,\ndziałalności resocjalizacyjnej prowadzonej w zakładach karnych,\nskuteczności orzeczeń wydawanych w sprawach cywilnych i rodzinnych,\nskuteczności orzeczeń sądów pracy i ubezpieczeń społecznych,\nwpływu działalności organów wymiaru sprawiedliwości na poziom kultury prawnej społeczeństwa,\nrozwiązań przyjętych w prawie sądowym innych państw;\nopracowywanie programów, form i metod dotyczących specjalistycznego doskonalenia kadr;\nprowadzenie działalności szkoleniowej w stosunku do wszystkich grup zawodowych sądownictwa i notariatu;\nkoordynowanie działalności szkoleniowej jednostek terenowych sądownictwa i notariatu;\nwspółpraca z placówkami dydaktyczno-naukowymi w zakresie realizacji prowadzonych przez nie form podwyższania wiedzy specjalistycznej i, kwalifikacji zawodowych;\nprowadzenie działalności wydawniczej i dokumentacyjnej oraz informacji naukowej w zakresie problematyki objętej działalnością Instytutu;\nsporządzanie okresowych, zbiorczych ocen wyników prac naukowo-badawczych dotyczących problematyki resortu sprawiedliwości;\nutrzymywanie kontaktów naukowych z placówkami badawczymi i dydaktycznymi o podobnym zakresie działania za granicą, a w szczególności z placówkami krajów socjalistycznych;\nrejestracja i analiza stanu prawa i orzecznictwa za granicą w aspekcie jego zgodności z zobowiązaniami wynikającymi z umów międzynarodowych.\nInstytut upoważniony był do przeprowadzania badań w zakresie problematyki występującej we wszystkich jednostkach organizacyjnych resortu sprawiedliwości oraz do żądania od tych jednostek udostępniania w tym celu akt i innych materiałów.\n\n\n== Kolegium i Rada Naukowa Instytutu ==\nW instytucie działało kolegium i Rada Naukowa, które były organem doradczym dyrektora w sprawach badawczych i organizacyjnych. Członków kolegium powoływał i odwoływał dyrektor.\nW skład Rady Naukowej Instytutu wchodzili członkowie (w liczbie do 33 osób) powoływani i odwoływani przez Ministra Sprawiedliwości, na wniosek dyrektora Instytutu, spośród pracowników Instytutu posiadających stopień lub tytuł naukowy oraz osób spoza pracowników Instytutu, wyróżniających się zasobem wiedzy i praktycznym dorobkiem w dziedzinach objętych zakresem działania Instytutu.\n\n\n== Przekształcenie Instytutu ==\nNa podstawie zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z 1990 r. powołano Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, który powstał z połączenia dwóch, działających uprzednio odrębnie jednostek badawczych – Instytutu Badania Prawa Sądowego przy Ministerstwie Sprawiedliwości oraz Instytutu Problematyki Przestępczości przy Prokuraturze Generalnej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk\n\nInstytut Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk – instytut naukowy Polskiej Akademii Nauk z siedzibą w Pałacu Staszica w Warszawie. Jest jedną z najpoważniejszych pod względem znaczenia i potencjału kadrowego placówek naukowo-badawczych Polskiej Akademii Nauk w jej dziale nauk społecznych. Pełni funkcję koordynującą i jednoczącą badania podstawowe w dziedzinie nauk prawnych zarówno z perspektywy teoretycznej, jak również z uwagi na związki z praktyką prawniczą.\n\n\n== Historia ==\nPowstał w 1956 roku (na bazie dwóch istniejących w strukturach PAN zakładów: Zakładu Kryminologii i Zakładu Nauk Prawnych PAN), nazwę zmieniono w końcu lat siedemdziesiątych na Instytut Państwa i Prawa PAN, by w 1990 r. powrócić do nazwy Instytut Nauk Prawnych PAN.\n\n\n== Struktura ==\n\n\n=== Zakłady Naukowe ===\nInstytut dzieli się na dwanaście zakładów. Są to:\n\nI. Zakład Prawa Konstytucyjnego i Badań Europejskich\nII. Zakład Badania Instytucji Prawnych/Poznań\nII. A. Centrum Praw Człowieka\nII. B. Centrum Dokumentacji i Informacji o Prawach Człowieka\nII. C. Centrum Prawa Rodzinnego i Praw Dziecka\nIII. Zakład Prawa Międzynarodowego Publicznego\nIV. Zakład Prawa Prywatnego\nV. Zakład Polskiego i Europejskiego Prawa Rolnego\nVI. Zakład Prawa Karnego\nVII. Zakład Kryminologii\nVIII. Zakład Zagadnień Prawnych Kształtowania i Ochrony Środowiska/Wrocław\nIX. Zakład Prawa Administracyjnego\nX. Zakład Prawa Konkurencji\nXI. Zakład Prawa Pracy\nXII. Zakład Prawa Europejskiego\n\n\n=== Dyrektorzy Instytutu ===\nW okresie swojej działalności Instytut był kierowany przez czołowych przedstawicieli nauki prawa. Stanowisko dyrektora zajmowali:\n\nJan Wasilkowski (luty 1953 – listopad 1956)\nStanisław Śliwiński (styczeń 1957 – wrzesień 1957)\nCezary Berezowski (listopad 1957 – październik 1961)\nManfred Lachs (listopad 1961 – styczeń 1967)\nAdam Łopatka (lipiec 1969 – wrzesień 1987)\nJanusz Łętowski (grudzień 1987 – listopad 1990)\nAndrzej Wasilkowski (listopad 1991 – grudzień 1996)\nAndrzej Szajkowski (styczeń 1997 – grudzień 1999)\nMaria Kruk-Jarosz (styczeń 2000 – grudzień 2003)\nWładysław Andrzej Czapliński (marzec 2004 – luty 2016)\nCelina Nowak (od marca 2016)\n\n\n=== Rada Naukowa ===\nIstotną rolę w wyznaczaniu kierunku działalności Instytutu odgrywa Rada Naukowa. Funkcje jej przewodniczących pełnili wybitni prawnicy, profesorowie: Jan Wasilkowski, Jan Gwiazdomorski, Manfred Lachs, Maurycy Jaroszyński, Witold Czachórski, Jerzy Bafia, Jerzy Jodłowski, Leszek Kubicki, Andrzej Szajkowski, Ewa Łętowska i Andrzej Wróbel. Obecnie Radzie przewodniczy profesor Andrzej Bierć.\n\n\n== Pracownicy Instytutu ==\n\n\n== Bibliografia ==\nOficjalna strona Instytutu Nauk Prawnych PAN", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Problematyki Przestępczości\n\nInstytut Problematyki Przestępczości – państwowa jednostka naukowo-badawcza Prokuratora Generalnego istniejąca w latach 1974–1990, zorganizowana w celu prowadzenie prac naukowo-badawczych w zakresie problematyki przestępczości.\nPowołanie instytutu pozostawało w ścisłym związku z ustawą z 1961 r. o instytutach naukowo-badawczych oraz ustawą z 1973 r. o zmianie przepisów dotyczących stopni naukowych i tytułów naukowych oraz organizacji instytutów naukowo-badawczych.\nNadzór nad Instytutem sprawował Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.\n\n\n== Przedmiot działania Instytutu ==\nPrzedmiotem działania Instytutu było prowadzenie prac naukowo-badawczych w zakresie problematyki przestępczości, jej zapobiegania i zwalczania.\nPrzy określaniu kierunków badań Instytutu i sposobów wdrażania wyników badań do praktyki Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działał w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych, Ministrem  Sprawiedliwości oraz z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego.\n\n\n== Przekształcenie Instytutu ==\nNa podstawie zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z 1990 r. powołano Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, który powstał z połączenia dwóch, działających uprzednio odrębnie jednostek badawczych – Instytutu Badania Prawa Sądowego przy Ministerstwie Sprawiedliwości oraz Instytutu Problematyki Przestępczości przy Prokuraturze Generalnej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Wymiaru Sprawiedliwości\n\nInstytut Wymiaru Sprawiedliwości (IWS) – polska placówka naukowa (jednostka budżetowa) z siedzibą w Warszawie, której celem są działania na rzecz harmonizacji prawa polskiego z międzynarodowymi standardami prawnymi, w tym zwłaszcza z wymogami normatywnymi Unii Europejskiej.\nInstytut prowadzi działalność naukowo-badawczą z zakresu tworzenia, stosowania, aksjologii i społecznego funkcjonowania prawa oraz zjawisk przestępczości i patologii społecznej.\n\n\n== Historia ==\nInstytut Wymiaru Sprawiedliwości powstał w 1990 w wyniku połączenia Instytutu Badania Prawa Sądowego i Instytutu Problematyki Przestępczości. Początkowo funkcjonował jako jednostka badawczo-rozwojowa. Zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 marca 2009 roku Instytut został przekształcony w jednostkę budżetową. W 2012 roku utrzymanie Instytutu kosztowało ok. 3,3 mln zł rocznie.\n\n\n== Zadania ==\nZgodnie z zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości do zadań Instytutu należą:\n\nProwadzenie badań dotyczących tworzenia, stosowania i społecznego funkcjonowania prawa oraz zjawisk przestępczości i patologii społecznej. W szczególności:\nfunkcjonowanie instytucji prawnych w praktyce wymiaru sprawiedliwości\nkierunki orzecznictwa sądowego\nfunkcjonowanie organów wymiaru sprawiedliwości\nprzyczyny i uwarunkowania naruszeń prawa\nrozmiary, struktura i dynamika przestępczości oraz innych zjawisk i zachowań dewiacyjnych\nproblematyka wykonywania kary oraz resocjalizacji przestępców\ninstytucje prawa polskiego na tle porównawczym, w tym zgodności prawa polskiego z normami i standardami prawa międzynarodowego i europejskiego\nWspółpraca z organizacjami i placówkami, w szczególności z\nKomisją Europejską oraz organizacjami międzynarodowymi w zakresie zbierania i wymiany danych o przestępczości oraz wymiarze sprawiedliwości\ninnymi instytucjami, w tym zwłaszcza placówkami naukowo-badawczymi, w kraju i za granicą\nPozostałe zadania:\ndziałalność wydawnicza i dokumentacyjna\nopracowywanie analiz i ekspertyz\norganizowanie seminariów i konferencji\nDziałalność Instytutu regulują obecnie wybrane przepisy ustawy o instytutach badawczych zgodnie z art. 66 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych oraz statut nadany przez Ministra Sprawiedliwości zarządzeniem z dnia 9 września 2016 roku.\nWedług statutu IWS ma prowadzić badania dotyczące tworzenia, stosowania, aksjologii i społecznego funkcjonowania prawa oraz zjawisk przestępczości, a także upowszechnianie wyników tych badań oraz edukacja prawna. Szczególnym zadaniem Instytutu jest badanie funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, jego efektywności, roli orzecznictwa sądowego, aksjologii prawa oraz etyki zawodów prawniczych. \nIWS jako jedyna placówka badawcza w Polsce  prowadzi na szeroką skalę badania naukowe akt sądowych i prokuratorskich (ok. 10 tys. akt rocznie) oraz przygotowuje analizy prawnoporównawcze, statystyczne, ekonomiczne i badania sondażowe. W ramach działalności Instytut współpracuje z sądami i innymi organami wymiaru sprawiedliwości oraz Krajową Szkołą Sądownictwa i prokuratury. Bierze także udział we współpracy międzynarodowej, uczestnicząc w międzynarodowych programach badawczych realizowanych m.in. przez Komisją Europejską, Europejski Urząd Statystyczny oraz Radę Europy. W ramach upowszechniania wyników badań Instytut organizuje krajowe i międzynarodowe konferencje, seminaria, konkursy prac naukowych oraz prowadzi Wydawnictwo IWS.\n\n\n== Struktura ==\n\n\n=== Sekcje ===\nInstytut dzieli się na pięć sekcji:\n\nSekcja Prawa i Procesu Karnego\nSekcja Prawa i Procesu Cywilnego\nSekcja Prawa Rodzinnego\nSekcja Ekonomicznych Analiz Wymiaru Sprawiedliwości\nSekcja Praw Podstawowych\nW grudniu 2016 r. powołano Centrum Analiz Strategicznych, które zajmuje się wypracowywaniem strategii Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości. Zadaniem Centrum Analiz Strategiczny jest m.in. prowadzenie badań dotyczących tworzenia, stosowania i społecznego funkcjonowania prawa oraz przestępczości i patologii społecznej, a także upowszechnianie wyników tych badań oraz edukacja prawna. Centrum prowadzi też międzynarodową współpracę naukową z jednostkami badawczymi m.in. z Norwegii, Węgier, Słowacji, Chorwacji i Ukrainy.\n\n\n=== Kierownictwo ===\nPiotr Rylski – dyrektor\nMaciej Domański – zastępca dyrektora\nvacat – przewodniczący Rady Naukowej\n\n\n=== Dyrektorzy ===\nAndrzej Siemaszko (1992–2015)\nMarcin Romanowski (2015–2019)\nMarcin Wielec (2019–2024)\nPiotr Rylski (od 2024)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nInstytut Wymiaru Sprawiedliwości w bazie instytucji naukowych portalu Nauka Polska (OPI).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kara śmierci w Polsce\n\nKara śmierci w Polsce – najwyższy wymiar kary stosowany nieprzerwanie w Polsce od początków powstania państwa polskiego, w okresie zaborów przez trzy państwa zaborcze (z wyjątkiem Rosji od rewolucji lutowej do październikowej w 1917 roku), aż do końca lat 80. XX wieku. Zniesiona w 1998 roku.\n\n\n== Okres do 1918 ==\nW czasach średniowiecza kara śmierci była częścią prawa zwyczajowego. Śmiercią karane były zabójstwa, gwałty, rabunki, podpalenia, zdrada władcy bądź państwa, również fałszowanie monet. Karano poprzez łamanie kołem, ścięcie głowy, ukamienowanie, ćwiartowanie, spalenie na stosie, nabicie na pal bądź powieszenie.\nStatuty Kazimierza Wielkiego zasądzały karę śmierci również za wyłudzanie nienależnych świadczeń z żup królewskich, zagarnięcie podatków bądź obracanie obcą monetą. Późniejsza „konstytucja” (uchwała sejmowa) z 1586 przewidywała karę śmierci za czyny przeciwko moralności i dobrym obyczajom (sodomia, homoseksualizm), czyny przeciwko porządkowi publicznemu (gwałtowne najście na dom, napad na drodze), spiski przeciwko władzom miejskim, porwanie oraz za zabójstwo umyślne.\n\n\n== II Rzeczpospolita ==\nKarę śmierci przez rozstrzelanie przewidywały dwie kolejne ustawy z lat 1920 i 1921 o odpowiedzialności urzędników za przestępstwa popełnione z chęci zysku. Kara śmierci przewidziana była również w kodeksie karnym Makarewicza (w 5 artykułach) i kodeksie karnym wojskowym z 1932. Stosowana była (alternatywnie z karą więzienia, z wyjątkiem kilku przestępstw wojskowych) za najcięższe przestępstwa, tj. morderstwo, zdradę stanu, służbę obywatela polskiego w armii nieprzyjacielskiej jeżeli sprawca bierze udział w działaniach wojennych przeciw Państwu Polskiemu, oraz (przejściowo 1920 – 23 w obu wymienionych ustawach) za korupcję popełnioną przez urzędników państwowych, jak i wobec osób korumpujących urzędnika. Groziła też za ujawnienie tajemnicy państwowej obcemu rządowi o ile spowodowało wielką szkodę dla bezpieczeństwa Państwa, albo popełnione zostało w czasie wojny i za sabotaż przedmiotów lub urządzeń, służących celom obronności lub Sił Zbrojnych, gdy spowodował wielką szkodę dla wojskowej obrony Państwa albo popełniony został w czasie wojny. Rozszerzenie listy przestępstw zagrożonych tą karą było możliwe w postępowaniu doraźnym.\nDo 21 grudnia 1927 r. wyroki śmierci, zarówno wydane przez sądy powszechne, jak i wojskowe, wykonywane były przez rozstrzelanie, a ich wykonawcami byli żołnierze Wojska Polskiego. Od 22 grudnia 1927 r. wyroki śmierci wydane przez sądy powszechne wykonywane były przez powieszenie.\n\n\n== Polska Rzeczpospolita Ludowa ==\nKara śmierci była przewidziana w Kodeksie Karnym Wojska Polskiego z 1944 roku, w tzw. sierpniówce, małym kodeksie karnym oraz kodeksie karnym PRL z 1969. Środkiem pozbawienia życia było powieszenie, w wypadku żołnierzy – rozstrzelanie.\nW okresie stalinowskim 1944-1956 kara śmierci stosowana była masowo. W tym czasie w stu więzieniach stracono blisko trzy i pół tysiąca osób, zdecydowanie częściej przeciwników politycznych niż przestępców kryminalnych (w liczbach bezwzględnych). W ten sposób zamordowano wielu bojowników o wolność i niepodległość Polski z organizacji niepodległościowych, w tym w ramach szeroko stosowanych do połowy 1946 roku egzekucji publicznych. W taki oto sposób zginęli m.in. żołnierze podziemia niepodległościowego: szer. Władysław Skwarc, szer. Władysław Kudlik i chor. Henryk Książek (Trzech straconych). Prócz egzekucji publicznych karę śmierci orzekały sądy wojskowe i powszechne wobec żołnierzy podziemia; egzekucje dokonywane w więzieniach zyskały miano mordów sądowych. Mord sądowy popełniono m.in. na generale Auguście Emilu Fieldorfie czy rotmistrzu Witoldzie Pileckim. Karę śmierci orzeczono także dla trzech skazanych w 1953 r. w tzw. procesie księży kurii krakowskiej, sfingowanym procesie pokazowym w ramach represji wobec Kościoła Katolickiego.\nDo roku 1950 minister sprawiedliwości był władny zarządzić publiczną egzekucję. Ostatnia miała miejsce 21 lipca 1946 w Poznaniu, gdzie na stokach cytadeli powieszono niemieckiego, nazistowskiego zbrodniarza, Reichstatthaltera Kraju Warty Arthura Greisera. W czasie jego wieszania stutysięczna publiczność, wśród której były także dzieci, klaskała i gwizdała. Po fali krytyki takich egzekucji minister sprawiedliwości Henryk Świątkowski podjął decyzję o ich zaprzestaniu.\nPo okresie stalinowskim w PRL karę śmierci zasądzono i wykonano w przypadku gospodarczej afery mięsnej na Stanisławie Wawrzeckim; w przypadku afery skórzanej kara została zasądzona, ale nie została wykonana.\nSzereg wydanych zaocznie wyroków śmierci w stanie wojennym zostało później uchylonych.\nW Polsce kary śmierci nie wykonuje się od 1988 (ostatni wyrok wykonano przez powieszenie 21 kwietnia 1988 w krakowskim więzieniu przy ul. Montelupich na Andrzeju Czabańskim skazanym za gwałt i zabójstwo; ostatni wyrok przez rozstrzelanie za zabójstwo na tle seksualnym wykonano w Forcie Rembertowskim w Warszawie 7 marca 1979).\nŁącznie w latach 1956–1988 w PRL stracono 321 osób.\n7 grudnia 1989 Sejm PRL ogłosił amnestię, która m.in. osobom skazanym na karę śmierci zamieniała wyroki na 25 lat pozbawienia wolności.\n\n\n== III Rzeczpospolita ==\nPomiędzy rokiem 1988 a 1996 sądy powszechne w Polsce orzekły karę śmierci wobec około 10 osób – na najwyższy wymiar kary skazano m.in. Mariusza Trynkiewicza, pedofila, który zgwałcił i zabił czterech chłopców, Janusza Kulmatyckiego, mordercę policjanta, Eugeniusza Mazura, mordercę czteroosobowej rodziny, czy Henryka Morusia, mordercę siedmiu osób, w tym matki i dziecka.\nNa mocy ustawy z dnia 12 lipca 1995 o zmianie kodeksu karnego, kodeksu karnego wykonawczego oraz o podwyższeniu dolnych i górnych granic grzywien i nawiązek w prawie karnym wprowadzono ustawowe moratorium na wykonywanie kary śmierci, przewidziane na okres 5 lat (w kontekście lat 1988–1995 mówi się o moratorium faktycznym) i przywrócono do polskiego systemu prawnego karę dożywotniego pozbawienia wolności, która została zniesiona w 1970 roku. Sądy, pomimo tego, iż miały możliwość orzekania kary śmierci, wymierzały jednak karę łagodniejszą. Ostatni wyrok śmierci w Polsce orzeczono w lutym 1996 – Sąd Wojewódzki w Elblągu skazał na tę karę 23-letniego Zbigniewa Brzoskowskiego, mordercę dwóch kobiet.\n1 września 1998, wraz z wejściem w życie nowego Kodeksu karnego z 1997, kara śmierci w Polsce została zniesiona. Osobom już na nią prawomocnie skazanym zamieniono wyroki na dożywotnie pozbawienie wolności. Protokół nr 13 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka znoszący karę śmierci we wszystkich okolicznościach został ratyfikowany przez prezydenta Bronisława Komorowskiego 27 sierpnia 2013. Równocześnie Drugi Protokół Fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych dopuszczający stosowanie tej kary w czasie wojny (o ile zastrzeżono to przy ratyfikacji) został ratyfikowany bez zastrzeżeń.\nPrzepisy wprowadzające Kodeks z 1997 roku, które weszły w życie w 1998, nakazywały wymierzanie – w przypadku stosowania dawnych, ale wciąż obowiązujących przepisów – kary dożywotniego pozbawienia wolności zamiast kary śmierci. Wśród karnistów istnieje spór co do tego, czy owe przepisy zmodyfikowały treść tychże dawnych przepisów przez zmianę przewidzianej tam kary śmierci na dożywocie, czy też – pozostawiając ją w dotychczasowym brzmieniu – nakazały stosowanie kary dożywotniego pozbawienia wolności zamiast kary głównej. Przyjmując ten drugi pogląd, należy uznać, że w polskim systemie prawnym kara śmierci wciąż istnieje, na mocy nieuchylonego dekretu PKWN z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego.\nPostulat przywrócenia kary śmierci podnoszony jest przez niektóre partie polityczne. Konsekwentnie od początku istnienia postulat utrzymania i – później – przywrócenia kary śmierci podnosi Unia Polityki Realnej, Kongres Nowej Prawicy, Koalicja Odnowy Rzeczypospolitej Wolność i Nadzieja (KORWiN, Wolność)\noraz Konfederacja Wolność i Niepodległość (Konfederacja). W październiku 2004 Prawo i Sprawiedliwość zgłosiło projekt nowelizacji kodeksu karnego, przewidujący m.in. przywrócenie kary śmierci; projekt został odrzucony przez Sejm większością głosów. Wprowadzenie kary śmierci wiązałoby się z koniecznością wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka wraz z protokołem szóstym (zakazującym stosowania kary śmierci w okresie pokoju).\nW 2004 odsetek popierających ten rodzaj kary wynosił w polskim społeczeństwie 77%. W marcu 2007 poparcie wynosiło 63%, dezaprobatę dla tej idei wyraziło 31% badanych. Według sondażu SW Research dla Newsweeka z 2016 roku 45% Polaków chce przywrócenia kary śmierci, co trzeci badany jest temu przeciwny.\nW czerwcu 2019 roku w sondażu przeprowadzonym przez Instytut Badań Pollster aprobatę dla pomysłu wprowadzenia kary śmierci wyraziło 60% badanych, 27% było przeciwnych, zaś 13% nie potrafiło wyrazić swojej opinii na ten temat.\n\n\n== Osoby skazane na karę śmierci w Polsce ==\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAlicja Grześkowiak. Kara śmierci w polskim prawie karnym. „Rozprawy”, 1982. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. brak numeru strony", "source": "wikipedia"}
{"text": "Komitet Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk\n\nKomitet Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk – jednostka organizacyjna Polskiej Akademii Nauk utworzona w 1952. Zakres działania Komitetu obejmuje problematykę nauk prawnych, w tym: historii prawa, historii doktryn polityczno-prawnych oraz badania nad kulturą prawną.\nKomitet pełni funkcję Komitetu Narodowego ds. Współpracy z Międzynarodowym Stowarzyszeniem Nauk Prawnych.\nW skład prezydium Komitetu w kadencji 2020–2023 wchodzą:\n\nPrzewodniczący: Robert Grzeszczak\nZastępca i Zastępczyni przewodniczącego: Jacek Barcik, Karolina Wierczyńska\nCzłonkinie i Członkowie Prezydium: Irena Rzeplińska, Anna Wyrozumska, Marek Zubik.\n\n\n== Członkowie ==\n\nW kadencji 2020–2023\n\nW kadencji 2015–2019\n\nW kadencji 2011–2015\n\n\n== Przewodniczący (lista niepełna) ==\n1972–1978: Zygmunt Rybicki\n2011–2015: Mirosław Wyrzykowski\n2015–2018: Marek Zubik\n2020–2023: Robert Grzeszczak\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa Komitetu Nauk Prawnych PAN", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kontradyktoryjny model procesu karnego w prawie polskim\n\nKontradyktoryjny model procesu wykształcił się w systemie anglosaskim. Zakłada, że najskuteczniejszym sposobem poznania prawdy jest spór pomiędzy równymi stronami, którym przysługuje kluczowa inicjatywa procesowa. Toczy się przed neutralnym sędzią. Strony samodzielnie zbierają i realizują dowody, a udział sądu zawęża się jedynie do oceny dopuszczalności procesu, a także uznania dowodów.\n\n\n== Zasady kontradyktoryjności ==\nMetodologiczna – cechuje się tym, że dojść do prawdy można tylko poprzez obserwację i wykrycie sprzeczności interesów stron wynikających podczas toczenia sporu. Dochodzi wskutek tego do zbudowania własnej oceny sprawy.\nSpołeczna – przedstawia się jako walka stron o korzystne dla siebie zakończenie sporu. Odnosi się to do wymiaru sprawiedliwego potraktowania strony.\nOrganizacyjna – odnosi się do zwiększenia kompetencji stron, które walczą o swoje racje. Dzięki temu organ procesowy zachowuje obiektywizm wobec stron, ponieważ jego rola ogranicza się do obserwacji.\n\n\n== Wyznaczniki kontradyktoryjności postępowania ==\nByt stron procesowych – fundamentem postępowania kontradyktoryjnego jest istnienie przeciwstawnych stron procesowych. Stroną postępowania jest subiekt, który ma na celu osiągnięcie pozytywnego dla siebie rozstrzygnięcia dotyczącego toczącego się procesu.\nPodział ról procesowych – w pełnym procesie kontradyktoryjnym musi istnieć podział funkcji procesowych. Wyróżnia się funkcje: orzekania, którą pełni sąd, oskarżenia, którą pełnią: oskarżyciel publiczny, oskarżyciel prywatny i oskarżyciel posiłkowy, oraz obrony, którą pełni oskarżony.\nReguła równości broni – jest kolejną gwarancją modelu kontradyktoryjnego. Reguła ta ma na celu zapewnienie przeciwnikom, by suma ich uprawnień w toczącym się sporze była taka sama dla każdej strony i dawała im równe szanse na wygranie procesu.\nGotowość stron – znaczącym detalem kontradyktoryjności jest dyspozycyjność stron, którą należy rozumieć jako uprawnienie do oddziaływania swym postępowaniem na przebieg i wynik procesu.\n\n\n== Stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ==\nKontradyktoryjność postępowania stanowi część prawa do rzetelnego procesu jako prawa człowieka określonego w art. 6 europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności. Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że prawo do rzetelnego procesu sądowego wymaga, aby każda ze stron w postępowaniu miała możliwość zaprezentować we właściwy sposób swój problem sądowi, w okolicznościach, które nie przedstawiają jej w namacalnie nieprzychylnej sytuacji wobec strony przeciwnej, oraz aby jego sprawa została rozpatrzona w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd. Zasada prawdy materialnej stanowi główną rolę w procesie karnym. Oznacza ona, że tylko ustalenia faktyczne uznane za prawdziwe, mogą być podstawą rozstrzygnięć.\n\n\n== Nowelizacja kodeksu postępowania karnego z 2015 ==\n27 września 2013 Sejm uchwalił ustawę o zmianie kodeksu postępowania karnego i innych ustaw, która weszła w życie 1 lipca 2015.\n\n\n=== Rola stron w postępowaniu ===\nJedną z oznak zmian kodeksu postępowania karnego w kierunku kontradyktoryjności, był udział stron w postępowaniu. Według nowelizacji kodeksu było to prawem oskarżonego, a nie obowiązkiem jak to wynikało z poprzedniej regulacji. Wyjątek stanowiły sprawy o zbrodnie, w których obecność oskarżonego była obowiązkowa podczas przedstawienia mu przez oskarżyciela aktu oskarżenia, a także zaznajomienie oskarżonego z przysługującymi mu prawami. Wymóg obecności oskarżyciela publicznego był związany z aktywnym uczestnictwem w postępowaniu dowodowym. \n\n\n=== Rola przewodniczącego składu orzekającego ===\nKolejną zmianą, która była ukierunkowana na kontradyktoryjny model procesu było zawężenie roli przewodniczącego składu orzekającego. Z jego obowiązku został wyeliminowane dopilnowanie, aby uzasadnić wszystkie mające znaczenie dla sprawy okoliczności i gdy było to możliwe także sytuacje sprzyjające popełnieniu przestępstwa. W zakresie kompetencji przewodniczącego składu orzekającego zostało kierowanie rozprawą i czuwanie nad jej prawidłowym przebiegiem.\nWedług nowelizacji sąd nie wzywał oskarżyciela do zaprezentowania nowych dowodów, ani do uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia przed zainicjowaniem przewodu sądowego. Oznaczało to silnie zarysowaną pozycję prokuratora i zarazem jego odpowiedzialność za rezultat postępowania przygotowawczego. Sąd nie mógł przerwać, czy odroczyć rozprawy chcąc przedstawić nowe dowody. Można jednak było przerwać rozprawę, by strony mogły sporządzić wnioski dowodowe. \n\n\n=== Zadawanie pytań przesłuchiwanym ===\nZmiana nastąpiła również w formie przesłuchiwania podczas rozprawy. Jeżeli wniosek o przeprowadzenie dowodu wniosła strona, to po wypowiedzeniu się świadka miała ona pierwszeństwo zadawania pytań osobie, która jest przesłuchiwana. Członkowie składu orzekającego, przeprowadzający dowód z urzędu również mieli pierwszeństwo zadawania pytań osobie przesłuchiwanej.\nUstawa regulowała pouczenia pokrzywdzonego o jego prawach i obowiązkach, jak również jego uprawnienia do zaznajomienia z materiałami postępowania przygotowawczego, co było zgodne z duchem kontradyktoryjności. Ustawa przewidywała także instytucje cofnięcia aktu oskarżenia, która zastępowała odstąpienie oskarżyciela publicznego od wniesionego oskarżenia. \n\n\n== Nowelizacja kodeksu postępowania karnego z 2016 ==\n\n\n=== Powrót do modelu mieszanego ===\n11 marca 2016 roku kodeks postępowania karnego został ponownie znowelizowany. Nowelizacja nawiązywała do modelu postępowania obowiązującego sprzed 30 czerwca 2015. Model procesu karnego przekształcił się w mieszany z elementami modelu kontradyktoryjnego i inkwizycyjnego, bowiem twórcy modyfikacji kodeksu nie zerwali całkowicie z zasadą kontradyktoryjności postępowania. \n\n\n=== Postępowanie przygotowawcze ===\nW tym stanie prawnym postępowanie przygotowawcze ukierunkowane jest na zasadę inkwizycyjności. Związane to jest z zadaniami, któremu ma podołać to stadium postępowania.  W procedurze tej można się doszukiwać kontradyktoryjności: pokrzywdzony i podejrzany uzyskują status strony procesowej, przepisy art. 315–318 k.p.k regulują sposób uczestnictwa stron w postępowaniu przygotowawczym, istnieje możliwość przeprowadzenia na żądanie strony dowodu. W postępowaniu przygotowawczym oskarżycielowi publicznemu przysługują prawa strony, ale tylko na płaszczyźnie inicjatywy dowodowej sądu. \n\n\n=== Prawa strony ===\nDo praw stron w postępowaniu zalicza się:\n\nprawo obecności w czynnościach postępowania. Wiąże się to z zasadą jawności.\nprawo do zadawania pytań i składania oświadczeń po zrealizowaniu dowodu. Uprawnienie to jest ściśle związane z aktywnym uczestnictwem stron w postępowaniu.\nstrona może składać wnioski. Chodzi tu głównie o wnioski dowodowe, które strona może składać na okoliczność poparcia swojego zdania w sporze. \nstrona jest uprawniona do korzystania w toku postępowania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Posiadanie obrońcy przez oskarżonego może być fakultatywne, bądź obligatoryjne. Inne strony postępowania m.in. pokrzywdzony mogą skorzystać ze wsparcia pełnomocnika. \nprawo odwołania się od wydanych orzeczeń. Chodzi głównie o werdykty kończące sprawę.\n\n\n=== Rozprawa główna ===\nW trakcie rozprawy głównej, uwidacznia się obraz kontradyktoryjnego modelu postępowania, kiedy to strony toczą spór przed sędzią. Uczestnicy postępowania mają prawo wypowiedzenia się, co do każdej kwestii będącej przedmiotem sporu. Jeżeli natomiast któraś ze stron zabierze głos, prawo głosu przysługuje także innym stronom. Oskarżonemu i jego obrońcy przysługuje ostatni głos. \nMając na celu zwiększenie czynnego udział stron w postępowaniu i ich pełnomocników, podczas przeprowadzania dowodu z zeznań świadków w czasie przewodu sądowego, istotne znaczenie ma kolejność zadawania pytań świadkom. Po wypowiedzi osoby przesłuchiwanej, za zgodą przewodniczącego kolejność zadawania pytań jest następująca:\n\noskarżyciel publiczny\noskarżyciel posiłkowy\npełnomocnik oskarżyciela posiłkowego\noskarżyciel prywatny\npełnomocnik oskarżyciela prywatnego\nbiegły\nobrońca\noskarżony\nczłonkowie składu orzekającego.\nZasadą jest, że strona na wniosek której świadek został dopuszczony, zadaje pytania przed pozostałymi stronami. Członkowie składu orzekającego są uprawnieni do zadawania pytań poza kolejnością. Sąd może podejmować inicjatywę dowodową z urzędu, jeżeli przyczyni się to do wyjaśnienia wszystkich istotnych czynników związanych ze sprawą. \nZasada prawdy materialnej stanowi główną rolę w procesie karnym. Oznacza ona, że tylko ustalenia faktyczne uznane za prawdziwe mogą być podstawą rozstrzygnięć.\n\n\n== Zobacz też ==\nskargowy model procesu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAdam Kasperkiewicz: Polski proces karny – kontradyktoryjny czy inkwizycyjny?. [dostęp 2018-01-06].\nStanisław Waltoś: Proces Karny. Zarys systemu. Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, 2008. Brak numerów stron w książce\nKatarzyna Dudka: Aktywność oskarżyciela publicznego na rozprawie głównej w świetle zasady kontradyktoryjności. [dostęp 2018-01-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-07)].\nKonwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3,5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2. Dz. U. 1993 nr 61, poz. 284\nMariolaM. Jakubowska MariolaM., Kontradyktoryjny model procesu w prawie polskim i prawie amerykańskim, [w:] Monografia Prawa Porównawczego. Wybrane zagadnienia prawa porównawczego Część druga, „Issuu”, 2015, s. 134-137 [dostęp 2018-01-08] . typ?\nRadosław Koper: Proces Karny. Kazimierz Marszał, Jarosław Zagrodnik, Kazimierz Zgryzek. Warszawa: Wolters Kluwer, 2017. ISBN 978-83-8107-738-5. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Legalizacja pobytu cudzoziemca\n\n\n== Legalizacja pobytu cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej ==\nZestawienie zasad i warunków dotyczących legalizacji pobytu cudzoziemców na terytorium RP.\n\n\n=== Obywatele Unii Europejskiej/Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Konfederacji Szwajcarii ===\nObywatele UE, EOG, Konfederacji Szwajcarskiej oraz członkowie ich rodzin, którzy do nich dołączają lub z nimi przebywają mogą przebywać w Polsce do 3 miesięcy bez konieczności zachowania jakichkolwiek warunków pobytu (art. 15 ust. 1 pkt 1) innych niż posiadanie ważnego dokumentu podróży albo innego ważnego dokumentu potwierdzającego jego tożsamość i obywatelstwo (art. 15 ust. 2 pkt 1).\nObywatel UE, który wjechał na terytorium Polski w celu poszukiwania pracy może, bez konieczności spełniania warunków pobytu, przebywać przez okres nie dłuższy niż 6 miesięcy, chyba że po tym okresie wykaże, że aktywnie kontynuuje poszukiwanie pracy i ma rzeczywiste szanse na zatrudnienie (art. 15 ust. 1 pkt 2).\nPobyt, który trwa dłużej niż 3 miesiące należy zarejestrować. Dotyczy to obywateli UE/EOG i Konfederacji Szwajcarii. Natomiast członków rodzin niebędących obywatelami wyżej wymienionymi muszą uzyskać kartę pobytu członka rodziny obywatela RP. W celu rejestracji pobytu należy spełnić jeden z następujących warunków:\n\nByć pracownikiem lub osobą pracującą na własny rachunek na terytorium RP.\nPosiadać wystarczające środki finansowe do utrzymania siebie i członków rodziny na terytorium RP (aby nie stanowić obciążenia dla pomocy społecznej), oraz posiadać odpowiednie ubezpieczenie zdrowotne.\nStudiować lub odbywać szkolenie zawodowe oraz posiadać odpowiednie środki finansowe do utrzymania siebie i członków rodziny oraz posiadać odpowiednie ubezpieczenie zdrowotne.\nByć małżonkiem obywatela polskiego.\nPrawo stałego pobytu obywatel UE (i członek rodziny niebędący obywatelem UE) nabywa po upływie 5 lat nieprzerwanego pobytu na terytorium RP. Pobyt uważa się za nieprzerwany, gdy przerwy w nim nie przekroczyły łącznie 6 miesięcy w roku. Wyjątkowymi powodami, które nie przerywają pobytu, a powodują opuszczenie terytorium są:\n\nOdbycie obowiązkowej służby wojskowej.\nWażna sytuacja osobista, w szczególności: ciąża, poród, choroba, studia, szkolenie, zawodowe oddelegowanie, które wymaga pobytu poza terytorium RP. Okres ten nie może być dłuższy niż 12 miesięcy.\nObywatel, który spełnia określone warunki otrzymuje dokument potwierdzający prawo stałego pobytu – kartę stałego pobytu. Natomiast członek rodziny obywatela UE, który nabył prawo stałego pobytu musi uzyskać kartę stałego pobytu członka rodziny obywatela UE.\n\n\n==== Podstawa prawna ====\nUstawa z dnia 14 lipca 2006 r. o wjeździe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, pobycie oraz wyjeździe z tego terytorium obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej i członków ich rodzin.\n\n\n=== Obywatele państw trzecich ===\nObywatele państw spoza Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Konfederacji Szwajcarskiej, aby wjechać i poruszać się po terytorium powinni rozeznać się, czy potrzebują wizy, czy są uprawnieni do pobytu w ramach ruchu bezwizowego. Wizę uzyskuje się przed wyjazdem w konsulacie polskim.\n\n\n==== Ruch bezwizowy ====\nCałkowity pobyt na terytorium państw wchodzących w obszar Schengen nie może przekroczyć 90 dni w ciągu każdego 180 dniowego okresu. W trakcie pobytu cudzoziemiec musi spełniać następujące warunki:\n\nPosiadać ważny dokument podróży.\nPotrafić uzasadnić cel i warunki planowanego pobytu.\nPosiadać wystarczające środki utrzymania lub możliwość uzyskania ich zgodnie z prawem.\nNie figurować w Systemie Informacyjnym Schengen jako osoba z zakazem wjazdu.\nNie być uważanym za stanowiącego zagrożenie dla porządku publicznego, bezpieczeństwa wewnętrznego, zdrowia publicznego lub stosunków międzynarodowych żadnego z państw członkowskich.\n\n\n==== Ruch wizowy ====\nW celu uzyskania wizy należy się zwrócić do właściwej polskiej placówki dyplomatycznej lub konsularnej. Wizy wydawane są jako wizy Schengen albo krajowe przez polskiego konsula.\nWiza krajowa może być wydana w celach turystycznych, odwiedzin rodziny lub przyjaciół, udziału w imprezach sportowych, prowadzenia działalności gospodarczej, podjęcia pracy itp. Uprawnia ona do wielokrotnych wjazdów i pobytu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej trwających łącznie dłużej niż 90 dni, a okres wizy krajowej wynosi maksymalnie 1 rok.\n\n\n===== Podstawa prawna =====\nUstawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach.\n\n\n==== Mobilność krótkoterminowa w ramach przeniesienia wewnątrz przedsiębiorstwa ====\nDokument ten zapewnia prawo wjazdu, pobytu i wykonywania pracy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w charakterze pracownika kadry kierowniczej, specjalisty lub pracownika odbywającego staż w jednostce przyjmującej, która ma siedzibę na terytorium Polski oraz należy do pracodawcy macierzystego lub do tej samej grupy przedsiębiorstw w ramach przeniesienia wewnątrz przedsiębiorstwa.\nMobilność ta jest krótkoterminowa – do 90 dni w okresie 180 dni. Aby skorzystać z mobilności długoterminowej, czyli dłuższej niż 90 dni należy uzyskać zezwolenie na pobyt czasowy w wyżej wymienionym celu.\n\n\n===== Podstawa prawna =====\nDyrektywa UE 2014/66/UE.\n\n\n=== Przedłużanie pobytu ===\nCudzoziemiec, który przebywa na terenie Rzeczypospolitej Polskiej i chce przedłużyć pobyt ma taką możliwość w uzasadnionych przypadkach.\n\n\n==== Przedłużanie wizy krajowej ====\nOkres ważności wizy krajowej można przedłużyć, jeżeli spełnione zostaną wszystkie warunki:\n\nPrzemawia za tym ważny interes zawodowy lub osobisty, albo ze względów humanitarnych cudzoziemiec nie może opuścić terytorium przed upływem terminu ważności wizy krajowej lub przed końcem objętego tą wizą dowolnego okresu pobytu.\nZdarzenia, które są przyczyną ubiegania się o przedłużenie wizy krajowej, wystąpiły niezależnie od woli cudzoziemca i nie był możliwe do przewidzenia w dniu składania wniosku o wydanie wizy krajowej.\nOkoliczności sprawy nie wskazują, że cel pobytu cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej będzie inny niż deklarowany.\nNie zachodzą okoliczności, z powodu których odmawia się wydania wizy krajowej.\nJeżeli dane cudzoziemca zostały wpisane do Systemu Informacyjnego Schengen do celów odmowy wjazdu, wiza może zostać przedłużona tylko z poważnych przyczyn (zwłaszcza ze względów humanitarnych lub z powodu zobowiązań międzynarodowych).\nWizę krajową można przedłużyć jednokrotnie oraz pobyt na podstawie przedłużonej wizy krajowej nie może przekraczać 1 roku – wliczając w to okres dotychczasowego pobytu na wizie, która jest przedłużana. Z wyjątkiem sytuacji, w której cudzoziemiec przebywa w szpitalu i jego stan zdrowia uniemożliwia opuszczenie terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W innych przypadkach cudzoziemiec może złożyć wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy.\n\n\n===== Podstawa prawna =====\nUstawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach wraz z aktami wykonawczymi.\n\n\n==== Przedłużanie wizy Schengen ====\nWizę, która została wydana przez organ polski lub organ innego państwa obszaru Schengen można przedłużyć jeżeli jeden z warunków jest spełniony:\n\nCudzoziemiec wykazał, iż na skutek siły wyższej lub ze względów humanitarnych nie może opuścić terytorium państw członkowskich przed upływem terminu ważności wizy lub przed końcem okresu objętego wizą.\nJeżeli przedstawi dowód na istnienie ważnych powodów osobistych uzasadniających przedłużenie okresu ważności wizy lub pobytu.\nOkres pobytu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie przedłużonej wizy nie powinien przekroczyć 90 dni w okresie 180 dni – liczone łącznie z okresem pobytu na podstawie wizy, która podlega przedłużeniu. W innych wypadkach cudzoziemiec powinien złożyć wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy.\n\n\n===== Podstawa prawna =====\nUstawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach wraz z aktami wykonawczymi,\nRozporządzenie parlamentu europejskiego i rady (WE) NR 810/2009 z dnia 13 lipca 2009 r. ustanawiające Wspólnotowy Kodeks Wizowy\n\n\n==== Przedłużanie pobytu w ruchu bezwizowym ====\nW uzasadnionych wypadkach cudzoziemiec, który przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie umowy międzynarodowej o zniesieniu obowiązku wizowego lub wobec którego stosuje się częściowe lub całkowite zniesienie obowiązku wizowego może przedłużyć pobyt o kolejne 90 dni, jeżeli taka możliwość jest przewidziana w umowie o zniesieniu obowiązku wizowego.\nNa dzień dzisiejszy przewidują to umowy z:\n\nBrazylią,\nArgentyną,\nChile,\nHondurasem,\nKostaryką,\nNikaraguą,\nSingapurem,\nUrugwajem.\n\n\n==== Zezwolenie na pobyt czasowy ====\nKażdy cudzoziemiec wobec którego zachodzą okoliczności uzasadniające zamieszkanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres dłuższy niż 3 miesiące może starać się o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy. Wyjątkiem jest zezwolenie na pobyt czasowy udzielane ze względu na okoliczności wymagające krótkotrwałego pobytu oraz ze względu na pracę sezonową.\nZezwolenie na pobyt czasowy udzielane jest maksymalnie na okres do lat 3.\n\n\n===== Okoliczności uprawniające do uzyskania zezwolenia na pobyt czasowy =====\nOkolicznościami uprawniającymi do uzyskania zezwolenia na pobyt czasowy są:\n\nPraca (art. 114 i 126),\nDziałalność gospodarcza (art.142),\nStudia (art. 144) i nauka (art. 1874 pkt 1 lit. a),\nPobyt z rodziną,\nProwadzenie badań naukowych (art. 151),\nAbsolwent polskiej uczelni poszukujący pracy (art. 187 pkt 2),\nOfiara handlu ludźmi (art. 176),\nInne okoliczności (art. 187).\n\n\n=== Pobyt stały ===\nCudzoziemiec, który planuje osiedlić się na terenie Rzeczypospolitej Polskiej powinien starać się o kartę pobytu stałego.\nJest do dokument, który potwierdza tożsamość cudzoziemca podczas jego pobytu na terytorium RP oraz uprawnia do wielokrotnego przekraczania granicy bez konieczności posiadania wizy. Dodatkowo dokument ten upoważnia cudzoziemca do podróżowania po terytoriach innych państw będących członkami obszaru Schengen przez okres nieprzekraczający 90 dni w ciągu 180 dni.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nowa substancja psychoaktywna\n\nNowa substancja psychoaktywna (NSP) – określenie stosowane w polskim prawie, użyte w Ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, zgodnie z którą oznacza ono „każdą substancję lub grupy substancji pochodzenia naturalnego lub syntetycznego w formie czystej lub w formie preparatu działającą na ośrodkowy układ nerwowy, inną niż substancja psychotropowa i środek odurzający, stwarzającą (...) zagrożenia dla zdrowia lub zagrożenia społeczne porównywalne do zagrożeń stwarzanych przez substancję psychotropową lub środek odurzający, lub które naśladują działanie tych substancji”. O zakwalifikowaniu danej substancji jako nowej substancji psychoaktywnej (ujętej w ustawowym wykazie) decyduje się na podstawie rekomendacji Zespołu do spraw oceny ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem nowych substancji psychoaktywnych powoływanego przez ministra właściwego do spraw zdrowia. Zgodnie z art. 44e Ustawy „substancję będącą jednocześnie środkiem odurzającym i nową substancją psychoaktywną albo substancją psychotropową i nową substancją psychoaktywną uznaje się odpowiednio za środek odurzający albo substancję psychotropową”. Nowe substancje psychoaktywne wraz ze środkami zastępczymi wypełniają ustawową definicję tzw. dopalaczy.\n\n\n== Wykaz nowych substancji psychoaktywnych ==\n\nListę opracowano na podstawie Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 17 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych oraz Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 sierpnia 2019 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych:\n\nZa nowe substancje psychoaktywne uznawane są również „sole nowych substancji psychoaktywnych wyżej wymienionych, jeżeli istnienie takich soli jest możliwe” oraz „stereoizomery nowych substancji psychoaktywnych wyżej wymienionych, jeżeli istnienie takich stereoizomerów jest możliwe w ramach użytego oznaczenia chemicznego”.\n\n\n== Statystyki zatruć i zgonów ==\nGłówny Inspektor Sanitarny prowadzi rejestr zatruć środkami zastępczymi lub nowymi substancjami psychoaktywnymi. W rejestrze gromadzi się zgłoszenia podmiotów wykonujących działalność leczniczą oraz podmiotów przeprowadzających badanie pośmiertne dotyczące zatruć, podejrzeń zatruć albo zgonów, których przyczyną mogło być albo było zatrucie m.in. nową substancją psychoaktywną. Zgłoszenia przekazuje się drogą elektroniczną państwowym powiatowym inspektorom sanitarnym w ciągu 48 godzin od wystąpienia wspomnianych okoliczności. Główny Inspektor Sanitarny do 31 marca każdego roku udostępnia na stronie podmiotowej Biuletynu Informacji Publicznej raport dotyczący zatruć środkiem zastępczym lub nową substancją psychoaktywną za poprzedni rok.\n\n\n=== 2019 ===\nW 2019 zgłoszono 2148 przypadków zatruć lub podejrzeń zatruć nowymi substancjami psychoaktywnymi lub środkami zastępczymi – od 139 do 227 zgłoszeń miesięcznie, przy czym średnia miesięczna liczba interwencji medycznych w tego typu przypadkach wyniosła 179. W II połowie roku zaobserwowano stopniowe zmniejszanie się liczby takich zdarzeń. Najwięcej przypadków zatruć lub podejrzeń zatruć NSP lub środkami zastępczymi było w województwie łódzkim (625) oraz śląskim (595), najmniej zaś w opolskim (6). 84,3% zgłoszeń dotyczyło mężczyzn a 15,7% kobiet. Najwięcej zgłoszeń odnotowano w grupach wiekowych 19–24 lat (594) oraz 30–39 lat (563), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (6), przy czym nie odnotowano żadnego przypadku wśród osób poniżej 7 lat, a w 28 przypadkach nie ustalono wieku pacjenta. Przypadki wśród osób poniżej 18. roku życia stanowiły 388, czyli 18% wszystkich zgłoszeń. Na 100 tys. mieszkańców kraju przypadło 5,60 zgłoszeń – najwięcej w woj. łódzkim (25,40 przypadków na 100 tys. mieszkańców województwa) i śląskim (13,15), najmniej zaś w opolskim (0,61). Najwięcej przypadków na 100 tys. osób według grup wiekowych miało miejsce w grupie 19–24 lat (24,14) oraz 16–18 lat (24,11), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (0,24). Wśród osób poniżej 18. roku życia miało miejsce 5,31 przypadków na 100 tys. przedstawicieli tej grupy wiekowej. Wśród wszystkich 2148 przypadków, 130 osób (6%) nie wymagało hospitalizacji, 319 osobom (15%) udzielono porady ambulatoryjnej, a 470 osób (23%) było poddanych hospitalizacji lub leczeniu w szpitalnych oddziałach ratunkowych maksymalnie przez dobę (z czego 219 pacjentów zostało wypisanych przed upływem 8 godzin). 1168 osób (56%) było hospitalizowanych na innych oddziałach szpitalnych w tym: 606 osób na oddziałach toksykologii klinicznej, 164 osób na oddziałach psychiatrii, 94 osoby na oddziałach pediatrii, 33 osoby na oddziałach chorób wewnętrznych, 16 osób na oddziałach psychiatrii dziecięcej, 5 osób na oddziałach leczenia uzależnień, 4 osoby na oddziałach chirurgii, 4 osoby na oddziałach intensywnej terapii, a 2 osoby na oddziałach ortopedii. W przypadku 240 osób brak jest informacji o oddziale szpitalnym, w którym miała miejsce hospitalizacja. W 18 przypadkach nie udało się ustalić trybu udzielenia świadczenia zdrowotnego, a 43 zgłoszenia wiązały się ze zgonem (w tym 33 przypadki poza szpitalem, „w miejscu zdarzenia”).\n\n\n=== 2018 ===\nW 2018 zgłoszono 4258 przypadków zatruć lub podejrzeń zatruć NSP lub środkami zastępczymi – najwięcej w woj. śląskim (1114) i łódzkim (1094), najmniej zaś w opolskim (16). 85,4% przypadków w tym roku dotyczyło mężczyzn, a 13,5% – kobiet; w 1,1% przypadków nie udało się ustalić płci. Najwięcej zgłoszeń odnotowano w grupach wiekowych 19–24 lat (1251) oraz 30–39 lat (1065), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (11) oraz 0–6 lat (2). 686 zgłoszeń dotyczyło osób poniżej 18. roku życia. W 233 przypadkach nie udało się ustalić wieku osoby.\n\n\n=== 2017 ===\nW 2017 zgłoszono 4324 przypadki zatruć lub podejrzeń zatruć NSP lub środkami zastępczymi – najwięcej w woj. śląskim (1266) i łódzkim (961), najmniej zaś w opolskim (12). 84,9% przypadków w tym roku dotyczyło mężczyzn, a 13,3% – kobiet; w 0,3% przypadków nie udało się ustalić płci. Najwięcej zgłoszeń odnotowano w grupach wiekowych 19–24 lat (1397) oraz 30–39 lat (872), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (16), przy czym nie odnotowano żadnego przypadku wśród osób poniżej 7 lat. 886 zgłoszeń dotyczyło osób poniżej 18. roku życia. W 194 przypadkach nie udało się ustalić wieku osoby.\n\n\n=== 2016 ===\nW 2016 zgłoszono 4369 przypadków zatruć lub podejrzeń zatruć NSP lub środkami zastępczymi – najwięcej w woj. łódzkim (1441) i śląskim (987), najmniej zaś w opolskim (6). 87,8% przypadków w tym roku dotyczyło mężczyzn, a 11,9% – kobiet; w 1,1% przypadków nie udało się ustalić płci. Najwięcej zgłoszeń odnotowano w grupach wiekowych 19–24 lat (1376), 25–29 lat (858) oraz 30–39 lat (837), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (26), przy czym nie odnotowano żadnego przypadku wśród osób poniżej 7 lat. 1038 zgłoszeń dotyczyło osób poniżej 18. roku życia. W 100 przypadkach nie udało się ustalić wieku osoby.\n\n\n=== 2015 ===\nW 2015 zgłoszono 7357 przypadków zatruć lub podejrzeń zatruć NSP lub środkami zastępczymi – najwięcej w woj. śląskim (1854) i łódzkim (1499), najmniej zaś w opolskim (30). 85,3% przypadków w tym roku dotyczyło mężczyzn, a 13,8% – kobiet; w 0,9% przypadków nie udało się ustalić płci. Najwięcej zgłoszeń odnotowano w grupach wiekowych 19–24 lat (2400), 30–39 lat (1245) oraz 25–29 lat (1231), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (29) oraz 0–6 lat (2). 2077 zgłoszeń dotyczyło osób poniżej 18. roku życia. W 219 przypadkach nie udało się ustalić wieku osoby.\n\n\n== Przepisy karne ==\nPosiadanie nowych substancji psychoaktywnych wbrew przepisom Ustawy zagrożone jest grzywną. W przypadku posiadania znacznej ilości nowej substancji psychoaktywnej sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub karze pozbawienia wolności do lat 3. W przypadku posiadania nowej substancji psychoaktywnej w ilości nieznacznej, przeznaczonej na własny użytek sprawcy postępowanie można umorzyć, m.in. ze względu na niski stopień społecznej szkodliwości czynu.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nUstawa z dn. 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz.U. z 2023 r. poz. 172)\nGłówny Inspektor Sanitarny: Raport Głównego Inspektora Sanitarnego dotyczący zatruć środkiem zastępczym lub nową substancją psychoaktywną w Polsce. Warszawa: Główny Inspektorat Sanitarny Departament Nadzoru nad Środkami Zastępczymi, 2020. [dostęp 2020-04-08].\nAnna Piaczyńska. Odpowiedzialność karna za posiadanie nowych substancji psychoaktywnych. „Prokuratura i Prawo”. 1, s. 98–120, 2019. ISSN 1233-2577. \nEwelina Pieprzyca, Rafał Skowronek, Czesław Chowaniec. Problemy analityczne i interpretacyjne związane z diagnostyką zatruć „dopalaczami”. „Prokuratura i Prawo”. 3, s. 116–124, 2018. ISSN 1233-2577. \nKatarzyna Tkaczyk-Rymanowska. Problem tzw. dopalaczy i nowych narkotyków w świetle zmian normatywnych do ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. „Prokuratura i Prawo”. 9, s. 131–144, 2016. ISSN 1233-2577.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Obywatelstwo polskie\n\nObywatelstwo polskie – w myśl prawa polskiego obywatelami polskimi są osoby, które posiadają obywatelstwo polskie. Będąc obywatelem polskim i równocześnie obywatelem innego państwa, nie można powoływać się ze skutkiem prawnym przed polskimi organami władzy państwowej na to inne obywatelstwo i na wynikające z niego prawa i obowiązki. Obywatel polski posiadający równocześnie obywatelstwo innego państwa ma wobec państwa polskiego takie same prawa i obowiązki jak osoba posiadająca wyłącznie obywatelstwo polskie. Wejście w związek małżeński z obywatelem innego kraju nie powoduje automatycznie zmiany obywatelstwa współmałżonka.\n\n\n== Zasady obywatelstwa polskiego ==\nZ głównych aktów prawnych, regulujących kwestię obywatelstwa w Polsce, można wyprowadzić szereg ogólnych zasad dotyczących tej kwestii na gruncie prawnym. Na mocy art. 34 Konstytucji można stwierdzić, iż:\n\npodstawową formą uzyskania obywatelstwa w Polsce jest prawo krwi (zasadę prawa ziemi stosuje się pomocniczo);\nkwestie dotyczące obywatelstwa należą do materii ustawowej (art. 34 Konstytucji mówi, iż „inne przypadki nabycia obywatelstwa polskiego określa ustawa”);\nobywatel polski nie może utracić obywatelstwa inaczej, niż przez jego zrzeczenie się.\nZ Ustawy o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2022 r. poz. 465) wynikają 3 główne zasady:\n\nzasada ciągłości obywatelstwa polskiego;\n\nOznacza to, że osoby, które uzyskały obywatelstwo polskie na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów nie tracą go, nawet w przypadku wprowadzenia w nowej ustawie odmiennych uregulowań prawnych od tych, na których podstawie osoby te uzyskały obywatelstwo;\n\nzasada braku wyłączności obywatelstwa polskiego;\n\nzasada równouprawnienia małżonków w obywatelstwie RP;\n\nWcześniejsza ustawa z 15 lutego 1962 roku normowała te kwestie podobnie, jednak w art. 2 obowiązywała zasada wyłączności obywatelstwa polskiego\n\nW jeszcze wcześniejszych unormowaniach prawnych, dotyczących kwestii obywatelstwa polskiego, także na gruncie poprzedniej ustawy, zgodnie z art. 10 i 11 ustawy w ich ówczesnym brzmieniu, cudzoziemka po zawarciu związku małżeńskiego z obywatelem polskim i złożeniu stosownego oświadczenia uzyskiwała obywatelstwo polskie na mocy decyzji odpowiedniego organu o przyjęciu odpowiedniego oświadczenia, zaś obywatelka polska traciła obywatelstwo polskie przez nabycie obywatelstwa obcego wskutek zawarcia małżeństwa z cudzoziemcem, lub w związku z zawarciem takiego małżeństwa. Było to pewne odbicie obowiązującej niegdyś „zasady jedności w małżeństwie” („zasady jedności obywatelstwa małżonków”), w myśl której oboje małżonkowie mieli posiadać jednakowe obywatelstwo, ono zaś przechodziło z męża na żonę (p. też Konwencja o obywatelstwie kobiet zamężnych).\nZasady te zmieniła nowelizacja z 1998.\nUstawa Prawo prywatne międzynarodowe z 2011 głosi:\n\n\n== Sposoby nabycia obywatelstwa polskiego ==\n\nUzyskanie polskiego obywatelstwa reguluje Ustawa z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, która została opublikowana 14 lutego 2012 i weszła w życie w całości 15 sierpnia 2012.\n\n\n=== Urodzenie ===\nDziecko nabywa obywatelstwo polskie przez urodzenie, gdy co najmniej jeden z rodziców jest obywatelem polskim, lub gdy urodzi się na terytorium Polski, a jego rodzice są nieznani, nie posiadają żadnego obywatelstwa, lub ich obywatelstwo jest nieokreślone.\n\n\n=== Naturalizacja ===\n\nCudzoziemiec może nabyć obywatelstwo polskie w następujący sposób:\n\n\n==== 1. Przez nadanie ====\nPrezydent RP może nadać obywatelstwo polskie dowolnemu cudzoziemcowi, który o to wystąpi. Minister właściwy do spraw wewnętrznych, przed przekazaniem wniosku Prezydentowi, zwraca się do Komendanta Głównego Policji, Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a w razie potrzeby do innych organów, o udzielenie informacji, które mogą mieć istotne znaczenie w sprawie o nadanie obywatelstwa polskiego, i sporządza opinię dotyczącą wniosku. Wniosek może być odrzucony (art. 18 – 29).\n\n\n==== 2. Przez uznanie ====\nObcokrajowiec jest uznawany za obywatela Polski, jeśli wystąpi o to, zna język polski, nie jest zagrożeniem dla bezpieczeństwa kraju, i spełnia kryteria jednego z poniższych punktów:\na. Mieszka w Polsce od co najmniej 3 lat jako stały rezydent, ma stabilne i regularne źródło dochodu, posiada lub wynajmuje mieszkanie lub dom.\nb. Mieszka w Polsce, legalnie, od co najmniej 10 lat, i obecnie posiada prawo stałego pobytu, ma stabilne i regularne źródło dochodu, posiada lub wynajmuje mieszkanie lub dom.\nc. Mieszka w Polsce od co najmniej 2 lat jako stały rezydent, i jest w związku małżeńskim z Polakiem lub Polką od 3 lat.\nd. Mieszka w Polsce od co najmniej 2 lat jako stały rezydent, i jest bezpaństwowcem.\ne. Mieszka w Polsce od co najmniej 1 roku i ma zezwolenie na pobyt stały, uzyskane w związku z polskim pochodzeniem lub Kartą Polaka.\nf. Mieszka w Polsce od co najmniej 2 lat jako uchodźca.\ng. Mieszka w Polsce od co najmniej 2 lat jako repatriant.\nOdmowa uznania następuje, gdy stanowi zagrożenie dla obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego (art. 31).\n\n\n==== 3. Przez przywrócenie ====\nDotyczy osób, które straciły obywatelstwo polskie przed 1 stycznia 1999 (art. 38 – 45). Również tu wymagane jest sprawdzenie, czy przywrócenie obywatelstwa polskiego nie stanowi zagrożenia dla obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz czy cudzoziemiec, który złożył wniosek o przywrócenie obywatelstwa polskiego, nie działał na szkodę Polski, a zwłaszcza jej niepodległości i suwerenności, lub uczestniczył w łamaniu praw człowieka (art. 43).\n\n\n== Utrata obywatelstwa polskiego ==\nKonstytucja RP jednoznacznie określa, że jedynym sposobem utraty polskiego obywatelstwa jest jego zrzeczenie się (art. 34). Państwo samo nie może odebrać obywatelstwa jednostce.\nArt. 46 ustawy z 2009: Obywatel polski, który zrzeka się obywatelstwa polskiego, traci obywatelstwo polskie po uzyskaniu zgody Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego. Do wniosku trzeba załączyć m.in. dokument potwierdzający posiadanie obywatelstwa innego państwa lub przyrzeczenie jego nadania (art. 48). Wniosek opiniuje MSWiA (art. 49). Wedle art. 51 ust. 1: Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej wyraża zgodę na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego lub odmawia jej wyrażenia w formie postanowienia.\nWcześniej prawo polskie przewidywało szereg powodów, z których można było utracić obywatelstwo.\nZgodnie z ustawą z 20 stycznia 1920 art. 11:\n„Utrata obywatelstwa polskiego następuje:\n1) przez nabycie obcego obywatelstwa;\n2) „przez przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcem bez zgody Rządu Polskiego. Osoby, obowiązane do czynnej służby wojskowej, nabyć mogą obywatelstwo obce nie inaczej, jak po wyjednaniu na to zezwolenia od Ministra Spraw Wojskowych, w przeciwnym razie wobec Państwa Polskiego nie przestaną być uważane za obywateli polskich”\nRada Obrony Państwa w art. 1 Rozporządzenia z 11 sierpnia 1920 postanawiała:\n„Obywatel polski może być pozbawiony obywatelstwa polskiego, jeśli:\n1) samowolnie porzucił służbę w wojsku polskim i przebywa za granicami Państwa Polskiego lub na obszarze zajętym przez nieprzyjaciela\n2) celem uchylenia się od służby wojskowej opuścił granice Państwa i przebywa zagranicą\n3) „przebywa stale za granicami Państwa Polskiego i w ciągu trzech miesięcy, licząc od dnia doręczenia mu imiennego wezwania powołującego go do służby wojskowej lub od dnia ogłoszenia ogólnego wezwania powołującego do służby wojskowej nie zgłosił się w celu spełnienia tego obowiązku w konsulacie względnie w przedstawicielstwie dyplomatycznym lub u właściwej władzy wojskowej w kraju.”\nZasady te powtórzyła ustawa z 9 kwietnia 1938:\n„Art. 114. (1) Obywatel polski, podlegający obowiązkowi wojskowemu z mocy ustawy niniejszej lub przepisu szczególnego, może być na wniosek Ministra Spraw Wojskowych lub upoważnionej przez niego władzy wojskowej, pozbawiony obywatelstwa polskiego, jeżeli:\na) wbrew swemu obowiązkowi wojskowemu opuścił swą jednostkę lub swe stanowisko służbowe i przebywa za granicami Państwa Polskiego lub na obszarze zajętym przez nieprzyjaciela;\nb) w celu uchylenia się od swego obowiązku wojskowego nie czyni zadość powołaniu lub publicznemu wezwaniu do służby, lecz udaje się za granice Państwa Polskiego lub na obszar zajęty przez nieprzyjaciela i tam przebywa;\nc) przebywa stale za granicami Państwa Polskiego i w celu uchylenia się od swego obowiązku wojskowego nie zgłosił się w terminie wyznaczonym przez władzę w urzędzie konsularnym R. P. lub u właściwej władzy wojskowej w kraju;\nd) przebywa za granicami Państwa Polskiego i werbuje do obcego wojska lub obcej organizacji wojskowej obywateli polskich przebywających w kraju lub za granicą.\nArt. 115. (1) Obywatel polski, podlegający obowiązkowi wojskowemu z mocy ustawy niniejszej lub przepisu szczególnego, traci obywatelstwo polskie, jeżeli przyjmuje obowiązki w wojsku obcym lub obcej organizacji wojskowej bez zgody polskiej władzy.”\nUstawa z 31 marca 1938 głosiła:\n„Art. 1. Obywatel polski, przebywający za granicą, może być pozbawiony obywatelstwa polskiego, jeżeli:\na) działał za granicą na szkodę Państwa Polskiego lub\nb) przebywając nieprzerwanie za granicą co najmniej przez lat 5 po powstaniu Państwa Polskiego, utracił łączność z państwowością polską lub\nc) przebywając za granicą, nie powrócił do Polski w oznaczonym terminie na wezwanie urzędu zagranicznego Rzeczypospolitej Polskiej”.\nPo 1945 r. katalog możliwości utraty został rozszerzony:\n„Obywatel polski, który przebywa za granicą, może być pozbawiony obywatelstwa polskiego, jeżeli:\n\nnaruszył obowiązek wierności wobec Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej,\ndziałał na szkodę żywotnych interesów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej,\nnielegalnie opuścił obszar Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej po dniu 9 maja 1945 r.,\nodmówił powrotu do Polski na wezwanie właściwego organu państwowego,\nuchyla się od wykonania obowiązku wojskowego, przewidzianego przez prawo polskie,\nskazany został za granicą za przestępstwo stanowiące zbrodnię pospolitą również w rozumieniu prawa polskiego lub jest recydywistą”\nW latach 1951–1989 o nadaniu, zezwoleniu na zmianę i utracie obywatelstwa decydowała Rada Państwa. W ustawach z lat 1938, 1951 i 1962 brakło zastrzeżenia, że pozbawienie obywatelstwa jest dopuszczalne, gdy istnieje gwarancja nabycia obywatelstwa obcego.\nZagadnienie obywatelstwa dzieci, których rodzice posiadali różne obywatelstwa, dotychczas regulowane było nie tylko w przepisach ustawy o obywatelstwie polskim, lecz również w ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych w zakresie obywatelstwa.\nOznacza to, że w takim przypadku, nie stosowano przepisów ustawy o obywatelstwie polskim, lecz odpowiedniej konwencji, co skutkowało tym, że dziecko przez urodzenie nabywało obywatelstwo tylko jednego z rodziców według kryteriów ustalonych w porozumieniu. W latach 60. i 70. XX wieku Polska podpisała z niektórymi państwami Europy Środkowej i Wschodniej konwencje o unikaniu podwójnego obywatelstwa, które zostały wypowiedziane w latach 90. i 2001.\nJednocześnie rząd RP na uchodźstwie wprowadził w czasie trwania II wojny światowej dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 listopada 1941 r. o uchyleniu ustawy z dnia 31 marca 1938 r. o pozbawianiu obywatelstwa (Dz.U.R.P. z 1941 r. nr 8, poz. 22.), jednak nie był on respektowany po 1945 roku ze względu na nieuznawanie przez powojenne władze komunistyczne PRL dorobku legislacyjnego polskich władz na uchodźstwie. W art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim ustawodawca uznał za nieważne i tym samym niewywołujące skutków prawnych od chwili ich wydania uchwały Rady Ministrów o pozbawieniu obywatelstwa polskiego z lat 1946–1949.\n\n\n== Narodowość a obywatelstwo polskie ==\nW Polsce odróżnia się narodowość od obywatelstwa. Chociaż preambuła Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej posługuje się zwrotem „My, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej”, to jednak zwrot Naród Polski należy traktować szerzej niż obywatele Rzeczypospolitej.\nWyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 2008 r. zwrócił uwagę, że wyrażenie „Naród Polski” zdefiniowane jest w preambule do Konstytucji, w której zostało powiązane z posiadaniem obywatelstwa polskiego, a nie z przynależnością narodową.\nNieodłącznie z pojęciem narodu wiąże się słowo „narodowość”. Można powiedzieć w najogólniejszym ujęciu, że obywatelstwo to stan prawny, zaś narodowość to stan faktyczny.\nW europejskiej konwencji o obywatelstwie (art. 2) obywatelstwo oznacza prawną więź pomiędzy osobą a państwem i nie wskazuje na pochodzenie etniczne tej osoby.\nDokument Spotkania Kopenhaskiego KBWE, Konwencja Rady Europy o Ochronie Mniejszości Narodowych, oraz traktaty dwustronne podpisane przez Polskę wyraźnie stwierdzają, że jest to sprawą indywidualnego wyboru danej osoby, a nie uznania bądź nieuznania przez instytucje państwowe. W odróżnieniu od obywatelstwa jednoznacznie określonego przez prawo, narodowość jest stanem świadomości każdego człowieka i wynikającą z tego stanu jego identyfikacją z daną grupą narodową lub etniczną. Dlatego też niemożliwe jest „zadekretowanie” świadomości narodowej bądź pochodzenia jednostki.\nZ tych powodów pojęcie „naród” należałoby rozumieć, opierając się na zasadzie clara non sunt interpretanda (to, co jasne, nie podlega interpretacji), że naród polski stanowią wszyscy obywatele Rzeczypospolitej Polskiej.\nNarodowość ta znalazła się w liście wyboru przygotowanej przez Główny Urząd Statystyczny. W ustawie o spisie nie zawarto zapisu, że definicja ta ma zastosowanie jedynie dla potrzeb spisowych.\nPodstawowe prawo człowieka do decydowania o własnej tożsamości jest szerszą częścią godności ludzkiej. Przyrodzona godność ludzka jest powszechnie uznawana za źródło praw człowieka i demokracji.\nNie zaprzecza się narodowości polskiej Polaków zamieszkałych w innych krajach, a nieposiadających obywatelstwa polskiego, np. w USA lub na terenach Kresów Wschodnich.\nW języku polskim słowo narodowość oznacza przynależność lub pochodzenie narodowościowe i etniczne.\nPolska tradycja rozróżnienia subiektywnej kategorii narodowości od prawnego pojęcia obywatelstwa wywodzi się ze spuścizny wielonarodowej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a jej trwałość wynika m.in. z okresu zaborów, gdy brak własnego państwa nie pozwalał Polakom na utożsamienie swej narodowości z państwową przynależnością do państw zaborczych.\nDla podkreślenia niezależności od obywatelstwa, polskie pojęcie „narodowość” tłumaczone jest w krajach zachodnich (w językach tych krajów) najczęściej poprzez słowo etniczność. Analogicznie, polskie pojęcie „mniejszości narodowych” w językach zachodnich, jeśli przedstawiciele danej mniejszości nie posiadają obywatelstwa innego państwa niż te na terenie którego mieszkają, określa się mianem „mniejszości etnicznych”.\n\n\n== Zobacz też ==\nKarta Polaka\nmniejszości narodowe i etniczne w Polsce\nobywatelstwo Unii Europejskiej\nplacówki dyplomatyczne i konsularne Polski na świecie oraz obcych państw w Polsce\npozbawienie obywatelstwa polskiego 76 oficerów\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nProcedura prawna uzyskania obywatelstwa polskiego\nStrona Urzędu do Spraw Cudzoziemców. uric.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-02-23)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ochrona częściowa\n\nOchrona częściowa – w Polsce, jeden ze statusów ochronnych w ochronie gatunkowej roślin, grzybów i zwierząt. Według Ustawy o ochronie przyrody oznacza ochronę gatunków roślin, grzybów i zwierząt, dopuszczającą możliwość redukcji liczebności populacji oraz pozyskiwania osobników tych gatunków lub ich części tylko w określonych przypadkach. Bezprawne jest pozyskiwanie i przetrzymywanie gatunków roślin i zwierząt bez zezwolenia.\nW przypadku ochrony częściowej zezwolenia na odstępstwo od zakazów może udzielić regionalny dyrektor ochrony środowiska (regionalny konserwator przyrody). Niektóre gatunki spośród poddanych ochronie częściowej mogą być też za zezwoleniem regionalnego dyrektora ochrony środowiska przedmiotem ograniczonego zbioru do celów zielarskich lub innych celów gospodarczych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Opłata miejscowa\n\nOpłata miejscowa (pot. opłata klimatyczna, lub opłata uzdrowiskowa) – opłata lokalna pobierana na podstawie przepisów ustawy o podatkach i opłatach lokalnych od osób fizycznych przebywających czasowo w celach wypoczynkowych, turystycznych lub szkoleniowych w miejscowościach o szczególnych walorach uzdrowiskowych, klimatycznych i krajobrazowych.\nW Polsce pobiera się ją nad morzem m.in. w Gdańsku (2024: 3,22 zł), Kamieniu Pomorskim (2024: 6 zł), Kołobrzegu (2024: 6,20 zł), Mielnie (2024: 3,20 zł), Międzywodziu (2,50 zł), Międzyzdrojach (2,80 zł), Rewalu (2,50 zł), Sopocie (5,20 zł), Świnoujściu (2024: 6,20 zł) i Wolinie (od 2023: 2,80 zł). \nW rejonach górskich są to m.in. Białka- (2 zł) i Bukowina Tatrzańska (2 zł), Duszniki-Zdrój (4,50 zł), Jedlina-Zdrój (4,20 zł), Karpacz (2,80 zł), Kudowa-Zdrój (4,50 zł), Muszyna (5,40 zł), Piwniczna-Zdrój (4,50 zł), Polanica-Zdrój (4,50 zł), Polańczyk (1,50 zł), Poronin (2 zł), Rabka-Zdrój (4 zł), Rymanów-Zdrój (4 zł), Solina (1 zł), Szczawnica (4 zł), Szklarska Poręba (2,80 zł), Ustrzyki Dolne (2 zł) i Górne (1,60 zł), Wisła (2,50 zł), Zakopane (2 zł).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nKalkulator opłat klimatycznych w polskich miejscowościach. psur.pl. [dostęp 2014-12-18].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Paszporty w Polsce\n\nPaszporty w Polsce – dokumenty wydawane obywatelom polskim w celu identyfikacji przy przekraczaniu granic i za granicą. \n\n\n== Paszporty w Polsce przed 1989 ==\nDo października 1956 w praktyce możliwe było wyłącznie uzyskanie paszportu na wyjazd służbowy. Do wniosku o paszport, wydawany wyłącznie przez Biuro Paszportów Zagranicznych Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, trzeba było dołączyć 12 załączników. Efektem prowadzonej rygorystycznej polityki paszportowej był praktyczny zanik wyjazdowego ruchu turystycznego z Polski: o ile w 1938 w celach turystycznych wyjechało z kraju na własną rękę ok. 90 tys. osób, o tyle w 1950 takich osób było 181, nie licząc delegacji partyjnych, związkowych i branżowych, głównie do krajów socjalistycznych.\nPo 1956 wyjazdy zagraniczne stały się łatwiejsze – powstały biura podróży, organizujące wycieczki (w 80 proc. do krajów „demokracji ludowej”), a na pograniczu polsko-czechosłowackim zaczęła obowiązywać konwencja turystyczna, ułatwiająca poruszanie się po górach. Wyjazd indywidualny był jednak nadal możliwy jedynie na zaproszenie. W tym czasie istniały dwa rodzaje paszportów: indywidualny i zbiorowy. W przypadku osób wyjeżdżających grupowo dokumentami dysponował specjalny opiekun wycieczki. Przed każdym wyjazdem trzeba było wypełnić podanie i udać się do biura paszportowego w lokalnej komendzie Milicji Obywatelskiej. Po przyjeździe paszport trzeba było w tym samym miejscu zwrócić.\nW późniejszym okresie (do 1972) popularne stały się tzw. wkładki paszportowe, umożliwiające wyjazd do europejskich krajów socjalistycznych, które ważne były łącznie z dowodem osobistym. Początkowo były one jednokrotnego użytku, z czasem zaczęto wydawać je na wyjazdy wielokrotne, od 1973 na ogół z ważnością na pięć lat. Od 1972, dzięki umowie z NRD, można było wyjechać do tego kraju jedynie na podstawie stempla wbijanego w dowód osobisty w komendach MO. Spowodowało to lawinowy przyrost wyjazdów  do tego kraju z 200 tys. Polaków w 1971 do 9,5 mln rok później. W styczniu 1977 analogiczne przepisy obowiązywały przy wyjazdach do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii, ZSRR i na Węgry. W stanie wojennym pieczątki straciły ważność, a zastąpiły je nowe paszporty z pięcioletnim terminem ważności.\nOd 1984 nie trzeba było ich zdawać po każdym powrocie. Dopiero w grudniu 1988 wprowadzono paszporty wieloletnie, na wszystkie kraje świata.\n\n\n== Paszporty w Polsce po 1989 ==\n\nDo 2001 wydawane były paszporty o granatowej okładce, ze srebrnym nadrukiem Rzeczpospolita Polska, w latach 2001–2006 wydawano paszporty o okładce w kolorze burgundzkiego wina, z podobnym, złotym nadrukiem. Paszporty te mogły być wydawane także od 1 stycznia do 27 sierpnia 2006, kiedy to zaczęto wprowadzać nowe wzory paszportów.\nOd 1 stycznia 2006 wprowadzono nowy wzór paszportu, z zaznaczeniem członkostwa Polski w Unii Europejskiej. Od 28 sierpnia 2006 wydawane są paszporty zawierające dane biometryczne zapisane w warstwie elektronicznej. Przed 22 czerwca 2009 (w przypadku paszportów wydawanych poza granicami państwa – 29 czerwca 2009) oznaczało to jedynie wizerunek twarzy posiadacza, od tego dnia wprowadzono także zapis odcisków dwóch palców (najczęściej są to palce wskazujące lewej i prawej dłoni).\nNumery paszportów składały się z dwóch liter i siedmiu cyfr. W paszportach wydawanych po 2001 rozpoczęto serię AA, w której pierwsza cyfra jest cyfrą kontrolną. Od 28 czerwca 2009 zaczęto wydawać biometryczne paszporty serii EA z odciskami palców zapisanymi w chipie RFID wtopionym w okładce paszportu.\nZ okazji 100-lecia odzyskania niepodległości, w listopadzie 2018 roku wprowadzono paszporty ze stroną personalizacyjną o zmienionym wyglądzie i zrobioną ze sztywnego poliwęglanu o wymiarach 85x125 i grubości 0,8 mm. Na zdjęciu posiadacza dodano, w postaci fali numer PESEL. Oprócz tego umieszczono miniaturkę zdjęcia, chip RFID i symbol paszportu biometrycznego. Data urodzenia i numer PESEL na zdjęciu wykonane są wypukłym drukiem. Na okładce paszportu i na stronie personalizacyjnej nie umieszczono napisów w języku francuskim. \nNa dole strony paszportu z danymi osobistymi powtórzone są dane właściciela w postaci czytelnej dla komputera, co przyspiesza przetwarzanie danych na punktach granicznych. Zapis ten składa się z dwu linijek po 44 znaki wydrukowanych krojem pisma OCR-B. Dodatkowo dane te są uzupełnione o cyfrę kontrolną dla każdego pola cyfrowego oraz cyfrę kontrolną na końcu obejmującą większość danych z poprzednich pól. Nazwisko i imię w tym zapisie nie zawiera polskich znaków diakrytycznych i nie jest uwzględniane przy obliczaniu końcowej cyfry kontrolnej.\nOd momentu wstąpienia Polski do Wspólnot Europejskich do przekraczania granicy państwa z innymi krajami wspólnoty (a także niektórymi krajami spoza niej, np. Albanią) upoważnia również dowód osobisty. Od 21 grudnia 2007 Polska jest również częścią strefy Schengen, przez co w momencie przekraczania granicy w większości przypadków nie jest potrzebne okazanie żadnego dokumentu (jednak istnieje obowiązek posiadania przy sobie dowodu osobistego lub paszportu na wypadek kontroli na terytorium innego państwa strefy).\n\n\n== Poprawność serii i numeru paszportu ==\nAby sprawdzić poprawność serii i numeru paszportu, należy najpierw zamienić litery na liczby, przypisując literom odpowiednio:\n\nA  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z\n10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35\n\nKolejnym krokiem jest wymnożenie tak uzyskanego ciągu liczb przez określone wagi. Wagi kolejnych liczb to: 7, 3, 9, 1, 7, 3, 1, 7, 3. Reszta z dzielenia sumy iloczynów przez 10 powinna być równa 0 (zero).\nPrzykład obliczeń (paszport służbowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, o numerze CC7999486):\n\nNr paszportu:  C    C    7    9    9    9    4    8    6\nWartość:      12   12    7    9    9    9    4    8    6\nWagi:          7    3    9    1    7    3    1    7    3\nIloczyny:     84   36   63    9   63   27    4   56   18\nSumowanie:    84 + 36 + 63 +  9 + 63 + 27 +  4 + 56 + 18 = 360\n\nReszta z dzielenia 360 przez 10 wynosi 0 (360 mod 10 = 0), więc jest to numer poprawny.\nPolskie paszporty zachowują ważność przez 10 lat od wydania. Paszporty o starych wzorach nie podlegają obowiązkowej wymianie i są równorzędne z paszportami o nowym wzorze do czasu upłynięcia ich ważności. Oznacza to, że zgodnie z polskim prawem ostatnie paszporty o niebieskiej okładce przestały być dokumentami uprawniającymi do przekroczenia granicy w 2011, a ostatnie niebiometryczne paszporty w kolorze burgundzkiego wina straciły ważność w 2016. Poszczególne państwa mogą jednak wprowadzać osobne przepisy imigracyjne dla posiadaczy różnych typów paszportów – do tej pory zrobiła to Kanada, gdzie od 1 stycznia 2009 z możliwości bezwizowego wjazdu korzystają tylko posiadacze paszportów biometrycznych.\n\n\n== Galeria ==\n\n\n==== Paszporty ====\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n==== Paszporty służbowe i dyplomatyczne ====\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Dokument paszportowy ==\nDokument tożsamości wydawany przez uprawniony organ państwa, uprawniający do przekroczenia granicy państwa, pobytu za granicą, oraz poświadczenia obywatelstwa danego kraju, a także tożsamości osoby w nim wskazanej w zakresie danych jakie ten dokument zawiera. Producentem polskich paszportów jest Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych.\n\n\n== Rodzaje paszportów ==\npaszport – paszport to dokument urzędowy stwierdzający tożsamość danej osoby, uprawniający do przekroczenia granicy państwa oraz pobytu za granicą. Paszport wydawany jest na jedną osobę. Ważny jest przez 10 lat od daty wydania (dla dzieci do 12. roku życia – przez 5 lat),\npaszport tymczasowy – jest ważny przez okres w nim wskazany, nie dłużej jednak niż przez 12 miesięcy od daty wydania. Paszport tymczasowy nie zawiera biometrii. Paszport tymczasowy wydawany jest:\nobywatelom polskim przebywającym za granicą, na czas oczekiwania przez nich na doręczenie paszportu sporządzonego w Rzeczypospolitej Polskiej;\nobywatelom polskim przebywającym czasowo w Rzeczypospolitej Polskiej i za granicą, na powrót do miejsca stałego pobytu,\nobywatelom polskim przebywającym w Rzeczypospolitej Polskiej i za granicą, w udokumentowanych nagłych przypadkach związanych z chorobą lub pogrzebem członka rodziny,\npaszport dyplomatyczny – paszport dyplomatyczny przysługuje osobom zajmującym stanowiska lub pełniącym funkcje w służbie zagranicznej i posiadającym stopień dyplomatyczny związany z przywilejami i immunitetami dyplomatycznymi na podstawie umów międzynarodowych, których stroną jest Rzeczpospolita Polska, lub zwyczajów międzynarodowych, a także osobom skierowanym do pracy w organizacjach międzynarodowych. Paszport dyplomatyczny przysługuje także członkom rodziny, jeżeli pozostają we wspólnocie domowej z członkiem służby zagranicznej oraz przesiedlają się z nim za granicę. Członkowie rodzin nieprzesiedlający się za granicę wraz z pracownikiem służby zagranicznej uprawnieni są do otrzymania paszportu dyplomatycznego w celu odwiedzin,\npaszport służbowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych – paszport służbowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych przysługuje członkom służby zagranicznej nieposiadającym stopnia dyplomatycznego oraz innym osobom skierowanym do wykonywania obowiązków służbowych w placówce zagranicznej.  Paszport służbowy przysługuje także członkom rodziny, jeżeli pozostają we wspólnocie domowej z członkiem służby zagranicznej oraz przesiedlają się z nim za granicę. Członkowie rodzin nieprzesiedlający się za granicę wraz z pracownikiem służby zagranicznej, uprawnieni są do otrzymania paszportu służbowego MSZ w celu odwiedzin. Paszportem służbowym Ministerstwa Spraw Zagranicznych można się legitymować wyłącznie w trakcie podróży służbowej lub w związku z wykonywaniem czynności służbowych poza granicami kraju. Paszport służbowy jest ważny przez okres w nim wskazany. Okres ważności nie może przekroczyć 10 lat od daty jego wydania.\n\n\n== Zasady uzyskiwania paszportu ==\nPaszporty wydawane po 29 czerwca 2009 zawierają dane biometryczne w postaci wizerunku twarzy i odcisków palców. Osoba składająca w punkcie paszportowym wniosek o wydanie paszportu, jest zobowiązana do złożenia odcisków palców, polegającego na przyłożeniu palców do urządzenia elektronicznego (czytnika). Urządzenia służące do pobierania odcisków palców są nowoczesne, niebrudzące i łatwe w obsłudze. Aby otrzymać paszport należy w organie paszportowym złożyć:\n\n1 wniosek paszportowy w postaci elektronicznej składany w punkcie paszportowym, wypełniany przez pracownika punktu paszportowego i podpisywany przez wnioskodawcę za pomocą urządzenia umożliwiającego odzwzorowanie jego podpisu własnoręcznego\n1 aktualną fotografię o wymiarach 3,5 × 4,5 cm., wykonaną w ciągu ostatnich 6 miesięcy na jednolitym jasnym tle, mające dobrą ostrość, pokazujące wyraźnie oczy i twarz z obu stron (en face). Fotografia ma przedstawiać osobę bez nakrycia głowy i okularów z ciemnymi szkłami, patrzącą na wprost z otwartymi oczami, z naturalnym wyrazem twarzy i zamkniętymi ustami. Jedna z fotografii powinna być podpisana na odwrocie ołówkiem (wyraźnie: imię, nazwisko i data urodzenia)\ndowód uiszczenia opłaty paszportowej, lub przedstawić do wglądu dokument potwierdzający uprawnienie do skorzystania z ulgi lub dokument uprawniający do zwolnienia z opłaty\nodpis skrócony lub zupełny polskiego aktu urodzenia – w przypadku ubiegania się o dokument paszportowy za granicą przez osoby nieposiadające numeru PESEL\nodpis skrócony lub zupełny polskiego aktu małżeństwa – w przypadku ubiegania się o dokument paszportowy każdorazowo po zmianie nazwiska w wyniku zawarcia małżeństwa za granicą.\nSkładając wniosek o wydanie dokumentu paszportowego należy okazać do wglądu ważny dokument paszportowy, a w przypadku gdy osoba nie posiada ważnego dokumentu paszportowego ważny dowód osobisty, o ile ma obowiązek posiadania tego dokumentu. Wniosek o wydanie dokumentu paszportowego składa się osobiście, z wyjątkiem następujących przypadków:\n\npaszportu dla dziecka;\nwniosek o wydanie dokumentu paszportowego osobie ubezwłasnowolnionej całkowicie pozostającej pod władzą rodzicielską składają rodzice, a niepozostającej pod władzą rodzicielską składa opiekun ustanowiony przez sąd.\nDokument paszportowy odbiera się osobiście w organie paszportowym, w którym został złożony wniosek, a osoba dokonująca odbioru sprawdza za pomocą elektronicznego czytnika odcisków palców czy dane zawarte w mikroprocesorze są zgodne ze stanem faktycznym. Przy odbiorze dokumentu paszportowego przedstawia się także dotychczas posiadany dokument paszportowy, celem jego anulowania.\n\n\n== Paszport dla dziecka ==\nDziecko musi posiadać indywidualny dokument. Wniosek o wydanie dokumentu paszportowego osobie małoletniej składają rodzice lub ustanowieni przez sąd opiekunowie albo jeden z rodziców lub opiekunów z pisemną zgodą drugiego z rodziców lub opiekunów, poświadczoną za zgodność przez organ paszportowy lub notariusza. Na wydanie dokumentu paszportowego osobie małoletniej wymagana jest zgoda obojga rodziców, złożona przed organem paszportowym lub notariuszem, chyba że na podstawie orzeczenia sądu jeden z rodziców został pozbawiony władzy rodzicielskiej lub władza ta została ograniczona. W przypadku braku zgodności stanowisk rodziców lub niemożności uzyskania zgody jednego z nich, zgodę na wydanie paszportu zastępuje orzeczenie sądu rodzinnego. Małoletniemu można wydać dokument paszportowy za granicą za zgodą jednego rodzica wyłącznie z ważnych powodów, o ile przemawia za tym dobro małoletniego, szczególnie jeżeli uzyskanie zgody drugiego rodzica jest niemożliwe, lub znacznie utrudnione.\n\n\n== Odmowa wydania i unieważnienie paszportu ==\nOdmawia się wydania paszportu w kraju na wniosek:\n\nsądu prowadzącego przeciw osobie ubiegającej się o paszport postępowanie w sprawie karnej, skarbowej lub cywilnej,\nProkuratora Generalnego, w sprawie osoby ubiegającej się o paszport, co, do której podjęto czynności związane z przejęciem ścigania o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione za granicą,\norganu prowadzącego przeciw osobie ubiegającej się o paszport postępowanie przygotowawcze lub wykonawcze w sprawie karnej o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub w sprawie skarbowej.\nPonadto organ wydający paszport może odmówić jego wydania:\n\njeżeli osoba ubiegająca się o paszport nie wykonała obowiązku ustawowego, a zachodzi uzasadniona obawa, że wyjazd za granicę osoby uniemożliwi wykonanie tego obowiązku, a obowiązek znajduje potwierdzenie w orzeczeniu sądu lub decyzji,\nosobie skazanej prawomocnym wyrokiem,\nna czas nie dłuższy niż 12 miesięcy, gdy uzyskano informację, że osoba w czasie pobytu za granicą dopuściła się przestępstwa lub wykroczenia z chęci zysku.\nUnieważnienie paszportu już istniejącego następuje z powodu:\n\nutraty obywatelstwa polskiego,\nprzesłanek wyżej wymienionych.\nOdmowa wydania, jak i unieważnienie paszportu następuje w formie decyzji.\n\n\n== Organy paszportowe ==\nPaszporty i paszporty tymczasowe w Rzeczypospolitej Polskiej wydaje, odmawia ich wydania i unieważnia wojewoda, do którego wpłynął wniosek o wydanie paszportu/paszportu tymczasowego. W uzasadnionych przypadkach, gdy przemawia za tym ważny interes państwa, paszport może wydać minister właściwy do spraw wewnętrznych. Poza granicami Polski wszystkie powyższe czynności w zakresie paszportów tymczasowych wykonuje konsul. \n\nWojewoda jest organem właściwym do sporządzania, wydawania i unieważniania paszportów i paszportów tymczasowych w kraju,\nKonsul – jest organem właściwym do sporządzania, wydawania i unieważniania paszportów tymczasowych poza granicami kraju\nMinister właściwy do spraw wewnętrznych – jest organem odpowiedzialnym za zapewnienie książeczek dokumentów paszportowych oraz za sporządzanie paszportów dyplomatycznych i paszportów służbowych Ministerstwa Spraw Zagranicznych na wniosek ministra właściwego do spraw zagranicznych. Ponadto Minister właściwy do spraw wewnętrznych sprawuje zwierzchni nadzór nad prowadzeniem spraw dotyczących paszportów i paszportów tymczasowych.\nMinister właściwy do spraw zagranicznych – sprawuje zwierzchni nadzór nad prowadzeniem spraw dotyczących paszportów dyplomatycznych i paszportów służbowych Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Paszporty dyplomatyczne i paszporty służbowe Ministerstwa Spraw Zagranicznych wydaje, odmawia ich wydania i unieważnia minister właściwy do spraw zagranicznych. Paszporty dyplomatyczne i paszporty służbowe Ministerstwa Spraw Zagranicznych mogą być, za zgodą ministra właściwego do spraw zagranicznych, unieważnione za granicą przez konsula. W uzasadnionych przypadkach, na polecenie ministra właściwego do spraw zagranicznych, złożenie wniosku o wydanie paszportu dyplomatycznego lub paszportu służbowego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, odbiór paszportu dyplomatycznego lub paszportu służbowego Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz dokonanie dodatkowego wpisu w paszporcie dyplomatycznym może nastąpić w urzędzie konsularnym.\nKoszty związane z wydawaniem dokumentów paszportowych przez organy paszportowe są finansowane z budżetu państwa, z części, której dysponentem jest minister właściwy do spraw wewnętrznych oraz wojewodowie, każdy w zakresie swojego działania.\nKoszty związane z wydawaniem dokumentów paszportowych przez konsulów oraz paszportów dyplomatycznych i paszportów służbowych Ministerstwa Spraw Zagranicznych są finansowane z budżetu państwa, z części, której dysponentem jest minister właściwy do spraw zagranicznych.\n\n\n== Historia aktów prawnych dotyczących paszportów ==\nHistoryczna lista aktów prawnych tworzących prawo regulujące wydawanie paszportów (dekrety, ustawy, rozporządzenia prezydenta RP z mocą ustawy):\n\nUstawa z dnia 17 lipca 1924 r. w sprawie opłat za paszporty na wyjazd zagranicę (Dz.U. z 1924 r. nr 69, poz. 672)\nRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 kwietnia 1932 r. w sprawie opłat za paszporty na wyjazd zagranicę (Dz.U. z 1932 r. nr 38, poz. 394)\nUstawa z dnia 14 lipca 1936 r. o paszportach (Dz.U. z 1936 r. nr 56, poz. 404)\nDekret z dnia 14 sierpnia 1954 r. o paszportach zagranicznych (Dz.U. z 1954 r. nr 39, poz. 170)\nUstawa z dnia 17 czerwca 1959 r. o paszportach (Dz.U. z 1959 r. nr 36, poz. 224)\nUstawa z dnia 29 listopada 1990 r. o paszportach (Dz.U. z 1991 r. nr 2, poz. 5)\nUstawa z dnia 13 lipca 2006 r. o dokumentach paszportowych (Dz.U. z 2006 r. nr 143, poz. 1027)\nUstawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1063).\nZgodnie z ustawą Rząd wprowadza e-usługę, dzięki której można sprawdzić swoje dane w Rejestrze Dokumentów Paszportowych (RDP), czy paszport lub inny dokument paszportowy jest gotowy do odbioru, ważność paszportu lub innego dokumentu paszportowego a osoby, które złożyły wniosek o paszport za granicą, mają możliwość potwierdzenia odbioru paszportu lub innego dokumentu paszportowego, który dostarczył kurier.\n\n\n== Zobacz też ==\nukład z Schengen\ndowód osobisty w Polsce\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nUstawa z dnia 13 lipca 2006 r. o dokumentach paszportowych (Dz.U. z 2022 r. poz. 197) (uchylona)", "source": "wikipedia"}
{"text": "PESEL\n\nPowszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności (PESEL) – centralny zbiór danych prowadzony w Polsce przez ministra właściwego do spraw informatyzacji (do końca 2015 r. przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych) na mocy ustawy o ewidencji ludności. Rejestr służy do gromadzenia podstawowych informacji identyfikujących tożsamość i status administracyjno-prawny obywateli polskich oraz cudzoziemców zamieszkujących na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Potocznie mianem PESEL określa się również numer ewidencyjny osoby fizycznej wykorzystywany w tym rejestrze.\n\nUwaga: jest artykuł o historii powstawania Rządowego Centrum Informatycznego PESEL \n\n\n== Geneza i rozwój systemu ==\n\n\n=== MAGISTER: rejestr osób z wyższym wykształceniem ===\nPierwszym systemem do ewidencjonowania dużej grupy obywateli polskich był rejestr MAGISTER, uruchomiony w latach 1973–1974, zawierający dane osób z wyższym wykształceniem zatrudnionych w przedsiębiorstwach państwowych i uczelniach. Rejestr był zasilany danymi z ankiet z 60 tys. zakładów pracy i szkół wyższych. Zawierał ok. 630 tys. wpisów. Przechowywał bardzo szczegółowe wrażliwe dane osobowe oraz informacje o przebiegu kariery zawodowej i naukowej.\nZgodnie z ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym, współcześnie uczelnie wyższe prowadzą Monitorowanie Karier Zawodowych Absolwentów, co realizuje część deklarowanych celów systemu Magister. Udział w monitoringu jest dobrowolny i służy uczelniom do przystosowania programów studiów do potrzeb rynku pracy.\n\n\n=== Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności: rejestr wszystkich obywateli ===\nZadanie utworzenia informatycznego systemu ewidencji ludności wpisano do planu pięcioletniego 1970–1974, co w czerwcu 1970 potwierdziło Prezydium Rządu decyzją o budowie rejestru wszystkich obywateli PRL. Rejestr ten miał nosić nazwę Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności (PESEL), a jednym z jego celów było kompleksowe ujęcie tematu człowieka jako centralnego podmiotu całej gospodarki. Jednym z problemów, z którym borykała się ówczesna administracja, było znaczne rozproszenie ewidencji ludności, co było spowodowane przejęciem przez PRL dokumentów pozostałych po zaborach pruskim, rosyjskim i austriackim, dodatkowo zdekompletowanych przez dwie wojny światowe.\n\nSystem PESEL został uruchomiony w 1977 i w ramach pilotażu zawierał dane mieszkańców dzielnicy Wola w Warszawie. Następnie objął dane mieszkańców pozostałych dzielnic Warszawy, a potem województwa warszawskiego. Numery PESEL dla wszystkich obywateli Polski zostały nadane do 1984.\nSystem PESEL został początkowo uruchomiony na komputerach Siemens 4004 z PAO 1 MB i trzema liniami dysków 55MB x 8, a potem w końcu lat 70. na komputerach Siemens 7755 wyposażonych w 2 MB pamięci RAM oraz 4 linie dysków 150 MB x 8 pod kontrolą systemu baz danych PRISM. Komputery te były licencyjną kopią IBM System 360/370. Po wprowadzeniu stanu wojennego (1981–1983) embargo oraz ograniczenia CoCom zmusiły MSW do wdrożenia autorskich rozwiązań takich jak System Zarządzania Bazą Danych JANTAR (1984), krajowe komputery R-32 oraz osprzęt produkowany przez zakłady ELWRO, MERAMAT, MERA BŁONIE, MERA ZABRZE, MERA STER, TELETRA.\nSystem PESEL, którego inicjatorem był Andrzej Targowski, miał początkowo stanowić część ogólnokrajowej „rewolucji informatycznej”, w ramach której powstać miały systemy wspomagające planowanie CENPLAN (administracja centralna), RESPLAN (resorty), REGIPLAN (władze wojewódzkie), WEKTOR (inwestycje krajowe) oraz sieć teleinformatyczna administracji publicznej INFOSTRADA. Większość z tych systemów ostatecznie nie powstała z powodu oporu administracji, nieskoordynowanych działań różnych resortów i konfliktów na różnych szczeblach władzy. Ostatecznie z planów pozostał jedynie system PESEL oraz stworzony na potrzeby GUS „rejestr jednostek gospodarki uspołecznionej”, czyli REGON.\nNa początku lat 90. XX wieku system PESEL został zmigrowany do technologii mainframe. Aplikacja JANTAR została przeniesiona na system IBM zSeries, pod kontrolą systemu operacyjnego z/OS. Aplikacja systemu PESEL została napisana w całości w assemblerze systemu mainframe. Dostęp do bazy danych dla użytkowników on-line realizowany jest za pośrednictwem własnego monitora teletransmisji tzw. „Łącznika”.\n\n\n=== Podstawa prawna systemu ===\nDla okresu od 1970 do 2000 roku niejasna jest ustawowa podstawa dla funkcjonowania systemu. Zmiany do ustawy z 10 kwietnia 1974 o ewidencji ludności i dowodach osobistych odwołujące się do numeru PESEL wprowadzono po raz pierwszy ustawą nowelizującą z 20 sierpnia 1997, która weszła w życie 1 stycznia 2001. Ustawa ta wprowadziła między innymi nowe brzmienie art. 37 zakładające zamieszczanie w dowodzie osobistym „numeru ewidencyjnego Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL)”. Od 1 marca 2015 podstawę prawną funkcjonowania systemu stanowi ustawa o ewidencji ludności z 24 września 2010.\n\n\n=== System Rejestrów Państwowych (SRP) ===\n1 marca 2015 weszły w życie trzy nowe ustawy: o dowodach osobistych, o ewidencji ludności oraz Prawo o aktach stanu cywilnego. Tego dnia w celu wykonania powyższych ustaw uruchomiony został System Rejestrów Państwowych (SRP) obsługiwany przez Centralny Ośrodek Informatyki, w ramach którego połączone zostały: rejestry PESEL, ewidencja dowodów osobistych i akta stanu cywilnego.\nSystem Rejestrów Państwowych zintegrował Bazę PESEL (oraz System Odznaczeń Państwowych i Centralny Rejestr Sprzeciwów), a także Centralną Ewidencję Wydanych i Unieważnionych Dowodów Osobistych (CEWiUDO). W skład SRP weszła również nieistniejąca wcześniej Baza Usług Stanu Cywilnego (BUSC). W celu umożliwienia wprowadzania danych do nowego systemu utworzono interfejs graficzny pod nazwą Źródło.\nW zakresie danych PESEL do nowego systemu zostały zmigrowane dane dostępne centralnie. Do poprawy jakości centralnej ewidencji dowodów zostały wykorzystane ponadto kopie baz lokalnych (Gminne Ewidencje Wydanych i Unieważnionych Dowodów Osobistych). Po uruchomieniu SRP dane przechowywane centralnie zaczęły być wykorzystywane jako zbiór referencyjny co pozwala na postępującą korektę ich jakości.\n\n\n== Elementy rejestru ==\nTworzony rejestr zawiera następujące dane:\n\nnazwisko i imię (imiona);\nnazwisko rodowe;\npoprzednie nazwiska i imiona wraz z datą ich zmiany oraz nazwą urzędu, który dokonał zmiany;\nimiona i nazwiska rodowe rodziców;\nnumery PESEL rodziców, jeżeli zostały im nadane;\ndata urodzenia;\nmiejsce urodzenia;\nkraj urodzenia;\nstan cywilny;\noznaczenie aktu urodzenia i urzędu stanu cywilnego, w którym został on sporządzony;\npłeć (w przypadku zmiany danych: data oraz nazwa urzędu, który dokonał zmiany);\nnumer PESEL;\nobywatelstwo albo status bezpaństwowca;\nimię i nazwisko rodowe oraz numer PESEL małżonka, jeżeli został mu nadany;\ndata zawarcia związku małżeńskiego, oznaczenie aktu małżeństwa i urzędu stanu cywilnego, w którym został on sporządzony, data rozwiązania związku małżeńskiego, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który rozwiązał małżeństwo, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który ustalił nieistnienie małżeństwa, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który unieważnił małżeństwo, data zgonu małżonka albo data znalezienia jego zwłok, oznaczenie jego aktu zgonu i urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony;\nadres i data zameldowania na pobyt stały;\nkraj miejsca zamieszkania;\nkraj poprzedniego miejsca zamieszkania;\ndata wymeldowania z miejsca pobytu stałego;\nadres i data zameldowania na pobyt czasowy oraz data upływu deklarowanego terminu pobytu;\ndata wymeldowania z miejsca pobytu czasowego;\ndata wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy i wskazanie kraju wyjazdu;\nprzewidywany okres pobytu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy;\ndata powrotu z wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy;\nseria, numer i data ważności ostatniego wydanego dowodu osobistego obywatela polskiego oraz oznaczenie organu wydającego dokument;\nseria, numer i data ważności ostatniego wydanego paszportu obywatela polskiego;\nseria, numer i data ważności ważnego dokumentu podróży cudzoziemca lub innego ważnego dokumentu potwierdzającego tożsamość i obywatelstwo, a w przypadku obywatela Ukrainy, który przybył na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa, oraz obywatela Ukrainy posiadającego Kartę Polaka, który wraz z najbliższą rodziną z powodu tych działań wojennych przybył na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, oznaczenie dokumentu, na podstawie którego dokonano ustalenia tożsamości osoby;\nstatus cudzoziemca oznaczony jako UE, CUE, NUE albo UKR;\ndata zgonu albo data znalezienia zwłok, numer aktu zgonu i oznaczenie urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony.\nDawniej rejestr zawierał dodatkowo następujące dane:\n\ndata upływu deklarowanego przez cudzoziemca terminu pobytu.\nPonadto dla cudzoziemców rejestr zawiera następujące dane:\n\nseria i numer karty pobytu wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na osiedlenie się, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Wspólnot Europejskich, zgody na pobyt tolerowany lub nadaniem statusu uchodźcy w RP oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,\nseria i numer karty pobytu obywatela Unii Europejskiej wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt na terytorium RP oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,\nseria i numer dokumentu pobytu członka rodziny obywatela Unii Europejskiej wydanego w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt na terytorium RP oraz data jego wydania, data ważności, oznaczenie organu, który go wydał,\nseria i numer karty pobytu wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony lub zgody na pobyt tolerowany oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,\nseria i numer karty pobytu obywatela Unii Europejskiej wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt czasowy na terytorium RP oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,\nseria i numer dokumentu pobytu członka rodziny obywatela Unii Europejskiej wydanego w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt czasowy na terytorium RP oraz data jego wydania, data ważności, oznaczenie organu, który go wydał,\nseria i numer tymczasowego zaświadczenia tożsamości cudzoziemca oraz data jego wydania, data ważności, oznaczenie organu, który je wydał.\n\n\n== Numer PESEL ==\nKażdy wpis w rejestrze jest określany unikatowym symbolem jednoznacznie identyfikującym osobę fizyczną.\nNumer PESEL jest to 11-cyfrowy identyfikator numeryczny jednoznacznie identyfikujący określoną osobę fizyczną.\nZbudowany jest z następujących elementów:\n\nzakodowanej daty urodzenia\nliczby porządkowej\nzakodowanej płci\ncyfry kontrolnej.\n\nPrzykładowa postać:\n\ncyfry [1–6] – data urodzenia z określeniem stulecia urodzenia\ncyfry [7–10] – numer serii z oznaczeniem płci\ncyfra [10] – płeć\ncyfra [11] – cyfra kontrolna\nNumer PESEL nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych w formie czynności materialno-technicznej.\nNadanie numeru PESEL następuje za pośrednictwem:\n\nkierownika urzędu stanu cywilnego, który sporządza akt urodzenia, zarówno obywateli polskich, jak i cudzoziemców;\nurzędu gminy właściwego ze względu na miejsce zameldowania na pobyt stały lub czasowy;\norganu wydającego polski dokument tożsamości (dowód osobisty lub paszport);\norganu właściwego dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy – w stosunku do osób, wobec których nie można ustalić organu właściwego w sposób wskazany w punktach powyżej.\n\n\n=== Data urodzenia ===\nNumeryczny zapis daty urodzenia przedstawiony jest w następującym porządku: dwie ostatnie cyfry roku, miesiąc i dzień. Dla odróżnienia poszczególnych stuleci przyjęto następującą metodę kodowania:\n\ndla osób urodzonych w latach 1900 do 1999 – miesiąc zapisywany jest w sposób naturalny, tzn. dwucyfrowo od 01 do 12\ndla osób urodzonych w innych latach niż 1900–1999 dodawane są do numeru miesiąca następujące wielkości:\ndla lat 1800–1899 – 80\ndla lat 2000–2099 – 20\ndla lat 2100–2199 – 40\ndla lat 2200–2299 – 60.\nPrzyjęta metoda kodowania miesiąca urodzenia pozwala na rozróżnienie 5 stuleci. Kolejne miesiące w poszczególnych stuleciach mają następujące numery:\n\nPrzykładowo osoba urodzona 14 lipca 2002 roku ma następujący zapis w numerze ewidencyjnym:\n\n\n=== Płeć ===\nInformacja o płci osoby, której zestaw informacji jest identyfikowany, zawarta jest na 10. (przedostatniej) pozycji numeru PESEL.\n\ncyfry 0, 2, 4, 6, 8 – oznaczają płeć żeńską\ncyfry 1, 3, 5, 7, 9 – oznaczają płeć męską\nPo zmianie oznaczenia płci przydzielany jest nowy numer PESEL.\n\n\n=== Cyfra kontrolna i sprawdzanie poprawności numeru ===\nJedenastą cyfrą numeru PESEL jest cyfra kontrolna umożliwiająca kontrolę poprawności identyfikatora. Jest ona wynikiem działania na pierwszych dziesięciu cyfrach. Algorytm obliczania cyfry kontrolnej na podstawie kolejnych cyfr numeru i ich wag jest określony przez rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych.\nOznaczenia i wartości użyte w poniższych opisach, wzorach i przykładach (waga w11 jest używany do weryfikacji prawidłowości numeru PESEL i nie jest wskazana w ww. rozporządzeniu):\n\nObliczanie cyfry kontrolnej\nZgodnie z ww. rozporządzeniem:\n\ndla kolejnych dziesięciu cyfr identyfikatora PESEL obliczany jest iloczyn cyfry i jej wagi (Ik=ck·wk)\nobliczana jest suma tych iloczynów (S=? Ik),\nobliczana jest wartość M operacji S modulo 10,\nod liczby dziesięć odejmowana jest liczba M,\npoza przypadkiem szczególnym wskazanym w poniższym p. 6 wynik odejmowania uzyskany w p. 4 stanowi liczbę (cyfrę) kontrolną numeru PESEL,\njeżeli liczba M jest równa zero, to liczba (cyfra) kontrolna numeru PESEL również jest równa zero.\nWzór dla obliczenia cyfry kontrolnej\n\n  \n    \n      \n        \n          c\n          \n            11\n          \n        \n        =\n        \n          \n            {\n            \n              \n                \n                  0\n                  ,\n                \n                \n                  \n                    gdy \n                  \n                  \n                    mod\n                    \n                      \n                        [\n                        \n                          \n                            ∑\n                            \n                              k\n                              =\n                              1\n                            \n                            \n                              k\n                              =\n                              10\n                            \n                          \n                          \n                            \n                              c\n                              \n                                k\n                              \n                            \n                            ⋅\n                            \n\n                            \n                            \n                              w\n                              \n                                k\n                              \n                            \n                          \n                          ,\n                          10\n                        \n                        ]\n                      \n                    \n                  \n                  =\n                  0\n                \n              \n              \n                \n                  10\n                  −\n                  \n                    mod\n                    \n                      \n                        [\n                        \n                          \n                            ∑\n                            \n                              k\n                              =\n                              1\n                            \n                            \n                              k\n                              =\n                              10\n                            \n                          \n                          \n                            \n                              c\n                              \n                                k\n                              \n                            \n                            ⋅\n                            \n\n                            \n                            \n                              w\n                              \n                                k\n                              \n                            \n                          \n                          ,\n                          10\n                        \n                        ]\n                      \n                    \n                  \n                  ,\n                \n                \n                  \n                    gdy \n                  \n                  \n                    mod\n                    \n                      \n                        [\n                        \n                          \n                            ∑\n                            \n                              k\n                              =\n                              1\n                            \n                            \n                              k\n                              =\n                              10\n                            \n                          \n                          \n                            \n                              c\n                              \n                                k\n                              \n                            \n                            ⋅\n                            \n\n                            \n                            \n                              w\n                              \n                                k\n                              \n                            \n                          \n                          ,\n                          10\n                        \n                        ]\n                      \n                    \n                  \n                  ≠\n                  0\n                \n              \n            \n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle c_{11}={\\begin{cases}0,&{\\text{gdy }}{\\bmod {\\left[\\sum _{k=1}^{k=10}{c_{k}\\cdot {}w_{k}},10\\right]}}=0\\\\10-{\\bmod {\\left[\\sum _{k=1}^{k=10}{c_{k}\\cdot {}w_{k}},10\\right]}},&{\\text{gdy }}{\\bmod {\\left[\\sum _{k=1}^{k=10}{c_{k}\\cdot {}w_{k}},10\\right]}}\\neq 0\\end{cases}}}\n  \n\nPrzykłady:\n\ndla numeru PESEL 55030101193\n\nDla danej sumy S jej ostatnia cyfra to M=7, więc cyfra kontrolna 10 – M=10 – 7=3\n\ndla numeru PESEL 55030101230 (przypadek z p. 6 opisu słownego algorytmu ustalania cyfry kontrolnej powyżej)\n\nDla danej sumy S jej ostatnia cyfra to M=0, więc zgodnie z p. 6 opisu słownego algorytmu cyfra kontrolna=0\nSprawdzanie cyfry kontrolnej\nMetoda sprawdzania cyfry kontrolnej sprowadza się do obliczenia sumy:\n\nc1·1 + c2·3 + c3·7 + c4·9 + c5·1 + c6·3 + c7·7 + c8·9 + c9·1 + c10·3 + c11·1\n\nJeśli ostatnia cyfra otrzymanej sumy jest zerem, to numer PESEL ma poprawną cyfrę kontrolną, w przeciwnym razie numer jest błędny.\nCechy specyficzne algorytmu sprawdzania\nAlgorytm ma pewną wadę w przydziale wag do poszczególnych elementów, która powoduje, że gdy zamienimy rok z dniem (zamieniając zapis z rr-mm-dd na dd-mm-rr) otrzymamy identyczną sumę kontrolną jak w numerze z poprawnym zapisem. Ten algorytm nie sprawdza sensowności danych.\nZ zasady działania cyfry kontrolnej wynika, że w przypadku zamazania którejkolwiek cyfry w numerze PESEL można tę cyfrę odtworzyć.\nBłędy w nadawaniu numeru PESEL\nW praktyce zdarzają się (a przynajmniej zdarzały i wciąż istnieją) numery PESEL z błędami. Błędy w dacie zwykle były zauważane i poprawiane od razu, lecz zdarzały się też powtórzenia numeru porządkowego, błędy w określeniu płci i błędne cyfry kontrolne, które zostały wychwycone po latach przy okazji wprowadzania numeru PESEL do komputerowych baz danych. W związku z tym nie można zakładać, że wynik sprawdzania jednoznacznie określa istnienie bądź nieistnienie podanego numeru PESEL.\nNumer PESEL można zmienić. Powodem do zmiany są przypadki, gdy nastąpiła korekta płci, osoba ma nowy akt urodzenia lub decyzja urzędu okazała się błędna (w wyniku błędów urzędników w 2012 roku ten sam numer nadano różnym osobom w 2 tys. przypadków).\n\n\n== Udostępnianie danych z systemu PESEL ==\nOd dnia 1 lipca 2019 weszła w życie ustawa, zgodnie z którą właściwe w zakresie udostępnienia danych z rejestru PESEL są wyłącznie organy gmin. Wniosek o udostępnienie danych z rejestru PESEL można kierować do dowolnego organu gminy na terenie kraju.\nCentrum Personalizacji Dokumentów MSWiA, w imieniu ministra właściwego do spraw wewnętrznych i administracji, przed 1 lipca 2019, realizowało wnioski o udostępnienie danych z rejestru PESEL.\nCentrum Personalizacji Dokumentów MSWiA, od 1 stycznia 2019, nie udostępnia danych jednostkowych z rejestru PESEL podmiotom publicznym, którym wydana została decyzja administracyjna zezwalająca na dostęp do rejestru PESEL za pomocą urządzeń teletransmisji danych (tzw. decyzja teletransmisyjna). Dane z rejestru PESEL podmioty te uzyskiwać mogą wyłącznie samodzielnie w ramach posiadanego dostępu do rejestru PESEL w trybie teletransmisji danych.\nAktualna lista podmiotów publicznych posiadających dostęp do rejestru PESEL za pomocą urządzeń teletransmisji danych (posiadających decyzję teletransmisyjną) publikowana jest przez Ministra Cyfryzacji na stronie internetowej. Wśród ponad tysiąca takich podmiotów są sądy i komornicy, straże miejskie, wójtowie, burmistrzowie, prezydenci miast, wojewodowie, ministrowie, agencje i inne służby.\nOd 17 listopada 2023 istnieje możliwość zastrzeżenia numeru PESEL. Rejestr zastrzeżeń numerów PESEL powstaje na podstawie ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczania niektórych skutków kradzieży tożsamości (Dz. U. z 2023 r. poz. 1394)\n\n\n== Numery PESEL dla obywateli innych państw ==\nNumer PESEL nadaje minister właściwy do spraw informatyzacji. PESEL jest nadawany z urzędu dzieciom obywateli polskich, obywateli Unii Europejskiej i członków ich rodzin w związku z uzyskaniem przez nich prawa stałego pobytu, a także cudzoziemców, którzy uzyskali:\n\nprawo stałego pobytu lub zezwolenie na pobyt stały;\nzezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej;\nstatus uchodźcy, ochronę uzupełniającą albo azyl;\nzgodę na pobyt tolerowany;\nochronę czasową;\nzgodę na pobyt ze względów humanitarnych.\nW przypadku sporządzania przez urząd stanu cywilnego aktu urodzenia dziecka, które przyszło na świat na terytorium Polski, numer PESEL nadawany jest na wniosek.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nPESEL2\nREGON\nNIP\nDowód osobisty\nAlgorytm Luhna\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nInformacje o rejestrze PESEL\nZasady udostępniania danych osobowych ze zbiorów meldunkowych, zbioru PESEL oraz ewidencji wydanych i utraconych dowodów osobistych. e-ochronainformacji.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-10)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawo atomowe w Polsce\n\nPrawo atomowe w Polsce – zespół przepisów prawnych regulujących produkcję i wykorzystanie energii jądrowej oraz bezpieczeństwo jądrowe i ochronę radiologiczną w Polsce.\n\n\n== Uregulowania krajowe ==\n\n\n=== Państwowa Agencja Atomistyki ===\n\nJednym z pierwszych krajowych uregulowań w Polsce, dotyczących prawa atomowego, było utworzenie Państwowej Agencji Atomistyki ustawą z 27 lutego 1982 roku. Ustawa ta utraciła moc wraz z wejściem w życie ustawy o Prawie atomowym w 1986 roku, gdyż przepisy o PAA włączono do tego uregulowania. Ten sam zabieg powtórzono przy nowej ustawie z 2000 roku.\n\n\n=== Ustawa Prawo atomowe ===\n\nNormy prawa w Polsce opierają się głównie na Ustawie z dnia 29 listopada 2000 roku – Prawo atomowe. Konstrukcyjnie opiera się ona na wcześniejszej ustawie z 1986 roku. Przyczyną powstania nowego aktu prawnego było dostosowanie prawa Polskiego do norm międzynarodowych. Przedmiotem tego aktu jest bezpieczeństwo oraz ochrona życia i zdrowia ludzi oraz bezpieczeństwo mienia i ochrona środowiska, a także odpowiedzialność cywilna. Do tej ustawy istnieje wiele rozporządzeń wykonawczych, które regulują między innymi ochronę fizyczną materiałów jądrowych i obiektów jądrowych, szczegółowe warunki bezpiecznej pracy ze źródłami promieniowania jonizującego, a także tworzą plan postępowania awaryjnego w przypadku zdarzeń radiacyjnych. W art. 3 zamieszczono wiele definicji ustawowych (72) np. odpadów promieniotwórczych, materiałów jądrowych czy promieniowania jonizującego.\nW maju 2011 roku Sejm dokonał zmiany ustawy Prawo atomowe w celu ujednolicenia i dostosowania przepisów do wymogów Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej.\n\n\n== Uregulowania międzynarodowe ==\nDodatkowo w Polsce obowiązują umowy międzynarodowe. Należą między innymi do nich:\n\nKonwencja Międzynarodowej Organizacji Pracy Nr 115 dotycząca ochrony pracowników przed promieniowaniem jonizującym podpisana w Genewie 22 czerwca 1960 r.\nKonwencja Wiedeńska o odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową, sporządzona w Wiedniu dnia 21 maja 1963 r.\nKonwencja o wczesnym powiadamianiu o awarii jądrowej, sporządzona w Wiedniu dnia 26 września 1986 r.\nWspólny protokół dotyczący stosowania Konwencji wiedeńskiej i Konwencji paryskiej (o odpowiedzialności za szkody jądrowe), sporządzony w Wiedniu dnia 21 września 1988 r.\nKonwencja o pomocy w przypadku awarii jądrowej lub zagrożenia radiologicznego, sporządzona w Wiedniu dnia 26 września 1986 r.\nWspólna Konwencja bezpieczeństwa w postępowaniu z wypalonym paliwem jądrowym i bezpieczeństwa w postępowaniu z odpadami promieniotwórczymi, sporządzona w Wiedniu dnia 5 września 1997 r.\nKonwencja bezpieczeństwa jądrowego, sporządzona w Wiedniu dnia 20 września 1994 r.\nKonwencja o ochronie fizycznej materiałów jądrowych wraz z załącznikami I i II, otwarta do podpisu w Wiedniu i w Nowym Jorku w dniu 3 marca 1980 r.\nMiędzynarodowa konwencja w sprawie zwalczania aktów terroryzmu jądrowego przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 13 kwietnia 2005 r.\nUkład o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, sporządzony w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 27 stycznia 1967 r.\nUkład o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, sporządzony w Moskwie, Waszyngtonie i Londynie dnia 1 lipca 1968 r.\nUkład o zakazie umieszczania broni jądrowej i innych rodzajów broni masowej zagłady na dnie mórz i oceanów oraz w jego podłożu, sporządzony w Moskwie, Waszyngtonie i Londynie dnia 11 lutego 1971 r.\nUmowa między Stronami Traktatu Północnoatlantyckiego o współpracy w dziedzinie informacji atomowych, sporządzona w Paryżu dnia 18 czerwca 1964 r.\n\n\n=== Organizacje międzynarodowe ===\nPolska jest również członkiem organizacji międzynarodowych zajmujących się energią atomową. Są to:\n\nMiędzynarodowa Agencja Energii Atomowej\nStatut Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej podpisany w Nowym Jorku dnia 26 października 1956 r.\nEuropejska Organizacja Badań Jądrowych\nKonwencja o utworzeniu Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych oraz Protokół finansowy stanowiący jej załącznik, sporządzone w Paryżu dnia 1 lipca 1953 r.\n\n\n=== Uregulowania wspólnotowe ===\nPolska, jako członek Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej, jest zobowiązana do przestrzegania wielu rozporządzeń i dyrektyw wspólnotowych z zakresu prawa atomowego.\nNiektóre dyrektywy EWEA:\n\nDyrektywa Rady 2009/7/Euratom z dnia 25 czerwca 2009 r. ustanawiająca wspólnotowe ramy bezpieczeństwa jądrowego obiektów jądrowych\nDyrektywa Rady 2011/70/Euratom z dnia 19 lipca 2011 r. ustanawiająca ramy wspólnotowe w zakresie odpowiedzialnego i bezpiecznego gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi\nDyrektywa Rady 2013/59/Euratom z dnia 5 grudnia 2013 r. ustanawiająca podstawowe normy bezpieczeństwa w celu ochrony przed zagrożeniami wynikającymi z narażenia na działanie promieniowania jonizującego\n\n\n== Zobacz też ==\nmonitoring skażeń promieniotwórczych w Polsce\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPortal elektrownia jądrowa w Polsce. [dostęp 2011-11-05].\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOECD, Nuclear Legislation in OECD and NEA Countries. Regulatory and Institutional Framework for Nuclear Activities. Poland, 2015, https://www.oecd-nea.org/law/legislation/poland.pdf [dostęp 2023-08-24].\nT. Nowacki, Organy dozoru jądrowego w strukturze administracji rządowej w Polsce, Zeszyty Prawnicze Biura Analiz Sejmowych 2021, nr 1(61), https://zpbas.sejm.gov.pl/Journal.nsf/pubBAS.xsp?documentId=E4DCFA2B38C3BDF6C12586AA005CF1A1&lang=PL [dostęp 2023-08-24].\nT. Nowacki, Nuclear Power on the Vistula River. Law and Policy in Shaping Energy Future of Poland, Prawo i Więź 2020 nr 3(33), https://www.prawoiwiez.edu.pl/piw/article/view/97 [dostęp 2023-08-24].\nT. Nowacki, Opinie Prezesa PAA, o których mowa w art. 36a i 39b ustawy - Prawo atomowe jako przykład pre-licencjonowania obiektów jądrowych, Studia Iuridica 2020, nr 87, https://studiaiuridica.pl/resources/html/article/details?id=223578&language=pl [dostęp 2023-08-24].\nNational Atomic Energy Agency,  Laws of Poland, https://www.gov.pl/web/paa-en/laws-of-poland [dostęp 2023-08-24].\nPaństwowa Agencja Atomistyki, Krajowe ramy prawne, https://www.gov.pl/web/paa/krajowe-ramy-prawne [dostęp 2023-08-24].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawo karne wojskowe w II Rzeczypospolitej Polskiej\n\nPrawo karne wojskowe II Rzeczypospolitej Polskiej – akty prawne, które regulowały prawo karne materialne i formalne (postępowanie karne) wojskowe w okresie w II RP.\n\n\n== Prawo materialne ==\nPo zakończeniu I wojny światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości powstał problem wynikający z różnych kodyfikacji byłych zaborców czy walki na wszystkich frontach Wielkiej Wojny. Z tego powodu obowiązywały na ziemiach polskich: niemiecki kodeks karny wojskowy z 1872, prawo austriackie, prawo francuskie i rosyjski kodeks karny z 1903 roku. Szybko chciano zmienić ten stan i rozkazem naczelnego wodza z dnia 22 stycznia 1919 roku ustanowiono Polską Komisję Ustawodawczą zastąpiona przez 6 marca 1919 przez Radę Wojskową. Wybuch wojny polsko-bolszewickiej sprawił, że wprowadzono tymczasowo niemiecki kodeks karny wojskowy z 1872 roku, który obowiązywał do 1 sierpnia 1928 roku. Zastąpił go Kodeks Karny Wojskowy z dnia 22 marca 1928. Kodeks opierał się na rosyjskim kodeksie Tagancewa. Art. 7 kodeksu stanowił, że postanowienia tego kodeksu mają ogólne zastosowanie do zbrodni i występków w kodeksie karnym wojskowym. Kodeks z 1928 roku miał wyłącznie charakter przejściowy i miał być zastąpiony nowszą i doskonalszą ustawą karną. Nowy kodeks wszedł w życie 1 stycznia 1933. Prace nad kodeksem Były prowadzone w Sekcji Ustaw Departamentu Sprawiedliwości Ministerstwa Spraw Wojskowych pod kierownictwem prawnika Józefa Dańca. W przeciwieństwie do poprzednich kodeksów nie było w nim bezpośrednich nawiązań do kodeksów państw zaborczych, a oparto się na kodeksie karnym Makarewicza (Dz.U. z 1932 r. nr 60, poz. 571). Kodeks ten wprowadził nowe rodzaje kar. Były to tak zwane kary niehańbiące: kara twierdzy trwająca od dwóch tygodni do roku i aresztu wojskowego od 1 dnia do 6 tygodni. Art. 32 tego kodeksu dopuszczał możliwość karania dyscyplinarnego za przestępstwa mniejszej wagi i wykroczenia. Rozwiązanie to powróciło w art. 331 k.k. (porównanie poniżej)\nArt. 32 Kodeksu karnego wojskowego z 1932.\n§ 1. Zamiast kary zagrożonej, może być wymierzona kara dyscyplinarna, przewidywana w wojskowych przepisach dyscyplinarnych\na) w przypadkach niższej wagi- za występki wojskowe zagrożone, jako najniższą karą, aresztem wojskowym i za występki pospolite zagrożone, jako najniższą karą – zależnie od wyboru sądu - aresztem do lat 2 lub grzywną, albo zagrożone karą aresztu nie wyższą niż 6 miesięcy, albo też grzywną.\nb) za wykroczenia, które prócz kary zasadniczej nie są zagrożone karą dodatkową\nArt. 331 k.k. z 1997 roku Część wojskowa:\nOdstępując od kary dyscyplinarnej, sąd może zwrócić się do właściwego dowódcy o wymierzenie kary dyscyplinarnej przewidzianej w wojskowych przepisach dyscyplinarnych.\nZostał uchylony Dekretem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 23 września 1944 roku Kodeks Karny Wojska Polskiego (Dz.U. z 1944 r. nr 6, poz. 27), który wszedł w życie 30 września 1944 roku.\n\n\n== Prawo formalne ==\nPodobna sytuacja co w prawie materialnym miała miejsce w prawie formalnym. Sytuację tę zmieniło objęcie urzędu tymczasowego naczelnika Państwa przez Józefa Piłsudskiego, który jako jedyny był upoważniony do ustanawiania aktów normatywnych wydawanych w formie dekretów, a jako naczelny wódz był zwierzchnikiem wszystkich sądów wojskowych w Polsce. Na mocy dekretu z 5 grudnia 1918 zlikwidowano wszystkie, ustanowione wcześniej przez poszczególnych dowódców, sądy wojskowe, pozostawiając sądy funkcjonujące przy dowódcach okręgów generalnych. Ocalał też Sąd Wojenny Wojska Polskiego w Warszawie. Kolejnym krokiem regulacji sądownictwa wojskowego i wojskowej procedury karnej był dekret z dnia 19 stycznia 1919 roku Ustawa o tymczasowej organizacji sądowej Wojska Polskiego, który powstał w Komisji przygotowawczej do spraw Sądownictwa Wojskowego w Ministerstwie Spraw Wojskowych pod przewodnictwem gen ppor. Jana Roszkowskiego. Jednak nazwa aktu i jego moc obowiązująca budziła uzasadnione wątpliwości i koniecznie trzeba było ją w przyszłości zastąpić nowym aktem ustawowym. Przyjęcie tego dekretu oznaczało obowiązywanie dwóch aktów prawnych, dotyczących procedury karnej. Przyjęto, że obowiązywać będzie austro-węgierska i niemiecka procedura karna. Zostały jednak dostosowane do polskich realiów ustrojowych i organizacyjnych w przepisach przechodnich 20 lutego 1919 roku. W samej procedurze nie dokonano większych zmian. Zmiana treści przepisów w celu dostosowania do polskich realiów:\nI. Względem ustawy austro-węgierskiej z dnia 5 lipca 1912 roku.\n1) Obowiązywanie na obszarze krakowskiego i lubelskiego okręgu generalnego,\n2) zastąpienie określenia „Wspólna siła Zbrojna” na Wojsko Polskie,\n3) przez prawa przysługujące panującemu należało rozumieć Najwyższą Radę Państwową,\n4) zamiast pojęcia monarchia austro-węgierska- Wojsko Polskie,\n5) Odpowiednie zastąpienie pojęć sądy dywizji i Najwyższy Trybunał Wojskowy nazwami sądy pułkowe, sądy okręgów generalnych i Naczelny Sąd Wojskowy,\n6) Wydawanie wyroków sądowych w imieniu Państwa Polskiego,\n7) Sprecyzowanie właściwości Naczelnego Sądu Wojskowego, jako Sądu I instancji w odniesieniu do dowódców okręgów generalnych, dowódców korpusu, szefów departamentów Ministerstwa Spraw Wojskowych oraz równorzędnych,\n8) język polski jest językiem urzędowym;\nII. Względem niemieckiej procedury wojskowej z dnia 1 grudnia 1898 roku:\n1) Zakres obowiązywania na obszarze warszawskiego, łódzkiego i kieleckiego okręgu generalnego,\n2) Zastąpienie wyrażenia Wspólna Siła Zbrojna pojęciem Wojsko Polskie,\n3) Zastąpienie pojęcia Rzesza wyrażeniem Wojsko Polskie,\n4) Uprawnienia Cesarza i Naczelnika Kontyngentu odniesiono do „Najwyższej Władzy Państwa”,\n5) Kompetencje sądów wyższych i Sądu Rzeszy przejął Naczelny Sąd Wojskowy, natomiast organizacja i funkcjonowanie niemieckich sądów niższych, a więc sądów pułkowych i sądów wojskowych, pozostała nadal w mocy ze zmianami wynikającymi z ustawy tymczasowej organizacji sądowej Wojska Polskiego,\n6) język polski jest językiem urzędowym.\nDekret z 19 stycznia traktowano jako rozwiązanie przejściowe i zachodziła potrzeba stworzenia ustawy ustrojowej i proceduralnej z prawdziwego zdarzenia. Dnia 29 lipca 1919 roku nastąpiło ogłoszenie ustawy o tymczasowym sądownictwie wojskowym. Akt ten ustanawiał, że obowiązywać będzie tylko jedna procedura karna. Zastosowano w tym przypadku austriacką procedurę karną wojskową z 1912 roku. Powodem wyboru tej procedury była jej nowoczesność oraz fakt, że wielu oficerów wywodziło się z Legionów Piłsudskiego. Zgodnie ustawą dnia 10 maja 1920 roku Rada Ministrów wydała Rozporządzenie w przedmiocie wprowadzenia w życie ustawy Wojskowego Postępowania Karnego dla Wspólnej Siły Zbrojnej z dnia 5 lipca 1912 roku. Jednak to rozwiązanie prawne budziło wiele kontrowersji. Przepisy zawarte w rozporządzeniu funkcjonowały do 31 grudnia 1936 roku.\nPrace nad kodeksem ruszyły w 1928 roku i zakończyły się 5 czerwca 1934 roku. Następnie projekt udostępniono i po przeprowadzeniu szerokich konsultacji w wojskowym środowisku prawniczym został przedłożony Radzie Ministrów. Kodeks wprowadzono Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 29 września 1936 roku (Dz.U. z 1936 r. nr 76, poz. 537) i wszedł w życie 1 stycznia 1937 roku. Przestał obowiązywać de facto po klęsce wojsk polskich po kampanii wrześniowej 1939 roku i formalnie został zastąpiony dekretem z 23 czerwca 1945 roku wprowadzającym nowy kodeks wojskowego postępowania karnego (Dz.U. z 1945 r. nr 36, poz. 216). Kodeks z 1936 roku był dziełem praktyków i tworzony z myślą o praktykach. Wykorzystano również materiały Komisji Kodyfikacyjnej Rzeczypospolitej Polskiej oraz dorobek doktryny w postaci prac autorstwa prof. Stefana Glasera, profesora Aleksandra Mogilnickiego prof. Emila Stanisława Rappaporta i prof. Władysława Woltera. Korzystano również z orzecznictwa Sądu Najwyższego. Wzorcem dla tego kodeksu był kodeks postępowania karnego z 1928 roku (Dz.U. z 1928 r. nr 33, poz. 313). Świadczy o tym między innymi systematyka kodeksu oraz treść poszczególnych rozdziałów które przejęto w całości z k.p.k. Jednak konstrukcja postępowania przygotowawczego, mimo że przejęta z k.p.k., w wielu szczegółach miała rozwiązania bardziej oryginalne. Tymi rozwiązaniami są: pozycja podejrzanego i jego prawa do obrony formalnej oraz relacji sędziego względem prokuratora. Wojskowy sędzia śledczy był bardziej samodzielny względem prokuratora niż w sądownictwie powszechnym. Z ustawy austriackiej przejęto bez większych zmian przepisy o postępowaniu polowym i doraźnym. Wszystkie kwestie nieodpowiadające realiom wojskowym zostały zmienione. Wyeliminowano w I instancji sędziów niefachowych, a w I instancji ich liczbę ograniczono. Nowością był model wojskowego postępowania odwoławczego w postaci trybu rewizyjnego, odejście od gwarancji zakazu reformationis in peius i przyjęcie zasady noviter reperta.\n\n\n== Bibliografia ==\nS.M. Przyjemski, Prawo Karne Wojskowe, Gdańsk 1999, s. 15–23.\nK. Bradliński, Polskie kodeksy karne okresu międzywojnia, „Studenckie Zeszyty Naukowe” 2018, Vol. XXI, nr 38.\nT. Szczygieł, Unifikacja i kodyfikacja wojskowej procedury karnej w II Rzeczypospolitej, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, Tom LXIX, 2017, zeszyt 1.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawo małżeńskie w Polsce\n\nPrawo małżeńskie w Polsce – część polskiego prawa rodzinnego, regulująca zawarcie, ustanie, unieważnienie małżeństwa, prawa i obowiązki małżonków, jak również stosunki majątkowe między nimi.\nW polskim prawie małżeństwo odwołuje się do małżeństwa jako trwałego, egalitarnego związku mężczyzny i kobiety powstałego z ich woli w sposób sformalizowany, określonego jako swoistą dwustronną czynność prawną zbliżoną do kategorii umów.\n\n\n== Podstawy prawne ==\nWedług prawodawstwa w Polsce zawarcie małżeństwa następuje przez złożenie przez dwie osoby przeciwnej płci i stanu wolnego, zgodnego oświadczenia (przysięga małżeńska) o wstąpieniu w związek małżeński, jeżeli czyniąc to znajdują się jednocześnie w obecności kierownika urzędu stanu cywilnego – ewentualnie w obecności duchownego, kiedy zawierają związek małżeński podlegający prawu wewnętrznemu wybranego związku wyznaniowego, oświadczą wolę jednoczesnego zawarcia małżeństwa cywilnego, a kierownik urzędu stanu cywilnego sporządzi następnie akt małżeństwa.\nKodeks rodzinny i opiekuńczy określa dolną granicę wieku dla obojga małżonków na 18 lat, jednakże z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła 16 lat. Kodeks postępowania cywilnego wymaga wniosku zainteresowanej. Kodeks cywilny traktuje małżonkę jako pełnoletnią.\n\n\n=== Prawa i obowiązki małżonków ===\nZgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Poprzez zawarcie związku małżeńskiego zobowiązują się do: a) wspólnego pożycia; b) wzajemnej pomocy; c) współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Ponadto art. 24 k.r.o. stanowi o konieczności wspólnego rozstrzygania o istotnych sprawach rodziny. Jeżeli pomiędzy małżonkami brak jest porozumienia, każde z nich może się zwrócić o rozstrzygnięcie sporu do sądu\nPowinowactwo jest to więź prawna, jaka powstaje pomiędzy jednym małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Trwa ono mimo ustania małżeństwa.\nWyróżnia się prawa i obowiązki małżonków:\n\nniemajątkowe\nwspólnego pożycia\nwzajemnej pomocy\nwierności\nwspółdziałania dla dobra rodziny\nmajątkowe\nprzyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny.\nObowiązek wspólnego pożycia polega na duchowej, fizycznej i gospodarczej łączności małżonków. Wspólne pożycie stanowi naturalny cel małżeństwa i warunkuje urzeczywistnienie jego treści. Jego przejawami są wspólne zamieszkanie, wzajemna lojalność małżonków, uwzględnienie słusznych interesów i uczuć drugiej strony, współżycie płciowe, poszanowanie itd..\nObowiązek wzajemnej pomocy polega nie tylko na pomocy materialnej, lecz również na pomocy moralnej, na wspieraniu poczynań i przezwyciężaniu trudności drugiego małżonka. Obowiązek ten przejawia się szczególnie silnie np. w wypadku choroby małżonka.\nObowiązek wierności dotyczy obojga małżonków. Małżonek, który dopuszcza się zdrady, łamie swoją przysięgę małżeńską, a doprowadziwszy tym do rozwodu, może zostać uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia małżeńskiego.\nWspółdziałanie dla dobra rodziny przejawiać się może w przyczynianiu się według sił i możliwości zarobkowych i majątkowych każdego z małżonków do zaspokajania potrzeb rodziny. W szczególności przyczynienie się to może polegać na wspólnym wychowywaniu dzieci oraz na współpracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Prawo polskie dopuszcza także model współdziałania, polegający na tym, że jedno z małżonków zarabia na utrzymanie rodziny, a drugie zajmuje się pracą w gospodarstwie domowym.\nObowiązek wspólnego rozstrzygania spraw rodziny stanowi, iż istotne sprawy rodziny muszą być przez małżonków rozstrzygane wspólnie. W zwykłych sprawach rodziny może występować osobno każdy ze małżonków, ale wtedy zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich obciążają solidarnie oboje małżonków.\n\n\n=== Nazwiska małżonków ===\nKażdy małżonek może zdecydować o tym, jakie nazwisko będzie nosił po zawarciu związku małżeńskiego. Stosowne oświadczenie jest składane kierownikowi USC bezpośrednio po zawarciu małżeństwa lub przed sporządzeniem zaświadczenia, o którym mowa w art. 41 § 1 k.r.o.\nStosowne kombinacje możliwości małżonków co do nazwiska, jakie będą nosili po zawarciu małżeństwa, przedstawiają się następująco:\n\nmogą nosić wspólne nazwisko, które jest dotychczasowym nazwiskiem jednego z nich,\nmogą każdy z osobna zachować swoje dotychczasowe nazwisko,\nmogą połączyć nazwisko małżonka ze swoim nazwiskiem. Po połączeniu nazwisko konkretnej osoby nie może składać się z więcej niż dwóch członów.\nJeżeli małżonkowie nie złożyli stosownych oświadczeń co do swojego nazwiska, każdy z nich pozostaje przy nazwisku dotychczasowym.\n\n\n=== Powinowactwo ===\nZgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego powinowactwo – stosunek prawno rodzinny łączący jednego małżonka z krewnymi drugiego – trwa mimo ustania małżeństwa (ale nie unieważnienia). Linię i stopień powinowactwa określa się według linii i stopnia pokrewieństwa. Zgodnie z art. 14 Kodeksu rodzinnego. powinowactwo w linii prostej jest względną przeszkodą małżeńską (z ważnych powodów sąd może udzielić zgody na takie małżeństwo) (Dz.U. z 2008 r. nr 220, poz. 1431).\nTak jak w przypadku stopni pokrewieństwa, także i różne stopnie powinowactwa miały niegdyś swoje tradycyjnie ustalone nazwy, jednak we współczesnym języku polskim system nazewnictwa uległ znacznemu uproszczeniu; i tak na przykład:\n\nteść i teściowa oznaczają rodziców współmałżonka (I stopień powinowactwa w linii prostej);\nszwagier oznacza brata współmałżonka albo męża siostry (II stopień powinowactwa w linii bocznej);\nszwagierka oznacza siostrę współmałżonka;\nbratowa oznacza żonę brata.\nPowinowactwo zachodzi jedynie między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka (np. wobec siostry żony), nie zachodzi natomiast między małżonkiem a powinowatymi drugiego małżonka (np. wobec szwagra żony). W żargonie prawniczym taki rodzaj relacji nazywany jest zimnym powinowactwem, choć nie zachodzi tutaj powinowactwo w rozumieniu przepisów prawa.\n\n\n== Przesłanki i przeszkody zawarcia małżeństwa ==\nPrzesłanki\nróżnica płci\nosobiste stawienie się przed osobą udzielającą ślubu\nzłożenie zgodnych oświadczeń\nudział czynnika urzędowego\nPrzeszkody\nniski wiek małżonków (przeszkoda wieku)\nubezwłasnowolnienie\nzaburzenia psychiczne\nniepełnosprawność intelektualna\nbigamia (art. 206 Kodeksu karnego)\npokrewieństwo\npowinowactwo\nadopcja\n\n\n== Szczególne zasady zawierania małżeństwa ==\n\n\n=== Zawarcie małżeństwa poza urzędem stanu cywilnego ===\nOd 1 marca 2015 r. można zawrzeć związek małżeński poza urzędem stanu cywilnego w okręgu rejestracji stanu cywilnego, w którym jest on właściwy, jeżeli wskazane miejsce zawarcia małżeństwa zapewnia zachowanie uroczystej formy jego zawarcia oraz bezpieczeństwo osób obecnych przy składaniu oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński. Za tę czynność pobierana jest opłata w wysokości 1000 złotych Można także wstąpić w związek małżeński poza urzędem stanu cywilnego, jeśli jest się w stanie zagrożenia życia lub zdrowia lub pozbawionym wolności.\n\n\n=== Zawarcie małżeństwa przed duchownym ===\nKonkordat zawarty między Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską umożliwia zawarcie małżeństwa przed duchownym, a czynność ta wywołuje skutki cywilnoprawne.\nUprawnienia udzielania związku małżeńskiego przysługują w Polsce również innym związkom wyznaniowym.\nDuchowny miał obowiązek poinformować nupturientów o treści podstawowych praw dotyczących zawarcia małżeństwa i skutków.\nAby zawrzeć małżeństwo przed duchownym, należy dostarczyć mu, sporządzone przez kierownika urzędu stanu cywilnego zaświadczenie, stwierdzające brak okoliczności, które mogą wyłączać zawarcie małżeństwa. Zaświadczenie takie ważne jest 6 miesięcy od daty wystawienia.\nNależy również spełnić łącznie wszystkie poniższe wymagania:\n\nróżnica płci (różnicę płci określa nie tylko wpis do aktu urodzenia, ale faktyczny stan w chwili zawarcia małżeństwa)\njednoczesna obecność nupturientów\nzgodne oświadczenia nupturientów\nudział uprawnionego duchownego\nsporządzenie przez kierownika właściwego Urzędu Stanu Cywilnego aktu małżeństwa.\nMałżeństwo zostaje zawarte w chwili złożenia oświadczeń woli przez nupturientów. Dopóki te przesłanki nie zostaną spełnione, oświadczenia woli nie wywołują skutków prawnych.\nPo zawarciu małżeństwa, duchowny musi w ciągu 5 dni dostarczyć zaświadczenie zawarcia związku małżeńskiego do urzędu stanu cywilnego, chyba że nastąpi zdarzenie kwalifikowane jako siła wyższa.\nSąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 listopada 2005 r. określił, że niedochowanie terminu do przekazania dokumentów do urzędu stanu cywilnego bez wskazania siły wyższej wiąże się z odmową sporządzenia dokumentów zawarcia małżeństwa przez kierownika urzędu stanu cywilnego. Siła wyższa oznacza „zdarzenie pochodzące z zewnątrz, którego nie można było przewidzieć i którego następstwom nie można było zapobiec, mimo dołożenia największej staranności.\nJedną z form dostarczenia jest nadanie przesyłki poleconej w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego (np. Poczta Polska).\nZ ważnych powodów za zezwoleniem sądu oświadczenie woli może być złożone przez pełnomocnika (per procura).\n\n\n== Małżeństwa osób tej samej płci w Polsce ==\nW Polsce małżeństwa osób tej samej płci nie są uznawane, choć – jak stwierdził w 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w pisemnym uzasadnieniu wyroku – art. 18 Konstytucji sam w sobie nie stanowiłby przeszkody przy transkrypcji zagranicznego aktu małżeństwa, gdyby w porządku krajowym instytucja małżeństwa jako związku także osób tej samej płci istniała. Ponadto Sąd stwierdził, że ten przepis konstytucji nie zabrania ustawodawcy uregulowania prawnego statusu związków jednopłciowych „które z sobie wiadomych przyczyn nie chcą zawrzeć małżeństwa w jego tradycyjnym rozumieniu”.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nJakie są prawa i obowiązki małżonków. prawoprosto.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-28)].\nMatrimonium per procura – uwagi na tle prawa materialnego i prawa kolizyjnego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawo rowerowe w Polsce\n\nPrawo rowerowe w Polsce jest zestawem regulacji dotyczących roweru oraz osób poruszających się na rowerach po drogach publicznych wynikających z przepisów:\n\nUstawy z dnia 20 czerwca 1997 r. prawo o ruchu drogowym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1047); ostatnie zmiany w ustawie zostały wprowadzone w 2022;\nUstawa z dnia 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami (Dz.U. z 2024 r. poz. 1210); ostatnie zmiany w ustawie zostały opublikowane w 2023\nRozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezbędnego wyposażenia (Dz.U. z 2024 r. poz. 502).\nDuża część przepisów prawa polskiego wynika z umowy międzynarodowej – Konwencji Wiedeńskiej o Ruchu Drogowym, którą Polska ratyfikowała w 1988 roku.\nPierwsze regulacje prawne dotyczące rowerów pochodzą z 1954 roku.\nPrawo definiuje rower jako pojazd o szerokości nieprzekraczającej 0,9 m poruszany siłą mięśni osoby jadącej tym pojazdem, przy czym dopuszcza się wyposażenie roweru w napęd elektryczny zasilany napięciem nie wyższym niż 48 V o znamionowej mocy ciągłej nie większej niż 250 W, którego moc wyjściowa zmniejsza się stopniowo i spada do zera po przekroczeniu prędkości 25 km/h. Pojazd, który spełnia wymagania roweru, przekraczając jednak 90 cm szerokości, definiowany jest jako wózek rowerowy (np. riksza). Rowerzysta przez przepisy definiowany jest jako kierujący rowerem, przy czym osoba prowadząca rower jest przez prawo traktowana jako pieszy.\nOprócz szczególnych przypadków dotyczących rowerów i kierujących rowerami osoby kierujące rowerem obowiązują przepisy takie same jak dla pozostałych kierujących uczestników ruchu drogowego.\n\n\n== Zasady poruszania się rowerem po drogach publicznych ==\nKierujący rowerem ma obowiązek trzymać się minimum jedną ręką na kierownicy; Rowerzysta ma obowiązek trzymać nogi na pedałach lub podnóżkach; Zabrania się rowerzystom czepiania się pojazdów.\nRowerzysta jest zobowiązany do poruszania się po (zgodnie z kolejnością):\n\ndrogach rowerowych oraz drogach przeznaczonych jednocześnie dla pieszych i rowerzystów jeśli prowadzą w kierunku, w którym porusza się rowerzysta lub po pasie ruchu dla rowerów,\npoboczu, jeśli nadaje się do jazdy oraz jazda ta nie utrudnia ruchu pieszych,\njezdni, poruszając się możliwie blisko prawej krawędzi jezdni, lecz z zachowaniem bezpieczeństwa, omijając strefę występowania studzienek i defektów jezdni uniemożliwiających bezpieczną jazdę.\n\n\n=== Jazda po jezdni ===\n\nW przypadku braku drogi rowerowej, drogi dla pieszych i rowerów lub pasa dla ruchu rowerów w kierunku jazdy rowerzysty, rowerzysta powinien poruszać się po jezdni. Kierujący rowerem zobowiązany jest do korzystania z pobocza, o ile ono istnieje, nadaje się do jazdy i nie utrudnia ruchu pieszych. Rowerzyści jadąc po jezdni, mogą wyprzedzać inne pojazdy z prawej strony. Dopuszcza się jazdę parami, obok siebie, tylko jeśli nie utrudnia to ruchu, przy czym samo utrudnianie ruchu nie jest zdefiniowane.\n\nPrzy warunkach zmniejszonej przejrzystości powietrza powinien korzystać z pobocza, a jeśli to nie możliwe, jechać jak najbliżej krawędzi jezdni. \n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\nRowerzysta nie może poruszać się po jezdni oraz poboczu drogi oznaczonej znakiem zakazu wjazdu rowerów B-9 oraz ogólnymi znakami zakazu ruchu (B-1) i wjazdu (B-2) z wyjątkiem miejsc oznaczonych dodatkowo tabliczką T-22 wykluczającą rowery z obowiązywania znaku, a także na drogach ekspresowych i autostradach. \n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\nW przypadku ruchu po jezdni kierujący pojazdem, wyprzedzając rowerzystę, jest obowiązany szczególną ostrożność oraz bezpieczny odstęp, który ma być nie mniejszy niż 1 metr i tak jak inne pojazdy powinien wyprzedzać rower tylko po lewej stronie. Innym pojazdom zabrania się też wjeżdżania między osoby jadące na rowerach w kolumnie, przy czym taki peleton wg przepisów nie może liczyć więcej niż 15 osób.\n\n\n=== Jazda drogami przeznaczonymi dla rowerów ===\n\nRowerzysta jest zobowiązany korzystać z drogowej infrastruktury przeznaczonej dla rowerów, czyli z drogi dla rowerów, drogi dla pieszych i rowerów lub pasa ruchu dla rowerów, jeśli są one wyznaczone dla kierunku, w którym się porusza lub zamierza skręcić, nawet jeżeli znajduje się ona po przeciwległej stronie jezdni, ale obejmuje wybrany kierunek (dwukierunkowa droga rowerowa). Po drodze dla rowerów nie wolno poruszać się pieszym, a wyjątkiem jest sytuacja, gdy na danym odcinku drogi nie ma chodnika lub pobocza albo nie jest możliwe z nich korzystanie (np. z powodu prac remontowych); Pieszy w tym przypadku musi ustępować pierwszeństwa rowerzystom. Na drodze dla rowerów równoprawnie poruszać się mogą osoby korzystające z urządzenia wspomagającego ruch, hulajnogi elektrycznej lub urządzenia transportu osobistego.\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\nNa drodze dla rowerów mogą znajdować się przejścia dla pieszych, dla których stosuje się przepisy ogólne, takie same jak dla innych dróg i pojazdów. Wynika z tego, że na przejściach dla pieszych przez drogi rowerowe kierujący mają obowiązek ustąpić pierwszeństwa pieszym. Nie dotyczy to przejść sugerowanych, gdzie droga rowerowa nadaje się i jest skonstruowana do przekroczenia przez pieszych, ale nie oznakowana w odpowiedni sposób – w tych miejscach pieszy może przejść przez drogę rowerową, ale musi ustąpić pierwszeństwa pojazdom i urządzeniom poruszającym się zgodnie z prawem po tej drodze.\n\n\n=== Jazda drogą dla rowerów i pieszych (ciągiem pieszo-rowerowym) ===\nPodobnie jak w przypadku drogi dla rowerów kierujący rowerem ma obowiązek korzystania z drogi dla pieszych i rowerów; Korzystając z drogi dla pieszych i rowerów, jest obowiązany zachować szczególną ostrożność i ustępować miejsca pieszym. Droga taka jest oznaczona symbolem C-13 i C-16 na jednej tarczy oddzielonymi linią poziomą. \n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n=== Jazda chodnikiem ===\n\nZgodnie z ustawą żadnym pojazdem drogowym łącznie z rowerami nie można poruszać się po chodniku / drodze dla pieszych, przy czym w przypadku rowerów występują trzy wyjątki:\n\nRowerem po drodze dla pieszych można jechać wyłącznie, gdy są spełnione jednocześnie 3 warunki: nie ma drogi dla rowerów (1), dopuszczalna szybkość poruszania się na jezdni drogi wynosi więcej niż 50 km/h (2) i droga dla pieszych ma minimum 2 metry szerokości (3);\nRowerem można jechać po drodze dla pieszych lub chodniku też, gdy jadąca osoba opiekuje się „osobą w wieku do lat 10 kierującą rowerem”,\nRowerem po drodze dla pieszych lub chodnikach można jechać także w przypadku wystąpienia niekorzystnych warunków atmosferycznych, takich jak opady śniegu, silny wiatr, ulewa, gołoledź, gęsta mgła zagrażających bezpieczeństwu rowerzysty na jezdni.\nPrzy poruszaniu się drogą przeznaczoną dla pieszych musi poruszać się powoli – z prędkością zbliżoną do prędkości, z jaką poruszają się piesi, zachować szczególną ostrożność i ustępować miejsca pieszym. Dodatkowo, jeździć po chodniku mogą dzieci do lat 10 oraz ich opiekuni.\n\n\n=== Jazda przejściem i przejazdem ===\n\nNie można poruszać się rowerem przez przejścia przeznaczone dla pieszych. W takim przypadku kierujący rowerem powinien zejść z roweru i rower prowadzić. Do przejazdu rowerzystów przez jezdnię przeznaczone są przejazdy dla rowerzystów. Przejazdy przeznaczone dla rowerzystów, często występujące razem z przejściem dla pieszych; Są one oznaczone odpowiednimi znakami pionowymi (D-6a, D-6b) i mogą być oznakowane dodatkowymi poziomymi (P-11). Na takim przejeździe rowerzysta ma pierwszeństwo nad innymi pojazdami, jeżeli znajduje się na tym przejściu. Nie jest dozwolone wjechanie na przejście tuż przed samochód lub inny pojazd drogowy. Pierwszeństwo obowiązuje, kiedy wjazd na przejazd nastąpił w bezpiecznym odstępie czasowym przed innym pojazdem. \n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\nPierwszeństwo zmienia charakter, gdy przejazd dla rowerów znajduje się w ciągu przebiegu drogi. W tym przypadku, gdy kierujący pojazdem, który skręca w drogę poprzeczną, jest obowiązany zachować szczególną ostrożność i ustąpić pierwszeństwa kierującemu rowerem, hulajnogą elektryczną lub urządzeniem transportu osobistego oraz osobie poruszającej się przy użyciu urządzenia wspomagającego ruch, jadącym na wprost po jezdni, pasie ruchu dla rowerów, drodze dla rowerów lub innej części drogi, którą zamierza opuścić.\n\n\n=== Jazda po skrzyżowaniu ===\nNa skrzyżowaniach i przed nimi, rowerzyści mogą jechać środkiem pasa ruchu, jeśli można opuścić skrzyżowanie w więcej niż jednym kierunku.\nW przypadku istnienia śluzy rowerowej rowerzyści mają prawo zatrzymywać się w śluzie rowerowej obok innych rowerzystów, a przed pozostałymi uczestnikami ruchu drogowego, by móc szybciej włączyć się do ruchu.\n\nporuszać się środkiem pasa ruchu przed oraz na skrzyżowaniu, jeśli jest on przeznaczony do jazdy w więcej niż jednym kierunku\n\n\n==== Korzystanie ze śluzy rowerowej ====\nKierujący rowerem lub hulajnogą elektryczną może zatrzymać się w śluzie dla rowerów obok innych kierujących tymi pojazdami. Jest obowiązany opuścić ją, kiedy zaistnieje możliwość kontynuowania jazdy w zamierzonym kierunku i zająć miejsce na jezdni. Śluza taka zwykle znajduje się w przedniej części skrzyżowania, a dojeżdżając do śluzy, rowerzysta może wyprzedzić inne pojazdy wolno jadące lub ominąć stojące.\n\n\n=== Wyprzedzanie rowerzysty ===\n\n\n==== Dozwolone ====\n\nWyprzedzanie rowerzysty jest dozwolone, gdy prowadzący zmieści się w ramach jednego pasa ruchu, zachowując przy tym odstęp co najmniej 1 metra od roweru w czasie wyprzedzania; Brak zachowania odstępu karane jest mandatem. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 24 czerwca 2022 r. w sprawie przepisów techniczno-budowlanych dotyczących dróg publicznych szerokość pasa ruchu dla dróg dostępnych dla rowerów (bez autostrad i dróg ekspresowych) określa wartość standardową na 3,5 m dla dróg głównych i 3 m dla dróg zbiorczych, przy czym szerokość auta osobowego przeważnie wynosi 1,5 do 2m a rowerzysty to szerokość do 0,9 – 1,0 m (kierownica rowerowa to szerokość do 0,7 m). Rozporządzanie dodatkowo dodaje warunki trudne, w których pas może mieć szerokość mniejszą i tak dla dróg głównych jest to 3 m, ale dla zbiorczych 2,75 m. W przypadku dróg lokalnych i dojazdowych standardowe szerokości pasa wynoszą 2,75 i 2,5 m, a minimalne 2,5 i 2,25 m; W praktyce na większości dróg z wyjątkiem głównych z pasami o szerokości 3,5 m nie istnieje możliwość wyprzedzenia rowerzysty bez zajęcia przeciwległego pasa ruchu.\nWyprzedzanie jest też możliwe, jeżeli na drodze między pasami ruchu w przeciwnych kierunkach pojawia się linia przerywana i istnieje możliwość wyprzedzenia z użyciem dodatkowego pasa ruchu, zarówno gdy pas ten jest w kierunku przeciwległych, jak i gdy droga ma więcej niż jeden pas ruchu w jednym kierunku. Wyprzedzanie takie jest możliwe nawet, jeśli istnieje znak zakazu wyprzedzania, ale linia dzieląca pasy jest przerywana.\n\n\n==== Zabronione ====\nWyprzedzanie rowerzysty – jest zabronione, gdy na drodze między pasami ruchu w przeciwnych kierunkach pojawia się linia ciągła lub podwójna ciągła, a kierujący pojazdem wyprzedzającym nie jest w stanie zachować minimalnego odstępu od roweru wynoszącego 1 metr tak, by linii nie przekroczyć. Nie jest możliwe także wyprzedzanie przy dojeżdżaniu do przejścia dla pieszych, przejazdów rowerowych, przejazdów kolejowo–drogowych oraz wyprzedzanie z ich prawej strony.\n\n\n=== Jazda z dzieckiem ===\n\nOsoba, która nie ukończyła 10. roku życia, uznawana jest za pieszego i ma obowiązek poruszać się rowerem jedynie pod opieką osoby dorosłej infrastrukturą przeznaczoną dla pieszych: czyli po drodze dla pieszych, poboczu lub po lewej stronie jezdni; Rowerzysta – opiekun – w tym przypadku również uznawany jest za pieszego; Na jezdni bez chodnika lub na poboczu mają obowiązek poruszać się jak piesi – lewą stroną jezdni; Mogą przejeżdżać przez przejście dla pieszych, gdyż nie obowiązują ich przepisy dot. rowerzystów.\nDziecko w wieku do 7 lat może być przewożone na rowerze, ale musi być umieszczone na dodatkowym siodełku zapewniającym bezpieczną jazdę. Można również przewozić dzieci (bez wyszczególnienia wieku) w dodatkowych przyczepkach przystosowanych konstrukcyjnie do przewozu osób, ciągniętej przez rower lub wózek rowerowy. Należy więc jedynie pilnować, aby zespół pojazdów (rower + przyczepa) nie przekroczył przepisowych 4 metrów długości. Po ukończeniu 10. roku życia uprawnienia do jazdy na rowerze po drogach publicznych daje posiadanie karty rowerowej, do uzyskania której niezbędne jest zdanie egzaminu. Osoby pełnoletnie nie muszą mieć żadnych uprawnień do jazdy rowerem w ruchu drogowym.\n\n\n=== Pierwszeństwo ===\n\nRower posiada pierwszeństwo przed pieszymi na odseparowanych drogach dla rowerów, w przypadku gdy prawo dopuszcza poruszanie się pieszych po takiej drodze oraz w przypadku gdy pieszy chce przekroczyć taką drogę w miejscu do tego nadającym się, określanym przez prawo jako przejście sugerowane. Co do zasady pieszy nie powinien poruszać się po drodze rowerowej i jest to tak samo traktowane jak poruszanie się po jezdni. W stosunku do innych dopuszczonych uczestników ruchu jest pojazdem równoprawnym, a obejmuje to osoby poruszające się na hulajnogach elektrycznych, urządzeniach transportu osobistego czy urządzeniach wspomagających ruch. W przypadku dróg dla pieszych i rowerzystów bez segregacji ruchu rowerzysta musi ustępować pierwszeństwa pieszym i dostosować prędkość do jego ruchu. Podobnie gdy warunki drogowe lub atmosferyczne dopuszczają jazdę po chodniku lub drodze dla pieszych, rowerzysta ustępuje pierwszeństwa pieszym i dostosowuje prędkość do ruchu pieszych.\nRowerzysta pierwszeństwo nad innymi pojazdami ma na przejeździe dla rowerzystów podobnie jak pieszy na przejściu dla pieszych, ale nie może wjeżdżać bezpośrednio przed nadjeżdżający inny pojazd. W przypadku gdy przejazd znajduje się w ciągu drogi rowerowej, pasa dla rowerów lub drogi dla pieszych i rowerów w tym przypadku pojazd, a kierujący rowerem porusza się na wprost, to ma pierwszeństwo nad pojazdami chcącymi opuścić drogę prowadzącą w tym samym kierunku. W uproszczeniu, jeżeli rowerzysta porusza się drogą z pierwszeństwem po pasie, drodze rowerowej, drodze dla pieszych i rowerów i droga ta przecina inną, to rower ma pierwszeństwo na drodze i na przejazdach. Należy pamiętać, że droga rowerowa odseparowana od jezdni jest częścią drogi.\nRowerzysta musi ustąpić pierwszeństwa przy włączaniu się do ruchu z drogi dla rowerów lub drogi dla pieszych i rowerów, na przykład gdy takowe się kończą, a dalszy ruch może odbywać się tylko po jezdni.\n\n\n=== Jazda rowerem po alkoholu ===\nW zakresie możliwości spożycia alkoholu i jazdy rowerem obowiązują przepisy ogólne dotyczące wszystkich kierujących pojazdami – nie jest dozwolona jazda po spożyciu alkoholu zależnie od jego zawartości we krwi. Prawo wyróżnia stan po użyciu (0,2 – 0,5‰) i stan nietrzeźwości (0,5‰ i więcej). W pierwszym wypadku, oprócz mandatu, rowerzyście grozi do 14 dni aresztu lub grzywna. W drugim wypadku areszt może się przedłużyć nawet do miesiąca, grzywna. Ponadto sąd może nałożyć na winnego zakaz prowadzenia pojazdów innych niż mechaniczne na okres od 6 miesięcy do 3 lat. Nie wolno też przewozić rowerem osób nietrzeźwych lub po spożyciu alkoholu lub substancji działających podobnie.\n\n\n== Wyposażenie ==\n\n\n=== Obowiązkowe wyposażenie roweru ===\nŻeby rower był dopuszczony do ruchu, musi być wyposażony:\n\nz przodu – w co najmniej jedno światło pozycyjne barwy białej lub żółtej selektywnej (może być migające);\nz tyłu – w co najmniej jedno światło odblaskowe barwy czerwonej o kształcie innym niż trójkąt oraz w co najmniej jedno światło pozycyjne barwy czerwonej (może być migające);\nPozostałe warunki oświetlenia regulują przepisy ogólne dla pojazdów poruszających się w ruchu drogowym. Zgodnie z Kodeksem Drogowym w Polsce w czasie od zmierzchu do świtu lub w tunelu, rowerzysta, tak jak kierujący każdym jednym pojazdem, jest obowiązany używać świateł. Światło rowerowe powinno świecić tak, by inni użytkownicy nie doznawali oślepienia, oraz nie powodowało dezorientacji innych użytkowników ruchu. Podczas jazdy w dzień przy dobrej widoczności dopuszcza się, aby światła pozycyjne roweru, były zdemontowane, natomiast na stałe musi być zamontowane obowiązkowe światło odblaskowe.\n\nRower powinien być wyposażony w „dzwonek lub inny sygnał ostrzegawczy o nieprzeraźliwym dźwięku”, przy czym ustawodawca nie precyzuje wymagań dotyczących dźwięku. Obowiązkowe jest także posiadanie co najmniej jednego skutecznie działającego hamulca.\n\n\n=== Wyposażenie rowerzysty ===\nJazda w kasku rowerowym nie jest obowiązkowa w Polsce ani dla osób dorosłych, ani dla dzieci i stanowi dobrowolne wyposażenie podobnie jak kamizelka odblaskowa lub odblaskowe elementy ubioru.\n\n\n== Uprawnienia ==\nDzieci i młodzież między 10. a 18. rokiem życia muszą posiadać kartę rowerową, aby móc samodzielnie legalnie jeździć po drogach publicznych, czyli również wszystkich drogach dla rowerów. Za brak karty rowerowej przewidziana jest grzywna. Egzamin na kartę można zdać w wielu szkołach podstawowych, a także w Wojewódzkich Ośrodkach Ruchu Drogowego (WORD) i wybranych szkołach jazdy (prowadzących kursy na prawo jazdy).\n\n\n=== Wymagane uprawnienia do kierowania rowerem i wózkiem rowerowym w Polsce ===\n\n\n== Źródła prawa ==\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawo wodne w Polsce\n\nPrawo wodne w Polsce – prawo regulujące gospodarowanie wodami w Polsce. \nW polskim systemie prawnym od 1962 roku nazwę Prawo wodne noszą akty prawne w randze ustawy.\n\n\n== Historia prawa wodnego w Polsce ==\n\n\n=== II Rzeczpospolita ===\nAktem prawnym obejmującym prawo wodne w II Rzeczypospolitej była Ustawa wodna z dnia 19 września 1922 r. Jej struktura przedstawiała się następująco: Część I – O prawie własności wód, Część II – O użytkowaniu wód, Rozdział I – Użytkowanie powszechne, Rozdział II – Użytkowanie wody prywatnej przez właściciela, Rozdział III – Użytkowanie wód na podstawie pozwolenia władzy, Rozdział IV – Szczegółowe przepisy dla zakładów piętrzących wodę, Część III – Utrzymanie i regulacja wód i ich brzegów tudzież ochrona od powodzi, Rozdział I – Utrzymanie wód i ich brzegów, Rozdział II – Regulacja wód i ubezpieczenie brzegów, Rozdział III – Ochrona od powodzi. Część IV – O wywłaszczaniu i prawach przymusowych. Część V – O spółkach wodnych (związkach wałowych), Rozdział I – Postanowienia ogólne, Rozdział II – Spółki stworzone uchwałą większości, Rozdział III – Spółki przymusowe, Rozdział IV – Zmiana statutu, Rozdział V – Rozwiązanie i likwidacja spółek, Rozdział VI – Spółki założone przed wejściem w życie niniejszej ustawy. Część VI – O władzach i postępowaniu, Rozdział I – Właściwości władz, Rozdział II – Postępowanie, Rozdział III – Nadzór władz wodnych, Rozdział IV – Księgi wodne. Część VII – O komisjach rewizyjnych wodnych. Część VIII – O wojewódzkich radach wodnych. Część IX – Postanowienia karne. Część X – Postanowienia przejściowe i końcowe.\nÓwczesne prawo wodne wchodziło w zakres kompetencji Ministerstwa Robót Publicznych. Przepisów z resortu rolnictwa i dóbr państwowych obejmujących rybactwo śródlądowe nie włączono w zakres Ustawy wodnej, zachowując aż do 1932 r. prawo państw zaborczych. Zgodnie z Ustawą wodną w mocy zachowano ponadto kilka innych aktów prawnych państw zaborczych pochodzących jeszcze z końca XIX w., dotyczących głównie regulacji konkretnych rzek. Prawo to regulowało gospodarcze użycie wód, zwłaszcza w zakresie ochrony przeciwpowodziowej i żeglugi. Kwestie zanieczyszczenia wody były potraktowane zdawkowo, gdyż ustawa ta zawiera jedynie ogólny zakaz zanieczyszczania wód ze szkodą dla innych. Nieco szczegółowiej zakaz zanieczyszczania wód objęło później prawo rybackie. Osobny akt prawny dotyczący bezpośrednio kwestii zanieczyszczeń nie tylko związanych z rybactwem czy zaopatrzeniem w wodę pitną to ustawa z dnia 31 stycznia 1961 r. o ochronie wód przed zanieczyszczeniem.\n\n\n=== PRL ===\nUstawa wodna z 1922 r. po kilku nowelizacjach została zastąpiona ustawą Prawo wodne z dnia 30 maja 1962 r., które z kolei zostało zastąpione ustawą o tym samym tytule z dnia 24 października 1974 r. obowiązującą z pewnymi zmianami do początku XXI w. W czasie uchwalania Prawa wodnego w roku 1962 gospodarka wodna leżała w kompetencji Centralnego Urzędu Gospodarki Wodnej. Kompetencje użytkowania wód należały m.in. do Ministerstwa Rolnictwa (np. melioracja). Następnie prawo wodne przeszło przede wszystkim w kompetencje Ministerstwa Środowiska, a podstawowym organem zarządzającym wodami jest Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej. W jego zainteresowaniu leży również monitoring jakości wód koordynowany przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Pewne aspekty prawa wodnego (np. wynikające z realizacji Dyrektywy Azotanowej) nadal leżą w gestii Ministerstwa Rolnictwa.\n\n\n=== 2001–2017 ===\n\nW latach 2001–2017 obowiązywało Prawo wodne uchwalone 18 lipca 2001 r. Wdrażało ono na polski grunt prawny ramową dyrektywę wodną, przy czym jego struktura do pewnego stopnia przypominała poprzednie wersje odpowiednich ustaw.\nNiżej przedstawiono strukturę ustawy Prawo wodne w momencie jej uchwalenia, podczas gdy zmiany zaznaczone są kursywą: Dział I – Zasady ogólne, Rozdział I – Przepisy ogólne, Rozdział II – Prawo własności wód, Rozdział III – Obowiązki właścicieli wody oraz właścicieli innych nieruchomości. Dział II – Korzystanie z wód, Dział III – Ochrona wód, Rozdział I – Zasady ochrony wód (zmieniony na: Cele środowiskowe i zasady ochrony wód), Rozdział II – Strefy oraz obszary ochronne, Dział IV – Budownictwo wodne, Rozdział I – Przepisy ogólne, Rozdział II – Regulacja koryt cieków naturalnych, Rozdział III – Melioracje wodne. Dział V – Ochrona przed powodzią oraz suszą (skreślony, w zamian dwa działy: Dział Va – Ochrona przed powodzią, Dział Vb – Ochrona przed suszą), Dział VI – Zarządzanie zasobami wodnymi, Rozdział I – Prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej oraz dyrektorzy regionalnych zarządów gospodarki wodnej, Rozdział II – Państwowa służba hydrologiczno-meteorologiczna oraz państwowa służba hydrogeologiczna (zmieniony na: Państwowa służba hydrologiczno-meteorologiczna, państwowa służba hydrogeologiczna oraz państwowa służba do spraw bezpieczeństwa budowli piętrzących), Rozdział III – Planowanie w gospodarowaniu wodami, Rozdział IV – Pozwolenia wodnoprawne, Rozdział V – Instrumenty ekonomiczne służące gospodarowaniu wodami, Rozdział VI – Kataster wodny, Rozdział VIa – Monitoring wód (dodany), Rozdział VII – Kontrola gospodarowania wodami. Dział VII – Spółki wodne i związki wałowe, Rozdział I – Tworzenie spółek wodnych i związków wałowych, Rozdział II – Organy spółki, Rozdział III – Nadzór i kontrola nad działalnością spółek, Rozdział IV – Rozwiązanie spółki wodnej. Dział VIII – Odpowiedzialność za szkody. Dział IX – Przepisy karne. Dział X – Zmiany w przepisach obowiązujących, przepisy przejściowe i końcowe, Rozdział I – Zmiany w przepisach obowiązujących, Rozdział II – Przepisy przejściowe i końcowe Nowelizacje ustawy dotyczyły głównie jej uzgodnienia z Dyrektywą powodziową oraz kwestii monitoringu jakości wód.\n\n\n=== Od 2018 ===\n\n20 lipca 2017 roku Sejm VIII kadencji uchwalił nową ustawę – Prawo wodne, która weszła w życie 1 stycznia 2018 roku i zastąpiła dotychczas obowiązującą ustawę z 18 lipca 2001 roku. Przy czym art. 102-112, 494, 502, 506, 515, 525 ust. 3-6 oraz 8 i 9,. 539 ust. 3-5 i 7, 540 1-4, 6 i 7, 541, 542, 544 ust. 1, 554 oraz 570 weszły w życie z dniem 24 sierpnia 2017 r. oraz art. 532 ust. 5 i 6, które weszły w życie z dniem 31 grudnia 2017 r. Ustawa składa się z XIII działów i pierwotnie liczyła 574 artykułów. Na podstawie ustawy z dniem 1 stycznia 2018 roku utworzono Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie będące centralną instytucją zarządzającą krajową gospodarką wodną, natomiast Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej i regionalne zarządy gospodarki wodnej stały się jednostkami organizacyjnymi Wód Polskich.\n\n\n== Zobacz też ==\nPrawo wodne\nPrawo morskie\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Proces legislacyjny w Polsce\n\nProces legislacyjny w Polsce (proces tworzenia prawa w Polsce) – sposób uchwalania ustaw, określony ściśle przez Konstytucję, Regulamin Sejmu i Regulamin Senatu.\n\n\n== Przebieg ==\n\n\n=== Inicjatywa ustawodawcza ===\nPierwszy etap procesu legislacyjnego rozpoczyna się od wniesienia inicjatywy ustawodawczej, czyli projektu ustawy zgłaszanego przez uprawnione do tego organy, instytucje i grupy: prezydenta RP, Radę Ministrów, Senat, co najmniej 15 posłów, komisję sejmową (niezależnie od liczebności) lub co najmniej 100 tysięcy obywateli mających prawo wybierania do Sejmu.\n\n\n=== Prace w Sejmie ===\nPrzedstawiony projekt ustawy rozpatrywany jest w trzech czytaniach. Czas rozpatrywania przez Sejm projektu ustawy ograniczony jest wyłącznie długością jego kadencji.\nPierwsze czytanie może się odbyć nie wcześniej niż siódmego dnia od doręczenia posłom druku projektu, chyba że Sejm lub komisja postanowią inaczej. Przeprowadza się je na posiedzeniu właściwej przedmiotowo komisji sejmowej, z wyjątkiem projektów ustaw dotyczących m.in. Konstytucji, praw i wolności obywatelskich, prawa wyborczego, ustaw budżetowych i podatkowych pociągających za sobą istotne skutki finansowe, organów państwa i samorządu terytorialnego, których czytanie odbywa się na plenarnym posiedzeniu Sejmu. Jeżeli pierwsze czytanie ma odbyć się na posiedzeniu komisji, Prezydium Sejmu przesyła projekt ustawy do odpowiedniej komisji.\nKomisja sejmowa opracowuje sprawozdanie, w którym oceniany jest projekt ustawy. Komisja wnosi w sprawozdaniu o przyjęcie projektu bez poprawek albo o przyjęcie z poprawkami (opracowuje wówczas tekst ujednolicony projektu), albo wreszcie o jego odrzucenie. Po dyskusji i wprowadzeniu poprawek przez komisję, następuje drugie czytanie. Może się ono odbyć nie wcześniej niż siódmego dnia od doręczenia posłom sprawozdania komisji, chyba że Sejm postanowi inaczej. Obejmuje ono przedstawienie Sejmowi sprawozdania komisji o projekcie ustawy, debatę oraz zgłaszanie poprawek i wniosków.\nTrzecie czytanie projektu obejmuje: \n\nprzedstawienie dodatkowego sprawozdania komisji lub – jeżeli projekt nie został ponownie skierowany do komisji – przedstawienie przez posła sprawozdawcę poprawek i wniosków zgłoszonych podczas drugiego czytania\ngłosowanie.\nPorządek głosowania jest następujący:\n\ngłosowanie wniosku o odrzucenie projektu w całości, jeżeli wniosek taki został postawiony\ngłosowanie poprawek do poszczególnych artykułów, przy czym w pierwszej kolejności głosuje się poprawki, których przyjęcie lub odrzucenie rozstrzyga o innych poprawkach\ngłosowanie projektu w całości w brzmieniu zaproponowanym przez komisje, ze zmianami wynikającymi z przegłosowanych poprawek.\nSejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów (tj. 230), chyba że Konstytucja przewiduje inną większość.\nSejm w szczególnie uzasadnionych wypadkach może skrócić postępowanie z projektami ustaw przez:\n\nprzystąpienie do pierwszego czytania niezwłocznie po otrzymaniu przez posłów projektu\nprzystąpienie do drugiego czytania niezwłocznie po zakończeniu pierwszego bez odsyłania projektu do komisji\nprzystąpienie do drugiego czytania niezwłocznie po otrzymaniu przez posłów druku sprawozdania komisji.\n\n\n=== Prace w Senacie i rozpatrzenie jego stanowiska przez Sejm ===\nUstawę uchwaloną przez Sejm Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi, który może wnieść do niej poprawki, przyjąć ją bez zmian lub odrzucić w całości. Jeżeli Senat w ciągu 30 dni (20 dla ustawy budżetowej i 14 dla ustawy w trybie pilnym) nie podejmuje stosownej uchwały, ustawę uważa się za uchwaloną w brzmieniu przyjętym przez Sejm.\nNie jest określony maksymalny czas na rozpatrzenie przez Sejm stanowiska Senatu, wobec czego czas ten jest ograniczony wyłącznie długością kadencji, jednakże w przypadku ustawy pilnej rozpatruje się je na najbliższym posiedzeniu Sejmu.\nJeżeli Senat odrzuci ustawę lub zaproponuje w niej poprawki, Sejm może odrzucić uchwałę Senatu albo poprawki bezwzględną większością głosów w obecności minimum połowy ustawowej liczby posłów. Jeśli poprawki Senatu nie zostaną odrzucone, uwzględnia się je w ostatecznym tekście ustawy. Gdy Sejm nie odrzuci uchwały Senatu o odrzuceniu ustawy, postępowanie ustawodawcze zostaje zakończone, a ustawa odrzucona.\n\n\n=== Rola Prezydenta RP w procesie legislacyjnym ===\nKolejnym etapem jest przedstawienie przez Marszałka Sejmu uchwalonej ustawy do podpisu Prezydenta RP, który w ciągu 21 dni (7 dla ustawy budżetowej i dla ustawy w trybie pilnym) zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw RP.\nPrezydentowi RP przysługują jednak dodatkowe kompetencje. Może on przed podpisaniem ustawy wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie oceny jej zgodności z Konstytucją (jeżeli jest zgodna, musi ją podpisać). Jeżeli ustawa jest niezgodna, odmawia jej podpisania. Gdy niezgodne są tylko jej części, Prezydent RP podpisuje ją z pominięciem przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją albo zwraca Sejmowi w celu ich poprawy.\nW przypadku zwrócenia się Prezydenta RP do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności ustawy budżetowej z Konstytucją, Trybunał Konstytucyjny orzeka nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia złożenia wniosku przez Prezydenta RP.\nPrezydent RP może też odmówić podpisania ustawy (weto) i z umotywowanym wnioskiem przekazać ją do Sejmu w celu ponownego rozpatrzenia. Prawo weta nie obejmuje ustawy budżetowej i ustawy zmieniającej Konstytucję. Czas rozpatrywania wniosku Prezydenta RP ograniczony jest tylko długością kadencji Sejmu, jednakże w przypadku ustawy pilnej Sejm powinien rozstrzygnąć ten wniosek w ciągu 7 dni od dnia jego wpłynięcia.\nJeśli Sejm większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów ponownie uchwali ustawę, prezydent RP ma obowiązek podpisać ją w ciągu 7 dni, po czym zarządza jej publikację w Dzienniku Ustaw. Jeżeli ustawa nie zostanie ponownie uchwalona, postępowanie ustawodawcze jest zakończone, a ustawa odrzucona.\n\n\n=== Promulgacja i wejście w życie ustawy ===\nPublikacja w Dzienniku Ustaw RP jest warunkiem wejścia ustawy w życie. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia jej ogłoszenia, chyba że sama stanowi inaczej.\n\n\n== Statystyki aktów prawnych ==\nW 2016 r. w życie weszło 31.906 stron maszynopisu ustaw i rozporządzeń (w 2015 r. było to 29.843), tj. najwięcej od 1989 r., gdy wydano 1.186 stron. W pierwszym półroczu 2017 r. weszło w życie 17.440 stron maszynopisu ustaw i rozporządzeń, czyli średnio 7 nowych aktów prawnych z tego rodzaju. Produkcja aktów prawnych w Polsce jest ponad 50-krotnie większa niż w Szwecji.\n\n\n== Zobacz też ==\nlegislator\nocena skutków regulacji\ninflacja prawa\nkonsultacja społeczna\nzwykła procedura ustawodawcza w Unii Europejskiej\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nProces legislacyjny. senat.edu.pl. [dostęp 2012-05-19].\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMateriały multimedialne\nRządowy Proces Legislacyjny\nINPRIS: algorytm procesu legislacyjnego w ramach obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej\nINPRIS: algorytm procesu legislacyjnego w ramach inicjatywy ustawodawczej Senatu\nINPRIS: algorytm właściwego procesu legislacyjnego", "source": "wikipedia"}
{"text": "REGON\n\nREGON (Rejestr Gospodarki Narodowej), Krajowy Rejestr Urzędowy Podmiotów Gospodarki Narodowej – rejestr prowadzony przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. Pod pojęciem REGON-u rozumiany jest także numer identyfikacyjny REGON, czyli dziewięciocyfrowy identyfikator nadany podmiotowi w tym rejestrze.\nRejestr REGON jest bieżąco aktualizowanym zbiorem informacji o podmiotach gospodarki narodowej prowadzonym w systemie informatycznym w postaci centralnej bazy danych oraz terenowych baz danych posadowionych w 16 urzędach statystycznych. CEIDG-2011\nWpisowi do rejestru REGON podlegają następujące podmioty:\n\nosoby prawne,\njednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej,\nosoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, w tym prowadzące indywidualne gospodarstwa rolne,\njednostki lokalne ww. podmiotów.\nOsoby fizyczne mają numer REGON przypisany raz na zawsze, przy pierwszej rejestracji w rejestrze. Jeżeli po zlikwidowaniu działalności podejmą kiedykolwiek nową działalność (taką samą lub inną), ich 9-cyfrowy numer REGON pozostanie niezmieniony.\nNumer REGON otrzymuje się po złożeniu wniosku o założenie działalności gospodarczej. REGON wydawany jest bezpłatnie niezależnie od formy prawnej założonej firmy. Informacja o nadanym nr REGON wysyłana jest drogą pocztową na adres podany we wniosku w ciągu dwóch tygodni od momentu złożenia wniosku. \nOd 2009 roku nie ma obowiązku umieszczania REGON na fakturach, dokumentach składanych do urzędów.\nNr REGON obecnie wykorzystywany jest do celów informacyjnych i statystycznych. Dzięki bazie REGON Główny Urząd Statystyczny uzyskuje rzetelne dane dot. np. liczby założonych firm, rodzaju branż, formy prawnej.\n\n\n== Historia ==\nPierwszą regulację prawa wprowadzającą numery statystyczne w jednostkach gospodarki podjęto w lipcu 1966 r. Tę uchwałę 9 lat później uchyliła kolejna uchwała rządowa o utworzeniu w 1975 r. systemu REGON. Tę uchwałę z kolei uchylono w czerwcu 1989 r. i do końca 1997 r. system REGON oparty był na ustawie o statystyce państwowej z 1982 r. Od początku 1998 r. system REGON prowadzony jest na podstawie ustawy z 1995 r. o statystyce publicznej.\n\n\n== Budowa numeru REGON ==\n\n\n=== 9-cyfrowy REGON ===\nPoczątkowo REGON był 7-cyfrowy, a numery były nadawane centralnie. Później (ok. 1985–90 r.) rozszerzono REGON do 9 cyfr. Regonom „starym” (7-cyfrowym) po prostu dołożono na początku 2 zera, a nowe zaczęto tworzyć według klucza: 2 cyfry wyróżnika województwa + 6 cyfr „numeru seryjnego” + 1 cyfra kontrolna. Województw było 49 i miały nadane kolejne numery nieparzyste – od 01 (warszawskie) do 97 (zielonogórskie).\nPo reformie 1999 – dla nowo nadawanych numerów REGON dwie pierwsze cyfry zależne są od numeru nowego województwa. Podczas prac Sejmu początkowe dwie cyfry „04” przydzielono do zakonów, kościołów i związków wyznaniowych. Ten numer – prefiks był wcześniej dany przez GUS województwu kujawsko-pomorskiemu, któremu więc nadano w Sejmie prefiks numeru REGON „34”.\nZ powodu dużo większej liczby małych przedsiębiorstw i gospodarstw pojemność numeryczna puli terytorialnej REGON-u może się wyczerpać i GUS może rozpocząć nową pulę numerów z pierwszymi dwiema cyframi np. „36”, „38”, „40” itd. Pula rozpoczynająca się od numeru „36” obejmuje podmioty z terenu całego kraju. Wcześniej nadanych numerów REGON się nie zmienia.\n\n\n==== Suma kontrolna ====\nDziewiąta cyfra jest cyfrą kontrolną obliczaną następująco:\nWagi: 8 9 2 3 4 5 6 7\nPierwsze osiem cyfr REGON: 1 2 3 4 5 6 7 8\nWynik: 1·8 + 2·9 + 3·2 + 4·3 + 5·4 + 6·5 + 7·6 + 8·7 = 192\nCyfra kontrolna: 192 mod 11 = 5\nCały REGON: 123456785\nW przypadku, gdy dzielenie mod 11 zwraca 10, to za cyfrę kontrolną przyjmuje się 0.\n\n\n=== 14-cyfrowy REGON ===\nJednostkom organizacyjnym, które mają swoje siedziby w różnych województwach nadaje się REGON 14-cyfrowy (identyfikator jednostki lokalnej). Dziewięć pierwszych cyfr takiego numeru pokrywa się z REGON-em jednostki macierzystej. Cyfra kontrolna numeru obliczana jest tym samym sposobem, ale wagi są inne. Ponieważ jeden ze współczynników wagowych wynosi zero to weryfikacja „długiego” REGON-u wymaga weryfikacji 9 cyfr z wagami jak dla 9-cyfrowego numeru, a następnie weryfikacji długiego REGON-u z innymi wagami.\n\n\n==== Suma kontrolna ====\nW przypadku REGON-ów 14-cyfrowych cyfrę kontrolną oblicza się następująco:\nWagi: 2 4 8 5 0 9 7 3 6 1 2 4 8\nPierwsze trzynaście cyfr REGON: 1 2 3 4 5 6 7 8 5 1 2 3 4\nWynik: 1·2 + 2·4 + 3·8 + 4·5 + 5·0 + 6·9 + 7·7 + 8·3 + 5·6 + 1·1 + 2·2 + 3·4 + 4·8 = 260\nCyfra kontrolna: 260 mod 11 = 7\nCały REGON: 12345678512347\n\n\n== Zobacz też ==\n\nPESEL\nNIP\nKRS\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBaza REGON i NIP", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rządowy Proces Legislacyjny\n\nRządowy Proces Legislacyjny – elektroniczny system, którego zadaniem jest zebranie wszystkich informacji o rządowym procesie legislacyjnym dotyczącym:\n\nprojektów założeń projektów ustaw,\nprojektów ustaw,\nprojektów rozporządzeń Rady Ministrów,\nprojektów rozporządzeń Prezesa Rady Ministrów,\nprojektów rozporządzeń ministrów\ni ich publiczne udostępnienie w sieci Internet.\nSystem przewiduje utworzenie jednego miejsca (strony WWW), do którego dostęp będą miały wszystkie uprawnione organy, jednostki oraz właściwe komórki organizacyjne uczestniczące w rządowym procesie legislacyjnym.  \nDokumenty zamieszczane są w postaci plików PDF/A zgodnych ze  standardami ISO 19005 i są widoczne w poszczególnych folderach w porządku chronologicznym (od dokumentu ostatnio dodanego) wraz z datą ich dodania. Podmiot obowiązany zamieszcza każdy dokument w systemie jako odrębny plik. \nSystem jest ogólnodostępny dla wszystkich podmiotów zainteresowanych pracami legislacyjnymi nad konkretnym projektem dokumentu rządowego. \n\n\n== Bibliografia ==\nOpis funkcjonalny rządowego procesu legislacyjnego. 212.160.99.106. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-22)].\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRządowy Proces Legislacyjny (schematy)\nRządowy Proces Legislacyjny (system)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stan wojenny w Polsce\n\nStan wojenny w Polsce może być wprowadzony przez Prezydenta Rzeczypospolitej na wniosek Rady Ministrów w formie rozporządzenia na części albo na całym terytorium państwa, w razie zewnętrznego zagrożenia państwa, w tym spowodowanego działaniami terrorystycznymi, zbrojnej napaści na terytorium RP lub gdy z umowy międzynarodowej wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji. Rozporządzenie o wprowadzeniu stanu wojennego Prezydent musi przedstawić Sejmowi w ciągu 48 godzin od podpisania. Sejm ma obowiązek niezwłocznie rozpatrzyć owe rozporządzenie, może je również uchylić bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.\nWprowadzenie stanu wojennego oznacza możliwość ograniczania zagwarantowanych Konstytucją wolności i praw człowieka i obywatela, a także zmiany kompetencji organów władzy publicznej. Jednakże Konstytucja zakazuje ograniczania wolności i praw człowieka i obywatela, takich jak: godność człowieka, obywatelstwo, ochrona życia, humanitarne traktowanie, ponoszenie odpowiedzialności prawnej, dostęp do sądu, dobra osobiste, sumienie i religia, petycje oraz rodzina i dziecko. Wyklucza także możliwość ograniczania tychże wolności i praw człowieka i obywatela wyłącznie z powodu rasy, płci, języka, wyznania lub jego braku, pochodzenia społecznego, urodzenia oraz majątku.\nJeżeli w czasie stanu wojennego Sejm nie może zebrać się na posiedzenie, Prezydent na wniosek Rady Ministrów może wydawać rozporządzenia z mocą ustawy, które podlegają potem zatwierdzeniu przez Sejm na najbliższym posiedzeniu.\nSprawy te reguluje Konstytucja RP w rozdziale XI Stany nadzwyczajne (art. 228–234).\n\n\n== Stany wojenne w Polsce ==\nStan wojenny w Królestwie Polskim (1833–1856)\nStan wojenny w Królestwie Polskim (1861–1862)\nStan wojenny w Królestwie Polskim (1905)\nStan wojenny w Polsce (1939–1945)\nStan wojenny w Polsce (1981–1983)\n\n\n== Akty normatywne ==\n\n\n== Zobacz też ==\n\nstan wojny\nstan wyjątkowy\nstan klęski żywiołowej\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMichałM. Brzeziński MichałM., Stany nadzwyczajne w polskich konstytucjach, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2007, ISBN 978-83-7059-814-3, OCLC 169872617 . Brak numerów stron w książce\nLechL. Mażewski LechL., Stany nadzwyczajne w Polsce w latach 1918-1989, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2006, ISBN 83-7441-497-9, ISBN 978-83-7441-497-5, OCLC 77510809 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stan zagrożenia epidemicznego i stan epidemii\n\nStan zagrożenia epidemicznego i stan epidemii – instytucje prawa polskiego, służące zapobieganiu i zwalczaniu epidemii, istniejące w prawie polskim od 2001. \nStan zagrożenia epidemicznego i stan epidemii przewidywała ustawa z dnia 6 września 2001 r. o chorobach zakaźnych i zakażeniach (Dz.U. z 2001 r. nr 126, poz. 1384). Obecnie są one regulowane ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1284). \nStan zagrożenia epidemicznego oznacza sytuację prawną wprowadzoną na danym obszarze w związku z ryzykiem wystąpienia epidemii w celu podjęcia\nokreślonych w ustawie działań zapobiegawczych. Natomiast przez stan epidemii należy rozumieć sytuację prawną wprowadzoną na danym obszarze w związku z wystąpieniem epidemii w celu podjęcia określonych w ustawie działań przeciwepidemicznych i zapobiegawczych dla zminimalizowania skutków epidemii. \nOba stany, na wniosek państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego, wprowadza i znosi wojewoda w drodze rozporządzenia. Jeśli jednak zagrożenie epidemiczne lub epidemia występuje na obszarze więcej niż jednego województwa, stany te, na wniosek Głównego Inspektora Sanitarnego, wprowadza minister właściwy do spraw zdrowia w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw administracji publicznej.\nW Polsce po raz pierwszy zostały zastosowane w 2020, w związku z zagrożeniem rozprzestrzenia się koronawirusa SARS-CoV-2. 14 marca 2020 został ogłoszony na terenie całego kraju stan zagrożenia epidemicznego. Został on odwołany 20 marca 2020, wraz z wprowadzeniem stanu epidemii. 16 maja 2022 nastąpiła zmiana odwrotna: zniesiono stan epidemii, wprowadzając w jego miejsce stan zagrożenia epidemicznego, zniesiony 1 lipca 2023.\n\n\n== Zakazy i nakazy możliwe do wprowadzenia w stanach zagrożenia epidemicznego i stanie epidemii ==\nPodczas stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii mogą być wprowadzone:\n\nczasowe ograniczenie określonego sposobu przemieszczania się\nczasowe ograniczenie lub zakaz obrotu i używania określonych przedmiotów lub produktów spożywczych\nczasowe ograniczenie funkcjonowania określonych instytucji lub zakładów pracy\nzakaz organizowania widowisk i innych zgromadzeń ludności\nobowiązek wykonania określonych zabiegów sanitarnych, jeżeli wykonanie ich wiąże  się  z funkcjonowaniem  określonych obiektów\nnakaz udostępnienia nieruchomości, lokali, terenów i dostarczenia środków transportu do działań przeciwepidemicznych\nobowiązek przeprowadzenia szczepień ochronnych\nPonadto, w przypadku wystąpienia stanu epidemii lub stanu zagrożenia epidemicznego o charakterze i w rozmiarach przekraczających możliwości działania właściwych organów administracji rządowej i organów jednostek samorządu terytorialnego mogą zostać wprowadzone: \n\nczasowe ograniczenie określonych zakresów działalności przedsiębiorców\nczasową reglamentację zaopatrzenia w określonego rodzaju artykuły\nobowiązek poddania się badaniom lekarskim przez osoby chore i podejrzane o zachorowanie\nobowiązek stosowania określonych środków profilaktycznych i zabiegów\nobowiązek poddania się kwarantannie\nczasowe ograniczenie  korzystania  z lokali  lub  terenów  oraz  obowiązek  ich zabezpieczenia\nnakaz ewakuacji w ustalonym czasie z określonych miejsc, terenów i obiektów\nnakaz lub zakaz przebywania w określonych  miejscach i obiektach oraz na określonych obszarach\nzakaz opuszczania strefy zero przez osoby chore i podejrzane o zachorowanie\nnakaz określonego sposobu przemieszczania się\nnakaz zakrywania ust i nosa, w określonych okolicznościach, miejscach i obiektach oraz na określonych obszarach\n\n\n== Krytyka ==\nCelem tych rozwiązań jest zapobieganie i zwalczanie epidemii. Środkiem do realizacji tego celu są różnego rodzaju ograniczenia praw jednostki, co upodabnia je do przewidzianych przez Konstytucję RP stanów nadzwyczajnych; ponieważ jednak formalnie nimi nie są, odpowiednie przepisy konstytucyjne nie mają do nich zastosowania. Stąd też stan zagrożenia epidemicznego i stan epidemii określa się niekiedy jako „pozakonstytucyjne stany nadzwyczajne”. W przeszłości Trybunał Konstytucyjny stwierdzał, że ustanawianie w drodze ustawowej stanów zbliżonych do nadzwyczajnych jest niekonstytucyjne. Również sam stan epidemii spotkał się z krytyką w orzecznictwie. Teoretycznie alternatywą dla stanów epidemicznych mógłby być stan klęski żywiołowej, który jednak nie pozwalałby na ograniczenie wolności zgromadzeń, a co z kolei możliwe byłoby w stanie wyjątkowym.\nDr hab. Monika Płatek oraz dr hab. Mikołaj Małecki twierdzą, że stany te są w istocie stanami nadzwyczajnymi.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "System Prawa Prywatnego\n\nSystem Prawa Prywatnego - seria książek wydawama w języku polskim przez Wydawnictwo C.H. Beck, powstająca z udziałem Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, dotycząca polskiego prawa prywatnego. Nawiązuje do tradycji Systemu Prawa Cywilnego, który ukazywał się w latach 1974-1986 i był wydawany przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich. System Prawa Cywilnego składał się z 5 tomów, a ich redaktorem był prof. Witold Czachórski. W przedmowie do pierwszego wydania tomu pierwszego wskazano, że potrzeba podjęcia opracowania od zawsze była żywo odczuwana w środowiskach prawniczych. Obecnie System Prawa Prywatnego składa się z ponad 20 tomów, które są na bieżąco aktualizowane. Redaktorem był prof. Zbigniew Radwański, a następnie prof. Bogudar Kordasiewicz. Poszczególne tomy mają odrębnych redaktorów naukowych. Pozycje zawierają omówienie najważniejszych instytucji prawa z odwołaniem się do prezentowanych poglądów judykatury oraz doktryny oraz odniesienia do licznych pozycji bibliograficznych.\nSystem Prawa Prywatnego jest częścią tzw. Systemu prawa, czyli zbioru publikacji z różnych dziedzin kompleksowo omawiających podejmowane zagadnienia. Poza Systemem Prawa Prywatnego do zbiorów Systemu prawa należą: System Postępowania Cywilnego, System Prawa Handlowego, System Prawa Administracyjnego, System Prawa Karnego, System Prawa Medycznego, System Prawa Unii Europejskiej. Są one tworzone z myślą o wsparciu prawników w sprawach najtrudniejszych, wymagających spojrzenia systemowego na całą gałąź prawa.\nSystem Prawa Prywatnego i jego poszczególne tomy wydawany jest w wersji papierowej oraz w formie online z dostępem w ramach Legalis C.H.Beck.\n\nW 2015 r. w Warszawie odbyła się Gala Systemu Prawa Prywatnego jako podsumowanie ponad 20 lat pracy nad publikacją, a także uhonorowanie dorobku naukowego prof. Zbigniewa Radwańskiego.\n\n\n== Pierwsze wydania poszczególnych tomów ==\n2007 r. Prawo cywilne – cz. ogólna T. 1 pod red. prof. dr. hab. Marka Safjana;\n2002 r. Prawo cywilne – cz. ogólna T. 2 pod red. prof. Zbigniewa Radwańskiego;\n2003 r. Prawo rzeczowe T. 3 pod red. prof. dr. hab. Tomasza Dybowskiego;\n2005 r. Prawo rzeczowe T. 4 pod red. prof. dr. hab. Edwarda Gniewka;\n2006 r. Prawo zobowiązań – cz. ogólna T. 5 pod red. prof. dr. hab. Ewy Łętowskiej;\n2009 r. Prawo zobowiązań – cz. ogólna T. 6 pod red. prof. dr. hab. Adama Olejniczaka;\n2010 r. Prawo zobowiązań – cz. ogólna T. 6 Suplement pod red. prof. dr. hab. Adama Olejniczaka;\n2001 r. Prawo zobowiązań – cz. szczegółowa T. 7 pod red. prof. Jerzego Rajskiego;\n2004 r. Prawo zobowiązań – cz. szczegółowa T. 8 pod red. dr hab. Janiny Panowicz-Lipskiej;\n2010 r. Prawo umów nienazwanych T. 9 pod red. prof. dr. hab. Wojciecha Jana Katnera;\n2009 r. Prawo spadkowe T. 10 pod red. prof. dr. hab. Bogudara Kordasiewicza;\n2009 r. Prawo rodzinne T. 11 pod red. prof. dr. hab. Tadeusza Smyczyńskiego;\n2003 r. Prawo rodzinne T. 12 pod red. prof. dr. hab. Tadeusza Smyczyńskiego;\n2003 r. Prawo autorskie T. 13 pod red. prof. dr. hab. Janusza Barty;\n2012 r. Prawo własności przemysłowej T. 14A pod red. prof. dr. hab. Ryszarda Skubisza;\n2012 r. Prawo własności przemysłowej T. 14B pod red. prof. dr. hab. Ryszarda Skubisza;\n2017 r. Prawo własności przemysłowej T. 14C pod red. prof. dr. hab. Ryszarda Skubisza;\n2014 r. Prawo konkurencji T. 15 pod red. prof. dr. hab. Mariana Kępińskiego;\n2008 r. Prawo Spółek Osobowych T. 16 pod red. prof. dr. hab. Andrzeja Szajkowskiego;\n2010 r. Prawo spółek kapitałowych T. 17A pod red. prof. dr hab. Stanisława Sołtysińskiego;\n2010 r. Prawo spółek kapitałowych T. 17B pod red. prof. dr hab. Stanisława Sołtysińskiego;\n2005 r. Prawo papierów wartościowych T. 18 pod red. prof. Andrzeja Szumańskiego;\n2006 r. Prawo papierów wartościowych T. 18 + suplement pod red. prof. Andrzeja Szumańskiego;\n2006 r. Prawo papierów wartościowych T. 19 pod red. prof. Andrzeja Szumańskiego;\n2014 r. Prawo prywatne międzynarodowe T. 20A pod red. prof. dr. hab. Maksymiliana Pazdana;\n2015 r. Prawo prywatne międzynarodowe T. 20B pod red. prof. dr. hab. Maksymiliana Pazdana;\n2015 r. Prawo prywatne międzynarodowe T. 20C pod red. prof. dr. hab. Maksymiliana Pazdana;\n2020 r. Prawo spółdzielcze T. 21 pod red. prof. dr. hab. Krzysztof Pietrzykowski.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tymczasowe aresztowanie\n\nTymczasowe aresztowanie (potocznie areszt) – najbardziej dotkliwy ze środków zapobiegawczych stosowanych wobec podejrzanego lub oskarżonego w toku postępowania karnego, polegający na osadzeniu go w stałym miejscu (areszcie śledczym), w izolacji od świata zewnętrznego.\n\n\n== Zakres ograniczenia wolności ==\nTymczasowe aresztowanie, ze względu na swój izolacyjny charakter jest dużo bardziej dotkliwe dla osadzonego, niż pobyt w więzieniu dla skazanych. Aresztowani nie mają, w przeciwieństwie do skazanych, prawa do przepustek, a rozmowy telefoniczne są kontrolowane przez administracje aresztu śledczego i na numery dozwolone przez organ dysponujący. Ich korespondencja jest cenzurowana przez organ śledczy, co powoduje niejednokrotnie wielotygodniowe opóźnienia poczty. Widzenia z najbliższymi uzależnione są od zgody organu dysponującego (prokuratora lub sądu). W niektórych krajach (Norwegia, Szwecja, Ukraina) z tych powodów, po zapadnięciu wyroku sądowego, zalicza się okres tymczasowego aresztowania do ogólnego wymiaru kary pozbawienia wolności w proporcji 1:1,5 lub 1:2.\n\n\n== Decyzja o tymczasowym aresztowaniu ==\nO tymczasowym aresztowaniu rozstrzyga sąd na wniosek prokuratora, kierując się potrzebą zapewnienia prawidłowego biegu postępowania. Na etapie postępowania przygotowawczego tymczasowe aresztowanie może zostać uchylone lub zmienione na łagodniejszy środek zapobiegawczy także przez prokuratora.\nW myśl przepisów zawartych w kodeksie postępowania karnego, sąd oznacza okres tymczasowego aresztowania, który w zasadzie nie może przekraczać trzech miesięcy (art. 263 § 1). Na postanowienie sądu w przedmiocie zastosowania tymczasowego aresztowania przysługuje zażalenie. W razie potrzeby prokurator może wystąpić o przedłużenie na kolejny okres, który w sumie nie powinien przekroczyć roku (art. 263 § 2). Dotyczy to postępowania przygotowawczego, po skierowaniu do sądu aktu oskarżenia, sąd może nadal utrzymać tymczasowe aresztowanie, tak jednak, aby łączny czas tymczasowego aresztowania nie przekroczył 24 miesięcy (art. 263 § 3). Jednak w szczególnych wypadkach sąd apelacyjny może, na wniosek prokuratora, ten okres przedłużać powyżej 2 lat, teoretycznie bez limitu czasowego (art. 263 § 4). Rekordem jest „areszt tymczasowy” trwający dwanaście lat i trzy miesiące.\n\n\n== Sytuacja w Polsce ==\nW Polsce tymczasowe aresztowanie powinno nastąpić tylko wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na „duże prawdopodobieństwo”, że oskarżony popełnił przestępstwo. W praktyce jest on nagminnie nadużywany.\n\nTymczasowe aresztowanie, zgodnie z kodeksem postępowania karnego, nie powinno być stosowane, gdy wystarczy inny środek zapobiegawczy. Pomimo to środek ten jest w Polsce nadużywany, o czym świadczą m.in. liczne przegrane przez Polskę sprawy przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka oraz wystąpienie tegoż z 2007 do władz polskich. Stosowanie przepisów o aresztowaniu tymczasowym, które powinno być wyjątkiem od reguły, ma charakter „blankietowy” i jest stosowane w sposób mechaniczny.\nSenator RP Dorota Arciszewska-Mielewczyk w oświadczeniu skierowanym do ministra sprawiedliwości Zbigniewa Ziobry stwierdziła m.in.:\n\nAdwokat Michał Tomczak wskazuje jednak, że w wielu przypadkach w okresie tymczasowego aresztowania prokuratura nie podejmuje faktycznie żadnych czynności lub są one niezwykle przewlekłe.\nW jednej z rekordowych pod tym względem sprawie Adama Kauczora sądy w Katowicach podtrzymywały areszt tymczasowy przez siedem lat i dziesięć miesięcy (od lutego 2000 do listopada 2007). Z zebranych w trakcie postępowania przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka danych wynikało, że w 12% tymczasowych aresztowań ich czas wynosił od 1 do 2 lat, a w 2,5% przypadków przekraczał dwa lata. Równocześnie ETPC wskazał, że naruszenie Konwencji w sprawie Kauczora „wywodzi się z szerszego problemu, który wiąże się ze złym funkcjonowaniem polskiego wymiaru sprawiedliwości”.\nW sprawie Czesława Kowalczyka areszt tymczasowy był przedłużany łącznie 12 i pół roku. W tej sprawie był również wydany wyrok ETPC, korzystny dla poszkodowanego. Ostatecznie w 2011 roku Kowalczyk został uniewinniony od zarzutu postawionego w 1999 roku.\nW 2012 roku media nagłośniły sprawę Mariana Wegera, który w areszcie „tymczasowym” w Lublinie jest przetrzymywany bez postawienia zarzutów od 2003 roku, czyli łącznie 9 lat.\nW 2011 Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy w rezolucji skrytykowało Polskę za ignorowanie obowiązku wykonywania orzeczeń Trybunału Praw Człowieka m.in. w zakresie przewlekłości postępowań sądowych oraz nadużywania aresztów tymczasowych, zaliczając Polskę do grupy dziewięciu krajów, które ignorują obowiązek wdrażania wyroków ETPC do swojego porządku prawnego.\nTendencja stosowania aresztu tymczasowego w sprawach gospodarczych od 2006 roku stopniowo się poprawia – sądy w tych sprawach częściej orzekają inne środki niż areszt tymczasowy. W 2006 roku w sprawach gospodarczych areszt tymczasowy zastosowano wobec 177 osób, w 2008 wobec 75, w 2011 wobec 30. Równocześnie wzrastają kwoty odszkodowań z tytułu niesłusznego aresztowania – w 2009 niesłuszne skazania, aresztowania, zatrzymania i stosowanie innych środków zabezpieczających kosztowały Skarb Państwa 5,3 mln zł, w 2010 – 11,3 mln, a w 2011 – 14,5 mln zł.\nW 2015 roku po raz kolejny kontrowersje wzbudziła sprawa Macieja Dobrowolskiego, który w trakcie śledztwa i procesu spędził w areszcie tymczasowym ponad 40 miesięcy oskarżony o przemyt narkotyków jedynie na podstawie zeznań jednego świadka.\nRaport HRW z 2017 zwrócił uwagę na to, że w Polsce tymczasowe aresztowanie ma ekscesowy charakter.\nHelsińska Fundacja Praw Człowieka zwróciła uwagę na przypadek osoby, której areszt tymczasowy był wznawiany 29 razy. W rezultacie osoba ta była pozbawiona wolności przez niemal 8 lat bez postawienia jakichkolwiek zarzutów. Praktyka aresztów tymczasowych jest kontynuowana, pomimo wyroku ETPCz i licznych upomnień nawiązujących do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.\n\n\n== Sytuacja w Niemczech ==\nUntersuchungshaft (dosł. areszt śledczy) stosuje się, jeżeli zaistnieją dwie przesłanki:\n\nbezpośrednie podejrzenie popełnienia przestępstwa (dringender Tatverdacht);\njedna z określonych w ustawie materialnych przyczyn zastosowania aresztu (Haftgrund) – § 112 ust. 2 StPO:\noskarżony uciekł lub się ukrywa,\nistnieje niebezpieczeństwo ucieczki obwinionego przed postępowaniem karnym (Fluchtgefahr),\nzachowanie obwinionego stwarza podejrzenie, że będzie on:\nniszczył, zmieniał, usuwał, ukrywał lub fałszował dowody,\nwpływał w niedozwolony sposób na współobwinionych, świadków, biegłych,\nnakłaniał do takiego postępowania inne osoby (Verdunkelungsgefahr).\n\n\n== Zobacz też ==\nwymiar sprawiedliwości w Polsce\ndozór policyjny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nJakie są przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania?", "source": "wikipedia"}
{"text": "Językoznawstwo\n\nJęzykoznawstwo, inaczej lingwistyka (od łac. lingua „język”) – nauka badająca język pod kątem jego jednostek, struktury, funkcji i rozwoju. Język jako złożone, wieloaspektowe zjawisko społeczne można badać z różnych perspektyw i przy użyciu różnych podejść metodycznych.\nTermin „lingwistyka”, o pochodzeniu łacińsko-romańskim, ma swoje rodzime odpowiedniki w językach słowiańskich (np. słow. jazykoveda, pol. językoznawstwo, ukr. мовознавство mowoznawstwo). Powstały one w wyniku skalkowania terminu niemieckiego (Sprachwissenschaft).\n\n\n== Językoznawstwo a filologia i gramatyka ==\nNauką o języku jest również filologia, która w odróżnieniu od lingwistyki, badającej język bez względu na jego medium, zajmuje się językiem pisanym, a w szczególności tekstami literackimi. Przedmiotem filologii jest nie tylko język, ale również tradycja literacka danego języka. Pojęcie filologii jako nauki o języku i literaturze pojawiło się w połowie XIX wieku. Starszy rodowód ma jednak termin „filologia klasyczna”, który obejmował nie tylko język i literaturę, ale ogólne dzieje, prawo, ekonomię, religię oraz filozofię Rzymian i Greków, czyli materialną i duchową kulturę tychże społeczeństw. Z jednej strony filologia ma szerszy zakres pojęciowy niż lingwistyka w tym sensie, że bada zarówno język, jak i literaturę danego narodu; z drugiej zaś jest pojęciowo węższa, gdyż w jej zakres nie wchodzi badanie przedpiśmiennego okresu rozwoju języka.\nGramatyka jako termin ma o wiele dłuższą tradycję niż lingwistyka i filologia. O ile filologia i lingwistyka ukształtowały się w epoce nowożytnej, to termin „gramatyka” pojawił się już w piśmiennictwie starogreckim. Grecki uczony Dionizjusz Trak (170–90 p.n.e.) był autorem opisu języka greckiego zatytułowanego Technē grammatikē (techne – rzemiosło, technika; gramma – litera, znak; grammatikos – piśmienny, wykształcony). Praca ta była pierwszą gramatyką europejską, która wyróżniła osiem części mowy. Stała się wzorem dla późniejszych gramatyk; przeniesiona na grunt rzymski, stała się wzorem dla gramatyk łacińskich, a za ich pośrednictwem – wpłynęła na teorie gramatyczne w krajach europejskich.\n\n\n== Podział językoznawstwa ==\nJęzykoznawstwo synchroniczne zajmuje się badaniem synchronii językowej. Synchronia to stan systemu językowego, jego jednostek i ich wzajemnych relacji w danym momencie. Pod pojęciem synchronicznego stanu języka rozumie się nie tylko jego współczesną postać, ale również jego stan w konkretnej historycznej epoce rozwoju. Potrzebę badania języka w ujęciu synchronicznym zaczęła priorytetyzować XX-wieczna teoria językoznawcza, pod którą podwaliny położył Ferdinand de Saussure, autor teorii strukturalno-systemowej. Koncepcje de Saussure’a o systemowym i funkcyjnym rozumieniu języka zostały rozwinięte przez Praskie Koło Lingwistyczne, założone w 1926 roku.\nLingwistyka diachroniczna zaś bada diachronię językową, czyli rozwój systemu językowego z perspektywy czasu. W jej obrębie można wyróżnić językoznawstwo historyczno-porównawcze, historię poszczególnych języków i etymologię. Termin „diachronia” pokrywa się w znacznym stopniu z pojęciem historii języka, które może być rozumiane w węższym lub szerszym sensie. W węższym ujęciu historia to okres rozwoju społeczeństwa i języka, który pozostawił po sobie świadectwa piśmienne. W tym kontekście okres rozwoju pozbawiony tradycji piśmienniczej określa się jako okres prehistoryczny. Zgodnie z tym rozumieniem diachronię można podzielić na historyczną i prehistoryczną.\nLingwistyka porównawcza, zajmująca się porównywaniem dwóch lub większej liczby języków, może przybierać charakter typologiczny (kategoryzuje języki w pewne typy) lub konfrontatywny (kontrastywny) (porównuje wszystkie aspekty języków). Badaniami porównawczymi w kontekście rozwoju spokrewnionych języków zajmuje się językoznawstwo historyczno-porównawcze. Całościowo językoznawstwo porównawcze (synchroniczne lub diachroniczne) określa się jako komparatystykę.\nJako że język stanowi fakt społeczny, miejsce języka w społeczeństwie, jego związek z kulturą i zależność od czynników historycznych są zainteresowaniami badawczymi wchodzącymi w obręb dalszych dyscyplin: socjolingwistyki, etnolingwistyki, geolingwistyki, dialektologii i lingwistyki arealnej. W ramach interdyscyplinarnego badania języków uformowały się: filozofia języka, psycholingwistyka, neurolingwistyka oraz lingwistyka inżynieryjna, która stanowi zastosowanie językoznawstwa. Do językoznawstwa stosowanego zalicza się również fonetykę eksperymentalną, teorię przekładu, teorię nauczania języków obcych, leksykografię, lingwistykę kliniczną, niekiedy również socjolingwistykę i psycholingwistykę. Ze względu na naturę metod badawczych można rozróżnić językoznawstwo kwalitatywne (systemowo-strukturalne), algebraiczne i kwantytatywne (statystyczne).\nBadania językoznawcze można rozdzielić między dwoma podrozdziałami tej nauki – językoznawstwem szczegółowym (konkretnym) i językoznawstwem ogólnym. W odróżnieniu od językoznawstwa ogólnego, które zajmuje się cechami charakteryzującymi dowolny język, językoznawstwo szczegółowe bada określone języki bądź ich zbiory, języki bliskie genetycznie (grupy języków spokrewnionych) lub geograficznie (języki poszczególnych obszarów). Niekiedy zagadnienia w obrębie językoznawstwa ogólnego dzieli się na dwie grupy: językoznawstwo ogólne właściwe (w sensie węższym) i językoznawstwo teoretyczne. Językoznawstwo ogólne właściwe bada języki świata jako całość i może być rozumiane jako uogólnienie lingwistyk szczegółowych (fonetyka ogólna, gramatyka ogólna, typologia języków). Z kolei w skład językoznawstwa teoretycznego wchodzą tylko te kwestie lingwistyczne, które odnoszą się do fundamentalnych cech języka jako zjawiska społecznego w jego relacjach do innych aspektów rzeczywistości.\nFerdinand de Saussure czynił rozróżnienie między językoznawstwem wewnętrznym, badającym wewnętrzną strukturę języka, a językoznawstwem zewnętrznym, zajmującym się związkami języka z innymi dziedzinami wiedzy oraz aspektami społecznymi. Przedmiotem językoznawstwa zewnętrznego są zagadnienia na pograniczu nauki o języku i etnologii, język w kontekście jego związków z historią polityczną, różnymi instytucjami, kościołem, szkołą oraz problematyka rozmieszczenia geograficznego języków; także uwarunkowania indywidualne produkcji mowy i nauczanie języków. Można również odróżnić językoznawstwo teoretyczne, zajmujące się przede wszystkim budowaniem teorii języka, od językoznawstwa stosowanego, zajmującego się możliwościami oraz sposobami wykorzystania lingwistyki w różnych obszarach życia i innych dyscyplinach naukowych. Lingwistyka stosowana obejmuje chociażby badania nad efektywnością nauczania języków obcych, badania nad ulepszaniem technik przekładu maszynowego, badania w zakresie polityki językowej i kultury języka, tworzenie systemów pisma dla języków pozbawionych tradycji literackiej.\n\n\n== Językoznawstwo w systemie nauk ==\nJęzyk, rozumiany jako umiejętność psychofizyczna, jest ściśle związany z życiem społecznym, kulturą i procesami myślowymi człowieka. Z tego względu językoznawstwo znajduje się w bliskim powiązaniu z innymi dziedzinami badającymi społeczeństwo, jego kulturę, ideologię oraz myślenie treściowe i formalne. Badanie dźwiękowych aspektów języka łączy lingwistykę z niektórymi naukami przyrodniczymi, w tym przede wszystkim z fizyką i fizjologią.\nSocjologia, nauka zajmująca się badaniem społeczeństwa w najszerszym kontekście, wyodrębniła się jako samodzielna dyscyplina naukowa w drugiej połowie XIX wieku. Jej przedmiotem jest klasyfikacja oraz analiza różnorodnych grup i całostek społecznych, które łączą się na podstawie czynników takich jak bliskość geograficzna, współpraca ekonomiczna, związek językowy, wyznanie religijne i inne. Struktura społeczna, obejmująca zarówno najmniejsze jednostki, jakimi są rodziny, jak i większe organizmy społeczne, takie jak klasy społeczne, narody i państwa, nie jest obojętna dla zróżnicowania językowego, zwłaszcza w kontekście powstawania dialektów terytorialnych oraz socjolektów. Z kolei język pełni funkcję integrującą, służąc jako spoiwo narodowe, budujące tożsamość danego narodu i oddzielające go od innych. Z tego względu związek między socjologią a lingwistyką ma charakter obustronny – lingwistyka czerpie z ustaleń socjologii, a socjologia z dorobku językoznawstwa. W wyniku tej współpracy powstała dyscyplina zwana socjolingwistyką.\nEtnografia jako nauka o kulturze materialnej i duchowej również jest powiązana z lingwistyką. W badaniach etnograficznych przywiązuje się wagę do sytuacji językowej, a monografie etnograficzne często zawierają szczegóły dotyczące języka (dialektu) danej grupy etnicznej. Język stanowi kluczowy element tożsamości etnicznej, dlatego badanie związków języka danej grupy z językami innych grup pozwala na identyfikację historycznych i kulturowych związków między ludami. Jednocześnie badaczowi języka potrzebna jest wiedza o grupie posługującej się danym językiem, o jej życiu materialnym i kulturowym. Współpraca między etnografią a lingwistyką jest szczególnie konieczna w dialektologii, przy badaniu dialektów regionalnych i analizie słownictwa odnoszącego się do lokalnych realiów. Z kooperacji językoznawstwa i etnografii uformowała się dyscyplina zwana etnolingwistyką, która zajmuje się przede wszystkim badaniem tzw. społeczeństw prymitywnych, żyjących w organizacji plemiennej. Godne uwagi w kontekście etnolingwistyki są Stany Zjednoczone (badanie plemion indiańskich) i w ZSSR (grupy etniczne mówiące m.in. językami uralskimi).\nWśród nauk artystycznych z językoznawstwem związane są literaturoznawstwo (w tym poetyka) i historia literatury. Teoria literatury i poetyka bazują na dorobku językoznawstwa, chociażby w obszarach takich jak fonetyka (kwestie rymu i rytmu w poezji), leksykologia i semantyka (metafora, metonimia), stylistyka i teoria tekstu. Z kolei literatura piękna wraz z literaturą fachową tworzą punkt wyjścia do badania rozwarstwienia i rozwoju zasobu leksykalnego języka oraz jego struktury gramatycznej. Teoria literatury i poetyka dają lingwistyce impulsy do analizy funkcji estetycznej języka.\nJęzykoznawstwo jest związane również z nauką o znakach, czyli semiotyką (termin zaczerpnięty od amerykańskich filozofów, Peirce’a i Morrisa) lub semiologią (termin de Saussure’a). W życiu codziennym człowiek nie tylko posługuje się językiem jako najbogatszym systemem znaków, ale również kieruje się innymi zespołami znaków, np. symbolami. Językoznawstwo, poprzez semiotykę, łączy się również z cybernetyką (nauką o sterowaniu systemami) i teorią informacji, tj. nauką o informacjach, zwłaszcza o sposobach ich przekazu i transformacji. Po drugiej wojnie światowej cybernetyka stała się jednym z czynników, które doprowadziły do rewolucji naukowo-technicznej. Jej uniwersalność polega na tym, że zamiast szukać różnic między badanymi zjawiskami, koncentruje się na odkrywaniu relacji, które je łączą. Cybernetyka znalazła swoje miejsce w ogólnej teorii systemów i ustanowiła związek z językoznawstwem; jednym z głównych zadań lingwistyki jest bowiem analiza i opis systemów językowych.\nZ nauk przyrodniczych blisko związanych z językoznawstwem największe znaczenie mają fizjologia i anatomia (przy badaniu wymowy, artykulacji głosek), z nauk fizycznych zwłaszcza akustyka (przy badaniu własności akustycznych głosek). W związku z tym fonetykę jako naukę o dźwiękowej płaszczyźnie mowy można podzielić na fonetykę organogenetyczną (fizjologiczną, artykulacyjną) i na fonetykę akustyczną.\nWedług Franciszka Gruczy w polu zainteresowań lingwistyki znajdują się trzy rodzaje obiektów: 1) konkretni ludzie działający jako mówcy i/lub słuchacze, 2) konkretne wypowiedzi przez nich artykułowane i/lub słyszane, 3) okoliczności konkretnych aktów mownych. Lingwistyka nie zajmuje się wypowiedziami jako samoistnymi obiektami fizycznymi, lecz tym, jak je mówcy-słuchacze tworzą, słyszą i rozumieją.\n\n\n== Zróżnicowanie języków ==\nWażną częścią badań lingwistycznych jest dociekanie istoty różnic pomiędzy językami świata. Jest to szczególnie istotne dla zrozumienia ludzkich umiejętności językowych. Jeżeli zdolności językowe człowieka są ściśle ograniczone przez biologiczne właściwości gatunku ludzkiego, wówczas języki muszą być bardzo do siebie podobne. Jeżeli zdolności lingwistyczne człowieka są nieograniczone, wtedy języki mogą znacznie się od siebie różnić.\nIstnieje wiele różnych sposobów na zinterpretowanie podobieństw pomiędzy językami. Na przykład: język łaciński używany przez Rzymian przekształcił się w hiszpański w Hiszpanii i włoski we Włoszech. Podobieństwa pomiędzy hiszpańskim i włoskim w wielu przypadkach wynikają ze wspólnego pochodzenia tych języków. A więc w zasadzie, jeżeli dwa języki mają pewną wspólną właściwość, to ta właściwość może istnieć dzięki pochodzeniu ze wspólnego prajęzyka lub pewnej właściwości ludzkich umiejętności językowych. Istnieje zawsze możliwość przypadkowego podobieństwa, zwłaszcza w zakresie leksyki, tak jak w przypadku hiszpańskiego słowa mucho i angielskiego much, które nie są ze sobą powiązane historycznie, chociaż dzielą to samo znaczenie i podobne brzmienie.\nCzęsto możliwość wspólnego dziedzictwa może być zasadniczo wykluczona. Biorąc pod uwagę fakt, że uczenie się języków przychodzi ludziom w miarę łatwo, można stwierdzić, że językami posługiwano się przynajmniej tak długo, jak istnieje współczesny człowiek, czyli około pięćdziesięciu tysięcy lat. Niezależne pomiary zmian językowych (na przykład porównywanie tekstów języka starożytnego do języków wywodzących się z niego i używanych współcześnie) sugerują, że zmiana przebiega w takim tempie, że nie można zrekonstruować języka, którym mówiono więcej niż 10 000 lat temu. W konsekwencji cechy wspólne języków mówionych w różnych częściach świata nie są uznawane jako dowód na wspólne pochodzenie.\nCo więcej, istnieją udokumentowane przypadki języków migowych rozwijających się w społecznościach ludzi upośledzonych słuchowo, którzy nie mogli mieć kontaktu z językiem mówionym. Okazało się, że języki migowe mają cechy języków mówionych, co umacnia hipotezę, że cechy te nie są zawdzięczane wspólnemu przodkowi, lecz ogólnym właściwościom sposobu przyswajania języka.\nZbiór przypuszczalnie wspólnych właściwości wszystkich języków określa się mianem gramatyki uniwersalnej. Uniwersalne właściwości języka mogą być częściowo przypisane uniwersalnym aspektom ludzkiego doświadczenia. Na przykład: wszyscy ludzie używają wody i fakt, że we wszystkich językach występuje termin określający wodę jest z pewnością z tym związany. Wyzwanie, które stawia gramatyka uniwersalna, wymaga poradzenia sobie z tym problemem. Doświadczenie jest częścią procesu, poprzez który jednostki uczą się języków. Jednakże doświadczenie samo w sobie nie jest wystarczające, ponieważ zwierzęta trzymane wśród ludzi uczą się języka ludzkiego w bardzo małym stopniu, lub wcale się go nie uczą.\nPrzypuszczalnie wszystkie języki świata rozróżniają rzeczowniki od czasowników – jest to generalnie przyjęta zasada. Mogłoby to wymagać bardziej wyszukanego wyjaśnienia, ponieważ rzeczowniki i czasowniki nie istnieją w świecie, lecz są tylko częścią języka.\nWłaściwości gramatyki uniwersalnej mogą być związane z ogólnymi właściwościami ludzkiego poznania lub z pewną właściwością ludzkiego poznania, która jest charakterystyczna dla danego języka. Potrzebna jest znacznie większa wiedza na temat ludzkiego poznania, by móc dokonać znaczącego rozróżnienia. W rezultacie w lingwistyce teoretycznej występują uogólnienia, ale lingwiści nie zajmują stanowiska, czy takie uogólnienie może mieć wpływ na inne aspekty poznania.\n\n\n== Właściwości języka ==\nOd czasów starożytnej Grecji utrzymuje się, że języki są zorganizowane wokół gramatycznych kategorii, takich jak rzeczownik czy czasownik, mianownik lub biernik, teraźniejszość czy przeszłość. Słownictwo i gramatyka języka są zorganizowane wokół tych elementarnych kategorii. Poza tworzeniem konkretnego użycia odrębnych kategorii, język ma ważną właściwość, organizuje elementy w struktury rekurencyjne. To pozwala, na przykład, wyrażeniu rzeczownikowemu zawrzeć inne wyrażenie rzeczownikowe (jak na przykład „usta szympansa”) lub zdaniu zawrzeć inne zdanie (na przykład „Myślę, że pada.”). Chociaż rekurencja w gramatyce została bezwzględnie rozpoznana dużo wcześniej (na przykład przez Jespersena), znaczenie tego aspektu języka zostało w pełni uświadomione po publikacji książki Syntactic Structures Noama Chomsky’ego w 1957 roku, która przedstawia formalną gramatykę fragmentu angielskiego. Przedtem najbardziej szczegółowe opisy systemów lingwistycznych były systemami fonologicznymi lub morfologicznymi, które były zamknięte i dopuszczały niewiele kreatywności.\nChomsky używał bezkontekstowej gramatyki, powiększając ją za pomocą przekształceń. Od tego czasu bezkontekstowa gramatyka opisuje konkretne fragmenty różnych języków, jednakże udowodniono, że ludzkie języki zawierają szeregowe zależności, którymi bezkontekstowa gramatyka nie może zajmować się dostatecznie. To wymaga zwiększonej umiejętności, na przykład przekształcania.\nWażną kwestią jest również to, że zdania rzeczownikowe przed zwrotami czasownikowymi są identyfikowane z czasownikami w zwrotach czasownikowych, w kolejności od lewej do prawej strony.\n\n\n== Mowa versus pismo ==\nWiększość współczesnych lingwistów żywi przekonanie, że język mówiony jest bardziej fundamentalny. Przyjmują oni, że badanie mowy jest ważniejsze od badania języka pisanego. Przyczyny tego spojrzenia są następujące:\n\njęzyk pisany to wtórna reprezentacja języka mówionego, niewypracowana w przypadku większości języków świata (większość z nich to jedynie środki komunikacji ustnej);\njęzyk mówiony jest uniwersalny i spontaniczny, język pisany zaś wymaga świadomej nauki i znajduje się pod silniejszym wpływem gramatyki normatywnej;\njęzyk mówiony, zwłaszcza swobodny, zawiera formy niestandardowe i jest zróżnicowany regionalnie, piśmiennictwo zaś reprezentuje formy standardowe i uniemożliwia wykrycie np. zróżnicowania dźwiękowego języka.\nJęzykoznawcy zauważają wartość badań nad tekstem. W przypadku badań językoznawczych, do których stosuje się metody lingwistyki informatycznej i korpusowej, język pisany jest często o wiele bardziej wygodny przy przetwarzaniu dużej ilości danych. Trudno jest znaleźć albo stworzyć wielkie korpusy języka mówionego. Są one zazwyczaj sporządzane na piśmie. W dodatku lingwiści zwrócili się ku pisemnemu dyskursowi, który pojawia się w różnych rodzajach komunikacji za pośrednictwem komputerów, uznając go za realną dziedzinę badań językoznawczych.\nBadania języka pisanego są w każdym wypadku uważane za dziedzinę językoznawstwa.\n\n\n== Normatywność a opisowość ==\nWspółczesne językoznawstwo jest opisywane jako przedsięwzięcie deskryptywne (opisowe), stroniące od sądów preskryptywnych (normatywnych). Zgodnie z tym założeniem lingwiści koncentrują swoją działalność naukową na bezstronnej obserwacji języka i badaniu jego rzeczywistej natury. Ich zadaniem jest opisywanie zasad znanych rodzimym użytkownikom języka, na podstawie intuicji i praktyki językowej tych osób. Język stanowi bowiem zjawisko poznawcze, zakorzenione w ludzkim umyśle. Przedmiotem badań językoznawczych mogą być zarówno odmiany standardowe języków, jak i odmiany mniej prestiżowe lub regionalne. Naukowe rozumienie językoznawstwa kontrastuje zatem z popularnymi wyobrażeniami na temat tej dyscypliny, które nieściśle utożsamiają lingwistów z normatywistami (preskryptywistami; osobami zajmującymi się tzw. kulturą języka) bądź poliglotami.\nPotocznie językoznawstwo bywa postrzegane jako dyscyplina poświęcona poprawności językowej lub utożsamiane z poradnictwem językowym. Koncepcje związane z poprawnością języka, choć powszechne wśród elit kulturalnych, uchodzą za umotywowane panującymi uwarunkowaniami społecznymi. Zasadniczo lingwistyka, jako deskryptywna dziedzina nauki, odżegnuje się od ingerencji w zachowania użytkowników języka i dyktowania zasad etykiety językowej.\nW wielu krajach Europy próby regulacji językowej i przejawy preskryptywizmu zostały wyłączone z obszaru nauki o języku. Preskryptywizm funkcjonuje jednak w niektórych tradycjach lingwistyki, m.in. w krajach szeroko pojmowanej Europy Wschodniej. Również polska lingwistyka jest w stosunkowo dużym stopniu skupiona na krytyce językowej i popularyzacji kultury języka, czym odróżnia się np. od językoznawstwa brytyjskiego, odrzucającego preskryptywność. Rozstrzyganie kwestii poprawnościowych w języku ojczystym jest czasami zaliczane do praktycznych zastosowań językoznawstwa. Mówi się wręcz o dziale lingwistyki zwanym językoznawstwem normatywnym lub preskryptywnym.\n\n\n== Historia językoznawstwa ==\n\nWczesne teksty indyjskich Wed wskazują na strukturę języków – język składa się ze zdań mających cztery stadia rozwojowe, które są wyrażone w trzech czasach (przeszłym, teraźniejszym i przyszłym). Zdania składają się z wyrazów, które mają dwie odrębne formy istnienia (formę wokalną – słowo, i formę wyobrażeniową – znaczenie). Wyrazy te są zazwyczaj czasownikami, które reprezentują czynności ze świata rzeczywistego, i rzeczownikami, które występują w siedmiu przypadkach (w zależności od sposobu uczestnictwa w czynnościach ze świata rzeczywistego).\nIndyjski gramatyk Panini (około 520–460 p.n.e.) jest często uznawany za prekursora językoznawstwa. Jest znany jako autor dzieła gramatycznego pod tytułem Aṣṭādhyāyī, do dzisiaj używanego w nauce i analizie sanskrytu. Gramatyka Paniniego jest wysoko usystematyzowana i techniczna, wprowadziła pojęcia fonemu, morfemu i rdzenia (rozpoznane dopiero przez zachodnich językoznawców około dwóch tysięcy lat później). Reguły Paniniego opisują całość morfologii języka. Następstwem tego, że jego gramatyka skupia się na zwięzłości, jest jej nieintuicyjna struktura, przypominająca współczesny język maszynowy (jako przeciwieństwo zrozumiałych przez ludzi języków programowania). Zaawansowane logiczne zasady i techniki Paniniego miały duży wpływ zarówno na starożytne, jak również na współczesne językoznawstwo.\nBhartrihari (ok. 450–510) – kolejny ważny autor teorii indyjskiego językoznawstwa. Stworzył on teorię, według której akt mowy składa się z czterech etapów:\n\npierwszy – konceptualizacja danej myśli,\ndrugi – jej werbalizacja oraz sekwencjonowanie,\ntrzeci – wygłoszenie wypowiedzi w przestrzeń, wszystko to wykonane przez mówcę,\ni czwarty – zrozumienie wypowiedzi przez słuchacza – osobę interpretującą.\nPraca Paniniego oraz Bhartrihariego miała znaczący wpływ na wiele z podstawowych poglądów zaproponowanych przez wykładowcę sanskrytu, Ferdinanda de Saussure’a, który jest powszechnie uważany za ojca współczesnego językoznawstwa strukturalnego.\nW 760 roku na Środkowym Wschodzie perski językoznawca Sibawajhi stworzył w swojej obszernej pracy pod tytułem Al-kitab fi al-nahw (‏الكتاب في النحو‎ – „Księga o gramatyce“) szczegółowy i profesjonalny opis arabskiego, ukazując wiele lingwistycznych aspektów języka. Sibawajh w swojej książce odróżnił fonetykę od fonologii.\nLingwistyka rozwija się na gruncie naukowym od XIX wieku, kiedy to była zdominowana przez badania historyczno-porównawcze. W pierwszych dekadach XX wieku wykształciła się lingwistyka synchroniczna (opisowa) i stopniowo wzrasta koncentracja na badaniu języka jako uniwersalnego narzędzia komunikacji i myślenia ludzkiego w oparciu o materiał zgromadzony w ramach badań różnych języków świata. Na przełomie XIX i XX wieku ukształtowały się zalążki innych dyscyplin językoznawczych. Powstało językoznawstwo ogólne jako dyscyplina integrująca, zajmująca się prawidłowościami wewnętrznej struktury i rozwoju języka. Pod wpływem teorii Ferdinanda de Saussure’a badania synchroniczne zostały odgraniczone od diachronicznych.\nDo pierwszych zachodnich językoznawców zaliczają się Jakob Grimm, który w roku 1822 stworzył zasadę spółgłoskowych zmian w wymowie znaną jako prawo Grimma, Karl Verner, który ułożył prawo Vernera, August Schleicher, który stworzył „Stammbaumtheorie” oraz Johannes Schmidt, który w roku 1872 stworzył „Wellentheorie” („model falowy”). Ferdinand de Saussure jest twórcą współczesnej lingwistyki strukturalnej. Edward Sapir, lider w amerykańskiej lingwistyce strukturalnej, był jednym z pierwszych, którzy badali zależności pomiędzy nauką o języku a antropologią. Jego metodologia ma ogromny wpływ na jego wszystkich następców. Początkowo badania nad językiem odbywały się w ramach filologii, traktującej język przede wszystkim jako narzędzie literatury. Konsekwencją tego podejścia był preskryptywizm i traktowanie języka mówionego jako niedoskonałej wersji języka pisanego.\nOd lat 60. XX wieku głównym modelem języka jest model formalny Noama Chomsky’ego, który rozwinął się pod kierunkiem jego nauczyciela, Zelliga Harrisa, będącego z kolei pod ogromnym wpływem Leonarda Bloomfielda. Chomsky pozostaje najbardziej wpływowym językoznawcą na świecie. Lingwiści zajmujący się head-driven phrase structure grammar (HPSG) czy gramatyką leksykalno-funkcyjną (LFG), podkreślają znaczenie formalizacji i formalnego rygoru w opisie lingwistycznym, i dystansują się nieco od ostatniej pracy Chomsky’ego (program „minimalistyczny” dla gramatyki transformacyjnej), przyłączając się bardziej do wcześniejszych jego prac. Lingwiści związani z teorią optymalności wskazują uogólnienia pod względem naruszalnych reguł, co jest większym odejściem od głównego nurtu językoznawstwa, a lingwiści zajmujący się różnymi rodzajami gramatyki funkcjonalnej i lingwistyki kognitywnej mają tendencję do podkreślania braku autonomii wiedzy lingwistycznej i braku uniwersalności struktur lingwistycznych, dlatego też znacznie odchodzą od paradygmatu Chomsky’ego.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ngramatyka tradycyjna\njęzykoznawstwo historyczno-porównawcze\nhipoteza Sapira-Whorfa\njęzykowy obraz świata\nlingwistyka potoczna\npoezja lingwistyczna\nstrukturalizm\nAbstand- i Ausbausprachen\nPraskie Koło Lingwistyczne\namerykańska szkoła strukturalistyczna\ngramatyka treści\nmłodogramatycy\nglossematyka\nlingwistyka kognitywna\njęzykoznawstwo konfrontatywne\npragmatyka\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJurajJ. Dolník JurajJ., Základy lingvistiky, Bratislava: Stimul, 1999, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637  (słow.).\nFranciszekF. Grucza FranciszekF., Zagadnienia metalingwistyki. Lingwistyka – jej przedmiot, lingwistyka stosowana, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-03923-X .\nCzesławC. Lachur CzesławC., Zarys językoznawstwa ogólnego, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2004, ISBN 83-7395-082-6, OCLC 749715998 .\nJohnJ. Lyons JohnJ., Wstęp do językoznawstwa, KrzysztofK. Bogacki (tłum.), AdamA. Weinsberg (red. nauk.), HalinaH. Urbańska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1975 .\nWitoldW. Mańczak WitoldW., Problemy językoznawstwa ogólnego, Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum, 1996, ISBN 83-04-04327-0 .\nTadeuszT. Milewski TadeuszT., Językoznawstwo, wyd. 7, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, ISBN 83-01-14244-8, OCLC 749429940 .\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nŠimonŠ. Ondruš ŠimonŠ., JánJ. Sabol JánJ., Úvod do štúdia jazykov, Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo, 1987, OCLC 28427817  (słow.).\nGrzegorzG. Pawłowski GrzegorzG., U podstaw lingwistyki. Relacja, analogia, partycypacja, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2024, ISBN 978-83-235-6370-9, OCLC 1424360554 .\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .\nHans HeinrichH.H. Stern Hans HeinrichH.H., Fundamental Concepts of Language Teaching: Historical and Interdisciplinary Perspectives on Applied Linguistic Research, Oxford: Oxford University Press, 1983, ISBN 978-0-19-437065-3, OCLC 1251392413  (ang.).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBarbara C.B.C. Scholz Barbara C.B.C., Francis JeffreyF.J. Pelletier Francis JeffreyF.J., Geoffrey K.G.K. Pullum Geoffrey K.G.K., Philosophy of Linguistics, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 2015, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07]  (ang.). 1 stycznia (Filozofia lingwistyki)\n Linguistics, kanał CrashCourse na YouTube [dostęp 2024-08-29].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Argument (językoznawstwo)\n\nArgument – wyrażenie, które uzupełnia znaczenie predykatu. Np. predykat spać uzupełniony o wyraz Jan tworzy zdanie Jan śpi. Predykat wraz z argumentami tworzy strukturę predykatowo-argumentową. Czasowniki mogą mieć 0 argumentów (trzeba), 1 argument (spacerować, spać, budzić się), 2 argumenty (słyszeć, bić, kochać), 3 argumenty (dać, kłaść).  Niektóre czasowniki jako argumentów wymagają fraz przyimkowych (polegać na kimś), lub zdań (wiedzieć, że). Nie tylko liczba argumentów, ale także ich role semantyczne, przypadek lub przyimek, który je wprowadza są uzależnione od czasownika.\nJakkolwiek o argumentach mówi się przede wszystkim w kontekście czasowników, nie tylko one je wyznaczają. I tak np. przymiotniki w stopniu wyższym również otwierają pozycję dla argumentu (wyższy od kogoś).\nOd argumentów należy odróżnić okoliczniki, które nie są elementami obligatoryjnymi i zazwyczaj ich liczba i charakter jest niezależny do konkretnego czasownika. Tym niemniej granica między argumentem a okolicznikiem nie zawsze jest oczywista i bywa kwestią sporną.\n\n\n== Zobacz też ==\nrola semantyczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nVan Valin: An introduction to syntax. Cambridge: Cambridge University Press, 2007, s. 239. ISBN 0-521-63199-8.Sprawdź autora:1.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Colloquia Germanica Stetinensia\n\nColloquia Germanica Stetinesia – czasopismo naukowe redagowane przez germanistów szczecińskich. Ukazuje się raz w roku.\n\n\n== Historia ==\nDo r. 2015 funkcjonowało pod nazwą „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Colloquia Germanica Stetinesia”. Twórcą i pierwszym redaktorem naczelnym (1987) był docent dr Karol Koczy. Później funkcję redaktora naczelnego pełnił prof. Ryszard Lipczuk. Obecnie redakcją czasopisma zajmują się: prof. Dorota Sośnicka (dział literaturoznawczy) i prof. Anna Pilarski (dział językoznawczy). W roku 2024 ukazał się 33. tom rocznika.\n\n\n== Profil czasopisma ==\nPublikowane są artykuły oraz recenzje (jako artykuły recenzyjne) z zakresu literaturoznawstwa germanistycznego, językoznawstwa, kulturoznawstwa, translatoryki, glottodydaktyki. Wersja papierowa jest wersją pierwotną wobec wersji elektronicznej. Autorami są głównie germaniści polscy, rzadziej germaniści z Niemiec i innych krajów. Czasopismo wpisane jest na listę czasopism punktowanych Ministerstwa Edukacji i Nauki z ilością 70 punktów.\n\n\n== Bazy referencyjne ==\nDOAJ (Directory of Open Access Journals)\nABSCO\nEuropean Reference Index for the Humanities and Social Sciences (ERIH PLUS)\nCentral and Eastern European Online Library (CEEOL)\nThe Central European Journal of Social Sciences and Humanities (CEJSH)\nIndex Copernicus\nBazHum\nElektronische Zeitschriftenbibliothek\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nColloquia Germanica Stetinensia – Bibliografia (bg.szczecin.pl)[2]\nÜber die Zeitschrift – Colloquia Germanica Stetinensia – Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego\n20230718_Wykaz_czasopism_i_konferencji_naukowych_2023.pdf", "source": "wikipedia"}
{"text": "Deskryptywizm (językoznawstwo)\n\nDeskryptywizm (od łac. describere „opisywać”) – dążność do opisowego ujmowania zachowań językowych. Deskryptywizm zakłada obiektywny i systematyczny opis języka, odzwierciedlający empiryczne fakty praktyki językowej. Podejście to, właściwe dla badań językoznawczych, przeciwstawia się preskryptywizmowi, którego celem jest propagowanie pewnej formy języka oraz formułowanie i egzekwowanie jej zasad. Preskryptywizm znajduje zastosowanie w kontekstach edukacyjnych i jest związany z instytucjonalną polityką językową.\nNaukowe opisy języków niemal zawsze są oparte na podejściu deskryptywnym. Współcześni językoznawcy odrzucają preskryptywizm w swojej praktyce naukowej, skupiając się na obiektywnym opisie języków, pozbawionym ocen normatywnych. Nie formułują oni toteż opinii na temat mowy rodzimych użytkowników języka i odżegnują się od autorytatywnych przepisów językowych, usiłując przedstawić faktyczny sposób użycia języka. Rozpatruje się przy tym zjawisko wariacji językowej, czego owocem jest neutralne ujmowanie odrębności socjalnych i regionalnych oraz historycznej zmienności języka, bez wydawania opinii na temat poprawności językowej. Opisy deskryptywne mogą jednak uwzględniać sądy wartościujące istniejące w danej społeczności, a także zwracać uwagę na sytuacyjną stosowność różnych form językowych.\nInformacje deskryptywne czerpie się z eksperymentów, tekstów i rozmów, nagrań realnych sytuacji językowych oraz dostępnych źródeł pisanych: gazet, książek itp. Obserwacje te stają się podstawą dla obiektywnego opisu języka, jego struktury, uzusu oraz akwizycji. Językoznawcze postrzeganie języka odróżnia się od potocznych stanowisk, które często uznają słowniki i opracowania gramatyczne za źródła wskazówek poprawnościowych, przypisując im duże znaczenie normatywne. Podejście deskryptywne zakłada opis zarówno języka standardowego, jak i rozmaitych form nieliterackich.\nJak zauważają niektórzy badacze, nie istnieje ścisła granica między obiema postawami – deskryptywizmem i preskryptywizmem. W pewnym sensie charakter preskryptywny wykazuje także kodyfikacja czerpiąca z badań opisowych, gdyż przedsięwzięcie to samo w sobie wiąże się z doborem i promocją pewnych form językowych jako standardowych. Terminowi „preskryptywizm” przypisuje się jednak negatywne konotacje; pojęcie to jest w praktyce kojarzone z konserwatyzmem, elitaryzmem czy też nieprzystającymi nauce uprzedzeniami społecznymi. W węższym znaczeniu pod pojęciem preskryptywizmu rozumie się praktykę, która jednocześnie dyktuje i dezaprobuje pewne elementy językowe, szerząc np. pogląd, że nieskodyfikowane formy, występujące poza ramy języka standardowego, są mniej wartościowe bądź gorszej jakości.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ngramatyka opisowa\nlingwistyka potoczna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dublet (słowo)\n\nDublety lub dublety etymologiczne – para wyrazów w obrębie jednego języka o wspólnej etymologii, ale różniących się znaczeniem i brzmieniem. Choć często dotyczą przede wszystkim zapożyczeń, występują także tzw. dublety rodzime.\nPrzykładem tego zjawiska w języku polskim są wyrazy tłumacz, tersiman i dragoman, które wywodzą się z tego samego wyrazu arabskiego, ale trafiły do języka polskiego różnymi drogami:\n\ntłumacz  ← psł. *tъlmačь ← praturk.*tylmač ← ar. tarğumān.\ntersiman ← osm. tercüman ← ar. tarğumān.\ndragoman← wł. dragomanno ← ar. tarğumān.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dyrektywa techniczna\n\nDyrektywa (norma) techniczna (instrumentalna, celowościowa, teleologiczna, praktyczna) - wskazuje sposób, w jaki należy postąpić, aby osiągnąć dany skutek (cel) w świecie fizycznym - np. żeby zdać egzamin należy się długo uczyć.  \nDyrektywom technicznym można przypisać wartości prawdy lub fałszu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Esperantologia\n\nEsperantologia – dyscyplina naukowa i kierunek studiów filologicznych, zajmujące się językiem esperanto, obejmujące językoznawstwo i literaturoznawstwo. \n\n\n== Esperantologia jako dyscyplina naukowa ==\nWe współczesnych badaniach językoznawczych dominuje przekonanie, że do każdego języka należy podchodzić bez uprzedzeń, niezależnie od jego pochodzenia i jego zasięgu geograficznego. Zakres i intensywność badań esperantologicznych w skali międzynarodowej ciągle wzrasta. Tematyce esperantologicznej poświęcone są m.in. czasopisma Language Problems and Language Planning oraz Esperantologio/Esperanto Studies. Esperantologia jest nie tylko synchroniczną, ale też diachroniczną dziedziną badań językoznawczych, gdyż język esperanto ulega ewolucji. W fazie początkowej znajdują się badania nad uniwersaliami semantycznymi w języku esperanto,  więc nad problemem, które formy i kategorie esperanto powinny być postrzegane jako międzykulturowe, a które jako specyficzne dla danej kultury.  \nCo prawda minęła euforia z lat 70. i 80. XX wieku związana z językami planowymi, ale znaczna liczba prac z zakresu esperantologii oraz międzynarodowe konferencje poświęcone językowi esperanto wskazują na żywe zainteresowanie tym językiem coraz większej liczby badaczy-esperantystów.\nDo badaczy esperanto należą m.in.: Eugen Wüster, Pierre Janton, István Szerdahelyi, Detlev Blanke, Alicja Sakaguchi, Sabine Fiedler, John Christopher Wells.\n\n\n== Esperantologia jako kierunek studiów ==\nEsperantologia jako kierunek studiów została utworzona w 1966 roku na Uniwersytecie Eötvös Loránd w Budapeszcie jako część nadrzędnego kierunku studiów „Lingwistyka ogólna i stosowana”. Można ją było studiować w połączeniu z inną dyscypliną filologiczną. Jej twórcą był węgierski slawista István Szerdahelyi (1924-1987). Ponieważ liczba prac naukowych z tego zakresu była wówczas bardzo ograniczona, podstawy teoretyczne trzeba było tworzyć od początku. Wieloletnia praca węgierskiego slawisty, kierowanie kursami i seminariami na Węgrzech i za granicą,  a również pionierska praca innych wykładowców oraz studentów doprowadziły do powstania interlingwistyki i esperantologii jako nowej autonomicznej dziedziny naukowo-badawczej. Celem studiów było kształcenie wykwalifikowanych nauczycieli języka esperanto. \nKierunek „Esperantologia i interlingwistyka” na Uniwersytecie Eötvös Loránd w Budapeszcie ukończyło ok. 100 studentów, w tym spoza Węgier m.in.: Sitosi Hukaya, Alicja Michiewicz (= Sakaguchi), Leif Kristensen. Cztery osoby uzyskały pod kierunkiem profesora Szerdahelyia stopień doktora: Mária  Rózsa Szabo (1976),  Judit Balogh (1979), Alicja Sakaguchi  (1981), Agnes Molnár (1984). \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDetlev Blanke: International Planned Languages. Essays on Interlinguistis and Esperantology. New York: Mondial, 2018.\nInterlingwistyka i esperantologia, red. Ilona Koutny. Poznań: Wydawnictwo Rys, 2015.\nSabine Fiedler: Plansprache und Phraseologie: empirische Untersuchungen zu reproduziertem Sprachmaterial im Esperanto. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 1999.\nPierre Janton: Einführung in die Esperantologie. Hildesheim, New York: Olms, 1978. ISBN 348706541.\nIlona Koutny (red.): Abunda fonto. Memorlibro omage al prof./ István Szerdahelyi. Poznań: ProDruck, 2009. ISBN 9788361607328.\nAlicja Sakaguchi: Interlinguistik: Gegenstand, Ziele, Aufgaben, Methoden. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 1998. ISBN 3-631-31387-X.\nJohn Christopher Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1989. ISBN 92-9017-021-2.\nKatarzyna Wojan: Języki sztuczne. Zapotrzebowanie społeczeństw czy fantazja jednostek? (Zarys dziejów interlingwistyki). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2015.\nEugen Wüster: Esperantologiaj studoj. Antverpeno-La Laguna: Stafeto, 1978. ISBN 9063360053.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPolski Związek Esperantystów (Pola Esperanto-Asocio)[2]", "source": "wikipedia"}
{"text": "Forma językowa\n\nForma językowa – jednostka pełniąca funkcję semantyczną lub syntaktyczną (morfem, wyraz, konstrukcja, zdanie). Najczęściej mówi się o formach wyrazowych (słownych), służących wyrażeniu pewnego znaczenia gramatycznego (np. forma rzeczownika w danym przypadku, danej liczbie itp.).\nLeonard Bloomfield wyróżniał formy językowe wolne i związane. Do pierwszych zaliczał elementy, które mogą pełnić rolę wypowiedzenia, do drugich zaś jednostki niefunkcjonujące w ten sposób (np. sufiks -ość, prefiks wy-).\nW językoznawstwie tradycyjnym formę przeciwstawiano znaczeniu. Tak rozumiana forma językowa stanowi składową elementu językowego pierwszego rozczłonkowania, odróżnianą od znaczenia. Współcześnie w tym sensie stosuje się zwykle termin „plan wyrażenia”.\nForma gramatyczna stanowi postać autosemantyczną słowa w relacji do innych słów w zdaniu. Forma gramatyczna rozkłada się na bazę (wyraz główny) o wartości leksykalnej oraz na formant (wyraz pomocniczy) pełniący funkcję gramatyczną. Formy gramatyczne wyrażają zawsze określone kategorie gramatyczne. W niektórych przypadkach pewna postać fleksyjna można zostać zaliczona do kilku form gramatycznych w zależności od tego, do jakich kategorii gramatycznych się odnosi: np. pol. nodze to forma celownika l. poj. lub miejscownika l. poj. (zob. synkretyzm).\n\n\n== Zobacz też ==\n\nforma słownikowa\nwariant\nkonwencjonalny charakter języka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gramatyka generatywna\n\nGramatyka generatywna – koncepcja lingwistyczna, która zamierza wyjaśnić kompetencję mówiącego (słuchającego) w zakresie tworzenia (rozumienia) zdań danego języka, polegającą między innymi na tym, że każdy mówiący jest zdolny do konstruowania zdań, których dotąd nie zbudował, a słuchający do rozumienia zdań, których dotąd nie słyszał. Inaczej mówiąc, każdy użytkownik języka jest w stanie rozstrzygnąć, czy dane zdanie należy do języka, w którym się wypowiada (jest poprawne w tym języku), czy też doń nie należy (jest w nim niepoprawne). Zdolność ta tłumaczy się faktem rozporządzania przez mówiącego skończoną liczbą reguł gramatycznych, za pomocą których tworzy on syntagmy i zdania ze znanych sobie wyrazów.\nGramatyka generatywna jest skończonym zbiorem reguł (zwanych regułami gramatycznymi), który wymienia wszystkie ciągi i przypisuje każdemu z nich opis strukturalny, na który składa się zbiór elementów tworzących ciąg, jego szyk wewnętrzny i zewnętrzny oraz każda inna informacja gramatyczna potrzebna do określenia sposobu, w jaki dany ciąg został użyty i zrozumiany.\nTeoria generatywna jest neutralna w relacji nadawca-odbiorca, tj. nie jest ani gramatyką mówiącego (systemem wyjaśniającym kodowanie przekazu przez nadawcę), ani też słuchającego (systemem opisującym dekodowanie otrzymanego przekazu).\nWedług Chomsky’ego (1965) należy rozróżniać kompetencje mówiącego, czyli jego zdolność rozpoznawania i stosowania reguł gramatyki, od realizacji aktu mowy (ang. performance). Gramatyka generatywna wyjaśnia kompetencje, lecz nie realizację.\n\n\n== Zobacz też ==\nstruktura głęboka i struktura powierzchniowa\ndrzewo składniowe\nfraza nominalna\nfraza werbalna\n\n\n== Bibliografia ==\nJacek Fisiak: Wstęp do współczesnych teorii lingwistycznych, wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1978, s. 87-128.\nGerhard Helbig: Geschichte der neueren Sprachwissenschaft: Unter dem besonderen Aspekt d. Grammatik-Theorie. Leipzig: VEB Bibliographische Institut, 1973,  s. 261-339..\nGerhard Helbig: Dzieje językoznawstwa nowożytnego, tłum. z niem.: Czesława Schatte, Dorota Morciniec. Wrocław: Ossolineum, 1982. ISBN 83-04-00920-X.\nGerhard Helbig: Entwicklung der Sprachwissenschaft seit 1970. Leipzig: VEB Bibliographische Institut, 1986, s. 80 nn.\nPaweł Mecner: Elementy gramatyki umysłu. Od struktur składniowych do minimalizmu. Kraków: Universitas, 2007. ISBN 9788324206308.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gramatyka języka niemieckiego\n\nJęzyk niemiecki reprezentuje typ fleksyjny przy stosunkowo ubogiej deklinacji rzeczownika (do oznaczania liczby i przypadka służy przede wszystkim rodzajnik). Bogata jest natomiast odmiana czasownika. Do odmiennych części mowy w języku niemieckim zaliczają się ponadto przymiotnik oraz niektóre rodzaje liczebników i zaimków.\n\n\n== Części mowy ==\n\n\n=== Rzeczownik ===\nRzeczowniki niemieckie odmieniają się przez liczby i przypadki.\nRzeczowniki w procesie deklinacji przyjmują końcówki w niektórych przypadkach; może też następować przegłos. Odmiana jest jednak uboga i do oznaczenia przypadku używa się raczej rodzajnika. Liczba mnoga rzeczowników tworzona jest niezbyt regularnie.\nW języku niemieckim częste są tzw. Komposita, czyli rzeczowniki złożone – składające się z dwóch lub więcej połączonych ze sobą rzeczowników. Komposita przyjmują rodzaj i odmieniają się według wzorca odmiany dla rzeczownika, będącego członem końcowym.\n\n\n==== Rodzaj rzeczownika ====\nKażdy rzeczownik ma rodzaj, który w przeciwieństwie do języka polskiego w niewielkim stopniu wynika z końcówki, chociaż o rodzaju mogą decydować niektóre przyrostki. Przykładowo wszystkie rzeczowniki zakończone na -ung, -schaft, -keit, -heit są rodzaju żeńskiego, a wszystkie zakończone na -chen lub -lein (morfem zdrobnienia) są rodzaju nijakiego. Dodatkowo, rzeczowniki odczasownikowe (gerundia) w formie bezokolicznika mają zawsze rodzaj nijaki np. (das Essen „jedzenie”, od czasownika essen = „jeść”), a rzeczowniki odczasownikowe bez końcówek mają zawsze rodzaj męski (der Schlaf „sen (stan uśpienia)”, od czasownika schlafen = „spać”).\nRzeczowniki utworzone od nazw własnych oznaczające konkretny obiekt w przeciwieństwie do samej nazwy własnej (jego marki, twórcy lub patrona) mogą przybrać rodzaj gramatyczny charakterystyczny dla kategorii obiektów, do której należą. W większości przypadków rodzaj gramatyczny rzeczownika po prostu odzwierciedla rodzaj gramatyczny przynależnego obiektu bez nazwy własnej (die Stradivari od die Geige, die Rolex od die Uhr, der Armani od der Anzug). W niektórych kategoriach określony rodzaj gramatyczny jest jednak mniej oczywisty:\n\ndzieła sztuki (obrazy, rzeźby) – rodzaj męski (der Van Gogh, der Michelangelo)\nsamochody (marki i typy) – rodzaj męski (der Volkswagen i der Jetta, der Ford i der Mondeo, der Toyota i der Auris)\nstatki (wodne, powietrzne, kosmiczne) – rodzaj żeński (die Gorch Fock, die Hindenburg, die Enterprise)\nW zdecydowanej większości nazwy państw w języku niemieckim są rodzaju nijakiego i używa się ich bez rodzajnika, jednak istnieje kilka wyjątków, oto niektóre z nich:\n\ndie Mongolei = „Mongolia” (rodzaj żeński)\ndie Schweiz = „Szwajcaria” (rodzaj żeński)\ndie Slowakei = „Słowacja” (rodzaj żeński)\ndie Türkei = „Turcja” (rodzaj żeński)\ndie Ukraine = „Ukraina” (rodzaj żeński)\nder Irak = „Irak” (rodzaj męski)\nder Iran = „Iran” (rodzaj męski)\ndie Niederlande = „Holandia”, „Niderlandy” (liczba mnoga)\ndie USA = „USA” (liczba mnoga)\ndie Vereinigten Arabischen Emirate = „Zjednoczone Emiraty Arabskie” (liczba mnoga)\nNiemniej w niektórych wypadkach wymagane jest również użycie rodzajnika przed nazwą państwa rodzaju nijakiego. Dzieje się tak, kiedy nazwa ta nie jest traktowana jako jednostkowa, ale odnosząca się do wielu różnych desygnatów, np.: Das Polen von gestern war schöner als das Polen von heute. = „Polska wczorajsza była piękniejsza od Polski dzisiejszej.”. W zdaniu tym rzeczownik Polen („Polska”) traktowany jest jako nazwa odnosząca się do wielu obiektów z określonego zbioru i jego użycie zbliżone jest do użyć rzeczowników pospolitych.\nBez rodzajnika używa się też nazwy większości potraw i artykułów spożywczych. Najczęściej rzeczowniki takie mają rodzaj nijaki.\nFormy żeńskiej rzeczowników używa się znacznie szerzej niż w języku polskim. Tworzy się ją za pomocą przyrostka -in oraz tam gdzie to możliwe przegłosu samogłoski tematycznej, np. Arzt → Ärztin – lekarz/lekarka, Minister → Ministerin – minister/pani minister. Takie formy, inaczej niż w języku polskim, nie mają zabarwienia potocznego ani niestandardowego.\nNazwy narodowości męskie i żeńskie mają postać par dwóch rodzajów:\n\n-er, -erin, np. Schweizer, Schweizerin\n-e, -in, np. Pole, Polin\nW wyrazach pochodzenia obcego ściślej niż w polskim przestrzegana jest zasada zachowywania oryginalnego rodzaju gramatycznego.\n\n\n=== Rodzajnik ===\nRodzajnik występuje przed rzeczownikiem jako pierwszy z wyrazów określających. Jeśli przed rzeczownikiem znajdują jakieś inne wyrazy określające, używa się ich za rodzajnikiem lub też zamiast niego (szczególnie zaimki dzierżawcze).\nSą dwa typy rodzajników – określone i nieokreślone, oba w podobny sposób odmieniane przez przypadki, rodzajnik nieokreślony nie występuje jednak w liczbie mnogiej.\nRodzajnikiem określonym rodzaju męskiego jest der, żeńskiego die, nijakiego das, w liczbie mnogiej występuje rodzajnik die (odmienny przez przypadki jednak inaczej niż rodzajnik dla rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej – zob. niżej w rozdziale deklinacja).\nRodzajnikiem nieokreślonym rodzaju męskiego jest ein, żeńskiego eine, nijakiego ein (odmienne jednak inaczej niż dla rodzaju męskiego). W liczbie mnogiej nie ma rodzajnika nieokreślonego.\nIstnieje także pojęcie rodzajnika zerowego oznaczającego, że przed rzeczownikiem brak jest rodzajnika. Rodzajnik zerowy występuje np. przed nazwami miast lub imion.\nRodzajniki pełnią w języku niemieckim ważną funkcję, gdyż fleksja rzeczowników jest bardzo uboga, zaś szyk zdania na tyle swobodny, że bez nich często trudno by było zrozumieć, w którym przypadku dany wyraz się znajduje, a co za tymi idzie, jaką funkcję pełni w zdaniu.\n\n\n=== Przymiotnik i przysłówek ===\nPrzymiotnik w funkcji przydawki może być poprzedzony rodzajnikiem (określonym lub nieokreślonym), zaimkiem dzierżawczym, zaimkiem nieokreślonym kein, zaimkiem wskazującym oraz innymi zaimkami lub występować bez żadnego rodzajnika czy zaimka. W zależności od tego, jaki rodzajnik bądź zaimek występuje przed przymiotnikiem, stosuje się inny typ odmiany przymiotnika.\nZe względu na budowę w języku niemieckim wyróżnia się:\n\nprzymiotniki proste, np. schön (piękny), flach (płaski), neu (nowy), fertig (gotowy)\nprzymiotniki złożone, w których ostatni człon (człon główny) jest zawsze przymiotnikiem, natomiast człon określający może być:\nprzymiotnikiem (np. dunkelrot – ciemnoczerwony)\nrzeczownikiem (np. bildschön – prześliczny)\nczasownikiem (np. ausgehfertig – gotowy do wyjścia)\nprzyimkiem (np. vorschulisch – przedszkolny)\nprzymiotniki pochodne, utworzone za pomocą przedrostków, np. untypisch (nietypowy) lub przyrostków, np. lesbar (czytelny).\nPrzysłówki dzielą się na:\n\nprzysłówki czasu – odpowiadające na pytania: wann? (kiedy?), wie oft? (jak często?), wie lange? (jak długo)\nprzysłówki miejsca – odpowiadające na pytania: wo? (gdzie?), wohin (dokąd), woher (skąd)\nprzysłówki sposobu – odpowiadające na pytania: wie? (jak?), auf welche Weise? (w jaki sposób)\nW stopniowaniu regularnym przysłówki otrzymują końcówkę -er, a w stopniu najwyższym przedimek am i końcówkę -(e)sten, np. schnell, schneller, am schnellsten (szybko, szybciej, najszybciej)\nPrzykłady stopniowania nieregularnego:\n\nbald, eher, am ehesten (niedawno, wcześniej, najwcześniej)\noft, öfter/häufiger, am häufigsten (często, częściej, najczęściej)\n\n\n=== Czasownik ===\nCzasowniki niemieckie odmieniają się przez osoby, liczby, czasy, strony i tryby.\nW języku niemieckim istnieją czasowniki złożone rozdzielnie i złożone nierozdzielnie, posiadające przedrostek.\nCzasowniki rozdzielnie złożone, np. einkaufen, są rozdzielane w formach odmiennych (przedrostek umieszcza się wtedy na końcu zdania): Ich kaufe ein, ale Ich muss einkaufen. Zjawisko to nie następuje w czasownikach złożonych nierozdzielnie, np. beschreiben: Ich beschreibe die Landschaft., Ich muss die Landschaft beschreiben. W zdaniach o szyku końcowym czasowniki złożone rozdzielnie pisane są łącznie z przedrostkiem, np.: Sie weiß, dass er jeden Tag um 7 Uhr aufsteht.\nCzasowniki rozdzielnie złożone posiadają przedrostki: ein-, vor-, an-, auf-, aus-, zu-, mit-, nach-\nCzasowniki nierozdzielnie złożone posiadają przedrostki: be-, ge-, er-, zer-, ent-, miss-, ver-, emp-\nCzasowniki z przedrostkami: unter-, über-, durch-, um- mogą być złożone rozdzielnie albo nierozdzielnie, w zależności od znaczenia.\nW przypadku nielicznej grupy czasowników z dwoma przedrostkami o rozdzielności bądź nierozdzielności decyduje pierwszy przedrostek, na przykład: bevorzugen – Ich bevorzuge, ale: nacherzählen – Ich erzähle nach.\nZe względu na odmianę wyróżniamy czasowniki słabe i mocne oraz niewielką grupę czasowników mieszanych. Odpowiadają one mniej więcej angielskim czasownikom regularnym i nieregularnym.\n\n\n==== Bezokolicznik ====\nW języku niemieckim bezokolicznik (Infinitiv) jest formą czasownika, oznaczającą tylko stan lub czynność bez bliższego określania osoby, liczby, trybu i czasu. Bezokolicznik posiada przeważnie końcówkę -en, np. gehen („iść”), trinken („pić”), schreiben („pisać”). Rzadszą końcówką jest -n, np. rudern („wiosłować”), sammeln („zbierać”), tun („czynić”), sein („być”). W stylu poetyckim -e- końcówki bezokolicznika -en jest często opuszczane po samogłosce lub dyftongu, np. freun, schrein, gehn. Formy te preferowane są także w mówionym języku potocznym.\nW gramatyce opisowej oprócz omówionego wyżej „czystego” bezokolicznika (reiner Infinitiv) wyróżnia się także bezokolicznik z zu, a więc: zu gehen, zu trinken itp., występujący w wyrażeniach bezokolicznikowych.\nTym dwu rodzajom bezokolicznika przeciwstawia się tzw. rozwinięty bezokolicznik (erweiterter Infinitiv), w którym oprócz samego bezokolicznika (czystego lub z zu) występują także inne części zdania. Rozwinięty bezokolicznik pełni funkcję równoważnika zdania. Przykłady: Er verließ das Zimmer, um einen Streit mit seiner Frau zu vermeiden. (=„Opuścił pokój, żeby uniknąć kłótni z żoną”), Helfen Sie mir bitte, das Auto in die Garage zu schieben. („Proszę mi pomóc popchnąć samochód do garażu”), Ich sehe ihn mit hoher Geschwindigkeit kommen. („Widzę, jak nadchodzi z dużą prędkością”). Więcej na ten temat niżej w rozdziale Wyrażenia bezokolicznikowe.\nW niektórych opisach gramatyki wyróżnia się również – na wzór języków klasycznych – złożony bezokolicznik czasu przeszłego (np. gemacht haben, gegangen sein), strony biernej (np. gemacht werden), czasu przeszłego strony biernej (gemacht worden sein), oraz czasów przyszłych (machen werden, gemacht haben werden itp.). Podyktowane jest to względami składniowymi – konstrukcje te zachowują się w zdaniu podobnie jak zwykłe bezokoliczniki. Z drugiej strony wiele opisów gramatyki bezokoliczników tych nie wyróżnia, uznając je za konstrukcje zwykłego bezokolicznika czasownika posiłkowego z właściwą formą czasownika głównego (bezokolicznikiem lub imiesłowem).\n\n\n==== Czasowniki modalne ====\n\nCzasowniki modalne służą do określania stosunku do danej czynności, i generalnie wymagają innego czasownika w bezokoliczniku. Są to:\n\ndürfen – wyraża pozwolenie\nkönnen – wyraża możliwość bądź umiejętność\nmögen – wyraża upodobanie, w niektórych użyciach także możliwość, życzenie lub pragnienie\nforma trybu Konjunktiv möchte wyraża chęć, łagodniej, odpowiednik polskiego chciałbym\nmüssen – wyraża konieczność bądź przymus (wewnętrzny lub zewnętrzny)\nsollen – wyraża powinność bądź rozkaz, w niektórych użyciach także domniemanie\nwollen – wyraża chęć, to, co chcemy by stało się teraz\nCzasowniki modalne w języku niemieckim mają charakterystyczną dla siebie, nieregularną odmianę w czasie teraźniejszym (z równymi formami 1. i 3. osoby liczby pojedynczej).\nUżywa się ich razem z czasownikiem w bezokoliczniku bez poprzedzania go słówkiem zu (w odróżnieniu od niektórych innych konstrukcji z bezokolicznikiem).\n\nSie kann schwimmen – Ona umie pływać\nIch soll zu ihm gehen – Powinienem do niego pójść\nW czasach przeszłych złożonych czasowniki modalne zachowują formę bezokolicznika. Na przykład: Ich habe das tun müssen. (=Musiałem to zrobić.) Nie dotyczy to sytuacji, w której czasownik modalny jest czasownikiem głównym. Np. Ich habe Frieden gewollt. (Chciałem pokoju.) Niemniej zdecydowanie rzadko używa się ich w czasie Perfekt. Najczęściej dla oznaczenia przeszłości czasowniki modalne używane są w czasie Präteritum (Imperfekt).\nW niektórych opisach gramatyki niemieckiej do czasowników modalnych zalicza się również lassen i brauchen. Czasowniki te nie mają jednak większości cech składniowych i fleksyjnych typowych dla czasowników modalnych.\n\n\n==== Imiesłowy ====\nW języku niemiecki występują dwa rodzaje imiesłowów: Partizip I i Partizip II. Pierwszy określany jest w polskim nazewnictwie jako imiesłów czynny, drugi jako imiesłów bierny lub przeszły, w zależności od znaczenia.\n\n\n===== Imiesłów czynny =====\nImiesłów czynny (Partizip I) jest używany w funkcji przymiotnikowej i przysłówkowej i odpowiada formalnie polskim imiesłowom: przysłówkowemu współczesnemu i przymiotnikowemu czynnemu.\nTworzony jest regularnie poprzez dodanie -d do bezokolicznika, i ewentualnie odpowiedniej końcówki odmiany przymiotnika.\nNp.:\n\nmachend – robiąc, od machen\nsehend – widząc, od sehen\nfahrend – jadąc, od fahren\nSą 2 wyjątki:\n\ntuend – czyniąc, od tun\nseiend – będąc, od sein\nUżycie przysłówkowe oznacza wykonywanie jakieś czynności w trakcie wykonywania innej, i jest często zastępowane zdaniem podrzędnym z indem, während lub innym przyimkiem. Np. Ich höre das Radio, essend (=„Jedząc słucham radia”), częściej: Ich höre das Radio, während ich esse. (=„Słucham radia, podczas gdy jem.”)\n\n\n===== Imiesłów bierny i przeszły =====\nW języku niemieckim imiesłów funkcję imiesłowu biernego i przeszłego pełni Partizip II. Partizip II czasowników przechodnich pełni funkcję imiesłowu biernego, zaś Partizip II czasowników nieprzechodnich pełni funkcję imiesłowu przeszłego.\nPartizip II używany jest także do tworzenia czasów złożonych, strony biernej oraz tzw. Zustandpassiv (zob. niżej strona bierna).\nImiesłów ten odpowiada więc formalnie polskim imiesłowom: przymiotnikowemu biernemu oraz przymiotnikowemu przeszłemu czynnemu.\n\nFormy\nPodobnie jak w przypadku czasu przeszłego prostego, przy tworzeniu imiesłowu biernego widoczny jest podział czasowników na dwie grupy:\n\nczasowniki słabe, tworzące imiesłów bierny przez wymianę -en na -t\nczasowniki mocne, posiadający nieregularny imiesłów bierny\nPartizip II wymaga dołączenia do czasownika przedrostka nierozdzielnego ge-, dotyczy to zarówno czasowników słabych, jak i mocnych. W przypadku czasowników złożonych nierozdzielnie (patrz wyżej), przedrostka się jednak nie stosuje. Przy czasownikach złożonych rozdzielnie, przedrostek „ge-” umieszcza się między istniejącym przedrostkiem a czasownikiem.\nPrzykłady:\n\nmachen → gemacht\nanmachen → angemacht\nbearbeiten → bearbeitet\nkommen → gekommen\nankommen → angekommen\nbekommen → bekommen\nWyjątki:\nNiektóre czasowniki zapożyczone (wszystkie słabe) nie wymagają ge-. Dotyczy to np. wszystkich czasowników zakończonych na ieren, np. studieren (studiować) – studiert, nie *gestudiert.\n\nPrzykłady zastosowania imiesłowu biernego i przeszłego\nPartizip II w funkcji imiesłowu biernego: das gelesene Buch (czytana albo przeczytana książka)\nPartizip II w funkcji imiesłów przeszłego: das verstorbene Kind (zmarłe dziecko)\n\n\n=== Zaimek ===\nW gramatyce języka niemieckiego wyróżnia się następujące rodzaje zaimków:\n\nzaimki osobowe (Personalpronomen)\nzaimki dzierżawcze (Possesivpronomen)\nzaimki zwrotne (Reflexivpronomen)\nzaimki wskazujące (Demonstrativpronomen)\nzaimki względne (Relativpronomen)\nzaimki pytające (Interrogativpronomen)\nzaimki nieokreślone (Indefinitpronomen)\nzaimki wzajemne (reziproke Pronomen)\nZaimków używa się w sytuacji, kiedy reprezentowany przez nie rzeczownik został wymieniony wcześniej lub może uchodzić za znany. Błędem jest użycie zaimka w miejsce dopiero później wymienionego rzeczownika, a więc: Sonst war die Mutter immer fröhlich. Heute machte sie jedoch ein trauriges Gesicht., a nie: *Sonst war sie immer fröhlich. Heute machte die Mutter ein trauriges Gesicht. Reguły tej nie stosuje się jedynie w przypadku, gdy rzeczownik użyty został bezpośrednio po zaimku: Da ging er, der verlorene Sohn der Familie.\nBłędem jest również użycie zaimka w odniesieniu do członu określającego rzeczowników złożonych, a więc nie: *Hühneraufzucht und ihr Verkauf, tylko: Aufzucht und Verkauf der Hühner.\n\n\n==== Zaimek osobowy ====\nZaimek osobowy zastępuje w zdaniu rzeczownik (osobę lub rzecz). Nazwą tą określa się w szerszym znaczeniu zaimki osobowe właściwe, zaimki zwrotne oraz tzw. „zaimki wzajemne” (reziproke Pronomen – zob. niżej).\nZaimki osobowe właściwe (ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie) odmienne są przez przypadki.\n\nZaimek ich oznacza pojedynczego autora wypowiedzenia. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Ich bin hier = „(Ja) jestem tutaj.”\nZaimek du oznacza pojedynczego adresata wypowiedzenia. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w drugiej osobie liczby pojedynczej. Du bist hier = „(Ty) jesteś tutaj.”\nZaimek er oznacza pojedynczą osobę lub rzecz, niebędącą adresatem ani autorem wypowiedzenia, przy czym zaimek ten używany jest w zastępstwie rzeczownika rodzaju męskiego. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w trzeciej osobie liczby pojedynczej. Er ist hier = „(On) jest tutaj”.\nZaimek es = „ono” oznacza pojedynczą osobą lub rzecz, niebędącą adresatem ani autorem wypowiedzenia, przy czym zaimek ten używany jest w zastępstwie rzeczownika rodzaju nijakiego. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w trzeciej osobie liczby pojedynczej. Es ist hier = „(Ono) jest tutaj”.\nInne użycia zaimka es:\nZaimek ten występuje jako podmiot przy czasownikach nieosobowych, np. Es regnet = „Pada (deszcz)”, a także na pierwszym miejscu w zdaniach oznajmujących, w których z przyczyn stylistycznych zastosowano inwersję podmiotu z orzeczeniem, np. Es sind viele Leute gekommen = „Przyszło wielu ludzi”, zamiast standardowego szyku Viele Leute sind gekommen.\n\nForma sie jest homofoniczną formą mianownika dwóch zaimków:\na) Zaimka sie oznaczającego pojedynczą osobę lub rzecz, niebędącą adresatem ani autorem wypowiedzenia, przy czym zaimek ten używany jest w zastępstwie rzeczownika rodzaju żeńskiego. Użyty jako podmiot w zdaniu zaimek ten występuje z orzeczeniem w trzeciej osobie liczby pojedynczej: Sie ist hier. = „(Ona) jest tutaj.”\nb) Zaimka sie posiadającego dwa znaczenia:\n– oznaczającego wiele osób lub rzeczy, z których żadna nie jest autorem ani adresatem wypowiedzenia.\n– oznaczającego jednego lub wielu adresatów wypowiedzi lub adresata / adresatów wypowiedzi wraz z innym podmiotem / podmiotami, przy czym zaimek ten używany jest jako forma grzecznościowa. W tym wypadku reguły ortograficzne nakazują pisanie zaimka wielką literą.\nUżyty w zdaniu jako podmiot zaimek ten wymaga orzeczenia zawsze w trzeciej osobie liczby mnogiej.\nW zależności od kontekstu zdanie Sie sind hier może więc oznaczać: „Oni / One są tutaj.”, „Pan / Pani jest tutaj” lub „Państwo są tutaj”.\nZaimek wir oznacza wielu autorów wypowiedzenia lub autora / autorów wypowiedzenia wraz innym podmiotem / podmiotami.\nW zależności od kontekstu zaimek wir = „my” może więc oznaczać:\na) kilku autorów wypowiedzenia (przy jednoczesnym wypowiadaniu)\nb) jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami („my” = „ja i ty / wy”)\nc) jednego autora wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („my” = „ja i on / ona / ono / oni / one”)\nd) jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami („my” = „ja i ty i on / ona / ono / oni /one” lub „ja i wy i on / ona / ono / oni / one”)\ne) kilku autorów wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami [„my” = „my (autorzy) i ty / wy”]\nf) kilku autorów wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami [„my” = „my (autorzy) i on / ona / ono / oni / one”]\ng) kilku autorów wypowiedzi wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami [„my” = „my (autorzy) i ty i on / ona / ono / oni / one” lub „my (autorzy) i wy i on / ona / ono / oni / one”]\nUżyty w zdaniu jako podmiot zaimek ten występuje z orzeczeniem w pierwszej osobie liczby mnogiej.\nZaimek ihr oznacza więcej niż jednego adresata wypowiedzenia lub adresata / adresatów wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami.\nW zależności od kontekstu zaimek ihr = „wy” może więc oznaczać:\na) więcej niż jednego adresata wypowiedzenia\nb) jednego adresata wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („wy” = „ty i on / ona / ono / oni / one”)\nc) więcej niż jednego adresata wypowiedzenia wraz innym podmiotem / podmiotami [„wy” = „wy (adresaci) i on / ona / ono / oni / one]\nUżyty w zdaniu jako podmiot zaimek ten występuje z orzeczeniem w drugiej osobie liczby mnogiej.\n\n\n==== Zaimek dzierżawczy ====\nZaimek dzierżawczy oznacza przynależność rzeczy lub osoby wyrażonej rzeczownikiem do innej osoby lub rzeczy, której nazwę zaimek ten reprezentuje. Istnieje sześć zaimków dzierżawczych: mein, dein, sein, ihr, unser, euer. Odmienne one są przez przypadki i rodzaje.\n\nZaimek mein oznacza przynależność do pojedynczego autora wypowiedzenia, np. mein Buch = „moja książka”\nZaimek dein oznacza przynależność do pojedynczego adresata wypowiedzenia, np. dein Buch = „twoja książka”\nZaimek ihr posiada trzy znaczenia:\noznacza przynależność do pojedynczej osoby lub rzeczy opisywanej w wypowiedzeniu, przy czym reprezentuje on rzeczownik rodzaju żeńskiego.\noznacza przynależność do opisywanych w wypowiedzeniu wielu osób lub rzeczy.\noznacza przynależność do jednego lub wielu adresatów wypowiedzi lub adresata / adresatów wypowiedzi wraz innym podmiotem / podmiotami. Stanowi on formę grzecznościową. W tym wypadku przyjęte reguły ortograficzne nakazują pisownię zaimka wielką literą.\nW zależności od kontekstu wyrażenie ihr Buch może więc oznaczać: „jej książka”, „ich książka” lub „Pana / Pani / Państwa książka”, przy czym w ostatnim przypadku reguły ortograficzne nakazują pisownię wielką literą: Ihr Buch.\nZaimek sein oznacza przynależność do pojedynczej osoby lub rzeczy opisywanej w wypowiedzeniu, przy czym reprezentuje rzeczownik rodzaju męskiego lub nijakiego, np. sein Buch = „jego książka”.\nZaimek unser oznacza przynależność do więcej niż jednego autora wypowiedzenia lub do autorów / autora wypowiedzenia wraz z innymi podmiotami.\nW zależności od kontekstu zaimek unser = „nasz” może więc oznaczać:\na) przynależność do kilku autorów wypowiedzenia (przy jednoczesnym wypowiadaniu)\nb) przynależność do jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami („nasz” = „mój i twój / wasz”)\nc) przynależność do jednego autora wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („nasz” = „mój i jego / jej / ich”)\nd) przynależność do jednego autora wypowiedzenia wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami („nasz” = „mój i twój i jego / jej / ich” lub „mój i wasz i jego / jej / ich”)\ne) przynależność do kilku autorów wypowiedzi wraz z adresatem / adresatami [„nasz” = „nasz (autorów) i twój / wasz”]\nf) przynależność do kilku autorów wypowiedzi wraz z innym podmiotem / podmiotami [„nasz” = „nasz (autorów) i jego / jej / ich”]\ng) przynależność do kilku autorów wypowiedzi wraz z adresatem / adresatami i innym podmiotem / podmiotami [„nasz” = „nasz (autorów) i twój i jego / jej / ich” lub „nasz (autorów) i wasz i jego / jej / ich”]\nZaimek euer oznacza przynależność do więcej niż jednego adresata wypowiedzenia lub do adresata / adresatów wypowiedzenia wraz z innymi podmiotami.\nW zależności od kontekstu zaimek euer = „wasz” może więc oznaczać:\na) przynależność do więcej niż jednego adresata wypowiedzenia\nb) przynależność do jednego adresata wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami („wasz” = „twój i jego / jej / ich”)\nc) przynależność do więcej niż jednego adresata wypowiedzenia wraz z innym podmiotem / podmiotami [„wasz” = „wasz (adresatów) i jego / jej / ich]\n\n\n==== Zaimek zwrotny ====\n\nZaimek zwrotny w pierwszej i drugiej osobie jest równy odpowiedniej formie zaimka osobowego (ich freue mich, ich kaufe mir etwas, du freust dich...), a w trzeciej to sich dla biernika i celownika (er freut sich, sie kaufen sich etwas...).\n\n\n==== Zaimek wskazujący ====\n\n\n==== Zaimek względny ====\n\n\n==== Zaimek pytający ====\n\nZaimki pytające tak jak w języku polskim występują na początku zdania (np. Woher kommst du – skąd pochodzisz). Zaimki te występują czasami w dwóch członach.\nProste zaimki pytające:\n\nWer – kto?\nWo – gdzie?\nWie – jak/jaki/jaka/jakie?\nWann – kiedy?\nWas – co?\nWelche – który?\nWoher – skąd?\nMit wem – z kim?\nWomit – czym?\nWarum – dlaczego?\nWie viel – ile?\nUm wie viel Uhr – o której godzinie?\nWessen – czyj/czyja/czyje?\n\n\n==== Zaimek nieokreślony ====\nZaimki nieokreślone (Indefinitpronomina) służą do wskazywania osób lub rzeczy, których nie można nazwać w sposób określony. Należą tu takie wyrazy jak:\n\n(irgend)jemand / niemand = „ktoś”/„nikt”\n(irgend)einer / keiner = „ktoś”/„nikt”\n(irgend)etwas / nichts = „coś”/„nic”\n(irgend)wer / (irgend)was = potocznie: „ktoś”/„coś”\nNależą tu także grupy wyrazów, takie jak: dies und jenes (≈”to i owo”), dieser und jener itp.\nDo zaimków nieokreślonych należą także wyrazy oznaczające ilość lub wielkość w sposób nieokreślony, na przykład:\n\nw liczbie pojedynczej: jeder = „każdy”, jeglicher = „wszelki”, mancher = „niektóry”, man (w użyciach nieosobowych, zob. niżej), wer = „kto” (w użyciach względnych, np. wer die Wahl hat, hat die Qual)\nw liczbie mnogiej: alle = „wszyscy”/„wszystkie”, (die) gesamten = „wszyscy/wszystkie (razem)”, sämtliche = „wszelcy”/„wszelkie”, keine = „żadni”/„żadne”, viele = „wiele”, wenige = „mało”, einige = „kilka”, ein paar = „parę”, etliche = „niektórzy”/„niektóre”, gewisse = „pewni”/„pewne”, manche = „niektórzy”/„niektóre”, mehrere ≈ „kilka”, verschiedene = „różni”/„różne”, die einen / die anderen = „jedni” („jedne”)/„drudzy” („drugie”), die übrigen = „pozostali”/„pozostałe”.\nDo niektórych zaimków nieokreślonych możliwe jest dodanie przyrostka -erlei. Utworzone w ten sposób zaimki oznaczają indywidualną różnorodność w obrębie grupy bliżej nieokreślonej co do wielkości, np.: allerlei, keinerlei, vielerlei, mancherlei, verschiedenerlei itp. Zobacz też: liczebnik wieloraki.\nZaimek nieokreślony man nie posiada samodzielnego znaczenia i używany jest wyłącznie w zdaniach do tworzenia konstrukcji nieosobowych. Wymaga 3 osoby liczby pojedynczej czasownika, np.:\n\nMan hört hier Musik. = „Słucha się tutaj muzyki”.\nDas kann man nicht machen. = „Tego nie można robić”.\nMan hat mir gesagt, dass ... = „Powiedziano mi, że...”\nKonstrukcja z man często zastępowana jest w języku niemieckim przez stronę bierną, np.:\n\nIn Norwegen isst man viel Fisch – strona czynna.\nIn Norwegen wird viel Fisch gegessen – strona bierna.\nOprócz użyć samodzielnych, niektóre zaimki nieokreślone mogą być używane atrybutywnie przed rzeczownikiem. Rzeczownik taki określa wówczas indywidualne cechy przedmiotu, zaś zaimek jego nieokreśloną wielkość, zasięg lub liczebność, np.: wenige Leute = „mało ludzi”, ein bisschen Zucker = „trochę cukru”, die ganze Welt = „cały świat”. Do analogicznych konstrukcji zaliczają się użycia zaimka z rzeczownikiem odprzymiotnikowym, np. etwas Schönes = „coś pięknego”, nichts Interessantes = „nic ciekawego”.\nW przypadku zaimków ein bisschen, etwas, viel, wenig możliwe jest również użycie przysłówkowe: Wir wollen etwas spazieren gehen = „Chcemy trochę pospacerować”, Das hat uns viel genützt = „Bardzo się nam to przydało”. Użycie tych zaimków możliwe jest w takiej funkcji również przed przymiotnikiem, np. Das Wetter ist heute etwas besser als gestern = „Pogoda jest dziś nieco lepsza niż wczoraj”.\n\n\n==== Zaimek wzajemny ====\n\n\n=== Liczebnik ===\nW języku niemieckim liczebnik (Zahlwort, Numerale) określa liczbowo wielkości i procesy. Wyróżnia się następujące rodzaje liczebników:\n\nliczebnik główny (Kardinalzahl, Grundzahl)\nliczebnik porządkowy (Ordinalzahl, Ordnungszahl)\nliczebnik ułamkowy (Bruchzahl)\nliczebnik wielokrotny (Wiederholungszahlwort, Interativ)\nliczebnik mnożny (Vervielfältigungszahlwort, Multiplikativ)\nliczebnik wieloraki (Gattungszahlwort)\nliczebnik podziałowy (dystrybutywny) (Verteilungszahlwort, Distributiv)\nliczebnik przysłówkowy porządkowy („wyliczający”) (Aufzählungswort)\nW opisach gramatyki niemieckiej używa się określenia przysłówek liczebnikowy (Zahladverb) w odniesieniu do liczebników przysłówkowych porządkowych („wyliczających”) oraz liczebników podziałowych ze względu na ich funkcję składniową.\nZnaczenie polskich liczebników zbiorowych oddawane jest w języku niemieckim za pomocą liczebników głównych, np. sześcioro dzieci = sechs Kinder.\n\n\n==== Liczebnik główny ====\nLiczebniki główne (Kardinalzahlen, Grundzahlen) używane są w języku niemieckim na oznaczenie całkowitej liczby przedmiotów lub osób oraz do liczbowego określenia danej wielkości. Jest to użycie „atrybutywne” (określające). Ponadto liczebniki główne występują w użyciu „absolutnym”, np. przy odliczaniu. Liczebnik „jeden” posiada w funkcji „absolutnej” postać eins, a w funkcji „atrybutywnej”, postać ein, eine (jak rodzajnik nieokreślony).\nZasady ortografii niemieckiej nakazują pisownię liczebników głównych małą literą (eins, zwei, drei itd.). Wyjątek stanowią rzeczowniki odliczebnikowe, w przypadku których dany liczebnik występuje jako nazwa danego obiektu, np. eine Eins stellen = „postawić jedynkę (ocenę)”, Er hat eine rote Sechs an die Wand gemalt = „Namalował na ścianie czerwoną szóstkę”. Wielką literą pisze się również liczebniki Million („milion”), Milliarde („miliard”), Billion („bilion”), Billiarde („biliard”), Trillion („trylion”) itd. oraz liczebniki hundert i tausend, użyte w liczbie mnogiej w funkcji liczebników nieokreślonych, np. Hunderte von Menschen („setki ludzi”), Tausende von Gefangenen („tysiące więźniów”). W podobnej funkcji możliwe jest tu także użycie liczby pojedynczej: das halbe Hundert (von) Menschen („pół setki ludzi”). Liczebniki główne między jeden a milion pisze się ponadto zawsze łącznie, a więc na przykład: einundzwanzig („dwadzieścia jeden”, 21), siebenundachtzigtausendfünfhundertneunzehn („osiemdziesiąt siedem tysięcy pięćset dziewiętnaście”, 87.519), ale: eine Million („milion”, 1.000.000), eine Million sechshundertsiebzigtausendacht („milion sześćset siedemdziesiąt tysięcy osiem”, 1.670.008), eine Milliarde fünf Millionen achtzigtausend („miliard pięć milionów osiemdziesiąt tysięcy”, 1.005.080.000) itp.\n\n\n==== Liczebnik porządkowy ====\nLiczebniki porządkowe (Ordinalzahlen, Ordnungszahlen) wskazują na kolejność w danym szeregu. Tworzy się je od liczebników głównych za pomocą określonej końcówki. Dla liczebników do 19 jest to końcówka -te, np. zweite („drugi”), elfte („jedenasty”), achtzehnte („osiemnasty”), zaś od 20 jest to końcówka -ste, np. zwanzigste („dwudziesty”), dreißigste („trzydziesty”). Nieregularnie tworzone są formy liczebnika „pierwszy” (erste) i trzeci (dritte). Liczebnik „ósmy” (achte) posiada końcówkę -e ze względu na asymilację z wygłosowym -t tematu liczebnika głównego „osiem” (acht). Liczebnik „tysięczny”, posiada końcówkę -ste: tausendste. W przypadku liczebników złożonych tylko ostatni człon przyjmuje postać liczebnika porządkowego: dreiundzwanzigste („dwudziesty trzeci”), tausendachthunderterste („tysiąc osiemset pierwszy”) itp.\nZe względów znaczeniowych liczebniki porządkowe występują najczęściej po rodzajniku określonym i odmieniają się według paradygmatu dla przymiotnika (zob. niżej Deklinacja liczebnika).\n\n\n==== Liczebnik ułamkowy ====\nLiczebniki ułamkowe (Bruchzahlen) tworzone są w języku niemieckim od liczebników porządkowych za pomocą przyrostka -tel (etymologicznie Teil = „część”), np. Drittel („trzecia część”), Viertel („czwarta część”). Wyrazy te używane są najczęściej z liczebnikiem głównym jako nazwy ułamków: ein Drittel („jedna trzecia”), drei Viertel („trzy czwarte”). Dla liczebników między 20 a 100 oraz 1000 przyrostek -tel poprzedzony jest dodatkowo przez -s- (por. opis liczebników porządkowych), a więc: Zwanzigstel („dwudziesta część”), Hundertstel („setna część”), Tausendstel („tysięczna część”).\nPisownia tych liczebników wielką lub małą literą zależy od ich funkcji – kiedy występują w funkcji rzeczownikowej (jako nazwa ułamka), np. ein Achtel der Summe („jedna ósma sumy”), pisane są wielką literą. Kiedy jednak użyte są atrybutywnie przed nazwą jednostki miary, pisane są małą literą: drei viertel Kilo Mehl („trzy czwarte kilograma mąki”).\nLiczebniki ułamkowe Eintel („pierwsza część”) i Zweitel („druga część”) używane są rzadko, prawie wyłącznie w matematyce, np. fünf Zweitel („pięć drugich”), sieben Dreihundertundeintel („siedem trzysta pierwszych”). Liczebnik Zweitel częściej zastępowany jest liczebnikiem ułamkowym halb („pół”) lub rzeczownikiem die Hälfte („połowa”), np. ein halbes Jahr („pół roku”), die Hälfte der Wand („połowa ściany”). Użycie rzeczownika die Hälfte jest obligatoryjne, gdy mowa jest o połowie liczby danych obiektów, nie zaś o połówkach samych obiektów, np. die Hälfte der Äpfel = „połowa (liczby) jabłek”, ale: halbe Äpfel = „połówki jabłek”. Konstrukcje z rzeczownikiem die Hälfte pozwalają ponadto na rozróżnienie wyrażeń typu: zwei Hälften des Apfels (wzgl. zwei Hälften eines Apfels) = „dwie połówki (jednego, tego samego) jabłka” oraz zwei halbe Äpfel = „dwie połówki jabłka (niekoniecznie tego samego)”.\nJęzyk niemiecki dysponuje też liczebnikiem anderthalb („półtora”). Dawniej istniały także liczebniki ułamkowe tworzone od liczebników porządkowych + halb, a więc: zweithalb („półtrzecia”), dritthalb („półczwarta”) itp., współcześnie zastępowane połączeniami liczebnika głównego z -(und)einhalb, a więc odpowiednio zweieinhalb/zweiundeinhalb („dwa i pół”), dreieinhalb / dreiundeinhalb („trzy i pół”), np. zweieinhalb Jahre („dwa i pół roku”), zamiast dawnego zweithalb Jahre („półtrzecia roku”). Możliwe jest także użycie konstrukcji opisowej: zwei und ein halbes Jahr.\n\n\n==== Liczebnik wielokrotny ====\nLiczebniki wielokrotne (Wiederholungszahlwörter, Interativa) wyrażają częstotliwość wykonania danej czynności. Tworzone są od liczebników głównych z przyrostkiem -mal, np. einmal („jeden raz”, „jednokrotnie”), zweimal („dwa razy”, „dwukrotnie”) itp. Wyrazy te mogą też pełnić funkcję liczebników mnożnych przysłówkowych (zob. niżej), np. Julia ist zweimal so groß wie Anna („Julia jest dwa razy tak wysoka jak Anna”). Możliwe jest też dołączenie przyrostka -mal do liczebników ułamkowych halb i zakończonych na -halb (anderthalb, zweieinhalb), a więc halbmal („pół raza”), anderthalbmal („półtora raza”), zweieinhalbmal („dwa i pół raza”). W praktyce jednak takie połączenia pojawiają się rzadko.\nPonadto odróżnia się liczebniki wielokrotne określone (bestimmte Wiederholungszahlwörter) – których przykłady wymieniono wyżej – od liczebników wielokrotnych nieokreślonych (unbestimmte Wiederholungszahlwörter), takich jak: einigemal („kilka razy”), manchmal („czasami”), mehreremal („wiele razy”) itp.\nOprócz liczebników wielokrotnych przysłówkowych, których przykłady wymieniono wyżej, możliwe jest także utworzenie liczebników wielokrotnych przymiotnikowych poprzez dodanie przyrostka -ig do formy przysłówkowej, a więc: einmalig („jednokrotny”, także: „niepowtarzalny”, „unikatowy”), zweimalig („dwukrotny”), dreimalig („trzykrotny”), anderthalbmalig („półtorakrotny”) itp. Przykład: dreimaliges Klopfen an die Tür („trzykrotne pukanie do drzwi”).\n\n\n==== Liczebnik mnożny ====\nLiczebniki mnożne (Vervielfältigungszahlwörter, Multiplikativa) określają liczbę części danego obiektu lub liczbę egzemplarzy, w jakiej obiekt ten jest dostępny, a także stopień nasilenia danego zjawiska (przy porównaniach). Tworzy się je od liczebników głównych przez dodanie przyrostka -fach (przestarzale także -fältig), np. zweifach, dreifach itd. Przykłady: Er ist vierfach so alt wie ich albo Er ist vierfach älter als ich = „Jest czterokrotnie starszy ode mnie”, Unsere Schule hat die dreifache Schülerzahl der euren = „Nasza szkoła ma trzykrotnie większą liczbę uczniów od waszej” [dosł. ma trzykrotną liczbę uczniów waszej (szkoły)”], ein dreifaches Problem = „potrójny problem” (złożony z trzech zagadnień), Ich sehe dreifach („Widzę potrójnie”).\nDla liczby dwa możliwe jest utworzenie dwóch liczebników mnożnych – doppelt i zweifach. Liczebnika zweifach używa się zasadniczo na określenie obiektów złożonych z dwu części, zaś doppelt dla występujących w dwu egzemplarzach. Porównaj: Er hat ein zweifaches Verbrechen begangen – Raub und Mord. = „Popełnił podwójne przestępstwo – rabunek i morderstwo.”, ale: Er hat einen doppelten Mord begangen = „Popełnił podwójne morderstwo (=zabił dwie osoby, popełnił dwa morderstwa)”.\nW języku niemieckim istnieje też możliwość utworzenia liczebników mnożnych od liczebników ułamkowych halb i anderthalb (odpowiednio: halbfach = „półkrotny, półkrotnie” i anderthalbfach „półtorakrotny, półtorakrotnie”).\nOprócz wymienionych wyżej przykładów liczebnika mnożnego określonego (bestimmtes Vervielfältigungszahlwort) istnieją również liczebniki mnożne nieokreślone (unbestimmte Vervielfältigungszahlwörter), np. mehrfach, vielfach, mannigfach itp.\nDawny liczebnik mnożny einfach pełni współcześnie funkcję przysłówka o znaczeniu „po prostu” (np. Es reicht, wenn du mich einfach anrufst. = „Wystarczy, że do mnie po prostu zadzwonisz.”) lub przymiotnika o znaczeniu „prosty, niezłożony, łatwy” (np. Das ist eine einfache Aufgabe für ihn. = „To dla niego łatwe zadanie.”).\n\n\n==== Liczebnik wieloraki ====\nLiczebniki wielorakie (Gattungszahlwörter) określają liczbę właściwości danego obiektu lub liczbę odmian, w jakich obiekt ten występuje. Tworzy się je od dopełniacza liczebników głównych (zob. Deklinacja liczebnika) z przyrostkiem -lei: zweierlei („dwojaki”), dreierlei („trojaki”) itd., np.: ein Kleid aus zweierlei Stoff = „suknia z dwojakiego materiału” (z dwóch rodzajów materiału), dreierlei Hemd = „trojaka koszula” (o trzech właściwościach, np. trójkolorowa). Liczebnik zweierlei użyty w funkcji orzecznikowej często oznacza także rozdzielność dwóch rzeczy, np. Wollen und Tun sind zweierlei = „Chcieć i zrobić to dwie różne rzeczy”.\nOprócz wymienionych wyżej przykładów liczebnika wielorakiego określonego (bestimmtes Gattungswort), istnieją także liczebniki wielorakie nieokreślone (unbestimmte Gattungszahlwörter), klasyfikowane też jako zaimki nieokreślone, np. mancherlei (≈„różnoraki”, „kilku rodzajów”), allerlei („wszelkich rodzajów”) itp. Zobacz też: zaimek nieokreślony.\n\n\n==== Liczebnik podziałowy ====\nLiczebniki podziałowe, inaczej zwane dystrybutywnymi (Verteilungszahlwörter, Distributiva), określają liczbowo powtarzający się równy przydział danej klasy obiektów. Tworzy się je poprzez użycie przyimka je przed liczebnikiem głównym, ułamkowym lub wielokrotnym przysłówkowym, a więc: je zwei („po dwa”), je drei („po trzy”), je halb („po połowie”), je ein Viertel („po ćwierć”), je zweimal („po dwa razy”, „po dwakroć”). Przykłady: Der Vertrag wurde in zwei gleichlautenden Exemplaren angefertigt, je ein für jede der Vertragsparteien. („Niniejsza umowa została sporządzona w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, po jednym dla każdej ze stron.”); Bei der Übung werden die Arme je viermal seitwärts und vorwärts gehoben. („Przy ćwiczeniu ręce unosi się po cztery razy w bok i w przód.”).\n\n\n==== Liczebnik porządkowy przysłówkowy ====\nLiczebniki porządkowe przysłówkowe, klasyfikowane w gramatyce języka niemieckiego jako „wyrazy wyliczenia” (Aufzählungswörter), używane są dla zaznaczenia kolejności kolejno wymienianych obiektów lub zagadnień. Tworzy się jej poprzez dodanie końcówki -ens do liczebników porządkowych, a więc na przykład: erstens („po pierwsze”), zweitens („po drugie”), drittens („po trzecie”), zwanzigstens („po dwudzieste”) itp.\n\n\n=== Przyimek ===\nPrzyimki stoją przed frazą rzeczownikową i łączą się z jednym lub dwoma przypadkami (zob. rozdział „deklinacja” poniżej).\nPrzyimki stojące przed rodzajnikiem określonym mają również formy skrócone:\n\nin dem → im\nin das → ins\nzu dem → zum\nzu der → zur\nan dem → am\nan das → ans*\nbei dem → beim\nfür das → fürs*\nfür den → fürn*\num das → ums*\ndurch das → durchs*\nauf das → aufs*\nauf dem → aufm*\nauf den → aufn*\nunter das → unters*\nunter dem → unterm*\nunter den → untern*\nüber das → übers*\nüber dem → überm*\nüber den → übern*\nvor das → vors*\nvor dem → vorm*\nvor den → vorn*\nnach dem → nachm*\nitp.\nUwaga: Formy oznaczone gwiazdką nie powinny być stosowane w języku formalnym z wyjątkiem utartych wyrażeń, takich jak ums Leben kommen itp.\n\n\n=== Spójnik ===\nSpójniki (niem. Konjunktionen, Bindewörter) są to wyrazy lub grupy wyrazów, które łączą zdania lub części zdania w jedną całość. W zależności od tego, czy w wyniku użycia konkretnych spójników powstają zdania złożone współrzędnie czy podrzędnie, rozróżniamy:\n\nspójniki współrzędne (niem. koordinierende Konjunktionen, beiordende Bindewörter)\nspójniki podrzędne (niem. subordinierende Konjunktionen, unterordnende Bindewörter)\n\n\n==== Spójniki współrzędne ====\nSą to spójniki wprowadzające zdanie podrzędnie współrzędnie. Ta grupa spójników dzieli na:\n\nłączące (niem. kopulative, anreihende) – wprowadzają one zdanie podrzędne współrzędnie łączne. Przykładami tych spójników są: und (i,a), auch (także, również), und zwar (a mianowicie), nämlich (mianowicie), zudem, ‘überdies’ (ponadto, nadto), desgleichen, ebenfalls, gleichermaßen (również), dann, ferner (potem, dalej, następnie), endlich (wreszcie), noch (jeszcze), zuletzt (w końcu), ja, sogar, selbst (nawet);\nIch trinke meinen Tee, dann gehe ich ins Zimmer.\nWypiję moją herbatę, potem idę do pokoju.\nIch male und tanze.\nMaluję i tańczę.\nograniczające (restriktive, einschränkende): aber, allein (ale, lecz), sondern (lecz), (je)doch (przecież), dagegen, hingegen (natomiast), indes, indessen (tymczasem), trotzdem (mimo to), vielmehr (raczej);\nIch singe nicht, aber ich tanze.\nNie śpiewam, ale tańczę.\nIch esse Gurken nicht, sondern ich esse Tomaten.\nNie jem ogórków, lecz pomidory.\nwyłączające (niem. disjunktive, ausschließende): oder (albo), entweder... oder (albo... albo), weder... noch (ani... ani);\nIch lese Comics oder ich schlafe am Abend.\nCzytam komiksy albo śpię wieczorem.\nuzasadniające (niem. kausale, begründende): denn (bo, albowiem), nämlich (mianowicie);\nIch gehe ins Kino, denn ich habe Zeit.\nIdę do kina, ponieważ mam czas.\nwnioskujące (niem. konsekutive, folgernde): also (więc), daher (stąd, przeto), deswegen (stąd, dlatego), darum, demnach, somit, folglich (wobec tego)\nporównujące (niem. komparative, vergleichende): wie (jak), als (niż)\n\n\n==== Spójniki podrzędne ====\nSpójniki podrzędne (niem. subordinierende Konjunktionen, unterordnende Bindewörter) wprowadzają zdanie podrzędne. Dzielą się one na:\n\noznajmujące (niem. aussagende): dass (że, iż)\npytajne (niem. interrogative, fragende): ob (czy)\nEr fragt, ob ich ihn besuche.\nPyta się, czy go odwiedzę.\nczasowe (niem. temporale): während (podczas gdy), solange (tak długo jak), wenn, als, wie (kiedy), sobald (skoro tylko), nachdem (gdy, kiedy), bevor, ehe (zanim)\nporównujące (niem. komparative, vergleichende): als, wie (jak), als ob, als wenn, als dass (jako że)\nsposobu (niem. modale, begleitende): indem (w ten sposób, że), ohne dass (bez polskiego odpowiednika, tłumaczony zazwyczaj jako nie + imiesłów czasu teraźniejszego lub przeszłego), anstatt dass (zamiast)\nskutkowe (niem. konsekutive, folgernde): (so) dass (tak, że), als dass (żeby, aby)\ncelowe (niem. finale, zielende): (auf) dass, damit (żeby, ażeby)\nprzyczynowe (niem. kausale, begründende): weil, da (ponieważ, bo), zumal (jako że), dadurch (przez to), dass (że)\nwarunkowe (niem. konditionale, bedingende): wenn (jeżeli, jeśli), falls (w przypadku gdy, jeśli)\nprzyzwalające (niem. konzessive, einräumende): obwohl, obgleich, obschon (pomimo że, aczkolwiek) wenngleich, trotzdem, wiewohl (aczkolwiek, mimo że, chociaż)\n\n\n=== Partykuła ===\n\n\n== Odmiana ==\n\n\n=== Deklinacja ===\n\nDeklinacji w języku niemieckim podlegają:\n\nrzeczowniki\nprzymiotniki\nniektóre liczebniki\nniektóre zaimki.\nW języku niemieckim istnieją dwie liczby\n\nliczba pojedyncza\nliczba mnoga.\nWyróżnia się też cztery przypadki:\n\nmianownik (Nominativ) – analogicznie jak w języku polskim oraz w orzecznikach (analogicznie do łacińskiego nominativus duplex)\ndopełniacz (Genitiv) – używany głównie do wyrażania posiadania, a także po niektórych, nielicznych przyimkach oraz w niektórych wyrażeniach czasownikowych\ncelownik (Dativ) – używany dla dopełnienia dalszego oraz z niektórymi przyimkami\nbiernik (Akkusativ) – analogicznie jak w języku polskim, oraz z niektórymi przyimkami.\nZnaczenie polskiego wołacza wyraża się mianownikiem, przy czym przed rzeczownikiem nie używa się wówczas rodzajnika. Pozostałe przypadki oddawane są przy pomocy odpowiednich przyimków.\n\n\n==== Deklinacja rzeczownika/rodzajnika ====\nRzeczownik posiada w języku niemieckim ubogą fleksję, a przypadek określany jest przede wszystkim za pomocą rodzajnika.\nOdmiana rodzajnika określonego:\n\nOdmiana rodzajnika nieokreślonego:\n\nRodzajnik nieokreślony nie występuje w liczbie mnogiej.\nSam rzeczownik przyjmuje dodatkowe końcówki fleksyjne (będące reliktem dawnej odmiany) tylko w niektórych przypadkach gramatycznych, np. w celowniku liczby mnogiej do rzeczownika dołączana jest końcówka -n, z wyjątkiem rzeczowników zakończonych już w liczbie mnogiej na -(e)n lub -s, np. die Bücher: den Büchern („książki”: „książkom”), ale: die Normen: den Normen („normy”: „normom”), die Kinos: den Kinos („kina”: „kinom”). Pozostałe końcówki uzależnione są od typu deklinacji, według której odmienia się dany rzeczownik.\n\n\n===== Mocna deklinacja =====\nWedług deklinacji mocnej odmienia się w języku niemieckim większość rzeczowników. Odmiana ta charakteryzuje się – oprócz przedstawionej wyżej odmiany rodzajników i końcówki -n lub -en w celowniku liczby mnogiej – także dołączaniem do rzeczownika następujących końcówek fleksyjnych:\n\nW dopełniaczu liczby pojedynczej rodzaju męskiego i nijakiego dołączana jest końcówka -(e)s, np. das Heft: des Heftes („zeszyt”: „zeszytu”), der Lehrer: des Lehrers („nauczyciel”: „nauczyciela”).\nDawniej występowało tu też -e w celowniku rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego, obecnie zachowane tylko w pewnych wyrażeniach, np. zu Hause, zamiast zu Haus. Użycie -e w celowniku w niektórych innych wyrazach (głównie jednosylabowych), podobnie jak brak -e we wspomnianych wyrażeniach skostniałych, jest poprawne, aczkolwiek nacechowane stylistycznie.\n\n\n===== Słaba deklinacja =====\nWedług słabej deklinacji odmienia się większość rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych w mianowniku liczby pojedynczej na -e (np. der Junge = „chłopiec”), -ist (np. der Tourist = „turysta”), -ent (np. der Student = „student”) oraz niektórych innych (np. der Mensch). Rzeczowniki te mają we wszystkich przypadkach poza mianownikiem liczby pojedynczej końcówkę -en. Przykład odmiany:\n\n\n===== Mieszana deklinacja =====\nNieliczna grupa niemieckich rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego (m.in. das Herz = „serce”, der Wille = „wola”, der Funke =„iskra”) odmienia się według paradygmatu tzw. deklinacji mieszanej. W dopełniaczu liczby pojedynczej występuje tu końcówka -(e)ns, np. des Herzens, des Willens. W pozostałych przypadkach końcówki rzeczowników rodzaju męskiego pokrywają się z końcówkami dla deklinacji słabej (czyli zawsze -n: dem Willen, den Willen itp.). Rzeczownik rodzaju nijakiego das Herz ma w liczbie pojedynczej biernik równy mianownikowi, w pozostałych przypadkach (oprócz dopełniacza) przyjmuje końcówkę -en, a więc na przykład: celownik l.p. dem Herzen („sercu”), mianownik l. mn. die Herzen („serca”) itp.\nUwaga: Niektóre rzeczowniki tej grupy, posiadające rodzaj męski, mają oboczną, równoprawną formę mianownika liczby pojedynczej z końcówką -n, a więc na przykład der Funke albo der Funken, der Friede albo der Frieden (niekiedy formy te różnią się odcieniem stylistycznym). W takim wypadku odmianę tych rzeczowników można uznać za mocną, ponieważ końcówką dopełniacza liczby pojedynczej jest wówczas -s (des Funkens z -s dołączonym do formy mianownika), a w pozostałych przypadkach forma rzeczownika równa jest mianownikowi (zawsze Funken).\n\n\n===== Deklinacja przymiotnikowa =====\nOdmiana przymiotnikowa dotyczy rzeczowników utworzonych od przymiotników lub imiesłowów, np. der Kranke = (ten) chory. Rzeczowniki takie odmienia się zgodnie ze wzorcem odmiany przymiotnika.\n\n\n==== Deklinacja przymiotnika ====\nPrzymiotnik stojący przed rzeczownikiem, którego nie poprzedza rodzajnik, zaimek dzierżawczy, zaimek wskazujący ani przeczenie kein, odmienia się zasadniczo według paradygmatu odmiany rodzajnika, przy czym w dopełniaczu rodzaju męskiego i nijakiego liczby pojedynczej przyjmuje od końcówkę -en:\n\nPo rodzajniku określonym i zaimku wskazującym, występuje „odmiana słaba”:\n\nPo rodzajniku nieokreślonym występuje odmiana według następującego paradygmatu:\n\nPo zaimkach dzierżawczych oraz przeczeniu kein występuje w liczbie pojedynczej odmiana jak po rodzajniku nieokreślonym, a więc: mein gutes Buch, meinem guten Buch („moja dobra książka”: „mojej dobrej książce”, por. ein gutes Buch: einem guten Buch) itp., zaś w liczbie mnogiej jak po rodzajniku określonym, a więc: meine guten Bücher, meiner guten Bücher („moje dobre książki”: „moich dobrych książek”, por. die guten Bücher, der guten Bücher).\n\nOdmiana po liczebnikach nieokreślonych i zbiorowych\n\n\n===== Stopniowanie przymiotnika i przysłówka =====\nPrzymiotniki i przysłówki mają 3 stopnie:\n\nrówny – forma bazowa\nwyższy – dodana końcówka -er\nnajwyższy – dodana końcówka -ste\nPrzysłówek w stopniu najwyższym poprzedzony jest przez am i przyjmuje końcówkę -sten, np. am lautesten = „najgłośniej”.\nNiektóre przymiotniki i przysłówki mają nieregularne stopniowanie, np. gut (dobry / dobrze): besser (lepszy / lepiej): beste / am besten (najlepszy / najlepiej). Dodatkowo w stopniu równym i wyższym jednosylabowych przymiotników i przysłówków zachodzi przegłos samogłoski tematycznej (tam, gdzie to możliwe), np. alt – älter – älteste. Wyjątki od tej reguły są nieliczne (np. laut – lauter – lauteste). W przypadku przymiotników i przysłówków wielosylabowych przegłos nie następuje, z wyjątkiem gesund – gesünder – gesündeste (obok rzadziej używanego stopniowania bez przegłosu: gesund – gesunder – gesundeste).\nPrzymiotniki i przysłówki stopniowane nieregularnie:\n\nZe względów znaczeniowych przymiotniki w stopniu najwyższym stojące przed rzeczownikiem najczęściej poprzedzone są rodzajnikiem określonym lub zaimkiem dzierżawczym (rzadziej zaimkiem liczebnym alle =„wszyscy / wszystkie”). Może to dotyczyć także funkcji orzecznikowej, np. Dieses Buch ist das beste = „Ta książka jest najlepsza”, Dieser Tisch ist der billigste = „Ten stół jest najtańszy”. Konstrukcja z „am” jest również możliwa Dieses Buch ist am besten, Dieser Tisch ist am billigsten. Niekiedy może się to także wiązać ze zmianą znaczenia wypowiedzi, np.: Ich bin der beste in Mathe. = „Jestem najlepszy z matematyki (ze wszystkich uczniów).”, ale: Ich bin am besten in Mathe. = „Jestem najlepszy z matematyki (ze wszystkich przedmiotów)”.\nPrzymiotniki w stopniu wyższym i najwyższym odmieniają się według przedstawionych wyżej paradygmatów odmiany dla przymiotnika w stopniu równym, a więc np. mein bestes Buch („moja najlepsza książka”), die ältesten Schüler („najstarsi uczniowie”), ein schnellerer Spieler („szybszy gracz”) itp.\n\n\n==== Deklinacja zaimka ====\n\n\n===== Deklinacja zaimków osobowych =====\nZaimki osobowe właściwe (ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie) odmieniają się w języku niemieckim przez przypadki według następującego paradygmatu:\n\nZaimki osobowe w dopełniaczu są używane rzadko i prawie wyłącznie w wypadku, gdy dopełniacza wymaga w zdaniu rekcja czasownika, np.: Erbarme dich meiner!; Da steht ein Telefon. Bediene dich seiner!. Styl takich wypowiedzi jest najczęściej przestarzały lub poetycki. Formy dopełniacza zaimka osobowego należy odróżnić od zaimków dzierżawczych.\n\n\n===== Deklinacja zaimków dzierżawczych =====\nZaimki dzierżawcze oraz kein odmieniają się przez przypadki i rodzaje według następującego paradygmatu (podano przykłady dla mein):\n\nRodzajem i przypadkiem zaimka dzierżawczego rządzi określany przez niego rzeczownik, a więc mein Tisch („mój stół” – rzeczownik rodzaju męskiego w mianowniku rządzi takimiż formami zaimka); meines Tisches („mojego stołu” – rzeczownik rodzaju męskiego w dopełniaczu i odpowiednie formy zaimka); deinen Büchern („twoim książkom” – rzeczownik w celowniku liczby mnogiej i takaż forma zaimka). Zaimek zachowuje takie formy także w funkcji orzecznikowej: Der Tisch ist meiner („Stół jest mój”), Die Tasche ist meine („Torba jest moja”). W takich wypadkach jednak przynależność wyraża się częściej konstrukcjami z zaimkiem osobowym, np. Der Tisch / Die Tasche gehört mir. („Stół / torba należy do mnie.”).\n\nWypadanie nieakcentowanego -e- w formach zaimków dzierżawczych\n\n\n===== Deklinacja zaimków względnych i pytających =====\n\n\n==== Deklinacja liczebnika ====\nW języku niemieckim jedynie niektóre liczebniki odmieniają się przez przypadki i rodzaje.\n\nLiczebnik główny posiada w języku standardowym jedynie szczątkową odmianę, stanowiącą relikt dawnych form gramatycznych. Liczebnik „jeden” przyjmuje formy równe formom rodzajników nieokreślonych i odmienia się według ich paradygmatu przez przypadki i rodzaje, a więc np.: ein Hund, eines Hundes, einem Hund, einen Hund („jeden pies”, „jednego psa”, „jednemu psu”, „jednego psa”), eine Frau, einer Frau, einer Frau, eine Frau („jedna kobieta”, „jednej kobiety”, „jednej kobiecie”, „jedną kobietę”) itp. Liczebnik „jeden” odmienny jest także przez rodzaje w funkcji orzecznikowej: Das Heft ist nur eines. („Zeszyt jest tylko jeden”), ale Der Hund ist nur einer. Odmiana liczebnika „jeden” przez rodzaje i przypadki występuje również w przypadku, gdy liczebnik ten nie poprzedza rzeczownika, ale go zastępuje: Es kann nur einen geben („Może być tylko jeden”). W takim wypadku liczebnik przyjmuje zawsze końcówkę rodzajnika określonego (nie występuje forma ein), a więc: Wo sind meine Hefte? Ach, eines sehe ich schon. („Gdzie są moje zeszyty? Ach, jeden już widzę.”).\nLiczebniki główne większe od jedności posiadają współcześnie w języku standardowym jedynie formy dopełniacza, tworzone za pomocą końcówki -er, a więc np.: zweier Herzen („dwóch serc”), dreier Frauen („trzech kobiet”) itp. W niektórych dialektach zachowały się też dawne formy celownika z końcówką -en, np. zu zweien („we dwóch / we dwoje”), zu dreien („we trzech / we troje”) itd. W języku standardowym konstrukcje te zastępowane są odpowiednio przez zu zweit, zu dritt itd. (formy tworzone od liczebnika porządkowego). Istnieją ponadto formy dialektalne mianownika i biernika z końcówką -e, współcześnie przetrwały one jednak już niemal wyłącznie w formach rzeczowników odliczebnikowych, np. die Neune = „dziewiątka” (w języku standardowym die Neun).\nLiczebniki przymiotnikowe porządkowe, wielokrotne i mnożne odmieniają się przez liczby i rodzaje według paradygmatu dla przymiotnika, np. der erste Renner („pierwszy biegach”), ein dreimaliges Klopfen („trzykrotne pukanie”), die dreifache Zahl („trzykrotna liczba”, „trzykrotność”) itp.\nLiczebniki ułamkowe z końcówką -tel są zasadniczo nieodmienne. Liczebnik halb odmienia się według paradygmatu dla przymiotnika zwei halbe Äpfel („dwie połówki jabłka”). Liczebnik anderthalb jest nieodmienny i używany z rzeczownikiem w liczbie mnogiej: anderthalb Jahre („półtora roku”). Nieodmienne są również przestarzałe liczebniki zweithalb („półtrzecia” = „dwa i pół”), dritthalb („półczwarta” = „trzy i pół”) oraz zastępujące je współcześnie konstrukcje: zweieinhalb/zweiundeinhalb, dreieinhalb, dreiundeinhalb itp.\nPozostałe liczebniki (przysłówkowe porządkowe, przysłówkowe wielokrotne, przysłówkowe mnożne, wielorakie i podziałowe) są nieodmienne.\n\n\n=== Koniugacja ===\nCzasownik w języku niemieckim odmienia się przez czasy, osoby, liczby, tryby, a czasowniki przechodnie także przez strony.\n\n\n==== Osoby ====\nTak jak w większości języków indoeuropejskich są 3 osoby.\nJako form grzecznościowych używa się 3 osoby liczby mnogiej z zaimkiem Sie, który ma wielorakie znaczenie w języku polskim, m.in. Pan, Pani, Państwo.\n\nLiczba pojedyncza (Singular)\n1. os. używana z zaimkiem osobowym ich („ja”)\n2. os. używana z zaimkiem osobowym du („ty”)\n3. os. używana z zaimkami osobowymi er („on”), sie („ona”), es („ono”, „to”)\nLiczba mnoga (Plural)\n1. os. używana z zaimkiem osobowym wir („my”)\n2. os. używana z zaimkiem osobowym ihr („wy”)\n3. os. używana z zaimkiem osobowym sie („oni”, „one”) lub Sie („Pan”, „Pani”, „Panowie”, „Panie”, „Państwo”)\nDokładniejsze znaczenie zaimków osobowych (a co za tym idzie – zakresy użycia poszczególnych osób gramatycznych, których używa się z tymi zaimkami) omówiono wyżej w rozdziale Zaimek osobowy.\n\n\n==== Czasy ====\nSystem czasów gramatycznych niemal w całości pokrywa się z językiem łacińskim.\nW języku niemieckim istnieje sześć czasów:\n\nPräsens: czas teraźniejszy. Odpowiada polskiemu czasowi teraźniejszemu i łacińskiemu Praesens, może również wyrażać przyszłość (analogicznie do polskiego „Jutro idę do kina”).\nPerfekt: czas przeszły. Formalnie odpowiada łacińskiemu Perfectum, oraz angielskiemu present perfect, może jednak wyrażać przeszłość we wszystkich aspektach (dokonaną, niedokonaną itp.). Jest to najczęściej używana forma czasu przeszłego w języku niemieckim. W odróżnieniu od sytuacji panującej w łacinie jest to czas złożony, jednak używa się tutaj dwóch czasowników posiłkowych (inaczej niż w angielskim, a podobnie jak we francuskim): haben („mieć”) albo sein („być”), w zależności od użytego czasownika głównego.\nPräteritum (Imperfekt): czas przeszły prosty, formalnie odpowiadający angielskiemu czasowi past simple, podobnie jednak jak Perfekt może wyrażać przeszłość we wszystkich aspektach. Czas ten stosuje się rzadziej niż Perfekt, częściej w literaturze oraz w przypadku niektórych czasowników (m.in. czasowników modalnych, haben, sein i kilku innych).\nPlusquamperfekt: czas zaprzeszły, używany częściej niż w polszczyźnie, choć pełniący analogiczną funkcję. Tworzony podobnie do Perfektu, przy czym czasowniki posiłkowe występują w czasie Imperfekt. Oznacza czynność przeszłą występującą przed inną czynnością przeszłą.\nFutur I: czas przyszły, tworzony za pomocą czasownika posiłkowego werden (‘stawać się’) oraz bezokolicznika czasownika. Do wyrażenia przyszłości jest jednak częściej wybierany Präsens.\nFutur II: Analogiczny do łac. Futurum secundum i ang. Future perfect. Jest używany sporadycznie, częściej w języku oficjalnym, urzędowym. Wyraża pogląd mówiącego, że jakieś zjawisko już nastąpiło lub nastąpi (istnieje taka możliwość).\n\n\n===== Czas teraźniejszy =====\nCzas teraźniejszy (Präsens) tworzy się z nielicznymi wyjątkami regularnie z końcówkami -e -st -t, -en -t -en. Według tego paradygmatu odmienia się większość czasowników niemieckich, przy czym czasowniki o temacie zakończonym na -t, -d lub grupę spółgłoskową z końcowym -m, -n przyjmują dodatkowo -e- przed końcówką fleksyjną (z wyjątkiem -en). Pierwsza i trzecia osoba liczby mnogiej ma zawsze z wyjątkiem sein (być) formę równą bezokolicznikowi.\nW wypadku niektórych czasowników w drugiej i trzeciej osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego może występować przegłos, czyli oboczność samogłoski tematycznej. Najczęstsze rodzaje przegłosów to wymiana a w ä oraz e w i(e). Jedynie czasownik stoßen i pochodne (np. verstoßen) posiadają wymianę o w ö. Czasownik gebären tradycyjnie odmieniany jest z przegłosem ä w ie, coraz częściej jednak przyjmuje paradygmat odmiany bez przegłosu. Ponieważ nie sposób przewidzieć, które czasownika otrzymują przegłos, a które nie, trzeba się tego nauczyć na pamięć.\nRóżne paradygmaty odmiany ilustruje poniższa tabelka:\n\nUwagi:\n\nCzasowniki o temacie zakończonym na -s, -ss, -ß, -z lub -tz (np. weisen, hassen, heißen, tanzen, kratzen itp.) tworzą drugą osobę liczby pojedynczej czasu teraźniejszego za pomocą końcówki -t, a nie -st, a więc: du weist, du hasst, du heißt, du tanzt, du kratzt itp. (formy osoby drugiej i trzeciej liczby pojedynczej są zatem równe). Formy zakończone na -est (du weisest, du hassest itp.) są przestarzałe lub poetyckie (stanowią relikt dawnej odmiany) i użycie ich w zwykłych kontekstach komunikatywnych jest uchybieniem stylistycznym.\nNieliczne czasowniki zakończone w bezokoliczniku na -eln (np. handeln, wandeln) mają w czasie teraźniejszym dwie równoprawne formy pierwszej osoby liczby pojedynczej, z zachowanym -e- tematycznym lub bez niego, np. ich handele lub ich handle, przy czym preferowane są formy bez -e-. Pozostałe formy osobowe tworzone są regularnie, a więc du handelst, er handelt, wir handeln, ihr handelt, sie handeln.\nNajważniejsze czasowniki o nieregularnym czasie teraźniejszym to sein, haben i werden używane też jako czasowniki posiłkowe.\n\nNieregularną odmianę w czasie teraźniejszym mają też czasowniki modalne.\n\n\n===== Czas przeszły prosty =====\nCzasowniki pod względem odmiany w czasie Imperfekt (Präteritum) dzielą się na dwie grupy:\n\nczasowniki słabe, o odmianie regularnej\nczasowniki mocne, o odmianie nieregularnej\nCzasowniki słabe do tematu mają doklejony przyrostek -te oraz końcówkę zależnie od osoby: brak, -st, brak, -n, -t, -n. Do czasowników o temacie zakończonym na -t, -d lub grupę spółgłoskową zakończoną na -m, -n dodaje się samogłoskę -e- przed przyrostkiem -te. Główną różnicą w porównaniu do odmiany czasu teraźniejszego są równe formy pierwszej i trzeciej osoby liczby pojedynczej.\nPrzykłady:\n\nCzasowniki mocne tworzą czas przeszły przez wymianę samogłoski w temacie, oraz takie same końcówki, przy czym nie dostawia się -e- (niekiedy jest ono już jednak w nieregularnej formie czasu przeszłego).\nPrzykłady:\n\n\n===== Czasy przeszłe złożone =====\nPerfekt\nCzas przeszły złożony Perfekt (zarówno czasowników mocnych, jak i słabych) tworzy się za pomocą formy teraźniejszej haben, lub sein, oraz przesuniętego na koniec zdania imiesłowu biernego czasownika głównego. O użyciu wyborze czasownika posiłkowego haben lub sein decyduje czasownik główny oraz jego znaczenie, przy czym czasowniki wyrażające ruch lub zmianę stanu najczęściej wymagają sein.\nPrzykłady:\n\nIch bin gefahren = „Jechałem” lub „Pojechałem”\nIch habe gelesen = „Czytałem” lub „Przeczytałem”\nPlusquamperfekt\nCzas zaprzeszły Plusquamperfekt tworzony jest analogicznie do Perfekt, przy czym czasownika posiłkowego haben lub sein używa się w formie Präteritum, np.:\n\nIch war gefahren = „Jechałem był” lub „Pojechałem był”\nIch hatte gelesen = „Czytałem był” lub „Przeczytałem był”\nCzasu zaprzeszłego używa się w języku niemieckim znacznie częściej niż w polskim, zwłaszcza w konstrukcjach z następstwem czasów po spójnikach nachdem, bevor itp., przy czym czynność przeszła bliższa teraźniejszości wyrażana jest wówczas czasem Präteritum.\nPrzykład: Nachdem ich mir den Film angeschaut hatte, ging ich nach Hause. = „Po tym, jak obejrzałem (był) film, poszedłem do domu”.\n\n\n===== Czasy przyszłe =====\nCzasy przyszłe Futur I i Futur II tworzone są z czasownikiem posiłkowym werden w formie czasu teraźniejszego oraz odpowiednio: bezokolicznikiem i bezokolicznikiem czasu przeszłego, a więc:\n\nFutur I: Ich werde machen. Ich werde fahren. itp.\nFutur II: Ich werde gemacht haben. Ich werde gefahren sein. itp.\nCzasów przyszłych używa się w języku niemieckim rzadziej niż w polskim, do wyrażania przyszłości służy bowiem często czas teraźniejszy. Niemniej Futur I stosowany bywa często dla wzmocnienia wypowiedzi, wyrażenia przekonania, iż dana czynność na pewno nastąpi.\nCzas Futur II („czas zaprzyszły”) jest najrzadziej stosowanym czasem w języku niemieckim. Jego podstawową funkcją jest wyrażanie przyszłości dokonanej, a więc czynności, która będzie zakończona przed określoną chwilą w przyszłości, np. Ich werde das Buch gelesen haben, bevor du morgen kommst. = „Przeczytam tę książkę, zanim jutro przyjdziesz.”. Niemniej częściej czasu tego używa się do wyrażenia czynności przeszłej, co do której nie ma stuprocentowej pewności, że nastąpiła (chociaż jest to prawdopodobne), np. Er wird schon zurückgekommen sein. = „Zapewne już wrócił”.\n\n\n== Strony ==\nW języku niemieckim występują trzy strony – czynna, bierna i zwrotna.\n\n\n=== Strona czynna ===\nStrona czynna, podobnie jak w innych językach, wyraża czynność wykonywaną przez podmiot zdania na innym obiekcie lub osobie. Może też wyrażać stan, w jakim znajduje się podmiot. Jest to podstawowa (nienacechowana) strona czasownika.\n\n\n=== Strona bierna ===\n\nStrona bierna wyraża czynność wykonywaną na podmiocie zdania. Tworzy się ją za pomocą czasownika posiłkowego werden i imiesłowu biernym czasownika głównego. Na przykład: Das Buch wird von mir gelesen = „Książka jest czytana przeze mnie”.\nIstnieje też tzw. Zustandpassiv tworzony przy pomocy czasownika sein. Np.: Das Fenster wird geöffnet = Okno jest otwierane, ale Das Fenster ist geöffnet = Okno jest otwarte.\nDodatkowo strona bierna może w języku niemieckim wyrażać czynność wykonaną przed podmiot nieokreślony lub nieznany, np. Schon lange her wurde vergessen, wer Stonehenge gebaut hat = „Dawno już zapomniano (dosł. zostało zapomniane), kto zbudował Stonehenge.”, Es wird verboten, hier zu rauchen ≈ „Zabrania się tu palić”. Analogiczne konstrukcje mogą też wyrażać rozkaz lub zalecenie, np. Kinder, jetzt wird es geschlafen ≈ „Dzieci, pora spać!” (zob. niżej „tryb rozkazujący”).\nCzasownik werden użyty w funkcji czasownika posiłkowego w stronie biernej nie wymaga przedrostka ge- w czasach przeszłych złożonych. Np.: Das Buch ist gelesen worden. = „Książka została przeczytana”, ale: Er ist Arzt geworden. = „On został lekarzem.” (werden w funkcji czasownika głównego).\n\n\n=== Strona zwrotna ===\nStrona zwrotna wyraża czynność wykonywaną przez podmiot na sobie samym. Tworzy się ją za pomocą odmiennego przez osoby zaimka zwrotnego sich, np. Ich wasche mich (=„Myję się”). Za stronę zwrotną można też uznać wyrażenia, w których podmiot wykonuje czynność dla siebie samego. Przy czasowniku używa się wtedy zaimka osobowego w celowniku, np. Ich lese mir das Buch. (=„Czytam sobie książkę”). W trzeciej osobie stosuje się wówczas zaimek zwrotny sich, np. Er kauft sich einen Mantel (=„On kupuje sobie płaszcz.”).\nKonstrukcja strony zwrotnej może też być użyta w znaczeniu strony medialnej, np. Zum Frühstück empfiehlt sich der Verzehr von Rohkost (=„Na śniadanie zaleca się spożywanie surowych jarzyn.”), Das Buch liest sich gut. (=„Książka czyta się dobrze”).\n\n\n==== Tryby ====\nW języku niemieckim występują trzy tryby: oznajmujący, rozkazujący i łączący.\n\n\n===== Tryb oznajmujący =====\n\n\n===== Tryb łączący =====\n\nGramatyka języka niemieckiego zna dwie formy trybu łączącego (Konjunktiv): określane jako Konjunktiv I oraz Konjunktiv II. Ogólnie mówiąc Konjunktiv w języku niemieckim używany jest w znaczeniu polskiego trybu przypuszczającego oraz dodatkowo w związku z dystansowaniem się do czyjejś wypowiedzi (mowa zależna) i wyrażaniem próśb, życzeń i poleceń.\n\n\n====== Konjunktiv I ======\nWśród form Konjunktiv I wyróżnia się:\n\nKonjunktiv Präsens (tryb łączący czasu teraźniejszego)\nKonjunktiv Perfekt (tryb łączący czasu przeszłego złożonego)\nKonjunktiv I Futur I (tryb łączący czasu przyszłego)\nKonjunktiv I Futur II (tryb łączący czasu zaprzyszłego)\nMorfologia\nFormy Konjunktivu I są budowane od odpowiedniej formy bezokolicznika – tak Infinitiv (np. machen), jak i Infinitiv Perfect (gemacht haben), Infinitiv Futur I (machen werden) oraz Infinitiv Futur II (gemacht haben werden).\nCzasowniki odmieniane w trybie Konjunktiv przyjmują następujące końcówki osobowe (dodawane do tematu czasownika):\n\nW trybie Konjunktiv nie następują przegłosy ani inne nieregularności, a więc na przykład w Konjunktiv Präsens: ich dürfe, du sprechest, er habe. Wyjątkowo czasownik sein odmienia się w Konjunktiv Präsens według wzoru: ich sei, du seist, er sei, wir seien, ihr seiet, sie seien.\nNależy przy tym zauważyć, że formy Konjunktiv Futur budowane są z czasownikiem werden w Konjunktiv Präsens i odpowiednim bezokolicznikiem, a formy Konjunktiv Perfekt tworzone są z czasownikiem sein lub haben w Konjunktiv Präsens oraz imiesłowem czasu przeszłego. Ilustruje to poniższa tabelka.\n\nUżycie\nKonjunktiv I jest używany – przede wszystkim w stylu oficjalnym – przy podawaniu czyjejś wypowiedzi. W tym zastosowaniu, określanym jako mowa zależna, podkreśla się niejako, że chodzi o relację czyichś słów bez zajmowania wobec nich stanowiska. W analogiczny sposób mogą być budowane zdania przytaczające wypowiedź, pośrednio odnoszące się do pytania czy życzenia.\nMein Bekannter sagt, er habe geheiratet. (=„Mój znajomy mówi, że się ożenił.”)\nZum Zweck der Entschließung, ob zu handeln sei, hat er die Notwendigkeit genau zu prüfen. (=„W celu powzięcia decyzji, czy działać, powinien dokładnie zbadać konieczność”) – przykład pytania zależnego\nDer Gläubiger stellt beim Gerichtsvollzieher den Antrag, dass die Zwangsvollstreckung betrieben werde. (=„Wierzyciel składa wniosek do komornika, żeby ten dokonał egzekucji długu”) – przykład życzenia w formie zależnej.\nNajczęstsze zastosowanie mowy zależnej to z natury rzeczy relacja słów w trzeciej osobie.\nPrzy przekształcaniu zdań w mowie niezależnej na mowę zależną wybór rodzaju Konjunktivu I (Präsens, Perfekt, Futur I lub Futur II) zależy od czasu użytego przez autora wypowiedzi, według następujący reguł:\n\njeśli zdanie wypowiedziano w czasie Präsens, w mowie zależnej wystąpi ono w Konjunktiv Präsens,\njeśli zdanie wypowiedziano w czasie Imperfekt lub Perfekt, wystąpi ono w Konjunktiv Perfekt\njeśli zdanie wypowiedziano w czasie Futur I lub Futur II, wystąpi ono odpowiednio w Konjuktiv I Futur I lub Konjunktiv I Futur II\njeśli zdanie wypowiedziano w czasie Plusquamperfekt, wystąpi ono w Konjunktiv Plusquamperfekt.\nUżyty czas gramatyczny w zdaniu głównym nie ma natomiast wpływu na formę zdania pobocznego. Inne użycia Konjunktivu I obejmują wyrażanie życzeń lub rozkazów. Omówiono je szczegółowo w rozdziale Tryb rozkazujący.\nIlustrują to poniższe przykłady:\n\nTom sagt: „Ich gehe heute ins Kino”. (=„Tom mówi: „Idę dziś do kina”. Jest to bezpośrednie przytoczenie słów Toma.)\nTom sagt, dass er heute ins Kino gehe. (=„Tom mówi, że idzie dzisiaj do kina.” Jest to mowa zależna, zdanie poboczne występuje w formie Konjunktiv Präsens, ponieważ wypowiedź Toma również była w czasie teraźniejszym (Präsens).\nTom sagte gestern: „Ich gehe ins Kino”. (Tom powiedział wczoraj: „Idę do kina”. Jest to bezpośrednie przytoczenie słów Toma.)\nTom sagte gestern, dass er ins Kino gehe. (=„Tom powiedział wczoraj, że idzie do kina.” Jest to znowu mowa zależna, zdanie poboczne występuje w formie Konjunktiv Präsens, ponieważ wypowiedź Toma również była w czasie teraźniejszym (Präsens).\nTom erzählt: „Wir waren gestern im Schwimmbad”. (=„Tom opowiada: Byliśmy wczoraj na pływalni.” Bezpośrednio przytoczone słowa Toma.)\nTom erzählt, dass sie gestern im Schwimmbad gewesen seien. (=„Tom opowiada, że byli wczoraj na pływalni.”) Ponieważ w wypowiedzi Toma wystąpił czas Imperfekt, użyto formy przeszłej Konjunktivu I (Konjunktiv Perfekt).\nTom berichtete: „Daniel wird gleich in die Schule gehen”. (=„Tom opowiadał: Daniel zaraz pójdzie do szkoły.” Bezpośrednio przytoczone słowa Toma.)\nTom berichtete, dass Daniel gleich in die Schule gehen werde. (=„Tom opowiadał, że Daniel zaraz pójdzie do szkoły.” Ponieważ Tom użył czasu Futur, w mowie zależnej użyto formy przyszłej (Konjunktiv I Futur I).\nPrzedstawione powyżej zasady stosowania mowy zależnej mają charakter książkowy. W mowie potocznej z reguły używa się odpowiednich form trybu oznajmującego. Tak więc powyższe „klasyczne” zasady oddawania mowy zależnej w formie Konjunktivu mają zastosowanie głównie w przypadku sporządzania sformalizowanych sprawozdań czy protokołów, dla zaznaczenia obiektywności zdającego relację, a także gdy przytaczający czyjeś słowa ma pewne wątpliwości, co do wiarygodności.\nW języku obiegowym dla zdystansowania się od czyjejś wypowiedzi znacznie częściej stosuje się Konjunktiv II (zob. w rozdziale o Konjunktiv II) lub specjalnej formy würde + bezokolicznik (tzw. formy Konditional I, która gramatycznie rzecz biorąc jest formą Konjunktiv II Futur I), a więc na przykład:\n\nTom sagt: „Ich bin krank” (Tom mówi: „Jestem chory” – bezpośrednie przytoczenie słów Toma.) → Tom sagt, dass er krank wäre. (=Tom mówi, że jest chory. lub Tom utrzymuje, jakoby był chory.) – zdystansowanie się od wypowiedzi lub niedowierzanie.\nTom sagt: „Ich gehe ins Kino” (Tom mówi: „Idę do kina” – bezpośrednie przytoczenie słów Toma.) → Tom sagt, dass er ins Kino gehen würde.\nW praktyce formy Konjunktiv II stosowane są w języku potocznym w takich wypadkach jedynie w wypadku kilku czasowników, m.in. haben, sein oraz modalnych. W pozostałych wypadkach dla oddania znaczenia Konjunktiv I w mowie zależnej preferowany jest Konditional I.\nDodatkowo w przekładach z języka angielskiego w niemieckiej telewizji i literaturze popularnej spotyka się niekiedy formy Konditional I w miejsce angielskiego Future in the Past oraz Konditional II (würde + bezokolicznik czasu przeszłego, formalnie Konjunktiv II Futur II) w miejsce Future in the Past Perfekt, np.:\nHe said, he would have done it by Friday. → Er sagte, er würde das bis Freitag gemacht haben. (=„Powiedział, że zrobi to do piątku.”)\nI was in a hurry. Soon, I would be driving home to meet my fiancee. → Ich hatte es eilig. Bald würde ich nach Hause fahren, um mich mit meiner Verlobten zu treffen. (=„Spieszyłem się. Wkrótce miałem jechać do domu, żeby spotkać się z narzeczoną.”)\n\n\n====== Konjunktiv II ======\n\n\n====== Zbieżność form trybu łączącego i oznajmującego ======\nW niektórych przypadkach formy trybu łączącego zbieżne są z formami trybu oznajmującego. Ze zbieżnością form trybu oznajmującego i Konjunktivu I mamy zawsze (z wyjątkiem czasownika sein) do czynienia w 1 i 3 osobie liczby mnogiej oraz z nielicznymi wyjątkami (czasowniki modalne i kilka innych) w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Formy te zbieżne są z formami Indikativ Präsens oraz – w przypadku Konjunktiv Perfekt z czasownikiem posiłkowym haben oraz obu Konjunktiv Futur – odpowiednio z formami Indikativ Perfekt i Indikativ Futur.\nZbieżność form Konjunktiv II występuje natomiast zawsze w Konjunktiv Imperfekt w 1 i 3 osobie liczby mnogiej w wypadku czasowników, w których nie zachodzi przegłos samogłoski tematycznej. Formy te zbieżne są z formami Indikativ Imperfekt.\nDla uniknięcia błędów w interpretacji przekazu formy Konjunktiv I zastępowane są w takich wypadkach w zdaniu formami Konjunktiv II. Jeśli forma Konjunktiv II okaże się zbieżna z formą trybu oznajmującego, można użyć odpowiedniej formy Konditional I (z würde).\nZastępowanie zbieżnych form odbywa się według następującego wzoru:\n\nKonjunktiv Präsens → Konjunktiv Imperfekt → Konditional I\nKonjunktiv Perfekt → Konjunktiv Plusquamperfekt\nKonjunktiv I Futur I → Konjunktiv II Futur I (Konditional I; Futur Präteritum I)\nKonjunktiv I Futur II → Konjunktiv II Futur II (Konditional II; Futur Präteritum II)\nKonjunktiv Imperfekt → Konditional I\nPrzykłady:\n\nWenn wir nicht gleich nach der Arbeit nach Hause gingen, hätten wir mehr Zeit für einander. („Gdybyśmy nie chodzili do domu zaraz po pracy, mielibyśmy dla siebie więcej czasu.”) – Forma Konjunktiv Imperfekt czasownika gehen („iść”) pokrywa się tutaj z formą Indikativ Imperfekt (gingen), częściej stosowany jest więc w tym wypadku Konditional I: Wenn wir nicht gleich nach der Arbeit nach Hause gehen würden, hätten wir mehr Zeit für einander.\nTom und Anna berichten, sie kämen aus Frankfurt. („Tom i Anna opowiadają, jakoby pochodzili z Frankfurtu.”). Reguły tworzenia mowy zależnej nakazują zastosowanie Konjunktiv Präsens, a więc: Tom und Anna berichten, sie kommen aus Frankfurt. Forma ta pokrywa się jednak z formą Indikativ Präsens – dla wyrażenia znaczenia mowy zależnej (zdystansowania się od wypowiedzi), należy więc w tym wypadku użyć Konjunktiv Imperfekt.\nTom berichtet, dass sie in die Schule gehen würden. (=„Tom opowiada, że chodzą do szkoły”). Ze względu na Präsens w wypowiedzi Toma, w mowie zależnej należy użyć Konjunktiv Präsens. W związku ze zbieżnością formy Konjunktiv Präsens i formy trybu oznajmującego (Indikativ) (sie gehen) chcąc dać wyraz temu, że relacjonuje się słowa Toma, należy użyć innej formy. Forma Konjunktivu II (sie gingen) jest jednak również zbieżna z fomą trybu oznajmującego (czasu Imperfekt). W takim wypadku można sięgnąć po formę würde + czasownik (Konditional I).\nitp.\nW praktyce, jak wspomniano wyżej, formy Konditional są w znakomitej większości przypadków stosowane częściej niż formy Konjunktiv, nawet gdy odpowiednie formy Konjunktiv nie pokrywają się z formami Indikativ.\n\n\n===== Tryb rozkazujący =====\nGramatyka niemiecka wyróżnia dwie właściwe formy trybu rozkazującego (Imperativ). Są to formy drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej. Istnieją też formy zastępcze trybu rozkazującego, gdzie używa się formy trybu Konjunktiv Präsens (Konjunktiv I) w znaczeniu rozkazu, nakazu, prośby, życzenia.\n\nWłaściwe formy trybu Imperativ\nWłaściwy tryb rozkazujący (Imperativ) jest w języku niemieckim budowany następująco:\n\nw trybie rozkazującym dla drugiej osoby liczby pojedynczej forma trybu rozkazującego powstaje przez odrzucenie zaimka osobowego i końcówki -st od formy trybu oznajmującego oraz dodanie (w języku potocznym często opuszczanej) końcówki -e. Tak więc du gehst przechodzi w geh(e)!, du arbeitest w arbeite!, du machst w mach(e)!. Dla czasowników o koniugacji mocnej z przegłosem a w ä w drugiej osobie liczby pojedynczej w trybie oznajmującym, w trybie rozkazującym przegłos nie następuje: du schläfst, ale schlaf(e)!, du läufst, ale: lauf(e)!. Przegłos nie następuje także w formach trybu rozkazującego czasownika stoßen (jedynego z przegłosem o w ö): du stößt, ale: stoß(e)!.\nUwagi:\nKońcówka -e jest fakultatywna w większości czasowników, przy czym formy bez końcówki są odczuwane jako bardziej potoczne, formy z -e preferowane są natomiast w stylu podniosłym lub książkowym. Jedynie dla czasowników, których rdzeń kończy się na -t lub -d uznaje się formę z końcówką -e jako stylistycznie preferowaną także w języku potocznym (warte!, rede!, finde! zamiast wart!, red! czy find!). Z drugiej strony istnieje też grupa czasowników, który formy bezkońcówkowe są na tyle utarte, że stosowane są również w stylu podniosłym i książkowym, np. komm zamiast komme. Czasowniki zakończone na -ieren (np. produzieren, amüsieren), z końcówką bezokolicznika -n zamiast -en (np. erinnern, wandern, verwandeln) oraz z tematem kończącym się na grupę spółgłoskową zakończoną -n lub -m (np. rechnen, atmen) tworzą ze względów fonetycznych formy trybu rozkazującego tylko z końcówką -e. Dodatkowo czasowniki zakończone w bezokoliczniku -eln mają oboczne formy trybu rozkazującego dla drugiej osoby liczby pojedynczej (z zachowanym lub utraconym -e- tematycznym, przy czym preferowane są formy bez -e-, por. odmiana w czasie teraźniejszym). Przykłady: produziere!, amüsiere!, erinnere!, wandere!, verwandle! (lub verwandele!), rechne!, atme!. Wyjątkowo czasowniki sein i tun mają formę Imperativu odpowiednio tylko bez końcówki (sei!) oraz z końcówką fakultatywną (tu! albo tue!).\nCzasowniki o koniugacji mocnej z przegłosem w drugiej osobie liczby pojedynczej e/ä → i/ie (werfen: du wirfst; sehen: du siehst; gebären: du gebierst itp.) w Imperativie zachowują przegłos i występują tylko w formie bez końcówki -e: wirf!, sieh!, gebier!. Wyjątek stanowi czasownik werden, który w trybie rozkazującym ma formę werde!. Dodatkowo czasownik sehen posiada oboczną formę siehe (z końcówką -e mimo przegłosu), stosowaną w piśmie w wyrażeniach typu siehe unten (=„zobacz niżej”) oraz – obok regularnej formy Imperativu sieh! – jako wykrzyknienie. Podobnie ponieważ czasownik gebären bywa często koniugowany według paradygmatu odmiany słabej, posiada on też formę trybu rozkazującego gebär(e)!.\nW drugiej osobie liczby mnogiej formę trybu rozkazującego buduje się przez odrzucenie zaimka osobowego (-t pozostaje). Tak więc z ihr schaut powstaje schaut!.\nZastępcze konstrukcje gramatyczne i składniowe\nZastępcze formy dla trzeciej osoby liczby pojedynczej to gramatycznie rzecz biorąc forma trybu Konjunktiv Präsens, np. man nehme. W codziennym użyciu najczęściej występuje jednak forma opisowa z czasownikiem lassen, np. Lass (lub Lasst) ihn das machen! (= „Niech on to zrobi”) lub z czasownikiem modalnym sollen, np. Er soll das machen. Znacznie częściej używa się form liczby mnogiej, zwłaszcza w 3. osobie w znaczeniu grzecznościowego zwrotu (np. Setzen Sie sich bitte!). Formy trybu rozkazującego osoby pierwszej i grzecznościowej trzeciej liczby mnogiej stosowane są w szyku przestawnym (Gehen wir!, Seien Sie vorsichtig!). W języku potocznym możliwa jest też konstrukcja opisowa z lassen, np. Lass uns gehen! (lub Lasst uns gehen!), Lass sie gehen! (lub Lasst sie gehen!) (= „Chodźmy!”, „Niech idą!”), nie stosuje się jej jednak w znaczeniu formy grzecznościowej. Formy Konjunktiv Präsens z rzeczownikami w 3 osobie liczby pojedynczej i mnogiej (często ze słówkiem es na początku zdania lub w szyku przestawnym) są nacechowane stylistycznie (styl podniosły lub archaiczny), np. Es lebe die Freiheit! (= „Niech żyje wolność!”), Dein Reich komme, dein Wille geschehe (= „Niech przyjdzie Twoje królestwo, niech się dzieje Twoja wola” czy w ustalonym polskim tłumaczeniu „Przyjdź królestwo Twoje, bądź wola Twoja”), Helfe euch Gott! (= „Niech Bóg wam dopomoże!”), Es werde Licht! (= „Niech się stanie światłość!”) itp.\nSporadycznie w tekstach literackich spotyka się w funkcji zastępczej do trybu rozkazującego również Konjunktiv Präsens lub Konjunktiv Futur także w pozostałych osobach, jednak ze względu na częstą zbieżność jego form z trybem oznajmującym wymaga to szerszego kontekstu. Na przykład: Sollte dir etwas Böses unter meinem Schutz widerfahren, so erblicke ich das Tageslicht nie wieder. (=„Gdyby przydarzyło ci się coś złego pod moją opieką, niechaj nigdy więcej nie ujrzę światła dnia.” – jako składana przysięga). Analogiczne konstrukcje mogą wystąpić we wszystkich pozostałych osobach i liczbach, mają one zawsze jednak znaczenie bardziej życzenia czy zaklęcia, niż rozkazu skierowanego bezpośrednio do podmiotu: Solltest du versagen, so werdest du im Turme schmachten. (= „Gdybyś zawiódł, niechaj sczeźniesz w wieży.”) Styl takich konstrukcji jest jednak mocno archaiczny.\nRzadkie wyrażenia o znaczeniu rozkazu lub życzenia dla pierwszej osoby liczby pojedynczej oddaje się z czasownikiem modalnym sollen lub konstrukcją z czasownikiem lassen, np. Ich soll sterben, wenn ich es nicht schaffe! (=„Niech zginę, jeśli mi się nie uda!”), Lass mich sehen. (= „Niech zobaczę”).\nIdąc dalej można wyróżnić inne formy odpowiadające znaczeniu trybu rozkazującego, np. Konditionalis I, lub Konjunktiv Imperfekt, np. Würdest du endlich mal aufstehen?! (= „Wstałbyś wreszcie!”), Das nächste mal wärest du vielleicht netter zu deiner Oma! (= „Następnym razem może byłbyś jednak milszy dla swojej babci!”) oraz z czasownikiem modalnym, np. Du sollst sofort deine Zähne putzen! (=„Masz natychmiast umyć zęby”). W tekstach literackich w stylu podniosłym lub archaicznym spotykana jest też konstrukcja z czasownikiem modalnym mögen w Konjunktiv I, wyrażająca życzenie, np. Möge eure Liebe alles Böse besiegen! (= „Oby wasza miłość zwyciężyła wszelkie zło”). Konstrukcja ta możliwa jest we wszystkich osobach liczby pojedynczej i mnogiej, tak w szyku przestawnym, jak i prostym: Mögest du bald König werden! (=„Obyś wkrótce został królem!”), Die Götter mögen dir Gnade erweisen! (=„Oby bogowie okazali ci łaskę!”). Innym sposobem wyrażenia nakazu, choć nie odbieranym jako uprzejmy, jest użycie bezokolicznika lub odpowiedniego rzeczownika: Aufstehen! (= „Wstawać”), Ruhe! (= „Spokój!”), a także wyrażenia przyimkowego lub przysłówka: Aus dem Weg! (= „Z drogi!”), Schnell! (= „Szybko!”). Podobnie jak w polskim perswazja czy nakaz może być wyrażona w formie zdania oznajmującego np. Um zehn Uhr gehst du schlafen! (= „O godzinie dziesiątej idziesz spać.”). W języku polskim nie mają natomiast bezpośredniego odpowiednika konstrukcje w stronie biernej (Jetzt wird es geschlafen! ≈ „Pora spać!”) oraz użycie przedrostka czasownika rozdzielnie złożonego (Herein! od Hereintreten! (≈ „Proszę (wejść)! – porównaj Naprzód!).\nUżycie wykrzyknika jest w interpunkcji niemieckiej szersze niż w polskiej. Wykrzyknikiem kończone są wszystkie zdania czy równoważniki mające formę polecenia lub zalecenia.\n\n\n==== Aspekt ====\nIstnieje wiele przesłanek co do tego, ze wyrażanie aspektu jest w języku niemieckim w trakcie gramatykalizacji. W pracach E. Leiss mamy do czynienia z teorią, że tzw. Fuktionsverbgefüge (FVG – konstrukcje nominalne, w których czasownik utracił większość cech semantycznych), np. zur Aufführung bringen (przyimek – rzeczownik – czasownik) = „zrealizować (przedstawienie)” stanowią perfektywną opozycję do czasowników prostych (np. aufführen).\nW pracach z ostatnich lat obecna jest teza, iż język niemiecki posiada w wysokim stopniu zgramatykalizowaną formę (ale dalej nie standaryzowaną) tzw. am-Progressiv (porównywalnego z angielską progressive form: ang. He is on working = niem. Er ist am Arbeiten). Składa się ona z czasownika sein (= „być”) w formie osobowej, formalnej prepozycji (trwa dyskusja, w jakim stopniu jest to prepozycja, a w jakim stopniu marker gramatyczny identyczny z tym, który występuje przy stopniowaniu przymiotnika w stopniu najwyższym, np. am schönsten) oraz ze znominalizowanego czasownika (z cechami werbalnymi), np. Sie war am Lesen, als ich kam (= „Ona czytała, kiedy przyszłam”). Cała konstrukcja wyraża akcję w procesie lub rozwoju. Nieznane są do dziś dokładne restrykcje syntaktyczne (tzn. z jakimi czasownikami dokładnie można ją tworzyć) tej konstrukcji, wiadomo jednak, że jest ona możliwa z większością czasowników duratywnych. Można więc powiedzieć, że w dużej mierze konstrukcja ta może być przyporządkowana aspektualności imperfektywnej (niedokonanej). Występowanie konstrukcji am-Progressiv stwierdzone zostało prawie we wszystkich czasach języka niemieckiego z wyjątkiem Futur Präteritum II (Konjunktiv II Futur II). Formy trybu rozkazującego (*Sei am Lesen!) oraz strona bierna (*Die Zeitung ist am Gelesen-Werden) są wykluczone i nie spotykane w żadnych korpusach.\nPodsumowując, można powiedzieć, że konstrukcja am-Progressiv (jedna z kilku konstrukcji pomocnych w oddaniu znaczeń aspektualnych w języku niemieckim) nie jest zarezerwowana dla języka potocznego i mówionego, lecz występuje także w języku prasy oraz literaturze.\nInne konstrukcje gramatyczne, które również posiadają znaczenia aspektualne to: dabei sein etwas zu tun, im + bezokolicznik + sein, in etwas begriffen sein oraz beim + bezokolicznik.\nW tradycji gramatyki kontrastywnej czasowniki dokonane tłumaczy się w czasie przeszłym za pomocą Perfektu, natomiast niedokonane za pomocą Präteritum (co nie jest do końca uzasadnione – obie te konstrukcje mogą bowiem wyrażać zarówno aspekt dokonany, jak i niedokonany). Zupełnie nie brane są natomiast pod uwagę powyżej krótko opisane konstrukcje. Można jednak powiedzieć, że sie war am Lesen stanowi opozycję do sie hat gelesen.\n\n\n== Składnia ==\n\n\n=== Szyk zdania ===\n\nJęzyk niemiecki pozwala na tworzenie zdań o bardzo zróżnicowanej budowie. W najprostszych zdaniach obowiązuje szyk SVO (jak w większości języków europejskich), ale ogólne zasady w zdaniach oznajmujących mówią tylko, że koniugowana część czasownika zajmuje drugie miejsce (tak zwany szyk V2), niekoniugowana część – ostatnie, a podmiot jest obok koniugowanej części orzeczenia (na pierwszej lub trzeciej pozycji).\nPrzykładowo:\n\n1) Ich lade dich ein.\nKlasyczne zdanie proste, w którym mamy do czynienia z rozdzielnie złożonym czasownikiem „einladen”. Jak w regule: szyk to SVO (podmiot, orzeczenie, dopełnienie), ale niekoniugowana część (a więc „ein”) przesuwa się na koniec zdania.\n2) Ich würde dich einladen.\nTym razem orzeczenie jest dwuczasownikowe („einladen würden”). Znów na koniec zdania przenosimy część niekoniugowaną: „einladen”. Pozostała część trzyma się szyku SVO.\n3) Gestern trank er Bier.\nNa pierwszym miejscu tym razem stoi okolicznik („gestern”). Koniugowana część czasownika (a więc cały czasownik: „trank”) zajmuje drugie miejsce, a podmiot zajmuje trzecie miejsce. Szyk SVO przestaje obowiązywać.\n4) Vor 3 Tagen bin ich nach Berlin gefahren.\nZdanie przypomina schemat ze zdania 3. Pojawiają się jednak 2 okoliczniki („vor 3 Tagen” i „nach Berlin”). Znów koniugowana część czasownika „gefahren sein” („bin”) umieszczana jest na drugim miejscu w zdaniu: tym razem po okoliczniku „vor 3 Tagen”. Część nieodmienna pozostaje na końcu.\nWyjątki:\n\na) zdania pytające zaczynają się od czasownika (Trank er gestern Bier? Wird er mit uns gehen?);\nb) zdanie podrzędne liczy się jako okolicznik, więc jeżeli są przed zdaniem nadrzędnym, orzeczenie zdania nadrzędnego znajduje się bezpośrednio po nich (Als sie hinausging, bemerkte sie sofort die glühende Hitze);\nc) spójniki w szyku przestawnym (patrz niżej) zachowują się jak okolicznik. Zdania będą więc miały schemat zdań 4, 5 (patrz wyżej) (Ich bin krank, deshalb bleibe ich zu Hause).\nIstnieje też alternatywna interpretacja, zgodnie z którą w języku niemieckim obowiązuje szyk SOV, przy czym koniugowana część czasownika zajmuje w zdaniu drugie miejsce z wyjątkiem większości zdań podrzędnych.\n\n\n==== Zdania złożone ====\nSą trzy rodzaje szyku używane w zdaniach składowych:\n\nszyk prosty\nszyk przestawny\nszyk zdania podrzędnego\nRóżne rodzaje spójników wymagają różnych szyków, jednak klasy spójników dla każdego z szyków są dość dobrze określone, i nie powinno sprawić większej trudności określenie, do której grupy należy nowo poznany spójnik.\n\n\n===== Szyk prosty =====\nTakiego samego szyku jak w zdaniach prostych używa się po „spójnikach współrzędnych” takich jak:\n\naber (ale)\ndenn (ponieważ)\ndoch (jednak)\noder (albo)\nsondern (ale, lecz, tylko)\nund (i, a)\nNp.: Ich trinke Bier und du trinkst Wein.\n\n\n===== Szyk przestawny =====\nTzw. „spójniki wtórne” zachowują się gramatycznie jak przysłówki, i są częścią zdania składowego zajmując w nim pierwszą pozycję. Drugą musi więc zająć czasownik, a dopiero na trzecim miejscu znajduje się podmiot.\nNależą do nich:\n\ndann (potem, wówczas)\ndanach (następnie, potem)\ndeshalb, deswegen (dlatego)\nsonst (w przeciwnym razie)\nspäter (później)\ntrotzdem (pomimo to)\nzuerst (najpierw)\nNp.: Ich habe Durst, deshalb trinke ich Bier.\n\n\n===== Szyk zdania poboczny (końcowy) =====\n„Spójniki zdania podrzędnego” wymuszają przesunięcie całego orzeczenia na koniec zdania.\nNależą do nich między innymi:\n\nals (gdy)\nda (ponieważ)\ndass (że)\nob (czy)\nobwohl (chociaż)\nweil (ponieważ)\nwenn (gdy)\ndamit (aby)\nwährend (podczas gdy)\nindem (podczas gdy)\nseitdem (od kiedy)\nnachdem (po tym, jak)\nNp.: Ich trinke Bier, weil ich Durst habe.\nReguła ta zachowana jest również wtedy, gdy w zdaniu występują dwa czasowniki (np. główny i posiłkowy albo główny i modalny w czasie prostym). Np. Er sagt, dass ich ihm helfen muss. (=Mówi, że muszę mu pomóc.)\nJeśli jednak czasownik modalny występuje w czasie złożonym, czasownik posiłkowy stoi bezpośrednio przed czasownikiem głównym. Np. Er sagt, dass ich ihm werde helfen müssen (Mówi, że będę musiał mu pomóc). Er sagt, dass ich ihm hätte helfen sollen (Mówi, że powinienem był mu pomóc). Konstrukcje takie są jednak w języku niemieckim dość rzadkie.\n\n\n=== Wyrażenia przyimkowe i rekcja ===\nPrzypadek gramatyczny rzeczownika w wyrażeniu przyimkowym zależy przede wszystkim od przyimka:\n\nPrzyimki wymagające rzeczownika w dopełniaczu: wegen, während, angesichts, trotz, statt\nPrzyimki wymagające rzeczownika w celowniku: zu, nach, bei, mit, aus, seit, von\nPrzyimki wymagające rzeczownika w bierniku: um, für, gegen, durch, ohne\nPrzyimki wymagające rzeczownika w celowniku lub biernku: auf, an, unter, über, hinter, vor, in, neben, zwischen\nW wypadku przyimków ostatniej grupy dla rozstrzygnięcia w jakim przypadku wystąpi w zdaniu rzeczownik istotna jest opozycja funkcji okolicznikowej wyrażenia:\n\nwyrażenie jest okolicznikiem lokatywnym miejsca, odpowiadającym na pytanie „gdzie?” – rzeczownik użyty jest w celowniku\nwyrażenie jest okolicznikiem allatywnym miejsca, odpowiadającym na pytanie „dokąd?” – rzeczownik użyty jest w bierniku.\nNa przykład: Ich lege das Buch auf den Tisch. („Kładę książkę na stół”). Wyrażenie przyimkowe odpowiada tu na pytanie „dokąd” (jest okolicznikiem allatywnym miejsca), więc w zdaniu użyto biernika. Ale: Das Buch liegt auf dem Tisch. („Książka leży na stole”). Wyrażenie przyimkowe odpowiada tu na pytanie „gdzie” (jest okolicznikiem lokatywnym miejsca), więc w zdaniu użyto celownika.\nPrzyimek über może również wchodzić w skład wyrażenia przyimkowego, będącego okolicznikiem perlatywnym miejsca (odpowiadającym na pytanie: „którędy?”) i wymaga wówczas użycia rzeczownika w bierniku. Np.: Ich gehe über die Straße. („Przechodzę przez ulicę”).\nUwaga: w języku polskim pytanie gdzie używane bywa tak w znaczeniu statycznym, jak i dynamicznym. Zadaje się więc pytanie (gdzie jesteś?) oraz bardzo często używa się również pytania (gdzie idziesz? = dokąd idziesz?). W niemieckim wo (gdzie) jest używane wyłącznie w znaczeniu statycznym; wohin (dokąd) i woher (skąd) mają natomiast znaczenie tylko dynamiczne (analogicznie do polszczyzny). Jest to podobne do rosyjskiego где, куда, откуда. Właściwe zrozumienie tej różnicy ułatwia obcokrajowcom poprawną klasyfikację danego okolicznika miejsca jako allatywnego lub lokatywnego i co za tym idzie – wybór właściwego przypadka.\nJest to istotne również ze względu na fakt, że niewielka grupa czasowników może występować w dwu różnych znaczeniach, z których każde konotuje inny okolicznik miejsca, a więc wymaga przyimka z innym przypadkiem. Np. Er hängt das Bild an die Wand (=„On wiesza obraz na ścianie” – użyto biernika, ponieważ wyrażenie przyimkowe jest okolicznikiem allatywnym miejsca), ale: Das Bild hängt an der Wand. (=„Obraz wisi na ścianie” – użyto celownika, ponieważ wyrażenie przyimkowe jest okolicznikiem lokatywnym miejsca). O przypadku rzeczownika nie rozstrzyga więc sam czasownik, ale rodzaj okolicznika miejsca.\nW wypadku pozostałych rodzajów okoliczników o przypadku rzeczownika w wyrażeniu przyimkowym decyduje często rekcja (składnia rządu). Np.: Ich warte auf meinen Bruder (=„Czekam na mojego brata”). Wystąpił tu biernik, ponieważ warten auf (=„czekać na”) to wypadek rekcji i akurat ten czasownik rządzi w tym wypadku biernikiem.\nW wypadku rekcji nie sposób przewidzieć przypadka, którym rządzi dany czasownik, i trzeba się tego uczyć na pamięć. Jeśli jednak dany przyimek łączy się w języku niemieckim tylko z jednym przypadkiem (należy do trzech pierwszych grup wymienionych wyżej), to rzeczownik wystąpi właśnie w tym przypadku. Dlatego przypadek rzeczownika w wyrażeniach Ich schreibe mit dem Kuli (=Piszę długopisem), Ich bitte um das Buch (=Proszę o książkę) jest łatwy do przewidzenia – odnośne przyimki mogą się łączyć tylko z jednym przypadkiem.\nPodobnie jak w języku polskim składnia rządu może też występować bez użycia przyimka. Przykład: Ich bediene mich des Telefons (=Posługuję się telefonem). W języku niemieckim czasownik sich bedienen wymaga użycia dopełniacza. Tego typu bezprzyimkowe konstrukcje są w języku niemieckim rzadsze niż w polskim ze względu na mniejszą liczbę przypadków gramatycznych.\n\n\n=== Przydawka ===\n\n\n=== Następstwo czasów ===\n\n\n=== Wyrażenia bezokolicznikowe ===\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJan Czochralski: Gramatyka niemiecka dla Polaków. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0552-5.\nJózef Paweł Darski: Gramatyka niemiecka z uwagami konfrontatywnymi. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2012. ISBN 978-83-232-2433-4.\nDer kleine Duden. Mała gramatyka języka niemieckiego. Opracowanie niemieckie: Rudolf i Urszula Hoberg. Opracowanie polskie: Roman i Grażyna Lewiccy. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 1997. ISBN 83-01-12245-5.\nDuden. Die Zweifelsfälle der deutschen Sprache, Bibliographisches Institut AG, Mannheim 1972.\nHelbig, Gerhard & Busha, Joachim: Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht, VEB Verlag Enzyklopädie Leipzig, Leipzig 1972.\nJung, Walter: Grammatik der deutschen Sprache, VEB Bibliographisches Institut, Leipzig 1966 (5. durchgesehene Auflage 1973).\nKurze Grammatik der deutschen Sprache, [w:] Duden. Deutsches Universalwörterbuch A – Z, Dudenverlag, Mannheim – Leipzig – Wien – Zürich 1996, s. 15–48\nLudewig, Walter, Dr.: Lexikon der deutschen Sprachlehre, [w:] Wahrig, Gerhard, Deutsches Wörterbuch, Bertelsmann Lexikon-Verlag, Berlin – München – Wien 1968, 1972, s. 49–248.\nSchendels E.: Deutsche Grammatik. Morphologie, Syntax, Text, Izdatelstwo „Wysszaja Szkoła”, Moskwa 1979.\nStanisław Łuszczyk, Aleksander Szulc, Zdzisław Wawrzyniak: Gramatyka języka niemieckiego, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1981\nMagdalena Daroch: Gramatyka języka niemieckiego z ćwiczeniami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15006-8.\nGerhard Helbig: Die Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht. Berlin: Langenscheidt, 2007. ISBN 3-468-49493-9.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Idiom\n\nIdiom, idiomat, idiomatyzm (z łac. idioma „specyfika języka, osobliwości językowe”; od gr. idiōma, dop. idiōmatos „specyficzna cecha; właściwość” od idiousthai „odpowiedni”; ídios „własny; prywatny; swoisty”) – konstrukcja językowa, której znaczenie ma charakter swoisty, tj. nie daje się wyprowadzić ze znaczenia jej poszczególnych części składowych. Idiomy należy odróżnić od kolokacji, czyli związków wyrazowych wykazujących pewną ustaloną łączliwość, ale dających się rozumieć dosłownie.\n\n\n== Terminologia ==\nCzęść autorów utożsamia idiomy z frazeologizmami lub frazemami, inni zaś rozumieją idiom jako pojęcie podrzędne wobec szerzej rozumianego frazemu lub frazeologizmu. W szerokim znaczeniu frazemy i frazeologizmy to nie tylko wyrażenia idiomatyczne (których znaczenie nie wynika ze znaczeń poszczególnych składników), lecz wszelkie wyrażenia utarte, cechujące się złożonością składniową (w tym idiomy i kolokacje).\nO idiomach najczęściej wspomina się w kontekście nauki języków obcych (ponieważ stanowią one liczną grupę wyjątków od poznawanych przez uczącego się reguł), stąd też bardzo często stosuje się inną definicję: „wyrażenie właściwe tylko danemu językowi, niedające się dosłownie przetłumaczyć na inny język”. Definicja ta nie jest jednak ścisła, ponieważ niektóre idiomy są zapożyczane od jednych języków przez drugie, przez co są one charakterystyczne dla większej niż jeden liczby języków.\n\n\n== Idiomy polskie ==\npiąte koło u wozu – osoba lub rzecz zawadzająca\nręka rękę myje – popieranie się przez ludzi w nieuczciwych sprawach (angielski idiom one hand washes the other oznacza współpracę, nie ma negatywnej konotacji)\nurwanie głowy – bezładny pośpiech\nflaki z olejem – coś wyjątkowo nudnego\nwłosy stają dęba – być bardzo przestraszonym\nna czarną godzinę – na trudny okres w nieokreślonej przyszłości\n\n\n== Idiomy obcojęzyczne ==\nW tłumaczeniu idiomy oddaje się najczęściej poprzez użycie odpowiadających im (lub zbliżonych znaczeniem) polskich idiomów, np.:\n\nda liegt der Hund begraben (niem.), (dosł. tu leży pies pogrzebany) – „w tym sęk” – w tym problem\nit rains cats and dogs (ang.), (dosł. pada kotami i psami) – „pierze żabami”, „leje jak z cebra” – ulewa\ncome hell or high water (ang.), (dosł. niech nastąpi piekło albo powódź) – „choćby się paliło i waliło” – nieważne, co się stanie; bez względu na trudności\nrevenons à nos moutons (fr.), (dosł. wróćmy do naszych baranów) – „wróćmy do rzeczy”\nстрелял (метил) в ворону, а попал в корову (ros.), (dosł. strzelał do wrony, a trafił w krowę) – „trafić kulą w płot”\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informator (językoznawstwo)\n\nInformator – osoba, której wypowiedzi służą do badań i dokumentacji kodu językowego (języka, dialektu itp.). Taką osobą jest najczęściej rodzimy użytkownik języka, który przy użyciu swojej kompetencji jest w stanie ocenić akceptowalność proponowanych wyrażeń językowych, umożliwiając charakteryzację danego języka. W przypadku kiedy lingwista bada swój własny język, informatorem może być on sam; wówczas wskazane jest jednak sięgnięcie po wiedzę innych użytkowników języka, w celu ograniczenia ewentualnych nieobiektywnych sądów na temat własnego języka.\nW czasie badań językowych przydatna jest przynajmniej podstawowa znajomość miejscowej kultury. Istotną rolę odgrywa wybór informatora lub informatorów. Nie każdy informator dysponuje cechami charakteru, które sprzyjają skutecznej współpracy przy opisie języka; praca z językiem wymaga bowiem pewnego stopnia wnikliwości, jak najlepszej świadomości struktury języka, dobrej znajomości innego języka (języka kontaktu), a także cierpliwości i zaangażowania. Informator może być osobą niepiśmienną, przy czym brak umiejętności czytania i pisania może stanowić przeszkodę na dalszych etapach pracy badawczej. W niektórych przypadkach informatorzy mogą zostać przeszkoleni do wykonywania pewnych zadań.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Jednostki językowe\n\nJednostki językowe, elementy językowe – elementy składowe języka, wydzielone na podstawie ich funkcji, struktury i umiejscowienia w systemie. Wyróżnia się jednostki nominatywne (słowo, frazem), komunikatywne (zdanie) i strukturalne (fonem, morfem, na innej płaszczyźnie także model słowotwórczy/wzorzec zdaniowy).\n\n\n== Zobacz też ==\nśrodki stylistyczne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język (mowa)\n\nJęzyk – system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji.\n\n\n== Cechy języka ==\nJęzyk posiada następujące cechy:\n\nistnienie nadawcy i odbiorcy – nadawca nadaje komunikat odbiorcy, który dysponuje tym samym kodem; język jako narzędzie komunikacji zakłada efektywne porozumienie się obydwu stron;\njęzyk jest systemem znaków o charakterze konwencjonalnym;\nfoniczność – dźwięki oraz alfabet (wtórna realizacja dźwięku);\ndwustopniowość i dwuklasowość – wyróżniamy dwa stopnie: znaki i diakryty oraz dwie klasy: słownik i gramatykę;\nabstrakcyjność (zdalność) – odnoszenie do pojęć ogólnych, możliwość mówienia o zjawiskach nieobecnych;\npolisemiczność – możliwość przesunięć w umowie, cecha wskazująca na kreatywność języka, gdyż język może zostać odnoszony do zjawisk nieposiadających własnej nazwy; twórcze użycie wyrażeń językowych;\nsamozwrotność – mówienie za pomocą języka o samym języku;\nnadużywalność – przekaz różnych informacji (prawdziwych lub fałszywych).\n\n\n== Elementy języka i jego cele ==\nNa język składają się dwa elementy:\n\notwarty zbiór znaków, zbudowanych z fonemów:\nmorfemów\nwyrazów\nstałych zwrotów i wyrażeń\nreguły łączenia i tworzenia znaków:\nfonologia\nmorfologia\nskładnia\nJęzyk służy do przedstawiania rzeczywistości dotyczącej przedmiotów, czynności czy abstrakcyjnych pojęć za pomocą znaków. Zbiór znaków w języku jest otwarty. Wynika to z faktu, że znakiem językowym jest każdy tekst, każda sformułowana wypowiedź, posiadająca znaczenie. Jednostka posługująca się językiem może więc za pomocą jego systemu tworzyć nieskończoną liczbę nowych znaków, także takich, z którymi nigdy się wcześniej nie zetknęła. Znaki te niekoniecznie wzbogacają jednak sam system językowy, gdyż użytkownicy nie uczą się na pamięć wszystkich zasłyszanych wypowiedzi – są jednak w stanie w oparciu o język stworzyć nowy tekst (znak) o tym samym bądź zbliżonym znaczeniu. Tak więc język to nie tylko system znaków, ale szerzej – system tworzenia znaków.\nSpośród języków używanych przez ludzi można wymienić języki naturalne (np. polski, francuski, islandzki itp.) i sztuczne (np. esperanto, interlingua).\nJęzyk mówiony jest utrwalany jako język pisany za pomocą pisma, regulowanego konwencjami ortograficznymi.\nOprócz tego można mówić o języku gestów (język migowy), ciała (np. balet) czy muzyki (notacja muzyczna).\nMatematyka, w szczególności informatyka, używają szeregu sztucznych języków, tzw. języków formalnych, m.in. języków programowania.\nBadaniami nad językami zajmują się lingwistyka i filologia, a także dziedziny interdyscyplinarne takie jak psycholingwistyka.\nJęzyk dzieli się na podsystemy:\n\npodsystem fonologiczny\npodsystem morfologiczny\npodsystem leksykalny\npodsystem składniowy\n\n\n== Szyk morfemów i wyrazów ==\n\nWe wszystkich językach szyk morfemów ma znaczącą rolę. Nie zawsze jednak ma ją szyk wyrazów. Na przykład w języku polskim pary morfem tematu + morfem \"końcówka rzeczownika\" mogą poruszać się dość dowolnie w zdaniu, nie można tego jednak powiedzieć o którymś z tych morfemów z osobna.\nW większości języków istnieją zdania, które można podzielić na podmiot, orzeczenie i dopełnienie, choć często typowe zdanie nie zawiera ich wszystkich, lub zawiera w formie złączonej, np. informacje o podmiocie mogą być zawarte w końcówce czasownika. Zwykle pewna kolejność tych 3 elementów w zdaniu jest dominująca. Jest 6 możliwości, przy czym w niewielu językach dopełnienie występuje przed podmiotem. Niezbyt często też orzeczenie występuje na początku zdania:\n\nPodmiot Orzeczenie Dopełnienie (SVO) – jeden z dwóch najpopularniejszych szyków; m.in. polski, angielski\nPodmiot Dopełnienie Orzeczenie (SOV) – drugi pod względem popularności szyk; m.in. łacina, japoński\nOrzeczenie Podmiot Dopełnienie (VSO) – m.in. walijski\nOrzeczenie Dopełnienie Podmiot (VOS) – m.in. malgaski\nDopełnienie Orzeczenie Podmiot (OVS) – hixkaryana\nDopełnienie Podmiot Orzeczenie (OSV) – apurinatilde\n\n\n== Języki i dialekty ==\nRóżne odmiany jednego języka mówionego nazywane są dialektami. Odmiany językowe (języki, dialekty, zespoły dialektalne itp.) charakterystyczne dla określonych grup etnicznych to tzw. etnolekty. Kryteria zaklasyfikowania dwóch etnolektów jako odrębnych języków lub dialektów tego samego języka nie są jasno sprecyzowane.\nZe względów wyłącznie politycznych, historycznych lub kulturowych uznaje się często jakiś etnolekt za osobny język (zob. Abstand- i Ausbausprachen). Granice państw narodowych, dążenia standaryzacyjne I tradycje piśmiennicze wpływają na postrzeganie odrębności języków.\nNp. od momentu odzyskania przez Mołdawię niepodległości (koniec XX w.) język klasyfikowany wcześniej jako lokalna odmiana języka rumuńskiego zyskuje niekiedy miano języka mołdawskiego. Podobnie, po rozpadzie Jugosławii dotychczasowy język serbsko-chorwacki rozpadł się na odrębne języki narodowe: serbski, chorwacki i bośniacki.\nCzęsto jest też na odwrót – etnolekty dość odległe od siebie uznaje się za odmiany etnolektu dominującego na danym obszarze (który cieszy się większą elaboracją i obsługuje szeroki zakres domen komunikacyjnych). Mówi się wówczas o językach pozornie dialektyzowanych. Według niektórych opinii taka sytuacja dotyczy języka kaszubskiego, którego częste zaliczanie do dialektów języka polskiego może być uznawane za umotywowane ideologicznie. Innym przykładem jest tu traktowanie większości chińsko-tybetańskich etnolektów używanych w Chinach jako dialektów języka chińskiego lub uznawanie etnolektów Arabów za dialekty jednego języka arabskiego. Użytkownicy tych etnolektów często nie potrafią się między sobą porozumieć, tworzą jednak pewne wspólnoty kulturowe lub polityczne, które łączy wspólny język standardowy.\nZe względu na powszechność praktyki takiego nieopartego na lingwistycznych przesłankach rozróżniania dialektu i języka w dyskusjach lingwistycznych pojawia się często aforyzm „język to dialekt z armią i flotą wojenną”.\nRóżne odmiany językowe określa się jako (nie są to definicje ścisłe, w rzeczywistości często tych terminów używa się zamiennie):\n\ndialekt, gwarę ludową, narzecze – mowa pewnego stosunkowo niewielkiego obszaru\nżargon – język pewnych grup zawodowych\nslang – mowa środowiskowa innych grup\nJęzyk oficjalnie uznawany i używany w danym kraju to jego język urzędowy.\nJęzyk, który w danej przestrzeni geograficznej lub społecznej (jak Internet) jest używany najpowszechniej to język dominujący. Zjawisko to wiąże się z pojęciem dominacji językowej.\n\n\n== Przyszłość ==\nNie wiadomo jak dalej potoczą się losy języków świata. Z jednej strony coraz większa komunikacja między osobami mieszkającymi w odległych od siebie miejscach wymusza korzystanie ze wspólnych języków – co może prowadzić do zaniku mniejszych języków – z drugiej zaś na świecie jest coraz więcej ludzi, więc językom coraz trudniej jest zachować spójność. Nie wiadomo też, które języki będą w przyszłości dominujące. Z jednej strony ekspansję prowadzą języki międzynarodowe, takie jak angielski i kilka języków o znaczeniu regionalnym, a z drugiej największy przyrost naturalny, a zatem przyrost liczby użytkowników języka notuje się w krajach Trzeciego Świata, których języki na razie nie są zbyt popularne. Średnio jeden język wymiera co 14 dni.\n\n\n== Języki świata ==\n\nDotychczas poznano i opisano blisko 4,5 tysiąca języków z 7 tysięcy. Języki te klasyfikuje się w rodziny, podrodziny, grupy i zespoły językowe, a także w większe, ale luźne zespoły języków tzw. ligi językowe. Ponadto wyróżnia się także języki izolowane, nie wykazujące żadnych powiązań z istniejącymi językami, np. baskijski.\nListę języków i dialektów świata zawiera strona internetowa Ethnologue, a także strona Marka Rosenfeldera [1] (razem z liczebnikami od 1 do 10).\n\n\n== Zabawy językowe ==\nPig Latin\nGibberish\nUbbi dubbi\nverlan\ngra półsłówek\n\n\n== Zobacz też ==\n\nakt mowy\njęzyk (anatomia)\ndialekt, regiolekt, socjolekt\njęzyk ogólny, język regionalny, język wernakularny\nklasyfikacja języków – języki świata\nnajczęściej używane języki świata\njęzyk urzędowy, język pomocniczy, język międzynarodowy\nlingua franca, język wehikularny\njęzyki pidżynowe, języki kreolskie\njęzyki sztuczne\njęzyk ojczysty\njęzyk potoczny, język literacki, język standardowy, język prawniczy, język prawny\njęzyk liturgiczny\njęzyk martwy, język wymarły, język zagrożony wymarciem\ngramatyka, ortografia, fonologia, semantyka, filozofia języka\njęzyk sformalizowany, zapożyczenia językowe, uniwersalia językowe, licznik\npoliglota\nspołeczność językowa\nlangue a parole\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRenata Grzegorczykowa: Wstęp do językoznawstwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, seria: Krótkie Wykłady z Językoznawstwa. ISBN 978-830115233-8. OCLC 177343876. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBożydar Kaczmarek. vvv.wsei.lublin.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-08)]., Język a umysł (esej), „Forum Akademickie” 3/1998", "source": "wikipedia"}
{"text": "Języki pluricentryczne\n\nJęzyki pluricentryczne, inaczej: języki policentryczne (w odróżnieniu od języków monocentrycznych) – języki mające kilka (lub więcej niż kilka) skodyfikowanych (ujętych w osobnych słownikach, czasem też opracowaniach gramatyki) standardowych odmian, które najczęściej występują w różnych krajach.\nPrzykładem języka pluricentrycznego jest język niemiecki – używany w Niemczech, w Austrii i Szwajcarii.  Nie należą do tej kategorii niemieckie warianty językowe o mniejszym zasięgu: w Belgii, Luksemburgu, Liechtensteinie, we Włoszech, które nie są skodyfikowane leksykograficznie. Mnogość ośrodków języka standardowego powinno się odróżnić od zróżnicowania dialektalnego, ugruntowanego regionalnie i niewynikającego ze starań o standaryzację i kodyfikację odmian narodowych.\nInne przykłady języków pluricentrycznych (policentrycznych): język angielski – używany m.in. na terenie Wielkiej Brytanii, USA, Kanady, Australii, Nowej Zelandii, Irlandii; język francuski (Francja, Kanada, niektóre kraje w Afryce); a również język hiszpański, portugalski, arabski i in. Do języków pluricentrycznych należy też standardowy język malajski (używany głównie w Malezji, Brunei i Indonezji), przy czym jego nazewnictwo jest silnie związane ze względami narodowymi – w Indonezji jest nazywany indonezyjskim, a w Malezji bywa określany jako język malezyjski.\nPoszczególne narodowe odmiany języka pluricentrycznego wykazują określone różnice, głównie w zakresie słownictwa. W odmianach narodowych występują także różnice gramatyczne, lecz tego typu zróżnicowanie może być słabiej zaznaczone. Odrębności leksykalne i gramatyczne na poziomie odmian narodowych (np. w przypadku języka malajskiego) można trafniej powiązać z kształtowaniem się różnych preferencji językowych i uwarunkowań zewnętrznych aniżeli z diametralnymi różnicami w zakresie systemu językowego.\nTemat różnych odmian języka nie jest bez znaczenia dla nauki danego języka jako języka obcego. Przynajmniej na poziomie zaawansowanym należałoby go uwzględnić zarówno w materiałach do nauki języka, w tym w słownikach dwujęzycznych, jak i w samym toku nauczania.\n\n\n== Zobacz też ==\njęzyk niemiecki na terenie Austrii\njęzyk niemiecki na terenie Szwajcarii\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Języki prymitywne\n\nJęzyki prymitywne – potoczne (nienaukowe) określenie języków używanych przez ludy, o których uważa się, że stoją na niższym szczeblu rozwoju cywilizacyjnego. Zwykle chodzi o języki kultur nieeuropejskich, pozbawione tradycji piśmienniczych i form kodyfikacji (opracowań gramatycznych i słowników); często są to języki ludności tubylczej. Języki te bywają określane mianem „dialektów”, co implikuje ich niekompletność, niższość względem języków państwowych.\nW popularnych dyskusjach można spotkać się z przekonaniem, jakoby istniały ludy posługujące się językiem o ograniczonym zasobie słownictwa, „dopełnianym gestami”. Badania językoznawcze nie wskazują jednak na istnienie związku między „złożonością” języka a poziomem cywilizacyjnym jego użytkowników. Nie istnieją cechy, które pozwoliłyby scharakteryzować dany język jako „mowę z epoki kamienia”; nie istnieją też właściwości, które dałoby się wyodrębnić jako typowe dla języków ludów zbierackich, pasterskich czy też społeczeństw uprzemysłowionych. W istocie wszystkie języki cechują się bogactwem słownictwa i złożonością zasad. Struktury gramatyczne, niejednokrotnie bardzo rozbudowane, są właściwe również dla języków społeczeństw tradycyjnych, które nie przeszły industrializacji i urbanizacji; staje się to jasne wraz z próbami opisywania i uczenia się tych języków. Języki uchodzące za „prymitywne”, jak każde inne języki świata, stanowią pełnoprawny przedmiot badawczy dla lingwistyki.\nSłownictwo społeczności tradycyjnych nie obejmuje specjalistycznego nazewnictwa, np. terminologii abstrakcyjnej właściwej dla dyscyplin naukowych, a także specyficznych pojęć życia codziennego, które są ściśle związane z kulturą Zachodu. Nie oznacza to jednak, że języki takich grup są pozbawione cech otwartości; każdy język pozwala bowiem na innowacyjne wykorzystywanie środków językowych, mówienie za ich pomocą o przedmiotach i zjawiskach uprzednio nieznanych danej kulturze. Zawsze istnieje możliwość zapożyczenia leksyki obcej lub wypracowania terminologii w oparciu o rodzime materiały leksykalne i derywacyjne. Użytkownik każdego języka może tworzyć nieskończoną liczbę zdań, w innowacyjny sposób wykorzystując środki językowe. Tym samym języki adaptują się do potrzeb komunikacyjnych społeczności.\nPrzeświadczenie o istnieniu języków prymitywnych było właściwe dla ustaleń dawnych uczonych – antropologów i językoznawców. Na przykład badacze typologii uznawali, że języki pozbawione fleksji (m.in. język chiński) znajdują się na wcześniejszym etapie rozwoju, choć pojawiały się również przeciwne stanowiska, przyjmujące, że np. deklinacja w językach słowiańskich świadczy o ich prymitywności. Pokutowało także przekonanie, jakoby pewne języki były pozbawione fundamentalnej gramatyki. Niektórzy badacze uważali wręcz, że nauka języków niepiśmiennych pozwoli poznać sposób, w jaki komunikowali się przodkowie społeczeństw rozwiniętych. W I poł. XX w. wskazywano na niesłuszność założeń o rzekomych językach prymitywnych. Współcześni naukowcy odrzucają te poglądy, przyjmując, że wszystkie języki są gramatycznie równoważne.\n\n\n== Zobacz też ==\newolucja języka\nlingwistyka potoczna\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAnnaA. Berlińska AnnaA., Teaching Mother Tongue Polish, [w:] WitoldW. Tulasiewicz, AnthonyA. Adams (red.), Teaching the Mother Tongue in a Multilingual Europe, London–New York: Continuum, 2005 (Continuum studies in language and education), s. 163–173, ISBN 978-0-8264-7027-0, OCLC 232292774  (ang.).\nJean-ClaudeJ.C. Chevalier Jean-ClaudeJ.C., Francúzski lingvisti a krajiny strednej a východnej Európy v rokoch 1918–1931, „Slovanské štúdie”, 1/1995, Vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, s. 19–31  (słow.).\nLuisanna FoddeL.F. Melis Luisanna FoddeL.F., Race, Ethnicity and Dialects: Language Policy and Ethnic Minorities in the United States, Milano: FrancoAngeli, 2002 (Collana Università 37), ISBN 978-88-464-3912-3, OCLC 249564246  (ang.).\nViktorV. Krupa ViktorV., Etnolingvistika a jej vzťah k vede o človeku, „Slovenský národopis”, 17, Veda, 1969, s. 192–204  (słow.).\nDickD. Leith DickD., A Social History of English, wyd. 2, London: Routledge, 1997, DOI: 10.4324/9780203992869, ISBN 0-203-99286-5, ISBN 0-415-16456-7, ISBN 0-415-09797-5, ISBN 978-1-134-71145-1, OCLC 252966315  (ang.).\nJohnJ. Lyons JohnJ., Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1981, s. 27–31, DOI: 10.1017/CBO9780511809859, ISBN 978-0-521-29775-2, ISBN 978-0-511-80985-9, OCLC 7565470  (ang.).\nNicoleN. Nau NicoleN., Odkrywamy różnorodność językową, [w:] NicoleN. Nau i inni red., Języki w niebezpieczeństwie: księga wiedzy, RadosławR. Wójtowicz, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 2016, s. 27–48, DOI: 10.14746/9788394719845, ISBN 978-83-947198-4-5, OCLC 1150696484 .\nJánJ. Stanislav JánJ., Spisovný jazyk slovenský, [w:] MilošM. Weingart (red.), Slovanské spisovné jazyky v době přítomné, Praha: Melantrich, 1937, s. 61–106, OCLC 1067468336  (słow.).\nStanisławS. Urbańczyk StanisławS. (red.), Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1994, ISBN 83-04-04251-7, OCLC 31217816 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kalka (językoznawstwo)\n\nKalka językowa (fr. calque linguistique), in. odbitka językowa – jednostka językowa utworzona poprzez dokładne przetłumaczenie wyrazu lub całego połączenia wyrazowego z jednego języka na inny. Język docelowy naśladuje wówczas strukturę (semantyczną, morfemową) przejętego słowa lub połączenia wyrazów przy użyciu rodzimych jednostek leksykalnych. Mechanizm ten określa się jako kalkowanie  i stanowi szczególną formę zapożyczania językowego; odróżnia się od ścisłego zapożyczania tym, że dochodzi do zaczerpnięcia znaczeniowej strony wyrazu, samo jego brzmienie zaś ulega wyraźnej zmianie; następuje replikacja pierwotnego wzorca (struktury słowa). Kalki semantyczne mają charakter neosemantyzmów, tj. istniejącemu wyrazowi języka docelowego jest przypisywane nowe znaczenie, powstałe pod wpływem semantyki języka obcego.\nKalki bywają promowane przez purystów jako zastępstwo dla zapożyczeń właściwych, choć formują się również w sposób spontaniczny. Granica między kalkowaniem a zapożyczaniem nie zawsze jest jasna. Pokrewnym zjawiskiem jest powstawanie hybryd językowych lub półkalk, które łączą materiały języka obcego z zasobami językami docelowego.\nKalkowanie oznacza zaczerpnięcie nie tylko struktury onomazjologicznej, ale również konceptualizacji językowo-kulturowej danego określenia. Kalkowanie wzbogaca leksykę języka docelowego i stanowi odpowiedź na pojawiające się w różnych sferach życia potrzeby nazewnicze. Kalki występują powszechnie (obok zapożyczeń), kiedy zachodzi potrzeba nazwania zjawisk, przedmiotów itp. pochodzących z innych społeczności językowych.\n\n\n== Zastosowanie kalk ==\nW języku staropolskim panowała tendencja do kalkowania terminów łacińskich związanych z nazewnictwem kościelnym. Na przykład odpowiedniki łacińskich wykonawców czynności na -tor urabiano za pomocą odpowiednich rdzeni i przyrostka -ciel (np. salva-tor – zbawi-ciel). We współczesnej polszczyźnie zakorzeniły się również odbitki z języka niemieckiego (Briefträger – listonosz, Weltanschauung – światopogląd), rosyjskiego (np. kto by nie był) i angielskiego (np. wydawać się być).\nKalki pozwalają na wzbogacenie zasobu słownego języka, odzwierciedlając potrzeby nazewnicze pojawiające się w różnych dziedzinach życia. Językiem o stosunkowo dużym udziale kalk (przede wszystkim z greckiego) jest staro-cerkiewno-słowiański. Kalkowanie było tu spowodowane koniecznością uzupełnienia leksyki języka o brakujące ekwiwalenty greckich słów, potrzebne przy tłumaczeniu tekstów oryginalnych .\nSpontaniczne kalki językowe mogą się pojawiać przy nauce języków i próbie przeniesienia zasad gramatycznych języka ojczystego na grunt języka obcego (por. transfer językowy). Przykładem jest niegramatyczne angielskie zdanie I’ll call to you (zamiast I’ll call you), powstałe wskutek odwzorowania struktury polskiego „Zadzwonię DO ciebie”.\n\n\n== Typy kalk ==\nWyróżnia się następujące typy kalk :\n\nkalki gramatyczne – naśladują strukturę morfemiczną/słowotwórczą przejmowanego elementu językowego, tj. dochodzi do bezpośredniego odwzorowania każdego morfemu ;\nkalki semantyczne – słowo istniejące w języku docelowym zyskuje dodatkowe znaczenie pod wpływem wzorców języka obcego ;\nkalki frazeologiczne – naśladują strukturę obcych wyrażeń frazeologicznych, całych połączeń składniowych .\n\n\n== Przykłady ==\nPolskie słowo „Rzeczpospolita” stanowi kalkę łacińskiego określenia Res Publica („rzecz publiczna”); w starszych formach polszczyzny oznaczało one każde państwo o ustroju republikańskim (obecnie wyparte w tym znaczeniu przez słowo republika).\nOkreślenie „mapa drogowa” jest często spotykaną w mediach kalką ang. road map, którą zaleca się zastępować takimi określeniami, jak: „plan”, „strategia” czy „harmonogram”.\nPostać kalk przybierają często wyrazy i wyrażenia międzynarodowe (tzw. internacjonalizmy). Przykładowo anglojęzyczny termin political correctness zadomowił się jako kalka na gruncie wielu języków europejskich (np. pol. „poprawność polityczna”, słow. politická korektnosť).\nW niestandardowej polszczyźnie emigrantów funkcjonują takie połączenia wyrazowe, jak: „mieć seks”, „mieć obiad”, „wziąć autobus”, wzorowane na angielskich modelach łączliwości.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nneosemantyzacja\ninnowacja językowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nHelenaH. Karlíková HelenaH., Kalk, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [dostęp 2021-02-17] [zarchiwizowane z adresu 2021-02-17]  (cz.).\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nStanisławS. Urbańczyk StanisławS., Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1992, ISBN 83-04-02994-4, OCLC 30953882 .\nJanaJ. Kesselová JanaJ., Kalkovanie a preberanie slov v slovenčine, [w:] KaiK. Witzlack-Makarevich (red.), Kalkierungs- und Entlehnungssprachen in der Slavia: Boris Unbegaun zum 120. Geburtstag: Mit einem Vorwort von George Thomas, Berlin: Frank & Timme, 2018, s. 77–101, ISBN 978-3-7329-0486-0, ISBN 978-3-7329-9514-1, OCLC 1051745663  (słow.).\nDianaD. Svobodová DianaD., Cizojazyčné přejímky a kalky v češtině, [w:] KaiK. Witzlack-Makarevich (red.), Kalkierungs- und Entlehnungssprachen in der Slavia: Boris Unbegaun zum 120. Geburtstag: Mit einem Vorwort von George Thomas, Berlin: Frank & Timme, 2018, s. 59–76, ISBN 978-3-7329-0486-0, ISBN 978-3-7329-9514-1, OCLC 1051745663  (cz.).\nJánJ. Horecký JánJ., K charakteristike štúrovského lexika, „Linguistica Slovaca”, 4–6, Slovenská akadémia vied a umení, Academia Scientiarum et Artium Slovaca, 1946–1948, s. 279–298  (słow.).\nBogdanB. Walczak BogdanB., Język polski jako nośnik kultury europejskiej, „Polonistyka: czasopismo dla nauczycieli”, nr 6, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Zakład Czasopism Pedagogicznych, 2003, s. 324–328 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Klasa (językoznawstwo)\n\nKlasa – określenie zespołu elementów języka pełniących tę samą funkcję i mających tę samą dystrybucję, stosowane językoznawstwie strukturalistycznym (głównie w glossematyce).\n\n\n== Zobacz też ==\nklasa nominalna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konstrukcja (językoznawstwo)\n\nKonstrukcja – w jednym ze znaczeń: struktura wszelkich jednostek językowych: wyrazów, grup wyrazowych, zdań, tekstów. Według innej definicji konstrukcja to wewnętrzna organizacja jednostki gramatycznej, będąca wynikiem zestawienia syntagmatycznego, tj. zestawieniem jednostek o zgodnych funkcjach gramatycznych. Na tak rozumianą konstrukcję mogą składać się np.: podmiot + orzeczenie + dopełnienie; zaimek dzierżawczy + rzeczownik. Konstrukcja przybiera charakter homonimiczny, gdy można ją interpretować na więcej niż jeden sposób. Na przykład wyrażenie dobrzy uczniowie i nauczyciele można zrozumieć jako dobrzy uczniowie + dobrzy nauczyciele bądź jako dobrzy uczniowie + nauczyciele.\nW rozumieniu gramatyki tradycyjnej: budowa jakiegoś wyrażenia językowego, najczęściej wyrazu lub części zdania. W terminologii amerykańskiej szkoły strukturalistycznej: każde znaczące połączenie jednostek językowych w pewną całość. W tym sensie konstrukcję tworzy wyraz jako grupa morfemów, fraza jako grupa wyrazów, zdanie jako grupa fraz lub grupa zdań składowych. W teorii gramatyki generatywnej: relacja między składnikami, które tworzą odrębne gałęzie w drzewie derywacyjnym, ale bezpośrednio dzielą węzeł dominujący.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konwencja językowa\n\nKonwencja językowa - ogólnie przyjęte w środowisku normy używania języka, dostosowane do odbiorcy. Składa się na nią używanie frazeologizmów, metafor i innych środków wyrazu używanych niedosłownie, a także wyrażenia ironiczne\n\n\n== Konwencja językowa a stosunki międzyludzkie ==\nZwiązana z tradycyjną kulturą etykieta jako komunikacyjna gra opiera się, na podstawowej strategii odgrywania roli społecznej. Wśród podstawowych zasad konwencji można wymienić\n\nzasadę umniejszania własnej wartości\nzasadę pomniejszania własnych zasług\nzasadę bagatelizowania winy partnera\nzasadę wyolbrzymiania własnej winy\nW kulturze azjatyckiej, szczególnie Azji Wschodniej, powyższe zasady są generalnie pożądane w społeczeństwie, a ich przestrzeganie uznawane jest za zaletę człowieka\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konwencjonalny charakter języka\n\nKonwencjonalny charakter języka, niemotywowany charakter języka, arbitralny charakter języka – cecha języka polegająca na tym, że jest on systemem znaków opartym na umowie (konwencji) społecznej, umożliwiającym wyrażanie treści za pomocą potencjalnie dowolnych (choć zakorzenionych w systemie języka) środków językowych. Nie ma bezpośredniego związku naturalnego (opartego na podobieństwie czy też ikoniczności) między znakiem językowym jako formą oznaczającą (dźwiękową, signifiant) a treścią oznaczaną (znaczeniem, signifié). Świadectwem tego jest fakt, że różne języki (i ich odmiany) używają odmiennych określeń i struktur do przekazania tej samej treści, np.: pol. książka – fr. livre – niem. buch; słow. dom – ang. house – fr. maison.\nPewnymi wyjątkami od powyższej arbitralności są onomatopeje (np. kukułka), które wykazują związek imitacyjny względem pojęć oznaczanych, oraz wykrzykniki (np. oj, ach), powiązane z ruchami ekspresywnymi człowieka. Jednakże również te jednostki są ostatecznie konwencjonalizowane i przybierają różne formy w różnych językach świata.\nKonwencjonalność języka przejawia się również w tym, że jest on tworem przekazywanym za pośrednictwem tradycji społecznej, podobnie jak zwyczaje, wierzenia itp.\nZnaki językowe, pomimo swojego konwencjonalnego charakteru, nie poddają się łatwo zmianom. Każdy znak wykazuje bowiem pewną trwałość, przynajmniej w krótkim odcinku czasu; zmiany wymagają dłuższego okresu historycznego. Ponadto znak nie może być spontanicznym wytworem jednostki (musi być przyjęty w pewnej społeczności), a jego postać powinna odpowiadać systemowi dźwiękowemu danego języka.\nCzęść językoznawców tezą o arbitralności uzasadnia odejście od preskryptywizmu i normatywnych koncepcji poprawności językowej, a także odrzucenie koncepcji istnienia języków, dialektów i form językowych wyższych lub niższych z perspektywy czysto lingwistycznej (w oderwaniu od czynników społecznych). Nieuwzględnianie arbitralnego charakteru języka odróżnia popularne postawy językowe, nastawione na wartościowanie różnych środków językowych (pod względem walorów logiczno-estetycznych), od naukowych poglądów językoznawczych.\nTermin „arbitralny” został wprowadzony przez Ferdinanda de Saussure’a, założyciela strukturalizmu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMarcinM. Józefaciuk MarcinM., Pojęcie znaku w językoznawstwie, „Językoznawstwo: współczesne badania, problemy i analizy językoznawcze”, 1 (2), 2008, s. 43–50 [dostęp 2023-10-05] [zarchiwizowane z adresu 2023-10-05] .\nMateM. Kapović MateM., AnđelA. Starčević AnđelA., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] BarbaraB. Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagreb: Srednja Europa, 2016, s. 45–67, ISBN 978-953-7963-47-7, OCLC 970772545  (chorw.).\nJamesJ. Milroy JamesJ., LesleyL. Milroy LesleyL., Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, London–New York: Routledge, 1999, ISBN 0-415-17412-0, ISBN 978-1-134-68757-2, ISBN 0-203-02603-9, OCLC 50987367  (ang.).\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Language Log\n\nLanguage Log – blog internetowy poświęcony zagadnieniom językoznawczym, rozwijany przez różnych autorów. Został założony w 2003 roku przez językoznawców Marka Libermana i Geoffreya Pulluma. Należy do najpopularniejszych witryn internetowych o tematyce lingwistycznej.\nBlog zajmuje się m.in. opisywaniem zróżnicowanej praktyki językowej, w tym analizą języka standardowego i zjawisk niestandardowych, obalaniem powszechnych mitów dotyczących języka, krytyką preskryptywizmu i popularnych koncepcji poprawności językowej.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBieżąca strona bloga „Language Log” (ang.)\nArchiwum bloga „Language Log” (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Langue a parole\n\nLangue i parole – terminy lingwistyczne wprowadzone przez Ferdinanda de Saussure’a i upublicznione w książce Kurs językoznawstwa ogólnego. Termin langue (język) odnosi się do języka jako abstrakcyjnego, społecznie wytworzonego systemu znaków; parole (mówienie) oznacza zaś realizację języka na poziomie jednostki.\nO ile langue stanowi fakt społeczny oparty na umowie społeczności użytkowników, parole odnosi się do wypowiedzi językowych, czyli języka jako zjawiska indywidualnego, heterogenicznego i tymczasowego. Langue i parole są wzajemnie od siebie uzależnione.\nOprócz langue i parole de Saussure wprowadził również termin langage, określający wszelkie zjawiska związane z komunikacją językową; zdolność człowieka do posługiwania się językiem.\nRozróżnienie między langue a parole jest zbliżone do nowszej dychotomii między kompetencją a performancją językową. Istnieją jednak pewne różnice: kompetencja i performancja to raczej zjawiska dynamiczne (w odróżnieniu od statycznych langue i parole); ponadto kompetencja w ujęciu Chomsky’ego jest zjawiskiem psychologicznym (a nie społecznym).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJohnJ. Lyons JohnJ., Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1968, DOI: 10.1017/CBO9781139165570, ISBN 0-521-09510-7, ISBN 978-1-139-16557-0, OCLC 489813415  (ang.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .\nYoseph YapiY.Y. Taum Yoseph YapiY.Y., I. PraptomoI.P. Baryadi I. PraptomoI.P., Susilowati Endah PeniS.E.P. Adji Susilowati Endah PeniS.E.P. (red.), Bahasa: merajut sastra, merunut budaya, Yogyakarta: Universitas Sanata Dharma, 2004, ISBN 978-979-8927-78-2, OCLC 61859985  (indonez.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Le Bon Usage\n\nLe Bon Usage (wym. [lə bɔn‿yzaʒ]; pol. „dobre użycie”) lub potocznie Le Grevisse od nazwiska autora, Maurice’a Grevisse’a – gramatyka opisowa i normatywna języka francuskiego, najbliższa standardowemu językowi zajmująca się zwłaszcza formalnym francuskim językiem pisanym.\nPierwsza edycja została wydana w 1936, książka była  wznawiana: do 2020 ukazało się 16 edycji.\n\n\n== Historia ==\nWszechstronne dzieło, posiada 1760 stron w 16. edycji, zawiera przykłady i kontrprzykłady, a także 40 tys. cytatów z literatury francuskiej z wszystkich okresów i przykłady wybrane z prasy. Jest używana przez osoby, które muszą posługiwać się formalnym i poprawnym językiem francuskim, w tym przez pisarzy, redaktorów, nauczycieli, tłumaczy i korektorów tekstu, dla których jest standardowym punktem odniesienia.\nAutorowi po kilku odmowach udało się wydać książkę w wydawnictwie Duculot (później część grupy De Boeck) w 1936. Kolejne wydania ukazały się w 1939 i 1946. W 1946 gramatyka otrzymała złoty medal Akademii Francuskiej. Duże znaczenie dla popularności opracowania miała pozytywna recenzja André Gide’a, opublikowana 8 lutego 1947 w dodatku literackim do gazety „Le Figaro”.\nPo śmierci Maurice’a Grevisse’a w 1980 jego zięć André Goosse, też gramatyk, kontynuował dzieło, publikując nowe edycje: 12. edycję w 1986 i 13. edycję w 1993. 14. edycja z 2007 ukazała się w odnowionym formacie. W 2011 ukazała się 15. edycja, a w 2016 – 16. edycja. Le Bon Usage jest dostępna online lub na nośnikach multimedialnych (komputerach i tabletach).\n\n\n== Edycje ==\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 1 edycja, Duculot, 1936\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 2 edycja, Duculot, 1939\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 3 edycja, Duculot, 1946\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 4 edycja, Duculot, 1949\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 5 edycja, Duculot, 1953\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 6 edycja, Duculot, 1955\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 7 edycja, Duculot, 1961\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 8 edycja, Duculot, 1964\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 9 edycja, Duculot, 1969\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 10 edycja, Duculot, 1975\nLe Bon usage, Maurice Grevisse, 11 edycja, Duculot, 1980 (ISBN 2-8011-0042-0)\nLe Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 12 edycja, Duculot, 1986 (ISBN 2-8011-0588-0)\nLe Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 13 edycja, De Boeck Duculot, 1993 (ISBN 2-8011-1045-0)\nLe Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 14 edycja, De Boeck Duculot, 2007 (ISBN 978-2-8011-1404-9)\nLe Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 15 edycja, De Boeck Duculot, 2011 (ISBN 978-2-8011-6425-9)\nLe Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 16 edycja, De Boeck Supérieur (część grupy Albin Michel), 2016 (ISBN 978-2-8073-0069-9)\n\n\n== Źródło inspiracji ==\nLe petit bon usage de la langue française, Cédrick Fairon i Anne-Catherine Simon, De Boeck Supérieur (część grupy Albin Michel), 2018 (ISBN 978-2-8073-1696-6)\n\n\n== Zobacz też ==\ngramatyka francuska\njęzyk francuski\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona\n14 edycja\nMaurice Grevisse. old.rtbf.be. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-30)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Linguist List\n\nLinguist List – witryna internetowa i lista mailingowa poświęcona zagadnieniom językoznawczym. Projekt został założony w 1990 roku przez językoznawcę Anthony’ego Aristara. Serwis był notowany w rankingu Alexa na miejscu 210861 (czerwiec 2020).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona „Linguist List” (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Linguistic Society of America\n\nLinguistic Society of America – towarzystwo naukowe zajmujące się językoznawstwem. Zostało założone w 1924 r. W 1986 r. liczyło 7 tys. członków. Centrum organizacyjne towarzystwa składa się z sekretariatu (Waszyngton), obejmuje dwa komitety (wykonawczy i wydawniczy). Oficjalne czasopismo Linguistic Society of America – „Language” – jest wydawane cztery razy w roku. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona towarzystwa (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lingwistyka kognitywna\n\nLingwistyka kognitywna – paradygmat językoznawstwa zakładający, że język jest ściśle powiązany z umysłowymi procesami dotyczącymi postrzegania świata. Lingwistyka kognitywna zajmuje się przyswajaniem, gromadzeniem i wykorzystywaniem informacji; opiera się na wcześniej rozwijanej psychologii kognitywnej.\nJęzykoznawstwo kognitywne radykalnie przeciwstawia się gramatyce transformacyjno-generatywnej, zapoczątkowanej przez Noama Chomsky’ego na przełomie lat 50. i 60. XX wieku. Gramatyka ta, jako zbiór reguł wyrażonych w sformalizowanym języku matematycznym, zdominowała ówczesne językoznawstwo i wywarła szeroki wpływ m.in. na psychologię, socjologię oraz na teorię literatury. Do uczniów Chomsky’ego należał początkowo George Lakoff, który jednak po pewnym czasie stał się jednym z najzagorzalszych przeciwników jego gramatyki, uważając, że jest ona może interesującym, ale jednak marginalnym przedsięwzięciem, nie zasługującym na poważne traktowanie. Ostatecznie Lakoff walnie przyczynił się do powstania językoznawstwa kognitywnego, którego teoretyczne podstawy sformułował Ronald Langacker w książce Podstawy gramatyki kognitywnej (1987). Wcześniej, w 1980 r., Lakoff wraz z filozofem Markiem Johnsonem wydali wspólną książkę Metafory w naszym życiu, formułując w niej kognitywną teorię metafory.\nGłównym zadaniem lingwistyki kognitywnej jest objaśnienie nie tylko zdolności językowych, ale również możliwości społecznych języka.\nNiektórzy przedstawiciele dziedziny na świecie: Ronald Langacker, George Lakoff, Mark Johnson, Paul Kay, Mark Turner, Georges Kleiber, John R. Taylor, Vyvyan Evans.\nW Polsce: Henryk Kardela, Tomasz Krzeszowski, Aleksander Szwedek, Elżbieta Tabakowska, Elżbieta Górska, Jolanta Antas, Iwona Nowakowska-Kempna, Bogusław Bierwiaczonek, Roman Kalisz, Krzysztof Korżyk.\n\n\n== Gramatyka kognitywna ==\nPodstawową różnicą pomiędzy gramatyką transformacyjno-generatywną a gramatyką kognitywną jest to, że w przypadku tej ostatniej gramatyka nie jest systemem stricte formalnym. Kognitywizm w języku często utożsamiany jest z funkcjonalizmem, a zatem z takim kierunkiem badań, który skupia się na tym, jak język jest używany, jakie są jego funkcje. Gdyby spojrzeć na język jak na grę, funkcjonaliści nie zadowoliliby się jedynie opisaniem reguł; pragnęliby zrozumieć, jaki cel i jaką przyczynę mają faktyczne zachowania graczy, nawet te niezgodne z regułami.\nZbudowanie gramatyki kognitywnej wymagało przeformułowania wielu pojęć. Język to „zbiór […] środków służących symbolizacji myśli i komunikacji tych symbolizacji” (John R. Taylor, Gramatyka kognitywna, przeł. Buchta M. i Wiraszka Ł., Kraków 2007, s. 36), a uczymy się go poprzez wzbogacanie swojego repertuaru symboli, aby móc komunikować swoje myśli coraz precyzyjniej i coraz bardziej zrozumiale dla otoczenia. Na naczelne pytanie semiologii – czym jest znaczenie? – kognitywiści odpowiadają: znaczenie jest konceptualizacją. Konceptualizacja, choć pojawia się w umyśle, ugruntowana jest w otaczającej konceptualizującego rzeczywistości fizycznej i socjalnej, dzięki czemu może ona podlegać badaniu naukowemu (Ronald Langacker, Orientation, w: Cognitive linguistics. Critical Concepts in Linguistics. Volume III. Grammar (I), pod red. Goldberg A. E., Nowy Jork 2011). Reguły gramatyczne to jednostki symboliczne, które utrwalają się przez powtarzanie, zaś nieużywane – zanikają, jak np. dualis w języku polskim. Powtarzanie prowadzi też do utrwalania się nowych jednostek językowych, które są np. złożeniami pomniejszych jednostek lub występowały wcześniej jako metafory. Klasy gramatyczne definiowane są przez odwołanie do semantyki, zamiast do wyabstrahowanej ze znaczenia konstrukcji zdań (Roman Kalisz, Językoznawstwo kognitywne w świetle językoznawstwa funkcjonalnego, Gdańsk 2001). Zdanie zaś jest wyrażeniem myśli przy pomocy słów (Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej, Kraków 2001). Idąc tym tropem, do zbudowania teorii gramatyki potrzebne jest nam zrozumienie – choćby ogólne – konstrukcji myśli, gramatyka bowiem odzwierciedla nasz sposób myślenia. Patrząc na biurko, możemy skupić naszą uwagę na monitorze komputera, książce, lampce lub kubku z herbatą, i tak samo kiedy konstruujemy zdanie, potrafimy przenosić uwagę na inne aspekty opisywanej sytuacji dzięki np. szykowi wyrazów, wyborze strony czynnej lub biernej czasownika itd. Potrafimy z pojedynczych elementów budować mniej lub bardziej skomplikowane układy, tak jak potrafimy łączyć ze sobą zdania proste w złożone. Dostrzegamy różnorodne powiązania pomiędzy przedmiotami lub sytuacjami i posiadamy różnorodne konstrukcje, które pozwalają językowo oddać powiązania pomiędzy pojęciami lub zdaniami prostymi. \n\n\n== Bibliografia ==\nLakoff George, Johnson Mark, Metafory w naszym życiu. Tłum. T. P. Krzeszowski. Warszawa 1988.\nGeorges Kleiber, Semantyka prototypu: kategorie i znaczenie leksykalne. Tłum. Bronisława Ligara. Kraków 2003.\nJohn R. Taylor, Kategoryzacja w języku: prototypy w teorii językoznawczej. Tłum. Anna Skucińska. Kraków 2001\nKognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej. Kraków 2001.\nJolanta Mazurkiewicz-Sokołowska: Zu der Schnittstelle zwischen den konzeptuellen Metaphern und Konzeptualisierungen am Beispiel ausgewählter Nominalphrasen mit adjektivischem Attribut - nr 25 - Colloquia Germanica Stetinensia - Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego\nNowakowska-Kempna Iwona, Konceptualizacja uczuć w języku polskim. Warszawa 1995.\nAnna Sulikowska: Kognitive Aspekte der Phraseologie. Konstituierung der Bedeutung von Phraseologismen aus der Perspektive der Kognitiven Linguistik. Berlin: Peter Lang,  2019, s. 49-169. ISBN 978-3-631-77189-1.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nZbiór artykułów z zakresu kognitywistyki i lingwistyki. kognitywistyka.upjp2.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-04-20)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mama i papa\n\nMama i papa – przykład fałszywych wyrazów pokrewnych, istniejących na poziomie różnych języków świata.  W wielu językach sekwencje dźwiękowe zbliżone do /mama/ i /papa/ oznaczają „matka” i „ojciec”, przeważnie w podanej kolejności. Uważa się, że jest to zbieg okoliczności wynikający z procesu wczesnej akwizycji języka.\n\n\n== Zobacz też ==\nefekt buba-kiki\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mapa językowa\n\nMapa językowa, mapa lingwistyczna (łac. mappa – obrus, lingua – język) – graficzna prezentacja faktów językowych w celu wykrywania językowych różnic terytorialnych na danym terenie. Bez względu na typ mapowania, charakteryzuje się ona jasnością ekspozycji zjawisk językowych.\n\n\n== Wybrane elementy mapy językowej ==\nizoglosa,\npęk izoglos,\nareał (rejon, region) językowy – przestrzeń językowa.\n\n\n== Podział map ==\n\n\n=== Ze względu na przedmiot mapowania można wyróżnić ===\nmapy fonetyczne – przedstawiające zróżnicowanie brzmień w określonej pozycji fonetycznej,\nmapy fleksyjne – wykazujące zróżnicowanie końcówek pewnych form gramatycznych,\nmapy słowotwórcze – obrazujące zróżnicowanie elementów tworzących formacje określonego typu,\nmapy słownikowe – ilustrujące zróżnicowanie leksykalne, słowotwórcze i fleksyjne nazw określonych desygnatów,\nmapy semantyczne.\nPowyższą koncepcję rozszerza Barbara Falińska wskazując, iż zagadnienia leksykalno-semantyczne przedstawiają:\n\nmapy leksykalne (wyrazowe) – unaoczniające zróżnicowania terenowe określonego desygnatu,\nmapy zasięgowe – oddające zasięg jakiegoś wyrazu w danym znaczeniu,\nmapy semantyczne – wyrażające terytorialne rozmieszczenie znaczeń wyrazu pojawiającego się w tytule mapy.\n\n\n=== Ze względu na technikę opracowania ===\nPo porównaniu sposobów mapowania oraz przy założeniu większej samodzielności opracowania kartograficznego, Bogusław Kreja opowiedział się za koncepcją B. Falińskiej i wyróżnił cztery podstawowe typy map oraz odmianę mieszaną:\n\nmapy płaszczyznowe,\nmapy izoglosowe,\nmapy punktowe,\nmapy napisowe,\nmapy mieszane.\nNatomiast H. Augustynowicz-Ciecierska wyodrębniła:\n\nmapy napisowe – niewymagające komentarza,\nmapy symboliczne (z zakreskowaniem, kolorową płaszczyzną, z izoglosą, ze znakami) – wymagające komentarza i przeważające nad pierwszymi sposobem prezentacji układów geograficznych, syntetyzowania danych,\nmapy przejściowe – domagające się komentarza.\nKarol Dejna rozróżniał:\n\nmapy atlasu dialektów – zawierające jedynie cechy formujące dialekty,\nmapy gwarowe – rejestrujące szczegóły i odmiany zróżnicowania obszaru mowy ludzi.\n\n\n=== Ze względu na technikę opracowania oraz ilość ukazanych danych ===\nmapy jednostkowe – przybliżające jedną cechą,\nmapy syntetyzujące – przynoszące mniejszy zakres lub stopień uogólnienia,\nmapy syntetyczne – dające większy stopień uogólnienia.\n\n\n== Problemy metodologiczne ==\nMapa językowa od lat jest przedmiotem żywej dyskusji językoznawców. Geografia lingwistyczna jest często utożsamiana z kartografią językową. Jednak jak wskazał Antoni Furdal, pierwsza ma zakres szerszy i ujmuje zjawiska w kontekście geograficznym, druga natomiast – węższy i odnosi się do prezentacji zjawisk w postaci map. Furdal zwrócił też uwagę na fakt, że już przedstawienie zjawisk językowych na mapie jest sformułowaniem naukowym. Niemniej najczęściej nie poprzestaje się na samej prezentacji, lecz dąży do poszukania związków między cechami lingwistycznymi.\nPonadto doborowi sposobu mapowania powinna towarzyszyć nie tylko refleksja techniczna, lecz również metodologiczna. Przed przystąpieniem do tworzenia map należy odpowiedzieć na pytania Haliny Pelcowej – czy przedstawienie kartograficzne ma na celu ukazanie materiału bez jakiejkolwiek selekcji, bez zobrazowania rozmieszczenia przestrzennego, czy dane zjawisko prezentuje tylko płaszczyznę synchroniczną, czy może uwzględnia rozwój historyczny? Na tej podstawie można stwierdzić, że mapy są ekspozycją materiału oraz jego interpretacją.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metoda odsłuchu zespołowego\n\nMetoda odsłuchu zespołowego do odczytywania tekstów gwarowych w zapisie audialnym (inaczej metoda intersubiektywna) polega na transpozycji słuchowej. \n\n\n== Historia i opis metody ==\nPo raz pierwszy zastosowana została przez prof. E. Zwirnera; w Polsce jej inicjatorem i głównym propagatorem był prof. Witold Doroszewski.\nWedług metody odsłuchu zespołowego transkrypcję tego samego nagrania wykonuje kilku badaczy. Pierwszy odsłuch i transkrypcję wykonuje każdy z badaczy oddzielnie, dwa kolejne odsłuchy kontrolne przeprowadza się wspólnie. Wyrazy, które zostały zapisane przez badaczy w sposób niejednakowy zostają wpisane na osobnych arkuszach porównawczych. Następnie na te same arkusze porównawcze zostają wpisane wyniki pierwszego i drugiego odsłuchu kontrolnego i badacze ustalają wzajemny stosunek liczbowy różnic w odsłuchu. Jeśli po pierwszym odsłuchu kontrolnym któryś z wariantów danego fonemu wystąpił więcej razy w zapisach niż pozostałe, to wpisuje się go do ostatecznej wersji transkrypcji. Dodatkowo małą cyfrą sygnalizuje się niejednolitość osłuchu oraz sporządza się przypis, w którym podane są warianty oraz ich stosunek liczbowy.\nKażdy odsłuch kontrolny odbywa się nie wcześniej niż dwa tygodnie po odsłuchu poprzednim, aby w ten sposób zredukować do minimum wpływ autosugestii. \n\n\n== Zalety metody ==\n Umożliwia usunięcie z tekstu błędów wynikających z przesłyszenia się któregokolwiek z badaczy;\nZespołowy subiektywizm każdego z transkrybentów jest ograniczony i kontrolowany przez pozostałych badaczy;\nDaje możliwość ustalenia niektórych indywidualnych tendencji do słyszenia pewnych zjawisk fonetycznych w jakiś mniej lub więcej stały, określony sposób;\n Pozwala ustalić zależność zakresu i stopnia rozchwiania percepcji słuchowej dialektologa od zakresu stopnia stabilizacji systemu językowego danego dialektu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nZ. Sobierajski, H. Nowak, M. Gruchmanowa, Zastosowanie odsłuchu zespołowego do odczytywania tekstów gwarowych z płyt gramofonowych, „Biuletyn Fonograficzny” 1962, 5, s. 1-44.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Parafraza\n\nParafraza (gr. παράφρασις paráphrasis „omówienie; opowiadanie”) – swobodna przeróbka tekstu lub tłumaczenia, która rozwija lub modyfikuje treść oryginału, zachowując jednak jego zasadniczy sens. Przeciwieństwo metafrazy – literalnego przekazu słowo w słowo. Parafraza jest czytelna tylko wtedy, gdy odwołuje się do dzieła powszechnie znanego.\nParafraza w językoznawstwie to wyrażenie tej samej treści innymi środkami wyrazowymi, powiązane z wyrażaniem synonimicznym. Z kolei parafraza składniowa (syntaktyczne) to takie przekształcenie zdania, które nie zmienia jego znaczenia, ale przekazuje tę samą treść przy użyciu innej konstrukcji składniowych; przykładowo: „Perfumy przyjemnie pachną” → „Perfumy mają przyjemny zapach”. Parafrazy słowotwórcze polegają na zastąpieniu wyrazu pochodnego dłuższym związkiem wyrazowym, np. „czytelnik” → „(ten), kto czyta”.\nUmiejętność parafrazowania stanowi istotną część kompetencji językowych.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nparodia\ntrawestacja (literatura)\nperyfraza\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Podmiot wypowiedzi\n\nPodmiot wypowiedzi – osoba wypowiadająca daną sekwencję słowną, nadawca komunikatu. \nNajłatwiej można określić podmiot wypowiedzi w bezpośrednich interakcjach językowych (rozmowa), kiedy nadawca i odbiorca uczestniczą w konkretnej sytuacji komunikacyjnej. W wypadku tekstów pisanych o charakterze użytkowym (jak np. list, podanie, umowa) zakłada się na ogół tożsamość rzeczywistego autora i nadawcy wpisanego w wypowiedź. Założenie tożsamości \"ja\" rzeczywistego i tekstowego jest też jednym z głównych wyznaczników prozy publicystycznej i prozy niefikcjonalnej (obejmującej np. dziennik, reportaż, felieton, pamiętnik). Nawet jednak w tekstach użytkowych dyskurs oddaje jedynie wybrane aspekty osoby autora, odnosząc się np. do jego życia intymnego, poglądów ideowych, roli społecznej oraz czy też przynależności grupowej. Z reguły zatem wypowiedź tworzy pewien językowy obraz danej osoby. \"Ja\" mówiące bywa przedstawione bezpośrednio - kiedy podmiot mówi o samym sobie (np. w autobiografii) - oraz pośrednio, przez sposób budowania wypowiedzi (np. na podstawie konstrukcji stylistycznych użytych w liście można domniemywać, jakiego rodzaju relacje łączą nadawcę i adresata). Stosunki między osobą wypowiadającą i jej rolą społeczną lub komunikacyjną a jej obrazem tekstowym, znacznie komplikują się w wypadku podmiotu retorycznego a zwłaszcza literackiego.\n\n\n== Bibliografia ==\nJ.Kleiner, Rola podmiotu mówiącego w epice, liryce i w poezji dramatycznej, w: Genologia polska, Wybór tekstów, oprac. E.Miodońska-Brookers, A.Kulawik, M.Tatara, 1983: Z problemów podmiotowości w literaturze polskiej XX wieku, red. M.Lalak, 1993", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polglisz\n\nPolglisz (język polgielski, ang. Poglish, Polglish lub Ponglish, niem. Ponglisch) – mieszanka dwóch wyrazów lub zbitka wyrazowa słów w języku polskim i angielskim – opisuje efekt makaronicznego zmieszania elementów języka polskiego i angielskiego (morfemów, wyrazów, struktur gramatycznych, części składni, idiomów itp.) w ramach jednej wypowiedzi lub użycie fałszywych przyjaciół lub wyrazów pokrewnych o wspólnym rdzeniu etymologicznym. Takie złączenie lub zmieszanie polskich i angielskich elementów, kiedy występuje w obrębie pojedynczego wyrazu, terminu lub frazy (np. w słowie hybrydowym) może nieumyślnie lub celowo utworzyć neologizm.\nPolglisz występuje powszechnie wśród osób dwujęzycznych polsko-angielskich; jest oznaką szerszego zjawiska, jakim jest interferencja językowa. Podobnie jak w przypadku mieszania innych par języków, skutki wypowiadania się w polgliszu (ustnie lub pisemnie) mogą czasami być mylące, zabawne lub zawstydzające.\nPowstało kilka zbitek wyrazowych, łączących słowa „polski” (Polish) i „angielski” (English). Po Polglish (wzmianki od 1975 r.) nastąpił Pinglish (1984), Polilish (1997), Ponglish (2002) i Poglish (2006).\nPrzykładem jest wyrażenie używane przez niektórych rodzimych użytkowników języka polskiego do określenia mieszania elementów języka polskiego i angielskiego w mowie lub piśmie to „Half na pół” („Pół na pół”).\nW odmiennym ujęciu polglisz to interjęzyk używany przez rodzimych użytkowników języka polskiego mówiących po angielsku, czyli język angielski z błędami będącymi naleciałościami z polszczyzny.\n\n\n== Błędna metafraza ==\nJedno z dwóch głównych podejść w tłumaczeniu, metafrazę, nazywaną również ekwiwalencją, tłumaczeniem dosłownym lub „tłumaczeniem słowo w słowo” należy stosować z ostrożnością zwłaszcza gdy odnosi się do idiomów. Madeleine Masson w biografii polskiej agentki S.O.E. z okresu II wojny światowej, Krystyny Skarbek, cytuje ją mówiącą, że „leży na słońcu” i przypuszcza, że jest to dosłowne tłumaczenie z polskiego. Rzeczywiście, polski idiom „leżeć na słońcu” („to lie on the sun”, czyli opalać się) jest nawet mniej absurdalny niż jego angielski odpowiednik „to lie in the sun” (leżeć w słońcu).\n\n\n== Fałszywi przyjaciele ==\nNiektóre błędne zamienniki leksemiczne stworzone przez Polonię – członków polskiej diaspory – można przypisać nie błędnej metafrazie, ale pomieszaniu podobnych słów (błędne zbitki wyrazowe lub fałszywi przyjaciele) które nie dzielą wspólnej etymologii ani znaczenia. W związku z tym, część Polaków mieszkających w krajach anglojęzycznych, chcąc „zrealizować czek” powie błędnie „kasować czek” („to cancel a check”) zamiast poprawnego „to cash a check”.\n\n\n== Kalki łacińskie ==\nNieproporcjonalnie duża część polskich zwrotów posiada dokładne odpowiedniki w języku angielskim, co można wyjaśniać tymi samymi łacińskimi korzeniami, z których oba indoeuropejskie języki czerpały od średniowiecza.\n\n\n== Polglisz w Chicago ==\nCzęść polskich emigrantów w Chicago – zwłaszcza ci, którzy mieszkają tam od dawna – posługują się polgliszem na co dzień. Najczęściej występującą cechą stosowanego przez nich języka jest polonizacja angielskich wyrazów. Polski emigrant, który próbowałby używać tej mieszanki polskiego i angielskiego w Polsce, miałby trudności w byciu zrozumianym.\n\n\n== Polglisz w kulturze masowej ==\nPowieść Anthony’ego Burgessa Mechaniczna pomarańcza (ang. A Clockwork Orange) została przetłumaczona w Polsce przez Roberta Stillera w dwóch wersjach: jedną przetłumaczono z oryginalnej mieszanki angielsko-rosyjskiej na mieszankę polsko-rosyjską jako Mechaniczna pomarańcza, wersja R (A Mechanical Orange, version R); drugą przetłumaczono jako mieszankę polsko-angielską: Nakręcona pomarańcza, wersja A (A Wind-Up Orange, version A). Wersja polsko-angielska jest trafnym przykładem tekstu w polgliszu.\nTelewizja BBC Look North (East Yorkshire and Lincolnshire) stworzyła reportaż na temat polglisza w Bostonie (Lincolnshire), który posiada dużą polską populację.\nW języku polskim istnieje duża liczba neologizmów pochodzenia angielskiego, używana głównie przez polską młodzież. Fonetycznie czytane angielskie wyrazy takie jak „szoping” [ˈʃɔpiŋk] („shopping”), są elementem slangu.\n\n\n== Zobacz też ==\ncode switching\nfałszywi przyjaciele\nhybryda\njęzyki mieszane\nkontakt językowy\ntransfer językowy\nwielojęzyczność\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nChristopher Kasparek. The Translator's Endless Toil. „The Polish Review”. 28 (2), s. 83–87, 1983. ISSN 0032-2970. \nChristopher Kasparek. Krystyna Skarbek: Re-viewing Britain’s Legendary Polish Agent. „The Polish Review”. 49 (3), s. 945–953, 2004. ISSN 0032-2970. \nJames Lambert. A multitude of “lishes”: The nomenclature of hybridity. „English World-Wide”. 39 (1), 2018. DOI: 10.1075/eww.00001.lam. ISSN 0172-8865. (ang.). \nMadeleine Masson: Christine: a Search for Christine Granville, G.M., O.B.E., Croix de Guerre. London: Hamish Hamilton, 1975. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawo Stiglera\n\nPrawo Stiglera – reguła zaproponowana przez Stephena Stiglera w 1980 roku. W swej najprostszej i najmocniejszej postaci mówi ona iż „żadne odkrycie naukowe nie nosi nazwiska swego oryginalnego odkrywcy\". Według samego Stiglera reguła ta została odkryta przez socjologa Roberta Mertona, byłaby więc ona sama jaskrawym przykładem swego działania.\nInne przykłady to:\n\ncyfry arabskie stworzone przez Hindusów;\nprawo Greshama sformułowane kilkadziesiąt lat wcześniej przez Mikołaja Kopernika.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny\n\nProduktywność systemu słowotwórczego polszczyzny – łączna liczba wszystkich neologizmów słowotwórczych utworzonych w danym czasie na gruncie języka polskiego za pomocą określonych afiksów, afiksoidów i członów złożeń oraz innych formantów.\nMożna je precyzyjnie scharakteryzować ze względu na liczbę struktur z danym wykładnikiem, funkcje pełnione przez środki sygnalizujące relację motywacji czy kategorie słowotwórcze reprezentowane przez nowe wyrazy pochodne. Trudnościami w jednolitym przedstawieniu produktywności słowotwórstwa języka polskiego są jednak takie czynniki, jak: zróżnicowanie okresów branych pod uwagę w opracowaniach, nierówny stopień zaawansowania badań nad poszczególnymi etapami, nieuwzględnianie wszystkich części mowy i wyrazów obcego lub rodzimego pochodzenia w niektórych z publikacji, niestosowanie wielu możliwych do wykorzystania punktów widzenia (np. perspektywy funkcjonalnej, semantycznej, tematycznej), a także niekonsekwentne podawanie dokładnych danych liczbowych przez część językoznawców.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie staropolskiej ==\nW dobie staropolskiej bardzo produktywne były sufiksy -ca, -acz, -iciel, -ec, -nik, -isty, -ski/-skie, które tworzyły nowe nazwy wykonawców czynności. Pojawiły się ponadto wówczas pierwsze formanty zapożyczone (ściślej: wyabstrahowane z wyrazów obcego pochodzenia), czyli przyrostki -arz, -erz, -unek, -ulec. W zakresie nazw osobowych tworzono dużo imion dwuczłonowych upamiętniających życzenia rodziców pod adresem nowo narodzonego dziecka lub okoliczności jego narodzin, a także nie mniej imion przezwiskowych; w użyciu pozostawały też imiona imiesłowowe i patronimiczne. Szerzyły się poza tym zdrobnienia z przyrostkami -ch, -ech, -ich, -och, -sz, -esz, -isz, -osz, -usz, -ysz, -ek, -ko, -ik, -yk,- ak, -ina, -yna, -on, -oń, -ota, -uta i innymi. Powstało także wiele nazw miesięcy tworzonych od zjawisk przyrodniczych lub prac rolniczych.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie średniopolskiej ==\nW dobie średniopolskiej sufiks -erz zmniejszył swoją produktywność, przyrostki -ec, ca, -acz, -ak, -ciel, -nik, -ownik, -ość zintensyfikowały natomiast swoją aktywność derywacyjną. Z semantycznego punktu widzenia neologizmy słowotwórcze tworzone za pomocą wymienionych ekspansywnych formantów reprezentowały nazwy wykonawców czynności, w tym nazwy zawodowe z wykładnikiem -nik, oraz nazwy abstrakcyjne. Tworzono ponadto wiele nowych zdrobnień. W zakresie derywacji przymiotnikowej bardzo produktywny był przyrostek -n(y), niewiele mniej formanty -liw(y) i -sk(i). Neologizmy czasownikowe zawierały z kolei rozmaite przedrostki. Jeśli chodzi o nowe przysłówki, bardzo aktywny w ich tworzeniu był sufiks -e. Przejawem wpływów innych języków na polski system derywacyjny stanowiło tworzenie (zwłaszcza w poezji) derywatów złożonych, które odzwierciedlały strukturę złożeń funkcjonujących w językach klasycznych.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie nowopolskiej ==\nW dobie nowopolskiej nastąpił wzrost produktywności derywacji paradygmatycznej oraz mazowieckich przyrostków -ak (kosztem dawnych form na -ę) i -iwać, -ywać (kosztem starych form na -ować i -awać), spadła natomiast aktywność bardzo żywotnych we wcześniejszym okresie sufiksów -ak, -ca, -nik, -acz. Zdecydowanie nasiliło się także zjawisko tworzenia nowych skrótowców.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w międzywojniu ==\nW dwudziestoleciu międzywojennym rozpoczęła się znaczna część zjawisk słowotwórczych, które przybrały jeszcze bardziej na sile po drugiej wojnie światowej lub po transformacji ustrojowej. Należą do nich takie procesy, jak: ekspansja skrótowców, wykorzystywanie nazwisk jako podstaw słowotwórczych, tworzenie licznych nazw żeńskich, internacjonalizacja przejawiająca się w produktywności obcych prefiksów i członów złożeń, a także rozpowszechnienie się słowotwórstwa hybrydalnego.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w powojennym 30-leciu ==\nW pewnością w powojennym trzydziestoleciu powstało co najmniej 1700 neologizmów słowotwórczych, choć niektórzy badacze wskazują nawet na 5000 lub prawie 6000 takich wyrazów. Największą klasę stanowiły wśród nich rzeczowniki (67%), średnią – przymiotniki (24%), a najmniejszą – czasowniki (9%). W grupie nowych derywatów substantywnych derywaty proste, które odpowiadały za 85% wyrazów, przeważały nad  złożonymi, obejmującymi 12% leksemów, a dopełniały je słowa powstałe od wyrażeń syntaktycznych stanowiące prawie 3% materiału. W pierwszym z wymienionych zbiorów znalazły się formacje sufiksalne (93%), prefiksalne (3%), paradygmatyczne (3%), ujemne i cyrkumfiksalne (mniej niż 1%); w drugim – konstrukcje interfiksalne (64%), interfiksalno-paradygmatyczne (17%), bezafiksalne (15%), interfiksalno-sufiksalne (4%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi przyrostkami były w tym okresie sufiksy -anie, -(ow’)ec, -nia, -ka. Co do utworzonych w powojennym trzydziestoleciu przymiotnikowych wyrazów pochodnych, 64% z nich stanowiły derywaty proste, 24% – złożenia, a 12% – leksemy powstałe od wyrażeń syntaktycznych. W pierwszej grupie wystąpiły struktury sufiksalne (89%), paradygmatyczne (9%), prefiksalno-sufiksalne (1%) i prefiksalne (1%), a w drugiej z nich – interfiksalno-sufiksalne (57%), interfiksalne (37%), interfiksalno-paradygmatyczne (6%). Czasownikowe neologizmy słowotwórcze pochodzące z tego czasu można podzielić z kolei na derywaty paradygmatyczne (40%), prefiksalno-paradygmatyczne (35%), prefiksalne (23%) i sufiksalne (2%). Dla opisywanego okresu charakterystyczne były takie trendy rozwojowe, jak: tendencja do skrótu, tendencja do ekonomiczności, a także powstawanie formantów złożonych, pojawianie się nowych wykładników dawnych kategorii słowotwórczych, specjalizacja semantyczna i stylistyczna, generalizacja, rozszerzenie łączliwości formantów, tworzenie serii, działanie analogii, zapożyczenia wewnętrzne i upowszechnienie formantów obcych.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w latach 70. XX wieku ==\nW prasie z lat 1976–1977 powstało 1795 neologizmów słowotwórczych. 60% reprezentowało rzeczowniki, 35% – przymiotniki, 3% – czasowniki, a 2% – przysłówki. W obrębie nowych rzeczowników motywowanych wystąpiły zarówno derywaty proste (81%), jak i derywaty złożone (19%), przy czym wśród tych pierwszych struktury sufiksalne (58%) dominowały nad konstrukcjami prefiksalnymi (42%), a w drugiej grupie – złożenia interfiksalne (60%) przeważały nad złożeniami bezafiksalnymi (40%). Najbardziej produktywnymi sufiksami rzeczownikowymi były w tym czasie przyrostki -(ow’)ec, -(-ów)ka, -anie, -enie, -arz (-arka), -acja, -ość, -acz (-aczka), -ista (-istka), -stwo, -izm, a członami złożeń – cząstki mini-, mikro- i super-. Nazwy abstrakcyjne reprezentowało 47% substantywnych neologizmów słowotwórczych, nazwy atrybutywne – 27%, a nazwy agentywne – 26%; te pierwsze cechowały się ponadto dużym udziałem nazw kierunków politycznych, społecznych i artystycznych oraz specjalności naukowych, zawodowych i sportowych. Wśród utworzonych w opisywanym okresie przymiotników motywowanych znalazły się struktury sufiksalne (32%), prefiksalne (22%), prefiksalno-sufiksalne (3%), powstałe od wyrażeń przyimkowych (13%), a także formacje złożone (30%). Zróżnicowanie nowych czasowników pochodnych przedstawiało się z kolei tak, że 48% wyrazów obejmowały struktury prefiksalno-sufiksalne, 26% – sufiksalne, 21% – prefiksalne, a 5% – złożone. Produktywność słowotwórstwa języka polskiego w latach 1976–1977 można zatem scharakteryzować jako tworzenie przede wszystkim rzeczownikowych prostych derywatów sufiksalnych i złożonych derywatów interfiksalnych, które oznaczały zasadniczo szeroko rozumiane nazwy abstrakcyjne. Badań dotyczących lat 1970–1975 oraz 1977–1980 dotychczas nie przeprowadzono.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny pod koniec XX wieku ==\nLiczbę neologizmów słowotwórczych utworzonych w latach 1989–2000 szacuje się na 2 470, a w okresie 1985–2005 – na ok. 5 000 (w tym drugim przypadku są to tylko rzeczowniki, w tym ponad 3 500 zawierających element obcy). Największy zbiór stanowiły wśród nich rzeczowniki (75%), średni – przymiotniki (9%), a najmniejszy – czasowniki (6%). W klasie nowych derywatów substantywnych derywaty proste, które obejmowały 65% wyrazów, dominowały nad  złożonymi, odpowiadającymi za 35% leksemów, a dopełniały je słowa powstałe od wyrażeń syntaktycznych stanowiące prawie 1% materiału. W pierwszej ze wspomnianych grup znalazły się formacje sufiksalne (86%), ujemne (5%), prefiksalne (4%), paradygmatyczne (4%), prefiksalno-sufiksalne (1%); w drugiej – konstrukcje bezafiksalne (41%), interfiksalne (30%), prefiksoidalne (22%),  interfiksalno-sufiksalne (4%) i interfiksalno-paradygmatyczne (3%); a w trzeciej –  struktury sufiksalne (43%), paradygmatyczne (35%) i bezafiksalne (22%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi sufiksami słowotwórczymi były w tym czasie przyrostki -anie, -(ow’ec), -ość, -ka, -izacja, -ista, -izm, prefiksami – przedrostki anty-, super-, a członami złożeń – cząstki euro-II, mini-, cyber-. Jeśli chodzi o utworzone w opisywanym okresie przymiotniki, 62% stanowiły derywaty proste, 30% – złożenia, a 8% – wyrazy pochodne od wyrażeń syntaktycznych. W pierwszej klasie wystąpiły konstrukcje sufiksalne (83%), prefiksalne (9%), prefiksalno-sufiksalne (7%) i paradygmatyczne (prawie 1%); w drugiej – formacje interfiksalno-sufiksalne (56%), interfiksalne (20%), prefiksoidalne (13%), interfiksalno-paradygmatyczne (4%), prefiksalno-sufiksalne (4%) i bezafiksalne (3%). Do najbardziej produktywnych przymiotnikowych przyrostków słowotwórczych należały sufiksy -owy, -ski, -ny. Wreszcie werbalne neologizmy słowotwórcze pochodzące z tego czasu można podzielić na derywaty prefiksalne (43%), paradygmatyczne (36%), prefiksalno-paradygmatyczne (11%) i sufiksalne (10%). Ponadto większą niż wcześniej część podstaw słowotwórczych stanowiły zapożyczenia, skrótowce i nazwiska. Drugi i najważniejszy trend stanowiła tendencja do internacjonalizacji, która przejawiała się w pięciu typach zjawisk językowych: adaptacji zapożyczeń przez wzbogacanie systemu derywacyjnego polszczyzny o nowe podstawy i formanty, wpływie zapożyczeń na aktywność rodzimych i obcych morfemów słowotwórczych, wyodrębnianiu się uszczegółowionych znaczeń w obcych cząstkach słowotwórczych, zwiększonej roli kompozycji, a także w rozszerzeniu zakresu struktur hybrydalnych. Poza tym zwiększyła się liczba złożeń kosztem derywatów prostych i udział niesufiksalnych technik derywacyjnych: derywacji prefiksalnej, paradygmatycznej i ujemnej – kosztem sufiksacji. O wiele powszechniejsze niż wcześniej stały się też formanty niepowodujące alternacji morfonologicznych oraz bezafiksalne połączenia tematów słowotwórczych, często zdezintegrowanych, w obrębie złożeń.\n\n\n== Produktywność systemu słowotwórczego w pierwszych dwóch dekadach XXI w. ==\n\n\n=== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w języku ogólnym ===\nDwie pierwsze dekady XXI wieku przyniosły kolejne 1117 neologizmów słowotwórczych. Największą klasą funkcjonalną były wśród nich rzeczowniki, średnią – czasowniki, a najmniejszą – przymiotniki. W zbiorze nowych rzeczowników motywowanych derywaty proste, które odpowiadały za 63% wyrazów, przeważały nad złożeniami, obejmującymi 37% zebranych formacji. W pierwszej ze wspomnianych grup znalazły się derywaty sufiksalne (92%), prefiksalne (3%), paradygmatyczne (3%) oraz prefiksalno-sufiksalne (2%), a w drugiej z nich – struktury bezafiksalne (51%), interfiksalne (32%), prefiksoidalne (11%), interfiksalno-sufiksalne (4%) oraz interfiksalno-paradygmatyczne (2%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi formantami słowotwórczymi były w tym czasie sufiksy -ka, -(ów)ka, -(ow’)ec, -er, -ista, -ik, -ak, -owicz, a członami złożeń – cząstki e-, -mat, cyber-, -bus, eko-, euro-. Ponadto w neologizmach słowotwórczych z lat 2000–2022 swoje odzwierciedlenie znalazły takie trendy rozwojowe polskiego słowotwórstwa, jak tendencja do skrótu, precyzji, internacjonalizacji i eksploatowania rzadkich podstaw słowotwórczych. Pierwsza z nich przejawiła się w uniwerbizacji za pomocą sufiksów -(ów)ka, -(ow’)ec oraz -ak, powoływaniu do życia struktur  o skondensowanym  znaczeniu  z przyrostkami  -oza  i  -izm,  a także  posługiwaniu  się formantami  niepowodującymi  alternacji morfonologicznych. Działanie tendencji do precyzji polegało z kolei na wykorzystywaniu przyrostków wyrazistych pod względem funkcjonalnym, np. -anin, -arium, -nia, -izacja // -yzacja, -oza. Trzeci trend uwidocznił się między innymi w używaniu afiksów obcego pochodzenia. Wreszcie tendencja do eksploatowania rzadkich podstaw słowotwórczych zaznaczyła swój wpływ przez wykorzystywanie nazw własnych i skrótowców w funkcji baz derywacyjnych. Jak zatem widać, również na początku XXI stulecia do charakterystycznych cech struktury produktywności polskiego systemu derywacyjnego należały takie właściwości, jak: dominacja derywatów prostych, struktur sufiksalnych i złożeń bezafiksalnych.\n\n\n=== Produktywność systemu słowotwórczego w mediach społecznościowych ===\nAktywność systemu derywacyjnego współczesnego języka polskiego zaznaczyła się w tym okresie również w mediach społecznościowych. Mówiąc ściślej, w latach 2013–2018 w komentarzach na Facebooku utworzono kilkaset neologizmów słowotwórczych. Wśród rzeczownikowych derywatów prostych znalazły się formacje prefiksalne, sufiksalne, ujemne, paradygmatyczne, alternacyjne, a w grupie złożeń – konstrukcje interfiksalne, interfiksalno-sufiksalne, interfiksalno-paradygmatyczne, a także zrosty i kontaminacje, przy czym pod względem ilościowym dominowały struktury sufiksalne. Powstałe wówczas motywowane przymiotniki proste reprezentowały z kolei wyrazy derywaty prefiksalne, sufiksalne, ujemne, paradygmatyczne i alternacyjne, a złożone – composita właściwe i zrosty, kontaminacje. Najbardziej produktywnymi przyrostkami były w tym czasie formanty rzeczownikowe -ka, -ak, -anie, -ica/-yca oraz przymiotnikowe -owy, -ski, -ny. Charakterystyczne cechy nowych wyrazów podzielnych pochodzących z tego okresu stanowiły występowanie sufiksów typowych dla derywatów ekspresywnych oraz polszczyzny potocznej i socjolektów, duża liczba afiksów obcych, znaczny udział leksemów odnoszących się bezpośrednio do Internetu, ucięcia (towarzyszące sufiksacji), aktywność słowotwórcza imion i nazwisk oraz istnienie dubletów słowotwórczych. Poza tym do tendencji panujących w słowotwórstwie medialnym, a ściślej: w komentarzach na Facebooku, w latach 2013–2018 należały: skrótowość, hybrydyzacja, ekspresja i doraźność.\n\n\n== Zobacz też ==\nneologizm\nformant słowotwórczy\nderywacja\nsłowotwórstwo\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJadacka H., System słowotwórczy polszczyzny (1945–2000), Warszawa 2001.\nKlemensiewicz Z., Historia języka polskiego, Warszawa 2015.\nRybarski M., Neologizmy słowotwórcze w Obserwatorium Językowym Uniwersytetu Warszawskiego (na materiale haseł opracowanych do lutego 2022 roku). Część 1: Substantywne derywaty proste, „Poznańskie Studia Polonistyczne” 2023, nr 2, s. 129-149, https://doi.org/10.14746/pspsj.2023.30.2.8.\nSatkiewicz H., Innowacje słowotwórcze w powojennym trzydziestoleciu, [w:] Współczesna polszczyzna. Wybór zagadnień, red. H. Kurkowska, Warszawa 1981, s. 130-155.\nSatkiewicz H., O niektórych innowacjach słowotwórczych w polszczyźnie XX wieku, [w:] Z problemów współczesnych języków i literatur słowiańskich, red. S. Bartoszczak-Gadaj, Warszawa 1976, s. 111-121.\nSatkiewicz H., Produktywne typy słowotwórcze współczesnego języka ogólnopolskiego, Warszawa 1969.\nSmółkowa T., Nowe słownictwo polskie. Badania rzeczowników, Warszawa 1976.\nUrzędowska A., Facewords. O tendencjach słowotwórczych w mediach społecznościowych, Kraków 2023.\nWalczak B., Zarys dziejów języka polskiego, Wrocław 1995.\nWaszakowa K., Przejawy internacjonalizacji w słowotwórstwie współczesnej polszczyzny, Warszawa 2005.\nWoźniak E., Przełomowe dwudziestolecie. Lata 1918–1939 w dziejach języka polskiego, Łódź 2020.\nWoźniak E., Wkład dwudziestolecia międzywojennego w ewolucję polszczyzny, „Poradnik Językowy” 2020, z. 6, s. 7-21.\nZagrodnikowa A., Nowe wyrazy i wyrażenia w prasie, Kraków 1982.\nZagrodnikowa A., Nowe słownictwo w prasie: rodzaje, źródła, funkcje, „Zeszyty Prasoznawcze. Kwartalnik Ośrodka Badań Prasoznawczych” 1978, nr 2, s. 9-26.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Profilowanie (językoznawstwo)\n\nProfilowanie – proces wydobywania na pierwszy plan pewnej cechy lub części bazy pojęciowej wyrażenia. Efektem profilowania jest profil.\nWyrażenie językowe mogą profilować zarówno przedmioty fizyczne, pojęcia abstrakcyjne, jak i relacje.\n\n\n== Bibliografia ==\nRonald W. Langacker: Cognitive Grammar: A Basic Introduction. New York: Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-533196-7. (ang.). Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Racjonalność komunikacyjna\n\nRacjonalność komunikacyjna – wzorcowa sytuacja komunikacji pomiędzy podmiotami, gdzie dyskurs jest wolny zarówno od oddziaływań zewnętrznych, jak i od ograniczeń wynikających z samej struktury komunikacji językowej. Podmioty prowadzące dyskurs w takich warunkach łatwiej dochodzą do racjonalnych działań społecznych, a jednocześnie sprzyjają procesowi konsensualnej regulacji konfliktów społecznych. Teoria racjonalności komunikacyjnej została sformułowana przez Jürgena Habermasa.\nZ uwagi na zbyt silną rolę oddziaływań zewnętrznych (np. uwarunkowania społeczno-kulturowe) i różnice w interpretacji stosowanego języka (np. „zniekształcenia” myśli w procesie komunikacji) możliwość komunikacji racjonalnej pozostaje w sferze ideacyjnej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Redundancja\n\nRedundancja (łac. redundantio „powódź, nadmiar, zbytek”) – nadmiarowość w stosunku do tego, co konieczne lub zwykłe. Określenie może odnosić się zarówno do nadmiaru zbędnego lub szkodliwego, niecelowo zużywającego zasoby, jak i do pożądanego zabezpieczenia na wypadek uszkodzenia części systemu.\n\n\n== Inżynieria ==\nW celu zmniejszenia prawdopodobieństwa załamania pracy systemu stosuje się zdublowanie krytycznych elementów systemu. W systemach, w których w przypadku awarii zagrożone jest życie ludzi, niektóre części występują potrójnie. W konstrukcjach takich jak samoloty używające całkowicie skomputeryzowanego systemu sterowania – fly-by-wire – element generujący błędną decyzję zostaje przegłosowany przez dwa pozostałe. Inna możliwość to równoległa praca trzech komponentów, ponieważ oczekuje się, że jeśli awarie podsystemów będą rzadkie i niezależne w każdym, to prawdopodobieństwo jednoczesnej awarii trzech jest znikomo małe.\n\n\n== Nadmiarowość danych w bazach danych ==\nBazy danych są zwykle normalizowane, czyli doprowadzane do postaci bez nadmiarowości. W szczególności w odniesieniu do relacyjnych baz danych dąży się do sytuacji, gdy każda relacja zawiera unikalne informacje oraz klucze łączące z innymi relacjami. W szczególnych przypadkach, w celu przyspieszenia obróbki danych, relacje bywają denormalizowane, jednak może to być źródłem błędów i wewnętrznej niespójności bazy.\n\n\n== Programowanie ==\nW programowaniu można się spotkać z pojęciem kodu nadmiarowego (ang. redundant code). Jest to:\n\nkod, który jest wykonywany, ale nie ma żadnego wpływu na wynik końcowy;\nkod zombie, który znajduje się w programie, ale nigdy nie jest wykonywany;\nkod zdublowany, gdzie wielokrotnie pojawia się taki sam fragment kodu, pełniący tę samą funkcję (lub bardzo zbliżony), a dający się zredukować przez zastąpienie go funkcją lub procedurą.\nNiektórzy nie uznają kodu nadmiarowego za kategorię nadrzędną i nie zaliczają do niego kodu zombie i kodu zdublowanego, traktując je jako osobne kategorie. Nadmiarowy kod, oprócz tego, że zwiększa objętość programu oraz obniża jego czytelność, może prowadzić do wielu błędów (zwłaszcza kod zdublowany).\n\n\n== Nadmiarowość informacji w teorii informacji ==\nW teorii informacji redundancja to ilość informacji przekraczająca wymagane do rozwiązania problemu minimum. Bardziej formalnie – liczba bitów w wiadomości minus liczba bitów faktycznej informacji.\nCelowa redundancja danych jest stosowana w celu ułatwienia odtworzenia danych po ich częściowej utracie czy uszkodzeniu lub też do wykrycia takiego uszkodzenia (CRC, Suma kontrolna).\nRedundancja ma zastosowanie głównie w przypadku bardzo ważnych, strategicznych dla danego systemu informacji. Szczególnie często mamy do czynienia z redundancją danych w systemach telekomunikacyjnych, gdzie niezawodność przesyłania odgrywa kluczową rolę podczas transmisji. W dzisiejszych czasach nadmiarowość jest cechą większości systemów informacyjnych przesyłających dane w postaci cyfrowej.\nUsuwanie nieprzydatnej redundancji to kompresja danych. Paradoksalnie, wiele programów kompresujących może dodawać niewielkie informacje nadmiarowe, pozwalające wykryć uszkodzenie skompresowanych danych (sumy kontrolne).\n\n\n== Język ==\nZarówno mowa, jak i pismo zawierają redundantne informacje. Obecność w języku elementów nadmiarowych pozwala na efektywniejszą komunikację, szczególnie w przypadku, gdy przekaz jest zakłócony przez czynniki zewnętrzne (tzw. szum). Przykładem zjawiska redundancji jest powtarzanie informacji o rodzaju, liczbie i przypadku gramatycznym w połączeniach takich jak wysoki dom. Nadmiarowość bywa niekiedy stosowana również do podkreślenia znaczenia komunikatu. Niecelowa nadmiarowość, jak okres czasu czy miesiąc lipiec, uważana jest za niezręczność językową (zobacz też pleonazm, tautologia).\n\n\n== Komunikacja ==\nRedundancja w komunikacji umożliwia definiowanie nadmiarowych tras komunikacyjnych, które mogą być używane wzajemnie zamiennie (rodzaj gorącej rezerwy) przy dostępie do danych czasu rzeczywistego (procesowych) w urządzeniach przemysłowych (np. PLC, DCS) przez stacje klienckie warstwy sterowania i zarządzania procesem (np. HMI, SCADA). Przesył danych przez różne trasy komunikacyjne wiąże się ze zróżnicowaniem kosztów, co musi być uwzględnione w algorytmie wyboru trasy. Ponadto wszystkie trasy muszą być okresowo sprawdzane, aby zapobiec sytuacjom, kiedy droga zapasowa jest z jakiegoś powodu niedostępna, a system o tym nie wie.\n\n\n== Zobacz też ==\nentropia\nOPC (standard komunikacyjny w automatyce przemysłowej)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRedundancja – czyli rzecz o potrzebie masła maślanego w języku. Dwójka – Program 2 Polskiego Radia, 2014-04-22. [dostęp 2015-12-10].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Remarques sur la langue française\n\nRemarques sur la langue françoise, utiles à ceux qui veulent bien parler et bien escrire (pol. „Uwagi o języku francuskim, przydatne dla tych, którzy chcą dobrze mówić i dobrze pisać”) – pochodząca z 1647 roku książka na temat gramatyki francuskiej autorstwa Claude’a Favre’a de Vaugelas.\nDzieło przedstawia wiedzę na temat języka francuskiego, porusza takie zagadnienia, jak: leksyka, morfologia, ortografia, syntaksa, styl i wymowa.\nJest to pionierskie dzieło w dziedzinie standaryzacji języka francuskiego, stanowi ważne źródło dla badaczy historii języka francuskiego, szczególnie XVII wieku.\nKsiążka doczekała się wielokrotnych wznowień.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rodzaje wypowiedzi\n\nRodzaje wypowiedzi - wypowiedzi dzielą się na:\n\nwypowiedzi opisujące - opisują coś,\nwypowiedzi oceniające -  mieszczą w sobie oceny,\nwypowiedzi optatywne - wyrażają życzenie,\nwypowiedzi dyrektywalne - mówią jak należy postępować\nwypowiedzi performatywne - wywołują poprzez ich wyartykułowanie jakiś skutek lub skutki w świecie konwencji.\n\n\n== Zobacz też ==\nocena prakseologiczna\ndyrektywa techniczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "System językowy\n\nSystem językowy – język jako system, czyli uporządkowany wewnętrznie i posiadający określoną strukturę układ elementów; innymi słowy jest to język pojmowany jako zbiór elementów i zbiór relacji (wzajemnych zależności), które zachodzą między tymi elementami, zgrupowanymi na różnych płaszczyznach.\nSystem językowy jest tworzony przez szereg hierarchicznie uporządkowanych poziomów językowych. Na szczycie hierarchii znajduje się system funkcji językowych, który wyznacza ramy dla systemu znaków i systemu konstrukcji. W obrębie tej struktury system fonemów jest nadrzędny wobec systemu cech dystynktywnych, ale jednocześnie podporządkowany systemowi morfemów.\nSam system językowy nie funkcjonuje w izolacji; stanowi część szerszego systemu zachowań werbalnych, który wraz z systemami pozajęzykowymi (takimi jak gestykulacja czy mimika) składa się na ludzkie zachowania komunikacyjne.\nNa systemowość języka w sposób wyraźny pierwszy zwrócił uwagę szwajcarski językoznawca Ferdinand de Saussure (zob. strukturalizm), który ujmował język (langue) jako konwencjonalny system znaków umożliwiających porozumiewanie się w obrębie danej społeczności. Na tej podstawie naukę o języku traktował jako część semiotyki.\n\n\n== Zobacz też ==\njednostki językowe\nsystem leksykalny\nsystem fonologiczny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAdamA. Heinz AdamA., Dzieje językoznawstwa w zarysie, wyd. 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-03536-6, OCLC 17851984 .\nEdwardE. Łuczyński EdwardE., JolantaJ. Maćkiewicz JolantaJ., Językoznawstwo ogólne. Wybrane zagadnienia, wyd. 2 rozsz., Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2002, ISBN 83-7326-073-0, OCLC 804658516 .\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Text Retrieval Conference\n\nText Retrieval Conference (TREC) – seria warsztatów skupiająca się na wyszukiwaniu informacji w różnych obszarach badawczych lub ścieżkach. TREC jest współfinalizowane przez National Institute of Standards and Technology (NIST) oraz Disruptive Technology Office departamentu obrony USA. TREC powstało w 1992 jako cześć programu TIPSTER. Zadaniem TREC jest wspieranie i popieranie badań związanych z wyszukiwaniem informacji poprzez zapewnienie infrastruktury niezbędnej do ewaluacji metod wyszukiwania tekstu na dużą skalę.\nKażda ścieżka (track) to wyzwanie dla biorących udział grup. Ścieżki zawierają problemy związane z wyszukiwaniem tekstu. W zależności od ścieżki, problemem mogą być pytania, tematy itp. Dzięki systemowi punktowemu oprogramowanie biorące udział w teście może być w łatwy sposób porównywane. Po ogólnym przedstawieniu wyników ewaluacji, warsztaty przewidują możliwość konwersacji uczestników na temat obecnych i przyszłych planów badawczych.\n\n\n== Dostępne ścieżki (tracks) ==\nŚcieżka blogowa (Blog Track) – Cel: badanie informacji w blogosferze.\nŚcieżka chemiczna (Chemical Track) – Cel: rozwój i porównywanie technologii odpowiedzialnej za przeszukiwanie na dużą skalę dokumentów chemicznych, patentów. Od 2009 roku.\nŚcieżka podmiotu (Entity Track) – Cel: badanie wspólnych potrzeb informacyjnych. Od 2009 roku.\nŚcieżka prawna (Legal Track) – Cel: rozwój technologii wyszukiwania dokumentów prawniczych.\nŚcieżka miliona pytań (Million Query Track) – Cel: testowanie hipotezy, że biblioteka zbudowana z wielu nieocenionych tematów jest lepszym narzędziem niż biblioteka zbudowana z użyciem tradycyjnych łączeń TREC.\nŚcieżka informacji zwrotnej (Relevance Feedback Track) – Cel: zapewnienie podłoża pod badanie wpływu różnych czynników na trafność informacji zwrotnej.\nŚcieżka webowa (Web Track) – Cel: badanie zachowania przy wyszukiwaniu informacji w sieci.\nŚcieżka odpowiedzi na pytanie (Question Answering) – Cel: zdobycie większej ilości informacji niż jest w stanie przedstawić pojedynczy dokument poprzez próbę udzielenia odpowiedzi na zadane pytanie.\n\n\n== Udział ==\nKonferencja składa się z różnorodnych, międzynarodowych grup naukowców i deweloperów. W roku 2003 udział wzięły 93 grupy ze sfery akademickiej i przemysłowej pochodzące z 22 różnych krajów.\n\n\n=== Test miliona pytań (TREC 2008 Million Query Track) ===\nNa test miliona pytań składa się ogromna liczba pytań przygotowana przez organizatorów TREC. Poniżej kilka linijek z pliku zawierającego tematy pytań z roku 2007 (plik zawiera 10000 tematów)\n\n227:women rights in 1840\n297:turkey hunting in indiana\n310:pyramid scheme\n765:missouri tornado damage march 12 2006\n4427:street parking rules\n8064:world trade center tragedy\n8821:2005 statistics of people arrested for marijuana\n\nTematy są więc bardzo różnorodne:\n\n227: Prawa kobiet w roku 1840\n297: Polowanie na indyki w stanie Indiana\n310: Schemat piramidy\n765: Zniszczenia spowodowane przez tornado w Missouru 12 marca 2006 roku\n4427: Zasady parkowania na ulicy\n8064: Tragedia World Trade Center\n8821: Statystyki dotyczące osób aresztowanych za posiadanie marihuany w roku 2005\n\n\n=== Ścieżka odpowiedzi na pytanie (Question Answering Track) ===\nZespoły biorące udział w Question Answering track testują systemy, których celem jest odpowiadanie na pytania zadane przez użytkownika. Co roku TREC przygotowuje inny zestaw pytań. Po zakończeniu badania prezentowane są wyniki. Najlepszy system Question Answering to taki, który udzieli najwięcej prawidłowych odpowiedzi. Przykładowy fragment pliku z pytaniami z roku 2007 znajduje się poniżej:\n\n<target id = \"217\" text = \"Jay-Z\">\n    <qa>\n<q id = \"217.1\" type=\"FACTOID\">\nWhat company produces his records?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.2\" type=\"FACTOID\">\nWhat is his real name?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.3\" type=\"FACTOID\">\nWho is he planning to marry?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.4\" type=\"FACTOID\">\nWhich company is he president of?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.5\" type=\"FACTOID\">\nWhere did he grow up?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.6\" type=\"LIST\">\nWhat are titles of albums featuring Jay-Z?\n</q>\n</qa>\n\n    <qa>\n<q id = \"217.7\" type=\"OTHER\">\nOther\n</q>\n</qa>\n</target>\n\nWyniki „ścieżki odpowiedzi na pytanie” przedstawiane są w następującej formie (TREC-9):\nPierwsza i druga kolumna identyfikują system. Kolejna kolumna to MRR, czyli Mean reciprocal rank, który wyrażany jest wzorem:\n\n  \n    \n      \n        \n          MRR\n        \n        =\n        \n          \n            1\n            \n              \n                |\n              \n              Q\n              \n                |\n              \n            \n          \n        \n        \n          ∑\n          \n            i\n            =\n            1\n          \n          \n            Q\n          \n        \n        \n          \n            1\n            \n              \n                rank\n              \n              \n                i\n              \n            \n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\text{MRR}}={\\frac {1}{|Q|}}\\sum _{i=1}^{Q}{\\frac {1}{{\\text{rank}}_{i}}}.}\n  \n\nJeżeli MRR jest równe 1.0, znaczy to, że każda z pierwszych odpowiedzi zaproponowana przez system była poprawna.\nŁatwo zauważyć, że im MRR jest bliższe 1.0, tym lepiej.\nOstatnia kolumna to procentowo wyrażona liczba błędnych odpowiedzi.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona domowa projektu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Walencja (językoznawstwo)\n\nWalencja – pojęcie z zakresu językoznawstwa określające łączliwość elementów języka, a zwłaszcza czasowników.\n\n\n== Historia ==\nPierwsze prace o zjawisku walencyjności przedstawił Karl Bühler, chociaż jego analiza bywa utożsamiana z konotacją. W następnych latach badania i rozwój teorii walencji dotyczył głównie gramatyki niemieckiej. Za autora terminu „walencja” uznawany jest Lucien Tesnière, który porównał łączenie leksemów w zdania do łączenia atomów w cząsteczki i odwołał się do chemicznej wartościowości. Teoria walencji miała być alternatywną teorią składniową, która sprawdzała się w opisywaniu czasowników. Znalazła ona zastosowanie w przetwarzaniu języków naturalnych, jak również jako ogólne źródło w nauczaniu języka obcego.\n\n\n== Teoria ==\nTeoria walencji dzieli zbiór podrzędników na dwie klasy. Elementy ściśle związane z nadrzędnikiem określane są mianem argumentów, fraz wymaganych lub aktantów. Pozostałe, które są luźno związane, nazywa się modyfikatorami, frazami luźnymi, adiunktami lub cyrkumstantami. Stałym problemem w teorii walencji jest wyodrębnianie elementów charakterystycznych od elementów adiunktywnych. Z powodu trudności w określeniu granicy między argumentami a modyfikatorami rozważa się istnienie słowników i gramatyki bez takiego rozróżnienia.\nIstnieją różne metody podziału podrzędników na ściśle i luźno związane z nadrzędnikiem:\n\nkryterium ontologiczne\nkryterium formalne\nkryterium funkcyjne\nkryterium iterowalności\nkryterium wybiórczości\nkryterium zasłówka\n\n\n== Zobacz też ==\n\nklasyfikacja części mowy\nwariacja językowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJoannaJ. Golonka JoannaJ., Walencja stosowana w dydaktyce i w analizie tekstu, „Lingwistyka stosowana” (9), 2014, s. 79–92 [dostęp 2018-07-09] .\nAdamA. Przepiórkowski AdamA., On the Computational Usability of Valence Dictionaries for Polish, „Prace Instytutu Podstaw Informatyki Polskiej Akademii Nauk” (971), 2003, s. 1–14 [dostęp 2018-07-09] .\nAdamA. Przepiórkowski AdamA., Argumenty i modyfikatory w gramatyce i języku, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2017, ISBN 978-83-235-3111-1 [dostęp 2018-07-09] .\nRomanR. Sadziński RomanR., Kryteria analizy walencyjnej, „Folia Linguistica”, 26, 1992, s. 63–72 [dostęp 2018-07-09] .\nMichałM. Smułczyński MichałM., Walencja semantyczna polskich i duńskich czasowników ruchu w ujęciu kontrastywnym, „Studia Linguistica”, XXXII, Wrocław 2013, s. 173–188 [dostęp 2018-07-09] .\nZofiaZ. Zaron ZofiaZ., Konotacja nie jedno ma imię. Wymagania składniowe nazw osobowych, Moskwa 2012, s. 672–681 [dostęp 2018-07-09] .\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nWalenty. Internetowy słownik walencyjny języka polskiego [online] [dostęp 2018-07-09] . strona główna serwisu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wikitongues\n\nWikitongues – amerykańska organizacja non-profit zarejestrowana w stanie Nowy Jork. Jej celem jest dokumentacja języków świata i stworzenie audiowizualnej „encyklopedii” zróżnicowania językowego. Organizacja została powołana w 2014 r. z inicjatywy trzech założycieli (Frederico Andrade, Daniel Bogre Udell, Lindie Botes).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona organizacji (ang.)\nWikitongues w serwisie YouTube", "source": "wikipedia"}
{"text": "World Atlas of Language Structures\n\nWorld Atlas of Language Structures (WALS) – baza danych gromadząca informacje na temat struktury języków świata (z perspektywy fonologicznej, gramatycznej i słownikowej), zaczerpnięte z dostępnej dokumentacji lingwistycznej. Projekt opisuje języki świata pod względem ich lokalizacji, pokrewieństwa językowego oraz podstawowych cech typologii lingwistycznej. Pierwsze wydanie bazy danych zostało wprowadzone na rynek przez Oxford University Press i przybrało postać książki z płytą CD-ROM (2005). W kwietniu 2008 ogłoszono wydanie internetowe. Projekt jest utrzymywany przez Instytut Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka i Max Planck Digital Library. Do jego autorów należą: Martin Haspelmath, Matthew S. Dryer, David Gil i Bernard Comrie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nWorld Atlas of Language Structures – wydanie internetowe", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wypowiedź dyrektywalna\n\nWypowiedź dyrektywalna (dyrektywna, powinnościowa) - nie wypowiada się na temat tego, jak jest, ale na temat tego, jak ktoś powinien się zachować, przy czym może ona to robić w sposób mniej lub bardziej stanowczy. \nWypowiedziom dyrektywalnym nie da się raczej przypisać wartości prawdy lub fałszu. Można je za to uznawać za słuszne bądź niesłuszne, wiążące bądź niewiążące albo obowiązujące lub nieobowiązujące - tj. będąc w zgodzie ze stanowiskiem nonkognitywistycznym/akognitywistycznym. \nWśród wypowiedzi dyrektywalnych można wyróżnić:\n\nrozkazy,\npolecenia,\nzasady,\ndyrektywy,\nnormy,\nreguły,\nwytyczne,\nzalecenia,\nrekomendacje,\nwskazówki,\ndobre rady,\nsugestie,\nprośby.\nOd wypowiedzi dyrektywalnych trzeba odróżnić tzw. dyrektywy (normy) techniczne (instrumentalne, celowościowe, teleologiczne, praktyczne), które wskazują sposób, w jaki mamy postąpić, aby osiągnąć dany skutek (cel) w świecie fizycznym, i którym można przypisać wartości prawdy lub fałszu.\nUzasadnieniem formułowania poszczególnych wypowiedzi dyrektywalnych mogą być oceny, a dyrektyw technicznych wypowiedzi opisowe, jakie stwierdzają występowanie pewnych prawidłowości w świecie fizycznym.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wypowiedź oceniająca\n\nWypowiedź oceniająca (wartościująca) – wypowiedź, która określa czyjś negatywny lub pozytywny stosunek do czegoś, tj. przede wszystkim wyraża czyjąś aprobatę lub dezaprobatę dla jakiegoś stanu rzeczy, np. stanowi, że coś jest ładne, dobre, fantastyczne, boskie. \nNa ogół przyjmuje się, że wypowiedziom oceniającym nie da się przypisać wartości prawdy lub fałszu (tzw. stanowisko antykognitywistyczne/akognitywistyczne), a zawarte w nich oceny są zrelatywizowane do dokonujących je osób, a nie absolutne.\nGdy podstawą wypowiedzi oceniających są wartości i standardy panujące w danej społeczności (np. ustalone kanony piękna), upodabniają się one jednak do wypowiedzi opisujących i mogą być prawdziwe lub fałszywe, tj. w zależności od tego, czy dokonane w nich oceny są zgodne lub niezgodne z powszechnie akceptowanymi w danym środowisku standardami i wartościami.\nOd ocen, jakie zawierają wypowiedzi oceniające i jakie zwie się zasadniczymi, należy odróżniać tzw. oceny prakseologiczne.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wypowiedź opisująca\n\nWypowiedź opisująca (opisowa, deskryptywna, stwierdzająca, konstatująca, asertoryczna) – wypowiedź, która zawiera w sobie stwierdzenie o tym, że coś istnieje albo nie istnieje. \nWypowiedzi opisujące są prawdziwe, ilekroć stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że występuje, rzeczywiście występuje, a stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że nie występuje, rzeczywiście nie występuje. \nWypowiedzi opisujące są fałszywe, gdy stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że występuje, w rzeczywistości nie występuje, a stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że nie występuje, w rzeczywistości występuje. \nŻeby stwierdzić ich prawdziwość lub fałszywość, muszą one podawać miejsce i czas stanu, o którym jest w nich mowa – jak jest np. w przypadku stwierdzenia, iż teraz w Krakowie za oknami pada deszcz. \nDo wypowiedzi opisujących należą tylko zdania oznajmujące (nie są już nimi zdania pytające ani zdania rozkazujące).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wypowiedź optatywna\n\nWypowiedź optatywna (optatyw) – wypowiedź, która  wskazuje na to, jaki stan rzeczy byłby pożądany w przyszłości (zawiera w sobie życzenie) – np. „obym był bogaty”, „żeby w lipcu było ciepło”. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Związek syntagmatyczny\n\nZwiązek syntagmatyczny – jest to związek składniowy pomiędzy dwoma wyrazami. Może, ale nie musi on dotyczyć wyrazów występujących w tekście tuż obok siebie. Taka relacja może występować np. pomiędzy rodzajnikiem a rzeczownikiem, rzeczownikiem a czasownikiem lub przyimkiem a uzupełenieniem. Związek syntagmatyczny można przedstawić w postaci schematu, np. wysokie drzewo i przystojny mężczyzna realizują schemat: \nprzymiotnik + rzeczownik \n(przy czym oba te elementy muszą być w tym samym przypadku, liczbie i rodzaju). \nW powyższych przykładach można stwierdzić, że elementy pozostają ze sobą w związku syntagmatycznym, ponieważ: \n\nrzeczownik otwiera pozycję dla przymiotnika (przymiotnik opisuje cechy  rzeczownika),\nprzymiotnik nie może wystąpić w tekście bez rzeczownika:\nW ogrodzie rosło wysokie *(drzewo).\nW powyższym przykładzie brak elementu oznaczonego „*(…)” powoduje zdanie nieakceptowalne. \n\nWystępuje związek rządu (rzeczownik narzuca przymiotnikowi przypadek, liczbę i rodzaj).\nZwiązek syntagmatyczny przeciwstawia się związkowi paradygmatycznemu, czyli relacji pomiędzy elementami, które w tym samym kontekście mogą być wzajemnie zastępowalne. \nPojęcie zostało wprowadzone do językoznawstwa przez Ferdinanda de Saussure’a.\n\n\n== Bibliografia ==\nIreneusz Bobrowski: Zaproszenie do językoznawstwa. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1998, s. 64. ISBN 83-85579-97-4.\nRobert D. Van Valin: An introduction to syntax. Cambridge: Cambridge University Press, 2007, s. 239. ISBN 0-521-63199-8.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialektologia\n\nDialektologia (gr. dialektos „gwara” i logos „słowo, nauka”), także gwaroznawstwo – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem, genezą i systematyką dialektów w obrębie jakiegoś języka lub języków. Dyscyplina ta bada odmiany poszczególnych języków oparte głównie na uwarunkowaniach geograficznych (w przeciwieństwie do odmian o podłożu społecznym – socjolektów, które są przedmiotem zainteresowań socjolingwistyki, czy też form historycznych, których klasyfikacji i opisu dokonuje językoznawstwo diachroniczne). Choć socjolekty bywają włączane w ramy terminu „dialekt”, to dialektologia jako dyscyplina koncentruje się przeważnie na odmianach terytorialnych.\nJako odrębna dyscyplina językoznawcza dialektologia uformowała się w drugiej połowie XIX wieku. Bezpośrednimi impulsami były teoria falowa innowacji językowych oraz próby weryfikacji lub falsyfikacji zasady bezwyjątkowości praw głosowych głoszonej przez młodogramatyków. \nTrzon dialektologii tworzy geografia językowa, zajmująca się badaniem rozmieszczenia geograficznego różnych faktów (elementów) językowych. Pierwszą fazą badania dialektologicznego jest gromadzenie materiału w terenie, wśród użytkowników różnych gwar. Na podstawie zebranych danych można opublikować opis monograficzny danego dialektu, opis zróżnicowania języka etnicznego na pewnym terytorium czy też słownik gwarowy, omawiający różnice między językiem standardowym a daną mową ludową.\nTermin ten z biegiem czasu zyskiwał nowe człony określające w miarę rozwoju samej dyscypliny naukowej. Uwzględniając nowe zakresy badawcze dialektologii i osiągnięcia językoznawstwa współczesnego, wprowadzono m.in. takie innowacje terminologiczne jak: dialektologia społeczna, dialektologia miejska, dialektologia socjolingwistyczna, dialektologia socjalna, dialektologia środowiskowa, dialektologia geograficzna, dialektologia ludowa, dialektologia historyczna, dialektologia opisowa, dialektologia synchroniczna (współczesna). W kontekście historycznej polszczyzny można mówić o dialektologii staropolskej (filologicznej).\n\n\n== Polscy dialektolodzy ==\nWybrani polscy dialektolodzy:\n\nJerzy Bartmiński (ur. 1939)\nJan Basara (ur. 1929)\nKarol Dejna (1911–2004)\nJózef Kąś\nKazimierz Nitsch (1874–1958)\nJerzy Sierociuk\nKazimierz Sikora\nBłażej Osowski\n\n\n== Zobacz też ==\n\nwariacja językowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nKość J., Aspekty historyczne dialektologii opisowej a dialektologia historyczna [w:] W. Książek–Bryłowa, H. Duda, Język polski. Współczesność–historia, Lublin, 2000.\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Akcent (socjolingwistyka)\n\nAkcent (ang. accent) – forma wymowy właściwa dla pewnej osoby, miejsca lub narodu. Akcent może być uwarunkowany lokalizacją geograficzną (akcent regionalny/geograficzny), statusem socjoekonomicznym, przynależnością etniczną, kastą lub klasą społeczną (akcent socjalny) czy też wpływem mowy ojczystej (akcent obcy).\nAkcent obejmuje takie cechy jak wymowa głosek i prozodia. Choć gramatyka, leksyka i inne właściwości językowe mogą iść w parze z akcentem, w językoznawstwie pojęcie akcentu odnosi się do różnic w wymowie, termin „dialekt” określa zaś szerszy zakres cech językowych. Akcent może stanowić jeden z elementów dialektu. W Wielkiej Brytanii akcenty uważa się za niezależne od dialektów.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDavid Crystal: A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wyd. 6. Malden: Blackwell Publishing, 2008. DOI: 10.1002/9781444302776. ISBN 978-1-4443-0277-6. ISBN 978-1-4051-5296-9. OCLC 873604136. (ang.).\nRonald Carter: Introducing Applied Linguistics: An A–Z Guide. London: Penguin English, 1993. ISBN 0-14-081364-0. OCLC 30615004. (ang.).\nRobert Lawrence Trask: The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics. Chicago: Fitzroy Dearborn, 2000. ISBN 1-57958-218-4. OCLC 1101226560. (ang.).\nGary Weismer, David K. Brown: Introduction to Communication Sciences and Disorders: The Scientific Basis of Clinical Practice. San Diego: Plural Publishing, 2021. ISBN 978-1-63550-316-6. ISBN 978-1-59756-297-3. OCLC 1187180406. [dostęp 2024-01-19]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "De vulgari eloquentia\n\nDe vulgari eloquentia (O języku pospolitym) – traktat językoznawczy Dantego Alighieri poświęcony włoskim dialektom, pisany między 1304 a 1307. \nDe vulgari eloquentia składa się z dwóch ksiąg, z których druga nie została ukończona. Traktat napisany jest po łacinie i związany jest z dążeniami włoskich ludzi nauki i sztuki propagujących używanie języka ludowego (volgare) w piśmiennictwie naukowym, literackim i religijnym. \nAutor traktatu zastanawia się nad możliwością użycia dialektów włoskich w piśmiennictwie naukowym oraz próbuje ustalić zasady dla jednolitego, szlachetnego języka narodowego, stosownego do takich właśnie celów.\nTraktat jest analizowany w W poszukiwaniu języka uniwersalnego Umberto Eco jako pierwszy utwór chrześcijańskiej Europy odnoszący się do doskonałego języka.\nPrzekład fragmentu traktatu (księga I, rozdziały I-VII) autorstwa Włodzimierza Olszańca opublikowany został w: \"Młoda Polonistyka\" 1998, nr 2 s. 79-89. Tegoż tłumacza przekład całości dzieła ukazał się w Kętach w roku 2002 pod tytułem O języku pospolitym.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJózef Heistein: Historia literatury włoskiej. Wrocław: Ossolineum, 1987. ISBN 83-0402122-6. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTraktat w serwisie The Latin Library (łac.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialekt\n\nDialekt, narzecze – wieloznaczny termin lingwistyczny. W najogólniejszym znaczeniu dialekt to odmiana języka, która odznacza się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi czy gramatycznymi, odróżniającymi ją od innych form tego języka. W szerokim ujęciu dialektem jest każda odmiana języka związana z pewną grupą osób. W wąskim znaczeniu dialekt to ograniczona terytorialnie i społecznie odmiana języka, występująca w formie mówionej lub odmiana o niższym prestiżu niż język standardowy.\nRóżnice dialektalne wykazują zasadniczo wszystkie języki świata, przy czym tylko niektóre z nich mają swoją odmianę ogólną, tzw. dialekt standardowy. Pewną formą dialektu (wariantem językowym o ustalonej strukturze) posługuje się każdy użytkownik języka. Niejednokrotnie czynniki społeczne prowadzą do porzucania cech dialektalnych na rzecz cech języka standardowego, uważanych za neutralne geograficznie. O ile w niektórych społecznościach dochodzi do zaniku różnorodności dialektalnej, to w wielu zakątkach świata cechy dialektalne nadal się utrzymują, a nawet ulegają wzmocnieniu. Dialekt często odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości danej grupy społecznej.\nWszystkie dialekty w jednakowy sposób rządzą się zespołem zasad gramatycznych, choć ich systemy bywają silnie zróżnicowane. Dialekty o niższym statusie społecznym, które nie zostały uprzywilejowane w procesie standaryzacji językowej, są nazywane dialektami niestandardowymi.\nZakres odrębności dialektalnych różni się w zależności od języka. Niektóre języki, jak np. rosyjski, przejawiają je w stosunkowo niewielkim stopniu, a istniejące dialekty mają dość szeroki zasięg geograficzny. W przypadku innych języków, takich jak niemiecki, można wyróżnić dużą liczbę wciąż żywych dialektów. Same dialekty mogą być zróżnicowane wewnętrznie i wykazywać drobne różnice na poziomie lokalnym (w języku polskim mówi się wówczas o gwarach). Granice między poszczególnymi dialektami bywają nieostre i trudne do wyznaczenia.\nBadaniem dialektów (zwłaszcza regionalnych) zajmuje się dział językoznawstwa – dialektologia. W rozumieniu dialektologii tradycyjnej dialekt to byt przeciwstawiany językowi standardowemu.\n\n\n== Historia terminu ==\nTermin „dialekt” wywodzi się z greckiego słowa diálektos (stgr. διάλεκτος) oznaczającego dyskurs, rozmowę, sposób mówienia, a które z kolei pochodzi od słów diá (stgr. διά „poprzez”) i legō (stgr. λέγω „mówię”). Określenie to pojawiło się w europejskim piśmiennictwie już w XVI wieku i pierwotnie oznaczało sposób mówienia, manierę charakterystyczną dla danego mówiącego.\nWspółcześnie pod pojęciem dialektu rozumie się odmianę jakiegoś języka, wyodrębnioną na podstawie pewnych odmienności, sprowadzających się do zróżnicowania geograficznego języka (prymarne znaczenie terminu) lub stratyfikacji społecznej jego użytkowników. Istnieje rozróżnienie między dialektami sensu stricto a socjolektami, czyli odmianami społecznymi (stratyfikacyjnymi). Podział ten nie jest jednak ścisły, gdyż odmiany geograficzne (terytorialne) bywają zarazem ograniczone socjalnie i mogą pełnić funkcję socjolektów.\nSłowem „dialekt” często określa się formy języka bez postaci pisanej, w opozycji do form ustandaryzowanych lub literackich (tzw. grafolektów), o których mawia się „języki”. Mianem dialektów bywają określane autonomiczne języki, które są pozbawione wsparcia instytucjonalnego lub tradycji piśmienniczej (niekiedy mowa np. o „dialektach afrykańskich”, w kontekście omawiania języków Afryki). Użycie to jest niezgodne z terminologią językoznawczą, gdzie „dialekt” to odmiana danego języka.\n\n\n== Rodzaje dialektów ==\nMożna wyróżnić dialekty regionalne, będące przedmiotem tradycyjnych badań dialektologicznych, oraz dialekty socjalne, których istnienie zostało stwierdzone przez późniejszą dialektologię miejską.\nBrytyjski językoznawca Peter Trudgill proponuje następujący podział dialektów:\n\ndialekty tradycyjne (ang. traditional dialects) – silnie zróżnicowane odmiany języka, właściwe dla obszarów wiejskich. Ulegają zanikowi wskutek nowoczesnych przemian społecznych, pod wpływem procesów globalizacji, powszechnej oświaty i środków masowego przekazu. Popularnie pod pojęciem dialektu rozumie się właśnie dialekty tradycyjne.\ndialekty mainstreamowe (ang. mainstream dialects) – odmiany języka wypierające dialekty tradycyjne, kształtujące się wraz z procesami mieszania i niwelacji dialektów. Należą do nich zarówno odmiany standardowe (np. brytyjska angielszczyzna standardowa), jak i odmiany niestandardowe (dialekty miejskie). Są słabiej zróżnicowane wewnętrznie niż dialekty tradycyjne i występują poza terenami wiejskimi; jednocześnie w dużym stopniu odzwierciedlają stratyfikację społeczną. Dialekty miejskie bywają przedmiotem krytyki na gruncie tradycji preskryptywizmu, a dawni dialektolodzy postrzegali je jako „zniekształcone” formy języka standardowego.\n\n\n== Język jako zespół dialektów ==\nJęzyk daje się rozpatrywać jako zespół dialektów, w skład którego wchodzą z jednej strony odmiany regionalne i społeczne, a z drugiej – ponadgwarowe standardy (odmiany społecznie prestiżowe). Język, jako zbiór różnych tworów językowych, zawsze się manifestuje w postaci pewnej odmiany. Z tego wynika, że każdy użytkownik języka posługuje się jakimś dialektem (rozumianym jako odmiana języka), standardowym lub niestandardowym. Pośród dialektów wchodzących w skład języka nie można wyróżnić odmian wyższych ani niższych (pod względem cech wewnętrznych), choć obiegowe poglądy często przypisują rozmaitym dialektom różną wartość, a dany dialekt może być powiązany z określoną rolą komunikacyjną.\nPraktyka używania dwóch odmian języka przez jedną wspólnotę komunikatywną jest nazywana dyglosją.\n\n\n== Charakterystyka pojęcia ==\nW rozumieniu językoznawstwa dialekt jest formą egzystencji języka charakterystyczną dla pewnej grupy jego użytkowników. Termin ten odnosi się w pierwszej kolejności do form wydzielonych geograficznie (geolektów/regiolektów), choć w szerszym sensie, charakterystycznym dla językoznawstwa angielskiego (gdzie dialect to w praktyce często synonim variety), może dotyczyć także mowy jakiejś grupy społecznej (socjolekt) lub etnicznej (etnolekt). Zgodnie z powszechnie spotykanym ujęciem jako swoiste dialekty można rozpatrywać wszystkie odmiany języka, także standardowe (literackie); w lingwistyce czyni się zatem rozróżnienie między dialektami standardowymi a niestandardowymi (wernakularnymi). W języku codziennym, a także w niektórych tradycjach językoznawczych występuje węższe rozumienie terminu, zgodnie z którym dialekt to regionalny (czasami socjalny) wariant języka, z założenia odróżniany od języka standardowego. Takie znaczenie jako główne przyjmują terminy pokrewne w wielu językach europejskich, gdzie dialekt jest kojarzony z odmianami niestandardowymi (niem. Dialekt, fr. dialecte, wł. dialetto). W tekstach anglojęzycznych podkreśla się neutralność terminu „dialekt”, który nie jest przeciwstawiany standardowi. W skrajnej definicji pojęcie dialektu odnosi się również do idiolektów, tj. kodów właściwych dla poszczególnych jednostek.\nOba podejścia do definicji dialektu funkcjonują równolegle, choć w przypadku niektórych języków stosowanie opozycji standard-dialekt budzi wątpliwości z przyczyn obiektywnych. Przykładem może być język włoski, w którym podstawę języka standardowego tworzy dialekt florencki, równorzędny innym dialektom tego języka, które mogą być zresztą rozpatrywane jako siostrzane języki romańskie. Odmiany standardowe, które są rozwijane w procesie planowania językowego, mogą mieć różne pochodzenie – czasem w charakterze standardu i odmiany jednoczącej społeczność przyjmuje się istniejący dialekt prestiżowy, a czasem dochodzi do wypracowania odmiany pandialektalnej, łączącej cechy różnych odmian lokalnych.\nPoszczególne dialekty można często dzielić na mniejsze formy, odzwierciedlające ich wewnętrzne zróżnicowanie: warianty lub poddialekty (subdialekty), w polskiej tradycji językoznawczej nazywane gwarami. Terminy „dialekt” i „gwara” są jednak często traktowane jako równoznaczne, zarówno w języku codziennym, jak i w użyciu językoznawczym. W kontekście badań literaturoznawczych pojęciem w praktyce tożsamym z szerzej ujmowanym dialektem jest rejestr.\n\n\n=== Inne znaczenia i pojęcia pokrewne ===\nW języku codziennym mianem dialektów określa się również języki pozbawione formy pisanej lub standaryzacji, używane w krajach rozwijających się lub odizolowanych częściach świata. Takie znaczenie terminu nie znajduje szerokiej akceptacji w literaturze językoznawczej, gdzie mówi się raczej o językach wernakularnych.\nSpecjaliści czynią rozróżnienie między terminami „dialekt”, „slang” i „akcent”: akcent w socjolingwistyce dotyczy jedynie sposobu wymowy, tzn. cech fonetycznych lub fonologicznych właściwych dla pewnej grupy ludzi, slang stanowi zaś zbiór specyficznych środków leksykalnych, zwykle nietrwałych i kojarzonych ze środowiskami młodzieżowymi. Dialektem nazywa się natomiast odmianę języka, która jest odrębna na płaszczyźnie gramatyki, również w zakresie fonologii, a często także na poziomie słownictwa. Szczegóły rozpatrywanych cech różnią się w zależności od tradycji lub sytuacji językowej. W Stanach Zjednoczonych akcent stanowi część dialektu, a w Wielkiej Brytanii jest uważany za element niezależny od dialektu.\n\n\n== Język a dialekt ==\nDialektami nazywane są różne odmiany jednego języka mówionego. O uznaniu jakiegoś bytu językowego za odrębny język, nie zaś za wariant danego języka nierzadko bardziej decydują rozstrzygnięcia pozajęzykoznawcze niż językoznawcze. W dyskusjach o różnicy pomiędzy językiem a dialektem często pojawia się aforyzm, przypisywany Maxowi Weinreichowi: „Język to dialekt z armią i flotą wojenną”. Jak głosi powiedzenie, rozróżnienie między terminami „język” a „dialekt” nie jest ścisłe: wydzielanie języków ma często charakter konwencjonalny i jest wyraźnie zależne od czynników socjopolitycznych. W publikacjach polskich pojawia się termin „etnolekt”, który ma zastosowanie w przypadkach, gdy próby sprecyzowania statusu danego bytu językowego (jako dialektu lub osobnego języka) budzą kontrowersje. W niektórych sytuacjach samodzielny status języka można stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, gdyż jego odrębność od innych etnolektów (niem. Abstand) jest silnie zarysowana na wszelkich poziomach językowych (przykładem jest odosobniony język baskijski).\nNa gruncie językoznawstwa można uznać, że dwa kody tworzą jeden język, jeśli są między sobą zrozumiałe. Kryterium to nie jest jednak stosowane w sposób ścisły, gdyż zjawisko wzajemnej zrozumiałości może przybierać różne stopnie nasilenia i występować w sposób asymetryczny. Rygorystyczne przestrzeganie tego kryterium uniemożliwiają również społeczne uwarunkowania językowe, w tym powstawanie organizmów państwowych oraz procesy standaryzacyjne w obrębie kontinuów dialektalnych (sprzyjające wyodrębnianiu języków typu Ausbau). Odrębność języków narodowych może być uwydatniana poprzez niezależne próby planowania językowego (np. w krajach byłej Jugosławii). Istotną rolę odgrywa także odległość geograficzna poszczególnych bytów językowych (dotyczy to np. języków polinezyjskich). Ponadto nie wszystkie społeczności posiłkują się terminami „dialekt” i „język”, co może prowadzić do nieporozumień. W krajach Pacyfiku języki często nie mają lokalnych nazw, a ich użytkownicy posługują się wyrażeniami typu „nasz język”, „właściwy język”; bądź wręcz odwrotnie – istnieje kilka nazw odnoszonych do tego samego języka (często są to nazwy istotnych miejscowości lub nazwy różnych dialektów, dla których nie istnieje wspólne określenie; odmiany takie bywają rozpatrywane w literaturze jako różne od siebie języki). W niektórych zakątkach świata trudno określić stopień wzajemnej zrozumiałości między językami, do czego przyczynia się praktyka wielojęzyczności.\nPrzykładem mowy o spornym statusie jest kaszubszczyzna, uznawana przez niektórych specjalistów za dialekt języka polskiego, a przez innych za język zupełnie odrębny od polszczyzny ogólnej. Także wśród użytkowników mowy kaszubskiej nie ma jednomyślności na powyższy temat; Ministerstwo Edukacji RP uznało ostatecznie w 1996 roku kaszubszczyznę za język regionalny. Z drugiej strony język chiński oficjalnie (i przez większość użytkowników) uznawany jest za jeden język o dużej liczbie dialektów, pomimo że całkowicie wzajemnie niezrozumiałych, a specjaliści uznają go raczej za zespół języków. Poglądowi temu sprzyja fakt, iż dialekty chińskie mają wspólną formę języka pisanego.\nW niektórych zakątkach świata, gdzie ludność posługuje się blisko spokrewnionymi i podobnymi językami, można mówić o istnieniu kontinuum, w którym trudno nakreślić granice między różnymi językami. Przykładowo pewne dialekty języka niderlandzkiego są zbliżone do gwar dolnoniemieckich, choć te używane w Holandii są uznawane za gwary niderlandzkie, a gwary w granicach Niemiec – za gwary niemieckie. Rozróżnienie to wynika z czynników politycznych.\n\n\n== Zobacz też ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nFrantišekF. Čermák FrantišekF., Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praha: Nakladatelství Karolinum, Univerzita Karlova, 2011, ISBN 978-80-246-1946-0, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746  (cz.).\nJ.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 909089704 [dostęp 2023-10-06]  (ang.).\nDavidD. Crystal DavidD., A Dictionary of Linguistics and Phonetics, wyd. 6, Malden: Blackwell Publishing, 2008, DOI: 10.1002/9781444302776, ISBN 978-1-4051-5296-9, ISBN 978-1-4443-0277-6, OCLC 873604136  (ang.).\nJurajJ. Dolník JurajJ., Základy lingvistiky, Bratislava: Stimul, 1999, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637  (słow.).\nRalph W.R.W. Fasold Ralph W.R.W., The politics of language, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 373–400, ISBN 978-0-521-84768-1  (ang.).\nLuisannaL. Fodde Melis LuisannaL., Race, Ethnicity and Dialects: Language Policy and Ethnic Minorities in the United States, Milano: FrancoAngeli, 2002 (Collana Università 37), ISBN 978-88-464-3912-3, OCLC 249564246  (ang.).\nSándorS. Hervey SándorS., IanI. Higgins IanI., MichaelM. Loughridge MichaelM., Thinking German Translation: A Course in Translation Method: German to English, London–New York: Routledge, 1995 (Thinking Translation), DOI: 10.4324/9780203429464, ISBN 978-0-203-42946-4, ISBN 0-415-11637-6, ISBN 0-415-11638-4, ISBN 978-1-134-81897-6, OCLC 252867550 .\nJames R.J.R. Hurford James R.J.R., Grammar: A Student’s Guide, Cambridge: Cambridge University Press, 1994, ISBN 978-0-521-45627-2, OCLC 844200524  (ang.).\nIstvánI. Lanstyák IstvánI., Maďarčina na Slovensku – štúdia z variačnej sociolingvistiky / Hungarian in Slovakia – A Study in Variational Sociolinguistics, „Sociologický Časopis / Czech Sociological Review”, 38 (4), 2002, s. 409–427, ISSN 0038-0288, JSTOR: 41131826  (słow.).\nRosinaR. Lippi-Green RosinaR., English With an Accent: Language, Ideology, and Discrimination in the United States, London–New York: Routledge, 1997, ISBN 978-0-415-11477-6, OCLC 35145942  (ang.).\nAlfred F.A.F. Majewicz Alfred F.A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 [zarchiwizowane]  (pol.).\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nNatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1  (ang.).\nRobert LawrenceR.L. Trask Robert LawrenceR.L., The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics, Chicago: Fitzroy Dearborn, 2000, ISBN 978-1-57958-218-0, OCLC 1101226560  (ang.).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMariaM. Bolek MariaM., PawełP. Chról PawełP., Język i dialekt. Czym się różnią? [online], Portal o języku, 27 marca 2024 [dostęp 2024-06-28] .\nBronisławB. Jakubowski BronisławB., Język czy dialekt?, „Wiedza i Życie”, Andrzej Gorzym, 4/1999, Warszawa: Prószyński i Ska, 1999, ISSN 0137-8929 [dostęp 2015-05-02] [zarchiwizowane z adresu 2019-09-15] .\nStanislavaS. Kloferová StanislavaS., Dialekt, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [dostęp 2024-06-28]  (cz.). Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialekt niestandardowy\n\nDialekt niestandardowy, dialekt nieliteracki (ang. non-standard dialect) – odmiana języka niepełniąca funkcji normy instytucjonalnej, nieuprzywilejowana w procesie standaryzacji językowej i zwykle pozbawiona prestiżu przypisywanego językowi standardowemu (odmianie standardowej). Dialekty nieliterackie można wydzielać na podstawie takich czynników jak: lokalizacja geograficzna, powiązanie etniczno-klasowe, obecność stygmatyzowanych cech językowych. Z reguły nie są stosowane w nauczaniu, gdzie preferuje się standardową odmianę języka. Występują przede wszystkim w formie ustnej i są kojarzone z niższym statusem socjoekonomicznym.\nDialekty niestandardowe, choć pozbawione formalnej kodyfikacji, wyposażone są w pełnoprawne systemy gramatyki, umożliwiające sprawną komunikację wśród ich użytkowników. Z perspektywy lingwistycznej nie są one kodami gorszymi ani mniej cennymi względem standardu (zwanego też dialektem standardowym); w jednakowym bowiem stopniu rządzą się zasadami językowymi. W niektórych przypadkach są stosowane również w postaci pisanej, choć należy wówczas założyć, że są pozbawione wypracowanych przepisów ortograficznych. Od języków standardowych odróżniają się zasadniczo nie walorami wewnętrznojęzykowymi (związanymi np. z cechami struktury), lecz przypisywanym im prestiżem społecznym.\nDialekty niestandardowe są popularnie postrzegane jako „niepoprawne”, „nieczyste” lub „nielogiczne” formy języka, w odróżnieniu od języka standardowego, który podlega procesom kodyfikacyjnym i jest kojarzony z wykształconymi warstwami społeczeństwa. Niekiedy standard bywa utożsamiany z samym językiem. Sądy te mają charakter post-hoc i znajdują swoje oparcie w statusie społecznym osób posługujących się poszczególnymi odmianami języka. W niektórych wspólnotach komunikatywnych wyrazem tego rozróżnienia jest zjawisko dyglosji, tj. jednoczesne występowanie w społeczności dwóch odrębnych odmian danego języka. Dialekt niestandardowy służy wówczas jako narzędzie komunikacji codziennej (np. w rozmowach z przyjaciółmi i rodziną), dialekt standardowy jest zaś rezerwowany dla sytuacji bardziej formalnych. Wykształceni przedstawiciele klasy średniej mogą całkowicie preferować język standardowy (np. w południowej Anglii) lub utrzymywać dwudialektalność, zachowując znajomość i użycie dialektu nieliterackiego (np. w Holandii i Niemczech). Istnieje bowiem wyraźna korelacja między językiem a klasą społeczną, szczególnie na terenach miejskich, gdzie dialekt niestandardowy jest kojarzony z klasą robotniczą, a standard uchodzi za właściwy dla klasy średniej. W niektórych społecznościach językowych (np. w Szwajcarii czy Norwegii) posługiwanie się dialektami niestandardowymi jest powszechne i akceptowane w szerokim spektrum sytuacji społecznych, również w kontaktach formalnych lub technicznych.\nNiektórzy badacze jako „wernakularne” (vernacular) określają odmiany i cechy językowe, którym przypisuje się zauważalny stygmat społeczny. W odniesieniu do form odbiegających od języka standardowego, ale pozbawionych wyraźnego nacechowania społecznego, sugeruje się zaś stosować termin nonmainstream dialect. Autorzy publikacji Dialects at School: Educating Linguistically Diverse Students wychodzą przy tym z założenia, że termin „dialekt niestandardowy” (non-standard dialect) ma w sobie zawarty ładunek wartościujący, niewłaściwy w kontekście naukowym.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ndialekt\ngwara\ngwara miejska\ngramatyka tradycyjna\nsocjolekt\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nThe American Heritage Guide to Contemporary Usage and Style, Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2005, ISBN 978-0-618-60499-9, OCLC 858902831  (ang.).\nKarenK. Calteaux KarenK., Standard and non-standard African language varieties in the urban areas of South Africa: main report for the STANON Research Programme, Pretoria: HSRC Publishers, 1996, ISBN 978-0-7969-1754-6, OCLC 39361105  (ang.).\nJennyJ. Cheshire JennyJ. i inni, Dialect and Education in Europe: A General Perspective, [w:] JennyJ. Cheshire i inni red., Dialect and Education: Some European Perspectives, Clevedon: Multilingual Matters, 1989 (Multilingual Matters 53), s. 1–12, ISBN 978-1-85359-035-1, OCLC 44961289  (ang.).\nEdgar A.E.A. Gregersen Edgar A.E.A., Language in Africa: An Introductory Survey, New York: Gordon & Breach, 1977, ISBN 978-0-677-04380-7, OCLC 3256139  (ang.).\nRajendR. Mesthrie RajendR., Standardisation and variation in South African English, „Stellenbosch Papers in Linguistics Plus”, 26, 1994, s. 181–201, DOI: 10.5842/26-0-128  (ang.).\nPeterP. Trudgill PeterP., Standard English: what it isn’t, [w:] TonyT. Bex, Richard J.R.J. Watts (red.), Standard English: The Widening Debate, London–New York: Routledge, 1999, s. 117–128, DOI: 10.4324/9780203054062, ISBN 0-415-19163-7, ISBN 978-0-203-05406-2, OCLC 179162066 [zarchiwizowane z adresu 2018-04-05]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialektologia historyczna\n\nDialektologia historyczna – dział językoznawstwa zajmujący się rekonstrukcją dialektów oraz rekonstrukcją zróżnicowania dialektalnego.\nNa podstawie myśli Józefa Kościa, celem dialektologii historycznej jest rekonstrukcja dialektów staropolskich, zatem przedmiotami tej są dialekty staropolskie i rekonstrukcja staropolskiego zróżnicowania dialektalnego. Posługuje się ona metodą filologiczną lub retrospektywną, lub obiema tymi metodami łącznie, bazując na dawnych źródłach pisanych. W dialektologii historycznej dominuje opis ewolucyjny budowany na wiedzy o poszczególnych etapach historycznych rozwoju terytorialnego języka, więc służy ona określeniu udziału poszczególnych obszarów dialektalnych w kształtowaniu literackiej odmiany języka narodowego. W porównaniu do dialektologii opisowej, perspektywa diachroniczna pogłębia się w dialektologii historycznej i obejmuje coraz to nowe terytoria językowe.\n\n\n== Stosunek między dialektologią historyczną a dialektologią opisową ==\nPrzejrzystość relacji terminologicznej między dialektologią historyczną a opisową nie znajduje jednak odbicia w rozłączności ujęć diachronicznych i synchronicznych w obu tych subdyscyplinach dialektologicznych, na co zwrócił uwagę już Kazimierz Nitsch, pisząc, że „nieścisłe jest jeszcze dziś spotykane czasem rozróżnienie: dialektologia opisowa – dialektologia historyczna, bo i historyczna może być opisową, a dialektologia traktowana w tej książce [tj. w Dialektach języka polskiego] jest dialektologią dzisiejszą, nie tylko opisową, bo próbująca też sięgać w przeszłość. […] Wobec braku ścisłej granicy między historią a geografią języka w każdej pracy gramatycznej niejedno odnosi się do jego dialektów”. Również Mieczysław Karaś wyraził pogląd, że „diachronia i synchronia w opisie dialektologicznym mogą się przenikać, równocześnie na siebie oddziaływać. I to jest jedna płaszczyzna, na której występują obie warstwy; jest to płaszczyzna czasowa (chronologiczna), przy czym chronologia pojęta tu jest jako współistnienie”. Zatem badania dialektologiczne nie spełniają postulatu ścisłego rozgraniczenia płaszczyzny synchronicznej od diachronicznej w językoznawstwie, które to rozróżnienie ma już dość długą tradycję, gdyż wywodzi się z koncepcji naukowych m.in. Ferdinanda de Saussure’a, Jana Niecisława Baudouina de Courtenay czy Josta Wintelera. Według Józefa Kościa, rozróżnienie dialektologia opisowa – dialektologia historyczna niezupełnie pokrywa się z podziałem dialektografia – dialektologia, wprowadzonym przez Karola Dejnę. Karol Dejna uznał, że dialektologia bierze „za podstawę stwierdzony i opisany przez dialektografię stan gwarowy”. Finalnym zadaniem dialektologii opisowej i historycznej jest całościowy opis ewolucji terytorialnej języka polskiego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDejna K., Dialekty polskie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, 1973.\nKaraś M., Diachronia i synchronia w ujmowaniu faktów dialektologicznych, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Językoznawcze, z. 21, 1968.\nNitsch K., Dialekty języka polsiego [w:] K. Nitsch, Wybór pism polonistycznych, t. 4, Pisma dialektologiczne, Wrocław–Kraków, 1958.\nKość J., Aspekty historyczne dialektologii opisowej a dialektologia historyczna [w:] W. Książek–Bryłowa, H. Duda, Język polski. Współczesność–historia, Lublin, 2000.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialektologia miejska\n\nDialektologia miejska – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem języka miejskiego, ściślej – mówionej odmiany języka narodowego: ogólnej, potocznej, gwarowej, żargonowej we wzajemnych relacjach, używanej przez mieszkańców danego miasta, na całym jego obszarze, we wszystkich przejawach życia społecznego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nKość J., Aspekty historyczne dialektologii opisowej a dialektologia historyczna [w:] W. Książek–Bryłowa, H. Duda, Język polski. Współczesność–historia, Lublin, 2000.\nLubaś W., Dialektologia miejska. Przedmiot. Zakres. Metoda, „Język Polski” 63, z. 4–5, 1983.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialektologia opisowa\n\nDialektologia opisowa – dział językoznawstwa zajmujący się opisem dialektów współczesnych.\n\n\n== Koncepcje ==\nW koncepcji językoznawcy Józefa Kościa przedmiotem badawczym dialektologii opisowej są dialekty współczesne i ich opis. Według Witolda Taszyckiego należy ona do dziedziny językoznawstwa synchronicznego, choć dialektologia uprawiana współcześniej sięga również do diachronii. Opiera się na bezpośredniej obserwacji mówionych, współczesnych gwar ludowych. W ewolucji metod badawczych dialektologii opisowej zaznacza się wyraźnie ograniczanie roli komponentu historycznego na rzecz opisu wariantywności cech gwarowych determinowanej zewnętrznymi czynnikami procesu komunikacji językowej.\n\n\n== Stosunek między dialektologią historyczną a dialektologią opisową ==\nPrzejrzystość relacji terminologicznej między dialektologią historyczną a opisową nie znajduje jednak odbicia w rozłączności ujęć diachronicznych i synchronicznych w obu tych subdyscyplinach dialektologicznych, na co zwrócił uwagę już Kazimierz Nitsch, pisząc, że „nieścisłe jest jeszcze dziś spotykane czasem rozróżnienie: dialektologia opisowa – dialektologia historyczna, bo i historyczna może być opisową, a dialektologia traktowana w tej książce [tj. w Dialektach języka polskiego] jest dialektologią dzisiejszą, nie tylko opisową, bo próbująca też sięgać w przeszłość. […] Wobec braku ścisłej granicy między historią a geografią języka w każdej pracy gramatycznej niejedno odnosi się do jego dialektów”. Również Mieczysław Karaś wyraził pogląd, że „diachronia i synchronia w opisie dialektologicznym mogą się przenikać, równocześnie na siebie oddziaływać. I to jest jedna płaszczyzna, na której występują obie warstwy; jest to płaszczyzna czasowa (chronologiczna), przy czym chronologia pojęta tu jest jako współistnienie”. Zatem badania dialektologiczne nie spełniają postulatu ścisłego rozgraniczenia płaszczyzny synchronicznej od diachronicznej w językoznawstwie, które to rozróżnienie ma już dość długą tradycję, gdyż wywodzi się z koncepcji naukowych m.in. Ferdinanda de Saussure’a, Jana Niecisława Baudouina de Courtenay czy Josta Wintelera. Według Józefa Kościa rozróżnienie dialektologia opisowa – dialektologia historyczna niezupełnie pokrywa się z podziałem dialektografia – dialektologia, wprowadzonym przez Karola Dejnę. Karol Dejna uznał, że dialektologia bierze „za podstawę stwierdzony i opisany przez dialektografię stan gwarowy”. Finalnym zadaniem dialektologii opisowej i historycznej jest całościowy opis ewolucji terytorialnej języka polskiego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDejna K., Dialekty polskie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, 1973.\nKaraś M., Diachronia i synchronia w ujmowaniu faktów dialektologicznych, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Językoznawcze, z. 21, 1968.\nNitsch K., Dialekty języka polsiego [w:] K. Nitsch, Wybór pism polonistycznych, t. 4, Pisma dialektologiczne, Wrocław–Kraków, 1958.\nKość J., Aspekty historyczne dialektologii opisowej a dialektologia historyczna [w:] W. Książek–Bryłowa, H. Duda, Język polski. Współczesność–historia, Lublin, 2000.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialektologia społeczna\n\nDialektologia społeczna – obejmuje ona badaniami odmienne od języka ogólnego dialekty miejskie, problemy dyferencjacji socjalnej języka oraz zagadnienie kształtowania się nowych dialektów powstających w wyniku migracji ludności czy też procesów industrializacji i urbanizacji.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nEJO, Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Warszawa-Kraków-Wrocław, 1995.\nKość J., Aspekty historyczne dialektologii opisowej a dialektologia historyczna [w:] W. Książek–Bryłowa, H. Duda, Język polski. Współczesność–historia, Lublin, 2000.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialektyzacja\n\nDialektyzacja, gwaryzacja – stylizacja polegająca na wprowadzeniu do utworu literackiego (całości lub jego części) słownictwa, zwrotów, form gramatycznych pochodzących z określonego dialektu ludowego, tzw. dialektyzmów. Dialektyzacja jest świadomym zabiegiem literackim służącym odtworzeniu lokalnego kolorytu, charakterystyce środowiska lub poszczególnych bohaterów, np. Chłopi W. Reymonta, Na Skalnym Podhalu K. Przerwy Tetmajera.\nJest również zaliczana do środków stylistycznych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nElżbietaE. Olinkiewicz ElżbietaE., KatarzynaK. Radzymińska KatarzynaK., HalinaH. Styś HalinaH., Słownik Encyklopedyczny - Język polski, Europa, 1999, ISBN 83-87977-20-9 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialektyzm\n\nDialektyzm (gr. diálogos „rozmowa” i dialektikē „dialektyka” z diálektos „sposób mówienia”), gwaryzm – element językowy właściwy dla dialektu lub grupy dialektów, używany głównie w komunikacji ustnej. Dialektyzmem może być np. pojedynczy wyraz (np. uświerknąć zamiast zmarznąć) lub połączenie wyrazowe (frazeologizm); wyróżnia się także dialektyzmy gramatyczne (pójdźwa zam. pójdźmy), składniowe (np. gęsi lecieli) i fonetyczne (np. kóń zam. koń).\nW węższym (funkcjonalnym) ujęciu dialektyzm to cecha gwarowa przeniesiona na grunt języka standardowego. W literaturze takie zastosowanie dialektyzmu stanowi formę ekspresji artystycznej (dialektyzacja), natomiast niecelowe jego użycie w języku ogólnym, bez poczucia jego nacechowania stylistycznego, może być uważane za błąd językowy. Dialektyzmy to również elementy gwarowe zakorzenione w języku ogólnym (przeważnie chodzi o wyrazy związane z folklorem lub kulturą materialną), które utraciły pierwotne zabarwienie regionalne. Na określenie tego rodzaju gwaryzmów używa się też terminu „zapożyczenia wewnętrzne”.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nregionalizm\nargotyzm\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Diasystem\n\nDiasystem – analiza lingwistyczna ustanowiona w celu zdekodowania lub przedstawienia kilku spokrewnionych odmian językowych i uwydatnienia ich różnic strukturalnych.\nTermin „diasystem” został stworzony przez dialektologa Uriela Weinreicha i upubliczniony w pracy z 1954 r. Uczynił to w ramach inicjatywy zabiegającej o poszerzenie perspektyw teorii strukturalistycznej i włączenie do niej analizy dialektologicznej, co miało pomóc w zrozumieniu zjawiska zróżnicowania dialektalnego. Pod koniec lat 50. propozycja Weinreicha zaowocowała badaniami mającymi na celu jej weryfikację. Uznano jednak, że koncepcja ta jest trudna do uzasadnienia, przynajmniej w kontekście strukturalizmu. Po pojawieniu się teorii generatywnej w latach 60. badacze próbowali zastosować podejście generatywne przy opracowywaniu wyjaśnień diasystemowych; jednakże również to nie przyniosło pozytywnego rezultatu.\nCzęść socjolingwistów stoi na stanowisku, że idea diasystemu jako środka włączającego wariację w teorię lingwistyczną została wyparta przez pojęcie zmiennej językowej, wprowadzone przez Williama Labova. W związku z tym koncepcja ta nie była nigdy częścią żadnej znaczącej teorii językowej, a termin ten znajduje ograniczone zastosowanie w językoznawstwie.\nW innym ujęciu diasystem to system zawierający kilka podsystemów o tym samym rodzaju. Na przykład diasystem fonologiczny języka narodowego zawiera w sobie systemy fonologiczne poszczególnych dialektów terytorialnych.\n\n\n== Zobacz też ==\ndyglosja\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJ.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998 (Cambridge textbooks in linguistics), DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 56219609  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dyglosja\n\nDyglosja (z gr. διγλωσσία, diglossia „dwujęzyczność”) – sytuacja, w której jedna społeczność językowa posługuje się dwiema odmianami języka (systemami językowymi), spełniającymi różne funkcje i mającymi własny zakres zastosowania. Charles Ferguson opisał dyglosję jako kontrast między dwoma wariantami językowymi, wyższym (H, high) i niższym (L, low). Stanowi formę społecznego bidialektyzmu lub bilingwizmu.  Czasem dochodzi do współistnienia więcej niż dwóch systemów językowych.\nWedług ujęcia Fergusona odmiana niska (zwana również potoczną lub nieformalną) charakteryzuje się niższym prestiżem, mniejszym wsparciem instytucjonalnym, dominacją w domenie nieformalnej oraz prostotą strukturalną. Niekiedy wręcz nie jest postrzegana jako „prawdziwy język”. Jest wariantem używanym w środowisku domowym, przyswajanym w sposób naturalny jako język ojczysty. Odmiana wysoka to natomiast wariant stosowany w piśmie (np. w literaturze, poezji, korespondencji, gazetach) i w oficjalnych wypowiedziach ustnych (jak np. wykłady, kazania czy też w programach informacyjnych). Jej znajomość nabywana jest przede wszystkim na drodze edukacji formalnej.\nDyglosja przybiera różne stopnie nasilenia. Może polegać na współistnieniu dwóch odmian (dialektów) tego samego języka, ale w skrajnych przypadkach mowa o odrębnych, nawet niespokrewnionych językach (np. języki hiszpański i guarani w Paragwaju). Pierwotnie pod pojęciem dyglosji rozumiano jednak zróżnicowanie w obrębie (jednego) języka narodowego.\nO pewnej formie dyglosji można mówić w przypadku wszystkich społeczności, w których czyni się rozróżnienie między językiem literackim (standardowym) a nieliterackim. Ferguson zarezerwował pojęcie dyglosji dla sytuacji, w których istnieje silnie zarysowana granica między odmianą niską a wysoką, przy czym odmiana wysoka (standard) nigdy nie służy jako środek swobodnej komunikacji (inaczej niż w przypadku niektórych języków, gdzie standard zbliża się do „zwykłego” języka pewnego regionu lub grupy społecznej – co określono jako sytuację typu „standard-with-dialects”). Można przyjąć, że w sytuacji dyglosji odmiana wysoka nie jest zrozumiała dla użytkowników języka bez edukacji szkolnej.\nZjawisko dyglosji jest powszechne m.in. w krajach arabskich, niemieckojęzycznej części Szwajcarii, na Haiti oraz w południowych Indiach . Dyglosję zaobserwowano też w krajach malajskojęzycznych, w Malezji, Brunei i w Indonezji . Sytuacja językowa w Indonezji jest o tyle złożona, że standardowy język narodowy (indonezyjski) wchodzi w kontakt zarówno z odmianami lokalnymi, jak i zupełnie odrębnymi językami. Silna i skomplikowana dyglosja występuje również w Chinach (poza odmianą wysoką funkcjonuje mandaryński potoczny wraz z regionalnymi dialektami/językami chińskimi). W relacji dyglosji występują języki janomamskie z Ameryki Południowej (odmiana wayamo służy jako lingua franca między użytkownikami odmian lokalnych).\nJednoczesne funkcjonowanie czeszczyzny literackiej (spisovná čeština jako odmiana wysoka) i interdialektu ogólnoczeskiego (obecná čeština jako zróżnicowana regionalnie odmiana niska) również bywa podkładane pod pojęcie dyglosji.\n\n\n== Dyglosja łaciny i greki ==\nDyglosja zaczęła występować w epoce cesarstwa rzymskiego w łacinie i grece w związku z tendencjami archaistycznymi w literaturze, jakie nasiliły się w II wieku n.e. W efekcie językiem potocznym ludności greckojęzycznej był tzw. dialekt koine (gr. „wspólny”) stanowiący naturalnie rozwijającą się mieszankę dialektów greckich, literaturę natomiast zdominował dialekt attycki z przełomu V i IV wieku p.n.e. (czyli z epoki 600–700 lat wcześniejszej).\nRóżnice pomiędzy językiem potocznym a literackim zaczęły też od II wieku n.e. stopniowo występować w łacinie, aczkolwiek ostateczny rozpad na czysto literacką „łacinę” oraz mówione „języki romańskie” datuje się dopiero na VIII/IX wiek n.e. Proces ten został wydatnie przyspieszony przez upadek cesarstwa zachodniorzymskiego i ruinę rzymskiej kultury, cywilizacji, a zwłaszcza szkolnictwa.\nWspółcześnie dyglosja występowała w Grecji pod rządami tzw. pułkowników, kiedy językiem urzędowym była greka „oczyszczona”, tzw. katharewusa, natomiast językiem potocznym – greka „ludowa”, tzw. dimotiki.\n\n\n== Dyglosja języka arabskiego ==\nPrzed narodzinami islamu plemiona arabskie mówiły różnymi dialektami, jednak miały wspólny język, tzw. koine poetycką, wykorzystywaną w poezji oraz w kontaktach międzyplemiennych – zawierał on wiele najbardziej powszechnych zwrotów.\nW VIII wieku została opracowana przez gramatyków norma języka arabskiego, mająca, zgodnie z intencjami kompilatorów, bazować na koine poetyckiej oraz na języku Koranu spisanego w VII wieku, który do dziś jest dla Arabów najwyższym wzorcem stylistycznym. Język klasyczny nie jest dla nikogo językiem ojczystym i uznawany jest przez niektórych współczesnych językoznawców za język sztuczny.\nW złotych wiekach cywilizacji islamu język klasyczny służył tylko literaturze, liturgii i administracji, na co dzień w dalszym ciągu posługiwano się dialektami (których nikt nie potrafił zapisać).\nUpadek kalifatu Abbasydów po najeździe Mongołów spowodował regres kultury arabskiej i m.in. zanik znajomości języka klasycznego. Odrodzenie się języka nastąpiło w XIX wieku w okresie modernizacji (efekt kontaktu cywilizacji islamu i Zachodu zapoczątkowany przez próbę podboju Egiptu przez Napoleona).\nRównież współcześnie język literacki, który wyewoluował z języka klasycznego, łączy świat arabski (i nawet szerzej – świat muzułmański), a na co dzień w dalszym ciągu używa się dialektów. Mimo to Arabowie są przekonani o jedności ich języka mówionego oraz języka literackiego, uważając dialekty za formy nieczyste, ze względu na obecność w nich wpływów z języków obcych, niespotykanych w „czystym” języku Koranu. Na przykład dialekty Północnej Afryki mają wyraźne naleciałości berberskie, punickie, francuskie, włoskie, hiszpańskie, osmańskotureckie i subsaharyjskie, a dialekty używane w Lewancie – aramejskie. Z kolei dialekty jemeńskie mają elementy języka himjaryckiego, języków południowosemickich i języka południowoarabskiego epigraficznego. W porównaniu z językiem klasycznym dialekty cechują się znaczącą przebudową systemu odmiany czasowników i brakiem jakiejkolwiek deklinacji, co jest podobnym zjawiskiem do zaniku deklinacji w językach romańskich pochodzących od łaciny ludowej. \nJęzyk literacki jest używany w piśmie głównie w mediach (ogólnoarabska telewizja, gazety). Ponadto wszelka oficjalna korespondencja,  dokumenty urzędowe, a także teksty techniczne lub nawet napisy do filmów są sporządzane w literackim języku arabskim. Mówiony język literacki jest charakterystyczny np. dla telewizji Al-Jazeera, w której to korespondenci czy prezenterzy wypowiadają się w MSA. Z drugiej strony prywatna korespondencja (pisemna lub ustna) prowadzona jest w dialektach odpowiednich dla danego regionu. Dotyczy to również lokalnych telewizji, w których wypowiedzi mogą w pełni czerpać z miejscowego dialektu, aby treść była naturalna dla odbiorcy. W krajach arabskich dochodzi do powstawania nowoczesnych standardów, które przyjmują się na dużych obszarach regionalnych lub w dużych ośrodkach miejskich; nie są to odmiany o niskim prestiżu (posługują się nimi wyższe warstwy społeczeństwa), ale nie odpowiadają też klasycznemu językowi arabskiemu.\n\n\n== Dyglosja języka mongolskiego ==\nPrzez wieki rolę literackiego języka plemion mongolskich pełnił klasyczny język mongolski. Praktycznie nigdy w znanej nam historii mongolskiego piśmiennictwa nie był to język mówiony (najbardziej zbliżony do żywego języka był w XII lub XIII wieku, kiedy to powstał w oparciu o mówione dialekty ludów mongolskich). Mongołowie posługiwali się na co dzień własnymi dialektami, z których z czasem wykształciły się współczesne języki mongolskie. Co więcej, klasyczny język mongolski odczytywany był przez poszczególne plemiona zgodnie z prawidłami gramatycznymi i fonetycznymi ich własnych języków. Pisano jednak w sposób zgodny z regułami języka klasycznego.\nKlasyczny język mongolski był w powszechnym użyciu jeszcze w I. połowie XX wieku. Stracił na znaczeniu po wykształceniu po II wojnie światowej nowego języka literackiego opartego na mówionym dialekcie chałchaskim. Obecnie funkcjonuje jeszcze sporadycznie jako język piśmiennictwa Mongołów z terenów Mongolii Wewnętrznej w ChRL.\n\n\n== Zobacz też ==\ndiasystem\njęzyk wernakularny\nkonflikt językowy w Norwegii\nkontinuum dialektalne\nkontinuum kreolskie\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJanuszJ. Danecki JanuszJ., Współczesny język arabski i jego dialekty, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 2000, ISBN 83-88238-22-1, OCLC 830265337 .\nCharles A.Ch.A. Ferguson Charles A.Ch.A., Diglossia, „Word”, 15 (2), 1959, s. 325–340, DOI: 10.1080/00437956.1959.11659702, ISSN 0043-7956, OCLC 6899320307  (ang.).\nStanisławS. Kałużyński StanisławS., Klasyczny język mongolski, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 1998, ISBN 83-86483-89-X, OCLC 47090308 .\nJanJ. Pokorný JanJ., Lingvistická antropologie: jazyk, mysl a kultura, Praha: Grada Publishing, 2009, ISBN 978-80-247-6987-5 [dostęp 2023-10-04]  (cz.).\nNatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 254758002  (ang.).\nJamesJ. Sneddon JamesJ., Diglossia in Indonesian, „Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde”, 159 (4), 2003, s. 519–549, DOI: 10.1163/22134379-90003741, ISSN 0006-2294, OCLC 6015523066, JSTOR: 27868068  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnolekt\n\nEtnolekt – odmiana językowa (lekt) właściwa dla wyodrębnionej grupy etnicznej, postrzegana jako wyznacznik jej tożsamości. Stanowi zbiór bardzo zbliżonych do siebie idiolektów. W ścisłej klasyfikacji lingwistycznej etnolekt może odpowiadać takim jednostkom, jak: gwara (poddialekt), dialekt, zespół dialektów, język czy też kompleks językowy.\nW językoznawstwie polskim termin „etnolekt” znajduje szczególne zastosowanie w przypadkach, gdy dokładne określenie statusu danego bytu językowego (jako dialektu lub odrębnego języka) byłoby kwestią sporną.\nW innym znaczeniu etnolekt to odmiana języka dominującego właściwa dla pewnej grupy mniejszościowej, wykazująca wpływy języka pierwotnie używanego przez tę społeczność (substrat językowy). Przykładem tak pojmowanego etnolektu jest czeszczyzna używana przez społeczność romską, kumulująca właściwości języka słowackiego oraz języka romskiego.\n\n\n== Przykłady ==\nPrzykłady etnolektów, których przynależność budzi kontrowersje:\n\nmeglenorumuński\nśląski – według prof. Jolanty Tambor\nkaszubski – czasem uznawany za dialekt języka polskiego\nhelleńskie – uznawane za odmiany języka greckiego\nchińskie\nserbski i chorwacki\nmacedoński – w Bułgarii uchodzący za odmianę języka bułgarskiego\n\n\n== Zobacz też ==\n\nAbstand- i Ausbausprachen\njęzyk narodowy\nsocjolekt\ndialekt\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAlfred F.A.F. Majewicz Alfred F.A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 [zarchiwizowane]  (pol.).\nJozefJ. Genzor JozefJ., Jazyky sveta: história a súčasnosť, Bratislava: Lingea, 2015, ISBN 978-80-8145-114-0, OCLC 950004358  (słow.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Interdialekt ogólnoczeski\n\nInterdialekt ogólnoczeski, czeszczyzna potoczna nieliteracka (cz. obecná čeština) – niestandardowa odmiana języka czeskiego, funkcjonująca jako środek codziennej komunikacji na terenie Czech właściwych. W opozycji do niej stoją gwary miejscowe, a także ogólnonarodowy język literacki (standardowy) (spisovná čeština), występujący zarówno w formie pisanej, książkowej (psaná čeština, knižní čeština), jak i w wariancie potocznym (hovorová čeština). Czeska sytuacja językowa, polegająca na współistnieniu w praktyce językowej standardu i interdialektu jako środka komunikacji codziennej, bywa traktowana jako przykład dyglosji.\nW ujęciu tradycyjnym, funkcjonującym w pierwszych dziesięcioleciach XX w., „obecną češtinę” definiowano jako interdialekt, jako ponadlokalną odmianę czeszczyzny powstałą na gruncie dialektów środkowoczeskich. Interdialekt ten był ograniczony geograficznie i socjalnie, ale miał szerszy zasięg niż tradycyjne gwary . Takie podejście przyjmował Bohuslav Havránek, stawiając „obecną češtinę” na równi z interdialektem hanackim czy też interdialektem laskim.\nWspółcześnie „obecná čeština” cechuje się dużą ekspansywnością na gruncie czeskim, zwłaszcza w codziennych kontekstach sytuacyjnych, zaś potoczna odmiana czeszczyzny literackiej, najbliższa temu wariantowi , znajduje ograniczone zastosowanie w praktyce komunikacyjnej (według niektórych lingwistów należy ją traktować jako pojęcie teoretyczne).\nNiektórzy lingwiści obserwują, że czeszczyzna potoczna nieliteracka ma tendencję do rozpowszechniania się nie tylko w Czechach właściwych, ale również na Morawach. Zaczyna ponadto obejmować szersze spektrum domen komunikacyjnych, pełniąc funkcję środka porozumiewawczego nie tylko w sytuacjach swobodnych, a także w kontaktach półoficjalnych i oficjalnych, również wśród wykształconych użytkowników języka czeskiego. Tak pojmowana „obecná čeština” bywa klasyfikowana jako odmiana typu koiné  lub jako tzw. „drugi standard” o prestiżu niższym niż język literacki  (takie podejście reprezentują m.in. Petr Sgall, František Čermák i Václav Cvrček ). Część językoznawców nie zgadza się jednak z tym stwierdzeniem, ponieważ nie w pełni odpowiada ono realiom językowym na Morawach i Śląsku, gdzie w dalszym ciągu funkcjonują tradycyjne gwary terytorialne, preferowane przez ich użytkowników, a „obecná čeština” jest postrzegana jako twór obcy .\nTermin „obecná čeština” bywa odnoszony do kilku zjawisk: tradycyjnego interdialektu, środka stylizacji językowej, a także szerzej ujmowanego języka obiegowego, niestandardowego (często w postaci mieszanej). Na określenie ostatniej formy egzystencji języka stosuje się przeważnie terminy „běžně mluvený jazyk” i „běžná mluva” .\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nGrażyna Balowska. Problematyka czeszczyzny potocznej nieliterackiej (tzw. obecná čeština) na łamach czasopisma Naše řeč w latach dziewięćdziesiątych. „Bohemistyka”. nr 1, s. 25–46, 2006. ISSN 1642-9893. \nJiří Hronek, Petr Sgall: Čeština bez příkras. Wyd. 2. Praha: Karolinum, 2014. ISBN 978-80-246-2459-4. (cz.). Brak numerów stron w książce\nPetr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Encyklopedický slovník češtiny. Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2002. ISBN 80-7106-484-X. (cz.). Brak numerów stron w książce\nMarie Krčmová: Obecná čeština. W: Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Nový encyklopedický slovník češtiny. 2017. (cz.).\nJoanna Mielczarek. Współczesne odmiany mówione języka czeskiego i języka polskiego. „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN”. LIX, s. 135–142, 2013. ISSN 0076-0390. \nJoanna Mielczarek: Stratyfikacja odmian języka czeskiego a kształtowanie się wartości estetycznych współczesnej czeskiej prozy (zarys ujęcia teoretycznego). W: Wiktor Pskit (red.): Semantyczne i pragmatyczne aspekty komunikacji: od deminutywów do gestów. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2014, s. 71–86. DOI: 10.18778/7969-409-9.05. ISBN 978-83-7969-409-9. OCLC 907430336.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język to dialekt z armią i flotą wojenną\n\nJęzyk to dialekt z armią i flotą wojenną – aforyzm spopularyzowany przez Maxa Weinreicha ukazujący trudną do sprecyzowania różnicę między dialektem a językiem. Powiedzenie uwidacznia wpływy społeczne i polityczne na postrzeganie statusu różnych bytów językowych i kompleksów gwarowych, ich klasyfikacji jako dialektów lub odrębnych języków.\nKoncepcja Abstand- i Ausbausprachen wprowadzona przez Heinza Klossa obrazuje dwoisty charakter języków, które bywają definiowane i wydzielane zarówno na podstawie rozstrzygnięć językoznawczych, jak i pod wpływem czynników zewnętrznych (społecznych, kulturalnych, politycznych). Odrębność odmian językowych wchodzących w skład kontinuuów dialektalnych uwypuklają takie czynniki jak standaryzacja językowa i istnienie organizmów państwowych.\n\n\n== Pochodzenie ==\n\n\n=== Weinreich ===\nPierwszym znanym źródłem maksymy jest przemówienie Weinreicha z 5 stycznia 1945, w którym autor wspomina serię wykładów, jakie dał między 13 grudnia 1943 a 12 czerwca 1944:\n\nZdanie to w oryginale brzmi: a szprach iz a dialekt mit an armej un flot (jid. ‏אַ שפּראַך איז אַ דיאַלעקט מיט אַן אַרמײ און פֿלאָט‎).\n\n\n=== Inne źródła ===\nSocjolingwista Joshua A. Fishman zasugerował, że to on może być autorem cytatu, lecz jak sam przyznał, słowa te wypowiedział w 1967, a więc ponad 20 lat po wykładzie Weinreicha.\nNiektórzy uczeni uważają, że francuski językoznawca Antoine Meillet (1866–1936) miał powiedzieć, że język to dialekt z armią, lecz nie zachowały się żadne dokumenty, które mogłyby to potwierdzić.\nW 2004 Jean Laponce założył, że pierwszą osobą, która wypowiedziała to zdanie, był Louis Hubert Gonzalve Lyautey, lecz i w tym przypadku nie ma na to żadnych dowodów.\n\n\n== Zobacz też ==\netnolekt\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAlexander Maxwell. When theory is a joke. The Weinreich witticism in linguistics. „Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft”. 28 (2), s. 263–292, 2018. Nodus Publikationen. ISSN 0939-2815. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Koiné (językoznawstwo)\n\nKoiné – w językoznawstwie język lub dialekt wykształcony w wyniku kontaktów między dwoma wzajemnie zrozumiałymi językami lub wariantami tego samego języka. \nPonieważ użytkownicy obu języków rozumieli się wzajemnie jeszcze przed rozpoczęciem procesu, nie jest on tak gwałtowny, jak powstawanie pidżynów.\nTermin koiné (w greckim znaczeniu „wspólny”) początkowo używany był w odniesieniu do języka greckiego jako lingua franca w okresie hellenistycznym i rzymskim. Koiné stała się później powszechną mową w hellenistycznych państwach diadochów powstałych po podbojach Aleksandra Wielkiego. Charakteryzowała się uproszczeniem i redukcją.\nIstnieją dwa rodzaje koiné: regionalna i imigracyjna.\n\n\n== Zobacz też ==\ntygiel językowy\nregiolekt\nniwelacja dialektów\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Narzecze\n\nNarzecze – odmiana językowa właściwa dla danej grupy użytkowników języka. Może to być synonim terminu dialekt, czyli określenie na różne niestandardowe, inne niż ogólnonarodowe formy języka,  czy też ogólne określenie na każdą wyodrębnioną odmianę języka (o standardzie mowa wówczas jako o narzeczu ogólnym/kulturalnym).\nW literaturze spotyka się również ujęcie, zgodnie z którym narzecze to odmiana języka o zasięgu szerszym niż dialekt i gwara. Niektórzy autorzy traktują to pojęcie jako jednostkę pośrednią między dialektem a gwarą, dialekt ujmując jako zespół narzeczy, a narzecze – jako zespół gwar. Według jednej z definicji jest to „zespół gwar odznaczających się pewną ilością wspólnych cech gwarowych”.\nWe współczesnym językoznawstwie polskim termin „narzecze” znajduje stosunkowo wąskie zastosowanie, spotykany jest głównie w opisie języków egzotycznych. Częściej jest spotykany w kontekście nienaukowym aniżeli w lingwistyce, np. w opowieściach podróżniczych. W dialektologii serbsko-chorwackiej termin narječje pozostaje w powszechnym użyciu, jako nadrzędny wobec terminu dijalekat. W słowackiej tradycji lingwistycznej określenia dialekt i nárečie są traktowane jako synonimiczne, choć niektórzy badacze jako dialekt rozumieją jednostkę większą niż nárečie.\nW ogólniejszym, potocznym znaczeniu termin „narzecze” może być synonimem określeń „język” i „mowa”. Bywa stosowany zamiast precyzyjnych terminów „dialekt” i „język” w przypadku kiedy rozstrzygnięcie statusu danej odmiany językowej jest utrudnione.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nregiolekt\netnolekt\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMarian Kucała, Narzecze, [w:] StanisławS. Urbańczyk (red.), Encyklopedia wiedzy o języku polskim, Wrocław: Ossolineum, 1978 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Niwelacja dialektów\n\nNiwelacja dialektów (ang. dialect levelling, dialect leveling) – proces lingwistyczny powodujący redukcję zróżnicowania w danym języku. Polega na upodabnianiu się do siebie różnych gwar, a tym samym zaniku różnic międzydialektalnych, zwłaszcza cech stereotypowych. Jest konsekwencją fundamentalnych zmian we współczesnych społeczeństwach. Następuje przede wszystkim w przypadku intensywnych kontaktów między użytkownikami rozmaitych dialektów, np. wskutek migracji.\nW drodze procesów niwelacji struktura poszczególnych dialektów może przejmować cechy języka standardowego lub gwar sąsiadujących. Niwelacja bywa wynikiem szerzenia języka standardowego (za pośrednictwem programów edukacyjnych i alfabetyzacji) oraz celowego przestrzegania skodyfikowanych norm językowych. Zanik dialektów na dużą skalę nastąpił np. w przypadku języka polskiego, którego użytkownicy w dużej mierze przeszli na dialekt ogólnopolski, porzucając silnie zróżnicowane gwary tradycyjne. Języki standardowe zaczęły powstawać w XIX w., a do ich rozpropagowania i rozwoju piśmienności doszło jeszcze później.\nNiekiedy za przyczynę niwelacji dialektalnej uznaje się wpływ mediów i zwiększone możliwości podróży. Czynniki te nie muszą jednak prowadzić do zaniku różnic gwarowych – przykładem jest angielszczyzna brytyjska, którą cechuje mnogość dialektów regionalnych, pomimo szerokiej obecności języka standardowego w telewizji i radiu. Zdarza się, że na terenach miejskich różnice dialektalne są uwydatniane w celu podkreślenia odrębności i tożsamości grupowej.\nNiwelacja dialektalna może przyczynić się do zaniku dialektów tradycyjnych (wiejskich) i upowszechnienia mniej zrożnicowanych dialektów mainstreamowych (ang. mainstream dialects), obejmujących obszary miejskie.\n\n\n== Zobacz też ==\nkoiné (językoznawstwo)\nregiolekt\ntygiel językowy\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Odmiana językowa\n\nOdmiana językowa (ang. language variety, speech variety), niekiedy również lekt (ang. lect) lub kod językowy – każda forma języka rozpatrywana jako systematycznie odrębna od innych. Odmianę językową można rozumieć jako zbiór środków językowych wyróżnionych na podstawie określonego kryterium – terytorialnego, społecznego lub funkcjonalnego. Mianem odmiany językowej można określić pewien język, dialekt czy też rejestr, styl lub odmianę standardową danego języka.\nStosowanie terminu „odmiana językowa” w odniesieniu do różnych środków komunikacji pozwala uniknąć terminu „język”, który jest popularnie kojarzony z językiem standardowym (odmianą prestiżową), oraz terminu „dialekt”, który bywa rezerwowany dla kodów mniej prestiżowych, postrzeganych jako „gorsze” czy mniej staranne od standardu. W dyskursie lingwistycznym mowa zarówno o standardowych (literackich), jak i niestandardowych (nieliterackich) odmianach językowych. Termin „lekt” pozwala neutralnie określić środek komunikacji pewnej społeczności w sytuacjach, gdy wybór precyzyjniejszej jednostki klasyfikacyjnej byłby kwestią sporną. Jako neutralne określenie bytów językowych bywa stosowany także termin „idiom” (m.in. w serbsko-chorwackiej tradycji lingwistycznej). Niektórzy badacze posługują się terminami „kod językowy” oraz „forma egzystencji języka”, które mają zasadniczo charakter synonimiczny.\nWśród odmian językowych można wyróżnić odmiany socjalne (społeczne, diastratyczne), terytorialne (diatopiczne, geograficzne) oraz sytuacyjne (diafazyczne, funkcjonalne). Zróżnicowanie na poziomie leksyki, jak w przypadku slangu czy żargonu, często jest opisywane w ramach konkretnych stylów językowych lub poziomów formalności (rejestrów), choć takie formy również bywają ujmowane jako swoiste odmiany językowe. Granice między odmianami językowymi niejednokrotnie mają charakter umowny.\nPojęcie odmiany językowej bywa odróżniane od pojęcia wariantu – pod terminem „wariant” rozumie się wówczas pojedyncze cechy lub elementy językowe, w przeciwieństwie do odmiany jako zespołu pewnych jednostek o podobnej dystrybucji.\n\n\n== Dialekty ==\n\nO’Grady et al. definiują „dialekt”: „regionalna lub społeczna odmiana języka, cechująca się swoistymi cechami fonologicznymi, składniowymi i leksykalnymi”. W podstawowym (wąskim) znaczeniu termin „dialekt” odnosi się do zróżnicowania geograficznego. W najszerszym ujęciu za dialekt jest uznawana każda odmiana języka właściwa dla pewnych jego użytkowników, również odmiana standardowa danego języka (tzw. język standardowy); w tym sensie każdy użytkownik języka posługuje się jakimś dialektem.\nPoza dialektami geograficznymi wyróżnia się dialekty powiązane z grupami etnicznymi (tzw. etnolekty) i grupami społecznymi (socjolekty). Inne określenia odmian regionalnych to „regiolekt” i „geolekt”; sporadycznie (najczęściej w tekstach nt. języka chińskiego) spotyka się terminy „regionalekt” i „topolekt”. \nBadaniem dialektów i ich rozmieszczenia geograficznego zajmuje się dialektologia.\n\n\n== Standardy językowe ==\n\nStandard językowy (zwany również językiem standardowym lub ogólnym) to odmiana językowa, która przeszła proces kodyfikacji, polegający na usankcjonowaniu norm gramatyki, leksyki i ortografii za pośrednictwem odpowiednich publikacji (słowników, opracowań gramatycznych itp.). Standard ma charakter odmiany prestiżowej, która uchodzi za najbardziej akceptowalną spośród odmian języka. Stanowi środek komunikacji oficjalnej i pełni funkcję języka pisanego. Jest szerzony przez system edukacji i służy jako miara dla oceny środków językowych. Standard to także spoiwo, które jednoczy daną społeczność językową, budując jej tożsamość w sensie kulturowym i politycznym.\nPod względem lingwistycznym standardy nie wykazują szczególnych cech, które predysponowałyby je do wyższego statusu względem innych odmian języka – ich rozwój stanowi wynik splotu okoliczności historycznych. Dla zaznaczenia tego faktu stosuje się niekiedy określenie „dialekt standardowy” (ang. standard dialect), podkreślające ich pozycję wśród szerszego spektrum odmian językowych.\nW niektórych przypadkach zasady języka standardowego są ustalane przez autorytatywne gremium, takie jak Akademia Francuska, która zajmuje się regulacją języka francuskiego. W innych przypadkach za źródło normy językowej przyjmuje się powszechną praktykę językową. John Algeo stwierdza, że normę języka angielskiego tworzy „to, co użytkownicy angielszczyzny decydują się uznać za właściwe”.\n\n\n== Rejestry i style ==\n\nRejestr językowy to odmiana języka używana w danej sytuacji społecznej. Dobór rejestru jest uzależniony od celu i tematu rozmowy, medium (mowa, pismo) i relacji między uczestnikami. Szczególnym przykładem rejestru jest mowa matczyna, używana do zwracania się do niemowląt i małych dzieci. Wyróżnia się także rejestry związane z poszczególnymi zawodami lub grupami interesów; termin „żargon” odnosi się do słownictwa związanego z takimi rejestrami.\nRejestry odróżniają się od dialektów, gdyż te odzwierciedlają nie cel użycia języka, lecz różnice pomiędzy jego użytkownikami. Dialekt i rejestr można toteż pojmować jako różne wymiary wariacji językowej. Bywa jednak, że pojęcia te się pokrywają; np. dla użytkownika niestandardowej odmiany języka rolę specjalnego rejestru (sytuacyjnej formy języka) odgrywa język standardowy. Rejestr jest blisko związany z pojęciem stylu funkcjonalnego.\n\n\n== Idiolekt i familiolekt ==\n\nIdiolekt definiuje się jako „sposób użycia języka właściwy dla danej osoby”. Na kształt mowy indywidualnej może rzutować kontakt mówiącego z dialektami regionalnymi i środowiskowymi, rejestrami zawodowymi, a – w przypadku osób wielojęzycznych – także kontakt z różnymi językami.\nFamiliolekt to natomiast mowa charakterystyczna dla danej rodziny. Familiolekt obejmuje specyficzne słownictwo i formy językowe poszczególnych rodzin.\n\n\n== Zobacz też ==\n\njęzyk narodowy\nwariacja językowa\nbiolekt, psycholekt\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJ.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 909089704 [dostęp 2024-11-30]  (ang.).\nMarjoryM. Meechan MarjoryM., JanieJ. Rees-Miller JanieJ., Language in social contexts, [w:] WilliamW. O’Grady i inni red., Contemporary Linguistics: An Introduction, wyd. 4, Boston: Bedford/St. Martin’s, 2001, s. 537–590, ISBN 0-312-24738-9, OCLC 45748493  (ang.).\nNatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffJ. Connor-Linton (red.), An introduction to language and linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 62532880  (ang.).\nNatalieN. Schilling-Estes NatalieN., WaltW. Wolfram WaltW., American English: dialects and Variation, wyd. 3, Hoboken: John Wiley & Sons, 2016 (Language in Society), ISBN 978-1-118-39022-1, ISBN 978-1-118-39145-7, OCLC 919202335  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pogadialekt\n\nPogadialekt lub para-romani – termin w systematyce języków romskich, zaproponowany przez francuskiego językoznawcę, prof. Marcela Courthiade w serii artykułów publikowanych począwszy od 1982 r. Pochodzi od słowa pogadi, będącego nazwą dialektu języka romskiego (ewentualnie angielskiego lub nazwą oddzielnego języka mieszanego), używanego przez brytyjskich Romów z grupy Romanichal.\nSystematyka Marcela Courthiade została oparta na jego badaniach, dotyczących rozwoju historycznego izoglos w języku romskim. Courthiade skupił się na cechach dystynktywnych, odróżniających kolejne warstwy ekspansji terytorialnej i przyjął jako kryteria wyróżniające określone zmiany fonologiczne i gramatyczne. Odtworzył zatem metodą porównawczą strukturę wczesnego języka romskiego, odpowiadającą XII-wiecznym dialektom romskim obszaru Anatolii. Następnie podzielił współcześnie używane dialekty pod względem stopnia ich podobieństwa do owego prajęzyka na trzy warstwy, z których trzecia reprezentuje dialekty lingwistycznie najbardziej oddalone.\nPogadialekty stanowią niejako czwartą, dodatkową warstwę. Mianem tym Courthiade nazwał używane przez Romów dialekty rozmaitych języków, które łączą struktury gramatyczne tychże języków ze słownictwem o podłożu romskim lub mieszanym. Wykształciły się one na ogół w tych społecznościach, które w wyniku presji zewnętrznej były zmuszone do porzucenia języka romani.\nDo pogadialektów (dialektów Para-romani) zalicza się:\n\nAngloromani – pogadialekt języka angielskiego, używany przez Romaniczalów;\nCalâo – pogadialekt języka portugalskiego, używany w Portugalii i jej byłych koloniach, głównie w Brazylii;\nCaló – pogadialekt języka hiszpańskiego, używany przez andaluzyjskich Romów zwanych Calé (rom. kale „czarni”) lub Gitanos;\nKååle – pogadialekt języka walijskiego, używany przez grupę o tej samej nazwie (także od rom. kale „czarni”);\nErrumantxela – pogadialekt języka baskijskiego;\nLaiuse – pogadialekt języka estońskiego, wymarły podczas II wojny światowej;\nLomavren – pogadialekt języka ormiańskiego, używany przez Lomów;\nRomanó – pogadialekt języka katalońskiego;\nRomsko-rumuński pogadialekt Bojaszy (nazwa własna Bojaša) oraz pokrewne grupy Rudarów (Rudari), Ludarów (Ludari), Lingurarów (Lingurari) oraz Zlatarów (Zlătari; Węgry, Rumunia, Bałkany, także Ameryka i Australia);\nRomsko-serbski (Serbia);\nScandoromani – pogadialekt języków skandynawskich, używany przez społeczność Tattare.\n\n\n== Bibliografia ==\nGeorgij S. Demeter (red.), Nadežda G. Demeter, Nikolaj Bessonov, Vladimir Kutenkov, Istoria cygan: novyj vzgl’ad, Voronež, Izdatel’stvo-poligrafičeskaja firma „Vorone”, 2000 (ros.).\nAngus M. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 2001.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Regiolekt\n\nRegiolekt, interdialekt – postdialektalna odmiana językowa, zajmująca pozycję pośrednią między mową miejscową (gwarą) a językiem standardowym. Od standardu odróżnia się naleciałościami gwarowymi, zwykle nieuświadamianymi lub trudno usuwalnymi. Regiolektem posługuje się duża grupa przedstawicieli grupy etnicznej, ponieważ jego terytorium obejmuje obszar szeregu sąsiednich dialektów, w tym nie tylko wsie, ale także miasta i osady typu miejskiego.\nW socjolingwistyce proces niwelacji dialektów i ich wypierania przez język literacki nie zawsze uchodzi za nieunikniony i coraz częściej zamiast o wymieraniu dialektów mówi się o ich przekształcaniu w odmiany przejściowe. Takie narzecza, niestabilne w porównaniu do dialektów, określane są mianem interdialektów  lub regiolektów. Do rosyjskiej lingwistyki termin „regiolekt” (ros. региолект) wprowadzili W.I. Trubinskij i A.S. Gierd. Pojęcie to występuje także w dialektologii romańskiej (fr. régiolecte), a w niemieckiej tradycji lingwistycznej takie formy języka nazywa się również półdialektami/gwarami połowicznymi (niem. Halbmundart), regionalnymi językami potocznymi (niem. regionale Umgangssprache) lub dialektoidami. W językoznawstwie polskim jako synonimiczne wobec regiolektu funkcjonują terminy: intergwara, supragwara (interdialekt, supradialekt); subdialekt, lekt łączony, pandialekt. \nW odniesieniu do interdialektów stosuje się również termin koiné, określający pierwotnie grekę hellenistyczną, która funkcjonowała jako lingua franca w strefie śródziemnomorskiej. Pojęcie to odnosi się najczęściej do takich regiolektów, których zasięg występowania wyraźnie wykroczył poza obszar macierzysty i które zyskały status ogólnie akceptowanego środka komunikacji. Czasem określa się tym mianem interdialekt ogólnoczeski (obecná čeština).\nTermin „regiolekt” bywa także traktowany jako synonim terminu „język regionalny”; niekiedy określa się nim również dialekty wydzielone terytorialnie (geolekty), odróżniając je tym samym od odmian wydzielonych socjalnie (socjolektów).\n\n\n== Zobacz też ==\n\ndialekt miejski\ntygiel językowy\nkoiné (językoznawstwo)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMilenaM. Šipková MilenaM., Interdialekt, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.).\nBogusławB. Wyderka BogusławB., O rozwoju polskich dialektów, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, 21 (2), 2014, s. 101–113, DOI: 10.14746/pspsj.2014.21.2.6, ISSN 2450-4939 .\nHeinrichH. Löffler HeinrichH., Sind Soziolekte neue Dialekte? Zum Aufgabenfeld einer nachsoziolinguistischen Dialektologie, [w:] Peter vonP. Polenz, JohannesJ. Erben, JanJ. Goosens (red.), Kontroversen, alte und neue. Akten des VII. Internationalen Germanistenkongresses Göttingen 1985, Tübingen: Max Niemeyer, 1986, s. 232–239  (niem.).\nZuzannaZ. Topolińska ZuzannaZ., Charakter i dynamika językowych procesów integracyjnych w powojennej Polsce, „Socjolingwistyka”, t. 9, 1990, s. 29–35 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Składnia dialektalna\n\nSkładnia dialektalna – dział nauki o składni, badający systemy składniowe gwar i zjawiska w nich zachodzące.\nRzadko używa się cech składniowych jako kryteriów przy ustalaniu zasięgów gwar. Równie rzadko opisuje się system składni jakiejś gwary, poprzestając na rejestracji podstawowych różnic między nim a systemem ogólnym. Główne różnice sprowadzają się w zasadzie do obecności archaizmów składniowych w gwarze, które się tam dobrze konserwują (np. podwajanie przyimka: Wyszedł z domu z mego), do stosunkowo dużej frekwencji struktur kolokwialnych (np. Wziął i zrobił), ponieważ gwara jest z natury językiem mówionym, do obecności wpływów składni obcej w gwarach graniczących z terytoriami niepolskimi (np. w zachodniej Wielkopolsce ‘dawano kawę’ = była kawa, por. niem. Es gab Kaffe).\nSkładnia gwar charakteryzuje się znaczną liczbą wypowiedzeń pojedynczych. Wśród złożonych większość stanowią zdania współrzędne, głównie łączne, np. Konia mu dał i majątek zapisał i też nic nie pomogło. Prawie nieznane są imiesłowowe równoważniki zdań; imiesłowy przysłówkowe, przeważnie zakończone na -ęcy, są rzadkie i pełnią funkcję okoliczników sposobu.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teoria falowa\n\nTeoria falowa (niem. Wellentheorie) – teoria językoznawcza zaproponowana przez Johannesa Schmidta głosząca, że każda zmiana językowa powstaje na określonym terenie, a następnie przemieszcza się kolejno we wszystkich kierunkach w wyniku migracji. Można ją porównać do rozchodzenia się fali na wodzie, stąd jej nazwa.\nTeoria ta została sformułowana w celu wyjaśnienia występowania wyjątków i odstępstw od reguł historycznych zmian w języku. Zgodnie z nią zmiany są coraz mniej regularne, im dalej od „epicentrum” ich powstania. Dodatkowym czynnikiem powodującym nieregularności ma być nakładanie się fal pochodzących z różnych „epicentrów”.\nTeoria falowa przyczyniła się do rozwoju geografii językowej (dialektologii).\n\n\n== Bibliografia ==\nTadeuszT. Milewski TadeuszT., Językoznawstwo, PWN, 2004 . Brak numerów stron w książce\nJerzyJ. Bańczerowski JerzyJ., JerzyJ. Pogonowski JerzyJ., TadeuszT. Zgółka TadeuszT., Wstęp do językoznawstwa, UAM, 1982, s. 54 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Odmiana językowa\n\nOdmiana językowa (ang. language variety, speech variety), niekiedy również lekt (ang. lect) lub kod językowy – każda forma języka rozpatrywana jako systematycznie odrębna od innych. Odmianę językową można rozumieć jako zbiór środków językowych wyróżnionych na podstawie określonego kryterium – terytorialnego, społecznego lub funkcjonalnego. Mianem odmiany językowej można określić pewien język, dialekt czy też rejestr, styl lub odmianę standardową danego języka.\nStosowanie terminu „odmiana językowa” w odniesieniu do różnych środków komunikacji pozwala uniknąć terminu „język”, który jest popularnie kojarzony z językiem standardowym (odmianą prestiżową), oraz terminu „dialekt”, który bywa rezerwowany dla kodów mniej prestiżowych, postrzeganych jako „gorsze” czy mniej staranne od standardu. W dyskursie lingwistycznym mowa zarówno o standardowych (literackich), jak i niestandardowych (nieliterackich) odmianach językowych. Termin „lekt” pozwala neutralnie określić środek komunikacji pewnej społeczności w sytuacjach, gdy wybór precyzyjniejszej jednostki klasyfikacyjnej byłby kwestią sporną. Jako neutralne określenie bytów językowych bywa stosowany także termin „idiom” (m.in. w serbsko-chorwackiej tradycji lingwistycznej). Niektórzy badacze posługują się terminami „kod językowy” oraz „forma egzystencji języka”, które mają zasadniczo charakter synonimiczny.\nWśród odmian językowych można wyróżnić odmiany socjalne (społeczne, diastratyczne), terytorialne (diatopiczne, geograficzne) oraz sytuacyjne (diafazyczne, funkcjonalne). Zróżnicowanie na poziomie leksyki, jak w przypadku slangu czy żargonu, często jest opisywane w ramach konkretnych stylów językowych lub poziomów formalności (rejestrów), choć takie formy również bywają ujmowane jako swoiste odmiany językowe. Granice między odmianami językowymi niejednokrotnie mają charakter umowny.\nPojęcie odmiany językowej bywa odróżniane od pojęcia wariantu – pod terminem „wariant” rozumie się wówczas pojedyncze cechy lub elementy językowe, w przeciwieństwie do odmiany jako zespołu pewnych jednostek o podobnej dystrybucji.\n\n\n== Dialekty ==\n\nO’Grady et al. definiują „dialekt”: „regionalna lub społeczna odmiana języka, cechująca się swoistymi cechami fonologicznymi, składniowymi i leksykalnymi”. W podstawowym (wąskim) znaczeniu termin „dialekt” odnosi się do zróżnicowania geograficznego. W najszerszym ujęciu za dialekt jest uznawana każda odmiana języka właściwa dla pewnych jego użytkowników, również odmiana standardowa danego języka (tzw. język standardowy); w tym sensie każdy użytkownik języka posługuje się jakimś dialektem.\nPoza dialektami geograficznymi wyróżnia się dialekty powiązane z grupami etnicznymi (tzw. etnolekty) i grupami społecznymi (socjolekty). Inne określenia odmian regionalnych to „regiolekt” i „geolekt”; sporadycznie (najczęściej w tekstach nt. języka chińskiego) spotyka się terminy „regionalekt” i „topolekt”. \nBadaniem dialektów i ich rozmieszczenia geograficznego zajmuje się dialektologia.\n\n\n== Standardy językowe ==\n\nStandard językowy (zwany również językiem standardowym lub ogólnym) to odmiana językowa, która przeszła proces kodyfikacji, polegający na usankcjonowaniu norm gramatyki, leksyki i ortografii za pośrednictwem odpowiednich publikacji (słowników, opracowań gramatycznych itp.). Standard ma charakter odmiany prestiżowej, która uchodzi za najbardziej akceptowalną spośród odmian języka. Stanowi środek komunikacji oficjalnej i pełni funkcję języka pisanego. Jest szerzony przez system edukacji i służy jako miara dla oceny środków językowych. Standard to także spoiwo, które jednoczy daną społeczność językową, budując jej tożsamość w sensie kulturowym i politycznym.\nPod względem lingwistycznym standardy nie wykazują szczególnych cech, które predysponowałyby je do wyższego statusu względem innych odmian języka – ich rozwój stanowi wynik splotu okoliczności historycznych. Dla zaznaczenia tego faktu stosuje się niekiedy określenie „dialekt standardowy” (ang. standard dialect), podkreślające ich pozycję wśród szerszego spektrum odmian językowych.\nW niektórych przypadkach zasady języka standardowego są ustalane przez autorytatywne gremium, takie jak Akademia Francuska, która zajmuje się regulacją języka francuskiego. W innych przypadkach za źródło normy językowej przyjmuje się powszechną praktykę językową. John Algeo stwierdza, że normę języka angielskiego tworzy „to, co użytkownicy angielszczyzny decydują się uznać za właściwe”.\n\n\n== Rejestry i style ==\n\nRejestr językowy to odmiana języka używana w danej sytuacji społecznej. Dobór rejestru jest uzależniony od celu i tematu rozmowy, medium (mowa, pismo) i relacji między uczestnikami. Szczególnym przykładem rejestru jest mowa matczyna, używana do zwracania się do niemowląt i małych dzieci. Wyróżnia się także rejestry związane z poszczególnymi zawodami lub grupami interesów; termin „żargon” odnosi się do słownictwa związanego z takimi rejestrami.\nRejestry odróżniają się od dialektów, gdyż te odzwierciedlają nie cel użycia języka, lecz różnice pomiędzy jego użytkownikami. Dialekt i rejestr można toteż pojmować jako różne wymiary wariacji językowej. Bywa jednak, że pojęcia te się pokrywają; np. dla użytkownika niestandardowej odmiany języka rolę specjalnego rejestru (sytuacyjnej formy języka) odgrywa język standardowy. Rejestr jest blisko związany z pojęciem stylu funkcjonalnego.\n\n\n== Idiolekt i familiolekt ==\n\nIdiolekt definiuje się jako „sposób użycia języka właściwy dla danej osoby”. Na kształt mowy indywidualnej może rzutować kontakt mówiącego z dialektami regionalnymi i środowiskowymi, rejestrami zawodowymi, a – w przypadku osób wielojęzycznych – także kontakt z różnymi językami.\nFamiliolekt to natomiast mowa charakterystyczna dla danej rodziny. Familiolekt obejmuje specyficzne słownictwo i formy językowe poszczególnych rodzin.\n\n\n== Zobacz też ==\n\njęzyk narodowy\nwariacja językowa\nbiolekt, psycholekt\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJ.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 909089704 [dostęp 2024-11-30]  (ang.).\nMarjoryM. Meechan MarjoryM., JanieJ. Rees-Miller JanieJ., Language in social contexts, [w:] WilliamW. O’Grady i inni red., Contemporary Linguistics: An Introduction, wyd. 4, Boston: Bedford/St. Martin’s, 2001, s. 537–590, ISBN 0-312-24738-9, OCLC 45748493  (ang.).\nNatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffJ. Connor-Linton (red.), An introduction to language and linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 62532880  (ang.).\nNatalieN. Schilling-Estes NatalieN., WaltW. Wolfram WaltW., American English: dialects and Variation, wyd. 3, Hoboken: John Wiley & Sons, 2016 (Language in Society), ISBN 978-1-118-39022-1, ISBN 978-1-118-39145-7, OCLC 919202335  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Styl (językoznawstwo)\n\nStyl – sposób ukształtowania tekstu (doboru i organizacji środków językowych) w zależności od różnych czynników wyboru, zarówno indywidualnych, jak i ponadindywidualnych. Ukształtowanie stylistyczne polega na doborze środków dostępnych w systemie języka; ujawnia się przede wszystkim w warstwie leksykalnej i frazeologicznej, choć możliwe są również różnice w wymowie, fleksji, składni, a także w zewnętrznej szacie ortograficznej.\nDla ukształtowania stylistycznego tekstu istotne są nie tylko czynniki jednostkowe, ekspresywno-impresywne i estetyczne, ale również czynniki ponadindywidualne, niezależne od zawartości komunikacyjnej; w związku z tym pojęcie stylu jest odnoszone do całych zbiorów tekstów właściwych dla pewnej dziedziny życia lub grupy autorów. Dobór cech stylistycznych ma charakter systematyczny. Wyodrębnia się style indywidualne (idiolekty), charakterystyczne dla poszczególnych użytkowników języka, oraz style społeczne, uzależnione od celu, tematu oraz sytuacji nadawcy i odbiorcy wypowiedzi. Można też mówić o stylu pojedynczego tekstu. Świadomość doboru środków językowych różni się w zależności od typu komunikatu.\nFunkcjonalne zróżnicowanie stylistyczne jest charakterystyczną cechą języków standardowych (ogólnonarodowych), obejmujących swoim zasięgiem wszelkie dziedziny życia. Umiejętność odpowiedniego posługiwania się stylami językowymi stanowi istotną część kompetencji językowych. Zdarza się, że obszary poszczególnych stylów funkcjonalnych są obsługiwane przez różne języki.\nStyl to relacja między znaczeniem tekstu a formą wyrażenia tego sensu za pomocą środków językowych. Stanowi związek między formą oznaczającą a treścią oznaczaną wypowiedzenia, czyli według nazewnictwa Noama Chomsky’ego napięcie między strukturą głęboką a strukturą powierzchniową danego tekstu.\nTradycyjną dyscypliną zajmującą się stylami językowymi jest stylistyka. Stylistyka stoi na pograniczu językoznawstwa i nauki o literaturze.\n\n\n== Podział stylów ==\nKlasyfikacja stylów może być oparta na różnych kryteriach. Przedstawiciele praskiej szkoły strukturalistycznej wypracowali teorię stylów funkcjonalnych (języków funkcjonalnych), wyodrębnianych ze względu na funkcję wypowiedzi. \nDo stylów funkcjonalnych (użytkowych) zalicza się: \n\nstyl artystyczny (literacki)\nstyl naukowy\nstyl popularnonaukowy\nstyl potoczny\nstyl publicystyczny (dziennikarski, medialny)\nstyl retoryczny\nstyl urzędowo-kancelaryjny (administracyjno-prawny).\nW praktyce teksty mogą występować w formach mieszanych, a precyzyjne rozgraniczenie stylów funkcjonalnych nie zawsze jest możliwe. Style funkcjonalne tworzą kontinuum.\nIstnieją także inne, nieterminologiczne lub doraźne sposoby opisu stylów językowych; mowa np. o stylu kwiecistym, ozdobnym, ekonomicznym.\nW ujęciu czeskim styl obiektywny, oparty na normie i uzusie, obejmuje uogólnione typy środków językowych: z jednej strony w zależności od adresata, sytuacji i rodzaju kontaktu (np. styl pisany/mówiony, oficjalny/nieoficjalny), a z drugiej – w zależności od funkcji wypowiedzi (style funkcjonalne). Z kolei styl subiektywny ma charakter indywidualny i nienormowany; jest związany z preferencjami danego autora. Styl charakterystyczny dla pojedynczej osoby zwany jest idiolektem. Pośród stylów artystycznych moźna wyróżnić style indywidualne (styl pewnego dzieła literackiego, styl autora) oraz style typowe (właściwe dla epoki, prądu literackiego, gatunku itp.), zakładające podporządkowanie się normom danej grupy wypowiedzi.\nStyle artystyczne są oceniane z wykorzystaniem kryteriów wypracowanych przez teorię literatury. Z kolei style nieartystyczne i zagadnienia związane z ich oceną należą do problematyki kultury języka.\nPokrewnym terminem socjolingwistycznym (właściwie odpowiadającym znaczeniowo stylowi funkcjonalnemu) jest rejestr, przy czym określenie to występuje przede wszystkim w tradycji anglosaskiej.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nrejestr\nstylizacja\nkonotacja\nsłownictwo neutralne\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nFrantišekF. Čermák FrantišekF., Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praha: Nakladatelství Karolinum, Univerzita Karlova, 2011, ISBN 978-80-246-1946-0, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746  (cz.).\nHannaH. Jadacka HannaH., AndrzejA. Markowski AndrzejA., Hasła problemowe, [w:] AndrzejA. Markowski (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, t. 2: Q–Ż, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2022, s. 1675–1677, ISBN 978-83-01-22136-2, ISBN 978-83-01-22135-5, OCLC 1325603935 , hasło „styl”.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biolekt\n\nBiolekt – odmiana funkcjonalna języka uzależniona od czynników biologicznych takich jak płeć oraz wiek, którym towarzyszą czynniki społeczno-kulturowe oraz psychologiczne. Różnice pomiędzy biolektami nie mają charakteru systemowego. Termin ten został wprowadzony przez Aleksandra Wilkonia w 1987 roku.\n\n\n== Język kobiet a język mężczyzn ==\nWedług Aleksandra Wilkonia cechy języka kobiet to między innymi: wysoka skala ekspresji fonicznej, zachowawczość, większa staranność względem języka mężczyzn, szczegółowość, grzeczność oraz mniejsza agresywność. Badacz zauważa również, że wiele negatywnych zjawisk występujących współcześnie w języku, takich jak wulgaryzacja i technicyzacja, jest wynikiem oddziaływania na polszczyznę języka mężczyzn.\nRównież tematyka rozmów zmienia się ze względu na płeć: przeważnie tematy opowiadań mężczyzn to rzeczy postrzegane jako niezwykłe, zaś kobiety rozmawiają o sprawach codziennych. Ponadto mężczyźni rzadziej niż kobiety cytują wypowiedzi innych osób oraz puentują historie morałami.\nPolską badaczką zajmującą się językiem kobiet jest Kwiryna Handke.\n\n\n== Język a wiek ==\nDokładne porównanie języka młodzieżowego oraz języka ludzi dorosłych (w tym języka osób najstarszych) nie jest możliwe ze względu na niedostateczną liczbę badań dotyczących tego drugiego.\nZasadnicze różnice między językami ludzi przynależących do innych pokoleń dotyczą leksyki oraz znajomości frazeologii. Dodatkowymi czynnikami różnicującymi, skorelowanymi z wiekiem, są: różnice w zakresie aksjologicznym, zakres tabu, zmiany w modelu grzeczności, zmiany stereotypów, inne kody semiotyczne w komunikacji oraz podejście do języka ojczystego.\n\n\n== Zobacz też ==\nfamiliolekt\npsycholekt\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chronolekt\n\nChronolekt – odmiana języka o podłożu historycznym. Niekiedy chronolekty utrzymują się w synchronii i funkcjonują w charakterze stylów lub rejestrów sytuacyjnych. Stoją w opozycji do geolektów (odmian terytorialnych) i socjolektów (odmian społecznych).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialekt\n\nDialekt, narzecze – wieloznaczny termin lingwistyczny. W najogólniejszym znaczeniu dialekt to odmiana języka, która odznacza się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi czy gramatycznymi, odróżniającymi ją od innych form tego języka. W szerokim ujęciu dialektem jest każda odmiana języka związana z pewną grupą osób. W wąskim znaczeniu dialekt to ograniczona terytorialnie i społecznie odmiana języka, występująca w formie mówionej lub odmiana o niższym prestiżu niż język standardowy.\nRóżnice dialektalne wykazują zasadniczo wszystkie języki świata, przy czym tylko niektóre z nich mają swoją odmianę ogólną, tzw. dialekt standardowy. Pewną formą dialektu (wariantem językowym o ustalonej strukturze) posługuje się każdy użytkownik języka. Niejednokrotnie czynniki społeczne prowadzą do porzucania cech dialektalnych na rzecz cech języka standardowego, uważanych za neutralne geograficznie. O ile w niektórych społecznościach dochodzi do zaniku różnorodności dialektalnej, to w wielu zakątkach świata cechy dialektalne nadal się utrzymują, a nawet ulegają wzmocnieniu. Dialekt często odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości danej grupy społecznej.\nWszystkie dialekty w jednakowy sposób rządzą się zespołem zasad gramatycznych, choć ich systemy bywają silnie zróżnicowane. Dialekty o niższym statusie społecznym, które nie zostały uprzywilejowane w procesie standaryzacji językowej, są nazywane dialektami niestandardowymi.\nZakres odrębności dialektalnych różni się w zależności od języka. Niektóre języki, jak np. rosyjski, przejawiają je w stosunkowo niewielkim stopniu, a istniejące dialekty mają dość szeroki zasięg geograficzny. W przypadku innych języków, takich jak niemiecki, można wyróżnić dużą liczbę wciąż żywych dialektów. Same dialekty mogą być zróżnicowane wewnętrznie i wykazywać drobne różnice na poziomie lokalnym (w języku polskim mówi się wówczas o gwarach). Granice między poszczególnymi dialektami bywają nieostre i trudne do wyznaczenia.\nBadaniem dialektów (zwłaszcza regionalnych) zajmuje się dział językoznawstwa – dialektologia. W rozumieniu dialektologii tradycyjnej dialekt to byt przeciwstawiany językowi standardowemu.\n\n\n== Historia terminu ==\nTermin „dialekt” wywodzi się z greckiego słowa diálektos (stgr. διάλεκτος) oznaczającego dyskurs, rozmowę, sposób mówienia, a które z kolei pochodzi od słów diá (stgr. διά „poprzez”) i legō (stgr. λέγω „mówię”). Określenie to pojawiło się w europejskim piśmiennictwie już w XVI wieku i pierwotnie oznaczało sposób mówienia, manierę charakterystyczną dla danego mówiącego.\nWspółcześnie pod pojęciem dialektu rozumie się odmianę jakiegoś języka, wyodrębnioną na podstawie pewnych odmienności, sprowadzających się do zróżnicowania geograficznego języka (prymarne znaczenie terminu) lub stratyfikacji społecznej jego użytkowników. Istnieje rozróżnienie między dialektami sensu stricto a socjolektami, czyli odmianami społecznymi (stratyfikacyjnymi). Podział ten nie jest jednak ścisły, gdyż odmiany geograficzne (terytorialne) bywają zarazem ograniczone socjalnie i mogą pełnić funkcję socjolektów.\nSłowem „dialekt” często określa się formy języka bez postaci pisanej, w opozycji do form ustandaryzowanych lub literackich (tzw. grafolektów), o których mawia się „języki”. Mianem dialektów bywają określane autonomiczne języki, które są pozbawione wsparcia instytucjonalnego lub tradycji piśmienniczej (niekiedy mowa np. o „dialektach afrykańskich”, w kontekście omawiania języków Afryki). Użycie to jest niezgodne z terminologią językoznawczą, gdzie „dialekt” to odmiana danego języka.\n\n\n== Rodzaje dialektów ==\nMożna wyróżnić dialekty regionalne, będące przedmiotem tradycyjnych badań dialektologicznych, oraz dialekty socjalne, których istnienie zostało stwierdzone przez późniejszą dialektologię miejską.\nBrytyjski językoznawca Peter Trudgill proponuje następujący podział dialektów:\n\ndialekty tradycyjne (ang. traditional dialects) – silnie zróżnicowane odmiany języka, właściwe dla obszarów wiejskich. Ulegają zanikowi wskutek nowoczesnych przemian społecznych, pod wpływem procesów globalizacji, powszechnej oświaty i środków masowego przekazu. Popularnie pod pojęciem dialektu rozumie się właśnie dialekty tradycyjne.\ndialekty mainstreamowe (ang. mainstream dialects) – odmiany języka wypierające dialekty tradycyjne, kształtujące się wraz z procesami mieszania i niwelacji dialektów. Należą do nich zarówno odmiany standardowe (np. brytyjska angielszczyzna standardowa), jak i odmiany niestandardowe (dialekty miejskie). Są słabiej zróżnicowane wewnętrznie niż dialekty tradycyjne i występują poza terenami wiejskimi; jednocześnie w dużym stopniu odzwierciedlają stratyfikację społeczną. Dialekty miejskie bywają przedmiotem krytyki na gruncie tradycji preskryptywizmu, a dawni dialektolodzy postrzegali je jako „zniekształcone” formy języka standardowego.\n\n\n== Język jako zespół dialektów ==\nJęzyk daje się rozpatrywać jako zespół dialektów, w skład którego wchodzą z jednej strony odmiany regionalne i społeczne, a z drugiej – ponadgwarowe standardy (odmiany społecznie prestiżowe). Język, jako zbiór różnych tworów językowych, zawsze się manifestuje w postaci pewnej odmiany. Z tego wynika, że każdy użytkownik języka posługuje się jakimś dialektem (rozumianym jako odmiana języka), standardowym lub niestandardowym. Pośród dialektów wchodzących w skład języka nie można wyróżnić odmian wyższych ani niższych (pod względem cech wewnętrznych), choć obiegowe poglądy często przypisują rozmaitym dialektom różną wartość, a dany dialekt może być powiązany z określoną rolą komunikacyjną.\nPraktyka używania dwóch odmian języka przez jedną wspólnotę komunikatywną jest nazywana dyglosją.\n\n\n== Charakterystyka pojęcia ==\nW rozumieniu językoznawstwa dialekt jest formą egzystencji języka charakterystyczną dla pewnej grupy jego użytkowników. Termin ten odnosi się w pierwszej kolejności do form wydzielonych geograficznie (geolektów/regiolektów), choć w szerszym sensie, charakterystycznym dla językoznawstwa angielskiego (gdzie dialect to w praktyce często synonim variety), może dotyczyć także mowy jakiejś grupy społecznej (socjolekt) lub etnicznej (etnolekt). Zgodnie z powszechnie spotykanym ujęciem jako swoiste dialekty można rozpatrywać wszystkie odmiany języka, także standardowe (literackie); w lingwistyce czyni się zatem rozróżnienie między dialektami standardowymi a niestandardowymi (wernakularnymi). W języku codziennym, a także w niektórych tradycjach językoznawczych występuje węższe rozumienie terminu, zgodnie z którym dialekt to regionalny (czasami socjalny) wariant języka, z założenia odróżniany od języka standardowego. Takie znaczenie jako główne przyjmują terminy pokrewne w wielu językach europejskich, gdzie dialekt jest kojarzony z odmianami niestandardowymi (niem. Dialekt, fr. dialecte, wł. dialetto). W tekstach anglojęzycznych podkreśla się neutralność terminu „dialekt”, który nie jest przeciwstawiany standardowi. W skrajnej definicji pojęcie dialektu odnosi się również do idiolektów, tj. kodów właściwych dla poszczególnych jednostek.\nOba podejścia do definicji dialektu funkcjonują równolegle, choć w przypadku niektórych języków stosowanie opozycji standard-dialekt budzi wątpliwości z przyczyn obiektywnych. Przykładem może być język włoski, w którym podstawę języka standardowego tworzy dialekt florencki, równorzędny innym dialektom tego języka, które mogą być zresztą rozpatrywane jako siostrzane języki romańskie. Odmiany standardowe, które są rozwijane w procesie planowania językowego, mogą mieć różne pochodzenie – czasem w charakterze standardu i odmiany jednoczącej społeczność przyjmuje się istniejący dialekt prestiżowy, a czasem dochodzi do wypracowania odmiany pandialektalnej, łączącej cechy różnych odmian lokalnych.\nPoszczególne dialekty można często dzielić na mniejsze formy, odzwierciedlające ich wewnętrzne zróżnicowanie: warianty lub poddialekty (subdialekty), w polskiej tradycji językoznawczej nazywane gwarami. Terminy „dialekt” i „gwara” są jednak często traktowane jako równoznaczne, zarówno w języku codziennym, jak i w użyciu językoznawczym. W kontekście badań literaturoznawczych pojęciem w praktyce tożsamym z szerzej ujmowanym dialektem jest rejestr.\n\n\n=== Inne znaczenia i pojęcia pokrewne ===\nW języku codziennym mianem dialektów określa się również języki pozbawione formy pisanej lub standaryzacji, używane w krajach rozwijających się lub odizolowanych częściach świata. Takie znaczenie terminu nie znajduje szerokiej akceptacji w literaturze językoznawczej, gdzie mówi się raczej o językach wernakularnych.\nSpecjaliści czynią rozróżnienie między terminami „dialekt”, „slang” i „akcent”: akcent w socjolingwistyce dotyczy jedynie sposobu wymowy, tzn. cech fonetycznych lub fonologicznych właściwych dla pewnej grupy ludzi, slang stanowi zaś zbiór specyficznych środków leksykalnych, zwykle nietrwałych i kojarzonych ze środowiskami młodzieżowymi. Dialektem nazywa się natomiast odmianę języka, która jest odrębna na płaszczyźnie gramatyki, również w zakresie fonologii, a często także na poziomie słownictwa. Szczegóły rozpatrywanych cech różnią się w zależności od tradycji lub sytuacji językowej. W Stanach Zjednoczonych akcent stanowi część dialektu, a w Wielkiej Brytanii jest uważany za element niezależny od dialektu.\n\n\n== Język a dialekt ==\nDialektami nazywane są różne odmiany jednego języka mówionego. O uznaniu jakiegoś bytu językowego za odrębny język, nie zaś za wariant danego języka nierzadko bardziej decydują rozstrzygnięcia pozajęzykoznawcze niż językoznawcze. W dyskusjach o różnicy pomiędzy językiem a dialektem często pojawia się aforyzm, przypisywany Maxowi Weinreichowi: „Język to dialekt z armią i flotą wojenną”. Jak głosi powiedzenie, rozróżnienie między terminami „język” a „dialekt” nie jest ścisłe: wydzielanie języków ma często charakter konwencjonalny i jest wyraźnie zależne od czynników socjopolitycznych. W publikacjach polskich pojawia się termin „etnolekt”, który ma zastosowanie w przypadkach, gdy próby sprecyzowania statusu danego bytu językowego (jako dialektu lub osobnego języka) budzą kontrowersje. W niektórych sytuacjach samodzielny status języka można stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, gdyż jego odrębność od innych etnolektów (niem. Abstand) jest silnie zarysowana na wszelkich poziomach językowych (przykładem jest odosobniony język baskijski).\nNa gruncie językoznawstwa można uznać, że dwa kody tworzą jeden język, jeśli są między sobą zrozumiałe. Kryterium to nie jest jednak stosowane w sposób ścisły, gdyż zjawisko wzajemnej zrozumiałości może przybierać różne stopnie nasilenia i występować w sposób asymetryczny. Rygorystyczne przestrzeganie tego kryterium uniemożliwiają również społeczne uwarunkowania językowe, w tym powstawanie organizmów państwowych oraz procesy standaryzacyjne w obrębie kontinuów dialektalnych (sprzyjające wyodrębnianiu języków typu Ausbau). Odrębność języków narodowych może być uwydatniana poprzez niezależne próby planowania językowego (np. w krajach byłej Jugosławii). Istotną rolę odgrywa także odległość geograficzna poszczególnych bytów językowych (dotyczy to np. języków polinezyjskich). Ponadto nie wszystkie społeczności posiłkują się terminami „dialekt” i „język”, co może prowadzić do nieporozumień. W krajach Pacyfiku języki często nie mają lokalnych nazw, a ich użytkownicy posługują się wyrażeniami typu „nasz język”, „właściwy język”; bądź wręcz odwrotnie – istnieje kilka nazw odnoszonych do tego samego języka (często są to nazwy istotnych miejscowości lub nazwy różnych dialektów, dla których nie istnieje wspólne określenie; odmiany takie bywają rozpatrywane w literaturze jako różne od siebie języki). W niektórych zakątkach świata trudno określić stopień wzajemnej zrozumiałości między językami, do czego przyczynia się praktyka wielojęzyczności.\nPrzykładem mowy o spornym statusie jest kaszubszczyzna, uznawana przez niektórych specjalistów za dialekt języka polskiego, a przez innych za język zupełnie odrębny od polszczyzny ogólnej. Także wśród użytkowników mowy kaszubskiej nie ma jednomyślności na powyższy temat; Ministerstwo Edukacji RP uznało ostatecznie w 1996 roku kaszubszczyznę za język regionalny. Z drugiej strony język chiński oficjalnie (i przez większość użytkowników) uznawany jest za jeden język o dużej liczbie dialektów, pomimo że całkowicie wzajemnie niezrozumiałych, a specjaliści uznają go raczej za zespół języków. Poglądowi temu sprzyja fakt, iż dialekty chińskie mają wspólną formę języka pisanego.\nW niektórych zakątkach świata, gdzie ludność posługuje się blisko spokrewnionymi i podobnymi językami, można mówić o istnieniu kontinuum, w którym trudno nakreślić granice między różnymi językami. Przykładowo pewne dialekty języka niderlandzkiego są zbliżone do gwar dolnoniemieckich, choć te używane w Holandii są uznawane za gwary niderlandzkie, a gwary w granicach Niemiec – za gwary niemieckie. Rozróżnienie to wynika z czynników politycznych.\n\n\n== Zobacz też ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nFrantišekF. Čermák FrantišekF., Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praha: Nakladatelství Karolinum, Univerzita Karlova, 2011, ISBN 978-80-246-1946-0, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746  (cz.).\nJ.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 909089704 [dostęp 2023-10-06]  (ang.).\nDavidD. Crystal DavidD., A Dictionary of Linguistics and Phonetics, wyd. 6, Malden: Blackwell Publishing, 2008, DOI: 10.1002/9781444302776, ISBN 978-1-4051-5296-9, ISBN 978-1-4443-0277-6, OCLC 873604136  (ang.).\nJurajJ. Dolník JurajJ., Základy lingvistiky, Bratislava: Stimul, 1999, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637  (słow.).\nRalph W.R.W. Fasold Ralph W.R.W., The politics of language, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 373–400, ISBN 978-0-521-84768-1  (ang.).\nLuisannaL. Fodde Melis LuisannaL., Race, Ethnicity and Dialects: Language Policy and Ethnic Minorities in the United States, Milano: FrancoAngeli, 2002 (Collana Università 37), ISBN 978-88-464-3912-3, OCLC 249564246  (ang.).\nSándorS. Hervey SándorS., IanI. Higgins IanI., MichaelM. Loughridge MichaelM., Thinking German Translation: A Course in Translation Method: German to English, London–New York: Routledge, 1995 (Thinking Translation), DOI: 10.4324/9780203429464, ISBN 978-0-203-42946-4, ISBN 0-415-11637-6, ISBN 0-415-11638-4, ISBN 978-1-134-81897-6, OCLC 252867550 .\nJames R.J.R. Hurford James R.J.R., Grammar: A Student’s Guide, Cambridge: Cambridge University Press, 1994, ISBN 978-0-521-45627-2, OCLC 844200524  (ang.).\nIstvánI. Lanstyák IstvánI., Maďarčina na Slovensku – štúdia z variačnej sociolingvistiky / Hungarian in Slovakia – A Study in Variational Sociolinguistics, „Sociologický Časopis / Czech Sociological Review”, 38 (4), 2002, s. 409–427, ISSN 0038-0288, JSTOR: 41131826  (słow.).\nRosinaR. Lippi-Green RosinaR., English With an Accent: Language, Ideology, and Discrimination in the United States, London–New York: Routledge, 1997, ISBN 978-0-415-11477-6, OCLC 35145942  (ang.).\nAlfred F.A.F. Majewicz Alfred F.A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 [zarchiwizowane]  (pol.).\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nNatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1  (ang.).\nRobert LawrenceR.L. Trask Robert LawrenceR.L., The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics, Chicago: Fitzroy Dearborn, 2000, ISBN 978-1-57958-218-0, OCLC 1101226560  (ang.).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMariaM. Bolek MariaM., PawełP. Chról PawełP., Język i dialekt. Czym się różnią? [online], Portal o języku, 27 marca 2024 [dostęp 2024-06-28] .\nBronisławB. Jakubowski BronisławB., Język czy dialekt?, „Wiedza i Życie”, Andrzej Gorzym, 4/1999, Warszawa: Prószyński i Ska, 1999, ISSN 0137-8929 [dostęp 2015-05-02] [zarchiwizowane z adresu 2019-09-15] .\nStanislavaS. Kloferová StanislavaS., Dialekt, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [dostęp 2024-06-28]  (cz.). Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dialekt niestandardowy\n\nDialekt niestandardowy, dialekt nieliteracki (ang. non-standard dialect) – odmiana języka niepełniąca funkcji normy instytucjonalnej, nieuprzywilejowana w procesie standaryzacji językowej i zwykle pozbawiona prestiżu przypisywanego językowi standardowemu (odmianie standardowej). Dialekty nieliterackie można wydzielać na podstawie takich czynników jak: lokalizacja geograficzna, powiązanie etniczno-klasowe, obecność stygmatyzowanych cech językowych. Z reguły nie są stosowane w nauczaniu, gdzie preferuje się standardową odmianę języka. Występują przede wszystkim w formie ustnej i są kojarzone z niższym statusem socjoekonomicznym.\nDialekty niestandardowe, choć pozbawione formalnej kodyfikacji, wyposażone są w pełnoprawne systemy gramatyki, umożliwiające sprawną komunikację wśród ich użytkowników. Z perspektywy lingwistycznej nie są one kodami gorszymi ani mniej cennymi względem standardu (zwanego też dialektem standardowym); w jednakowym bowiem stopniu rządzą się zasadami językowymi. W niektórych przypadkach są stosowane również w postaci pisanej, choć należy wówczas założyć, że są pozbawione wypracowanych przepisów ortograficznych. Od języków standardowych odróżniają się zasadniczo nie walorami wewnętrznojęzykowymi (związanymi np. z cechami struktury), lecz przypisywanym im prestiżem społecznym.\nDialekty niestandardowe są popularnie postrzegane jako „niepoprawne”, „nieczyste” lub „nielogiczne” formy języka, w odróżnieniu od języka standardowego, który podlega procesom kodyfikacyjnym i jest kojarzony z wykształconymi warstwami społeczeństwa. Niekiedy standard bywa utożsamiany z samym językiem. Sądy te mają charakter post-hoc i znajdują swoje oparcie w statusie społecznym osób posługujących się poszczególnymi odmianami języka. W niektórych wspólnotach komunikatywnych wyrazem tego rozróżnienia jest zjawisko dyglosji, tj. jednoczesne występowanie w społeczności dwóch odrębnych odmian danego języka. Dialekt niestandardowy służy wówczas jako narzędzie komunikacji codziennej (np. w rozmowach z przyjaciółmi i rodziną), dialekt standardowy jest zaś rezerwowany dla sytuacji bardziej formalnych. Wykształceni przedstawiciele klasy średniej mogą całkowicie preferować język standardowy (np. w południowej Anglii) lub utrzymywać dwudialektalność, zachowując znajomość i użycie dialektu nieliterackiego (np. w Holandii i Niemczech). Istnieje bowiem wyraźna korelacja między językiem a klasą społeczną, szczególnie na terenach miejskich, gdzie dialekt niestandardowy jest kojarzony z klasą robotniczą, a standard uchodzi za właściwy dla klasy średniej. W niektórych społecznościach językowych (np. w Szwajcarii czy Norwegii) posługiwanie się dialektami niestandardowymi jest powszechne i akceptowane w szerokim spektrum sytuacji społecznych, również w kontaktach formalnych lub technicznych.\nNiektórzy badacze jako „wernakularne” (vernacular) określają odmiany i cechy językowe, którym przypisuje się zauważalny stygmat społeczny. W odniesieniu do form odbiegających od języka standardowego, ale pozbawionych wyraźnego nacechowania społecznego, sugeruje się zaś stosować termin nonmainstream dialect. Autorzy publikacji Dialects at School: Educating Linguistically Diverse Students wychodzą przy tym z założenia, że termin „dialekt niestandardowy” (non-standard dialect) ma w sobie zawarty ładunek wartościujący, niewłaściwy w kontekście naukowym.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ndialekt\ngwara\ngwara miejska\ngramatyka tradycyjna\nsocjolekt\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nThe American Heritage Guide to Contemporary Usage and Style, Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2005, ISBN 978-0-618-60499-9, OCLC 858902831  (ang.).\nKarenK. Calteaux KarenK., Standard and non-standard African language varieties in the urban areas of South Africa: main report for the STANON Research Programme, Pretoria: HSRC Publishers, 1996, ISBN 978-0-7969-1754-6, OCLC 39361105  (ang.).\nJennyJ. Cheshire JennyJ. i inni, Dialect and Education in Europe: A General Perspective, [w:] JennyJ. Cheshire i inni red., Dialect and Education: Some European Perspectives, Clevedon: Multilingual Matters, 1989 (Multilingual Matters 53), s. 1–12, ISBN 978-1-85359-035-1, OCLC 44961289  (ang.).\nEdgar A.E.A. Gregersen Edgar A.E.A., Language in Africa: An Introductory Survey, New York: Gordon & Breach, 1977, ISBN 978-0-677-04380-7, OCLC 3256139  (ang.).\nRajendR. Mesthrie RajendR., Standardisation and variation in South African English, „Stellenbosch Papers in Linguistics Plus”, 26, 1994, s. 181–201, DOI: 10.5842/26-0-128  (ang.).\nPeterP. Trudgill PeterP., Standard English: what it isn’t, [w:] TonyT. Bex, Richard J.R.J. Watts (red.), Standard English: The Widening Debate, London–New York: Routledge, 1999, s. 117–128, DOI: 10.4324/9780203054062, ISBN 0-415-19163-7, ISBN 978-0-203-05406-2, OCLC 179162066 [zarchiwizowane z adresu 2018-04-05]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnolekt\n\nEtnolekt – odmiana językowa (lekt) właściwa dla wyodrębnionej grupy etnicznej, postrzegana jako wyznacznik jej tożsamości. Stanowi zbiór bardzo zbliżonych do siebie idiolektów. W ścisłej klasyfikacji lingwistycznej etnolekt może odpowiadać takim jednostkom, jak: gwara (poddialekt), dialekt, zespół dialektów, język czy też kompleks językowy.\nW językoznawstwie polskim termin „etnolekt” znajduje szczególne zastosowanie w przypadkach, gdy dokładne określenie statusu danego bytu językowego (jako dialektu lub odrębnego języka) byłoby kwestią sporną.\nW innym znaczeniu etnolekt to odmiana języka dominującego właściwa dla pewnej grupy mniejszościowej, wykazująca wpływy języka pierwotnie używanego przez tę społeczność (substrat językowy). Przykładem tak pojmowanego etnolektu jest czeszczyzna używana przez społeczność romską, kumulująca właściwości języka słowackiego oraz języka romskiego.\n\n\n== Przykłady ==\nPrzykłady etnolektów, których przynależność budzi kontrowersje:\n\nmeglenorumuński\nśląski – według prof. Jolanty Tambor\nkaszubski – czasem uznawany za dialekt języka polskiego\nhelleńskie – uznawane za odmiany języka greckiego\nchińskie\nserbski i chorwacki\nmacedoński – w Bułgarii uchodzący za odmianę języka bułgarskiego\n\n\n== Zobacz też ==\n\nAbstand- i Ausbausprachen\njęzyk narodowy\nsocjolekt\ndialekt\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAlfred F.A.F. Majewicz Alfred F.A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 [zarchiwizowane]  (pol.).\nJozefJ. Genzor JozefJ., Jazyky sveta: história a súčasnosť, Bratislava: Lingea, 2015, ISBN 978-80-8145-114-0, OCLC 950004358  (słow.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Familiolekt\n\nFamiliolekt, także: styl familiarny, język familiarny – odmiana języka właściwa dla danej rodziny. Wiąże się z doświadczeniem niemal każdego człowieka.\nFamiliolekt wykazuje pewne odrębności od języka standardowego, cechują go np. specyficzne formy językowe. Można go określić jako „idiolekt używany w rodzinie”.\nStanowi jeden z przejawów wariacji językowej, obok dialektów geograficznych, socjolektów, idiolektów (kodów jednostkowych) itp.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nbiolekt\npsycholekt\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Forma przejściowa języka\n\nForma przejściowa – forma pośrednia między dwoma lub więcej językami, zwykle czerpiąca z nich wspólne cechy i elementy (słowa, zapożyczenia, wymowę itd.) prowadzące do powstania nowej mowy. Przykładem takiej mowy jest język franko-prowansalski.\n\n\n== Zobacz też ==\ngwary przejściowe\nkontinuum językowe\nkoiné (językoznawstwo)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Grafolekt\n\nGrafolekt – narodowy język pisany.\nGrafolekt odróżnia się od dialektów i języka mówionego. O ile odmiany pisane języków narodowych często wywodzą się z języka pewnego regionu lub pewnej grupy społecznej, to E.D. Hirsch uważa grafolekty za twory sztuczne, odizolowane od podstaw dialektalnych. Nie są tożsame ze swoimi pierwowzorami. Z jednej strony niektóre elementy dialektalne nigdy nie wchodzą w skład grafolektu, a z drugiej – w grafolekcie wytwarzają się nowe cechy słownictwa i składni. Grafolekt wyróżnia się stosunkowo stałym charakterem gramatyki i bogactwem leksyki. Narodowe języki pisane rządzą się sztywnymi konwencjami stylu.\nGrafolekty mają wypracowane zasady ortografii i interpunkcji, które kształtują się wraz z rozwojem piśmienności.\nZ założenia grafolekt ma charakter ponaddialektalny i nie należy do żadnej grupy społecznej (ani nie jest powiązany z konkretnym regionem), przy czym najczęściej posiłkują się nim te osoby, które zostały wykształcone w zakresie posługiwania się tą odmianą języka. Przykładem grafolektu jest angielszczyzna standardowa (Standard English). Funkcję grafolektu pełni prawie każdy język standardowy.\nGrafolekt uchodzi za jeden z fundamentów bytu zbiorowego, jakim jest naród.\n\n\n== Zobacz też ==\njęzyk literacki\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nLeoL. Daugherty LeoL., The English Grapholect and the Introductory Composition Class, „College Composition and Communication”, 30 (2), 1979, s. 134–140, DOI: 10.2307/356315, ISSN 0010-096X, JSTOR: 356315  (ang.).\nM.S.H.M.S.H. Heng M.S.H.M.S.H., Three Dimensions of Information Technology Applications: A Historical Perspective, Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam, 1993 (Serie Research Memoranda 1993-27), OCLC 66218707 [zarchiwizowane z adresu 2020-06-15]  (ang.).\nWalter J.W.J. Ong Walter J.W.J., Technologizace slova: mluvená a psaná řeč, Vyd. české 1, Praha: Karolinum, 2006, ISBN 80-246-1124-4, OCLC 85715882  (cz.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Idiolekt\n\nIdiolekt (gr. ἴδιος idios „własny, swoisty” + λέξις leksis „mowa”), język osobniczy – odmiana mowy właściwa dla danego użytkownika języka w danym okresie jego rozwoju, tzw. indywidualny dialekt. Różnice idiolektalne dotyczą w mniejszym stopniu systemu gramatycznego, w większym cech leksykalnych i fonetycznych. Na idiolekt mogą się składać zarówno środki znane biernie, jak i używane aktywnie.\nMowa jednostkowa stanowi odzwierciedlenie wpływów wywartych przez otoczenie w procesie przyswajania języka. Nie jest jednak tworem trwałym, gdyż podlega modyfikacjom w życiu jednostki. Kształtuje się u każdego użytkownika języka, pod wpływem jego przynależności do grupy społecznej, tradycji rodzinnych, wykształcenia, osobistego gustu stylistycznego. Idiolekt może być nieświadomy, ale bywa też efektem celowych zabiegów mówiącego, np. w celu zdystansowania się od otoczenia. Jest trudny do precyzyjnego zdefiniowania, gdyż cechuje się zmiennością i nie musi zawsze występować w tej samej postaci. \nJęzyk osobniczy odgrywa ważną rolę w dialektologii, która często uznaje idiolekty poszczególnych użytkowników za punkt wyjścia do opisu jakiejś gwary. Język bywa także pojmowany jako zespół idiolektów, nie zaś jako właściwy byt. Szczególnie znaczenie idiolektowi jako przedmiotowi badań przypisywali młodogramatycy. Od analizy własnego idiolektu rozpoczynają badania ojczystego języka zwolennicy gramatyki generatywnej. Badania naukowe dotyczą też idiolektów postaci literackich w aspekcie tłumaczenia na inne języki. Ponadto analiza idiolektów jest centralną metodą językoznawstwa kryminalistycznego. Czasami badania właściwości językowych tekstów pozwalają ograniczyć krąg podejrzanych, umożliwiając np. określenie autorstwa listów z pogróżkami.\nMowę właściwą dla danej rodziny określa się mianem familiolektu.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nstyl językowy\nuzus językowy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAlexA. Barber AlexA., EduardoE. Garcia Ramirez EduardoE., Idiolects, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 1 marca 2017, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-02]  (ang.). (Idiolekty)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język fachowy\n\nJęzyk fachowy, język specjalistyczny, technolekt – odmiana języka używana przez specjalistów zawodowo zajmujących się daną dziedziną. Obejmuje zbiór elementów leksykalnych i stylów używanych do konstruowania tekstów wyspecjalizowanych, tworząc tym samym pewną nadbudowę języka ludzkiego.\nJęzyki wyspecjalizowane opierają się na języku powszechnym i ściśle z nim współdziałają. Cechą charakterystyczną języka fachowego jest stosowanie wyrazów obcych oraz terminologii technicznej, służącej precyzyjnemu opisowi rzeczywistości zawodowej. Słownictwo obecne w języku fachowym może być niespotykane poza konkretną dyscypliną lub pojedyncze słowa mogą przybierać w nim inne znaczenie niż w kontekście popularnym. Język fachowy cechuje się również uproszczeniami morfologicznymi, mającymi na celu uczynienie przekazu bardziej efektywnym i jednoznacznym. Ma on ponadto charakter hermetyczny, gdyż jego zastosowanie jest ograniczone do hermetycznego grona specjalistów.\n\n\n== Zobacz też ==\ngwara zawodowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzej Kątny: Kontakty językowe a słownictwo specjalistyczne, [w:]  Języki fachowe. Problemy dydaktyki i translacji. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Wydział Filologiczny Wszechnicy Mazurskiej w Olecku, 14-15 VI 2000 r. pod red. Andrzeja Kątnego. Olecko: Wszechnica Mazurska, 2001, s. 17-25.\nGrażyna Strzelecka: Bibliographie zu ausgewählten Problemen der Fachsprachenforschung, [w:] Języki fachowe. Problemy dydaktyki i translacji. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Wydział Filologiczny Wszechnicy Mazurskiej w Olecku, 14-15 VI 2000 r. pod red. Andrzeja Kątnego. Olecko: Wszechnica Mazurska, 2001, s.191 – 208.\nJęzyki fachowe. Problemy dydaktyki i translacji. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Wydział Filologiczny Wszechnicy Mazurskiej w Olecku, 14-15 VI 2000 r. pod red. Andrzeja Kątnego. Olecko: Wszechnica Mazurska, 2001. ISBN 83-86523-18-2.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język literacki\n\nJęzyk literacki – wieloznaczny termin lingwistyczny. Według jednego z ujęć język literacki to (naj)wyższa społecznie forma języka, przeznaczona do użytku ponadregionalnego w obrębie pewnej społeczności językowej. Odmiana taka aspiruje do roli narodowego środka komunikacji i pełni dla narodu funkcję symboliczną (reprezentatywną). W dzisiejszej epoce języki literackie są starannie opisane na wszystkich swoich płaszczyznach i podlegają kodyfikacji (w postaci zasad ortografii, gramatyk i słowników). Język literacki stanowi podstawę ukształtowania się tradycji literackiej i rozwija się wraz z rozwojem piśmiennictwa.\nRóżnie bywa ujmowany stosunek języka literackiego do innych odmian językowych. W zależności od podejścia (w różnych tradycjach naukowych) język literacki może być przeciwstawiany zarówno dialektom (ludowym bądź regionalnym), jak i językowi potocznemu. Definicje „języka literackiego” często powołują się na tradycje piśmiennicze, co prowadzi do utożsamiania języka literackiego z językiem pisanym. Z. Klemensiewicz proponował nazwę „język literacki” dla pisanej odmiany języka ogólnego, podczas gdy odmiana ustna miałaby być nazywana dialektem kulturalnym. W szerszym znaczeniu język literacki można utożsamić z językiem ogólnym; stosunkowo nowym, bliskoznacznym terminem jest „język standardowy”.\nZwolennicy gramatyki tradycyjnej zakładali, że język pisany (a zwłaszcza literacki) ma fundamentalny charakter, jako „czystszy” i bardziej „poprawny” od innych odmian języka. Przekonanie to uznano potem za niesłuszne, gdyż każda odmiana języka ma swoje własne zasady gramatyczne, a język literacki bierze swój szczególny status z pewnych okoliczności historycznych.\n\n\n== Terminologia ==\nTermin „język literacki”, pomimo długiej tradycji, ma charakter wieloznaczny i jest niejednolicie rozumiany przez różne szkoły językoznawcze. Ponadto różni autorzy często posługują się tym terminem dla opisu nieco innych odmian języka.\nW polskiej literaturze poświęconej stratyfikacji polszczyzny wymiennie pojawiają się takie terminy jak „język ogólnonarodowy”, „język literacki”, „język kulturalny”, „dialekt kulturalny”, „polszczyzna ogólna”, „polszczyzna kulturalna”. Termin „język standardowy” wywodzi się z tradycji anglojęzycznej i gdzieniegdzie występuje jako nowoczesny synonim języka literackiego. Przez niektórych autorów jest uważany za bardziej trafny od starszego „języka literackiego”. W języku angielskim stosuje się przede wszystkim termin standard language. Adekwatność terminu „język literacki” bywa kwestionowana, zwłaszcza w obliczu redukcji roli normotwórczej literatury; zmiana ta dotyczy zarówno polszczyzny, jak i wielu innych języków świata.\nTermin „język literacki” zadomowił się przede wszystkim w językach słowiańskich i slawistyce (por. cz. spisovný jazyk; ros. литературный язык, litieraturnyj jazyk). Pojęcie języka literackiego bywa stosowane również w odniesieniu do takich oficjalnych odmian języka, które przyjęły się jedynie w ograniczonym zakresie (niekoniecznie wśród wszystkich warstw społeczeństwa, np. literacki język starogrecki), w odróżnieniu od odmian standardowych, które aspirują do roli odmian ponadregionalnych (i które zaczęły powstawać w XIX–XX w.).\nOkreślenie „język literacki” wskazuje na dawniejszy nośnik tej szczególnej odmiany języka (piśmiennictwo). Czasem mianem języka literackiego określa się wręcz język pisany. W odniesieniu do języków dawnych (np. średniowiecznych czy starożytnych) termin „język literacki” znaczy zwykle tyle, co: „język pisany; język mający jakąś formę piśmiennictwa”. Pisany standard języka to tzw. grafolekt.\nPojęcie języka literackiego rozumie się czasem jeszcze węziej niż jako pisany standard języka, utożsamiając je z językiem literatury pięknej (stylem artystycznym), pewną odmianą funkcjonalną języka. Wyróżniać można także odmiany szeroko rozumianego języka literackiego, kształtujące się ze względu na cele i okoliczności jego użycia.\n\n\n== Język literacki a potoczny ==\nRozróżnienie między językiem literackim a potocznym nie jest rygorystycznie określone, gdyż pojęcia te nie muszą być sobie przeciwstawne, a sam termin „język literacki” bywa, jak przedstawiono powyżej, rozumiany na rozmaite sposoby. Style potoczne nie zawsze są wyłączane z pojęcia języka literackiego.\nNa gruncie językoznawstwa polskiego język literacki od potocznego odróżniał przede wszystkim Zenon Klemensiewicz. Język literacki (rozumiany jako pisana odmiana języka ogólnego) od języka potocznego (przede wszystkim mówionego) różni się przede wszystkim słownictwem i składnią. W zakresie słownictwa język literacki od potocznego odróżnia z jednej strony specyficzna tylko dla niego leksyka (tzw. „wyrazy książkowe”, jak rzec, bowiem), z drugiej nasycenie wyrazami abstrakcyjnymi, większy stopień nominalności (większy udział rzeczowników w stosunku do czasowników) oraz większa precyzyjność znaczeniowa. W zakresie składni język literacki odznacza się w stosunku do potocznego większym bogactwem środków, częstszym występowaniem zdań wielokrotnie złożonych oraz odmiennym (bardziej logicznym i starannym) tokiem zdania. Język literacki spełnia inne zadania niż język mówiony, utożsamiany z doraźnym i pośpiesznym charakterem przekazu – służy przekazywaniu treści niezwiązanych bezpośrednio ze sferami życia codziennego lub poruszaniu takiej tematyki w sposób niepotoczny (np. w publicystyce lub pismach urzędowych). Wypowiedzi pisane muszą być pełniejsze treściowo od mówionych, gdyż są pozbawione kontekstu sytuacyjnego. Dla języka pisanego charakterystyczne jest zwięzłe i precyzyjne wykorzystanie środków językowych; jest bowiem produktem dłuższej refleksji. W słownictwie pisanym jest mniej wyrazów ekspresywnych, wyrazów profesjonalnych oraz regionalizmów.\nW komunikacji pisanej, zwłaszcza formalnej, częściej przestrzegane są normy językowe, w tym zasady języka standardowego. Język pisany ulega silniejszej standaryzacji niż język mówiony i ma charakter wysoce skonwencjonalizowany. Ponadto język pisany rządzi się kodyfikowanymi przepisami ortograficznymi i interpunkcyjnymi – normami zewnętrznojęzykowymi, ustalanymi przez instytucję regulującą dany język.\n\n\n== Pochodzenie języka literackiego ==\nStandard literacki wywodzi się najczęściej z narzecza dominującej elity politycznej/gospodarczej w danym państwie.\n\n\n=== Przykład języka polskiego ===\nProblematyka pochodzenia polszczyzny literackiej jest przedmiotem kontrowersji naukowej. Początkowo (od XIX wieku) wykształciły się dwie główne hipotezy: o wielkopolskim i o małopolskim pochodzeniu polskiego języka literackiego. Zwolennicy hipotezy wielkopolskiej opierali się przede wszystkim na fonetycznym podobieństwie literackiego języka polskiego do dialektu wielkopolskiego, jako że w odróżnieniu od większości dialektów języka polskiego (w tym małopolskiego), a podobnie do dialektu wielkopolskiego w języku polskim literackim nie występuje zjawisko mazurzenia. Posługiwano się także argumentacją historyczną (Wielkopolska jako kolebka państwowości polskiej). Zwolennicy hipotezy małopolskiej starali się dowieść, że mazurzenie jest zjawiskiem późnym, głosząc też, że jego centrum było Mazowsze, skąd dopiero rozprzestrzeniło się ono na Małopolskę w XV i XVI wieku. Polski dialekt literacki kształtował się według zwolenników tej hipotezy już po przeniesieniu centrum politycznego kraju do Krakowa, wiążąc się z dworem krakowskim. Później podniesiono także zagadnienie wymowy samogłosek nosowych, bliższej w języku literackim dialektowi wielkopolskiemu. Stopniowo wykształciły się także stanowiska kompromisowe, o wspólnej wielkopolsko-małopolskiej genezie języka literackiego, w których zaznaczano także wpływ od XVI wieku form mazowieckich, a nawet polszczyzny kresowej. W późniejszej fazie sporu koncentrowano się na zagadnieniach niepewności autorstwa i terytorialnego pochodzenia pierwszych polskich utworów literackich oraz na zagadnieniu stosunku polszczyzny literackiej polskich tekstów średniowiecznych do późniejszej polszczyzny literackiej (zwraca uwagę niewielka liczba form regionalnych już w najstarszych polskich dziełach literackich).\nWedług badań dokonanych w latach 90. XX wieku obecni mieszkańcy Szczecina (obok mieszkańców Wrocławia) posługują się polszczyzną najbardziej zbliżoną do języka literackiego spośród wszystkich mieszkańców Polski.\n\n\n=== Przykład języka albańskiego ===\nInnym bliskim przykładem jest język albański, w którym po II wojnie światowej utworzona została nowa norma języka literackiego w oparciu o gwary toskijskie (czyli południowe). Miało to związek z przejęciem władzy przez komunistów z Enverem Hodżą na czele, który sam był Toskiem (pochodził z miasta Gjirokastra). Doszło wtedy do paradoksu, gdyż albańska przedwojenna elita intelektualna, posługująca się standardem językowym zbudowanym na gwarach północnych (czyli na dialekcie gegijskim), przestała mówić normatywnie i musiała nauczyć się nowej formy języka, a wszystkie podręczniki należało przetłumaczyć na nowy język literacki Albanii. Natomiast albańszczyzną bliską standardowi mówili górale, pasterze z epirskich wiosek.\n\n\n== Zobacz też ==\n\npolski tygiel językowy\nmikrojęzyk literacki\nnorma językowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStanisławS. Urbańczyk StanisławS., Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1992, ISBN 83-04-02994-4, OCLC 30953882 .\nKazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język ogólny\n\nJęzyk ogólny (lub język powszechny) – zespół środków językowych (leksykalnych, gramatycznych, stylistycznych) rozumianych i akceptowanych przez ogół użytkowników języka. Pojęcie to może być rozumiane na różne sposoby: bywa przeciwstawiane dialektom – i odnoszone do odmian ogólnonarodowych (języków standardowych) – bądź odmianom środowiskowym lub fachowym. W obiegu naukowym funkcjonuje kilka bardziej precyzyjnych ujęć tego terminu, wypracowanych na gruncie różnych tradycji lingwistycznych.\n\n\n== Znaczenie ==\nNa gruncie polskiej lingwistyki pod pojęciem języka ogólnego (czy też ogólnonarodowego) rozumie się taką formę egzystencji języka, która służy jako ponaddialektalny (ponadgwarowy) środek porozumiewawczy. Stoi ona zatem w opozycji do dialektów i gwar (odmian niestandardowych, ograniczonych geograficznie i społecznie). Cechuje się wysokim wypracowaniem funkcjonalnym (zróżnicowaniem stylistycznym i zastosowaniem we wszelkich obszarach życia publicznego), a także podległością autorytatywnej kodyfikacji. Odmiana ogólna polszczyzny funkcjonuje zarówno w postaci pisanej, jak też ustnej i jest znana praktycznie wszystkim użytkownikom języka (a większość społeczeństwa posługuje się nią na co dzień). Stanowi odmianę prestiżową i kulturalną, która nie jest postrzegana jako dialekt. W takim rozumieniu język ogólny można utożsamić z językiem standardowym. Istnieją jednak pewne różnice semantyczne między tymi nazwami, przynajmniej na poziomie ich budowy: określeniu „język standardowy” da się przypisać związek z kryterium jakości języka i podległości normom; z kolei termin „język ogólny” nawiązuje do zasięgu tej odmiany językowej. Dodatkowo w językoznawstwie polskim termin „standardowy” występuje też w innym, bliżej niepowiązanym znaczeniu: „nienacechowany; nieoryginalny lub przeciętny”.\nJęzyk ogólny można także rozumieć węziej, tj. jako odmianę normatywno-szkolną, model właściwy dla edukacji i normatywnego podejścia do języka. Chodzi o standard postulowany, wyrażający to, jak powinno się mówić, a nie to, jak rzeczywiście się mówi. W takim ujęciu język ogólny jest przeciwstawiany ściślej tym odmianom lokalnym i środowiskowym, które znajdują się na „obrzeżach języka ogólnego” – i w dużej mierze czerpią z jego zasobów (w zakresie gramatyki i podstawowej leksyki), lecz odróżniają się od języka ogólnonarodowego sensu stricto.\nTermin „język ogólny” na gruncie polskim wprowadził Zenon Klemensiewicz, z czasem zaczął on wypierać starsze określenie „język literacki”. Klemensiewicz proponował stosowanie nazwy „język literacki” na oznaczenie pisanej formy języka ogólnego, a nazwy „dialekt kulturalny” na określenie formy ustnej; rozróżnienie to jednak się nie przyjęło. Inną nieprzyjętą propozycją stało się określenie „wspólny”.\nW języku niemieckim występują terminy Gemeinsprache i Einheitssprache, a w języku francuskim mówi się o langue commune. Podobnie w języku rosyjskim spotyka się analogiczny termin – общенациональный язык (obszczenacyonalnyj jazyk). W języku fińskim termin yleiskieli („język ogólny”) również określa język standardowy. Na gruncie indonezyjskim używa się sformułowania bahasa umum. W Japonii przyjęły się bliskoznaczne określenia: kyōtsūgo (共通語, „język ogólny, wspólny”) i hyōjungo (標準語, „język standardowy”); oba terminy często funkcjonują wymiennie, przy czym pierwotnie nazwę kyōtsūgo nadano odmianie japońskiego z Shirakawy (prefektura Fukushima), jedynie zbliżonej do języka standardowego, ale niebędącej też dialektem tradycyjnym.\n\n\n== Inne znaczenia ==\nW piśmiennictwie językoznawczym można również spotkać dwa alternatywne rozumienia terminu „język ogólny”:\n\nodmiana języka służąca jako wspólny, supradialektalny środek komunikacji w obrębie szerszego terytorium, niekoniecznie równoważna ze skodyfikowanym standardem lub wręcz występująca poza jego ramy (np. interdialekt ogólnoczeski, zwany m.in. „nieliterackim językiem ogólnym”); niemiecki termin Gemeinsprache może określać odmianę, który służy jako powszechny środek komunikacji, ale jest pozbawiona formy pisanej i nie została jeszcze przyjęta jako standard narodowy;\nw badaniach nad językami specjalistycznymi język ogólny (Gemeinsprache) stoi w opozycji do języka specjalistycznego; bywa także odróżniany od języka literatury, prozy artystycznej czy poezji.\n\n\n== Zobacz też ==\n\njęzyk ogólnoangielski\njęzyk ogólnopolski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język pandanowy\n\nJęzyk pandanowy (ang. pandanus language) – rejestr istniejący w niektórych językach Nowej Gwinei, używany podczas zbioru owoców pandanu.\n\n\n== Zastosowanie ==\nKażdego roku społeczności papuaskie gromadzą się w lesie w celu zebrania owoców „karuka” (Pandanus julianettii i Pandanus brosimos). Wypowiadanie dużej grupy normalnego słownictwa uważa się za niezdrowe dla roślin – przypisuje się mu bowiem skojarzenia niekorzystne dla prawidłowego wzrostu owoców. Zakazane wyrazy zastępuje zatem rozbudowany repertuar słownikowy, zawierający do tysiąca wyrazów i zwrotów. Nowe słownictwo obejmuje słowa związane z przemieszczaniem się w celu zebrania owoców karuka i podlega zmianom w momencie, gdy słowa stają się znane poza pewnym obszarem. Panuje wiara w to, że rejestr pandanowy pozwala kontrolować duże wysokości, na których rośnie karuka, oraz łagodzić wpływ groźnych duchów natury, m.in. Kita-Menda (zwanego także Giluwe yelkepo). Posługiwać się językiem pandanowym można jedynie w obrębie obszaru, gdzie rosną drzewa – uważa się, że poza tym obszarem mowa ta może zostać zasłyszana przez duchy górskie.\nZnajomości języka rytualnego oczekuje się od wszystkich grup wiekowych i płci, które mają wstąpić w obszary objęte tabu, jednakże osoby z zewnątrz, nieznające miejscowego języka, mogą używać tok pisin. Ekspansja tok pisin prowadzi do stopniowego zaniku rejestrów pandanowych, a wśród młodszych pokoleń zanika też uczucie strachu przed obszarami zalesionymi. Badania ujawniają, że rejestry pandanowe języków kewa i imbongu już zaczęły wymierać.\n\n\n== Struktura ==\nW zakresie gramatyki i słownictwa rejestr pandanowy opiera się na danym języku etnicznym, ale ma charakter bardziej ograniczony i skonsolidowany, zwłaszcza jeśli chodzi o nazwy organizmów żywych. Część słów zastępują określenia ogólne, pozbawione odpowiedników w swobodnym języku. Za wyrazy rytualne służą niekiedy zapożyczenia z innych języków.\nSamo słowo „karuka” bywa traktowane na rozmaite sposoby, w zależności od społeczności językowej. Przykładowo w zwykłej odmianie języka kewa przybiera ono postać aga, natomiast w lokalnym rejestrze pandanowym obowiązuje wyrażenie rumala agaa. Inaczej przedstawia się sytuacja np. w języku kalam. Społeczność Kalam zarówno w zwykłej mowie, jak i w rejestrze pandanowym używa jednego słowa: alŋaw.\n\n\n== Języki z rejestrami pandanowymi ==\nIstnienie rejestru pandanowego odnotowano dla następujących języków:\n\nimbongu\nkalam (karam)\nkewa\nkobon\nmelpa\nmendi.\nRejestr pandanowy języka kalam (alŋaw mnm, ask-mosk mnm) jest stosowany również podczas jedzenia lub gotowania kazuarów i stoi w opozycji do zwykłej odmiany tego języka, określanej jako monmon mnm. Użycie tego rejestru wynika nie ze strachu przed duchami, lecz z wiary w to, że posługiwanie się językiem pandanowym ma korzystny wpływ na jakość owoców i zapobiega ich gniciu; lub w przypadku kazuarów – służy ona okazaniu szacunku ptakowi. Dopuszcza się także stosowanie tej odmiany języka poza obszarami zalesionymi. Mowa ta liczy przypuszczalnie kilka tysięcy lat i może być inspirowana starszymi rejestrami pandanowymi.\nW języku huli występuje rejestr rytualny o nazwie tayenda tu ha illili, stosowany zarówno w czasie zbiorów pandanu, jak i podczas polowania bądź podróży. Mowie tej przypisuje się moc odganiania złych duchów.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nUlrichU. Ammon UlrichU., Sociolinguistics/Soziolinguistik 3: An International Handbook of the Science of Language and Society/Ein Internationales Handbuch Zur Wissenschaft Von Sprache und Gesellschaft, 2006, s. 2042 .\nWilliamW. Foley WilliamW., The Papuan Languages of New Guinea, 1986, s. 43 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język prawniczy\n\nJęzyk prawniczy – specyficzny język używany przez osoby stosujące i interpretujące prawo. Jest to język, w którym prawnicy rozmawiają o prawie.\nJęzyk prawniczy bywa określany także jako „żargon prawniczy”.\n\n\n== Język prawniczy a język naturalny ==\nJęzyk prawniczy jest odmianą języka naturalnego, ma identyczną z nim gramatykę, różnić się może jednak znaczeniem poszczególnych słów i połączeń wyrazowych. Ta ostatnia cecha może sprawiać trudności w prawidłowym rozumieniu języka prawniczego, ponieważ potoczne rozumienie pojęć, którymi operują prawo i prawnicy, często będzie prowadzić do nieporozumień i błędnych wniosków. Odmienności terminologiczne języka prawniczego wynikają z potrzeb doprecyzowania i uściślenia terminologii, która ma być używana w aktach prawnych i dyskusji o prawie.\n\n\n== Język prawniczy a język prawny ==\n\nOd języka prawniczego odróżnia się język prawny. Język prawny jest językiem, w którym formułowane jest prawo, a więc jest językiem przepisów i norm prawnych. Jest zawarty w tekstach prawnych: Konstytucji, ustawach, rozporządzeniach, dekretach (aktach normatywnych).\nJeżeli język prawny potraktujemy jako język pierwszego stopnia (stopnia podstawowego), to język prawniczy jest językiem drugiego stopnia (metajęzykiem), czyli językiem, za pomocą którego rozmawiamy o języku pierwszego stopnia (relacje między rzeczywistością a językiem I i II stopnia próbuje przybliżyć poniższy diagram).\nJęzyk prawniczy jest więc „nadbudową” języka prawnego. W języku prawniczym wypowiadamy się o mocy wiążącej przepisów prawnych, dokonujemy interpretacji norm prawnych, ustalamy ich treść i możliwość zastosowania w określonej sytuacji, czy też zastanawiamy się nad ich przestrzeganiem i skutecznością.\n\nPoniżej dla ilustracji podanych jest kilka wypowiedzi w języku prawnym, prawniczym i naturalnym, które demonstrują różnice między nimi.\n\n\n== Charakterystyka języka prawniczego ==\n\n\n=== Wysoki stopień sformalizowania ===\nJęzyk prawniczy jest dość sformalizowany, unika pojęć potocznych, opiera się na konstrukcjach myślowych o wysokim poziomie abstrakcji. Język prawniczy ma wiele zbieżności z językiem naukowym, a w swej odmianie „języka prawniczego nauki” – jest językiem naukowym.\n\n\n=== Terminologia prawnicza i terminologia prawna ===\n\nWiele pojęć języka potocznego jest niedookreślonych. W codziennym komunikowaniu się nie przeszkadza nam to tak bardzo i jesteśmy się w stanie porozumieć. Prawdopodobnie jednak większość ludzi z własnego doświadczenia byłaby w stanie wskazać przykłady nieporozumień wynikających z użycia sformułowań dwuznacznych lub niedookreślonych. W przypadku, gdy stosując prawo i zakazując ludziom czegoś lub coś im nakazując – możemy w bardzo daleko idący sposób ingerować w ich sytuację. Dlatego musimy mieć pewność, że posługujemy się pojęciami o precyzyjnie ustalonym znaczeniu.\nNa potrzeby stosowania prawa tworzy się więc pojęcia prawne oraz specjalistyczne terminy prawnicze, które mają wykluczać wszelkie możliwe nieporozumienia. Mogą to być pojęcia nieznane lub nieużywane w języku potocznym (np. delikt, domicyl, indos, kontratyp, prekluzja, zstępny, list żelazny) lub pojęcia znane, ale doprecyzowane (roszczenie, użyczenie, kasacja, koncesja, uchodźca). Jeśli takie doprecyzowanie zawarte jest w obowiązującym tekście prawnym, nazywamy go definicją legalną (zob. niżej).\nTerminologia języka prawniczego nie jest identyczna z terminologią języka prawnego. Ta pierwsza dysponuje bogatszym zasobem słownictwa i aparatury pojęciowej. Jest to zrozumiałe, gdy pamiętamy o roli i charakterze języka prawniczego, jako „języka o języku”, języka za pomocą którego charakteryzujemy i komentujemy język prawny. Takie pojęcia, jak np. norma prawna, podmiotowość prawna, znamiona czynu zabronionego, kontratyp, kontradyktoryjność, eutanazja itd., nie należą do języka prawnego (nie ma ich w tekstach prawa), ale należą do języka prawniczego i są używane przez prawników stosujących lub komentujących prawo.\nJednocześnie języki prawny i prawniczy, a w szczególności terminologia w nich stosowana są współzależne i korzystają z siebie nawzajem. Język prawny do dyskusji o prawie (do języka prawniczego) wnosi swoją terminologię. Język prawniczy z kolei interpretuje i doprecyzowuje pojęcia prawne, faktycznie prowadząc do przekształcenia ich w pojęcia prawnicze, co z kolei może prowadzić także do dalszej ewolucji terminologii prawnej. Ten proces próbuje zilustrować wykres obok.\n\n\n=== Definicje legalne ===\nDefinicje legalne określają, co powinno być rozumiane przez określone pojęcie. Są one wprowadzone do języka prawnego, a więc są zawarte w ustawach i innych aktach normatywnych. Znajdują się zwykle w specjalnych „słowniczkach”, z reguły umieszczonych w początkowej części aktu.\n\n\n=== Wyrazy i zwroty obcojęzyczne ===\nTradycyjnie prawnicy w swych wypowiedziach często używają wyrażeń obcojęzycznych, zwłaszcza łacińskich, np. res iudicata (rzecz osądzona), ratio legis (sens, zamysł, cel ustawy), reformatio in peius (zmiana na gorsze), vis maior (siła wyższa), ius cogens (norma bezwzględnie obowiązująca), amicus curiae („przyjaciel sądu”), ipso iure (z mocy samego prawa), lex specialis (przepis szczególny, ustawa szczególna) itd.\n\n\n=== Paremie prawnicze ===\nW języku prawniczym poczesne miejsce – mimo znacznego spadku znajomości łaciny wśród prawników – zajmują paremie prawnicze, z reguły wywodzące się z prawa rzymskiego jeszcze od czasów starożytnych, np. lex retro non agit – prawo nie działa wstecz; pacta sunt servanda – umów należy dotrzymywać, audiatur et altera pars – wysłuchaj także drugiej strony, nemo iudex in causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie itd.\n\nZob. listę paremii prawniczych.\n\n\n== Kategorie języka prawniczego ==\nW obrębie języka prawniczego możemy wyróżnić kilka jego rodzajów:\n\njęzyk prawniczy praktyki – język używany przez organy władzy stosujące prawo oraz osoby wykonujące zawód prawnika (adwokatów, radców prawnych, notariuszy, prokuratorów itp.)\njęzyk prawniczy nauki – język nauki prawa, używany przez doktrynę przy interpretowaniu i komentowaniu instytucji prawnych i norm prawnych\njęzyk prawniczy potoczny – używany przez osoby rozmawiające o problemach prawnych, nieposiadające jednak prawniczego przygotowania zawodowego\n\n\n== Zobacz też ==\njuryslingwistyka\njęzyk prawny\njęzyk urzędowy\nwykładnia językowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJerzyJ. Pieńkos JerzyJ., Podstawy juryslingwistyki. Język w prawie – Prawo w języku, wyd. 1, Warszawa: Oficyna Prawnicza MUZA SA, 1999, ISBN 83-7200-492-7, OCLC 44902083 . Brak numerów stron w książce\nB. Wróblewski, Język prawny i prawniczy, Kraków 1948.\nW. Lang, J. Wróblewski, S. Zawadzki, Teoria państwa i prawa, Warszawa 1980, s. 301 i nast., ISBN 83-01-00502-5.\nA. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 186 i nast., ISBN 83-01-10426-0.\nM. Zieliński, Języki prawne i prawnicze, w: Polszczyzna 2000. Orędzie o stanie języka na przełomie tysiącleci, red. W. Pisarek, Kraków 1999.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język prawny\n\nJęzyk prawny – język, w którym formułowane jest prawo, a więc język przepisów i norm prawnych. Jest zawarty w tekstach prawnych – Konstytucji, ustawach, rozporządzeniach, dekretach (aktach normatywnych).\nJęzyk prawny jest odmianą języka naturalnego. Ma taką samą składnię, natomiast może się różnić w zakresie semantyki. Język prawny zawiera bowiem w sobie mocno rozbudowany i ściśle uporządkowany (co do zasady) aparat pojęciowy. Ułatwia on w miarę jednolitą interpretację języka prawnego, której dokonują osoby (organy) analizujące i stosujące prawo.\nJęzyk prawny jest językiem pierwszego stopnia (stopnia podstawowego). Natomiast wypowiedzi dotyczące tego języka formułowane są w języku prawniczym, będącym językiem drugiego stopnia (metajęzykiem).\n\n\n== Kategorie języka prawnego ==\nWobec istnienia zasadniczych różnic pomiędzy przepisami prawa a normami prawnymi, w ramach języka prawnego rozróżnia się język przepisów prawa, oraz język norm prawnych.\n\njęzyk przepisów prawa – jest równoważny językowi tekstów prawnych (zob. definicja powyżej) natomiast nie obejmuje niepisanych źródeł prawa, czyli prawa zwyczajowego i zwyczaju międzynarodowego. W większości dziedzin prawa źródła te nie mają większego znaczenia, ale jednak istnieją. Zaś w prawie międzynarodowym, zwyczaj międzynarodowy wciąż należy do podstawowych jego źródeł – jest źródłem „żywym”, wciąż powstają nowe normy zwyczajowe, a istniejące ewoluują. Z uwagi jednak na brak utrwalenia ich autentycznej treści w formie pisemnej, nie współuczestniczą one w języku przepisów prawa.\njęzyk norm prawnych – język wyrażeń o charakterze dyrektywnym, wskazujących wymagane sposoby zachowania, które powinny nastąpić w określonych sytuacjach faktycznych.\n\n\n== Zobacz też ==\njuryslingwistyka\njęzyk prawniczy\njęzyk urzędowy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nB. Wróblewski, Język prawny i prawniczy, Kraków 1948.\nJ. Woleński, Język prawny w świetle metod analizy semantycznej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Prawnicze”, z.31, 1967.\nZ. Ziembiński, Le langage du droit, et le langage juridique, “Archives de Philosophie du Droit” 19, 1974.\nT. Gizbert-Studnicki, Czy istnieje język prawny?, „Państwo i Prawo”, z.3, 1979.\nA. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 186 i nast., ISBN 83-01-10426-0.\nM. Zieliński, Języki prawne i prawnicze, w: Polszczyzna 2000. Orędzie o stanie języka na przełomie tysiącleci, red. W. Pisarek, Kraków 1999.\nA. Malinowski, Polski język prawny. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2006.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język standardowy\n\nJęzyk standardowy, dialekt standardowy, standard językowy (ang. standard language, standard dialect, standard) – odmiana języka przyjęta przez dane społeczeństwo do celów komunikacji publicznej i oficjalnej, stawiana w opozycji do pozostałych odmian. Przeciwstawia się zarówno odmianom lokalnym, jak i społecznym. W pierwszej kolejności języki standardowe pełnią funkcję unifikacyjną. Są bowiem pozbawione charakteru miejscowego, tj. posługują się nimi mieszkańcy większego obszaru geograficznego. Odmiany językowe przyjęte w roli standardów różnią się pod wieloma względami. Wspólną ich cechą jest to, że są akceptowane jako odmiany nadrzędne wobec wszelkich innych odmian występujących w społeczności.\nJęzyk standardowy zasadniczo odgrywa rolę języka pisanego. Jest szerzony przez szkoły i środki masowego przekazu oraz wykorzystywany w kontaktach oficjalnych. Zwykle (choć nie zawsze) podlega regulacji i cieszy się wsparciem instytucjonalnym. Język standardowy wykazuje dążność do eliminacji rozbieżności językowych, narzucając jedną formę jako łącznik między różnymi formami dialektalnymi. Spełnia szereg funkcji w różnych sferach życia społecznego, gdzie przybiera różne formy ukształtowania stylistycznego. Standard jest wykorzystywany w nauczaniu języka.\nPodstawą języka standardowego może być np. dialekt centralny geograficznie (np. we Włoszech), dialekt stolicy (np. we Francji), czy też język pierwszego tłumaczenia Biblii (np. w przypadku języka niemieckiego). Nie wszystkie języki świata mają odmianę standardową. Niemniej również w społecznościach, gdzie nie istnieje oficjalny standard języka, przyjmują się odmiany o charakterze ponadlokalnym; są to np. odmiany interdialektalne (koiné, łączące cechy różnych dialektów) czy dialekty okolicznych większych miast. Bywa, że normy literackie powstają pod wpływem działalności misjonarzy. Języki standardowe mogą wykształcić się w formie ustnej, zanim zostanie stworzona forma pisemna. Pełnoprawna odmiana standardowa to taka, która przeszła proces kodyfikacji, tj. jej zasady zostały utrwalone w słownikach i gramatykach. Język standardowy nie daje się jednak łatwo utożsamić z zasobem cech i jednostek usankcjonowanych kodyfikacją, gdyż jest zmienny w czasie, a całkowite zdefiniowanie wszystkich jego aspektów jest niemożliwe. Niektóre języki (tzw. języki policentryczne lub pluricentryczne) mają więcej niż jedną odmianę standardową, co jest związane z istnieniem różnych ośrodków standaryzacji (dotyczy to np. angielskiego, francuskiego, niemieckiego, malajskiego). Czasami różne odmiany standardowe współistnieją w obrębie jednego kraju (np. norweski ma odmiany bokmål i nynorsk).\nNowoczesne językoznawstwo stroni od sądów wartościujących na temat odmian języka. W powszechnym obiegu odmiana standardowa uchodzi jednak za bardziej „poprawną” i „dopuszczalną” niż inne odmiany; stanowi też formę o najwyższym prestiżu, której użycie sygnalizuje poziom wykształcenia danej osoby. Standard bywa zatem pojmowany jako socjolekt powiązany z warstwami wykształconymi. Zdarza się też, że standard jest postrzegany jako neutralne narzędzie komunikacji, przeznaczone dla wszystkich członków społeczności bez względu na status społeczny czy pochodzenie.\nW niektórych krajach język standardowy jest zbliżony do odmiany pewnego regionu lub grupy społecznej (i służy ogólnie jako środek swobodnej komunikacji, przyswajany też przez użytkowników pozostałych dialektów). W innych zaś krajach występuje dyglosja – dochodzi do ostrego rozgraniczenia funkcji języka standardowego (język wysoki) i odmian potocznych/regionalnych (język niski); domeną standardu (czerpiącego np. z tradycji literackiej, nauczanego głównie w szkołach) stają się wówczas sytuacje formalne i wypowiedzi pisemne. Na poziomie gramatycznym standard taki jest silnie odrębny od swobodnego języka mówionego (lub wręcz niezrozumiały bez przygotowania szkolnego). W krajach arabskich, gdzie w roli odmiany prestiżowej funkcjonuje klasyczny język arabski (de facto niebędący powszechnym narzędziem komunikacji), można mówić o powstawaniu dodatkowych (nowoczesnych) standardów o zasięgu regionalnym lub miejskim. W niektórych częściach świata zaobserwowano zanik różnic lokalnych na korzyść ekspansji odmian standardowych. W wielu zakątkach Europy i obu Ameryk dialekty regionalne zostały wyparte przez standard lub odmiany bliskie standardowi, do czego przyczyniły się przemiany społeczne.\n\n\n== Charakterystyka ==\nPodstawę języków standardowych tworzą dialekty właściwe dla ośrodków handlu/władzy, odmiany najszerzej zrozumiałe czy też mające oparcie w tradycji literackiej. Pod wpływem zjawisk takich jak przesunięcie referencyjne (termin z dziedziny antropolingwistyki) lub elaboracja funkcjonalna (termin z zakresu socjolingwistyki) prestiż powiązany z ośrodkami kultury zostaje przypisany również tamtejszej odmianie języka. Odmiana ta staje się punktem odniesienia dla innych odmian językowych, uprzywilejowanym w procesie edukacji i innych sferach życia. Działania standaryzacyjne zabiegają zwykle o skodyfikowanie normy językowej (za pośrednictwem gramatyk normatywnych i słowników) oraz wypracowanie ortografii. Istotną rolę w standaryzacji odgrywa akceptacja danej normy przez ogół społeczeństwa.\nW potocznym obiegu można spotkać przekonanie, jakoby standardowe formy języka były bardziej „gramatyczne” niż odmiany niestandardowe. Jest to założenie lingwistycznie bezpodstawne, gdyż zasadami językowymi rządzą się wszystkie odmiany języka, również te nieskodyfikowane. Na tle innych odmian język standardowy wyróżnia się tym, że jest kojarzony z wyższym statusem socjoekonomicznym. Dialekty niestandardowe i standardowe często pełnią różne funkcje: pierwsze sygnalizują identyfikację ze społecznością lokalną (często spoza głównego nurtu); drugie zaś sygnalizują przynależność do szerzej rozumianego społeczeństwa, pluralistycznego i technicznego. Stosowność użycia obu typów odmian językowych można uważać za uzależnioną od okoliczności społecznych.\n\n\n== Terminologia ==\nW piśmiennictwie występują również bliskoznaczne określenia: „język literacki”, „język ogólnonarodowy”, „język ogólny”, „język kulturalny”, „dialekt literacki”, „dialekt standardowy”, „dialekt kulturalny”, „narzecze ogólne”. Termin „język standardowy”, pochodzący z anglojęzycznej tradycji lingwistycznej, ma charakter międzynarodowy i uchodzi za stosunkowo neutralne określenie tej odmiany języka; bywa uważany za nowoczesny zamiennik terminu „język literacki”. Na gruncie polskim mówi się częściej o „języku ogólnym”, „języku literackim” lub „języku kulturalnym”. Miano języka ogólnego bywa jednak także przeciwstawiane językowi specjalistycznemu (fachowemu), językowi literatury, prozy artystycznej czy poezji. Również termin „język literacki”, używany przede wszystkim w kontekście słowiańskim i wskazujący na nośnik w postaci piśmiennictwa, może być definiowany i rozumiany na rozmaite sposoby. Pojęcie języka literackiego jest niekiedy odnoszone do takich oficjalnych odmian języka, które ugruntowały się w ograniczonym zakresie – lub jedynie wśród niektórych warstw społeczeństwa (przykładem jest np. literacki język starogrecki); nie są to odmiany standardowe, gdyż te aspirują do roli odmian ponadregionalnych (i zaczęły powstawać dopiero w XIX–XX w.). Termin „język standardowy” pozwala uniknąć niepożądanych skojarzeń związanych z budową słowotwórczą pozostałych terminów, nawiązujących do różnych aspektów historycznych omawianej odmiany języka.\nW lingwistyce znany jest także termin „dialekt standardowy” (ang. standard dialect), który pomaga podkreślić równoprawność dialektów (odmian niestandardowych) i języka standardowego. Rezerwowanie terminu „język” dla odmiany standardowej może bowiem sugerować, iż to tylko ona jest pełnoprawną formą języka, godną takiego miana. Wyrażenie „dialekt standardowy” uwydatnia fakt, że standard jest jedną z wielu odmian składających się na język. W podobnym sensie używa się terminu „odmiana standardowa (języka)” (ang. standard variety).\nSporadycznie spotyka się definicję, zgodnie z którą język standardowy to język, któremu można przypisać jedną lub więcej standardowych postaci (tj. język, który przeszedł proces standaryzacji). Termin odnosi się wówczas do całokształtu takiego języka, nie zaś do dialektu standardowego.\nW językoznawstwie, zwłaszcza w tekstach anglojęzycznych, odmianę standardową określa się często mianem dialektu (jest uważana za jeden z wielu dialektów danego języka). W rozumieniu dialektologii tradycyjnej dialekt to natomiast byt przeciwstawiany językowi standardowemu; takie też znaczenie przyjęło się w wielu językach europejskich. Badaniem języków standardowych zajmuje się dyscyplina zwana standardologią.\n\n\n== Funkcje ==\nPaul L. Garvin wyróżnia pięć następujących funkcji języka standardowego:\n\njednocząca – jednoczy daną społeczność językową, budując jej tożsamość w sensie kulturowym i politycznym, a także sprzyjając identyfikacji jednostki ze wspólnotą narodową;\nseparująca – przeciwstawia daną społeczność językową innym;\nprestiżowa – pełni rolę nośnika prestiżu społeczno-kulturowego, zarówno dla całej społeczności, jak i dla posługującej się nim jednostki;\npartycypacyjna – umożliwia użytkownikom języka czerpanie z korzyści wynikających ze znajomości standardu (mobilność społeczna, możliwość udziału w dyskursie publicznym itp.);\nramy odniesienia – służy jako miara dla oceny środków językowych.\n\n\n== Standard a inne odmiany ==\nDialekt standardowy, jako instytucjonalna norma, jest przeciwstawiany niestandardowym (nieliterackim) wariantom języka (o podłożu regionalnym i socjalnym). Między językiem standardowym a odmianami niestandardowymi, a także między poszczególnymi odmianami niestandardowymi występuje szereg różnic dotyczących ich genezy, zasięgu geograficznego i funkcji społecznych. Pośród odmian niestandardowych znane są z jednej strony dialekty tradycyjne (regionalne, lokalne), związane z obszarami wiejskimi i silnie zróżnicowane wewnętrznie, a z drugiej – dialekty nowoczesne, które zyskują na znaczeniu pod wpływem procesów społecznych (urbanizacji i globalizacji) oraz w stosunkowo dużym stopniu odzwierciedlają stratyfikację społeczną. W Polsce dialekty tradycyjne (wiejskie) to mówione odmiany języka narodowego używane na pewnym ograniczonym terenie, zarezerwowane do obsługi sytuacji nieoficjalnych, niepodlegające kodyfikacji i podporządkowane uzusowi językowemu; z kolei język ogólny ma zasięg ogólnopaństwowy, istnieje w wersji mówionej i pisanej, jest wysoce skodyfikowany i obsługuje różne typy sytuacji społecznych. Bliskie standardowi odmiany miejskie, które istnieją w niektórych krajach, są czasem wartościowane negatywnie, przez pryzmat języka standardowego, w przeciwieństwie do dialektów wiejskich, które bywają kojarzone z dziedzictwem historycznym i bogactwem językowym. \nStandard nie jest tworem jednorodnym; umożliwia bowiem tworzenie wypowiedzi w różnych stylach funkcjonalnych (np. naukowym, publicystyczno-dziennikarskim, administracyjnym, literackim, potocznym). Odzwierciedla to jego szerokie zastosowanie w różnych obszarach działalności i komunikacji, począwszy od tekstów naukowych, a skończywszy na codziennych sytuacjach życiowych. Język standardowy służy powszechnie jako język pisany, w odróżnieniu od odmian niestandardowych, które są związane z oralnością i zwykle nie mają wypracowanych zasad ortografii. Ze względu na przypisywaną jej rolę społeczną odmiana standardowa bywa nieściśle utożsamiana z językiem jako takim; np. wewnętrznie zróżnicowany język angielski jest zrównywany z angielszczyzną standardową. Zjawisko standaryzacji językowej nierzadko rzutuje na sposób wydzielania języków w kontinuach dialektalnych, gdzie kłopotliwe jest nakreślenie ostrych granic językowych, jeśli rozpatrywane są wzajemnie powiązane odmiany lokalne, a nie odmiany narodowe o wysokim stopniu elaboracji i zarysowanej odrębności politycznej (Ausbau).\nChoć język standardowy przeciwstawia się zasadniczo lokalnym zjawiskom językowym, regionalizmy jako formy terytorialne używane przez ludność wykształconą (formy „języka kulturalnego”) uznawane są w polskiej tradycji za mieszczące się w obrębie tzw. normy użytkowej – mowa o regionalnym zróżnicowaniu języka ogólnego. W Niemczech wyróżnia się regionalne formy północne (norddeutsch) i południowe (süddeutsch), które wchodzą w skład języka standardowego. Standaryzacja może w różnym stopniu dosięgać różnych poziomów języka – np. w przypadku języka angielskiego większą standaryzacją charakteryzują się elementy słownictwa, cechy składni i zasady pisowni aniżeli aspekty wymowy. Normowanie odmiany standardowej nie oznacza zresztą całkowitego normowania komunikacji, gdyż pełna kodyfikacja wszystkich elementów języka, wraz ze wszystkim aspektami produkcji językowej, jest w praktyce niemożliwa; na poziomie indywidualnym dochodzi do personalizacji standardu i sposobu doboru kodów.\n\n\n== Standaryzacja i regulacja języka ==\n\nZ punktu widzenia socjolingwistyki język standardowy stanowi jeden z wielu dialektów składających się na dany język (mowa o tzw. „dialekcie standardowym”). Odróżnia się on jednak od innych odmian tym, że jest akceptowany na szerszym obszarze geograficznym, spełnia więcej funkcji i ma stosunkowo trwały charakter. Stanowi możliwie „neutralny” odpowiednik dialektów lokalnych. Dialekt standardowy reprezentuje cały język w odniesieniu do innych języków, na przykład gdy teksty o charakterze oficjalnym są tłumaczone między różnymi językami. Język standardowy jest centralnym przedmiotem opisów lingwistycznych, słowników, tekstów edukacyjnych i innych opracowań; w pierwszej kolejności pod pojęciem języka rozumie się bowiem odmianę standardową, inne dialekty zaś schodzą na dalszy plan i przykłada się do nich mniejszą wagę deskryptywną. Pojęcie języka narodowego bywa wręcz nieściśle utożsamiane z językiem standardowym, co wynika z pełnionej przez standard funkcji reprezentatywnej dla języka narodowego.\nWedług niektórych ujęć język standardowy to odmiana językowa rozwijana w sposób świadomy i celowy (uważana wręcz za produkt kultury), której przypisuje się cechę podległości skodyfikowanym zasadom poprawnościowym. Odmiana ta jest szerzona na etapie edukacji szkolnej oraz za pośrednictwem opracowań gramatyki i słowników, tworzonych przez autorów mających autorytet w danym społeczeństwie. Choć język standardowy podlega kodyfikacji, nie powinien być postrzegany jako całkowicie jednolity i niezmienny w czasie, gdyż bywa wykorzystywany do różnych celów, spełniając zróżnicowane potrzeby komunikacyjne. O jego dynamicznym charakterze świadczy to, że nie opiera się zmianom i wpływom innych odmian językowych.\nW praktyce ujęcie języka standardowego w ścisłe ramy oraz rozgraniczenie form językowych, które należą do standardu, od tych, które wykraczają poza jego zakres, bywa kłopotliwe. Za czynnik decydujący można uważać zarówno źródła autorytatywne, reprezentujące normę skodyfikowaną, jak i poczucie językowe, które charakteryzuje użytkowników danego języka. Niejednoznaczność rozstrzygnięć sprowadza się m.in. do faktu, że nie wszyscy autorzy wprowadzają rozróżnienie między potoczną postacią standardu (którą można rozumieć jako pewną warstwę stylistyczną) a środkami niestandardowymi; czasami takie rozróżnienie okazuje się trudne lub wręcz niemożliwe do zastosowania, ze względu na płynność granic między odmianami językowymi. Istnieją podejścia podkreślające wewnętrzną wariantywność języka standardowego; chociażby w językoznawstwie polskim wyróżnia się dwie normy polszczyzny standardowej: wzorcową (kojarzoną ze starannym i świadomym użyciem języka w sytuacjach oficjalnych) i potoczną (właściwą dla kontekstów nieformalnych). Innym źródłem trudności w rozstrzyganiu przynależności form językowych jest zjawisko zmienności języka, które nie omija odmian standardowych.\nWiele dialektów standardowych podlega formalnej regulacji, lecz nie jest to absolutnym warunkiem ich istnienia – np. angielski standardowy nie jest przedmiotem takich interwencji. Za „dobrą angielszczyznę” można uznać powszechną praktykę językową (uzus); takie użycie języka, które uchodzi za właściwe w danej sytuacji. Angielski standardowy (Standard English) jest uważany za prestiżowy dialekt społeczny, pozbawiony cech stygmatyzowanych i postrzeganych jako regionalne. W wielu krajach świata powstały instytucje starające się ukierunkować standaryzację i rozwój języków narodowych, w Europie są to np. Akademia Francuska i Hiszpańska Akademia Królewska; podobne akademie istnieją dla języków nieeuropejskich, jak hebrajski czy keczua.\nJęzyki standardowe, choć powszechne w wielu społeczeństwach, nie są zjawiskiem uniwersalnym. Standaryzacja językowa jest procesem charakterystycznym dla nowoczesnych społeczności językowych, zwłaszcza na półkuli północnej, związanym z wieloma czynnikami społeczno-historycznymi, które nie mają zastosowania w przypadku wszystkich zakątków świata. Spośród wszystkich języków świata (których liczbę szacuje się na blisko 7000) większość jest pozbawiona zarówno tradycji piśmiennictwa, jak i kodyfikowanych norm językowych. Brak tych cech nie umniejsza jednak wartości języków mówionych jako przedmiotu badań. Każdy język, niezależnie od stopnia jego kodyfikacji, charakteryzuje się złożonym systemem gramatycznym, który nie ustępuje pod względem swej złożoności językom poddanym procesom standaryzacyjnym. Dialekty standardowe mają szczególne znaczenie w społeczeństwach o silnie rozwiniętych systemach edukacji i długich tradycjach jedności politycznej. Są stosunkowo młodymi bytami, ponieważ zaczęły kształtować się dopiero w XIX w., a kolejne procesy, takie jak ich rozpowszechnienie i intensywny rozwój piśmienności, miały miejsce jeszcze później. Uchodzą za nośniki kultury narodowej, a także pełnią funkcję symboli jedności i tożsamości zbiorowej, zwłaszcza dla małych nacji. Rodzime języki ludności tubylczej, jak np. języki australijskie, wypracowały odmiany standardowe dopiero pod wpływem działalności misjonarskiej i edukacyjnej; również wiele lokalnych języków Indonezji nie przeszło standaryzacji, w odróżnieniu od wysoce skodyfikowanego języka narodowego. Podobnie dla wielu języków Afryki nie powstały standardy językowe lub zaczęły się one rozwijać stosunkowo późno. Niekiedy kwestionuje się zasadność zabiegów standaryzacyjnych w odniesieniu do języka lub pewnych jego aspektów.\nPróby planowania językowego podejmowane w stosunku do języków nieustandaryzowanych lub języków wyłącznie mówionych, wykazujących silne zróżnicowanie dialektalne, przybierają rozmaity charakter. Czasem za standard uznaje się już istniejącą odmianę prestiżową; w innych zaś przypadkach dochodzi do selekcji cech językowych w celu wypracowania poniekąd sztucznego standardu, który powinien być przyjęty przez wszystkich użytkowników języka. Jeszcze inne podejście każe zaakceptować zróżnicowanie wewnętrzne danego języka i zrezygnować z promowania jakiejkolwiek odmiany językowej na niekorzyść innych. Nierzadko jednak stawia się na dokładną standaryzację języków lokalnych, w sposób naśladujący tradycje języków dominujących, które mają większy prestiż społeczny i uchodzą za wzorcowe. Jednocześnie wykorzystanie danej odmiany w charakterze standardu może spotkać się ze sprzeciwem użytkowników innych odmian języka; z kolei starania na rzecz wprowadzenia nowej nie zawsze kończą się sukcesem, ze względu na brak przywiązania do takiego standardu ze strony poszczególnych grup użytkowników języka. Próby popularyzacji jednolitej normy ortograficznej w fazie rozwoju piśmiennictwa również bywają nieskuteczne; języki o słabej tradycji zapisu i języki zdominowane przez inne języki o wyższym statusie często nie mają ściśle ustalonych norm pisowni.\n\n\n=== Standard jako abstrakcja ===\nWyróżnia się dwa ujęcia istoty języka standardowego: z jednej strony standard można rozumieć jako socjolekt pewnej warstwy społecznej (rzeczywisty byt), z drugiej strony zaś jako abstrakcyjny wynik inżynierii (regulacji) językowej. Jak zauważają lingwiści, pełna standaryzacja języka żywego jest niemożliwa, co sprawia, że dialekt standardowy nie funkcjonuje jako realny twór, lecz jako zbiór abstrakcyjnych norm, które są w różnym stopniu realizowane w mowie. Standaryzacja językowa daje się pojmować jako niedokończony proces socjolingwistyczny. W praktyce więc języki standardowe nie są ani w pełni ujednolicone, ani niezmienne, zwłaszcza gdy chodzi o ich realizacje ustne.\nNawet w przypadku języków dobrze ustandaryzowanych, o rozwiniętych tradycjach opisu, granice przynależności jednostek językowych pozostają płynne, a próby rozstrzygnięcia, które cechy mieszczą się w obrębie standardu, stanowią nieraz wyzwanie badawcze, zwłaszcza w obliczu postępujących zmian językowych i oddziaływania czynników zewnętrznych. Zresztą w realnej produkcji językowej, a w szczególności w wypowiedziach ustnych, standard podlega personalizacji na poziomie jednostki; każda osoba operuje bowiem osobistym repertuarem językowym, a indywidualne doświadczenia i preferencje komunikacyjne warunkują sposób doboru kodów i cech językowych. Jednocześnie standaryzacja językowa nie prowadzi do całkowitej unifikacji danego języka, gdyż odmiany niestandardowe zachowują swoje cechy pomimo ekspansji języka standardowego; język żywy nigdy nie osiąga pełnej stabilności i z założenia cechuje się wariantywnością w wymiarze geograficznym i społecznym.\nSuzanne Romaine porównuje koncepcję języka standardowego do wspólnot wyobrażonych opisanych przez Benedicta Andersona. Podobnie František Čermák określa kodyfikowany standard językowy jako sztuczną idealizację, której próżno szukać w rzeczywistej praktyce komunikacyjnej.\nE. B. van Wyk wprowadza rozróżnienie między standardami idealnymi a standardami faktycznymi. Standard idealny to taka odmiana języka, która jest definiowana jako standard przez autorytatywne instytucje lub uchodzi za standard wśród danej społeczności; z kolei standard faktyczny to realna norma porozumiewawcza, która pełni funkcję standardu w danej społeczności, niezależnie od tego, czy odpowiada standardowi idealnemu.\n\n\n=== Przebieg standaryzacji ===\nStandaryzacja językowa jest związana z powstawaniem państw narodowych i umotywowana koniecznością ustanowienia ponadregionalnej normy komunikacyjnej. Odmiana standardowa powstaje na gruncie wybranych odmian językowych – dochodzi do wypromowania określonego dialektu, np. dialektu związanego z ośrodkiem władzy lub kultury; istnieje też możliwość stworzenia nowej odmiany, kumulującej cechy różnych narzeczy. Jest przyjmowana w celu zaspokojenia potrzeb komunikacyjnych, szczególnie wśród osób zaangażowanych w komunikację publiczną na rozległym obszarze geograficznym. Wraz z ustanowieniem odmiany standardowej ustala się jej formę pisaną i ortografię, za pośrednictwem pewnych wydawnictw (słowników i gramatyk normatywnych) lub poprzez uzgodniony zbiór wzorcowych tekstów. Bez względu na to, czy publikacje te są wydawane przez osoby prywatne, przedsiębiorstwa czy instytucje państwowe, można uznać je za wyraz kodyfikacji języka standardowego, jeżeli są postrzegane przez społeczeństwo jako punkt odniesienia dla formułowania ocen i poprawek językowych. Unormowana forma pisana i kodyfikacja czynią odmianę standardową bardziej stabilną i tworzą fundament dla jej dalszego rozwoju (Ausbau). Odmiana standardowa odgrywa rolę normy języka pisanego, jest stosowana w edukacji oraz w środkach masowego przekazu; z dialektem standardowym są też zapoznawani obcokrajowcy uczący się danego języka.\nWskutek tych procesów odmiana standardowa nabiera większego prestiżu społecznego i znaczenia funkcjonalnego niż dialekty niestandardowe. Dialekty te są określane jako zależne (heteronomiczne) wobec języka standardowego, ponieważ ich użytkownicy identyfikują się ze wspólnym językiem etnicznym, traktują standard jako normę piśmiennictwa, a wszelkie tendencje standaryzacyjne w ich mowie zbliżają ją do tego standardu. W przypadku niektórych języków, takich jak angielszczyzna, proces standaryzacji może przebiegać przez dłuższy czas bez interwencji zewnętrznej; w innych zaś wypadkach jest nadzorowany i ukierunkowywany przez autorytatywne gremia, takie jak Akademia Francuska, wskutek czego następuje w znacznie szybszym tempie. Funkcjonowanie języka standardowego podtrzymuje autorytatywna preskrypcja (kodyfikacja), czyli czysto techniczny zabieg polegający na propagowaniu oficjalnej normy językowej. Ostatecznie tego rodzaju praktyka preskrypcyjna może przekształcić się w ideologię języka standardowego oraz preskryptywizm, kładzący nacisk na wyższość standardu w stosunku do innych odmian danego języka lub odrywający sam standard od realiów praktyki językowej. Pojęcie ideologii języka standardowego zostało wprowadzone przez socjolingwistów w celu opisania typowych poglądów i postaw preskryptywnych towarzyszących procesom standaryzacji językowej. Mianem hiperstandaryzacji określa się zjawisko narzucania drobiazgowych zasad regulujących różne aspekty użycia języka standardowego, bez uwzględnienia faktycznych potrzeb związanych ze standaryzacją języka i skutecznością komunikacji. \nPonieważ na kształtowanie języka standardowego większy wpływ mają uwarunkowania polityczno-historyczne niż rozstrzygnięcia lingwistyczne, odmiany tej nie należy traktować jako formy wyższej w stosunku do innych, nieskodyfikowanych odmian danego języka. W lingwistyce podkreśla się, że standardy językowe mają charakter arbitralny i konwencjonalny; zgodnie z tą wiedzą ich obowiązywanie opiera się na powszechnej akceptacji społecznej. Jak zauważają niektórzy autorzy, używanie wyrazów „standard” i „standardowy” w kontekście językowym może wprowadzać w błąd: języka żywego nie można bowiem w pełni „ustandaryzować” i ustabilizować (tak jak czyni się to w przypadku specyfikacji technicznych); ponadto standard językowy nie powinien być kojarzony z wyższym lub „najlepszym” sposobem wypowiedzi (mowa o innym rozumieniu słowa „standard” niż w takich sformułowaniach jak „standardy opieki” i „standardy zachowania”). W obiegu społecznym standard bywa jednak postrzegany jako „prawidłowa” odmiana danego języka, stając się podstawą sądów na temat poprawności językowej, która jest zrównywana z przestrzeganiem jego norm. Choć niestandardowe odmiany języka nierzadko są wartościowane negatywnie, stanowiąc obiekt stygmatyzacji, to zaobserwowano, że pewne odmiany niestandardowe i formy o niższym prestiżu niezmiennie pozostają w użyciu, wykazując odporność na presję społeczną i napór cech standardowych. W niektórych krajach języki standardowe wyraźnie dominują w praktyce komunikacyjnej, a posiłkowanie się dialektami regionalnymi lub niestandardowymi formami językowymi (choćby pojedynczymi) jest obciążone konsekwencjami społecznymi, niosąc za sobą jednoznacznie krytyczną ocenę sposobu wypowiedzi. Z kolei w innych społecznościach językowych (np. w Norwegii czy Szwajcarii) posługiwanie się dialektami niestandardowymi jest powszechne i akceptowane w szerokim spektrum sytuacji społecznych.\n\n\n== Policentryzm językowy ==\n\nDla niektórych języków można wyróżnić więcej niż jedną odmianę standardową; często wynika to z dużego rozprzestrzenienia się danego języka na świecie. Terminem „język policentryczny” (in. „język pluricentryczny”) określa się język, któremu można przypisać wiele odmian standardowych, używanych zwykle przez różne narody. Przykłady języków policentrycznych to m.in.: angielski, francuski, portugalski, malajski, niderlandzki, niemiecki, koreański, serbsko-chorwacki, szwedzki i hiszpański. W Norwegii doszło do podwójnej standaryzacji, wskutek czego rozwinęły się dwie odmiany standardowe języka norweskiego: bokmål i nynorsk. Języki monocentryczne, takie jak polski, rosyjski czy japoński, mają tylko jedną postać standardową.\nPojęcie policentryzmu odnosi się najczęściej do sytuacji, w której rozpatrywane odmiany standardowe opierają się na identycznych – lub niemal identycznych – podstawach materialnych. Z kolei takie odmiany standardowe, które rozwinęły się z różnych dialektów w obrębie danego kontinuum dialektalnego, często otrzymują miano autonomicznych języków narodowych, wraz z dialektami heteronomicznymi – uzależnionymi od nich użytkowo (przykładem tego zjawiska jest kontinuum zachodniosłowiańskie z odrębnymi językami czeskim, słowackim i polskim); co istotne, nieuwzględnienie czynników polityczno-kulturowych mogłoby zadecydować o zakwalifikowaniu takich odmian jako form jednego języka. Procesy standaryzacyjne zachodzące w kompleksach gwarowych mają zatem znaczenie dla sposobu wyodrębniania języków i rozróżnienia język-dialekt, obok kryterium wewnętrznego dystansu językowego (zob. Abstand- i Ausbausprachen). W ramach kontinuum dialektalnego status wspólnoty językowej jest definiowany przez identyfikację użytkowników poszczególnych dialektów z określonym językiem standardowym, właściwym dla danej społeczności i odrębnym od standardów sąsiednich.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ndialekt, gwara\njęzyk narodowy\npolszczyzna standardowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nUlrichU. Ammon UlrichU., Standard variety, [w:] UlrichU. Ammon i inni red., Sociolinguistics, wyd. 2, t. 1, Berlin–New York: Walter de Gruyter, 2004 (Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft / Handbooks of Linguistics and Communication Science 3/1), s. 273–283, DOI: 10.1515/9783110141894.1.2.273, ISBN 978-3-11-014189-4, OCLC 614922494  (ang.).\nKarenK. Calteaux KarenK., Standard and non-standard African language varieties in the urban areas of South Africa: main report for the STANON Research Programme, Pretoria: HSRC Publishers, 1996, ISBN 978-0-7969-1754-6, OCLC 39361105 [dostęp 2024-01-08]  (ang.).\nJ.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 56219609  (ang.).\nStephen PitS.P. Corder Stephen PitS.P., Introducing applied linguistics, Harmondsworth: Penguin Education, 1973, ISBN 0-14-081051-X, OCLC 263936160  (ang.).\nRalphR. Fasold RalphR., The politics of language, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 373–400, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 62532880  (ang.).\nCharles A.Ch.A. Ferguson Charles A.Ch.A., Diglossia, „Word”, 15 (2), 1959, s. 325–340, DOI: 10.1080/00437956.1959.11659702, ISSN 0043-7956, OCLC 6899320307  (ang.).\nPaul L.P.L. Garvin Paul L.P.L., A conceptual framework for the study of language standardization, „International Journal of the Sociology of Language”, 100–101, 1993, s. 37–54, DOI: 10.1515/ijsl.1993.100-101.37, ISSN 1613-3668  (ang.).\nEdgar A.E.A. Gregersen Edgar A.E.A., Language in Africa: An Introductory Survey, New York: Gordon & Breach, 1977, ISBN 978-0-677-04380-7, OCLC 3256139 [dostęp 2024-01-09]  (ang.).\nDeborahD. Cameron DeborahD., Verbal Hygiene, London–New York: Routledge, 1995, ISBN 978-0-415-10354-1, OCLC 243607084  (ang.).\nMiyakoM. Inoue MiyakoM., Standardization, [w:] E. KeithE.K. Brown (red.), Encyclopedia of Language and Linguistics, wyd. 2, t. 12, Oxford: Elsevier, 2006, s. 121–127, DOI: 10.1016/B0-08-044854-2/03048-0, ISBN 978-0-08-044299-0  (ang.).\nRodolfoR. Jacobson RodolfoR., The Bidialectal Student, „The English Record”, 24 (1), New York State English Council, 1973, s. 41–51  (ang.).\nMateM. Kapović MateM., Jezik i konzervativizam, [w:] TvrtkoT. Vuković, MašaM. Kolanović (red.), Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagreb: Zagrebačka slavistička škola, 2013, s. 391–400, ISBN 978-953-175-475-0, OCLC 870270814 [zarchiwizowane z adresu 2018-11-29]  (chorw.).\nSnježanaS. Kordić SnježanaS., Jezik i nacionalizam, Zagreb: Durieux, 2010 (Rotulus Universitas), DOI: 10.2139/ssrn.3467646, ISBN 978-953-188-311-5, LCCN 2011520778, OCLC 729837512, OL: 15270636W  (serb.-chorw.).\nMateM. Kapović MateM., AnđelA. Starčević AnđelA., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] BarbaraB. Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagreb: Srednja Europa, 2016, s. 45–67, ISBN 978-953-7963-47-7 [dostęp 2024-01-08]  (chorw.).\nKeithK. Langston KeithK., AnitaA. Peti-Stantić AnitaA., Language Planning and National Identity in Croatia, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2014, DOI: 10.1057/9781137390608, ISBN 978-1-137-39060-8, OCLC 888968908  (ang.).\nJamesJ. Milroy JamesJ., The ideology of the standard language, [w:] CarmenC. Llamas, LouiseL. Mullany, PeterP. Stockwell (red.), The Routledge Companion to Sociolinguistics, Abingdon–New York: Routledge, 2007, s. 133–139, DOI: 10.4324/9780203441497, ISBN 0-203-44149-4, OCLC 76969042  (ang.).\nJamesJ. Milroy JamesJ., LesleyL. Milroy LesleyL., Authority in language: investigating standard English, wyd. 4, Abingdon–New York: Routledge, 2012, DOI: 10.4324/9780203124666, ISBN 978-0-415-69682-1, ISBN 978-0-203-12466-6, OCLC 741541994 .\nAlberto M.A.M. Mioni Alberto M.A.M., Standardization Processes and Linguistic Repertoires in Africa and Europe: Some Comparative Remarks, [w:] PeterP. Auer, Aldo diA. Luzio (red.), Variation and Convergence: Studies in Social Dialectology, Berlin–New York: Walter de Gruyter, 1988 (Soziolinguistik und Sprachkontakt / Sociolinguistics and Language Contact 4), s. 294–321, DOI: 10.1515/9783110851601.294, ISBN 978-3-11-085160-1, OCLC 900819664  (ang.).\nMark vanM. Mol Mark vanM., Variation in Modern Standard Arabic in Radio News Broadcasts: A Synchronic Descriptive Investigation Into the Use of Complementary Particles, Leuven–Paris–Dudley: Peeters Publishers & Department of Oriental Studies, 2003 (Orientalia Lovaniensia Analecta 117), ISBN 978-90-429-1158-1, OCLC 49565065  (ang.).\nMaciejM. Rataj MaciejM., Attitudes to Standard British English and Standard Polish: A Study in Normative Linguistics and Comparative Sociolinguistics, Frankfurt am Main: Peter Lang, 2016 (Gdańsk studies in language 5), DOI: 10.3726/978-3-653-05404-0, ISBN 978-3-653-05404-0, OCLC 953657257  (ang.).\nPaulaP. Sajavaara PaulaP., Kielenohjailu, [w:] KariK. Sajavaara, ArjaA. Piirainen-Marsh (red.), Kieli, diskurssi ja yhteisö, Jyväskylä: Soveltavan kielentutkimuksen keskus, Jyväskylän yliopisto, 2000, s. 67–106, ISBN 951-39-0664-7, ISBN 978-951-39-5991-3  (fiń.).\nNatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 254758002  (ang.).\nAnđelA. Starčević AnđelA., MateM. Kapović MateM., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., Jeziku je svejedno, Zagreb: Sandorf, 2019, ISBN 978-953-351-115-3, OCLC 1126555222  (chorw.).\nAnđelA. Starčević AnđelA., Govorimo hrvatski ili ’hrvatski’: standardni dijalekt i jezične ideologije u institucionalnom diskursu, „Suvremena lingvistika”, 42 (81), 2016, s. 67–103 [dostęp 2024-01-08]  (chorw.).\nJoanJ. Swann JoanJ. i inni, A Dictionary of Sociolinguistics, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2004, DOI: 10.1515/9781474472968, ISBN 0-7486-1690-X, ISBN 0-7486-1691-8, ISBN 978-1-4744-7296-8, OCLC 857590398, JSTOR: 10.3366/j.ctvxcrv8w  (ang.).\nPeterP. Trudgill PeterP., Ausbau sociolinguistics and the perception of language status in contemporary Europe, „International Journal of Applied Linguistics”, 2 (2), 1992, s. 167–177, DOI: 10.1111/j.1473-4192.1992.tb00031.x, ISSN 0802-6106  (ang.).\nPeterP. Trudgill PeterP., Standard English: what it isn’t, [w:] TonyT. Bex, Richard J.R.J. Watts (red.), Standard English: The Widening Debate, London–New York: Routledge, 1999, s. 117–128, DOI: 10.4324/9780203054062, ISBN 0-415-19163-7, ISBN 978-0-203-05406-2, OCLC 179162066 [zarchiwizowane z adresu 2018-04-05]  (ang.).\nPeterP. Trudgill PeterP., Standard and Dialect Vocabulary, [w:] E. KeithE.K. Brown (red.), Encyclopedia of Language and Linguistics, wyd. 2, t. 12, Oxford: Elsevier, 2006, s. 119–121, DOI: 10.1016/B0-08-044854-2/04684-8, ISBN 978-0-08-044299-0  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język wernakularny\n\nJęzyk wernakularny (łac. vernacularum) – język (lub dialekt), który służy do komunikacji codziennej w obrębie jakiejś społeczności; rodzimy język lub dialekt pewnej grupy ludności, pewnego regionu lub kraju. Język wernakularny może przeciwstawiać się językowi szerzej stosowanemu jak lingua franca (np. języki narodowe a łacina w renesansie), językowi urzędowemu (np. język kurdyjski a język turecki w Turcji), dialektowi standardowemu (np. dialekt bawarski a język ogólnoniemiecki) czy też nomenklaturze naukowej (por. biologiczne nazewnictwo wernakularne).\nNa przykład w Europie Zachodniej aż do XVII wieku większość prac naukowych była pisana w języku łacińskim, który służył jako lingua franca. Prace napisane wówczas w językach romańskich określane są w tym kontekście jako napisane w języku wernakularnym.\nTermin „język wernakularny” bywa definiowany na różne sposoby. Niekiedy nazywa się w ten sposób języki pozbawione standardowej postaci, form kodyfikacji czy też wypracowanej tradycji literackiej (w różnych ujęciach). W kontekście standaryzacji języków określenie vernacular funkcjonuje również jako synonim dialektu niestandardowego (nieliterackiego). Terminem tym określa się pewne ustne odmiany języka, zwykle kojarzone z grupami o niższym statusie i mniej prestiżowe od pozostałych odmian (jak np. angielszczyzna afroamerykańska – African American Vernacular English).\nTermin pochodzi od łacińskiego vernaculus („rodzimy, domowy”) i od vernus – tak nazywano niewolnika, który urodził się w domu pana. Znaczenie przenośne zostało rozszerzone od zdrobnienia od słów vernaculus, vernacula. Varro, klasyczny gramatyk łaciński, używał terminu vocabula vernacula („słownictwo wernakularne”) dla odróżnienia słownictwa języka narodowego od leksyki obcej.\n\n\n== Zobacz też ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kreoloid\n\nKreoloid (ang. creoloid) – język wykazujący pewne cechy języka kreolskiego, ale niewywodzący się z pidżynu. Typowym przykładem kreoloidu jest niska forma angielszczyzny singapurskiej, czyli singlish. Cechy kreoloidu są obecne także w języku afrikaans, który jest pochodną niderlandzkiego, poddaną wpływom kontaktu językowego z językami nieeuropejskimi. \nPojęcie kreoloidu wprowadził językoznawca John Platt, który opisywał zróżnicowanie języka angielskiego w Singapurze, dające się rozpatrywać w ramach kontinuum kreolskiego. Platt zauważył, że singlish wykazuje zbieżności z językami kreolskimi oraz wyraźną odrębność od standardowej angielszczyzny. Wyróżnił także szereg cech kreoloidów. W przeciwieństwie do właściwych języków kreolskich kreoloidy nie powstają w wyniku kreolizacji.  \nSystemowym badaniem kreoloidów jako języków kontaktu zajmuje się subdyscyplina językoznawstwa – kreolingwistyka.  \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mikrojęzyki\n\nMikrojęzyki (literackie) – etnolekty literackie o zmniejszonych zdolnościach poliwalencyjnych, używane przez grupy słabo lub niewyraźnie uformowane pod względem etnonacjonalnym, pełniące funkcję regionalnych języków literackich. Cechują się pewnym stopniem standaryzacji, przy czym współistnieją z lepiej znanymi językami standardowymi (o zasięgu ogólnonarodowym). Mają nieznaną lub mało znaną literaturę piękną.\nMikrojęzyki kształtują się w społecznościach, które nie mają autonomii politycznej, choć rozwinęły pewną formę własnego piśmiennictwa. Mikrojęzyk literacki wywodzi się z dialektu regionalnego pewnej grupy etnicznej lub grupy kulturowo-językowej; zwykle jest stosunkowo odizolowany geograficznie (np. występuje wyspowo) i koegzystuje z ogólnonarodowym językiem literackim, o większym poziomie standaryzacji i ugruntowania w sferach społeczno-politycznych. Mikrojęzyki różnią się między sobą co do stopnia standaryzacji, zakorzenienia historycznego, różnorodności stylistyczno-gatunkowej tekstów oraz udziału ich użytkowników w życiu społecznym.\nTermin ten jest charakterystyczny dla slawistyki. Do mikrojęzyków zalicza się m.in. następujące słowiańskie odmiany językowe: czakawski, kajkawski, prekmursko-słoweński, wschodniosłowacki, laski, kaszubski, rusiński, karpacko-rusiński.\n\n\n== Zobacz też ==\nAbstand- i Ausbausprachen\njęzyk literacki\nniektóre mikrojęzyki słowiańskie\nmakrojęzyk\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mowa matczyna\n\nMowa matczyna (ang. motherese, baby talk, caregiver register, child-directed speech ) – specjalny typ mowy, uproszczony rejestr językowy preferowany przez użytkowników danego języka jako środek komunikacji z małymi dziećmi  lub niemowlętami.\nOd zwykłej mowy odróżnia się specyficznym słownictwem, a także swoistymi cechami w zakresie fonologii, morfologii i składni. W zakres leksyki baby talk zwykle wchodzi słownictwo związane z opieką nad dzieckiem, w tym wyrazy pokrewieństwa, nazwy części ciała i funkcji oraz podstawowe słowa wyrażające cechy. Dla mowy matczynej typowe są: połączenia wyrazowe z wykorzystaniem prostych czasowników (typu „robić”), słowa dźwiękonaśladowcze i zdrobnienia. Na poziomie fonologii dochodzi m.in. do uproszczenia zbitek spółgłosek, reduplikacji sylab w wyrazach i elizji sylab nieakcentowanych .\nPewna forma mowa matczynej jest spotykana w większości społeczności językowych na świecie . Mowa matczyna bywa też określana jako „mowa nianiek”.\nW przekonaniu użytkownika mowy matczynej użycie takiego rejestru sprzyja procesowi przyswajania języka przez dziecko, na co wskazuje mnogość uproszczeń strukturalnych i elementów parajęzykowych, przyciągających uwagę dziecka i ułatwiających komunikację. Z drugiej strony część form należących do tego rejestru (np. zdrobnienia) to formy bardziej złożone niż wyrazy nienacechowane. Użycie powszechnych elementów mowy matczynej może powodować problemy komunikacyjne w interakcji z dziećmi dotkniętymi autyzmem .\nZauważa się, że mowa matczyna pełni funkcję nie tylko porozumiewawczą, ale również afektywną, dydaktyczną i socjalizacyjną .\nPojęcie zostało wprowadzone przez Anne Fernald.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPavel Kubaník: Baby talk. W: Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Nový encyklopedický slovník češtiny. 2017. (cz.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Narzecze\n\nNarzecze – odmiana językowa właściwa dla danej grupy użytkowników języka. Może to być synonim terminu dialekt, czyli określenie na różne niestandardowe, inne niż ogólnonarodowe formy języka,  czy też ogólne określenie na każdą wyodrębnioną odmianę języka (o standardzie mowa wówczas jako o narzeczu ogólnym/kulturalnym).\nW literaturze spotyka się również ujęcie, zgodnie z którym narzecze to odmiana języka o zasięgu szerszym niż dialekt i gwara. Niektórzy autorzy traktują to pojęcie jako jednostkę pośrednią między dialektem a gwarą, dialekt ujmując jako zespół narzeczy, a narzecze – jako zespół gwar. Według jednej z definicji jest to „zespół gwar odznaczających się pewną ilością wspólnych cech gwarowych”.\nWe współczesnym językoznawstwie polskim termin „narzecze” znajduje stosunkowo wąskie zastosowanie, spotykany jest głównie w opisie języków egzotycznych. Częściej jest spotykany w kontekście nienaukowym aniżeli w lingwistyce, np. w opowieściach podróżniczych. W dialektologii serbsko-chorwackiej termin narječje pozostaje w powszechnym użyciu, jako nadrzędny wobec terminu dijalekat. W słowackiej tradycji lingwistycznej określenia dialekt i nárečie są traktowane jako synonimiczne, choć niektórzy badacze jako dialekt rozumieją jednostkę większą niż nárečie.\nW ogólniejszym, potocznym znaczeniu termin „narzecze” może być synonimem określeń „język” i „mowa”. Bywa stosowany zamiast precyzyjnych terminów „dialekt” i „język” w przypadku kiedy rozstrzygnięcie statusu danej odmiany językowej jest utrudnione.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nregiolekt\netnolekt\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMarian Kucała, Narzecze, [w:] StanisławS. Urbańczyk (red.), Encyklopedia wiedzy o języku polskim, Wrocław: Ossolineum, 1978 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Norma stylistyczna\n\nNorma stylistyczna – przyjęte zasady realizacji możliwości stylistycznych systemu językowego, które są właściwe dla poszczególnych sfer interakcji społecznych.\nNorma stylistyczna odróżnia się od normy gramatycznej tym, że jest bardziej elastyczna, jako uzależniona od sytuacji społecznej i związana ze zróżnicowaniem funkcjonalnym języka. Dla normy stylistycznej istotna jest rola, którą pełni język w danym rodzaju interakcji. W przeciwieństwie do norm językowych, które mają charakter ponadindywidualny i podlegają kodyfikacji, norma stylistyczna cechuje się większą nieokreślonością; można ją rozumieć jako pewien zbiór tendencji ekspresyjnych .\nNorma stylistyczna daje odbiorcy sygnał, w jaki sposób może zinterpretować tekst (potraktować go jako tekst publicystyczny, dostrzec zabarwienie ironiczne lub żartobliwe). Norma stylistyczna może dotyczyć doboru leksyki, wymowy, ale też sposobu redagowania tekstu, jego objętości itp. \nNormy stylistyczne określa się również jako „modele stylizacji” . \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nMarieM. Krčmová MarieM., Stylová norma, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Psycholekt\n\nPsycholekt – termin z zakresu psycholingwistyki oraz socjolingwistyki, wprowadzony przez Aleksandra Wilkonia w 1987 r., oznaczający takie formy realizacji języka, które są uzależnione od czynników natury psychicznej. Psycholekty zaliczane są do odmian funkcjonalnych języka.\nWśród ludzi cierpiących na choroby psychiczne oraz psychomatyczne zaobserwowano charakterystyczne dla konkretnych chorób sposoby werbalizacji tekstu. Również stany takie jak alienacja, depresja czy frustracja mogą mieć wpływ na język osób w nich będących. Warunki społeczno-cywilizacyjne mogą się przejawiać w zachowaniach językowych na poziomie jednostkowym lub grupowym.\nTermin ten bywa krytykowany; nie jest bowiem jasne, czy wszystkim osobom cierpiącym na chorobę czy zaburzenie można przypisać jakąkolwiek wspólną odmianę języka. Być może właściwiej jest posługiwać się sformułowaniami typu „mowa osób chorych na schizofrenię”. Ponadto dochodzi tutaj do utożsamienia systemu języka (fr. langue) z mówieniem (parole), co również może świadczyć o nieadekwatności pojęcia.\nW innym ujęciu z 1981 r. (Marcel Danesi) psycholekt to takie użycie języka, które jest umotywowane czynnikami psycholingwistycznymi i służy wpływaniu na zachowanie (przyciąganie uwagi, zaznaczanie własnych uczuć i postaw, schlebianie, perswazja itp.). Psycholekt można rozumieć jako sposób użycia języka, któremu przyświecają cele instrumentalne czy strategiczne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Regiolekt\n\nRegiolekt, interdialekt – postdialektalna odmiana językowa, zajmująca pozycję pośrednią między mową miejscową (gwarą) a językiem standardowym. Od standardu odróżnia się naleciałościami gwarowymi, zwykle nieuświadamianymi lub trudno usuwalnymi. Regiolektem posługuje się duża grupa przedstawicieli grupy etnicznej, ponieważ jego terytorium obejmuje obszar szeregu sąsiednich dialektów, w tym nie tylko wsie, ale także miasta i osady typu miejskiego.\nW socjolingwistyce proces niwelacji dialektów i ich wypierania przez język literacki nie zawsze uchodzi za nieunikniony i coraz częściej zamiast o wymieraniu dialektów mówi się o ich przekształcaniu w odmiany przejściowe. Takie narzecza, niestabilne w porównaniu do dialektów, określane są mianem interdialektów  lub regiolektów. Do rosyjskiej lingwistyki termin „regiolekt” (ros. региолект) wprowadzili W.I. Trubinskij i A.S. Gierd. Pojęcie to występuje także w dialektologii romańskiej (fr. régiolecte), a w niemieckiej tradycji lingwistycznej takie formy języka nazywa się również półdialektami/gwarami połowicznymi (niem. Halbmundart), regionalnymi językami potocznymi (niem. regionale Umgangssprache) lub dialektoidami. W językoznawstwie polskim jako synonimiczne wobec regiolektu funkcjonują terminy: intergwara, supragwara (interdialekt, supradialekt); subdialekt, lekt łączony, pandialekt. \nW odniesieniu do interdialektów stosuje się również termin koiné, określający pierwotnie grekę hellenistyczną, która funkcjonowała jako lingua franca w strefie śródziemnomorskiej. Pojęcie to odnosi się najczęściej do takich regiolektów, których zasięg występowania wyraźnie wykroczył poza obszar macierzysty i które zyskały status ogólnie akceptowanego środka komunikacji. Czasem określa się tym mianem interdialekt ogólnoczeski (obecná čeština).\nTermin „regiolekt” bywa także traktowany jako synonim terminu „język regionalny”; niekiedy określa się nim również dialekty wydzielone terytorialnie (geolekty), odróżniając je tym samym od odmian wydzielonych socjalnie (socjolektów).\n\n\n== Zobacz też ==\n\ndialekt miejski\ntygiel językowy\nkoiné (językoznawstwo)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMilenaM. Šipková MilenaM., Interdialekt, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.).\nBogusławB. Wyderka BogusławB., O rozwoju polskich dialektów, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, 21 (2), 2014, s. 101–113, DOI: 10.14746/pspsj.2014.21.2.6, ISSN 2450-4939 .\nHeinrichH. Löffler HeinrichH., Sind Soziolekte neue Dialekte? Zum Aufgabenfeld einer nachsoziolinguistischen Dialektologie, [w:] Peter vonP. Polenz, JohannesJ. Erben, JanJ. Goosens (red.), Kontroversen, alte und neue. Akten des VII. Internationalen Germanistenkongresses Göttingen 1985, Tübingen: Max Niemeyer, 1986, s. 232–239  (niem.).\nZuzannaZ. Topolińska ZuzannaZ., Charakter i dynamika językowych procesów integracyjnych w powojennej Polsce, „Socjolingwistyka”, t. 9, 1990, s. 29–35 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rejestr (językoznawstwo)\n\nRejestr (ang. register) – odmiana języka uzależniona od sytuacji komunikatywnej oraz funkcji pełnionej przez język w komunikacji. Wybór rejestru uzależniony jest od takich czynników, jak rodzaj relacji między rozmówcami, ich poziom społeczno-kulturowy i omawiana tematyka. W kontekstach edukacyjnych rejestr rozumie się często jako stopień formalności języka; w tym znaczeniu znany jest też termin „styl” (styl formalny/nieformalny). W innym ujęciu chodzi o odmianę języka związaną z danym typem działalności lub obszarem wiedzy; z kolei styl jest utożsamiany z pojęciem formalności.\nTermin „rejestr” jest stosowany przede wszystkim w anglojęzycznej tradycji socjolingwistycznej i stylistycznej; pod względem znaczenia może się pokrywać z alternatywnym terminem „styl funkcjonalny”. W literaturze socjolingwistycznej można znaleźć mnogość ujęć tego terminu. Według szerszej definicji rejestr stanowi repertuar środków ze wszystkich poziomów języka, obejmując wówczas również takie elementy jak prozodia czy środki parajęzykowe, według węższej – zestaw specyficznych elementów językowych, z reguły ujawniających się w obrębie warstwy leksykalnej (terminów, wyrazów slangowych). W innym rozumieniu za swoiste rejestry uznaje się także marginalne czy wyraźnie uproszczone odmiany językowe, takie jak mowa matczyna (baby talk) i foreigner talk. W socjolingwistyce kwantytatywnej i wariacyjnej pojęcie rejestru bywa utożsamiane z pojęciem socjolektu, rozumianym jako zbiór słownictwa związanego ze środowiskiem zawodowym lub sferą zainteresowań.\nRejestry cechuje uwarunkowanie sytuacyjne, dialekty zaś odzwierciedlają odmienności pomiędzy różnymi użytkownikami języka. Rejestry nie są ściśle powiązane ze zróżnicowaniem dialektalnym; każdy dialekt może bowiem służyć wypowiadaniu się na różne tematy, przy czym dla użytkownika dialektu nieliterackiego rolę specjalnego rejestru (sytuacyjnej formy języka) może odgrywać dialekt standardowy. W niektórych krajach (np. w Luksemburgu, Szwajcarii i Norwegii) posługiwanie się dialektami lokalnymi jest powszechne i akceptowane w szerokim spektrum sytuacji społecznych, w tym zarówno w kontaktach swobodnych lub niewyspecjalizowanych, jak i w kontaktach oficjalnych czy technicznych.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nwariacja językowa\njęzyk ogólny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Styl artystyczny\n\nStyl artystyczny, styl literacki – styl właściwy dla literatury pięknej, oparty na dominacji funkcji estetycznej (poetyckiej) . Może się cechować występowaniem różnych środków językowych właściwych danej epoce (onomatopeje, porównania, metafory, epitety, rym, rytm), bogactwem słownictwa, środków obrazowania, obecnością elementów innego stylu itp.\nNie istnieje jednolity model stylu artystycznego, a jego właściwości są różnie ujmowane. Według Jonathana Cullera można wyróżnić pięć charakterystycznych cech określających specyfikę literatury artystycznej:\n\nLiteratura kładzie akcent na sam charakter języka;\nLiteratura łączy różne jednostki językowe, budując między nimi skomplikowane korelacje;\nLiteratura przedstawia świat fikcyjny;\nLiteratura jest oderwana od kontekstów praktycznych, jej celem jest wywołanie przyjemności estetycznej;\nLiteratura jest konstruktem autorefleksyjnym funkcjonującym w stałym dialogu z innymi tekstami.\nHenryk Markiewicz również zwrócił uwagę na obrazowość literatury, ujmując ją jako język emotywny, wyrażający postawy, emocje i ewaluacje, a także podkreślił niejednoznaczność przekazu jako sztandarową cechę tekstów artystycznych.\nZbiór tekstów uznawanych za artystyczne oraz pełniących funkcję estetyczną cechuje się znaczną heterogenicznością, a samo rozumienie pojęcia tekstu artystycznego jest zmienne i zależne od kontekstu historyczno-kulturowego .\n\n\n== Zobacz też ==\njęzyk artystyczny\njęzyk literacki\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPetrP. Mareš PetrP., Umělecký styl, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [zarchiwizowane z adresu 2020-02-09]  (cz.).\nHenrykH. Markiewicz HenrykH., Aspekty literatúry, PavolP. Winczer (red.), Bratislava: Slovenský spisovateľ, 1979 (Studia litteraria 12)  (słow.). Brak numerów stron w książce\nJonathan D.J.D. Culler Jonathan D.J.D., Literary theory: a very short introduction, Oxford: Oxford University Press, 2000, ISBN 0-19-285383-X, OCLC 43822298  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Styl naukowy\n\nStyl naukowy – styl funkcjonalny języka używany w tekstach o charakterze naukowym, ukształtowany na gruncie języka standardowego.\nStyl ten jest zazwyczaj nasycony fachowymi terminami, które mają w obrębie danej dyscypliny ściśle zdefiniowane znaczenie (często odmienne od znaczenia przyjętego w języku powszechnym), dzięki czemu teksty pisane tym językiem nie pozostawiają, jak inne formy wypowiedzi literackiej, swobody ich różnej interpretacji. Cechuje go też częste stosowanie form bezosobowych, strony biernej, czasu przeszłego, form przypuszczających i formalizmu matematycznego. Styl ten nie stanowi jednorodnego tworu, lecz cechuje się odmianami, właściwymi dla różnych dziedzin wiedzy i gatunków publikacji.\nTeksty naukowe są zwykle pisane przez jednych naukowców dla innych naukowców i bywają trudne lub wręcz niemożliwe do zrozumienia bez odpowiedniego przygotowania.\n\n\n== Występowanie ==\nObecność stylu naukowego charakterystyczna jest dla prac naukowych, choć niekiedy jest on spotykany również w innego rodzaju tekstach. Niektóre podręczniki, szczególnie te skierowane do studentów, są także pisane językiem naukowym. Jego elementy zauważalne są też w encyklopediach i leksykonach.\nZastosowanie stylu naukowego nie ogranicza się tylko do tekstów pisanych – wszelkiego typu wykłady naukowe czy sympozja również mogą być wygłaszane w stylu naukowym.\n\n\n== Historia powstania ==\nPoczątków stylu naukowego można doszukiwać się już w średniowieczu, kiedy zalążkiem tekstów naukowych były recepty lekarskie. Następnie w czasach nowożytnych, a dokładniej w XVI wieku zaczęły powstawać liczne poradniki medyczne, gospodarskie itp. o charakterze naukowym. Jednak właściwy rozwój stylu przypada dopiero na wiek XIX, kiedy rozpoczęła się fala wielkich odkryć naukowych. Wzrosło zapotrzebowanie na rozpracowywanie szczegółów owych odkryć, co było niezbędne do późniejszego ich wykorzystania. W rezultacie rosła liczba ludzi pracujących w zawodzie naukowca. W masie szczegółów opracowywanych w wielu dziedzinach, przez naukowców, którzy kontaktowali się głównie za pomocą różnojęzycznych publikacji, zaczęły powstawać problemy w komunikowaniu się. Ich zwalczanie wymagało tworzenia nowych terminów oraz zaopatrzenie ich w ścisłe definicje, tak aby uniknąć dwuznaczności. Tak narodził się bardzo sztywny i schematyczny styl naukowy.\n\n\n== Cechy charakterystyczne ==\nDo charakterystycznych cech stylu naukowego można zaliczyć następujące elementy:\n\nobecność funkcji poznawczej, wynikającej z celu pracy naukowej dążącej do zapoznania czytelnika bądź słuchacza z omawianym zagadnieniem.\nprzewaga zdań podrzędnie złożonych i wielokrotnie złożonych o skomplikowanej budowie. Ich częste występowanie służy precyzyjnemu, ścisłemu i przejrzystemu wyrażaniu myśli. Taka budowa najlepiej oddaje skomplikowany niejednokrotnie tok rozumowania naukowca.\nzdominowany przez terminologię naukową przyjętą w danej dziedzinie (dużą część terminologii stanowią wyrazy obce, co wiąże się z międzynarodowym charakterem nauki). Autor pracy naukowej nie podaje objaśnienia terminów, zakłada, że czytelnik bądź słuchacz rozumie ich znaczenie. Sprawia to, że tekst jest niezrozumiały dla „zwykłego człowieka”, tj. osoby niezajmującej się nauką na co dzień.\nbrak jakichkolwiek językowych środków obrazowania i figur poetyckich takich jak metafory, porównania, powtórzenia.\npozbawiony nacechowania emocjonalnego.\nlogiczna kompozycja obejmująca tezy, argument, wnioski, przykłady. Występuje podział na rozdziały i akapity, ponadto zawiera liczne tabele, wykresy, symbole, wzory.\nliczne cytaty i przypisy.\nużycie wyrazów i wyrażeń, określających intelektualną postawę autora wobec własnych twierdzeń (prawdopodobnie, zasadniczo, moim zdaniem, jak sądzę itp.).\nużycie, często zwyczajowo utartych, form nawiązywania kontaktu z czytelnikiem (Zwróćmy uwagę..., Rozpatrzymy z kolei zagadnienie... itp.).\nobiektywność przedstawianych zjawisk i problemów, osiągana poprzez użycie form bezosobowych lub formy liczby mnogiej.\n\n\n== Zobacz też ==\npublikacja popularnonaukowa\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Styl potoczny\n\nStyl potoczny (język potoczny, rejestr potoczny) – styl funkcjonalny języka znany całej społeczności jego użytkowników i najczęściej przez nich używany. Pod względem swoich cech może być przeciwstawiany różnym stylom językowym: specjalistycznemu, publicystycznemu lub artystycznemu.\nStyl potoczny jest wykorzystywany przede wszystkim w codziennych kontaktach językowych, zarówno w nieoficjalnych wypowiedziach ustnych (np. w rozmowach przy stole, w sklepie, w dowcipach i kłótniach), jak i w pewnych gatunkach wypowiedzi pisemnych (np. w korespondencji osobistej, pamiętnikach czy poradnikach). Służy jako środek porozumienia na tematy niewyspecjalizowane, wspólne wszystkim użytkownikom języka. Może też obsługiwać tematy profesjonalne, zarezerwowane dla pewnej grupy osób; zdarza się również, że jest stosowany w kontaktach oficjalnych lub półoficjalnych.\nDo cech języka potocznego należą: nacechowanie pod względem ekspresywnym i emocjonalnym, niespecjalistyczność i antropocentryczność, gęste występowanie związków frazeologicznych, wyrazista struktura słowotwórcza wyrazów i ich konkretność. Język potoczny obfituje w środki oceniające rzeczywistość ujemnie; charakteryzuje się on szybko zmieniającą się leksyką, w której duży udział mają wyrażenia środowiskowe i obce. Obserwuje się w nim wiele skrótów oraz tzw. potok składniowy, czyli luźne, niepełne porządkowanie wyrazów pod względem logiczno-syntaktycznym. W stylu potocznym są obecne wyrazy podkreślające, nawiązujące i dodatkowe (puste semantycznie). W relacjach niekoleżeńskich, w kontaktach zewnętrznogrupowych (oficjalnych lub półoficjalnych) język potoczny występuje w wariancie „neutralnym” (nienacechowanym), unikającym cech ekspresywnych, zwłaszcza ekspresji negatywnej. Język potoczny wykazuje dużą elastyczność, pozwalającą na użycie jego wyrażeń w różnych i zmiennych znaczeniach. W tym sensie odróżnia się od języka specjalistycznego, który dąży do jednoznaczności przekazu. Do języka potocznego czasami przenika slang, czyli słownictwo wysoce nieformalne i ograniczone sytuacyjnie. Na płaszczyźnie dźwiękowej styl potoczny cechuje się większą rozciągłością zjawisk asymilacyjnych wewnątrz słowa i na granicach słów.\nW piśmiennictwie język potoczny jest określany rozmaitymi terminami: odmiana potoczna (wariant potoczny), język obiegowy, rejestr niski, styl konwersacyjny; występują też różne pokrewne pojęciowo (choć niekoniecznie równoznaczne) przymiotniki: „kolokwialny”, „oralny”, „naturalny”, „ustny” czy „mówiony”.\nPolszczyzna potoczna podlega opisowi i ocenie pod pojęciem normy użytkowej (zwanej też potoczną), wyróżnianej w ramach dwupoziomowej normy języka ogólnopolskiego. W niektórych społecznościach (gdzie zarysowała się dyglosja) funkcję rejestru niskiego (języka potocznego, codziennego, nieoficjalnego) pełni język silnie (lub całkowicie) odrębny od języka wysokiego (używanego w literaturze czy kontaktach oficjalnych).\n\n\n== Pozycja stylu potocznego ==\nStyl potoczny to najbardziej powszechny wśród stylów użytkowych języka: znajduje zastosowanie w rozmaitych sytuacjach społecznych i jest używany przez szczególną liczbę użytkowników języka. Jest ściśle związany z fundamentalnymi potrzebami człowieka, odzwierciedla podstawowe składniki ludzkiego otoczenia oraz ujawnia trwałe struktury percepcji i myślenia. Przedstawia codzienny i wręcz „naiwny” obraz rzeczywistości. Na etapie akwizycji językowej styl ten jest przyswajany jako pierwszy i zachowuje swoją centralną pozycję w późniejszej praktyce językowej.\nStyl potoczny nie występuje wyłącznie w języku mówionym, choć prymarny charakter ustnego języka sprawia, że styl ten jest w tej postaci szczególnie dobrze rozwinięty. Styl potoczny może jednak obejmować zarówno wszelkie gatunki wypowiedzi ustnych (codzienne rozmowy, powitania, prośby, polecenia, życzenia, kłótnie, flirty, kawały itd.), jak też wypowiedzi pisemne, również zróżnicowane pod względem tematyki (listy i pamiętniki, reportaże, porady życiowe).\nStyl potoczny pełni funkcję interpretanta w odniesieniu do innych stylów językowych. Ma to miejsce wtedy, gdy język potoczny służy eksplikacji, wyjaśnianiu przekazu wyspecjalizowanego stylistycznie przy użyciu „ludzkiego języka”, „swoimi słowami”. Styl potoczny funkcjonuje na zasadzie przystawalności do doświadczeń najbliższych człowiekowi. Styl potoczny stanowi ponadto podstawę derywacyjną dla wtórnych stylów, modyfikujących jego elementy do własnych potrzeb. Style sekundarne (np. naukowy) mogą się rozwijać, czerpiąc środki z zasobów stylu potocznego, a znaczna część terminologii, używanej w nauce i technice, powstaje w wyniku terminologizacji, czyli adaptacji podstawowego zasobu leksykalnego języka.\n\n\n== Pisany język potoczny ==\nStyl potoczny funkcjonuje również w postaci pisanej, zwłaszcza w swobodnych interakcjach tekstowych. Potoczne wiadomości tekstowe charakteryzują się zwykle odejściem od przepisów interpunkcyjnych: wyodrębnianie wypowiedzeń nie jest bowiem uważane za istotne, podobnie jak w kodzie języka ustnego. Do znaków najczęściej stosowanych w swojej podstawowej funkcji należą: wykrzyknik, nadający wypowiedzi emocjonalne zabarwienie, i znak zapytania, służący wyróżnianiu zdań pytających. Usługa SMS jako medium przypomina komunikację ustną: umożliwia bowiem interakcję w czasie zbliżonym do rzeczywistego, przy użyciu środków typowych dla języka mówionego. Wiadomości tekstowe dzielą z językiem mówionym spontaniczność i szybkość reakcji.\nNa gruncie polskim wiadomości tekstowe wyróżniają się pomijaniem niektórych znaków graficznych, a także brakiem typowej delimitacji tekstu na poszczególne elementy składniowe.\n\n\n== Pojęcie potoczności ==\nW różnych tradycjach narodowych, kształtowanych przez czynniki historyczne, język literacki może się przeciwstawiać zarówno dialektom, jak i odmianie potocznej. W kontekście języka niemieckiego język potoczny (Umgangssprache) bywa postrzegany jako „strefa buforowa” między niemczyzną standardową a formami niestandardowymi. Termin „potoczny” (umgangssprachlich) może być rozumiany na dwa sposoby: jako określenie na środki wchodzące w skład normy potocznej (tj. pewnej warstwy stylistycznej języka standardowego) lub jako określenie na formy niestandardowe.\nZ jednej strony język potoczny może być utożsamiany z językiem elity społecznej, z drugiej zaś pojęcie to może obejmować np. dialekty miejskie, stanowiące „niekontrolowany język potoczny”, przejściowy między dialektami wiejskimi a językiem literackim. Niektórzy autorzy określają mowę potoczną jako wariant języka niepodlegający przepisom normatywnym. Według jednego z ujęć polszczyzna potoczna ma dopuszczać „dużą swobodę użycia dowolnych wyrazów i zwrotów, nawet nieakceptowanych przez wyższe warstwy społeczeństwa”. Peter Trudgill, specjalista od języka angielskiego, dochodzi do wniosku, że pojęcia formalności i potoczności nie mają związku z dychotomią między formami standardowymi i niestandardowymi: na przykładzie angielszczyzny stwierdza, że standardowy angielski może występować zarówno w postaci formalnej, jak też swobodnej, czy nawet wulgarnej.\nPostrzeganie elementów języka jako potocznych może różnić się w zależności od źródła słownikowego i poczucia danego użytkownika.\nJako potoczne określa się również opinie, wiedzę czy nazewnictwo. W tym kontekście potoczność przeciwstawiana jest naukowości: poglądom naukowym lub terminologii fachowej.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkolokwializm\nslang\nstyl artystyczny\nstyl naukowy\nuzus językowy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDanutaD. Buttler DanutaD., Miejsce języka potocznego wśród odmian współczesnego języka polskiego, [w:] StanisławS. Urbańczyk (red.), Język literacki i jego warianty, Księga referatów VIII Sesji Międzynarodowej Komisji Słowiańskich Języków Literackich w listopadzie 1980 r., Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 17–28, ISBN 83-04-00916-1, OCLC 9704426 .\nDanutaD. Buttler DanutaD., Polskie słownictwo potoczne, „Poradnik Językowy”, 3/1977, 1977, s. 89–98 .\nAntoniA. Furdal AntoniA., Językoznawstwo otwarte, wyd. 2. rozsz., Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, ISBN 83-04-03306-2, OCLC 1412961861 .\nMáriaM. Ivanová-Šalingová MáriaM., Hovorový štýl súčasnej spisovnej slovenčiny, „Slovenská reč”, 28, 1963, s. 17–32 [dostęp 2024-06-26]  (słow.).\nJaninaJ. Kwiek-Osiowska JaninaJ., ABC... polskiej gramatyki: leksykon szkolny, Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 1992, ISBN 83-7064-048-6, OCLC 76290254 .\nJozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).\nAleksanderA. Wilkoń AleksanderA., Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, wyd. 2, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2000 (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 1875), ISBN 83-226-0975-2, OCLC 1290988919 .\nDorotaD. Zdunkiewicz-Jedynak DorotaD., ABC stylistyki, [w:] MirosławM. Bańko (red.), Polszczyzna na co dzień, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 33–96, ISBN 83-01-14793-8, OCLC 123970553 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Styl publicystyczny\n\nStyl publicystyczny, styl dziennikarski, styl publicystyczno-dziennikarski – styl funkcjonalny języka występujący na gruncie języka standardowego, stosowany w środkach masowego przekazu. Ma charakter wariantywny, wyróżnia się bogactwem tematycznym i różnorodnością kompozycyjną. Styl dziennikarski (z założenia obiektywny) można odróżnić od stylu publicystycznego, który przekazuje subiektywne poglądy autora.\nZe stylem naukowym łączą go takie cechy jak piśmienniczość, monologiczność i publiczny charakter. Styl ten wyróżnia się informatywnością, z czym wiąże się ograniczone występowanie powtórzeń i podawanie informacji faktograficznych (liczby, nazwy własne itp.). Styl publicystyczno-dziennikarski jest zjawiskiem złożonym, gdyż zakłada swobodę łączenia elementów różnych stylów, w zależności od rodzaju utworu i tematyki. Charakterystyczną jego cechą jest posługiwanie się słownictwem wspólnym różnym odmianom językowym, wzbogaconym zarówno nazewnictwem fachowym, jak i wyrazami potocznymi.\nStyl publicystyczno-dziennikarski, podobnie jak styl potoczny, odznacza się używaniem połączeń idiomatycznych, słów o silnym ładunku emocjonalnym, konkretnej metaforyki oraz skłonnością do skrótowości. Do stylu artystycznego zbliża go stosowanie podobnych środków obrazowych i figur stylistycznych. Część określeń stylu dziennikarskiego wykazuje charakter szablonowy; pewien udział w tym stylu mają też wyrazy modne (w szczególności nowe zapożyczenia). W obiektywnych tekstach dziennikarskich zaleca się unikanie sformułowań oceniających i perswazyjnych, choć w praktyce takie środki są w nich spotykane. \nPod względem gramatyki cechuje się gęstym wykorzystaniem form trzecioosobowych i czasu przeszłego, a także nagromadzeniem konstrukcji wyliczeniowych; wśród środków składniowych częsta jest parataksa. Środki leksykalne są dobierane pod kątem komunikatywności (zrozumiałości dla szerokiego grona odbiorców). Za sprawą zabiegów typograficznych, odpowiedniego doboru rodzaju i grubości czcionki osiąga się plastyczność tekstu.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Styl retoryczny\n\nStyl retoryczny, styl perswazyjny, styl przemówień – styl funkcjonalny języka stosowany w wystąpieniach publicznych, którego zasadniczą funkcją jest przyciągnięcie uwagi słuchacza i przekonanie go do pewnych racji. Efekt ten osiąga się poprzez dobór odpowiednich środków językowych oraz użycie argumentów racjonalnych (logicznych) i emocjonalnych.\nStyl ten jest bliski stylowi potocznemu, ale pewne cechy łączą go też z innymi stylami językowymi, w tym ze stylem naukowym i stylem publicystycznym. Z tego względu przypisuje się mu złożony charakter. Jego konkretną postać (dobór elementów werbalnych, czasem też wizualnych i akustycznych) określają różne czynniki związane z „dialogiem” między mówcą a słuchaczem (mówca, środowisko, funkcja, sytuacja, cel, adresat).\nStyl retoryczny, podobnie jak styl artystyczny, operuje środkami obrazowymi (metaforami, hiperbolami, paralelizmem składniowym, omówieniami itp.). Ze stylem publicystycznym łączy go dążenie do przekonania odbiorcy oraz ogólna zrozumiałość środków, zaś ze stylem specjalistycznym i naukowym – nacisk na rozwiniętą argumentację. Jednocześnie próby wywołania dialogu i bliskiego kontaktu z odbiorcami zbliżają styl retoryczny do stylu potocznego. Czasami są wprowadzane zwroty potoczne, zwłaszcza w wypadku przemówień okolicznościowych, często utrzymywanych w żartobliwym tonie; z kolei przemówienia o charakterze poważnym lub doniosłym (np. sądowe i polityczne) odznaczają się nagromadzeniem terminów. Jeśli przemówienie nie jest improwizowane, lecz zostało przygotowane (lub wręcz napisane), to styl ten może wykazywać wyraźne cechy wspólne z pozostałymi stylami języka pisanego.\nKompozycję tekstu retorycznego cechuje obecność sformułowań odzwierciedlających podział tekstu. Słowa dobiera się pod kątem zrozumiałości, a bardziej wyszukane określenia występują w zestawieniu z synonimami lub opisem. Styl retoryczny charakteryzuje się odniesieniami do innych tekstów, argumentacją opartą na przykładach ilustracyjnych, posługiwaniem się wyrażeniami wartościującymi, a także minimalizowaniem dystansu między mówcą a odbiorcą. Pod względem składniowym styl przemówień cechuje się budową zdania złożonego. Dominują zdania w trybie oznajmującym; dla rozmaicenia intonacji są stosowane zdania pytające (w tym pytania retoryczne) i zdania wykrzyknikowe.\n\n\n== Zobacz też ==\nstyl potoczny\nstyl artystyczny\nfunkcja impresywna języka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nHalinaH. Kurkowska HalinaH., StanisławS. Skorupka StanisławS., Stylistyka polska: zarys, wyd. 5 z uzup., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, ISBN 83-01-13559-X, OCLC 51676723 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Styl urzędowo-kancelaryjny\n\nStyl urzędowo-kancelaryjny (kancelaryjny, urzędowy, administracyjny, administracyjno-prawny) – styl funkcjonalny wyróżniany w podziale stylistycznym języka ogólnopolskiego, stosowany w wypowiedziach formowanych w związku z relacjami społecznymi o charakterze zinstytucjonalizowanym. Styl ten jest charakterystyczny dla zarządzeń, przepisów, instrukcji, podań, pism urzędowych itp. Celem wypowiedzi tego rodzaju jest oddziaływanie na wolę, nie na intelekt czy emocje ich odbiorcy: stąd sformułowane są one bezosobowo, jednoznacznie, zwięźle i ściśle. Charakter stylu urzędowo-kancelaryjnego determinuje fakt, że w związku z charakterem relacji urzędowych i instytucjonalnych indywidualne cechy nadawców i odbiorców wypowiedzi nie są istotne. Nie występują w nich elementy emocjonalne i obrazowe; charakterystyczne jest dla niego gęste występowanie form nieosobowych, sformułowań o charakterze nakazowo-zakazowym oraz swoista, typowa jedynie dla tego stylu terminologia.\n\n\n== Charakterystyka stylu ==\nStyl urzędowo-kancelaryjny charakteryzuje się znaczną konwencjonalizacją języka. Występuje w nim wiele typowych tylko dla niego, odbieranych jako urzędowe i oficjalne terminów (w tym z jednej strony tzw. rekwizytów leksykalnych, z drugiej terminologii specjalistycznej, zwłaszcza prawniczej, administracyjnej, handlowej i ekonomicznej) oraz tego samego rodzaju utartych związków frazeologicznych (np. zwracam się z uprzejmą prośbą, odnośny, dalszy, niniejszy, posiadać, być w posiadaniu, powiadamiać, z uwagi na, uprasza się). Spośród kategorii gramatycznych typowe dla stylu urzędowo-kancelaryjnego jest (w języku polskim) częstsze niż w innych stylach funkcjonalnych użycie strony biernej, stosowanie form bezokolicznikowych i innych nieosobowych; w składni występuje dążność do zwartości i jasności, mało zróżnicowana i szablonowa struktura zdania, zdania pojedyncze są rozbudowane, zdania złożone są zaś krótkie. Występuje wiele odczasownikowych i odprzymiotnikowych rzeczowników abstrakcyjnych; nadużywanie przymiotników odrzeczownikowych zakończonych na -owy; nadużywanie konstrukcji analitycznych (np. dokonać otwarcia zamiast otworzyć); posługiwanie się stałymi, gotowymi formami.\nTypowy dla wypowiedzi w stylu urzędowo-kancelaryjnym jest ponadto zwyczajowo ustalony porządek kompozycyjny (w tym częste ujmowanie wypowiedzi w punkty i paragrafy) – np. w protokole obrad podaje się najpierw wykaz uczestników, następnie ujęty w punktach porządek obrad, następnie streszczenie lub pełne teksty przemówień obradujących, wreszcie podane w punktach postanowienia końcowe. W niektórych typach tekstów urzędowych, zwłaszcza prawnych, posługiwanie się pewnymi gotowymi formułami ma charakter obligatoryjny.\nOdmianą stylu urzędowego jest styl kancelaryjny, obejmujący język korespondencji biurowej. Inną odmianą jest styl komunikatów prasowych, pośredni między stylem urzędowo-kancelaryjnym a stylem dziennikarskim.\nW polskim słownictwie urzędowym zauważa się wiele germanizmów i rusycyzmów, które uchodzą za niezręczności językowe i spotykają się z krytyką poprawnościową.\n\n\n== Rozwój stylu urzędowo-kancelaryjnego w obrębie języka polskiego ==\nPoczątki współczesnego polskiego stylu urzędowo-kancelaryjnego wiążą się z czasami stanisławowskimi. Szczególnie istotnym okresem dla jego rozwoju był wiek XIX: rozwijał się on początkowo przede wszystkim w zaborze pruskim i rosyjskim – aż do całkowitego zastąpienia w urzędach tych zaborów języka polskiego niemieckim i rosyjskim, następnie (po przyznaniu Galicji częściowej autonomii) w zaborze austriackim. Fakt zastąpienia w Galicji języka niemieckiego jako języka urzędowego językiem polskim stworzył potrzebę wypracowania niemal całkowicie nowej polskiej terminologii prawniczej i administracyjnej. Ten sam fakt zdeterminował obecność w nim znacznej ilości niemieckich zapożyczeń leksykalnych i składniowych, a także wiele charakterystycznych dla niego kalk i niedoskonałości językowych. Polską terminologię prawniczą i administracyjną wypracowali urzędnicy galicyjscy, którzy (niejednokrotnie bezpośrednio i nieudolnie) tłumaczyli słowa i zwroty niemieckie w sposób dosłowny – do tego rodzaju odbitek językowych należą np. słowa praktykant konceptowy, nadinspektor, profesor zwyczajny/nadzwyczajny (te ostatnie terminy są bezpośrednimi tłumaczeniami z łaciny).\nPo odzyskaniu przez Polskę niepodległości styl urzędowo-kancelaryjny wykształcony w Galicji nadal dominował – wprowadzono w nim jednak celowo wiele istotnych zmian, zaszła też potrzeba uzgodnienia go ze zwyczajami i potrzebami ziem pozostałych zaborów. Starano się wprowadzić dla całej Polski jednolitą terminologię. Szczególnie jaskrawo jest to widoczne na przykładzie terminologii kolejowej, w której od 1918 za pomocą wydawanych przez Ministerstwo Kolei (przy współpracy z językoznawcami) okólników językowych wprowadzano terminologię polską. Wprowadzono wtedy takie terminy jak pociąg dalekobieżny czy wagon odczepny.\n\n\n== Zobacz też ==\nkancelaryzm\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAnnaA. Jopek-Bosiacka AnnaA., Przekład prawny i sądowy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, ISBN 83-01-14854-3, OCLC 162028118 .\nHalinaH. Kurkowska HalinaH., StanisławS. Skorupka StanisławS., Stylistyka polska: zarys, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959, OCLC 7155105 . Brak numerów stron w książce\nHalinaH. Kurkowska HalinaH., StanisławS. Skorupka StanisławS., Stylistyka polska: zarys, wyd. 5 z uzup., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, ISBN 83-01-13559-X, OCLC 51676723 .\nEwaE. Malinowska EwaE., Wypowiedzi administracyjne – struktura i pragmatyka, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2001 (Studia i Monografie – Uniwersytet Opolski nr 297), ISBN 83-88-79631-3, OCLC 749295273 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wariacja (językoznawstwo)\n\nWariacja – zróżnicowanie i zmienność języków i dialektów, zarówno w ujęciu synchronicznym, jak i diachronicznym. Wariacja językowa stanowi centralny przedmiot zainteresowań badań nad praktyką językową. Zjawisko to ma przeważnie charakter systematyczny: użytkownicy języka dobierają cechy wymowy, słownictwo i gramatykę w zależności od pewnych czynników pozalingwistycznych. Do tych czynników należą: cel komunikacyjny, relacja między rozmówcami, okoliczności produkcji, a także powiązania demograficzne.\nWariacyjność jest nieodłączną cechą języka ludzkiego, zauważalną na wszystkich jego płaszczyznach. Pod względem geograficznym i społecznym języki dzielą się na różne odmiany (dialekty regionalne i społeczne); niektóre z nich mają również swoje odmiany narodowe (standardowe). Zróżnicowanie regionalne (czynnik diatopiczny) to główny przedmiot zainteresowań dialektologii, z kolei różnice wynikające ze stratyfikacji społecznej (czynnik diastratyczny) są obiektem badań socjolingwistyki. Dawniej badania lingwistyczne były skupione na różnicach regionalnych. Niekiedy zróżnicowanie regionalne zazębia się ze zróżnicowaniem społecznym. Zróżnicowanie społeczne może być związane zarówno z klasą społeczną, jak i pochodzeniem etnicznym (np. wśród użytkowników języka angielskiego w Stanach Zjednoczonych).\nWariacyjność regionalna i społeczna często prowadzi do niezgody w kwestii akceptowalności różnych form językowych. Poszczególne odmiany języka kierują się bowiem odmiennymi regułami (normami). Co więcej, granice między odmianami (geograficznymi i społecznymi) nie są ściśle wyznaczone; w praktyce językowej można mówić o istnieniu kontinuum (poszczególne formy z założenia przenikają się nawzajem). Odmianom regionalnym i społecznym są przypisywane różne poziomy prestiżu społecznego; najwyższy status mają odmiany standardowe, kojarzone z wyższymi warstwami społeczeństwa. Posługiwanie się określoną odmianą języka nierzadko stanowi ważny element tożsamości, będąc wyrazem przynależności do określonego środowiska, regionu lub grupy społecznej. Mówi się także o odmianach pokoleniowych, rodzinnych, związanych z płcią itp.\nWariacja ma również charakter historyczny: każdy język podlega pewnym przeobrażeniom w czasie, umotywowanym ewolucją lub kontaktami językowymi.\nWariacyjność języka przejawia się też w wymiarze funkcjonalnym (czynnik diafazyczny), tzn. w zależności od kontekstu sytuacyjnego język przybiera różne formy ukształtowania stylistycznego. Sposób operowania elementami językowymi uwarunkowany jest bowiem nie tylko preferencjami danej społeczności językowej, ale także konkretnymi okolicznościami społecznymi. Użytkownik języka, w zależności od sytuacji komunikatywnej, posługuje się różnymi środkami językowymi w celu przekazania tej samej treści.\n\n\n== Zobacz też ==\n\newolucja języka\nwariant\nrejestr językowy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nNatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Futurologia\n\nFuturologia (niem. Futurologie, od łac. futurus ‘przyszły’), in. prognostyka, studia nad przyszłością – dyscyplina wiedzy zajmująca się historycznie przewidywaniem i prognozowaniem przyszłości, m.in. w dziedzinie techniki, przyrostu naturalnego, gospodarki, geopolityki, kultury czy też środowiska przyrodniczego, a współcześnie analizą możliwych przyszłości i wyobrażeń na ich temat.\n\n\n== Historia ==\nTermin „futurologia” wymyślił i wprowadził w 1943 roku Ossip K. Flechtheim, a jedne z pierwszych badań w tym nurcie prowadził wojskowy Think tank RAND Corporation. W Europie futurologia pod państwowym mecenatem rozwijała się od 1962 roku, gdy rząd Francji powołał grupę „Roku 1985”, która miała za zadanie analizować informacje o przyszłości kraju i formułować rekomendacje polityczne. Wkrótce w Wielkiej Brytanii powstał projekt Mankind 2000, a 1964 w USA, powołana przez Amerykańską Akademię Sztuk i Nauk „Komisja roku 2000”. Równolegle futurologia rozwijała się w kręgach pozarządowych, a kamieniem milowym tego nurtu było powstanie w 1966 r. World Future Society, organizacji futurologicznej dopuszczającej do członkostwa obywateli wielu państw Zachodu. W Polsce badaniami przyszłości zajął się Komitet Badań i Prognoz „Polska 2000” przy prezydium Polskiej Akademii Nauk. Większość z tych ośrodków prognozowało znaczne przełomy społeczne, techniczne, naukowe.\nObecnie futurologia jako nauka mająca ambicje „poznania” przyszłych społeczeństw, skłonna rościć sobie prawo do przepowiadania struktury społecznej za kilkadziesiąt budzi kontrowersje. Z jednej strony, wiele historycznych prognoz sprawdziło się, z drugiej strony, wiele okazało się chybionych, i brak jest naukowych wniosków, które pozwoliłyby podnieść jakość prognoz. Złożoność i emergentność rzeczywistości społecznej jest zbyt duża, by można było zapewnić istotną poprawę trafności długoterminowych prognoz. \n\n\n=== Trafne prognozy długoterminowe ===\nRaport Granice Wzrostu z 1972, opracowany na zlecenie Klubu Rzymskiego przez Dennisa Meadowsa, Donellę Meadows, Jørgena Randersa oraz Williama W. Behrensa, można wskazać jako przykład trafności długoterminowych prognoz ilościowych. Najnowsze badania nad przewidywaniami z tego raportu wskazują, że dwa spośród czterech przedstawionych scenariuszy są zbliżone do obserwowanych danych i wskazują na zatrzymanie dobrobytu, żywności i produkcji przemysłowej w ciągu następnej dekady.\nAmerykański futurolog Alvin Toffler trafnie prognozował w latach 80. XX w., że wykorzystanie technologii komunikacyjnych i komputerów umożliwi telepracę, co znalazło potwierdzenie we współczesności.\nFrancuski filozof polityki Alexis de Tocqueville w swojej słynnej dziewiętnastowiecznej książce O demokracji w Ameryce zapowiadał nieuchronność konfrontacji pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Rosją, która w XX wieku przybrała postać zimnej wojny:\n\n\n=== Niesprawdzone prognozy długoterminowe ===\nPaul Kennedy przytacza słowa Thomasa Malthusa, który boleje na początku XVIII wieku nad przyszłością Ziemi, prognozując katastrofę związaną z niewystarczającą podażą żywności wobec rosnącej liczby ludności. Kennedy pyta, dlaczego proroctwa się nie ziściły i podaje trzy sprawy, których Malthus nie wziął pod uwagę: emigracja ludności z Wysp Brytyjskich, wzrost wydajności rolnictwa na świecie i pierwszy etap rewolucji przemysłowej.\nInnym często cytowanym przykładem są brytyjskie i amerykańskie prognozy ze schyłku XIX w., w myśl których, jeśli ówczesne tempo wzrostu pogłowia koni utrzyma się, to nie da się zapewnić żadnego rozwiązania zagospodarowania końskiego łajna na ulicach i w nieunikniony sposób pokryje ono grubą warstwą ulice rozwijających się miast; autorzy prognoz nie wzięli pod uwagę tego, że mogą pojawić się takie rozwiązania (kolej, samochód, traktor etc.), które wyeliminują konie z transportu i rolnictwa.\n\n\n== Futurologia jako nauka ==\nFuturologia jest określana bardzo różnie, a jej przewidywania negowane lub wręcz wyśmiewane. Próby określenia czym tak naprawdę ta dziedzina nauki jest były podejmowane wielokrotnie. Można zaryzykować stwierdzenie, że futurologia jest dziedziną wiedzy, czerpiącą z metodologii badań społecznych i historycznych. Na tej podstawie można nazwać ją historią przyszłości lub socjologią przyszłości, która w przeciwieństwie do socjologii klasycznej nie bada społeczeństw z perspektywy statycznej, tylko dynamicznej. Innymi słowy jest nastawiona na hipotez na temat przyszłości oraz możliwych zmian w formułowaniu tychże, a nie \"faktów\" na temat przyszłości, które nie są dostępne poznawczo.\n\n\n=== Cele ===\nDla nauk społecznych futurologia stanowi „generator scenariuszy”, który służy do penetracji wyróżnionych zagadnień, dla szerzej rozumianych obszarów badawczych;\nDla praktyki zarządzania w sektorze publicznym i prywatnym, jest źródłem hipotez i pomocą w formułowaniu długoterminowych celów zmiany społecznej;\nMoże pełnić role ostrzegawcze zaniechania bądź kontynuowania określonych procesów i zachęty do przełamywania intuicyjnego determinizmu, korzystania z wolności w kształtowaniu przyszłości, która jest otwarta;\nMoże służyć jako ideologiczne uzasadnienie panującej formacji, narzedzie propagandy;\nMoże służyć jako „wabik” dla społeczeństwa, w celu realizacji określonych zamierzeń władzy.\n\n\n=== Metodologia ===\nIntuicyjnie najprzystępniejszą metodą „badania przyszłości” jest przede wszystkim analiza współczesnych i przeszłych zjawisk, na podstawie obserwacji społeczeństwa, mediów i wyodrębnienie z nich najważniejszych tzw. trendów przeznaczonych do badania i penetracji. Innym sposobem są metody czysto matematyczne, jak rachunek prawdopodobieństwa, a także symulacje komputerowe, które na podstawie określonych danych formułują koncepcje przyszłości. Poza tymi dwiema tradycyjnymi, redukcjonistycznymi metodologiami badania przyszłości: przez analogię oraz przez modelowanie statystyczne sytuują się metody foresightowe, które opierają się na analizie jakościowej, heurystycznej, skupionej nie tylko na formułowaniu prognoz, lecz także na analizie tychże, co w ogólnej metodologii nauk można zakwalifikować do badań \"świata trzeciego\" wg podziału Karla Poppera.\n\n\n== Futurologia a logika ==\nProblem futurologii, polega na zdefiniowaniu i określeniu przyszłości i rozwiązania problemu czy ona istnieje już obecnie (determinizm) jako jednoznacznie określona czy też nie. Jan Łukasiewicz przytacza dwa argumenty za determinizmem: fizyczna zasada przyczynowości oraz logiczna zasada wyłączonego środka (\n  \n    \n      \n        p\n        ∨\n        ∼\n        p\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle p\\vee \\sim p,}\n  \n czyli „tautologią jest twierdzenie, że albo p albo nie p”). Oba obala, zaczynając od pierwszej, twierdząc, że nie jest prawdą iż jeśli \n  \n    \n      \n        p\n      \n    \n    {\\displaystyle p}\n  \n to nieskończony ciąg przyczyn tego faktu, musi sięgać chwili teraźniejszej i każdej chwili przeszłej. Ciąg ten może mieć swą granicę dolną w chwili, która jest późniejsza od teraźniejszej, a więc jeszcze nie nadeszła. Taki ciąg więc – konkludując – nie musi posiadać początku a jedynie dążyć do jakiejś chwili \n  \n    \n      \n        t\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle t,}\n  \n będąc nieskończonym.\nZasadę wyłączonego środka Łukasiewicz obala postulując wprowadzenie trzeciej wartości logicznej (logika dwuwartościowa posługuje się tylko wartościami prawdy i nieprawdy), która wyrażałaby „możliwość”. Innymi słowy możliwym jest że jakaś osoba będzie w domu, w kawiarni, w szpitalu, a ta możliwość nie determinuje faktu, że cała przyszłość jest z góry ustalona.\nAby zatem uprawiać futurologię, trzeba przyjąć założenie, że przyszłość istnieje w takim zakresie, w jakim jest zdeterminowana przez łańcuchy przyczynowo-skutkowe, które sięgają już naszej teraźniejszości, lub że istnieje jako metafora, w postaci prognoz i wizji indywidualnych osób lub grup społecznych.\n\n\n== Futurologia jako narzędzie propagandy ==\nFuturolodzy, będąc finansowanymi przez państwa mogła być im winna „przysługi” w postaci wykorzystywania swoich metod i autorytetu do podbudowywania statusu władzy w danym państwie. Łączyło się to jednak z zahamowaniem obiektywizmu i odejściem od pierwotnych idei. Przyszłość, w „futurologii państwowej” była ściśle dostosowana do potrzeb propagandowych danego kraju, była – jak nazywa to Lech Nijakowski – teraźniejszością w bogatych i dostojnych szatach. W Ameryce kreśliła wizję dobroczynnego i zbawiennego kapitalizmu, zaś w krajach bloku sowieckiego zwycięskiego komunizmu. Ujęcie to nie docenia jednak kontrkulturowych, alternatywnych, krytycznych i jawnie antysystemowych aspektów futurologii, które rozwijają się od lat 70. XX w., począwszy od dorobku prof. Jima Datora z Uniwersytetu Hawajskiego, a skończywszy na współczesnym nurcie \"futures literacy\".\n\n\n== Zobacz też ==\n\nfuturyzm\nprognozowanie\nforesight\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nNijakowski Lech Michał, Wokół problemów futurologii, 2000 ISSN 1505-1161.\nBönish Alfred, Futurologia – jej funkcje i cele, Wyd. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1980, ISBN 83-04-00302-3.\nŁukasiewicz Jan, Z zagadnień logiki i filozofii. Pisma wybrane, Warszawa 1961.\nStanisław Lem, Fantastyka i futurologia, Kraków 2003.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Piotr Jaroszyński, Futurologia, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].", "source": "wikipedia"}
{"text": "51. stan\n\n51. stan (ang. 51st state) – określenie hipotetycznego kolejnego stanu Stanów Zjednoczonych. Nazwa ta najczęściej stosowana jest w odniesieniu do Portoryko, a także miasta Waszyngton czy terytoriów nieinkorporowanych. Wyrażenie „51. stan” użyte w sensie negatywnym może oznaczać niepodległe państwo, które znajduje się pod nadmiernym wpływem USA, bądź jest jako takie postrzegane. Przed przyłączeniem do Stanów Zjednoczonych Hawajów i Alaski w tym samym kontekście funkcjonowało pojęcie 49. stanu.\n\n\n== Wymogi prawne ==\nZgodnie z sekcją trzecią artykułu IV Konstytucji Stanów Zjednoczonych, przyjmowanie nowych państw do Unii leży w gestii Kongresu. Stany członkowskie są zobowiązane do „pełnego zaufania i wiarygodności”, co obejmuje umowy prawne, małżeństwa oraz wyroki sądów. Rząd Federalny zapewnia stanom obronę cywilną i wojskową – jak głosi Konstytucja, jest to „poręczanie republikańskiego rządu w każdym stanie Unii”. Akt przyjęcia nowego stanu musi być potwierdzony przez Kongres, gdzie ustalane są wymogi, które muszą być spełnione przed uznaniem państwowości.\n\n\n== Propozycje nowych stanów ==\n\n\n=== Portoryko ===\n\nPortoryko zostało zajęte przez USA w roku 1898. Od 1917 Portorykańczycy mają amerykańskie obywatelstwo. Ostateczny status polityczny wyspy nie został dotąd ustalony. Portoryko nie ma reprezentacji w Kongresie, jednak ma tam pełnomocnika. Obywatele nie biorą udziału w wyborach prezydenckich, nie płacą też federalnych podatków od dochodów wytworzonych na wyspie. Posiadają paszport USA, jak i prawo do swobodnego osiedlania się na terytorium Stanów, a ci, którzy z tego prawa skorzystają, automatycznie nabierają prawa do głosowania w wyborach.\nPortoryko ma autonomię w ramach stowarzyszenia z USA. Niektórzy mieszkańcy wyspy domagają się pełnej niepodległości, inni z kolei chcą pełnej integracji ze Stanami Zjednoczonymi i przekształcenia wyspy w kolejny amerykański stan.\nRząd federalny USA nakazał wyspie przyjęcie własnej konstytucji w 1951, w której kraj ten określony jest jako „Wspólnota Portoryka”.\nAkt Demokratyczny Portoryka (HR 2499) to projekt ustawy przewidujący federalne zapewnienie procesu samostanowienia dla mieszkańców wyspy. Ustawa ta zapewni plebiscyty, które odbędą się w Portoryko w celu określenia ostatecznego statusu politycznego wyspy. Został wprowadzony dwa razy w Kongresie Stanów Zjednoczonych, najpierw w 2007 i ponownie w 2009. 29 kwietnia 2010 Izba Reprezentantów zagłosowała 223–169 za przyjęciem HR 2499, dotąd jednak nie odbyło się głosowanie w Senacie.\nGdyby Portoryko zostało 51. stanem, miałoby 27. miejsce pod względem populacji i 6 miejsc w Izbie Reprezentantów.\nUczynienie wyspy stanem jest forsowane przez Nową Postępową Partię Portoryko (hiszp. Partido Nuevo Progresista de Puerto Rico, PNP). Zarówno Partia Demokratyczna i Partia Republikańska, wyraziły swoje poparcie dla praw obywateli Stanów Zjednoczonych w Portoryko w celu określenia przyszłego statusu politycznego w formie nieterytorialnej.\nGubernator Luis Fortuno ogłosił, że pod koniec marca 2011 jego Nowa Partia Postępowa, która dominuje w rządzie, dokona dwuczęściowego plebiscytu w celu określenia statusu Portoryko. W pierwszej turze głosowania, które odbędzie się pod koniec 2011, Portorykańczycy będą mieli do wyboru trzy opcje: dołączenie jako 51. stan, zachowanie obecnego statusu wyspy i pełna niepodległość. Druga tura odbędzie się w pierwszym kwartale 2013.\nW czerwcu 2011 odbyła się pierwsza od 50 lat wizyta amerykańskiego prezydenta w Portoryko. Barack Obama odwiedził wyspę, by ubiegać się o głosy Portorykańczyków mieszkających na terenie USA.\n6 listopada 2012 roku na wyspie odbyło się referendum ws. statusu wyspy, w którym mieszkańcy odpowiedzieli na dwa pytania: czy chcą utrzymać dotychczasowy status wyspy oraz którą z opcji zmiany statusu wyspy preferują. Opcjami do wyboru były: przyłączenie do Stanów Zjednoczonych jako 51 stan, niepodległość oraz „suwerenne wolne stowarzyszenie”, czyli zwiększenie autonomii od USA. Na pierwsze pytanie 934 238 osób (54%) odpowiedziało negatywnie, a 796 007 osób (46%) poparło utrzymanie status quo. W drugim pytaniu większość (802 179 głosujących – 61,2%) poparła ideę przyłączenia do Stanów Zjednoczonych, 436 997 osób (33,3%) zwiększenie autonomii, a 72 551 głosujących (5,5%) proklamowanie niepodległości.\n\n\n=== Dystrykt Kolumbii ===\n\nDystrykt Kolumbii jest często wymieniany jako prawdopodobny kandydat na nowy stan. W Federalist nr 43, James Madison napisał, że definicję „siedziby rządu” można znaleźć w Konstytucji Stanów Zjednoczonych. Wymienił jednak też potencjalne konflikty interesów, i potrzebę „regionalnego ustawodawstwa dla lokalnych celów”. Madison nie wspomniał o roli dystryktu w głosowaniach. Nadanie Dystryktowi pełnego prawa do głosowania jest odbierane czasem jak nadanie Kongresowi własnego, oddzielnego głosu, zwiększając jego moc kosztem obywateli.\nPopulacja Waszyngtonu wzrosła do prawie 600 000 osób (więcej niż amerykański stan Wyoming) i wybory stały się bardziej potrzebne, ponieważ ponad pół miliona obywateli pozostaje bez możliwości wybrania swojego reprezentanta w Kongresie.\nMieszkańcy Dystryktu, którzy popierają pomysł utworzenia nowego stanu, czasem używają motta wojny o niepodległość „Opodatkowania bez reprezentacji” (Taxation without representation), oznaczający ich brak reprezentacji w Kongresie; zdanie jest teraz drukowane na nowo wyemitowanych waszyngtońskich tablicach rejestracyjnych, jednak kierowca może wybrać zamiast tego adres strony internetowej dystryktu. Taką rejestrację posiadała limuzyna prezydencka Billa Clintona. Stanowisko to zostało poparte przez jedną z mniejszych partii D.C. Statehood Party, jednak wkrótce partia ta złączyła się z lokalnym partnerem – Zielonymi, by utworzyć D.C. Statehood Green Party. Ruch ten był najbliższy sukcesu w 1977, gdy Kongres uchwalił Poprawkę Praw Głosowania dla Dystryktu Kolumbii District of Columbia Voting Rights Amendment. Dwa lata później w 1980 mieszkańcy Waszyngtonu rozpoczęli inicjatywę wzywającą do utworzenia nowego stanu. W 1982 wyborcy ratyfikowali konstytucję stanu, który miał nazywać się Nowa Kolumbia. Dążenia do państwowości utknęły w martwym punkcie w 1985.\nKontrowersje wzbudza demografia polityczna miasta. Mieszkańcy głosowali w przeważającej mierze na Partię Demokratyczną. Najprawdopodobniej więc Waszyngton jako stan wprowadziłby dwóch demokratycznych senatorów do ściśle już podzielonego Senatu.\nPrawnicy nie są zgodni co do tego, czy Kongres może przyznać dystryktowi status stanu, ze względu na to, że obecny charakter Waszyngtonu jest dokładnie opisany w Konstytucji USA jako siedziba rządu pod wyłączną jurysdykcją Kongresu. Wymagałoby to więc poprawki do Konstytucji, która mogłaby być trudna do uchwalenia.\n15 kwietnia 2016 burmistrz Muriel Bowser zaproponował miejskie referendum w sprawie utworzenia osobnego stanu. Następnie napisano projekt stanowej konstytucji, zgodnie z którą burmistrz zostałby gubernatorem stanu, a rada miejska utworzyłaby House of Delegates. Wśród proponowanych nazw znalazły się: Nowa Kolumbia, Potomac i Douglass\n\n\n=== Inne terytoria USA ===\n\nInną z możliwości utworzenia nowych stanów jest nadanie tego statusu terytoriom USA na Pacyfiku lub Karaibach. Są to m.in. Guam oraz Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych, czyli terytoria nieinkorporowane USA. Mogłyby być to także Mariany Północne i Samoa Amerykańskie, czyli państwa stowarzyszone ze Stanami. Pojawiły się także propozycje przyjęcia jako jeden stan Portoryka z Wyspami Dziewiczymi (Wspólnota Prusvi), a także utworzenia „Wielkich Hawajów” ze wszystkich terytoriów USA na Pacyfiku. Koncepcja z 1960 przewidywała przyjęcie Guamu i Marianów Północnych, wraz z Palau, Federacją Mikronezji i Wyspami Marshalla (choć te trzy ostatnie są już niepodległe). Stan ten miałby populację 447 048 (nieco mniej niż Wyoming). Gdyby częścią takiego stanu zostało Samoa Amerykańskie, populacja wzrosła by do 511 917, a obszar wyniósłby 2560,6 km². Radio Australia pod koniec maja 2008, poinformowało o możliwości utworzenia 51. stanu z Guamu i Marianów Północnych.\n\n\n=== Wyizolowane z innych stanów ===\nIstnieje wiele propozycji utworzenia nowych stanów, zazwyczaj polegających na podzieleniu stanu na dwie części, nadaniu jednej z nich nowej nazwy i utworzenia nowego stanu. Konstytucja Teksasu zezwala na podzielenie go na maksymalnie cztery inne stany bez konsekwencji ze strony rządu federalnego.\nChociaż rola Kongresu w tym procesie jest gorąco dyskutowana, możliwość Teksasu do samodzielnego podziału jest potwierdzona prawem stanowym.\nNiektóre propozycje podziału\n\nSuperior, z północno-zachodniej części Półwyspu Wyższego w Michigan.\nDelmarva, ze wschodnich wybrzeży Marylandu i Wirginii i z włączeniem stanu Delaware.\nJefferson, z północnej Kalifornii i południowego Oregonu.\nRóżne propozycje ruchów secesyjnych w Kalifornii.\nProponowany podział stanu Nowy Jork na miasto Nowy Jork, stan Nowy Jork i Long Island.\nBaja Arizona, na południu regionu Gila River w południowej Arizonie, pierwotnie część Zakupu Gadsdena.\n\n\n== Użycie w innych krajach ==\n\n\n=== Kanada ===\nW Kanadzie zwrot „51. stan” używany jest w celu wyrażenia poglądu, że jeśli nie zostaną podjęte pewne działania polityczne, przeznaczeniem tego kraju będzie inkorporacja do Stanów Zjednoczonych. Postawa taka ma podstawy historyczne: wojska amerykańskie (bez powodzenia) atakowały brytyjskie kolonie znajdujące się na terytorium obecnej Kanady zarówno podczas rewolucji amerykańskiej, jak i wojny w 1812 roku, ponieważ oczekiwano przyłączenia Kanady do Stanów Zjednoczonych. Zagrożeniem dla Kanady był także atak fenian przeprowadzony z terytorium Stanów Zjednoczonych. W XIX wieku kilku amerykańskich polityków opowiadało się za aneksją Kanady.\nW czasach współczesnych pojęcie 51. stanu jest rozumiane jako potencjalna konsekwencja podjęcia polityki większej integracji z USA (jak np. porozumienie o wolnym handlu z 1988 i debata nad utworzeniem wspólnej obrony) lub nieprzyjęcia propozycji rozwiązujących problem suwerenności Quebecu.\nKanada jest blisko związana z Wielką Brytanią, jest członkiem Wspólnoty Narodów, a monarcha brytyjski jest także głową państwa w Kanadzie.\nKilka stowarzyszeń w Kanadzie prowadzi aktywną kampanię na rzecz przystąpienia do Stanów Zjednoczonych. Ruchy te nie mają jednak większego politycznego znaczenia. Badania wykazały, że część Kanadyjczyków wyraziła poparcie dla tej koncepcji, począwszy od 19% w badaniu Léger Marketing z 2001, do zaledwie siedmiu procent w innym badaniu, przeprowadzonym przez tę samą firmę w 2004.\n\n\n=== Ameryka Łacińska ===\n\nJednym z obiektów zainteresowań USA były kraje Ameryki Środkowej, ze względu na bliskość geograficzną. Istniało kilka nieudanych ruchów i propozycji USA w XIX i XX wieku, by przyłączyć do Stanów niektóre lub wszystkie z 6 lub 7 republik Ameryki Środkowej (Kostaryka, Salwador, Gwatemala, Honduras, Nikaragua, Panama (gdzie USA miało swoją strefę Kanału Panamskiego) a dawniej także Belize.\nW 1855, amerykański flibustier William Walker dokonał zamachu stanu w Nikaragui z zamiarem przyłączenia jej jako kolejnego stanu do USA. Był „prezydentem” od 1856, ale został obalony przez koalicję państw Ameryki Środkowej.\nGuyanaUSA jest organizacją promująca ideę integracji Gujany ze Stanami Zjednoczonymi. Jej argumentem jest to, że państwa te mają silne powiązania demograficzne – (100 000 osób ma zarówno gujańskie, jak i amerykańskie obywatelstwo; 350 000 Gujańczyków mieszka w USA, czyli w prawie tyle, co połowa mieszkańców Gujany). Jest to też jeden z dwóch krajów (obok Trynidadu i Tobago) Ameryki Południowej z angielskim jako językiem urzędowym.\nFelietonista „Time’a” Mark Thompson sugeruje, że Haiti stało się 51. stanem po trzęsieniu ziemi w 2010. Rozległe zniszczenia po tym wydarzeniu wywołały szybką i obszerną pomoc ze strony USA i amerykańskich sił zbrojnych.\n\n\n==== Kuba ====\n500 000 amerykańskich właścicieli gruntów na Kubie przed wybuchem wojny amerykańsko-hiszpańskiej utworzyło projekt wykupienia Kuby od Hiszpanii, by przyłączyć ją do Stanów. W 1859 senator John Slidell przeprowadził ustawę, która przekazywała trzydzieści milionów dolarów do rąk prezydenta, które miały być wykorzystane na zakup Kuby od Hiszpanii.\nObjąwszy urząd prezydenta Ulysses Grant oddał inicjatywę w tej sprawie sekretarzowi stanu, Hamiltonowi Fishowi. Ten zaś, korzystając z pośrednictwa posła amerykańskiego w Madrycie, gen. Daniela E. Sicklesa, podjął w końcu czerwca 1869 r. negocjacje z rządem hiszpańskim, proponując mu uznanie niepodległości Kuby w zamian za gwarantowane przez Stany Zjednoczone odszkodowanie w wysokości 50 mln dolarów. Hiszpania odrzuciła propozycję. To w powiązaniu z rozwijającą się na Kubie wojną niepodległościową oraz planami interwencyjnymi, tworzonymi w Departamencie Wojny (kierowanym wówczas przez popieranego przez Granta gen. Johna Rawlinsa), spowodowało, że prezydent postanowił uznać rząd powstańczy.\nW połowie sierpnia 1869 r. Grant przedstawił sekretarzowi stanu do podpisu deklarację neutralności, która jednocześnie zawierała punkt o uznaniu powstańców za stronę walczącą. Fish odmówił, uznając, że ogłoszenie deklaracji doprowadzi do poważnego zaostrzenia stosunków z Hiszpanią i być może wojny z nią. Podobną postawę przyjął także później, gdy w czerwcu 1870 r. Kongres debatował nad rezolucją w sprawie ogłoszenia rządu powstańczego stroną walczącą. Stanowcza postawa sekretarza stanu (zagroził dymisją w razie przyjęcia wspomnianej rezolucji) zmusiła Granta do przesłania Kongresowi 13 czerwca specjalnego apelu, odradzającego tę myśl.\nOstatecznie Kongres przyjął 16 czerwca 1870 r. uzupełnioną szeregiem poprawek rezolucję wyrażającą sympatię dla powstańców, opuszczając punkt o uznaniu ich za stronę walczącą.\nRuch niezależności na Kubie był popierany i finansowany przez USA, toteż przywódcy partyzantów prosili o aneksję wyspy w latach 80. i 90. XIX wieku. Prezydent William McKinley podczas wojny amerykańsko-hiszpańskiej wysłał Armię USA, nie by anektować Kubę, lecz by „przywrócić kontrolę nad wyspą jej ludności”. Po wojnie w traktacie paryskim Hiszpania zrzekła się kontroli nad Kubą, jednak nie oddała jej Stanom Zjednoczonym, jak inne terytoria.\n\n\n==== Dominikana ====\nW 1867 r. William H. Seward nawiązał rozmowy z władzami Dominikany, zagrożonej możliwością wchłonięcia jej przez Haiti, na temat przyłączenia tego kraju do Stanów Zjednoczonych. W 1869 prezydent Dominikany Buenaventura Báez starał się przekonać Stany Zjednoczone do aneksji jego państwa.\nDla strony amerykańskiej wychodząca z Santo Domingo inicjatywa stwarzała doskonałą okazję do realizacji zamierzeń Departamentu Marynarki, pragnącego zbudować w Zatoce Samana bazę morską. Wprawdzie pierwsze, podjęte na miejscu przez Sewarda, rozmowy nie zostały sfinalizowane w postaci odpowiedniego układu (pomny reakcji na zakup Alaski sekretarz stanu był tym razem bardziej ostrożny), ale grunt pod dalsze negocjacje został przygotowany. Następnie z poparciem Granta prowadził je Hamilton Fish. Pośrednikiem został gen. Orville H. Babcock.\nNa początku września 1869 r. podpisał on nieformalne porozumienie, na mocy którego Stany Zjednoczone miały przyłączyć Dominikanę, oferując za to jej rządowi 1,5 mln dolarów, bądź też miały wydzierżawić za cenę 2 mln dolarów Zatokę Samana na okres 99 lat. Umowa ta, choć z oporami ze strony sekretarza stanu, przyjęła w końcu tego samego roku formę traktatów. W styczniu 1870 r. rozpoczęła się procedura ratyfikacyjna, zakończona w czerwcu, kiedy okazało się, że układ o aneksji nie uzyskał w Senacie kwalifikowanej większości dwóch trzecich liczby głosów wymaganych przez Konstytucję (wystąpiła rzadko spotykana w takich sytuacjach równowaga – 28 „za” i 28 głosów „przeciw”), a drugi z nich (układ o dzierżawie) nie został nawet poddany pod głosowanie.\n\n\n==== Meksyk ====\n\nIdea włączenia Meksyku jako kilka nowych stanów Stanów Zjednoczonych istnieje od czasu wojny amerykańsko-meksykańskiej z lat 1846-1848, w ramach koncepcji „Boskiego Przeznaczenia”. Dziś idea ta podkreśla wzrost gospodarczy i powiązania polityczne między Meksykiem a Stanami Zjednoczonymi i wysokie koszty pilnowania 3200 kilometrowej granicy między krajami. W 1913, podczas potyczek granicznych zaproponowano, by USA anektowało stan Chihuahua.\n\n\n=== Azja i Pacyfik ===\n\nUSA jest bardzo podobne pod względem historii i polityki do Australii. Tam termin 51. stanu używany jest na określenie nadmiernego wpływu kulturalnego lub politycznego Stanów na najmniejszy kontynent\nInne publikacje sugerują, że wojna w Iraku jest rzeczywiście wojną neokolonialną, której celem jest utworzenie z tego państwa kolejnego stanu.\n51. stan pojawia się także jako określenie Izraela, z powodu znacznej pomocy finansowej i wsparcia obrony, które otrzymuje od Stanów Zjednoczonych. Stany Zjednoczone popierają także ten kraj podczas obrad Rady Bezpieczeństwa ONZ.\nPomimo gwarancji Narodów Zjednoczonych o ochronie i zachowaniu suwerenności Japonii, niektórzy amerykańscy kongresmeni uważali, że na skutek II wojny światowej Japonia powinna być anektowana do USA, jednak pomysły te zostały odrzucone. Pomimo tego kilka wysp, m.in. Okinawa, należących przedtem do Japonii było okupowanych przez USA po II wojnie światowej.\nPodczas II wojny światowej Stany Zjednoczone otrzymały prawo administracji Tajwanu, by następnie przekazać władzę Republice Chińskiej. Początkowo USA uznawało Republikę Chińską za prawowitą władzę wszystkich ziem chińskich, jednak w latach 70. Tajwan utracił swoje miejsce w ONZ, a co za tym idzie pełne uznanie międzynarodowe, kosztem zaakceptowania ChRL. Sondaż w 2003 wśród mieszkańców Tajwanu w wieku od 13 do 22 wykazał, że 55% respondentów chciałoby przyłączenia Tajwanu do USA, natomiast 36% wolałoby połączenia z Chinami.\n\n\n=== Europa ===\n\n\n==== Albania ====\nAlbania jest często wymieniana jako 51. stan z powodu postrzegania jej jako silnie pro-amerykańskiej, głównie z powodu polityki w Kosowie. Burmistrz Tirany powiedział: „Albania jest na pewno najbardziej pro-amerykańskim krajem w Europie, a może nawet na świecie... Nigdzie indziej nie znajdziecie takiego szacunku i gościnności dla prezydenta Stanów Zjednoczonych”.\n\n\n==== Polska ====\nPolska jest jednym z partnerów USA w Europie. Została ona obrazowo nazwana „51. stanem” przez urzędników CIA w kontekście współpracy w walce z terroryzmem. Koncepcja stowarzyszenia Polski z Północnoamerykańskim Układem Wolnego Handlu (NAFTA) pojawia się jedynie wśród felietonistów i polityków ugrupowań pozaparlamentarnych.\n\n\n==== Wielka Brytania ====\nWielka Brytania bywa nazywana 51. stanem ze względu na bliskie stosunki między nią a USA (Special Relationship), które zaczęły się od rozmów Roosevelta i Churchilla w czasie II wojny światowej, a były kontynuowane m.in. przez Margaret Thatcher czy Tony’ego Blaira.\n\n\n==== Włochy ====\nNa Sycylii istniała po II wojnie światowej Partia Odbudowy, która pragnęła przyłączenia Sycylii do USA. Grupa ta była jednym z kilku ruchów separatystycznych aktywnych na Sycylii po upadku faszyzmu.\nPo II wojnie światowej istniał również włoski Ruch Unionistów, który wzywał Włochy do stania się 49. stanem USA. Z jego ramienia został wybrany jeden z członków włoskiego parlamentu, Ugo Damiani.\n\n\n== Użycie w kulturze masowej ==\nW książce Juliusza Verne’a Łowcy meteorów, opublikowanej w 1908 Stany Zjednoczone złożone są z 51 stanów i tyleż gwiazdek zawiera amerykańska flaga. Verne nie opisuje dokładnie, o jakich stanach jest mowa.\nW serialu Star Trek: Następne pokolenie, w odcinku drugiego sezonu „The Royale” 52-gwiazdkowa flaga znajduje się na kawałku gruzu. Komandor Riker stwierdza, że flaga powstała pomiędzy 2033 i 2079.\nW filmie Koń trojański Kanada przystępuje do USA jako 5 nowych stanów.\nKrytyka proamerykańskiej polityki Wielkiej Brytanii jest wyrażona w piosence „51st State” zespołu New Model Army, a także w utworze „Heartland” grupy The The.\n\n\n== Zobacz też ==\npodział terytorialny Stanów Zjednoczonych\n17. województwo\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Acceleration Studies Foundation\n\nAcceleration Studies Foundation (ASF) – organizacja non-profit założona przez Johna Smarta w San Pedro w Kalifornii. Zaangażowana w edukację i badania nad przyspieszającym postępem.\n\n\n== Historia ==\nW 1999 John Smart uruchomił SingularityWatch.com (które w 2005 zmieniło nazwę na AccelerationWatch.com). W kwietniu 2003 grupa ośmiu futurologów utworzyła Institute for Accelerating Change, później tego roku zmieniono nazwę na Institute for the Study of Accelerating Change i w 2005 znowu zmieniono na Acceleration Studies Foundation.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona Acceleration Studies Foundation", "source": "wikipedia"}
{"text": "Caves of Mars Project\n\nCaves of Mars Project – były projekt finansowany przez program II fazy przez NASA Institute for Advanced Concepts, mający na celu wybranie najlepszych potencjalnych miejsc do ulokowania modułów badawczych i mieszkalnych załogowych misji na Marsa.\nJaskinie i inne struktury podziemne, włącznie z jaskiniami lawowymi i kanionami, i innymi wgłębieniami marsjańskimi, byłyby potencjalnie użyteczne dla misji załogowych, ponieważ grube powierzchnie skalne umożliwiałyby łatwiejszą kontrolę temperatury i ograniczenie promieniowania słonecznego, które mogłoby poważnie narazić zdrowie astronautów. Mogą również oferować dostęp do minerałów, gazów, lodów podziemnych, oraz może rozwijać się tam podziemne życie, które będzie tam prawdopodobnie poszukiwane.\nProgram pracował też nad zaprojektowaniem nadmuchiwanych modułów i innych tym podobnych struktur, które mogłyby być pomocne dla astronautów.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona The Caves of Mars Project. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-14)]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Długoterminowe ostrzeżenia przed odpadami jądrowymi\n\nDługoterminowe ostrzeżenia przed odpadami jądrowymi (ang. Long–term nuclear waste warning messages) – propozycje komunikatów, mających za zadanie zapobiec wtargnięciu ludzi na składowiska odpadów jądrowych w dalekiej przyszłości (odległej o ok. 10 tys. lat lub więcej). Wokół problematyki tych komunikatów wykształciła się osobna, interdyscyplinarna dziedzina badań, Semiotyka nuklearna (ang. Nuclear semiotics), uprawiana m.in. przez Human Interference Task Force od 1981 roku.\nW raporcie, przygotowanym w 1993 przez Sandia National Laboratories, zalecono formułowanie takich komunikatów na kilku poziomach złożoności. Zasugerowano, że otoczenie miejsc składowania odpadów radioaktywnych powinno zawierać złowrogie elementy fizyczne, informujące przyszłych odwiedzających, że obiekt został stworzony przez człowieka i jest niebezpieczny. Zgodnie z raportem, w takich miejscach powinny znajdować się piktograficzne znaki określające niektóre szczegóły niebezpieczeństwa oraz ich pisemne odpowiedniki.\nW raporcie Sandia National Laboratories z 1993 dokonano próby sformułowania serii komunikatów pozajęzykowych, przeznaczonych dla potencjalnych odbiorców z przyszłości, którzy znaleźliby się w pobliżu składowiska odpadów radioaktywnych. Jako przykład tego, jak takie komunikaty powinny brzmieć, podano następujące sformułowanie:\n\nDalej w raporcie znalazło się zalecenie, aby podobne wiadomości składały się z czterech poziomów o rosnącej złożoności:\n\nPodstawowe informacje: „Jest tu coś stworzonego przez człowieka”\nOstrzeżenie: „Jest tu coś stworzonego przez człowieka i jest to niebezpieczne”\nDalsze informacje odpowiadające na pytania: co, dlaczego, kiedy, gdzie, kto i jak\nZłożona informacja: szczegółowy opis tekstowy, tabele, ryciny, wykresy, mapy i diagramy\n\nW instytucie Waste Isolation Pilot Plant (pol. Pilotażowy Ośrodek Izolowania Odpadów) przeprowadzono szeroko zakrojone badania, których celem było opracowanie pisemnych lub obrazkowych komunikatów ostrzegających przed odpadami nuklearnymi przyszłe pokolenia. Ponieważ uznano za mało prawdopodobne, aby znajomość współczesnych języków pisanych zachowała się w odległej przyszłości, zespół badawczy skłonił się ku wykorzystaniu dodatkowo piktogramów i wrogiej architektury. Zalecono przetłumaczenie tekstów na każdy język pisany ONZ. Do 1994 komunikaty poziomów II, III i IV z języka angielskiego zostały przetłumaczone na języki: francuski, hiszpański, chiński, arabski, rosyjski i navajo, z planami dalszego testowania i rewizji oryginalnego tekstu angielskiego, a następnie  jego przekładu na inne języki.\n\nW projektach koncepcyjnych Waste Isolation Pilot Plant znalazł się projekt „budynku informacyjnego”, umiejscowionego w centrum ośrodka. Budowla miałaby być strukturą z granitu lub betonu, o wymiarach ok. 12x10x3 m, i zawierałaby wiadomości poziomu IV. W planach zawarto sugestię, aby budynek został zaprojektowany w taki sposób, by pod wpływem wiatru wydawał „nieharmonijny, żałobny”, świszczący dźwięk, co miało działać jak wiadomość poziomu I.\n\nW raporcie instytutu Sandia National Laboratories przedstawiono również propozycje fizycznych znaczników, które przekazywałyby ideę niebezpieczeństwa, kształtów przywołujących koncept obrażenia ciała oraz koncepcję „ziem zakazanych”, które wydają się zniszczone lub zatrute. Proponowane projekty obejmowały szereg konstrukcji mających podświadomie wywoływać strach przed obszarami składowania niebezpiecznych odpadów i tym samym zapewniać bezpieczeństwo ludzi stykających się z nimi w przyszłości.\n\n\n== Sonda „Zeitschrift für Semiotik” ==\nAby ustalić sposób, w jaki powinno się formułować długotrwałe ostrzeżenia nuklearne, niemieckie czasopismo „Zeitschrift für Semiotik” w latach 1982–1983 przeprowadziło ankietę, prosząc wybranych naukowców, futurologów, ludzi kultury itp., o odpowiedź na pytanie: „W jaki sposób należałoby poinformować naszych potomków na następne 10000 lat o miejscach składowania odpadów promieniotwórczych i o zagrożeniach związanych z nimi?”. W wyniku ankiety na łamach czasopisma opublikowano następujące odpowiedzi:\n\n\n=== Thomas Sebeok ===\nJęzykoznawca Thomas Sebeok, opierając się na wcześniejszych sugestiach Alvina Weinberga i Arsena Darnaya, zaproponował utworzenie tzw. kapłaństwa atomowego (ang. atomic priesthood), tj. grupy ekspertów, których dobieranoby na zasadzie wewnętrznej nominacji. Inspirując się doświadczeniem kościoła katolickiego – który zachował i autoryzował swoje przesłanie przez prawie 2000 lat – kapłaństwo atomowe miałoby zachować wiedzę o lokalizacji i zagrożeniach związanych z radioaktywnymi odpadami poprzez tworzenie rytuałów i mitów. Owa kasta wyznaczałaby zakazane obszary oraz konsekwencje nieposłuszeństwa.\n\n\n=== Stanisław Lem ===\nPolski pisarz science-fiction Stanisław Lem zaproponował stworzenie sztucznych satelitów, które przez tysiąclecia przesyłałyby wiadomość ze swojej orbity na Ziemię. Ponadto opisał on pomysł biologicznego kodowania informacji w DNA, które reprodukowałoby się automatycznie. Zawierające taki kod Informacyjne Rośliny rosłyby tylko w pobliżu składowisk niebezpiecznych odpadów i informowałyby ludzi o zagrożeniach. DNA takich kwiatów atomowych zawierałoby niezbędne dane zarówno o takich miejscach, jak i o znajdujących się w nich materiałach.\nLem podkreślił jednocześnie problem polegający na tym, że jest mało prawdopodobne, aby ludzie rozumieli pierwotne przeznaczenie kwiatów atomowych 10000 lat później, a zatem wątpliwe, aby starali się rozszyfrować ich DNA w poszukiwaniu komunikatów.\n\n\n=== Françoise Bastide i Paolo Fabbri ===\nFrancuski pisarz Françoise Bastide i włoski semiotyk Paolo Fabbri zaproponowali hodowlę tak zwanych „radiacyjnych kotów” (ang. radiation cats) lub „kotów promiennych” (ang. ray-cats) Zgodnie z ich teorią to, że koty mają wielowiekową historię współżycia z ludźmi, pozwala zakładać, że ich udomowienie będzie trwało relatywnie długo. Owe radioacyjne koty miałyby w sposób wyraźny zmieniać kolor w momencie zbliżenia do emisji radioaktywnych, służąc w ten sposób jako żywe wskaźniki zagrożenia.\nAby wiadomość została utrwalona, znaczenie tych kotów musiałoby zostać utrwalone w zbiorowej świadomości przy pomocy legend i mitów. Te z kolei mogłyby być przekazywane poprzez poezję, muzykę i malarstwo. W 2016 historia tego oryginalnego projektu została przedstawiona w krótkim filmie dokumentalnym The Ray Cat Solution.\n\n\n=== Vilmos Voigt ===\nVilmos Voigt z Uniwersytetu Eötvös-Loránd zaproponował instalację znaków ostrzegawczych w najpopularniejszych językach świata w koncentrycznym układzie wokół każdego punktu składowania odpadów. W miarę upływu czasu miałyby być dodawane kolejne znaki, tłumaczące znaki z wcześniejszych czasów, przy czym te wcześniejsze pozostawianoby na swoim miejscu, tak aby można było odcyfrować ich przekaz przy pomocy nowszych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRadioactive Cats and Nuclear Priests: How to Warn the Future About Toxic Waste [online], www.vice.com [dostęp 2022-11-23]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dystopia\n\nDystopia (st.gr. δυς – zły; τόπος – miejsce) – utwór fabularny z dziedziny literatury fantastycznonaukowej, przedstawiający czarną wizję przyszłości, wewnętrznie spójną i wynikającą z krytycznej obserwacji otaczającej autora sytuacji społecznej. Dystopia przyjmuje pesymistyczny osąd zastanego świata, fantastyczna wizja jest zazwyczaj jego hiperboliczną konstatacją, negującą możliwość odmiany zastanego stanu rzeczy w przyszłości.\n\n\n== Dystopia a antyutopia ==\nW języku niefachowym i w większości słowników oba te pojęcia są definiowane synonimicznie. Za oddzielny gatunek literacki nie uznaje antyutopii Andrzej Zgorzelski.\nNiektórzy jednak rozróżniają te terminy. Według Andrzeja Niewiadowskiego dystopia, ze względu na podobieństwa w kreowaniu odstręczających obrazów ludzkiej egzystencji, jest często utożsamiana z antyutopią. Istotna różnica między tymi zjawiskami literackimi polega na tym, że dystopia swoje pesymistyczne wizje przyszłości wywodzi bezpośrednio z tendencji rozwojowych współczesnej autorowi rzeczywistości, a nie z utopijnych programów jej naprawy. Jako taka, antyutopia jest polemiką z utopijnymi wyobrażeniami o świecie doskonałym.\n\n\n== Pochodzenie terminu ==\nW odróżnieniu od pojęcia utopii wprowadzonego przez angielskiego pisarza i myśliciela Thomasa More’a już w 1516 roku, jest ona terminem o krótkim rodowodzie. Pierwsza wzmianka o dystopii pojawiła się 12 marca 1868 roku podczas obrad parlamentarnych Izby Gmin, gdy ekonomista John Stuart Mill użył tego sformułowania w humorystyczny sposób, przeciwstawiając je More’owskiej definicji, a także traktując je synonimicznie do już istniejącej „kakotopii”, ukutej przez Jeremy’ego Benthama.\nJako termin literacki zaczęła zdobywać popularność dopiero w XX wieku za sprawą takich pisarzy jak George Orwell, Aldous Huxley, James Graham Ballard czy Philip K. Dick, jednak zainteresowanie nią nie przemija i cieszy się coraz większym powodzeniem również obecnie, czego dowodem jest sukces takich produkcji filmowych jak Blade Runner (1982), Ludzkie dzieci i Nie opuszczaj mnie.\nBywa zamiennie nazywana „utopią pesymistyczną”, „kontrutopią”, „utopią negatywną” i „kakotopią”.\n\n\n== Charakterystyka gatunku ==\nPrzewodnim motywem dystopijnego utworu jest umieszczenie akcji narracji w bliżej nieokreślonym miejscu i czasie. Fikcyjny świat przedstawiony stanowi całkowite zaprzeczenie utopijnego „raju na ziemi”, prezentując najgorszą możliwą do spełnienia się wizję przyszłości. Za oś centralną powieści tego nurtu uznaje się temat ekstremalnej inwigilacji i manipulacji społeczeństwa przez państwowe organizacje w celu utrzymania władzy absolutnej. Głównym bohaterem jest zazwyczaj jednostka wyłamująca się z opresyjnego systemu, starająca się wieść życie na własnych zasadach i podejmująca próby walki z panującym reżimem.\nJednym z najważniejszych kryteriów, jakie musi spełnić dzieło literackie, by móc być nazywane dystopią, jest nawiązanie autora do współczesnej mu rzeczywistości społeczno-historycznej, którą poddaje mniej lub bardziej dosadnej krytyce, posługując się przy tym takimi środkami stylistycznymi jak metafora lub alegoria. Równie ważne jest poświęcenie szczególnej uwagi mechanizmom kontroli, za pomocą których rządowe instytucje śledzą obywateli, jak również dokładne przenalizowanie procesu zatracania dobroczynnych właściwości przez najnowsze zdobycze nauki czy unaocznienie zgubnego wpływu rozwoju technologicznego. Autor powinien uwzględnić także wątek alienacji jednostki, eliminacji przeszłości ze świadomości społecznej przez organy rządzące, gloryfikacji totalitaryzmu i zdegradowanie ludzkiego zachowania do wyuczonych odruchów Pawłowa.\nIstotnym czynnikiem leżącym u podwalin powstania dystopii jest kryzys wiary w postulaty filozofów oświeceniowych, jakoby intensywny rozwój zdobyczy techniki i nauki w krajach zachodnich XIX wieku nierozerwalnie szedł w parze z moralnym doskonaleniem się ludzi. Wraz z zaistnieniem faszyzmu, komunizmu i innych totalitaryzmów w Europie XX wieku ówcześni pisarze i myśliciele odrzucili ten optymistyczny koncept na rzecz krytycznego i sceptycznego podejścia w ocenie otaczającej ich rzeczywistości, czego wyraz można znaleźć w ponurych wizjach Karla Marxa, Friedricha Nietzschego, Sigmunda Freuda czy Charlesa Darwina.\nObecnie dystopię często wiąże się z postapokaliptycznymi obrazami, takimi jak dewastacja natury, destrukcyjny wpływ zmian klimatycznych na środowisko i ludzkie życie oraz pandemie.\nPo 2010 roku nastąpił gwałtowny wzrost popularności dystopijnych filmów oraz literatury young adult. Niektórzy komentowali ten trend, mówiąc, że „łatwiej wyobrazić sobie koniec świata niż koniec kapitalizmu”. Teoretyk i krytyk kultury Mark Fisher wiązał to wyrażenie z pojęciem realizmu kapitalistycznego, który określał jako „powszechne poczucie, że kapitalizm jest nie tylko jedynym zdolnym do przetrwania systemem politycznym i gospodarczym, ale także, że obecnie nie można nawet wyobrazić sobie spójnej alternatywy dla niego”. Użył owej frazy jako tytułu otwierającego rozdział swojej książki Realizm kapitalistyczny: czy nie ma alternatywy? (ang. Capitalist realism: Is there no alternative?). W książce odnosi się również do dystopijnego filmu Ludzkie dzieci (pierwotnie powieść P.D. James), aby zilustrować to, co opisuje jako „powolne anulowanie przyszłości”.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\n Alex Gendler, How to recognize a dystopia (ang.), kanał „TED-Ed” na YouTube, 15 listopada 2016 [dostęp 2024-10-05].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Elektrownia orbitalna\n\nElektrownia orbitalna – proponowany sztuczny satelita umieszczony na wysokiej orbicie, działający jak elektrownia słoneczna i przesyłający energię na Ziemię za pomocą mikrofal do specjalnej anteny odbiorczej. Zaletą w stosunku do tradycyjnych elektrowni słonecznych byłoby nieprzerwane wystawienie jego ogniw na światło Słońca, nie zmieniające się w zależności od pogody, pory dnia ani pory roku. Główną wadą jest wysoki koszt umieszczenia takiej konstrukcji na orbicie.\n\n\n== Historia ==\n\nPierwsze projekty elektrowni orbitalnej pochodzą z lat sześćdziesiątych XX wieku. Początkowo uznawane były za niewykonalne, z powodu braku technologii do efektywnego przesyłania energii z orbity na Ziemię. W 1973 roku Peter Glaser z Arthur D. Little, Inc. rozwiązał ten problem, patentując metodę przesyłania energii za pomocą mikrofal. Wzbudziło to zainteresowanie NASA, która zleciła jego firmie przeprowadzenie analizy możliwości budowy takich elektrowni. Raport opublikowany w 1974 roku stwierdzał że, choć wymaga to przezwyciężenia szeregu problemów, projekt jest obiecujący w dłuższej skali czasowej. Kongres amerykański zlecił NASA i DOE przeprowadzenie szerszych badań w kolejnych latach. Ich wyniki zostały opublikowane w szeregu raportów w 1978 roku. Konkluzje były wystarczająco krytyczne, aby przez kolejnych 20 lat projekt nie był kontynuowany.\nNa początku XXI wieku pojawiły się pomysły odświeżenia projektu, w USA i w Japonii. Związane jest to głównie ze wzrostem cen ropy naftowej, rozwojem inżynierii materiałowej i spadkiem cen ogniw słonecznych.\nW kwietniu 2009 kalifornijskie przedsiębiorstwo energetyczne Pacific Gas and Electric Company oświadczyło, że oczekuje na zatwierdzenie przez stanowego regulatora umowy zawartej z Solaren Corp. przewidującej dostarczanie 200 MW mocy przez ponad 15 lat z elektrowni słonecznej znajdującej się na orbicie. Transmisja ma odbywać się za pomocą fal radiowych, a odbiornik znajdować się w hrabstwie Fresno. Stanowy regulator, California Public Utilities Commission, zatwierdził umowę 3 grudnia 2009. Umowa przewiduje dostarczanie 1700 GWh rocznie począwszy od czerwca 2016. Elektrownia znajdować ma się na orbicie geosynchronicznej. Firma Solaren Corp. nie podaje informacji na temat swojej technologii do publicznej wiadomości, jednak uzyskane przez firmę patenty dotyczą użycia pary składanych, nadmuchiwanych zwierciadeł o średnicy ok. 2 km, skupiających światło na module słonecznym wytwarzającym energię elektryczną. Do wyniesienia układu na orbitę konieczne mają być cztery ciężkie rakiety nośne. Cena energii z elektrowni ma wynosić \"nieco więcej\" niż przewidywana na 2016 rok cena energii elektrycznej w Kalifornii, 12,9 centa za kWh.\nW listopadzie 2009 swoje plany ogłosiła również Japonia. Celem jest budowa do 2030 roku elektrowni orbitalnej przesyłającej energię na ziemią za pomocą mikrofal lub promienia laserowego. Według JAXA stacja odbiorcza ma znajdować się na morzu lub sztucznym zbiorniku wodnym. Celem uczestników projektu jest budowa elektrowni o mocy 1 GW dostarczającej energię po cenie 8 jenów za kWh, czyli po cenie sześciokrotnie mniejszej od obecnych cen energii w Japonii.\n\n\n== Opis ==\nGłówne elementy elektrowni orbitalnej to:\n\nZespół baterii słonecznych,\nantena mikrofalowa, skierowana na Ziemię,\nduża antena odbiorcza, umieszczona na powierzchni Ziemi.\nPanel słoneczny może mieć konstrukcję podobną jak jego naziemne odpowiedniki. Nieważkość i brak czynników pogodowych pozwala jednak zrezygnować z wielu elementów konstrukcyjnych, co może znacznie obniżyć jego masę. Wymagane jest jedynie utrzymywanie go w całości i możliwość obracania, tak aby był skierowany przez cały czas w stronę Słońca.\nUzyskanie skupionej wiązki mikrofal z odległości sięgającej orbity geostacjonarnej wymaga anteny nadawczej o średnicy około kilometra. Antena odbiorcza powinna mieć wtedy około 10 km średnicy. Przy natężeniu mikrofal przy powierzchni Ziemi 230 W/m², umożliwi to przesyłanie 5-10 GW mocy. Uzyskanie takiej mocy ze światła słonecznego wymaga baterii słonecznych 5- do 10-kilometrowej średnicy (w zależności od typu użytych ogniw). Panel słoneczny i antena nadawcza stanowią więc najbardziej kosztowną część konstrukcji. Antena odbiorcza na powierzchni Ziemi może być zbudowana z prostych i tanich dipolowych anten, uzyskując i tak do 85% sprawności.\n\n\n== Problemy ==\n\n\n=== Koszt wyniesienia na orbitę ===\nPodstawowym problemem jest koszt wyniesienia konstrukcji na orbitę. Obecnie cena wyniesienia na orbitę sięga 6-11 tys. USD/kg. Według szacunków, aby elektrownia orbitalna była opłacalna, cena ta musi spaść do 400-500 USD/kg.\nPrzy analizie należy uwzględniać czynnik skali. Wielokrotne loty mogą obniżyć średni koszt wyniesienia kilograma na orbitę. Aby pokazać jaka liczba lotów jest potrzebna, załóżmy przykładowo użycie bardzo lekkich ogniw, o masie 1 kg na uzyskiwany kilowat. 4 GW elektrownia będzie wymagała minimalnej masy 4000 ton. Oznacza to co najmniej 40-80 kursów wielkoładunkowych (HLLV) do wyniesienia elementów na niską orbitę. Stamtąd używając silników jonowych mogą one zostać stopniowo wyniesione na wyższą orbitę. Szacując koszt jednego kursu na 500 milionów USD, otrzymujemy sumaryczny koszt 20-40 miliardów USD.\nIstnieje kilka pomysłów znacznego obniżenia tej wartości, w oparciu o potencjalnie realizowalne technologie:\n\nZbudowanie paneli z materiałów księżycowych. Koszt wyniesienia analogicznej masy z powierzchni Księżyca byłby kilkadziesiąt razy mniejszy. Realizacja tego wymaga opracowania technologii wydobycia materiałów z Księżyca, wyprodukowania na miejscu ogniw, oraz produkcji na miejscu paliwa do rakiet.\nWykorzystanie planetoid. Potencjalnie stosunkowo niewielki pojazd kosmiczny mógłby przyholować na orbitę planetoidę zawierającą wystarczającą ilość materiałów. Do tej pory nie przeprowadzono jednak żadnych prób kontrolowanej modyfikacji trajektorii planetoidy. Dodatkowo idea ta wymaga zbudowania odpowiedniej infrastruktury przetwórczej na orbicie.\nWyniesienie elektrowni za pomocą windy kosmicznej. Takie rozwiązanie byłoby najtańsze i nie wiązałoby się z dodatkowymi komplikacjami. W tym momencie nie istnieją jednak włókna z których można by zbudować windę kosmiczną. Duże nadzieje wiązane są z pracami nad nanorurkami węglowymi.\n\n\n=== Bezpieczeństwo ===\nWykorzystanie mikrofal do przesyłania energii jest najbardziej kontrowersyjnym elementem projektu. Kontrowersje te są jednak głównie efektem nieporozumienia, gdyż używana wiązka mikrofal nie będzie w stanie wyrządzić żadnych szkód.\nNa powierzchni Ziemi, intensywność wiązki w jej centrum ma wynosić około 230 W/m². Stanowi to mniej niż 1/5 stałej słonecznej. Nie jest zatem możliwe spalenie, ani nawet istotne podgrzanie niczego taką wiązką. Badania pokazują, że takie natężenie nie wyrządza szkód żywym istotom nawet przy ciągłej ekspozycji. Poza obszarem anteny odbiorczej natężenie mikrofal będzie wynosiło poniżej 10 W/m² i szybko malało z odległością od anteny. Zagrożenie z nim związane nie jest większe od powodowanego przez używanie telefonów komórkowych.\n\n\n== Ekonomia ==\n\nKonkurencyjność elektrowni orbitalnej zależy od cen energii i jest powiązana z dostępnością alternatywnych jej źródeł. Możliwość umieszczenia taniej anteny odbiorczej na dowolnym obszarze, pozwala traktować taką elektrownię jako elastyczne źródło energii do obszarów gdzie jest ona najdroższa.\nPrzykładowo 4 GW elektrownia, działająca nieprzerwanie przez 99% czasu wytwarzałaby około 35 TWh energii w ciągu roku. Przy obecnych cenach energii w USA (około 5 centów za kWh), oznacza to 1,75 mld USD rocznie, czyli 35 mld USD w ciągu 20 lat działania. Jest to prawdopodobnie mniej niż wyniósłby koszt konstrukcji. Z drugiej strony, cena energii w Wielkiej Brytanii sięga 22 centów za kWh, co oznacza około 150 mld USD zysku w ciągu 20 lat.\n\n\n=== Porównanie z paliwami kopalnymi ===\nWspółcześnie około 85% energii wykorzystywanej przez ludzkość pochodzi z paliw kopalnych. Jej cena zależy więc w dużej mierze od dostępności i cen węgla, ropy naftowej i gazu ziemnego. Ich zasoby są jednak ograniczone (zobacz Peak oil) i ciągłe zwiększenie zapotrzebowania związane z rozwojem państw takich jak Chiny i Indie sugeruje, że ceny te będą z upływem czasu rosnąć.\n\n\n=== Porównanie z energetyką jądrową ===\nEnergetyka jądrowa jest czystszą i bardziej efektywną alternatywą dla paliw kopalnych. Elektrownie orbitalne posiadają nad nią jednak szereg zalet, mogących uzasadnić większe koszty:\n\nbrak odpadów promieniotwórczych,\nbrak niebezpieczeństwa katastrofy (wyłączając ryzyko związane z samymi lotami orbitalnymi),\nniezależność od dostępności paliw rozszczepialnych,\nbrak zagrożeń związanych z rozprzestrzenieniem broni jądrowej.\nZ drugiej strony, podobnie jak energetyka jądrowa, elektrownie orbitalne mogą być postrzegane przez społeczeństwo jako niebezpieczne.\n\n\n=== Porównanie z energetyką fuzyjną ===\nKontrolowana synteza termojądrowa stanowi potencjalnie nieograniczone źródło czystej energii. Elektrownie wykorzystujące to zjawisko produkowałyby znacznie mniej odpadów od elektrowni atomowych, korzystały z łatwo dostępnego paliwa i nie wiązałyby się z żadnym ryzykiem katastrofy. Jednak mimo intensywnych prac prowadzonych od kilkudziesięciu lat, są one wciąż dopiero w fazie projektów. Zastosowanie tej technologii jest uzależnione od dalszych przełomów w inżynierii materiałowej i fizyce plazmy. Obecnie największe nadzieje wiązane są z 10-miliardowym projektem ITER, który ma rozpocząć działanie w 2016 roku.\nElektrownie orbitalne z kolei nie wymagają opracowania żadnych nowych technologii, a jedynie ich opłacalność jest uzależniona od zmniejszenia kosztów współcześnie znanych rozwiązań.\n\n\n=== Porównanie z naziemną energetyką słoneczną ===\n\nNaziemna energetyka słoneczna zaczyna być coraz intensywniej wykorzystywana dzięki szybkiemu spadkowi cen ogniw słonecznych. Wysokie koszty lotów kosmicznych mogą sprawić, że energetyka orbitalna nie będzie dla niej konkurencyjna ekonomicznie. Posiada ona jednak szereg zalet, mogących uzasadnić jej rozwijanie:\n\nElektrownia orbitalna umożliwia wielokrotnie efektywniejsze wykorzystanie ogniw słonecznych. Sumaryczna energia jaka dociera do powierzchni Ziemi w krajach skandynawskich wynosi około 600 kWh/m²/rok. W Polsce wynosi około 1100 kWh/m²/rok. Na orbicie, ogniwo wystawione nieprzerwanie na działanie słońca otrzymuje 12 000 kWh/m²/rok (patrz stała słoneczna).\nElektrownia naziemna wymaga kilkukrotnie większego obszaru. W zależności od nasłonecznienia miejsca budowy, baterie słoneczne pokryłyby 4-10 razy większą powierzchnię niż antena odbiorcza.\nAntena odbiorcza jest przezroczysta, prosta w konstrukcji i tania. Może zostać wybudowana ponad normalnie uprawianymi polami, nie zajmując tym samym użytecznego miejsca.\nKlasyczna elektrownia słoneczna nie produkuje energii nocą. Oznacza to konieczność dodatkowej infrastruktury do przechowywania energii, bez której może ona służyć jedynie jako pomocnicze źródło energii dla innych elektrowni.\nCzynniki pogodowe wpływają na efektywność elektrowni naziemnych i powodują ich zużywanie. Ogniwa naziemne są również bardziej narażone na zniszczenie i trudniejsze do zastąpienia niż anteny dipolowe.\nPołożenie naziemnej elektrowni jest ustalone. Elektrownia orbitalna może mieć wybudowanych kilka tanich anten odbiorczych i kierować energię w miejsce, gdzie jest ona aktualnie bardziej potrzebna i cenniejsza.\n\n\n=== Porównanie z innymi odnawialnymi źródłami energii ===\nPozostałe odnawialne źródła energii (energia wiatru, energia wodna, energia geotermalna itp.) mogą zaspokoić jedynie część światowego zapotrzebowania. Ich wykorzystanie jest ograniczone głównie przez warunki geograficzne. W 2005 roku w USA elektrownie wodne produkowały 6,5% całej energii, a pozostałe źródła odnawialne 2,3%. Według analiz DOE do 2030 roku te liczby będą wynosić odpowiednio 3,4% i 2,9%.\n\n\n== Zobacz też ==\nenergetyka słoneczna\nodnawialne źródła energii\neksploracja kosmosu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSpace-Based Solar Power Efforts. solarpanelinfo.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-12-01)].\nReinventing the Solar Power Satellite. nss.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-16)].\nJapan's plans for a Solar Power Station in Space\nWhatever happened to solar power satellites?\nSolar Power Satellite from Lunar and Asteroidal Materials. permanent.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-25)].\nWhite Paper. ursi.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-22)].- History of SPS Developpements – International Union of Radio Science – 2007\n\n\n== Materiały video ==\nPowering the Planet. thefutureschannel.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-19)]. (20 minut)\nSpace Solar Power NewSpace 2010 Panel (72 minuty)\nSpace Solar Power and Space Energy Systems SSI – Space Manufacturing 14 Panel – 2010 (27 minut)\nNASA DVD w 16 częściach\nSpace Solar Power Press Conference September 12, 2008 (71 minut)\nGoogle Tech Talk – Electricity from Orbit: The Case for R & D (55 minut, 2007)\nPrezentacja ESA\nSpace Solar Power Systems (SSPS) on JAXA Channel (7 minut)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etyka robotów\n\nEtyka robotów - problem zasad moralnych jakimi będą się kierowały urządzenia wyposażone w sztuczną inteligencję pojawił się znacznie wcześniej niż realne możliwości produkcji takich urządzeń. Początkowo rozważano go jedynie w literaturze fantastycznej, lecz teraz ze względu na dynamiczny rozwój nauki stał się realnym problemem.\n\n\n== Prawa robotów Asimova ==\n\nIsaac Asimov w roku 1942 stworzył trzy prawa robotów i przedstawił je w fantastycznym opowiadaniu Zabawa w berka (ang. Runaround). Celem tych praw było uregulowanie kwestii stosunków pomiędzy przyszłymi myślącymi maszynami a ludźmi. Przedstawiały się one następująco:\n\nRobot nie może zranić człowieka ani przez zaniechanie działania dopuścić do jego nieszczęścia.\nRobot musi być posłuszny człowiekowi, chyba że stoi to w sprzeczności z Pierwszym Prawem.\nRobot musi dbać o siebie, o ile tylko nie stoi to w sprzeczności z Pierwszym lub Drugim Prawem.\nNastępnie w opowiadaniu Roboty i Imperium (Robots and Empire) Asimov dodał prawo zerowe, które stało się nadrzędne wobec trzech pozostałych:\n\n0. Robot nie może skrzywdzić ludzkości, lub poprzez zaniechanie działania doprowadzić do uszczerbku dla ludzkości.\nPierwszym robotem, działającym według nadrzędnego prawa zerowego był R. Daneel Olivaw występujący w cyklu Roboty (między innymi we wspomnianym Roboty i Imperium), oraz sporadycznie w kilku tomach cyklu Fundacji.\n\n\n=== Krytyka praw Asimova ===\nPrawa Asimova, mimo że odnoszą się do rozumnych robotów, nie uwzględniają fundamentalnych zasad współistnienia i koegzystencji, których podstawą jest zasada wzajemnego poszanowania. Prawo bezwzględnie podporządkowuje roboty ludziom i tym sposobem zapewnia im bezpieczeństwo i wyłączność czerpania korzyści. Są to prawa oparte na przekonaniu, że autonomia grupy tworzącej prawo stoi ponad autonomią grup poddanych temu prawu i niezmiennie prowadzi do podporządkowania innych grup grupie prawodawców. Asymetria relacji i korzyści jest w nich ewidentnie widoczna. Wytworzenie takiego stanu musi nieuchronnie prowadzić do konfliktu i działań o charakterze ekstremalnym. Dlatego tak sformułowane prawa dotyczyć mogą tylko maszyn i automatów o bardzo niskim poziomie autonomii, które są wprawdzie wysoko wyspecjalizowanymi urządzeniami, lecz o bardzo ograniczonym zakresie możliwych działań. Tworzenie „praw robotyki” dla takich urządzeń z samej zasady nie ma najmniejszego sensu, gdyż prawa, którymi będą się posługiwać, kontrolowane będą przez ich konstruktorów.\n\n\n== Prawa robotów Davida Langforda ==\nAby pogodzić racje etyczno-filozoficzne z interesami biznesmenów, David Langford, brytyjski autor science-fiction, stworzył trzy nowe prawa robotów:\n\nRobot nie może działać na szkodę Rządu, któremu służy, ale zlikwiduje wszystkich jego przeciwników\nRobot będzie przestrzegać rozkazów wydanych przez dowódców, z wyjątkiem przypadków, w których będzie to sprzeczne z trzecim prawem\nRobot będzie chronił własną egzystencję przy pomocy broni lekkiej, ponieważ robot jest „cholernie drogi”.\nWprawdzie był to żart, lecz wielu naukowców potraktowało aspekt nowych praw bardzo poważnie.\n\n\n== Prawa Robotów Marka Tildena ==\nW opozycji do tych wszystkich założeń zajmujący się robotyką Mark Tilden stworzył trzy kolejne prawa:\n\nRobot musi chronić swoją egzystencję za wszelką cenę.\nRobot musi otrzymywać i utrzymywać dostęp do źródeł energii.\nRobot musi nieprzerwanie poszukiwać coraz lepszych źródeł energii.\n\n\n== Teoria przyjaznej sztucznej inteligencji stworzona przez Eliezera Yudkowsky’ego ==\nTeoria ta ma całkowicie odmienne spojrzenie na problem inteligentnych robotów. Zakłada, że można stworzyć roboty kierujące się moralnością, a przy tym przyjaźnie nastawione do człowieka.\nZdaniem zwolenników tej teorii roboty w przyszłości nie będą podległe ludziom, lecz na skutek rozwoju techniki staną się zupełnie odrębną, obcą formą życia, całkowicie od człowieka niezależną. Roboty przyszłości będą tak odmienne od ludzi, że ich antropomorficzny model lansowany przez literaturę popularnonaukową stanie się bezużyteczny. Maszyny te nawet myśleć będą w odmienny od naszego sposób. Eliezer Yudkowsky podaje przykład robota produkującego spinacze, który po wyposażeniu w sztuczną inteligencję mógłby tak pojmować rzeczywistość, że próbowałby wynaleźć technologię nanomolekularną tylko po to, aby całą materię wszechświata zamienić w spinacze do papieru. Kierowałyby nim motywy i cele zupełnie dla nas absurdalne i nie do pomyślenia.\nTeoria Yudkowsky’ego kładzie nacisk nie na możliwości zaistnienia niebezpiecznej sztucznej superinteligencji, która obrałaby za cel szkodzenie ludziom (Skynet), lecz takiej, która byłaby wobec człowieka całkowicie obojętna. Sztuczna inteligencja może zaszkodzić ludziom, jeśli nie podejmie się odpowiednich kroków w celu takiego jej skonstruowania, aby była łaskawa i życzliwa w stosunku do swych konstruktorów. Taki cel powinien być nadrzędnym paradygmatem uprawiania robotyki, w przeciwnym razie – zdaniem zwolenników tej teorii – moglibyśmy być niczym rodzice, którzy wychowali niewdzięcznego psychopatę.\nTeoretycy przyjaznej sztucznej inteligencji odrzucają założenia psychologii ewolucyjnej. Ich zdaniem nie jest konieczne, aby sztuczna inteligencja kierowała się w życiu, o ile w takim wypadku można mówić o życiu, podobnymi do naszych modelami myślenia. Jeżeli sztuczna inteligencja osiągnie taki poziom samoświadomości, że będzie w stanie sama siebie programować i ulepszać, różnice pomiędzy nią a nami będą się stale powiększać. Wówczas już nie będziemy mieli na nic wpływu. Dlatego nam, jako twórcom sztucznej inteligencji, powinno zależeć, aby rozwijała się ona od samego początku w oparciu o życzliwe nastawienie do człowieka. Podsumować to stanowisko można słowami Nicka Bostroma: W zasadzie powinniśmy przyjąć, że superinteligencja może osiągnąć wszystkie założone cele. Dlatego jest bardzo istotne, by cele przedsięwzięte przez nią i cały jej system motywacyjny sprzyjały ludzkości.\n\n\n=== Wymagania ===\nWymagania niezbędne do tego, aby przyjazna sztuczna inteligencja była efektywna i aby ludzkość była chroniona przed niezamierzonymi konsekwencjami jej działań, są następujące:\n\nŻyczliwość – Sztuczna Inteligencja (SI) musi być przychylna człowiekowi oraz wszystkim istotom żywym i dokonywać wyborów, które będą w interesie wszystkich.\nUtrzymywanie (konserwowanie) życzliwości – SI musi chcieć przekazać swój system wartości wszystkim swoim potomkom i wpajać owe wartości istotom do siebie podobnym.\nInteligencja – SI musi być na tyle sprytna, aby widzieć, jak można dążyć do równości poprzez zachowania altruistyczne i starać się robić wszystko, aby mieć pewność, że rezultatem podjętych działań nie będzie zwiększenie cierpienia.\nSamodoskonalenie – SI musi odczuwać potrzebę i chęć ciągłego rozwijania zarówno siebie, jak i rozumieć chęć takiego rozwijania u istot żywych, które ją otaczają.\n\n\n=== Krytyka ===\nUważa się teorię Yudkowsky’ego za niekompletną, ponieważ nie zwraca się w niej uwagi na samych twórców sztucznej inteligencji. Krytycy uważają, że duże zaangażowanie w tworzenie sztucznej inteligencji powinno mieć państwo, gdyż prywatnym międzynarodowym korporacjom, zajmującym się produkcją i oprogramowaniem robotów, nie zależy na kierowaniu się zasadami tej teorii.\nPodkreśla się też, że zwolennicy teorii życzliwej sztucznej inteligencji definiują życzliwość w taki sposób że sztuczna inteligencja będzie w stanie zrozumieć to pojęcie, dopiero gdy stanie się samoświadoma. Nie podają przy tym zasad i kryteriów moralnych, jakimi powinna się ona kierować do czasu, aż to nastąpi.\n\n\n== Prawa robotów w praktyce ==\nKoreański rząd obecnie pracuje nad stworzeniem dokumentu regulującego prawa robotów. Również w Wielkiej Brytanii Sir David King, główny doradca naukowy rządu Jej Królewskiej Mości uważa, że gdy w przyszłości zostaną stworzone czujące roboty należy dać im te same prawa co ludziom. Opinia taka została wyrażona w dokumencie przygotowanym przez firmę konsultująca Outsights oraz zajmującą się badaniami opinii publicznej Ipsos Mori. Dokument dotyczy Wielkiej Brytanii w roku 2056, a jego autorzy stwierdzili, że do tego czasu roboty posiadające uczucia mogą być czymś powszechnym. W dokumencie czytamy, że jeśli kiedyś rzeczywiście powstanie SI, trzeba będzie przyznać wyposażonym w nią urządzeniom takie prawa i obowiązki jak ludziom. Roboty miałyby więc prawa wyborcze, płaciłyby podatki i służyły w wojsku. Jeśli przyznamy robotom wyposażonym w sztuczną inteligencję pełnię praw, to państwa będą zobowiązane do zapewnienia im wszelkich korzyści wynikających z przynależności do społeczeństwa, a więc prawa do pracy, zamieszkania oraz prawa do opieki zdrowotnej polegającej na ich naprawie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nhttps://web.archive.org/web/20070702140107/http://www.singinst.org/ourresearch/publications/what-is-friendly-ai.html\nhttp://www.ssec.wisc.edu/~billh/g/SIAI_critique.html", "source": "wikipedia"}
{"text": "Eurabia\n\nEurabia – neologizm polityczny, określenie powstało z połączenia nazw Europa i Arabia.\nOkreślenie to pochodzi prawdopodobnie od nazwy biuletynu poświęconego dialogowi między Europą a światem arabskim. Pejoratywne znaczenie nadała mu religijna syjonistka Bat Ye'or. W jej dyskursie miało określać Europę sprzymierzoną ze światem arabskim przeciwko Stanom Zjednoczonym.\nOkreślenie Eurabia ma też w niektórych dyskursach sugerować opanowanie czy opanowywanie Europy przez islam (islamizacja). W ten sposób używali tego neologizmu m.in. Oriana Fallaci i Daniel Pipes. Miałoby to nastąpić poprzez integrację europejską z imigracją (w tym wypadku islamską) spoza Europy, która posiada wyższy współczynnik urodzeń niż rdzenni mieszkańcy państw europejskich.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Foresight (prognozowanie)\n\nForesight (ang. dalekowzroczność) – metodyka analizy prognoz lub hipotez na temat przyszłości w średniej i długiej perspektywie czasowej. Foresight bywa utożsamiany ze studiami nad przyszłością, odróżnia go jednak od klasycznej futurologii aplikacyjny cel i charakter badań, które mają przekładać się na konkretne działania określonych z góry podmiotów, a nie jedynie być eksploracją możliwych przyszłości.\nForesight posługuje się różnymi metodami, m.in.:\n\nmetodą delficką,\nekspercką dyskusją panelową,\ndesignem spekulatywnym,\nanalizą scenariuszową,\ngrami, symulacjami,\nmetodami partycypacyjnymi.\nAnalizy foresightowe często odwołują się do interdyscyplinarnej dyskusji nad możliwymi scenariuszami przyszłości w gronie przedstawicieli decydentów (władzy publicznej), środowisk naukowych, przemysłu, mediów, organizacji pozarządowych i opinii publicznej. Celem, który przyświeca foresightowi nie jest dokładność prognozy, lecz uświadomienie perspektyw i przygotowanie do zmian oraz wskazanie potencjalnie owocnych kierunków działania.\nForesight wywodzi się z analiz systemowych prowadzonych w latach 40. XX w. w RAND Corporation na potrzeby wojskowe i nadal jest wykorzystywany w planowaniu oraz programowaniu rozwoju sił zbrojnych. Innym typowym polem zastosowania foresightu jest kształtowanie polityk rozwojowych na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym.\nW 2009 przeprowadzono w Polsce projekt o krajowym zasięgu pn. Narodowy Program Foresight 2020, zrealizowany przez konsorcjum złożone z Instytutu Podstawowych Problemów Techniki PAN oraz Pentor Research International pod kierownictwem merytorycznym prof. Michała Kleibera. W 2019 na zamówienie Ministerstwa Inwestycji i Rozwoju konsorcjum złożone z firm 4CF, Atmoterm oraz Instytutu Sobieskiego pod kierownictwem Kacpra Nosarzewskiego opracowało scenariusze rozwoju Polski do roku 2050. W 2021 Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej rozpoczęło realizację projektu Koncepcja Rozwoju Kraju do 2050, którego rezultatem będą między innymi: wizja oraz scenariusze przyszłości Polski do 2050 r. Koncepcja ma stać się dokumentem łączącym planowanie społeczno-gospodarcze z przestrzennym, który będzie kierunkowskazem w zarządzaniu rozwojem Polski w oparciu o analizy foresightowe, analizę trendów oraz analizy przestrzenne.\nStudia wyższe, w tym podyplomowe oraz kursy o profilu foresightowym, zwłaszcza skoncentrowane na metodach scenariuszowych oferuje szereg uczelni na całym świecie, w tym Uniwersytet Oksfordzki, Uniwersytet w Houston, Uniwersytet w Turku, a w Polsce Wydział Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego.\nWiele organizacji powołuje grupy doradcze i komitety ds. foresightu, których zadaniem jest intepretacja sygnałów zmian, opiniowanie projektów i konfrontowanie strategii z hipotezami nt. długoterminowych zmian. Komitety takie działają m.in w ENISA, Interpolu i Światowym Forum Ekonomicznym.\nW 2020 swój pierwszy foresight strategiczny (dotyczący perspektywy średnio- i długoterminowej) opublikowała Komisja Europejska, wskazując jednocześnie, że będzie szerzej wykorzystywała to narzędzie w kształtowaniu kierunków polityk unijnych. Kolejne wydania raportu ukazały się w latach 2021, 2022 i 2023. Raporty foresightowe publikują też cyklicznie inne organizacje, m.in. NATO.\nSpecjalistyczne projekty foresightowe wspierają zarządzanie strategiczne przedsiębiorstw i instytucji, analizują rozwój jednej dziedziny nauki, jednego rynku lub jednej gałęzi technologii.\n\n\n== Zobacz też ==\nplanowanie\nprekognicja\nfuturologia\nwróżenie\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nEuropean Conference on Strategic Foresight Annual forum of Strategic Foresight professionals providing a benchmarking of corporate foresight practices", "source": "wikipedia"}
{"text": "Koniec świata\n\nKoniec świata – potencjalny, różnie wyobrażany, proces zakończenia istnienia świata. Jest on powszechnie związany z nauką, filozofią, religią i kulturą.\nOkreślenie to bywa też używane w znaczeniu miejsca odległego od cywilizacji. „Drugi koniec świata” to potoczne określenie antypodów.\n\n\n== Zapowiadanie końca świata ==\n\n\n=== Daty ===\n375–400 – datę końca świata wyznaczył św. Marcin z Tours\n992 – według jednej z teorii w Wielki Piątek wypadło święto Zwiastowania. Biblijna tradycja chrześcijańska (oparta na Księdze Objawienia) głosiła, iż oznacza to początek panowania Antychrysta.\n1412 – koniec świata według św. Wincentego z Ferrary\n20 lutego 1524 – zapowiedź powszechnego potopu przez Johannesa Stoefflera\n31 grudnia 1999 i 2000 – kolejne „okrągłe” daty związane z millenaryzmem; potencjalny koniec świata związany z problemem roku 2000\n21 maja 2011 – koniec świata według Harolda Campinga\n21 grudnia 2012 – ostatni dzień podany w kalendarzu Majów. Według niektórych interpretacji (m.in. Patricka Geryla) właśnie wtedy miał nastąpić koniec świata.\n\n\n=== Zapowiedzi bez konkretnej daty ===\nPrzepowiednia Malachiasza\n\n\n== Nauka ==\n\n\n=== Koniec ludzkości lub życia na Ziemi ===\nZa około 5 miliardów lat Słońce, wskutek nieuniknionej ewolucji, stanie się czerwonym olbrzymem, przez co zwiększy swoją objętość i całkowicie pochłonie pierwsze trzy planety Układu Słonecznego tj. Merkurego, Wenus i Ziemię. Możliwe, że życie na Ziemi przestanie istnieć już wcześniej. Peter Ward i Donald Brownlee uważają, że nastąpi to za ok. 500 milionów lat wskutek powolnego wzrostu temperatury Słońca, który doprowadzi do wrzenia oceanów. Koniec życia na Ziemi nie musi oznaczać końca cywilizacji – ludzie lub ich potomkowie mogą przenieść się na planety pozasłoneczne.\nZdarzeniem prowadzącym do zagłady wielu gatunków na Ziemi może być zderzenie dużej planetoidy lub innego ciała niebieskiego z Ziemią.\nPewne ryzyko związane jest ze zderzeniem naszej galaktyki z galaktyką Andromedy, które nastąpi za około 3-4 miliardy lat. Wpływ tego zdarzenia na Układ Słoneczny jest obecnie trudny do precyzyjnego określenia.\nZagrożeniem dla cywilizacji ziemskiej mogą być wojny nuklearne. III wojna światowa jest jedną z potencjalnych przyczyn wyginięcia ludzkości lub nawet całego życia na Ziemi. Mianem III wojny światowej określa się wojnę z globalnym użyciem broni masowego rażenia.\nPonieważ rozwój nauki i technologii na Ziemi napędzały dwa czynniki – walka o dominację i pragnienie łatwego życia, niemiecki astrofizyk i radioastronom Sebastian von Hoerner wśród potencjalnych przyczyn końca cywilizacji wymienia zagładę istot rozumnych lub całego życia na planecie w wyniku konfliktów globalnych, a także degenerację fizyczną lub umysłową, utratę zainteresowań naukowo-badawczych.\n\n\n=== Koniec Wszechświata ===\nLos Wszechświata zależy od tego, czy wewnętrzne siły grawitacyjne powstrzymają jego ekspansję. Dwie główne możliwości ewolucji Wszechświata to:\n\nWielki Krach – jeśli ilość materii jest na tyle duża, by grawitacyjnie powstrzymać ekspansję, a następnie doprowadzić do zapadnięcia się Wszechświata, odwrócenia etapów dotychczasowej jego ewolucji, aż do momentu, gdy wszystkie siły władające kosmosem będą znów połączone w jedną wielkość. Temperatura wtedy będzie wzrastać wraz ze wzrostem gęstości – powrót do osobliwości (taką możliwość wyklucza się obecnie na podstawie faktów obserwacyjnych, takich jak wzrastające tempo rozszerzania Wszechświata).\nWielki Chłód – jeśli ilość materii jest zbyt mała, by siły grawitacyjne mogły powstrzymać ekspansję, to Wszechświat będzie rozszerzać się wiecznie (i to coraz szybciej, jeżeli stała kosmologiczna ma dodatnią wartość), a jego temperatura spadać. Jeden ze scenariuszy mówi, że za 10 bilionów lat, długo po tym, jak Słońce i podobne do niego gwiazdy się wypalą, kosmos będzie wypełniony wielką, choć wciąż malejącą liczbą czerwonych karłów. Za biliard lat jedynymi pozostałościami po gwiazdach będą takie obiekty, jak czarne dziury, gwiazdy neutronowe oraz wystygłe białe i brązowe karły. Czarne dziury będą pożerały wszystko, ale nawet one znikną, stopniowo wyparowując (poprzez promieniowanie Hawkinga). Proces ten zajmie 1098 lat. Później Wszechświat będą wypełniały jedynie elektrony, pozytony, neutrina i fotony o bardzo małej koncentracji.\nWedług jeszcze innej koncepcji, koniec znanego ludziom świata może nastąpić wraz z uwolnieniem energii próżni. Wiele obserwacji wskazuje, że Wszechświat posiada niezerową energię próżni. Jeżeli istnieje stan próżni o niższej energii, to Wszechświat jest w stanie próżni fałszywej i może dojść do tunelowania do niższego stanu. Będzie się to wiązać ze zmianą niektórych stałych fizycznych, np. mas wielu cząstek. Nastąpi też koniec takiego Wszechświata, jaki znamy, ponieważ np. atomy mogą stać się nietrwałe.\n\n\n== Religie ==\n\n\n=== Chrześcijaństwo ===\n\nKoniec (obecnego) świata w chrześcijaństwie kojarzony jest z powtórnym przyjściem Jezusa Chrystusa na Ziemię. Będzie ono związane „z odnowieniem się wszystkich rzeczy”.\nJezus Chrystus przyrównuje koniec świata do potopu. Podobnie jak biblijny potop, będący typem końca świata wydarzenie to nie będzie prowadzić tylko do „zagłady bezbożnych ludzi”, ale też do ratunku ludzi sprawiedliwych.\nSprawiedliwi dostąpią zbawienia i wiecznego szczęścia („ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym, którzy Go miłują”). Bezbożni „jako karę poniosą” „wieczną zagładę [z dala] od oblicza Pańskiego i od potężnego majestatu Jego”. W stosunku do złych Biblia mówi, że Jezus Chrystus przyjdzie na „dzień sądu” „aby zostali osądzeni wszyscy, którzy nie uwierzyli prawdzie, lecz znaleźli upodobanie w nieprawości”, którzy „mają zginąć, ponieważ nie przyjęli miłości prawdy, która mogła ich zbawić”, dla pomsty wobec tych, którzy nie znają Boga i nie są posłuszni Ewangelii (Dobrej Nowinie) Jezusa Chrystusa.\nPrzed owym przyjściem na świecie będą miały miejsce konflikty między narodami, głód, epidemie, trzęsienia ziemi oraz prześladowanie chrześcijan, które nastąpi po wcześniej wymienionych plagach i podczas którego wielu odstąpi od Jezusa. Powtórne przyjście Jezusa będzie stanowić odpoczynek i ratunek dla wiernych, tych którzy wytrwają. Koniec nastąpi, gdy ewangelia królestwa będzie głoszona na całym świecie, na świadectwo wszystkim narodom (warunek ten być może został już spełniony). Dzień ten ma nastąpić niespodziewanie (przyjść „jak złodziej”) – nikt nie wie kiedy, poza Bogiem Ojcem („Czuwajcie więc, bo nie wiecie, w którym dniu Pan wasz przyjdzie.” Ew. Mateusza 24:42, Biblia Tysiąclecia). Odnośnie do daty tego wydarzenia w 2. Liście Piotra można przeczytać: „Niech to jedno, umiłowani, nie uchodzi uwagi waszej, że u Pana jeden dzień jest jak tysiąc lat, a tysiąc lat jak jeden dzień. Pan nie zwleka z dotrzymaniem obietnicy, chociaż niektórzy uważają, że zwleka, lecz okazuje cierpliwość względem was, bo nie chce, aby ktokolwiek zginął, lecz chce, aby wszyscy przyszli do opamiętania.” (2 P 3:8–9).\n\nFałszywi prorocy będą się podszywać pod bycie Namaszczonym (Mesjasz), lecz chrześcijanie nie powinni dać się zwieść, m.in. dlatego że „jak błyskawica, gdy zabłyśnie, świeci od jednego krańca widnokręgu aż do drugiego”, tak przyjdzie Jezus Chrystus. Jezus Chrystus powtórnie przyjdzie w chwale. Zstąpi z nieba na Ziemię na obłokach niebieskich wraz z aniołami swojej mocy. „Pośle On swoich aniołów z trąbą o głosie potężnym, i zgromadzą Jego wybranych z czterech stron świata, od jednego krańca nieba aż do drugiego.”\nWtedy zmartwychwstaną ci, którzy należą do Chrystusa.\nKoniec „nie nastąpi (...) jednak wcześniej niż nastanie odstępstwo i objawi się człowiek niegodziwości, syn zatracenia, przeciwnik, który wynosi się ponad wszystko, co się zwie Bogiem lub jest przedmiotem boskiej czci. Zasiądzie on nawet w świątyni Bożej, podając się za Boga. Pojawieniu się jego towarzyszyć będzie działanie szatana, z całą mocą, wśród znaków i fałszywych cudów”. Jezus zgładzi Antychrysta tchnieniem swoich ust i wniwecz obróci objawieniem swego przyjścia.\n„Po okresie tysiąca lat panowania Chrystusa Szatan wraz z wszystkimi, którzy będą potępieni zostaną wrzuceni do jeziora ognia. Niebiosa z trzaskiem przeminą, a żywioły rozpalone stopnieją, ziemia i dzieła ludzkie na niej spłoną”.\n\n\n==== Katolicyzm ====\nW katolickim ujęciu koniec świata jest powiązany z paruzją. Zwykle wymienia się pięć prodromów, czyli znaków poprzedzających paruzję: osłabienie wiary, apostazja, przyjście antychrysta, głoszenie ewangelii wszystkim narodom i nawrócenie Izraela. Tradycyjnie paruzja była łączona z zamknięciem historii świata, co znalazło uwidocznienie w symbolu konstantynopolitańskim, mówiącym o „życiu wiecznym w przyszłym świecie”.\nW XX wieku nastąpiła zmiana rozumienia końca świata w teologii katolickiej. Stąd też koniec świata jest rozumiany raczej jako jego przemiana, to znaczy zaistnienie nowego porządku kosmicznego, przeznaczonego dla odnowionego człowieka. Na podstawie Nowego Testamentu Augustyn Jankowski wysnuł wnioski, że „nowe niebo i nowa ziemia”, o których mówi Apokalipsa św. Jana, już się tworzą pod wpływem Ducha Świętego, a miejscem przyszłego szczęścia ludzi może być „nowa ziemia” przepełniona Bożą obecnością, a nie odległe niebo. Jankowski stwierdził również, iż apokaliptyczne opisy unicestwienia niekoniecznie oznaczają koniec świata obecnego i nowy akt stworzenia, a dotyczą tego, co jest niezgodne z wolą Boga.\n\n\n==== Świadkowie Jehowy ====\n\nŚwiadkowie Jehowy uważają, że koniec świata nie odnosi się do zagłady Ziemi ani ludzkości, ale oznacza koniec obecnej struktury społecznej, charakterystycznego stanu (systemu lub porządku) w dziejach ludzkości – zakończenie systemu rzeczy (1J 2:17). Biblia nie podaje daty, ale Jezus podał złożony „znak”, czyli serię wydarzeń, dzięki którym można dostrzec zbliżanie się końca – okres ten nazywa się „czasem końca” lub „dniami ostatnimi” (Mt 24:3, 7–14; 2 Tymoteusza 3:1–5). „Wielki ucisk” to cykl wydarzeń prowadzących do zniszczenia obecnego porządku świata, którego finałem będzie Har-Magedon/Armagedon – wojna wielkiego dnia Boga Wszechmocnego (Objawienie 16:14, 16). Będzie to wybiórcza zagłada tylko nieposłusznych Jehowie Bogu mieszkańców ziemi, a ci, którzy ocaleją, będą żyli na ziemi pod panowaniem Królestwa Bożego, a w ostateczności wiecznie w raju na ziemi.\n\n\n=== Islam ===\nKoniec świata według muzułmanów zwiastować będzie Antychryst przybyły na ziemię z jednym okiem i znakiem na czole, którego rozpoznają jedynie wierzący. Następnie Gog i Magog (Jadżudż i Madżudż), okropne stworzenia zaczną niszczyć zapasy pożywienia i wody. Na Ziemi pojawią się różne nieszczęścia i kataklizmy, trzęsienia ziemi, pożary, kataklizmy naturalne, zapanuje terror, chaos i wojny.\nWszystkich ludzi porażą pioruny, z wyjątkiem wybranych przez Boga. Każda dusza zostanie sprawiedliwie oceniona: „Więc kto wierzy i czyni dobro, tego nie przejmie żaden strach, ani nie będzie zasmucony. A tych, którzy za kłamstwo uznali Nasze znaki, dotknie kara za to, że szerzyli zepsucie.” (6:48, 49). Niewierni zostaną zapędzeni do piekła, skąd nie będzie już odwrotu.\nCi natomiast, którzy byli wierni, zaprowadzeni zostaną do Dżannah – ogrodu Boga, by tam chwalić go na wieki i kontemplować prawdę o nim. Stany piekła i nieba będą też miały charakter fizyczny, doświadczalny nie tylko duszą, ale też ciałem: „na łożach ozdobnie wyszywanych, wyciągnięci, podparci na łokciach, zwróceni do siebie twarzami. Pośród nich krążą młodzieńcy nieśmiertelni z czaszami, dzbanami i kielichami, napełnionymi napojem z płynącego źródła, od którego nie cierpią na ból głowy ani nie doznają upojenia (...)” (56:15–19) oraz: „będą w palącym podmuchu i wrzącej wodzie, w cieniu czarnego dymu, ani nie orzeźwiającego, ani dobroczynnego” (56, 42–46).\n\n\n=== Buddyzm ===\nBuddyzm naucza, że wszystko podlega nietrwałości, zarówno czujące istoty, jak i światy w których przebywają, które zwane są Samsarą. Istnienie Samsary uwarunkowane jest prawem przyczynowo-skutkowym (karma), wpływającym na los istot w niej przebywających. Tradycyjne nauki, które niekiedy utożsamia się z podglądem Hinajana, opisują, że koniec świata będzie przebiegał etapami, zagładzie ulegnie najpierw świat tzw. sfery pożądania do którego zalicza się krainy piekieł, głodnych duchów „preta”, ludzi i zwierząt oraz półbogów i bogów, następnie zagładzie ulegną miejsca przebywania bogów sfery foremnej, natomiast na końcu miejsca bogów sfery bezforemnej. Jednak Buddowie, Bodhisattwie oraz Arhaci przebywający poza Samsarą nie ulegną temu procesowi ze względu na stan Nirwany. Ponadto opisane jest, że istnieje wiele światów, które mają okresy swojego powstawania, trwania i zaniku, gdy istnieją ku temu odpowiednie warunki w zgodzie z kolektywnym prawem przyczynowo-skutkowym karma czujących istot. Pomiędzy istnieniem tych światów są ciemne okresy nieistnienia, kiedy ze względu na brak odpowiednich warunków przyczynowo-skutkowych występuje jedynie potencjał dla ich rozwoju. Obecny okres istnienia naszego świata tradycyjnie nazwany jest w buddyzmie jako bardzo pomyślny, gdyż pojawi się w nim tysiąc w pełni oświeconych istot, tzn. buddów, a historycznym i obecnym buddą jest Siakjamuni urodzony w Indiach, czwarty w kolejności z owych buddów.\nZ punktu widzenia nauk Mahajana np. według poglądów Czittamatra oraz Madhjamaka nie uznaje się tego dualistycznego podziału na czujące istoty i światy w którym przebywają, a ściślej ujmując podziału na umysł i materię. Najbardziej szczegółowe nauki związane są z teorią Wadżrajana i opisują proces umierania, któremu każdy będzie musiał podlegać jako następujące po sobie subtelne poziomy rozpadu i stanów obecności, aż do stanu „przejrzyste światło”. Gdy nie rozpozna się przejrzystego światła, nie nastąpi wyzwolenie i podlegać się będzie stanowi pośredniemu bardo, w którym zgodnie z prawem dwunastu ogniw współzależnego powstawania następuje ponowne uwarunkowanie dualistyczną tożsamością, to znaczy niewiedzą, doświadczając nietrwałości „ja” i świata, w którym owo „ja” przebywa.\n\n\n=== Judaizm ===\nZe względu na swoją specyfikę Tora niewiele wspomina o końcu świata. Ten bowiem implikuje zajęcie się sprawami ostatecznymi w kontekście poszczególnych ludzi, judaizm zaś zajęty jest raczej historią narodu wybranego i tego, co dotyczy spraw bieżących. Są jednak fragmenty, które opisują ten proces, choć to tradycja talmudyczna nadała wyobrażeniu Żydów o końcu świata, dzisiejszy wymiar.\nKsięga Amosa zastrzega by nie oczekiwać końca świata: „Cóż wam po dniu Pańskim? On jest ciemnością, a nie światłem” (Am 5:18). Gdy już ów koniec świata nadejdzie, Mesjasz będzie musiał stoczyć walkę z armią Goga i Magoga. Wódz tej armii zostanie sprowadzony na górę Synaj i osądzony, a następnie stracony. Ziemia zostanie oczyszczona z wszelkiego zła i dokona się budowa „czystego i świętego” domu dla Pana i jego poddanych (Ez 38 i 39).\n\n\n=== Mitologia skandynawska ===\nW mitologii skandynawskiej koniec świata, a wraz z nim zmierzch bogów, był określany mianem Ragnarök. W wyobrażeniach mitologicznych ma on być wielką walką pomiędzy bogami a olbrzymami pod wodzą Lokiego, w wyniku której świat i Asgard, siedzibę bogów, strawi ogień, wszystkie gwiazdy zgasną, a Ziemię zaleje wielkie morze. Ostatecznie z tej toni wyłoni się nowy świat i nastąpi era szczęśliwości bez przemocy i wojen.\n\n\n== Koniec świata w kulturze ==\nZ tematyką końca świata związane są różne podgatunki fantastyki, w tym:\n\nfantastyka postapokaliptyczna, traktujący o wydarzeniach bezpośrednio po kataklizmie, apokalipsie.\numierająca Ziemia, którego akcja rozgrywa się w dalekiej przyszłości – u schyłku życia na Ziemi lub w końcowych etapach istnienia wszechświata, gdy prawa natury zaczynają zawodzić.\n\n\n=== Literatura ===\nOprócz religijnych dzieł literackich opisujących koniec świata, pisali o nim też inni twórcy.\n\nCzesław Miłosz interpretuje to jako zakończenie żywota człowieka, wkładając w usta starego człowieka słowa „Innego końca świata nie będzie”.\nRównie dobrze można ten wiersz Miłosza „Piosenka o końcu świata” interpretować jako moralitet – koniec świata dzieje się w każdej chwili, sąd ostateczny sądzi każdy nasz czyn, wybór.\n\nJan Kasprowicz w dziele „Dies Irae” wyraża ekspresjonistyczną, ale religijną wersję.\nPowieść o czasach ostatecznych autorstwa Tima LaHaye’a i Jerry’ego B. Jenkinsa ukazuje jeden ze scenariuszy końca świata na podstawie Biblii.\n\n\n=== Kultura masowa ===\nzegar zagłady – wskaźnik zagrożenia zagłady ludzkości\n2 Minutes to Midnight (utwór odnoszący się do zegara zagłady) zespołu Iron Maiden\n\n\n== Zobacz też ==\n\nargument o końcu świata\napokalipsa\nWielkie Rozdarcie\nkatastrofa kosmiczna\noś czasu dalekiej przyszłości\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Laser Interferometer Space Antenna\n\nLaser Interferometer Space Antenna (LISA) – planowany przez ESA eksperyment w przestrzeni kosmicznej, mający na celu obserwowanie fal grawitacyjnych.\nLISA ma być gigantycznym interferometrem Michelsona utworzonym przez trzy sztuczne satelity umieszczone na orbicie okołosłonecznej, w formacji trójkąta równobocznego o długości boku wynoszącej około 2,5 miliona kilometrów. Odległości pomiędzy satelitami będą nieustannie precyzyjnie mierzone metodą interferometrii laserowej. Przejście fal grawitacyjnych, będących zaburzeniami geometrii czasoprzestrzeni, wywoływać będzie niewielkie zmiany tych odległości, rejestrowane przez układ pomiarowy.\n3 grudnia 2015 wystrzelono pojedynczą testową sondę LISA Pathfinder, która zademonstrowała możliwość kontrolowania położenia satelity z wymaganą precyzją i przetestowała elementy aparatury.\nW czerwcu 2017 roku LISA została wybrana do realizacji jako trzecia z kolei duża misja w ramach realizowanego przez ESA programu badań kosmicznych Cosmic Vision. Start misji jest planowany w 2037 roku.\n\n\n== Pierwotna koncepcja – LISA ==\nPierwotnie projekt LISA miał być wspólnym przedsięwzięciem NASA i ESA. Misja uzyskała nawet wsparcie amerykańskiej National Research Council, ale NASA wycofała się z niej w 2011 z powodów finansowych. ESA miała dostarczyć same satelity wraz z napędem, czujniki położenia oraz część aparatury pomiarowej. NASA miała dostarczyć resztę aparatury naukowej, urządzenia telekomunikacyjne oraz miała umieścić satelity w przestrzeni kosmicznej. Start satelitów przewidywano najwcześniej na rok 2020, a początek programu naukowego po roku 2020. Okres działania eksperymentu obliczony był na 5 lat z możliwością przedłużenia do 10 lat.\n\n\n== Cel naukowy ==\n\nCelem projektu mają być obserwacje fal grawitacyjnych pochodzących z takich źródeł, jak:\n\nukłady podwójne gwiazd neutronowych lub czarnych dziur,\nzjawiska o charakterze katastroficznym (kolaps masywnej gwiazdy, zlewanie się czarnych dziur),\nreliktowe promieniowanie grawitacyjne z okresu wczesnego Wszechświata (analogiczne do elektromagnetycznego tła mikrofalowego).\nZwłaszcza wykrycie i pomiary tego ostatniego rodzaju fal grawitacyjnych byłoby bardzo cenne, ponieważ umożliwiłoby wgląd w historię Wszechświata znacznie wcześniejszą, niż pozwala na to obserwacja tła mikrofalowego.\n\n\n== Budowa ==\nKlasyczny interferometr Michelsona składa się z dwóch prostopadłych ramion stykających się końcami. W miejscu ich zetknięcia znajduje się źródło światła, układ rozdzielający i część detekcyjna, w której doprowadza się do interferencji promieni światła odbitych od zwierciadeł umieszczonych na końcach ramion.\nW eksperymencie LISA trzy satelity, wyznaczające ramiona interferometru, znajdują się w wierzchołkach trójkąta równobocznego, co oznacza, że ramiona interferometru stykają się pod kątem 60°. Wszystkie trzy satelity będą miały identyczną konstrukcję – każdy z nich będzie miał własne źródło światła i układ detekcyjny, a jednocześnie będzie służył jako zwierciadła dla dwóch pozostałych. Eksperyment będzie się więc składał praktycznie z trzech niezależnych interferometrów. Pozwoli to na wzajemną kontrolę ich działania, zwiększy czułość układu i pozwoli na pomiar polaryzacji fal grawitacyjnych.\nDla zredukowania wpływów grawitacyjnych Ziemi i Księżyca formacja zostanie umieszczona na orbicie okołosłonecznej o takim samym okresie obiegu jak Ziemia, ale w odległości około 20° za nią. Średnia odległość eksperymentu od Ziemi ma wynosić około 50 mln kilometrów. Każdy ze składających się na eksperyment satelitów zostanie umieszczony na orbicie eliptycznej i o nieco innym nachyleniu do płaszczyzny ekliptyki, dzięki czemu będą one zachowywały stałą odległość od siebie (rysunek). Zmieniająca się przy tym orientacja całej formacji w przestrzeni może dodatkowo umożliwić pomiar kierunków dla silniejszych źródeł fal grawitacyjnych. Całkowity rozmiar formacji będzie kilkakrotnie większy od rozmiarów orbity Księżyca.\nBardzo istotne dla precyzji eksperymentu jest odizolowanie satelitów (a ściślej: umieszczonych na ich pokładach swobodnie spadających mas referencyjnych, których wzajemne położenia są mierzone) od wpływu czynników innych niż grawitacja na ich ruch. Chodzi tu na przykład o ciśnienie światła słonecznego, oddziaływania z cząstkami gazu i pyłu międzyplanetarnego, a nawet efekty zmiennych pól elektrycznych od pracujących na pokładzie sondy komputerów i innej aparatury. Dlatego w każdym z satelitów masy referencyjne znajdą się wewnątrz specjalnej osłony. Położenie osłony, a więc i całego satelity, względem masy będzie mierzone z dokładnością do kilkuset nanometrów, a wszelkie odchylenia precyzyjnie korygowane miniaturowymi silniczkami o sile ciągu rzędu mikroniutonów.\nKażdy z satelitów będzie wyposażony, poza źródłem światła laserowego (laser podczerwony o mocy ok. 1 W), w układ optyczny z dwoma teleskopami Cassegraina, używanymi zarówno do wysyłania światła w kierunku pozostałych satelitów, jak i obserwowania światła przychodzącego. Same masy referencyjne, wykonane ze stopu złota i platyny, będą miały formę sześcianów o idealnie wypolerowanych ścianach, służących za zwierciadła. Konstruktorzy zamierzają osiągnąć precyzję pomiarów zmian wzajemnej odległości mas na poziomie 10 pikometrów.\n\n\n== Porównanie z innymi detektorami fal grawitacyjnych ==\nW porównaniu z istniejącymi lub planowanymi ziemskimi detektorami fal grawitacyjnych opartymi na zasadzie interferometru, jak LIGO, VIRGO czy GEO600, LISA wyróżnia się czułością na fale grawitacyjne o niskich częstotliwościach, co zawdzięcza dużej długości ramion interferometru. Detektor będzie więc komplementarny do obserwatoriów naziemnych, czułych na małe długości fal (czyli wyższe częstotliwości).\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nLISA na stronach NASA (ang.)\nLISA na stronach ESA (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "The Millennium Project\n\nThe Millennium Project – globalny think tank działający jako organizacja pozarządowa. Działania organizacji koncentrują się na badaniu zagadnień dotyczących przyszłości, kształtowaniu globalnych zmian w taki sposób, aby zapewnić zrównoważony i stabilny rozwój. Przewodniczącym organizacji The Millennium Project jest Jerome C. Glenn.\nThe Millennium Project tworzy długoterminowe analizy zagadnień w skali zarówno ogólnoświatowej, jak i lokalnej. Pozwalają one na wczesne ostrzeganie, dostrzeganie możliwości, budowę strategii. Organizacja zrzesza ekspertów z korporacji, uniwersytetów, organizacji pozarządowych, instytucji unijnych i rządowych na całym świecie.\nWyniki badań publikowane są w raporcie \"State of the Future”. Raport \"State of the Future\" (\"Stan Przyszłości\") jest coroczną publikacją przedstawiającą rezultaty badań The Millennium Project. Opisuje poszczególne zagadnienia i prezentuje długoterminowe scenariusze, globalne wyzwania, a także obecne i przyszłe trendy. Raport zawiera także „15 Globalnych wyzwań” (15 Global Challenges), czyli najważniejsze globalne i lokalne wyzwania stojące przed ludzkością. The Millennium Project monitoruje ich realizację, wyznacza działania niezbędne do ich osiągnięcia oraz dokonuje ich oceny.\nThink tanku The Millennium Project nie należy mylić z Projektem Milenijnym ONZ (ang. United Nations Millennium Project).\n\n\n== Historia The Millennium Project ==\nProjekt powstania organizacji został zainicjowany przez Futures Group International, American Council for The United Nations University, Smithsonian Institution oraz United Nations University Projekt powstał w toku 3 letniego studium wykonalności sponsorowanego przez United States Environmental Protection Agency, UNDP i UNESCO, w której uczestniczyło ponad 200 futurologów i naukowców z 50 krajów. Tworzenie analizy można podzielić na trzy fazy:\n\nFaza I rozpoczęła się w 1992 r. inicjatywą US EPA. Inicjatywa miała na celu zbadanie i połączenie futurologów i naukowców z całego świata, którzy mieli stworzyć wstępny projekt i przeprowadzić pierwszy test dotyczący globalnego problemu ludności i ochrony środowiska.\nFaza II przypada na lata 1993/94. Stworzono wtedy wiele raportów dotyczących długofalowych problemów Afryki i ich zaradzaniu. Pieczę nad tymi raportami sprawowała UNDP.\nOstatnia faza analizy przeprowadzona została przez UNESCO w latach 1994/95.\nOd 1996 The Millennium Project przeprowadziło wiele analiz i prognoz, współpracując z ponad 2500 futurologami, naukowcami i biznesmenami z wielu krajów z całego świata. Od 2022 r. The Millennium Project współpracuje z Dubai Future Foundation.\n\n\n== The Millennium Project w Polsce ==\nPolskiemu oddziałowi The Millennium Project przewodniczy firma 4CF. Firma 4CF jest zaangażowana w działania The Millennium Project od 2009 roku. Polski oddział należy do środkowoeuropejskiego węzła organizacji (Central European Node), a od 2015 r. funkcjonuje również jako samodzielna jednostka organizacyjna The Millennium Project. \nCentralną instytucją Węzła Środkowoeuropejskiego jest Centrum Strategii Społecznych i Ekonomicznych na Uniwersytecie Karola w Pradze. Działalność Węzła Środkowoeuropejskiego i polskiego oddziału finansował m.in. Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki.\nW skład Węzła wchodzą obecnie trzy kraje:\n– Czechy\nPrzewodniczący prof. Pavel Novacek, Dyrektor Centrum Studiów Interdyscyplinarnych, Uniwersytet Palackiego, Ołomuniec.\n– Polska\nPrzewodniczący Piotr Jutkiewicz i Norbert Kołos, 4CF, Warszawa.\n– Słowacja\nPrzewodniczący Ivan Klinec, sekretarz i członek rady Słowackiego Towarzystwa Futurologicznego, Instytut Prognoz i Analiz, Słowacka Akademia Nauk, Słowacka Akademia Nauk, Bratysława.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona oficjalna The Millennium Project\nStrona opisująca 15 Globalnych Wyzwań. millennium-project.org. [dostęp 2022-10-13]. (ang.).\nStrona opisująca publikacje The Millennium Project. millennium-project.org. [dostęp 2022-10-13]. (ang.).\nStrona o polskim oddziale The Millennium Project", "source": "wikipedia"}
{"text": "Misja New Worlds\n\nMisja New Worlds – projekt budowy dużego okultera w przestrzeni kosmicznej, mającego na celu blokowania światła poszczególnych gwiazd, umożliwiając tym samym obserwację ich planet. Obserwacje mogłyby być podjęte z istniejącego teleskopu kosmicznego, prawdopodobnie z użyciem Teleskopu Jamesa Webba lub specjalnie stworzonego do tego celu teleskopu pracującego w paśmie widzialnym.\nProgram w latach 2004-2008 finansowany był przez NASA Institute for Advanced Concepts (NIAC), i kierowany przez dr. Webstera Casha z University of Colorado w Boulder, we współpracy z Ball Aerospace & Technologies Corp., Northrop Grumman, Southwest Research Institute i innymi. W 2010 r. projekt szukał wsparcia finansowego w NASA i w innych źródłach, w wysokości 3 mld dolarów, wskutek czego rozpoczęcie projektu mogło być możliwe już w 2011 r. (projekt został wymieniony przez NASA w planach strategicznych na rok 2011), lecz projekt nie został jak dotąd (2023) zrealizowany.\n\n\n== Problemy z poszukiwaniem planet pozasłonecznych ==\nObecnie odkrywanie planet pozasłonecznych jest niezwykle trudne. Jest to spowodowane przede wszystkim tym, że: \n\nPlanety pozasłoneczne okrążają bardzo blisko swoje gwiazdy, odnosząc się do jednostek astronomicznych. Nawet najbliższe Ziemi gwiazdy są odległe o kilka lat świetlnych. Oznacza to, że podczas poszukiwania planet, zazwyczaj zdarza się obserwować bardzo małe kąty między odkrytą planetą a jej gwiazdą, rzędu dziesiątych części milisekundy kątowej. Tak mały kąt sprawia, że problem jest praktycznie niemożliwy do rozwiązania ze względu na stabilność atmosfery.\nPlanety pozasłoneczne są bardzo ciemne w porównaniu z gwiazdami, które okrążają. Zazwyczaj gwiazda jest miliony razy bardziej widoczna od planet krążących wokół niej. W związku z czym odkrycie danej planety jest prawie niemożliwe z powodu jasności pobliskiej gwiazdy.\n\n\n== Plan działania projektu ==\n\nTradycyjne metody wykrywania egzoplanet polegają na pośredniej obserwacji potencjalnych układów wnioskując istnienie na orbicie ciała. Metody te obejmują: \n\nAstrometrię\nEfekt Dopplera\nObserwację pulsarów\nTranzyt\nMikrosoczewkowanie grawitacyjne\nObserwację dysków okołogwiazdowych\nBezpośrednią obserwację potencjalnych układów pozasłonecznych\nWszystkie te metody dostarczają przekonujących dowodów na istnienie planet pozasłonecznych, jednak żadna z nich nie zapewnia rzeczywistych obrazów z planet. \nCelem misji New Worlds jest zablokowanie światła pochodzącego z pobliskich gwiazd przy pomocy okultera. Pozwoliłoby to na bezpośrednią obserwację orbity odkrytej planety. Okulter mógłby być wielką okrągłą płytą unoszącą się w przestrzeni tysiące kilometrów wzdłuż linii pola widzenia. Płyta ta będzie miała około kilkudziesięciu metrów średnicy i może być wyniesiona w przestrzeń przy użyciu dzisiejszych rakiet nośnych. \nTechnika ta będzie umożliwiała odkrywanie planet krążących wokół gwiazd w odległości 10 parseków (około 32 lat świetlnych) od Ziemi. Szacuje się, że w tym zasięgu może być aż kilka tysięcy potencjalnych planet.\n\n\n=== Starshade ===\nStarshade jest proponowanym koronografem w kształcie słonecznika, który byłby zaprojektowany do blokowania światła gwiazd, które zakłócają teleskopowe obserwacje innych światów. Po zamontowaniu go na orbicie, szacuje się, że w okresie 2-letniego działania starshade może pomóc astronomom lepiej poznać 75 różnych systemów planetarnych.\n\n\n== Obecny status misji ==\nDr Cash otrzymał grant od NIAC w wysokości 400 000 dolarów na wstępne badania nad tym projektem w październiku 2005 r. Grant został przedłużony przez NASA na początku 2006 r. Trzy projekty konkurencyjne zostały wybrane do dalszych badań pod koniec 2006 r. \nZespół The New Worlds Observer wygrał Astrophysics Strategic Concept Mission Study przyznaną przez NASA w 2008 r. do dalszego rozwoju tej misji. W 2010 r. projekt poszukiwał wsparcia finansowego w wysokości 3 mld dolarów w NASA i innych organizacjach.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona New Worlds Mission na University of Colorado, Boulder\nKamera otworkowa dla New World\nPoszukiwanie planet w użyciu fotografii otworkowej\nNajwiększa kamera otworkowa na świecie\nBrian Berger: Northrop Grumman Concept Uses Shade to Find New Planets. space.com, 2006-12-04. [dostęp 2013-02-13]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Napęd impulsowy\n\nNapęd impulsowy – jeden z dwóch rodzajów napędów statków kosmicznych wykorzystywany w fikcyjnym uniwersum Star Trek, służącym do podróży w przestrzeni kosmicznej z prędkością mniejszą od światła w próżni (w odróżnieniu od napędu warp). Zazwyczaj zasilany energią wytworzoną w reaktorach fuzyjnych deuteru, pozwala na szybkie przemieszczanie się statkom w czasie podróży międzyplanetarnych. W przeciwieństwie do silników warp, silniki impulsowe działają na zasadach stosowanych w dzisiejszej technice rakietowej, odrzucając masę z tyłu statku najszybciej jak to możliwe, aby uzyskać jak największe przyspieszenie zgodnie z zasadą zachowania pędu.\nIstnieją trzy praktyczne wyzwania utrudniające zaprojektowanie silnika impulsowego: przyspieszenie, dylatacja czasu i oszczędzanie energii. W serialu amortyzatory inercyjne kompensowały przyspieszenie. Te hipotetyczne urządzenia musiałyby być ustawione tak, że materiał pędny zachowywałby swoją inercję po opuszczeniu statku, w przeciwnym razie byłoby to nieskuteczne. Dylatacja czasu stanie się zauważalna przy prędkościach bliskich prędkości światła w próżni. Jeśli chodzi o oszczędzanie energii seriale telewizyjne i książka Star Trek: The Next Generation Technical Manual proponują dwa rozwiązania:\n\nJeżeli statek porusza się z prędkością impulsową (wolniej niż prędkość światła w próżni) to nadal podróżuje w normalnej czasoprzestrzeni, występuje obawa o dylatację czasu. Autor książki radzi unikać relatywnie dużej prędkości, chyba że jest to absolutnie konieczne. Prędkość impulsowa jest więc ograniczona do 1⁄4 prędkości światła w próżni (ok. 270 mln km/h). Z drugiej strony w książce stwierdzono, że podróż z prędkością warp nie powoduje dylatacji czasu.\nKsiążka wskazuje, że silniki impulsowe są silnikami fuzyjnymi, w których plazma transportowana od reaktora fuzyjnego przez masywne cewki magnetyczne do silnika poprzez odrzut napędza statek kosmiczny. Jest to forma magnetohydrodynamicznego lub magnetoplazmodynamicznego stera strumieniowego. Jest wykorzystywany razem z silnikiem warp do modyfikacji relatywistycznej masy, w celu osiągnięcia średniowysokiej prędkości mniejszej od prędkości światła w próżni. Z drugiej strony silniki te wykorzystywane są do wykonywania precyzyjnych manewrów. Napędy jonowe w serialach Star Trek są szczególnie wykorzystywane przez statki  Dominium oraz Ikonian.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSternbach R., Okuda M. Star Trek: The Next Generation Technical Manual. (1991) ISBN 0-671-70427-3\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Oś czasu dalekiej przyszłości\n\nChoć nie da się z całą pewnością przewidzieć przyszłych wydarzeń, poniżej przedstawione wydarzenia jako oś czasu dalekiej przyszłości są przewidywane przez teorie lub hipotezy oparte na wiedzy naukowej i modelach fizycznych. Wykorzystane do tej listy dziedzin nauki to astronomia, astrofizyka, fizyka cząstek elementarnych i geologia. Uwzględniono wydarzenia mające nastąpić w jedenastym tysiącleciu i później.\nWszystkie prognozy przyszłości Ziemi, Układu Słonecznego i Wszechświata muszą brać pod uwagę zasady zachowania, szczególnie zasadę zachowania energii oraz drugą zasadę termodynamiki – entropia musi rosnąć w czasie, a zatem ilość energii mogącej samorzutnie wykonać pracę musi maleć. Istniejące gwiazdy prędzej czy później się wypalą, a tempo powstawania nowych będzie malało z powodu zanikania obłoków gazu. Małoprawdopodobne zdarzenia, np. takie jak bliskie przejścia innych ciał niebieskich w wyniku oddziaływań grawitacyjnych zmienające niemal kołowe orbity planet w ich układach planetarnych, a nawet wybijające je poza ich układy planetarne a układy z ich galaktyk.\nIstnieje niepoparta żadnymi obserwacjami hipoteza rozpadu protonu, który doprowadziłby w końcu do tego, że materia ulegnie rozpadowi na subatomowe cząstki elementarne.\nObecne dane wskazują, że Wszechświat w większej skali jest płaski, jednorodny, izotropowy i rozszerza się jednostajnie lub rozszerzanie przyśpiesza. W związku z tym nie nastąpi Wielki Kolaps. Przewidywany nieskończony czas istnienia Wszechświata pozwala na snucie wielce nieprawdopodobnych scenariuszy zdarzeń, na przykład powstania mózgu Boltzmanna, czy napisanie utworu przez bezmyślną istotę.\nPrognozowanie wystąpienia przyszłych wydarzeń opiera się na częstotliwości wystąpienia tego typu zdarzeń w przeszłości albo na konsekwencji pewnych nieuniknionych zmian. Ponieważ tempo pewnych procesów i ich wielkość są określone z pewną dokładnością, to czas i możliwość wystąpienia zdarzeń obarczony jest niepewnością (czy Ziemia zostanie pochłonięta przez Słońce, gdy stanie się ono czerwonym olbrzymem), na osi podane są pewne alternatywne warianty wydarzeń.\n\n\n== Klucz tabeli ==\n\n \n\n\n== Przyszłość Ziemi, Układu Słonecznego i Wszechświata ==\n\n\n== Wydarzenia astronomiczne ==\nPoniżej wypisane są wyjątkowo rzadkie wydarzenia astronomiczne od początku 11. tysiąclecia naszej ery (rok 10 000).\n\n\n== Statki kosmiczne i eksploracja kosmosu ==\nObecnie (stan na 2014) pięć statków kosmicznych – Voyager 1 i 2, Pioneer 10 i 11 oraz New Horizons – znajduje się na trajektoriach, które umożliwią im wydostanie się na zewnątrz Układu Słonecznego i w przestrzeń międzygwiazdową. Jeżeli nie nastąpi kolizja (co jest bardzo mało prawdopodobne), ich lot będzie trwał w nieskończoność.\n\n\n== Nauka, technika i kultura ==\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nFred C.F.C. Adams Fred C.F.C., GregoryG. Laughlin GregoryG., A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects, „Reviews of Modern Physics”, 69 (2), 1997, s. 337–372, DOI: 10.1103/RevModPhys.69.337, Bibcode: 1997RvMP...69..337A  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Peak oil\n\nPeak oil (dosł. „szczyt wydobycia ropy naftowej”) – moment w czasie w którym wydobycie ropy naftowej osiągnie maksimum i rozpocznie się nieodwracalny spadek wydobycia. Ponieważ ropa naftowa jest najintensywniej wykorzystywanym przez ludzkość źródłem energii, toczy się aktywna debata na temat tego, kiedy to nastąpi i jakie będzie miało skutki dla ludzkości. Historyczne przewidywania tego momentu okazały się przedwczesne, jednak wzrost cen ropy naftowej w ostatnich latach spowodował szereg spekulacji dotyczących tego, jak daleko ludzkość jest od szczytu wydobycia i na ile jest na niego przygotowana.\n\n\n== Historia ==\n\nPonieważ ropa naftowa jest nieodnawialnym źródłem energii, w którymś momencie jej zasoby zaczną się kończyć i w związku z tym szczyt światowej produkcji jest nieunikniony. Jego moment jest jednak trudny do przewidzenia, ponieważ nowe złoża ropy naftowej są wciąż odkrywane. Pierwszy ilościowy globalny model odkrywania i wydobywania złóż ropy opracował M. King Hubbert w 1956 roku i czasem peak oil jest nazywany teorią Hubberta. Stworzony przez Hubberta model przewidywał szczyt wydobycia ropy naftowej w Stanach Zjednoczonych między 1965 a 1970, oraz globalny szczyt wydobycia około roku 2000.\n\nWydobycie ropy naftowej w USA osiągnęło szczyt w 1971 roku i od tego czasu USA zaczęły gwałtownie zwiększać import ropy. Międzynarodowy handel ropą naftową rozwijał się jednak w skomplikowany sposób. W 1973 roku państwa eksportujące ropę zrzeszone w organizacji OPEC nałożyły embargo na państwa wspierające Izrael w wojnie Jom Kipur, co wywołało kryzys naftowy i gwałtowny wzrost cen ropy na świecie. Kolejny gwałtowny wzrost nastąpił w latach 1979–1982 w wyniku rewolucji w Iranie. Sumarycznie cena baryłki ropy wzrosła z niecałych 2$ w 1971 roku do około 35$ w 1980 roku. Zahamowało to rozwój wielu dziedzin gospodarki i zmniejszyło popyt na ropę. W szczytowym roku 1979 wydobywano 66 mln baryłek ropy dziennie, a w 1983 roku 56 mln. USA w 1979 roku importowały 6,7 mln baryłek dziennie, a w 1983 roku 4,9 mln.\nW 1983 roku światowa produkcja ropy zaczęła jednak znów rosnąć i w 1994 roku przekroczyła poziom z 1979. Wydobycie ropy w USA dalej spadało, osiągając w 2006 roku minimum na poziomie 6,8 mln baryłek dziennie – o połowę mniejszym niż w 1971 roku. Od 2001 roku ceny ropy zaczęły ponownie gwałtownie rosnąć – z jednej strony było to spowodowane zwiększonym zapotrzebowaniem ze strony rynków wschodzących, takich jak Indie i Chiny, a z drugiej strony monopolistyczną praktyką krajów OPEC, kontrolujących ponad 75% znanych złóż ropy. Ceny ropy przekroczyły 100$ za baryłkę. Wzrost ten spowodował jedynie nieznaczne zaburzenie w światowym zapotrzebowaniu na ropę. W 2012 roku na świecie wydobywano 86 mln baryłek ropy dziennie.\n\nW 2010 roku Międzynarodowa Agencja Energii ogłosiła osiągnięcie szczytu popytu na ropę w krajach OECD w 2006 roku. Od 2006 do 2012 wydobycie ropy w USA wzrosło jednak o 30%.\n\n\n== Przewidywania ==\n\nChoć zasoby ropy naftowej na świecie są ograniczone, wciąż odkrywane są nowe jej złoża. W miarę wzrostu cen ropy oraz rozwoju technologii opłacalne staje się wydobywanie coraz trudniej dostępnych źródeł. Najłatwiejsze jest wydobywanie ropy ze złóż w których znajduje się ona w postaci płynnej. Istnieją jednak większe złoża niekonwencjonalne, w których jest ona w postaci gęstszych frakcji, jak również związana w łupkach bitumicznych i piaskach bitumicznych.\nW 1980 roku znane światowe rezerwy ropy naftowej wynosiły 683 mld baryłek, co przy wydobyciu na poziomie 23 mld baryłek rocznie mogło wystarczyć na niecałe 30 lat. Od 1980 do 2012 roku wydobyto 852 mld baryłek, wydobycie wzrosło do 31,5 mld baryłek rocznie, a znane rezerwy wzrosły do 1668 mld baryłek, co przy obecnym wydobyciu wystarczy na 53 lata.\nEnergy Information Administration przewiduje, że zapotrzebowanie na ropę będzie dalej rosło i do 2030 roku dzienne wydobycie przekroczy 100 milionów baryłek. Międzynarodowa Agencja Energetyczna przewiduje, że zapotrzebowanie to będzie zaspokojone dzięki wykorzystaniu nowo odkrytych i niekonwencjonalnych złóż.\n\n\n== Możliwe konsekwencje ==\nRopa naftowa jest nie tylko najważniejszym źródłem energii dla ludzkości, ale jest również głównym surowcem wykorzystywanym przy produkcji tworzyw sztucznych. Zwiększanie jej wydobycia umożliwiało rozwój gospodarki od czasów rewolucji przemysłowej, a jej wyczerpanie się musi spowodować drastyczne zmiany w całej cywilizacji. W 2005 roku Departament Energii Stanów Zjednoczonych opublikował raport dotyczący przygotowania do peak oil. Raport stwierdzał, że „Szczyt światowego wydobycia ropy naftowej oznacza ryzyko bez precedensu dla USA i całego świata. W miarę zbliżania się tego momentu ceny ropy będą się gwałtownie zmieniać, co przy braku odpowiednich przeciwdziałań spowoduje niemające precedensu koszty ekonomiczne, społeczne i polityczne. Istnieje wiele możliwości przeciwdziałań zarówno po stronie popytu jak i podaży, ale aby miały one istotny wpływ, muszą zostać zainicjowane przynajmniej na dekadę wcześniej niż szczyt nastąpi”.\nŚwiatowe zmniejszenie wydobycia ropy naftowej musi wywołać początkowo wzrost jej cen. W przeszłości, gwałtowny wzrost cen ropy naftowej wiązał się z recesją gospodarczą w większości krajów, tak jak w latach 1973 i 1979 w czasie kryzysów naftowych. Wzrost cen może być łagodzony przez obniżenie podatków i akcyz związanych z ropą. Ostatecznie musi jednak doprowadzić do zmniejszenia zapotrzebowania na ropę, gdy wydobycie nie będzie mogło zaspokoić potrzeb.\nW transporcie ropa naftowa może być częściowo zastąpiona przez paliwa alternatywne takie jak LNG czy benzyna syntetyczna. Podobnie węgiel i gaz mogą stanowić zamiennik ropy w przemyśle petrochemicznym i uprawnym. Jest to jednak rozwiązanie przejściowe, ponieważ gaz i węgiel również są nieodnawialnymi źródłami. Samochody elektryczne mogłyby umożliwić całkowitą rezygnację z wykorzystywania paliw kopalnych, o ile energetyka zostałaby oparta na innych źródłach.\nW energetyce do końca XX wieku konkurencyjnymi zamiennikami dla paliw kopalnych były tylko elektrownie wodne oraz energetyka jądrowa, której wykorzystanie wkroczyło w okres stagnacji po katastrofie elektrowni jądrowej w Czarnobylu, a nawet nieco zmalało po katastrofie japońskiej elektrowni w Fukushimie. W 2006 roku elektrownie jądrowe wytworzyły 2807 TWh (14,8% globalnej energii elektrycznej), a w 2012 roku 2476 TWh (11% globalnej energii elektrycznej). Na początku XXI wieku duże inwestycje kierowane są w rozwój odnawialnych źródeł energii, takich jak energia wiatru i energetyka słoneczna. Teoretycznie mogłyby one zaspokoić potrzeby energetyczne ludzkości, ale ich udział w gospodarce jest wciąż niewielki. W 2012 roku z wiatru uzyskano 521 TWh (2,3% globalnej energii elektrycznej), a ze słońca 93 TWh (0,4% globalnej energii elektrycznej).\nW 2017 roku elektrownie jądrowe wytworzyły 2635,6 TWh energii elektrycznej (10,3% światowej produkcji), hydroelektrownie 4059,9 TWh (15,9%), a pozostałe źródła odnawialne 2151,5 TWh (8,4%, w tym z energii wiatru: 1122,7 TWh czyli 4,4%, a z energii słonecznej: 442,6 TWh czyli 1,7%).\n\n\n== Peak oil a polityka ==\n\nRynek ropy naftowej jest jednym z największych rynków świata i największe przedsiębiorstwa świata w większości są przedsiębiorstwami handlującymi ropą. W wielu krajach dochód ze sprzedaży ropy naftowej stanowi istotną część gospodarki. Powoduje to, że rynek ropy naftowej jest silnie powiązany z układami politycznymi, a wiele informacji dotyczących dostępnych złóż i kosztów wydobycia nie jest publicznie znanych. Przykładowo, deklarowane przez kraje OPEC posiadane rezerwy ropy naftowej często nie zmieniają się przez wiele lat, mimo intensywnego wydobycia oraz doniesień o odkrywaniu nowych złóż. Stany Zjednoczone z kolei nie eksploatują części swoich złóż na Alasce, zaspokajając swoje zapotrzebowanie poprzez import z innych krajów.\nDostęp do złóż ropy naftowej jest kluczowym interesem dla wielu państw i stanowi źródło napięć międzynarodowych. Topnienie lodu na obszarze Arktyki otworzyło możliwość eksploatacji znajdujących się tam złóż, które USGS oszacował na 90 miliardów baryłek. Dla porównania, zasoby USA są szacowane na 35 miliardów baryłek, a zasoby Federacji Rosyjskiej na 87 miliardów baryłek.\n\n\n== Inne paliwa kopalne ==\n\nAnalogiczne rozumowanie jak w przypadku peak oil można zastosować również w przypadku innych złóż nieodnawialnych. Podobnie jak w przypadku ropy, nowe odkrycia i niekonwencjonalne złoża utrudniają jednak określenie daty kiedy zaczną się one wyczerpywać.\n\n\n=== Węgiel ===\nHubbert przewidywał, że szczyt wydobycia węgla nastąpi około 2150 roku. Obecnie światowe zasoby węgla są szacowane na 860 miliardów ton, a roczne wydobycie wynosi 7,8 mld ton. Oznacza to że przy obecnym wydobyciu rezerwy wystarczą na przynajmniej 110 lat. EIA przewiduje, że wydobycie węgla będzie rosło przynajmniej do 2035 roku.\n\n\n=== Gaz ===\n\nW 2002 roku szacowano, że światowy szczyt wydobycia gazu nastąpi około 2020 roku. Opracowanie taniej technologii wydobywania gazu z łupków spowodowało rewizję tych wniosków. EIA obecnie szacuje, że wydobycie gazu będzie rosło nieprzerwanie przynajmniej do 2040 roku.\n\n\n=== Materiały rozszczepialne ===\nZasoby uranu w konwencjonalnych złożach szacowane są na 5,6 miliona ton, co przy wydobyciu na poziomie 65 tysięcy ton rocznie wystarczy na ponad 80 lat. Istnieją jednak znane niekonwencjonalne źródła zwiększające te szacunki. Istnieją technologie umożliwiające wydobywaniu uranu z wody morskiej, gdzie występuje w niewielkim stężeniu. Szacuje się, że zasoby uranu w oceanach świata przekraczają 8 miliardów ton. Dodatkowo, w elektrowniach jądrowych wykorzystywany jest jedynie uran-235, który stanowi 0,7% całego uranu. Zastosowanie reaktorów powielających pozwala wykorzystywać również inne izotopy uranu (jak również toru), co mogłoby zwiększyć dostępne zasoby kilkaset razy.\n\n\n== Zobacz też ==\nteoria Olduvai\ngranice wzrostu\nbańka węglowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\n\n=== Polskie strony ===\nPeak Oil. oilpeak.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-09-07)].\nZiemia Na Rozdrozu – Oil Peak\n\n\n=== Pozostałe strony ===\nPeakOil.com\nEnergy Bulletin\nASPO, Association for the Study of Peak Oil & Gas\nODAC, Oil Depletion Analysis Centre\nGlobal oil & gas depletion: an overview.\nRunning Out of and Into Oil: Analyzing Global Depletion and Transition Through 2050\nEconomists Challenge Causal Link Between Oil Shocks And Recessions, Middle East Economic Survey\nOilcrash, 2006\nTheOilDrum", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawa Clarke’a\n\nPrawa Clarke’a – sformułowane przez Arthura C. Clarke’a trzy prawa dotyczące technologii:\n\n„Kiedy poważany, a sędziwy naukowiec twierdzi, że coś jest możliwe, prawie na pewno ma rację. Gdy twierdzi że coś jest niemożliwe, prawdopodobnie się myli”.\n„Jedynym sposobem poznania granic możliwego jest ich lekkie przekroczenie i wejście w niemożliwe”.\n„Każda wystarczająco zaawansowana technologia jest nieodróżnialna od magii”.\nNajbardziej znane z nich jest to ostatnie, które jest często modyfikowane, np.: „Każda technologia odróżnialna od magii jest niewystarczająco zaawansowana”. W 2001 Alan Morgan strawestował trzecie prawo Clarke’a, pisząc „Każdy wystarczająco zaawansowany troll jest nieodróżnialny od prawdziwego czubka”.\n\n\n== Zobacz też ==\nprawo Poego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawo Rocka\n\nPrawo Rocka – stwierdzenie sformułowane w latach 60 przez Artura Rocka, mówiące o tym, że koszt sprzętu do produkcji półprzewodników będzie się co 4 lata podwajał. Stwierdzenie to jednak nie sprawdziło się i nie ma odwzorowania w rzeczywistości.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Projekt Venus\n\nProjekt Venus (ang. The Venus Project)  – organizacja, której celem jest poprawa warunków bytowania społeczeństwa poprzez skłonienie się ku gospodarce opartej na zasobach, zrównoważonemu rozwojowi, efektywnemu zarządzaniu energią i zasobami naturalnymi oraz automatyzacji. Organizacja została założona około roku 1975 przez Jacque'a Fresco i Roxanne Meadows w Venus na Florydzie, w USA.\n\n\n== Idee ==\n\nProjekt Venus opiera się na założeniu, że ubóstwo, przestępczość, korupcja i wojny są wynikiem niedostatków stworzonych przez obecny, zorientowany na zysk, światowy system gospodarczy.\nWedług teorii Jacque'a Fresco, mającej wyraz m.in. w Ruchu Zeitgeist, badania sprzyjające postępowi w technologii, prowadzone niezależnie od ich bezpośredniej rentowności, spowodowałyby wzrost ilości dostępnych dla ludzkości zasobów, produktów i materiałów. Zmniejszyłoby to dążenia ludzi do niezależności, korupcji i chciwości, w zamian wykształcając wśród nich skłonność do niesienia sobie wzajemnej pomocy.\nFresco uważa, że obecny system monetarny wyniszcza społeczeństwo, nie pozwalając jednostkom skupić się na samorealizacji. Przyrównuje aktualną sytuację światową do tej z doby Wielkiego Kryzysu, twierdząc, że jej rezultatem będzie rodzący się globalny brak zaufania do obecnej gospodarki wolnorynkowej, kapitalizmu i systemu pieniężnego. Według założycieli, fundamentalne dla realizacji projektu jest wyeliminowanie obecnego pieniądza na rzecz gospodarki opartej na zasobach naturalnych.\nPodstawą ruchu jest wprowadzenie automatyzacji, gdzie ludzka praca zostanie zastąpiona przez technologię. Dzięki temu ludzie będą mogli poświęcić się kreatywnej pracy według swoich umiejętności i chęci, zamiast wykonywać mechaniczne czynności, które w zupełności mogą być zastąpione przez obecne technologie.\nZdaniem Fresco taka sytuacja nie doprowadzi do technologicznego bezrobocia, gdyż wszystkie podstawowe potrzeby każdego człowieka będą w zupełności zaspokojone, a kolejne wprowadzane wraz z technologicznym postępem.\nWszystkie bezproduktywne formy pracy nie będą potrzebne (przykładem są: instytucje finansowe, urzędy itd.), co umożliwi ludziom zajęcie się konkretnymi problemami. Taka sytuacja wyeliminuje konkurencyjność, korupcję, przestępstwa na tle finansowym, walki na tle rasowym i religijnym, wojny oraz wiele innych problemów, z którymi żaden obecnie istniejący system nie jest w stanie sobie poradzić.\nJacque Fresco mówi o nowym projekcie, że nie jest on doskonały i nigdy doskonałym nie będzie. Ma się on zmieniać zależnie od potrzeb ludzi, a nowe udogodnienia będą wprowadzane na bieżąco, korzystając z technologii (tzw. Baz Wiedzy), gdzie zgromadzona będzie cała wiedza.\n\n\n== Reakcja publiczna ==\nZgodnie z treścią wywiadu z Fresco i Meadows z 2008, Fresco podaje brak uwierzytelnienia jako powód trudności w uzyskaniu wpływu w kręgach akademickich.\nDodaje, że kiedy uczelnie zapraszają go do wypowiedzi, często nie dają mu wystarczająco dużo czasu, aby mógł wyjaśnić swoje poglądy.\n\n\n== Założyciele ==\nJacque Fresco sam siebie określa jako futurologa i \"społecznego projektanta\". Nie posiada formalnego wykształcenia uniwersyteckiego. Roxanne Meadows jest byłą artystką portretową.\n\n\n== Rozgłos ==\nProjekt Venus został przedstawiony w rozprowadzanym za darmo filmie Zeitgeist: Addendum, przedstawiającym niektóre z globalnych problemów społecznych oraz propozycje ich rozwiązania.\nIstnieje także film Future By Design (również rozprowadzany za darmo), w którym przedstawione są plany miast oraz nowoczesne rozwiązania konstrukcyjne i technologiczne dla wsparcia Projektu Venus.\nW 2010 roku Jacque Fresco wraz z Roxanne Meadows odbyli podróże do różnych krajów, gdzie spotykali się z członkami ruchu The Zeitgeist Movement (TZM). W tym czasie prowadzone były otwarte wykłady i prezentacje.\n\n\n== Ruch Zeitgeist ==\nRuch Zeitgeist był ramieniem aktywistów Projektu Venus. Jego podstawy są rozpowszechniane w dostępnej bezpłatnie w Internecie książce The Zeitgeist Movement – Observations and responses. Activist Orientation Guide. W 2011 roku TZM (The Zeitgeist Movement) stał się niezależną platformą dla aktywistów promujących koncept Gospodarki Opartej na Zasobach (RBE), jednak z pominięciem specyficznych, stworzonych przez Jacque'a, projektów architektonicznych.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona Projektu Venus (ang.)\nOficjalna strona Polskiego Chapteru The Zeitgeist Movement (TZM Polska) (pol.)\nOficjalna międzynarodowa strona The Zeitgeist Movement (ang.)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rozpad Rosji\n\nRozpad Rosji – hipotetyczny scenariusz i prognoza rozpadu Rosji jako jednego państwa, a także opinie i analiza konsekwencji tego wydarzenia.\nRosja doświadcza zarówno procesów integracyjnych, jak i dezintegracyjnych, a te ostatnie grożą upadkiem kraju. Ten temat był aktywnie omawiany przez E. Chołmogorowa, Garriego Kasparowa, Michaiła Leontiewa, P. Swiatenkowa, K. Remczukowa, Konstantina Rodionowa, A. Elisejewa, I. Prokopienkę, Germana Grefa, Maksima Kałasznikowa, Remizowa, M. Deliagina, A. Fursowa, G. Malinieckiego, W Nightingale'a, S. Kurginiana, Aleksandra Prochanowa, Eduarda Limonowa, M. Szewczenkę, N. Narocznicką, W. Awerianowa, W. Tretiakowa, D. Jakowienkę, Dmitrija Miedwiediewa.\nWezwania do separatyzmu w Rosji są uznane za przestępstwo i są ścigane zgodnie z obowiązującym prawem rosyjskim.\n\n\n== Historia ==\n\nPo pierwszym rozpadzie Imperium Rosyjskiego w 1917 roku po rewolucji lutowej, rozpoczęły się aktywne procesy dezintegracji, mające miejsce w gospodarce, strukturze społecznej, sferach społecznych i politycznych Imperium Rosyjskiego, które ostatecznie doprowadziły do upadku samodzierżawia i powstania niepodległych państw, takich jak Polska, Finlandia i Rumunia.\nW 1991 roku miał miejsce rozpad ZSRR, w wyniku którego 15 republik wchodzących w skład ZSRR (Litwa, Łotwa, Estonia, Białoruś, Ukraina, Gruzja, Armenia, Azerbejdżan, Kazachstan, Kirgistan, Uzbekistan, Turkmenistan i Tadżykistan, Rosja i Mołdawia) uzyskało niepodległość. W latach 90. wiele regionów chciało się odłączyć od Rosji: wojny czeczeńskie (z praktycznie niezależną Czeczeńska Republika Iczkerii), próba utworzenia Republiki Uralu, Tatarstanu, która przeprowadziła referendum w sprawie suwerenności państwa i ugruntowanej suwerenności w jej konstytucji, jednak procesy dezintegracji zdołano wyhamować.\n\n\n== Możliwe przyczyny rozpadu ==\nGłówny badacz Instytutu Filozofii Rosyjskiej Akademii Nauk W. Szewczenko oceniając artykuł przeglądowy autorstwa O. J. Masłowa „Upadek Rosji na początku XXI wieku w wypowiedziach współczesnych” stwierdziła, że zawiera on szeroki wybór artykułów o rozpadzie Rosji – od zagorzałych zwolenników idei, że upadek Rosji jest prawie nieunikniony i już się rozpoczął, po zwolenników idei sztucznych i celowych prób rozbicia kraju.\nGłównym powodem procesów rozpadu i możliwego rozpadu Rosji w pracy przeglądowej „Przyszłość Rosji” Szewczenki podkreśla brak narodowego pomysłu lub projektu (takiego jak na przykład komunizm w Związku Radzieckim), który zjednoczyłby wszystkich obywateli Rosji. Rosyjska państwowość znajduje się w stanie przejściowym, w którym nasilają się wszystkie procesy: zarówno integracja, jak i dezintegracja.\nJako współistniejące przyczyny możliwego rozpadu Rosji W. Szewczenko w swoich pracach wymienia: nastroje ksenofobiczne („Rosja dla Rosjan”), dążenie grup etnicznych w Rosji do separatyzmu, przekształcenie republik narodowych w pełnoprawne państwa.\nRaport klubu Izborsk autorstwa grupy analityków kierowanej przez A. Kobiakowa określił przyczyny podziału we współczesnym społeczeństwie rosyjskim, które potencjalnie mogą doprowadzić do upadku państwa: nierówności społeczno-gospodarcze, stosunki międzyetniczne, wykluczenie elit z ludu i sprzeciw „klasy kreatywnej” wobec reszty społeczeństwa.\nKulturolog I. Jakowienko uważa jako główną przyczynę procesów dezintegracji nierównomierny proces modernizacji rynku w różnych regionach Rosji, w wyniku czego rośnie izolacja ekonomiczna tych regionów od siebie. Jakowienko określa następujące regiony, na które, jego zdaniem, Rosja może się rozpaść: północ i południe Rosji, Syberia, Kaukaz Północny i granica na Uralu.\nW artykule B. Szewczenko wyraziła opinię, że rozpad faktycznie się rozpoczął, a jego znakami są: eksterytorialność prawna, wypieranie ludności rosyjskiej w republikach narodowych z aparatu państwowego i radykalizację islamu.\nWedług matematyka Gieorgija Malinieckiego istnieje pięć możliwych przyczyn upadku Rosji: duża różnica między poziomem dochodów różnych warstw społecznych; różnica między różnymi regionami pod względem dochodów; złożoność komunikacji między różnymi regionami kraju wynikająca ze słabo rozwiniętej infrastruktury; luka pokoleniowa i dezintegracja wyznaniowa i narodowa.\nGeorge Friedman, amerykański politolog, założyciel i szef prywatnej organizacji wywiadowczej i analitycznej Stratfor, powiedział, że Rosja upadnie po 2020 roku z powodu nadmiernego uzależnienia od cen węglowodorów i braku silnej gospodarki.\n\n\n== Zobacz też ==\nSeparatyzm w Rosji\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWiaczesław Rybakow „Na następny rok w Moskwie”, 2003\nFiodor Kraszeninnikow „After Russia”, 2006, drugie wydanie 2016.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMasłow Oleg Jurijewicz. Upadek Rosji na początku XXI wieku w wypowiedziach współczesnych\nUpadek Rosji jest nieunikniony?\nCzy możliwe jest załamanie lub kurczenie się Rosji?\nPDF", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sztuczna macica\n\nSztuczna macica, sztuczne łono, syntetyczna macica – hipotetyczne urządzenie, które pozwala na pozaustrojową ciążę lub pozamaciczną inkubację płodu poprzez wzrost zarodka lub płodu poza organizmem matki.\nSztuczna macica jako organ zastępczy miałaby wiele zastosowań. Mogłaby być wykorzystywana do pomocy w rozwoju płodu parom, które nie mogłyby mieć dziecka. Potencjalnie syntetyczna macica mogłaby służyć za element przejściowy w rozwoju dziecka, co znacznie podniosłoby żywotność dzieci we wcześniejszym stadium rozwoju. W tym znaczeniu mogłaby być uznana za inkubator noworodków o bardzo rozszerzonych funkcjach. Ponadto mogłaby być wykorzystywana do wykonywania, na przykład, zabiegów chirurgicznych u płodu we wczesnym stadium rozwoju, zamiast odkładać je do końca trwania ciąży.\nW 2017 roku opublikowano badanie, w którym opisano działającą syntetyczną macicę służącą do utrzymania przy życiu i wspomaganiu prawidłowego rozwoju u wcześniaków jagniąt.\n\n\n== Elementy urządzenia ==\nSztuczna macica będzie musiała dostarczać płodowi niezbędnych składników odżywczych oraz tlenu, jak i unieszkodliwiać odpady.\n\n\n=== Odżywianie, dopływ tlenu i usuwanie odpadów ===\nKobieta wciąż mogłaby dostarczać składniki odżywcze i unieszkodliwiać odpady, gdyby sztuczna macica była podłączona do niej. Ponadto mogłaby zapewnić ochronę immunologiczną przed chorobami poprzez dostarczanie za pomocą syntetycznej macicy do zarodka lub płodu immunoglobuliny G.\nSztuczne dostarczanie składników odżywczych oraz utylizacja odpadów ma potencjalną zaletę taką, że płód mógłby rozwijać się w środowisku wolnym od chorób, zanieczyszczeń środowiska, narkotyków czy alkoholu, które mogą się do niego dostać za pomocą układu krążenia matki. Ponadto nie ma żadnego ryzyka wystąpienia reakcji immunologicznej wobec zarodka lub płodu, która mogłaby wynikać z niedostatecznej tolerancji immunologicznej w ciąży. Poniżej przedstawiono aspekty poszczególnych funkcji sztucznej macicy:\n\nOdpady mogą być usuwane za pomocą dializy.\nW celu dotleniania zarodka lub płodu i usunięcia dwutlenku węgla można by wykorzystać metodę pozaustrojowego utleniania krwi (ECMO), która pozwala utrzymać przy życiu płód do 237 godzin. ECMO jest obecnie wykorzystywane w niektórych oddziałach neonatologicznych w leczeniu noworodków donoszonych z dolegliwościami, które utrudniają wymianę gazową za pomocą płuc.\nW przypadku sztucznego odżywiania obecnie stosowane techniki są problematyczne. Jedynie 20% niemowląt z zespołem krótkiego jelita, u których testowano żywienie pozajelitowe, dożywało 5. roku życia.\nKwestie związane ze stabilnością hormonalną również pozostają do rozwiązania.\nTeoretycznie sztuczna macica mogłaby być stosowana również u zwierząt, a także można by ją stosować w ciążach międzygatunkowych.\n\n\n=== Ściana macicy ===\nW ścianie macicy występuje myometrium, które służy do wydalenia płodu pod koniec ciąży oraz endometrium, które pełni ważną rolę w tworzeniu się łożyska. Sztuczna macica musiałaby zawierać elementy o podobnej funkcji.\n\n\n=== Łącznik (sztuczne łożysko) ===\nInterfejs między sztuczną macicą a zarodkiem lub płodem mógłby być całkowicie sztuczny, np. przy użyciu jednej lub więcej membran półprzepuszczalnych, takich jakie stosuje się w ECMO.\nIstnieje również możliwość wyhodowania łożyska z wykorzystaniem ludzkich komórek endometrium. W 2002 roku ogłoszono, że z powodzeniem wyhodowano tkankę łożyska z komórek endometrium usuniętych od ludzkiego dawcy. Tkankę zaprojektowano tak, aby kształtem przypominała naturalną macicę, a następnie wszczepiono w nią ludzkie zarodki. Prawidłowo wszczepione zarodki zaczęły rosnąć. Jednak eksperyment został przerwany po sześciu dniach z powodu ograniczeń prawnych dotyczących zapłodnienia in vitro obowiązujących na terenie Stanów Zjednoczonych.\nTeoretycznie możliwe jest przeszczepienie ludzkiego łożyska do wnętrza sztucznej macicy, ale nierozwiązanym problemem pozostaje transport wewnątrz sztucznej macicy substancji odżywczych.\n\n\n=== Zbiornik owodniowy (sztuczna błona owodniowa) ===\nGłówną funkcją zbiornika owodniowego byłaby ochrona przed fizycznymi urazami płodu lub zarodka, jednocześnie nie utrudniając mu poruszania się. Powinien on także utrzymywać optymalną temperaturę. Mleczan Ringera może być stosowany jako substytut wód płodowych.\n\n\n=== Pępowina ===\nTeoretycznie, w przypadku przedwczesnego usunięcia płodu z naturalnej macicy, naturalna pępowina mogłaby być stosowana. Sztuczna macica pozostałaby otwarta przez medyczne hamowanie niedrożności okluzji, przez leki przeciwzakrzepowe, jak również przez stent lub bypassy dla zachowania przepływu krwi między matką a płodem.\n\n\n== Kontrowersje ==\nRozwój sztucznej macicy i ektogenezy podnosi kilka bioetycznych i prawnych kwestii, a także ma istotne znaczenie dla praw reprodukcyjnych i aborcji.\nSztuczne macice mogą zwiększyć żywotność płodu, co pozwala zadać pytanie o potrzebę dalszego wykonywania aborcji. Prawo do aborcji to prawo do usunięcia płodu, które nie zapewnia rozwiązania, aby płód mógł dalej się rozwijać. Jeżeli przeniesienie płodu z łona matki do sztucznej macicy byłoby możliwe, to mogłoby stanowić alternatywę dla wykonania aborcji.\nIstnieją także teoretyczne obawy, że płodom, które rozwijają się w sztucznych macicach, może brakować „pewnej istotnej więzi z matką, które inne dzieci mają”; kwestią drugorzędną jest prawo kobiet do decydowania o swoim ciele.\nW 1970 roku feministka Shulamith Firestone w swojej książce The Dialectic of Sex: A Case for Feminist Revolution napisała, że różnice w biologicznych rolach rozrodczych mężczyzny i kobiety są źródłem nierówności płci. Firestone podkreśliła, że sztuczne macice sprawią, że kobiety będą wolne „od tyranii ich biologii reprodukcyjnej”. Dzięki syntetycznym macicom pary jednopłciowe, a także osoby transpłciowe mogłyby posiadać własne dzieci.\n\n\n== W popkulturze ==\nSztuczna macica odegrała szczególną rolę w science fiction:\n\nDaedalus; or, Science and the Future to książka autorstwa brytyjskiego przyrodnika J. B.S. Haldane’a wydana w 1924 roku, w której po raz pierwszy zaproponowano ideę ektogenezy. Był to tekst wykładu odczytanego dla Heretics Society, klubu intelektualistów na University of Cambrigde 4 lutego 1923 roku.\nNajbardziej znaną powieścią, w której opisano sztuczną macicę jest Nowy wspaniały świat autorstwa Aldousa Huxleya z 1932 roku. W dystopijnej przyszłości dzieci hodowane są w sztucznych łonach.\nPhilip K. Dick omawia syntetyczne łona w powieści Boża inwazja (1980).\nUrządzenia, zwane replikatorami macicznymi, pojawiają się w utworach z cyklu Saga Vorkosiganów pisarki Lois McMaster Bujold rozgrywających się w świecie wysoko rozwiniętych technicznie cywilizacji. Dużą rolę replikator odgrywa zwłaszcza w powieści Barrayar (1991), w której dzięki urządzeniu na świat przychodzi główny bohater cyklu, Miles Vorkosigan.\nW filmie Gatunek (1995), Sil, hybryda człowieka i kosmity, rozwijała się w sztucznej macicy.\nW filmie Matrix (1999) ludzie przechowywani są w sztucznych macicach.\nW Gwiezdne Wojny – część II (2002) na planecie Kamino znajduje się rozległy kompleks produkujący tysiące ludzkich klonów. W obrotowych sztucznych macicach hodowani są przyszli żołnierze, którzy będą walczyć przeciwko droidom.\nW filmie Wyspa klony dojrzewają w sztucznych łonach.\nW serii gier Hitman, Dr. Ort-Meyer hoduje klony w sztucznych łonach.\nW filmie Avatar awatary są hodowane w specjalnych zbiornikach w czasie podróży na Pandorę.\nDamian Wayne, syn Bruce’a Wayne’a i Talii al Ghul został stworzony poprzez inżynierię genetyczną. Talia ukrywała istnienie Damiana przed ojcem, dopóki nie okazało się to potrzebne do jej celów. Obecnie działa jako Robin, a w alternatywnej historii zastępuje ojca w roli Batmana.\n\n\n== Zobacz też ==\nEktogeneza\nZapłodnienie pozaustrojowe\nOkres prenatalny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nColeman, Stephen (2004). The Ethics Of Artificial Uteruses: Implications For Reproduction And Abortion. Burlington, VT: Ashgate Pub. ISBN 978-0-7546-5051-5.\nScott Gelfand i inni. (2006). Ectogenesis: Artificial Womb Technology and the Future of Human Reproduction. Amsterdam: Rodopi. ISBN 978-90-420-2081-8.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teoria Olduvai\n\nTeoria Olduvai – ocena ograniczonej długości trwania okresu industrializacji (definiowanej miarą konsumpcji energii na osobę) do ok. 100 lat (1930–2030). Teoria jest rozwinięciem spekulacji o przemijająco-pulsującym cyklu (transient-pulse theory) rozwoju nowoczesnej cywilizacji. Nazwa pochodzi od lokalnej nazwy wąwozu w Tanzanii, która jest także używana do określenia najstarszych kultur ludzkich w Afryce.\n\n\n== Historia ==\nPo raz pierwszy teoria została sformułowana przez Richarda Duncana w 1989, wówczas pod nazwą \"przemijająco-pulsującej teorii cywilizacji industrialnej\" (transient-pulse theory of Industrial Civilization). Hipoteza została rozwinięta w kolejnych publikacjach. W 1996 Duncan opublikował pracę pod tytułem \"Teoria Olduvai: Osuwanie się w kierunku postindustrialnej epoki kamiennej\" (The Olduvai Theory: Sliding Towards a Post-Industrial Stone Age), tam po raz pierwszy pojawiło się określenie \"teoria Olduvai\". Następnie Duncan rozwijał swoją teorię w kolejnych publikacjach w latach 2000 i 2005.\n\n\n== Założenia ==\nW publikacjach Duncana cywilizacja industrialna definiowana jest jako okres, w którym zużycie energii w przeliczeniu na osobę wynosi ponad 37% wartości maksymalnej. Silnie rosnący wzrost produkcji energii zakończył się w 1979 i do 2008 nie rejestruje się znaczącego wzrostu produkcji energii w przeliczeniu na osobę. Zgodnie z założeniami po roku 2008 spodziewać się należy gwałtownego spadku ilości dostępnej energii, co skutkować ma załamaniem cywilizacyjnym i spadkiem liczby ludności świata do ok. 2 miliardów ludzi w 2050.\nZgodnie z teorią Olduvai, historia cywilizacji ludzkiej może być podzielona na trzy okresy:\n\nprzedindustrialny – trwający przez znaczną część historii cywilizacji\nindustrialny – trwający współcześnie\ndezindustrialny – spodziewany okres, w czasie którego nastąpi załamanie ekonomiczne i docelowo ustali się równowaga w poziomie konsumpcji zasobów nieodnawialnych i odnawialnych.\nKoniec fazy industrialnej został podzielony na trzy podokresy:\n\nZbocze Olduvai (Olduvai slope) 1979–1999 – produkcja energii w przeliczeniu na osobę przestaje rosnąć i zaczyna spadać.\nOsunięcie Olduvai (Olduvai slide) 2000–2011 – wiąże się z osiągnięciem Peak Oil i eskalacją konfliktów zbrojnych w obszarach zasobnych w paliwa.\nKlif Olduvai (Olduvai cliff) 2012–2030 – początkowo występować będą coraz częstsze problemy z dostarczeniem odpowiedniej ilości energii, w końcu sieć energetyczna rozpadnie się, a kryzys ekonomiczny pociągnie za sobą załamanie podstawowych funkcji państw.\n\n\n== Zobacz też ==\nKultura Olduvai\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nThe Olduvai Theory of Industrial Civilization (aktualizowana strona nt. teorii)\n\"The Post-Petroleum Paradigm—and Population\" by Walter Youngquist (1999). dieoff.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2003-06-04)].\n\"Forecast of Oil and Gas Supply to 2050\" by Jean Laherrere (2003) (plik PDF)\n\"2006 Long-Term Reliability Assessment\" from the North American Electric Reliability Council (NERC)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Unia Eurazjatycka\n\nUnia Eurazjatycka lub Unia Euroazjatycka (EAU) – proponowana gospodarcza i polityczna unia Rosji, Kazachstanu, Białorusi, Kirgistanu i Tadżykistanu. Idea wzorowana na Unii Europejskiej miałaby być częściowo oparta na już istniejących (lub proponowanych) kilku formach współpracy, m.in.: Euroazjatyckiej Wspólnocie Gospodarczej, Unii Celnej Białorusi, Kazachstanu i Rosji, Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, Wspólnocie Niepodległych Państw, Związku Rosji i Białorusi, Unii Europejsko-Azjatyckiej.\n\n\n== Idea ==\nPierwszy pomysł utworzenia Unii Eurazjatyckiej zaproponowany został przez prezydenta Kazachstanu Nursułtana Nazarbajewa podczas jego przemówienia w Moskwie w 1994 r. W październiku 2011 r. idea powróciła w formie skonkretyzowanych planów Władimira Putina. W 2013 roku liderzy polityczni Białorusi i Kazachstanu oświadczyli, że nie mają zamiarów tworzenia Unii Euroazjatyckiej.\n\n\n== Działania ==\nJednym z pierwszych kroków do utworzenia pełnej unii jest Eurazjatycka Przestrzeń Gospodarcza (lub Eurazjatycki Obszar Gospodarczy). Układ o EaPG wszedł w życie 1 stycznia 2012 r., 29 maja 2014 roku utworzono Euroazjatycką Unię Gospodarczą.\n\n\n== Struktury ==\nGłównym organem EAU miałaby być Komisja Eurazjatycka wzorowana na Komisji Europejskiej. Siedzibą KEA byłaby Moskwa.\n\n\n== Zobacz też ==\neurazjatyzm\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Winda kosmiczna\n\nWinda kosmiczna – proponowana konstrukcja, służąca do wynoszenia obiektów z powierzchni ciała niebieskiego w przestrzeń kosmiczną. W literaturze nazywana również satelitą na uwięzi, kosmicznym mostem lub wieżą orbitalną.\nIstnieje kilka koncepcji działania takiej windy. Najpopularniejsza zakłada opuszczenie z satelity na orbicie geostacjonarnej liny lub wstęgi, aż do powierzchni ciała niebieskiego. Odpowiednio zaprojektowane pojazdy mogłyby wspinać się po tej linie, osiągając orbitę znacznie taniej niż przy użyciu rakiet. Budowa takiej windy na Ziemi wymagałaby jednak liny, która nie zerwałaby się pod własnym ciężarem na długości 36 tysięcy kilometrów. Żadne współcześnie wytwarzane materiały nie spełniają tego wymagania. Potencjalnie jednak włókna wykonane z nanorurek węglowych lub olbrzymich rurek węglowych mogłyby je spełnić. Do zbudowania wind na ciałach o mniejszej grawitacji, takich jak Mars albo Księżyc, wystarczyłyby jednak liny z dostępnych już materiałów.\n\n\n== Konstrukcja ==\n\nWiększość projektów windy kosmicznej zawiera jako najistotniejsze elementy podstawę, linę, pojazdy wspinające i przeciwwagę.\n\n\n=== Podstawa ===\nŚrodek ciężkości windy musi znajdować się na orbicie geostacjonarnej (około 35 786 km nad równikiem). Punkt zakotwiczenia liny powinien być zatem położony blisko równika, aby zminimalizować dodatkowe naprężenia. Tam też należy umieścić większość infrastruktury niezbędnej do obsługiwania windy, w szczególności załadunku i rozładunku pojazdów wspinających. Projektanci podstawy zasadniczo rozważają dwa jej typy: mobilną i stacjonarną. Mobilne podstawy na ogół są projektowane jako wielkie pływające konstrukcje. Stacjonarne podstawy to zwykle budowle umieszczone na dużych wysokościach nad poziomem morza.\nPrzewagą konstrukcji pływających jest ich zdolność do unikania największych burz i huraganów. Ponadto dają większą swobodę w wyborze miejsca dla windy. Z drugiej strony konstrukcje naziemne mają łatwiejszy dostęp do materiałów i energii oraz wymagają nieco krótszej liny. Różnica długości jest co prawda minimalna (na ogół nie więcej niż kilka kilometrów), ale wpływa na wymagania wytrzymałościowe dla liny. W bardziej ambitnej wersji windy naziemna konstrukcja byłaby wystarczająco wysoka, żeby osłonić windę przed warunkami atmosferycznymi.\n\n\n=== Lina ===\nLina łącząca satelitę z podstawą musi zostać wykonana z materiału o gigantycznej wytrzymałości na rozciąganie i możliwie małej gęstości. Aby zrównoważyć naprężenia, grubość liny powinna powoli rosnąć wraz z wysokością i osiągać maksimum na wysokości orbity geostacjonarnej. Aby koszty całej windy były akceptowalne, grubość nie może wzrosnąć zbyt wiele razy. Oznacza to, że potrzebny jest tani i lekki materiał o wytrzymałości na rozciąganie rzędu 30-50 MN·m/kg, co oznaczałoby konieczność wzrostu średnicy 2-3 krotnie. Dla współczynnika wynoszącego 10 MN·m/kg potrzebne byłoby już kilkunastokrotne zwiększenie średnicy.\nDla porównania: dla najlepszej stali współczynnik ten wynosi poniżej 1 MN·m/kg, dla Kevlaru do 2 MN·m/kg, natomiast dla włókna wykonanego z czystego diamentu wyniósłby około 6-8 MN·m/kg.\nNanorurki węglowe są obecnie jednymi z najwytrzymalszych znanych materiałów i teoretycznie mogłyby spełnić stawiane tu wymagania. W obecnej chwili nie ma jednak jeszcze technologii wytwarzania ich w wystarczająco dużych ilościach i w żądanej postaci. Teoretyczne obliczenia wskazują na możliwość osiągnięcia powyżej 100 MN·m/kg, a najwyższy do tej pory zmierzony wynik to 63 GPa, co w połączeniu z niewielką gęstością oznacza około 40 MN·m/kg. Obecnie prowadzone są intensywne badania nad uzyskiwaniem dłuższych i czystszych nanorurek, oraz nad łączeniem ich w wytrzymałe włókna.\nWśród znanych obecnie materiałów największy iloraz wytrzymałości na rozciąganie przez gęstość mają olbrzymie rurki węglowe – rzędu 60 MN·m/kg. Spełniają one wymagania do stworzenia windy kosmicznej, pod warunkiem że udałoby się wyprodukować wystarczająco długie włókna zachowując ich własności.\n\n\n==== Kształt liny ====\nZ powodu różnicy naprężeń na różnych wysokościach, grubość liny będzie musiała się zmieniać w ściśle określony sposób, tak aby oprócz wynoszonego ładunku utrzymywać ciężar liny poniżej. Uwzględniając grawitację i siłę odśrodkową, można pokazać, że przekrój liny powinien zmieniać się z wysokością zgodnie z równaniem całkowym, które wyprowadzimy ze wzorów podanych w orbita geostacjonarna:\n\n  \n    \n      \n        s\n        f\n        (\n        x\n        )\n        =\n        \n          ∫\n          \n            b\n          \n          \n            x\n          \n        \n        ρ\n        f\n        (\n        r\n        )\n        \n          (\n          \n            \n              \n                \n                  G\n                  M\n                \n                \n                  r\n                  \n                    2\n                  \n                \n              \n            \n            −\n            \n              ω\n              \n                2\n              \n            \n            r\n          \n          )\n        \n        \n        d\n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle sf(x)=\\int \\limits _{b}^{x}\\rho f(r)\\left({\\frac {GM}{r^{2}}}-\\omega ^{2}r\\right)\\,dr}\n  \n\n  \n    \n      \n        f\n        (\n        b\n        )\n        =\n        c\n      \n    \n    {\\displaystyle f(b)=c}\n  \n\nOdpowiednie symbole oznaczają:\n\n  \n    \n      \n        f\n      \n    \n    {\\displaystyle f}\n  \n – funkcja przekroju liny w zależności od odległości od środka Ziemi;\n\n  \n    \n      \n        ρ\n      \n    \n    {\\displaystyle \\rho }\n  \n – gęstość materiału, z którego zrobiona jest lina;\n\n  \n    \n      \n        s\n      \n    \n    {\\displaystyle s}\n  \n – wytrzymałość liny na rozciąganie;\n\n  \n    \n      \n        ω\n      \n    \n    {\\displaystyle \\omega }\n  \n – prędkość obrotową Ziemi (7,292 × 10−5 rad/s);\n\n  \n    \n      \n        b\n      \n    \n    {\\displaystyle b}\n  \n – odległość punktu zaczepienia od środka Ziemi. Dla punktu znajdującego się przy powierzchni na równiku równa 6378 km;\n\n  \n    \n      \n        G\n        M\n      \n    \n    {\\displaystyle GM}\n  \n – stała grawitacyjna przemnożona przez masę Ziemi. Iloczyn, zależny tylko od masy planety, zwany jest współczynnikiem grawitacyjnym ciała, dla Ziemi jest on równy 398600;\n\n  \n    \n      \n        c\n      \n    \n    {\\displaystyle c}\n  \n – jest masą kabiny, czyli wytrzymałością dolnego krańca liny.\n\n\n=== Ładunki wjeżdżające ===\nZ uwagi na zmienną grubość liny, winda kosmiczna nie mogłaby wciągać ładunków w standardowy sposób, przez wciąganie całej liny. Zamiast tego proponuje się użycie samodzielnych pojazdów wjeżdżających po linie. Ich sposób wspinania się mógłby być różnoraki: od rolek obejmujących linę, przez różne rodzaje haków, do poduszki magnetycznej.\nGłównym problemem będzie zasilanie takich pojazdów. Jeśli musiałyby zabierać ze sobą paliwo na całą drogę, zysk z użycia windy byłby niewielki (co najwyżej związany z możliwością użycia energii atomowej i z uzyskiwaniem przez pojazdy dodatkowego momentu pędu od Ziemi). Dlatego rozważa się zasilanie ich za pomocą wiązki laserowej lub mikrofalowej wysyłanej z powierzchni. Istnieje też możliwość przekazywania energii bezpośrednio za pomocą liny. Część projektów zakłada przekazywanie części energii wjeżdżającym wagonom przez zjeżdżające.\nCzęstotliwość kursowania pojazdów musiałaby być dobrana tak aby nie przekroczyć wytrzymałości liny. Najsłabszym punktem będzie zamocowanie przy powierzchni – wagon znajdujący się wyżej obciążałby już linę proporcjonalnie mniej w miarę wzrostu grubości liny, spadku ciążenia i wzrostu siły odśrodkowej. Ponieważ mniejsze pojazdy dawałyby znacznie większe możliwości w kontrolowaniu naprężeń, sugeruje się użycie ich jak najmniejszych, na ile pozwoli na to technologia i konieczność uzyskiwania przez nie odpowiednich prędkości.\n\n\n=== Przeciwwaga ===\nSą dwie główne metody uzyskania środka ciężkości windy na orbicie geostacjonarnej: przyholowanie na orbitę, nieco powyżej geostacjonarnej, dużego obiektu (np. asteroidy) i przymocowanie windy do niego, lub rozciągnięcie liny daleko poza tę orbitę. Druga możliwość wymaga znacznie więcej liny (144 000 km), ale jest też znacznie prostsza w realizacji. Dodatkowo daje możliwość użycia liny do wystrzeliwania pojazdów na odległe misje kosmiczne. Kontynuując wspinaczkę powyżej orbity geostacjonarnej, na przeciwległym końcu liny pojazdy opuszczałyby windę z prędkością pozwalającą na osiągnięcie orbity Saturna (a przy użyciu asysty grawitacyjnej nawet dalszych planet).\nJedno rozwiązanie nie wyklucza drugiego. Im dalej od orbity geostacjonarnej jest masa, tym mniej jej potrzeba. Do masy umieszczonej na orbicie można później dołączyć linę rozciągniętą w przeciwnym kierunku, która w takiej sytuacji mogłaby nawet być dłuższa i umożliwiać nadawanie pojazdom większych prędkości.\n\n\n== Działanie windy ==\n\nŁadunek wjeżdżający windą nabierałby nie tylko wysokości, ale również prędkości w poziomie, proporcjonalnej do odległości od środka Ziemi. Tym samym uzyskiwałby moment pędu, zabierając go Ziemi. Wciągając się po linie, pojazd ciągnąłby ją dodatkowo lekko w kierunku zachodnim (przeciwnie do jej ruchu obrotowego). Przy prędkości 200 km/h oznaczałoby to odchylenie dolnej partii liny o około 1 stopień od pionu. Naprężona lina ciągnęłaby pojazd na wschód, przenosząc tę siłę na podstawę, ciągnąc ją na zachód. Odwrotne siły działałyby przy zjeżdżaniu ładunku z orbity. W obu przypadkach naciąg liny wywołany siłą odśrodkową działającą na przeciwwagę przeciwdziałałby odchyleniu windy od pionu.\nPowyżej orbity geostacjonarnej ładunek byłby wypychany w górę liny przez samą siłę odśrodkową. Jeśli rozpędzałby się swobodnie do końca przeciwwagi, przekazany mu przez ten czas moment pędu przełożyłby się na prędkość pozwalającą opuścić pole grawitacyjne Ziemi i dolecieć aż do Saturna. Aby uzyskiwać jeszcze większe prędkości, można zaprojektować dłuższą przeciwwagę (np. z cieńszej liny). Należałoby przy tym jednak uwzględnić obecność Księżyca i jego wpływ na windę.\n\n\n== Windy poza Ziemią ==\nWindy kosmiczne mogą być oczywiście budowane również poza Ziemią, na orbitach stacjonarnych nad innymi planetami, księżycami i asteroidami.\nZbudowanie windy na Marsie mogłoby okazać się nawet prostsze niż na Ziemi. Mars ma masę dziewięciokrotnie mniejszą niż Ziemia, a obraca się mniej więcej z tą samą prędkością. Orbita stacjonarna jest tam więc na dwukrotnie mniejszej wysokości, a więc potencjalna winda byłaby odpowiednio krótsza. Ponadto niższe ciążenie (38% ziemskiego przy powierzchni) wpływa na wymaganą wytrzymałość liny – wystarczyłaby mniej więcej czterokrotnie słabsza (8 MJ/kg). Unikalnym problemem na Marsie może okazać się jego księżyc Fobos, którego orbita przecinałaby się z windą. Ponieważ nachylenie orbity Fobosa wynosi 1 stopień, możliwym rozwiązaniem byłoby odsunięcie podstawy windy kilka stopni (np. 5) od równika. Przełożyłoby się to na nieznacznie większe naprężenia, ale uniemożliwiłoby kolizję.\nSkonstruowanie windy na Księżycu napotyka na inne problemy. Co prawda Księżyc ma znacznie mniejszą masę, ale jest zwrócony zawsze tą samą stroną w kierunku Ziemi. Oznacza to że środek ciężkości potencjalnej windy musiałby znajdować się w punkcie gdzie siły odśrodkowe równoważą siły grawitacji Ziemi i Księżyca. Punktów takich jest tylko kilka (w porównaniu z nieskończoną liczbą punktów na orbicie geostacjonarnej Ziemi). Noszą nazwę punktów Lagrange’a. Windy mogłyby zostać umieszczone w punkcie L1 (po stronie Ziemi) lub L2 (po przeciwnej stronie, aby ułatwić podróże w daleki kosmos). Odległość tych punktów od Księżyca wynosi około 60 000 km, ale bez dodatkowej masy w tych punktach długość całej windy musiałaby wynosić odpowiednio 290 000 km (dla punktu L1) i 525 000 km (dla punktu L2). Na szczęście wymagania na wytrzymałość tych lin byłyby tu jeszcze mniejsze niż w przypadku Marsa.\nMerkury i Wenus obracają się na tyle wolno, że umieszczanie nad nimi wind będzie prawdopodobnie nieopłacalne. Orbita stacjonarna Merkurego znajduje się na wysokości 243 000 km, a Wenus aż 1 476 000 km. Z kolei gazowe giganty mają zbyt dużą grawitację, by dało się tam umieścić windę. Realne natomiast wydaje się konstruowanie wind na niektórych ich księżycach.\nDuże, szybko obracające się asteroidy mogłyby być również dobrym miejscem na umieszczanie wind. Pozwalałoby to na wygodne wyrzucanie dużych partii materiału z ich powierzchni w żądanym kierunku. Z kolei sprowadzanie materiału na ich powierzchnię mogłoby służyć jako źródło energii, szczególnie na dalekich orbitach, gdzie światło Słońca jest słabe.\n\n\n== Budowa windy ==\nRakiety kosmiczne są bardzo kosztownym sposobem wynoszenia ładunków w kosmos. Aby zminimalizować koszty budowy windy, zakłada się początkowe wyniesienie możliwie lekkiego „zaczątka” windy, który mógłby posłużyć do wyniesienia reszty jej masy, działając sam jak winda kosmiczna.\nMinimalną masę startową szacuje się na 20 ton. Masę taką można obecnie wynieść na orbitę jednym kursem. Byłby to zwój cienkiej liny (kilkadziesiąt mikrometrów przekroju), zdolnej do utrzymania poza swoją masą dodatkowych kilkudziesięciu kilogramów. Z orbity geostacjonarnej należałoby rozpocząć rozwijanie liny wystrzeliwując jej koniec w takim kierunku by umieścić go na niższej orbicie. Gdy różne partie liny będą znajdowały się na różnych orbitach, siły pływowe spowodują dalsze jej rozwijanie. Po osiągnięciu górnych warstw atmosfery dolny koniec liny będzie silniej hamowany, aż w końcu zbliży się do powierzchni Ziemi. Wtedy należy przechwycić go w powietrzu i zamocować do przygotowanej podstawy.\nPo tej linie miniaturowe pojazdy wnosiłyby kolejne porcje materiału, wzmacniając ją i umożliwiając wjazd coraz większym pojazdom. Osiągnięcie pełnej przepustowości zajęłoby w ten sposób kilka miesięcy.\n\n\n== Możliwe problemy ==\nJak każda duża konstrukcja, winda kosmiczna będzie narażona na różnorakie trudności, przed którymi należy się wcześniej zabezpieczyć.\nPierwszym problemem są satelity. Każdy obiekt na orbicie Ziemi innej niż geostacjonarna, prędzej czy później znajdzie się na kursie kolizyjnym z windą. O ile większość działających satelitów ma możliwość uniknięcia zderzenia przez drobną zmianę kursu, wszelkie kosmiczne śmieci będą musiały być wcześniej usunięte w inny sposób. Przy uważnym monitorowaniu obszaru wokół windy, użycie „miotły laserowej” powinno rozwiązać ten problem.\nDrugim i poważniejszym problemem są meteoroidy, nadlatujące z losowych kierunków i z większą prędkością niż kosmiczne śmieci. Należy się spodziewać, że kosmiczna winda będzie raz na jakiś czas trafiana, niezależnie od wprowadzonych zabezpieczeń. Między innymi dlatego postuluje się zastąpienie jednej grubszej liny zestawem mniejszych, oddalonych od siebie i połączonych linami poprzecznymi. Po zerwaniu jednej lub dwóch z nich pozostałe mogłyby utrzymać ciężar windy do czasu naprawienia szkód.\nNajwiększym problemem są meteoroidy o małych rozmiarach (poniżej milimetra), występujące w dużych ilościach na pewnych wysokościach. Ich unikanie będzie niemożliwe i będą powodowały ciągłe uszkadzanie fragmentów liny. Aby przedłużyć trwałość liny i umożliwić nieprzerwane działanie windy proponuje się plecenie poszczególnych włókien w postaci wąskich sieci, które są mniej wrażliwe na przebijanie niż spójne taśmy. Komplikuje to dodatkowo problem wytworzenia wystarczająco wytrzymałego włókna. Według niektórych analiz, statystyczna ilość defektów które muszą się pojawić w procesie produkcji, obniży wytrzymałość nanorurek poniżej poziomu wymaganego przez konstrukcję.\nW obrębie atmosfery dochodzą dodatkowe problemy związane z korozją i warunkami pogodowymi. Korozja może być szczególnie aktywna w termosferze, gdzie występuje tlen atomowy. Na tym obszarze prawdopodobnie potrzebne będzie dodanie odpowiedniego pokrycia na włókno, co powiększy proporcjonalnie masę windy. Na mniejszych wysokościach groźne mogą być burze i huragany. Mobilna podstawa mogłaby umożliwić unikanie najgroźniejszych z nich. W przypadku podstawy stacjonarnej pozostaje użycie nieprzewodzącej liny i umożliwienie jej swobodnego obracania się dla zmniejszenia naprężeń związanych z wiatrem. Kosztowniejsze projekty zakładają zamiast tego przymocowanie liny do szczytu bardzo wysokiej i wytrzymałej wieży, która przyjmowałaby na siebie niekorzystne warunki pogodowe.\n\n\n=== W przypadku katastrofy ===\nJeśli pomimo wszelkich zabezpieczeń nastąpi zerwanie liny, możliwe scenariusze będą zależały od tego na jakiej stanie się to wysokości. W przypadku uszkodzenia przy samej podstawie, winda pod wpływem siły odśrodkowej przesunie się na nieco wyższą orbitę. Wynika to z faktu, że lina będzie utrzymywana w lekkim napięciu, aby każdy kolejny pojazd nie powodował ściągania całej struktury w dół. W teorii luźny koniec powinno dać się na powrót przymocować do podstawy. Może to jednak być trudne w realizacji, i niektórzy sugerują w takiej sytuacji opuszczenie z orbity nowej liny.\nJeśli zerwanie nastąpi na większej wysokości, dolna część liny opadnie na Ziemię, podczas gdy górna powędruje na wyższą orbitę. Wbrew spotykanym w literaturze wizjom (np. w Trylogii marsjańskiej Robinsona), spadająca lina nie powinna wyrządzić wielkich szkód na powierzchni. Z uwagi na swoją małą gęstość, lina w znacznej większości ulegnie spaleniu w atmosferze. Do Ziemi dotrą najwyżej niewielkie jej fragmenty. Górna część windy, po ponownym umieszczeniu na właściwej orbicie może posłużyć do opuszczenia nowej liny. Uszkodzenie powyżej orbity geostacjonarnej, w obszarze „przeciwwagi”, spowoduje opadnięcie na Ziemię całej dolnej części, łącznie ze stacją na orbicie geostacjonarnej. Symulacje pokazują, że w takiej sytuacji lina zadziała jak proca, przechylając się i zwiększając naprężenie do momentu zerwania w drugim miejscu i wyrzucenia centralnej stacji poza orbitę.\nWszelkie pojazdy znajdujące się w chwili katastrofy na opadającej części windy również wejdą w atmosferę. Ponieważ i tak muszą one jednak być przygotowane na ewentualność odpadnięcia od liny, powinny być konstruowane z uwzględnieniem takiego scenariusza.\nPojazd, który w chwili odpadnięcia (lub zerwania liny) znajduje się poniżej około 23 000 km, wchodzi w atmosferę i w końcu spala się w niej lub spada na Ziemię. Powyżej tej krytycznej wysokości, jego orbita będzie w całości przebiegać ponad atmosferą, co pozwoli mu dokonać pełnego okrążenia wokół Ziemi. Po jego wykonaniu nie trafi już na windę (która w tym czasie przemieści się), ale może zostać przechwycony przez umieszczony w międzyczasie w odpowiednim miejscu pojazd kosmiczny.\nOdpadając na wysokości orbity geostacjonarnej pojazd pozostaje nieruchomy względem windy, będąc razem z nią na tej samej orbicie. Odpadając wyżej, będzie wchodził na coraz bardziej wydłużone orbity eliptyczne z najniższym punktem w punkcie startu. Wreszcie powyżej mniej więcej 47 000 km jego prędkość będzie już większa od prędkości ucieczki z Ziemi i wyrwie się on z orbity, stając się satelitą Słońca. W takim przypadku uratowanie pojazdu i jego ewentualnej załogi byłoby przy obecnych środkach niewykonalne.\n\n\n=== Pasy Van Allena ===\n\nWinda kosmiczna przechodziłaby przez pasy radiacyjne i wynoszone ładunki musiałyby spędzać w nich znacznie więcej czasu niż szybko poruszające się rakiety. Nie stanowi to problemu dla większości ładunków, jednak ludzie i inne żywe istoty musiałyby prawdopodobnie podróżować w specjalnie osłoniętych wagonach, aby uniknąć śmiertelnych dawek promieniowania. Osłony same mogłyby być częścią użytecznego ładunku, zawierając wodę, żywność lub elementy konstrukcyjne.\nMożliwe też, że z uwagi na stosunkowo długi czas podróży, ludzie i tak będą podróżowali na orbitę za pomocą rakiet, a winda będzie służyła jedynie do przewożenia ładunków.\n\n\n== Kwestie polityczne i ekonomiczne ==\nAby zbudować pierwszą windę kosmiczną, trzeba najpierw ustalić sposób finansowania jej budowy, zarządzania nią i struktury własności. Jest to kosztowne przedsięwzięcie (szacowane na 6,2 miliardów dolarów przy odniesieniu do cen z roku 2004), które nie zwróci się szybciej niż w ciągu dziesięciu lat. Jest to koszt porównywalny z kosztami dużych międzynarodowych projektów, takich jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS) lub ITER. Bogatsze państwo lub konsorcjum kilku mniejszych mogłoby w taki projekt zainwestować. Faktycznie już teraz zainteresowanie wyraziło kilka firm i agencji. Powstały również ośrodki badawcze zajmujące się głównie tą tematyką, m.in. LiftPort Group.\nZ punktu widzenia politycznego, projekt o tej skali powinien być realizowany w ramach partnerstwa wielu państw. Winda kosmiczna niewątpliwie ma zastosowanie wojskowe, pozwalając tanio umieszczać w kosmosie obiekty militarne, umożliwiając opanowanie przestrzeni orbitalnej na podobnej zasadzie jak opanowuje się przestrzeń powietrzną. Ponadto otwiera dziedziny gospodarki dotychczas niedostępne. Eksploracja kosmosu na dużą skalę, dostęp do surowców na asteroidach i orbitalne elektrownie będą prawdopodobnie przynosić zyski tym, którzy posiadają dostęp do wind kosmicznych. Aby uniknąć destabilizującego wpływu tej technologii na gospodarkę, wkrótce po wybudowaniu pierwszej windy powinno powstać wiele kolejnych, konstruowanych już znacznie taniej przy użyciu pierwszej.\nZakładając że będzie to przedsięwzięcie międzynarodowe, należy wcześniej rozważyć wiele problemów dyplomatycznych. Gdzie będzie się znajdowała podstawa i czy będzie stanowiła obszar eksterytorialny? Jakie państwa będą mogły jej używać i jak często? Kto będzie kontrolował przestrzeń powietrzną wokół windy? Kto będzie odpowiedzialny za chronienie jej przed terroryzmem lub wrogimi państwami?\nPierwsza winda może zostać użyta do taniego zbudowania kolejnych, ale wymagałoby to od jej właścicieli zgody na rezygnację z monopolu. Bardzo prawdopodobne, że struktura własności kolejnych wind byłaby więc przeniesieniem struktury własności pierwszej z nich. Jednak w momencie gdy odpowiednia technologia będzie już dostępna, każde państwo mające dostęp do zwykłego przemysłu kosmicznego będzie mogło zbudować własną windę w zwykły sposób.\nWinda kosmiczna byłaby cennym obiektem o dużym znaczeniu strategicznym, będąc jednocześnie łatwą do uszkodzenia. Dlatego stawałaby się jednym z pierwszych celów przy każdym konflikcie z jednym z jej właścicieli. Ze względów bezpieczeństwa nie można by więc po jej zbudowaniu całkowicie zrezygnować z rozwijania innych technologii dostępu do kosmosu.\nArthur C. Clarke porównał windę kosmiczną do pierwszego transatlantyckiego kabla telegraficznego, „Projektu Apollo tamtych czasów”, ukończonego w 1866 roku, po kilku nieudanych próbach.\n\n\n== Historia ==\n\n\n=== Najstarsze idee ===\nPomysły istnienia wież sięgających Nieba można znaleźć już w Biblii, pod postacią wieży Babel i drabiny, która przyśniła się Jakubowi.\nW bardziej współczesnej postaci pomysł windy kosmicznej pochodzi od rosyjskiego naukowca Konstantina Ciołkowskiego, który zainspirowany wieżą Eiffla zaproponował wieżę sięgającą aż do orbity geostacjonarnej. Na orbicie znajdowałby się „pałac”, na końcu wrzecionowatego kabla, podtrzymującego konstrukcję.\n\n\n=== Dwudziesty wiek ===\nProjekt budowania od podstawy jest niewykonalny, ponieważ nie istnieje materiał o wystarczającej wytrzymałości na zgniatanie, aby unieść własną masę przy takiej wysokości. Minęło ponad pół wieku, zanim zaproponowano zupełnie inne podejście. Pierwszym autorem pomysłu opuszczenia windy z orbity był Jurij Artsutanow. Jego publikacja z 1960 roku uwzględniała przeciwwagę oraz kabel o zmieniającej się grubości, tak aby utrzymać stałe naprężenie na całej długości.\nStworzenie odpowiedniego kabla o długości ponad 35 tys. kilometrów jest jednak sporym wyzwaniem. W 1966 roku przeprowadzono w USA analizę, jaki materiał mógłby spełnić wymagania wytrzymałościowe. Wyniki pokazały, że musiałby być co najmniej dwukrotnie wytrzymalszy od najwytrzymalszych znanych materiałów, w tym grafitu, diamentu czy kwarcu.\nW kolejnych latach powstały analizy uwzględniające przeciwwagę o zmieniającej się grubości, analizujące wpływ Księżyca, wpływ wędrujących pojazdów na naprężenia oraz czynniki meteorologiczne. Na bazie tych idei zaproponowano również kilka zastosowań dla łączenia satelitów linami. Sama winda pozostała jednak przez kolejne lata domeną SF.\n\n\n=== Dwudziesty pierwszy wiek ===\nBadania nad nanorurkami węglowymi spowodowały odświeżenie odrzucanych wcześniej pomysłów. Bradley C. Edwards opracował kolejne analizy, uwzględniające plany umieszczenia windy, projekty pojazdów wspinających, zasilanie, unikanie kosmicznych śmieci, zakotwiczenie, ochronę przed tlenem atomowym i czynnikami meteorologicznymi, harmonogram i koszty produkcji oraz zagrożenia dla środowiska. Plany te pozwoliły mu uzyskać granty od NASA na rozwiązanie problemów inżynieryjnych.\n27 kwietnia 2005 roku, Grupa LiftPort ogłosiła budowę fabryki włókien z nanorurek, w celu rozwijania komercyjnych zastosowań takich materiałów i zebrania doświadczenia oraz funduszy koniecznych do konstrukcji windy. 9 września 2005 roku grupa uzyskała pozwolenie Administracji Powietrznej USA na wykorzystanie przestrzeni powietrznej dla testów pojazdów wspinających. 13 lutego 2006 roku grupa ogłosiła przeprowadzenie udanych testów pojazdów wspinających się po opuszczonej z balonów kompozytowej taśmie długości 1 mili, szerokości 5 centymetrów i grubości 1 milimetra.\nW celu promowania rozwoju technologii potrzebnych do zbudowania windy kosmicznej, NASA organizuje od 2005 roku zawody Elevator:2010, z nagrodami pieniężnymi wzorowanymi na Ansari X PRIZE. W zawodach tych nagrody są przyznawane za konstrukcję pojazdów wspinających, włókien i systemów zasilania. 6 listopada 2009 roku, nagrodę 900 000 dolarów zdobył w nich zespół LaserMotive, za skonstruowanie pojazdu wspinającego zasilanego naziemnym laserem, który wspiął się ze średnią prędkością 13 km/h na wysokość 900 m po linie opuszczonej ze śmigłowca.\n\n\n== W popkulturze ==\nDziałanie windy kosmicznej jest opisane w utworach science fiction:\n\nBudowa i praca windy jest głównym tematem powieści Fontanny raju Arthura C. Clarke’a (1979)\nCharles Sheffield The Web Between the Worlds\nRobert A. Heinlein Piętaszek (1982)\nKim Stanley Robinson Czerwony Mars (1993) – winda na Marsie\nDavid Gerrold Jumping Off The Planet (2000)\nJohn Scalzi Wojna starego człowieka (2005)\nJoan Slonczewski The Highest Frontier (2011)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nArthur C. Clarke, 2001:Odyseja kosmiczna – Finał, Wydawnictwo Amber, Warszawa 1997, ISBN 83-7169-355-9.\nKim StanleyK.S. Robinson Kim StanleyK.S., Czerwony Mars, EwaE. Wojtczak (tłum.), Warszawa: Prószyński i S-ka, 1998, ISBN 83-7180-056-8, OCLC 316598432 . Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nKosmiczna winda już niedługo? – artykuł na stronach AstroNews.\nLiftPort Group (ang.)\nPatent Windy kosmicznej (Google) (ang.)\nThe Space Elevator Reference (ang.)\nElevator:2010 (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "World Futures Studies Federation\n\nWorld Futures Studies Federation – globalna organizacja pozarządowa z siedzibą w Paryżu, założona w 1973 roku w celu promowania rozwoju studiów nad przyszłością jako dyscypliny badań naukowych. Od 2019 r. jej prezesem jest dr Erik F. Øverland z Norwegii. Mottem organizacji jest: Długoterminowa, szeroka perspektywa i radykalna zmiana.\n\n\n== Historia ==\nFederacja została powołana na posiedzeniu Międzynarodowej Konferencji Studiów nad Przyszłością w 1973 roku. Wśród pomysłodawców i założycieli WFSF byli m.in. Bertrand de Jouvenel, Robert Jungk oraz polski socjolog Andrzej Siciński, wieloletni członek Komitetu Polska 2000+ Polskiej Akademii Nauk.\nWFSF zajmuje się głównie sieciowaniem, upowszechnianiem i komunikacją w środowisku futurologów. Jej wizję określiła w 2005 roku prezes Eleonora Barbieri Masini: „Wizja Federacji jest tak samo aktualna dzisiaj, jak wtedy, gdy powstała. Nadal może pełnić rolę skromnego pomostu między ludźmi, którym zależy na budowaniu ludzkiego świata”. WFSF prowadzi program akredytacji studiów wyższych w dziedzinie badań nad przyszłością. Ostatnia, jubileuszowa światowa konferencja WFSF odbyła się w 2023 w Paryżu, a poprzednia w 2021 w Berlinie.\n\n\n== Związki z UNESCO ==\nUNESCO finansowało udział w wydarzeniach organizowanych przez WFSF obywateli krajów rozwijających się do końca lat dziewięćdziesiątych XX w.. Następnie wsparło organizację kursów wprowadzających w studia nad przyszłością w regionie Azji i Pacyfiku, m.in. na Fidżi w 1993 oraz na Filipinach w 1994 roku. UNESCO wspiera nadal działania WFSF, sfinansowało również kolejne wydania kursów studiów nad przyszłością, które odbyły się w Budapeszcie w latach 1999, 2001, 2003 i 2005, jak również światową konferencję WFSF w Budapeszcie w 2005.  \n\n\n== Partnerstwa ==\nWorld Futures Studies Federation współpracuje z uczelniami, organizacjami międzynarodowymi i lokalnymi organizacjami pozarządowymi. W 2021 r. mecenasem WFSF jest Uniwersytet Księcia Mohammada bin Fahda w Arabii Saudyjskiej. WFSF współpracuje też z Uniwersytetem Hawajskim, Uniwersytetem w Turku oraz Global Cities Research Institute Uniwersytetu RMIT w Melbourne, jak również z innymi międzynarodowymi grupami, takimi jak Klub Rzymski. WFSF jest również partnerem czasopisma naukowego European Journal of Futures Research.  W Polsce członkiem instytucjonalnym WFSF jest Polskie Towarzystwo Studiów nad Przyszłością.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nWorld Futures Studies Federation [online]  (ang.). strona główna serwisu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Załogowa wyprawa na Marsa\n\nZałogowa wyprawa na Marsa – element programu eksploracji Marsa, czwartej od Słońca planety Układu Słonecznego, polegający na wysłaniu na nią ludzi. Mars jest drugą najbliższą Ziemi planetą, lecz jego odległość waha się od 55 do nawet 400 milionów kilometrów – jest setki razy większa niż odległość do Księżyca.\n\n\n== Tło wyprawy ==\n\nWielu ludzi uważa, że następnym logicznym krokiem po zbadaniu Księżyca jest załogowa wyprawa na Marsa. Zwolennicy takiej wyprawy twierdzą, że człowiek mógłby wykonać znacznie więcej zadań niż zdalnie sterowane roboty. W mniejszej odległości od Ziemi znajduje się co prawda planeta Wenus (oddalona od 40 do 259 mln km), jednak temperatura na jej powierzchni sięga 480 °C. Poza tym posiada ona jedynie znikomą zawartość wody.\nZ powodu olbrzymiej odległości między Ziemią a Marsem misja taka będzie bardziej ryzykowna i kosztowna od odbywających się pod koniec lat 60. lotów na Księżyc. Mars jest ponad sto razy dalej niż Księżyc. Konieczne staje się przygotowanie zapasów i paliwa na przynajmniej kilkuletnią misję. Inne problemy to szkodliwe dla człowieka promieniowanie słoneczne i kosmiczne oraz niekorzystne efekty długotrwałego przebywania ludzi w odosobnieniu i mikrograwitacji.\nPomimo ryzyka związanego z tym przedsięwzięciem, nie brakuje twierdzeń, iż jego realizacja jest możliwa, o ile znajdą się odpowiednie fundusze (rzędu 100 miliardów dolarów). Tego typu deklaracje padają systematycznie, niemniej brak na chwilę obecną (2025) jakichkolwiek w pełni sfinansowanych programów takiej podróży, ani rozwiązań problemów technicznych, takich jak np. konieczność wytracenia prędkości statku w czasie lądowania na Marsie.\nZarówno z powodu dbałości o zdrowie załogi, jak i ekonomikę paliwa, pożądane jest maksymalne skrócenie czasu wyprawy, co jest możliwe np. z wykorzystaniem manewru transferowego Hohmanna, gdy Ziemia i Mars znajdują się w jednej linii ze Słońcem. Taka sytuacja ma miejsce średnio co 26 miesięcy. Gdy uwzględnić dodatkowo ekscentryczność obu orbit oraz wpływ na nie innych ciał niebieskich (Księżyc), otrzymujemy minimalną odległość ok. 0,38 jednostki astronomicznej (w porównaniu do 0,68 j.a. w 2026) w cyklu ok. trzynastoletnim (ostatnio w 2018, następnie w 2035).\n\n\n== Istniejące plany i deklaracje ==\n\n\n=== NASA ===\n\nW styczniu 2004 roku prezydent Stanów Zjednoczonych, George W. Bush, ogłosił inicjatywę eksploracji kosmosu przez człowieka. Zakładała ona ponowne wysłanie ludzi na Księżyc i sugerowała wysłanie człowieka na Marsa w dalszej przyszłości. W kwietniu 2010 roku prezydent Barack Obama w przemówieniu nakreślił nową wizję eksploracji kosmosu, w której rezygnuje się z lotu na Księżyc na rzecz lotów na planetoidę, na orbitę Marsa i wreszcie na Czerwoną Planetę. Za prezydentury Donalda Trumpa NASA powróciła do koncepcji lotu na Księżyc oraz do lotu na orbitę Marsa. W 2019 roku na kongresie astronautycznym ówczesny administrator NASA Jim Bridenstine powiedział, że załogowa wyprawa na Marsa może się odbyć w latach 30. XXI wieku.\nNa pokładzie pojazdu bezzałogowej misji Mars Science Laboratory zostało umieszczone urządzenie mierzące poziom radiacji na powierzchni planety. Jest to pierwsze konkretne badanie związane z przygotowaniami do załogowej wyprawy na Marsa. Innym badaniem tego typu jest eksperyment produkcji tlenu z marsjańskiej atmosfery (MOXIE), znajdujący się na pokładzie łazika Perseverance misji Mars 2020. 21 kwietnia 2021 roku NASA potwierdziła działanie instrumentu MOXIE. Jest to istotne dla przyszłych astronautów oraz rakiet, gdyż tlen może służyć do oddychania, a także jako składnik paliwa rakietowego.\nW sierpniu 2016 roku zakończyła się trwająca rok symulacja misji na Marsa. Sześciu naukowców przebywało w izolacji w kopule na górze Mauna Loa na Hawajach. W czerwcu 2023 roku w Teksasie rozpoczęła się kolejna symulacja misji marsjańskiej. Cztery osoby spędziły w zamknięciu 378 dni.\nW styczniu 2025 roku prezydent Trump wraca do koncepcji załogowej wyprawy na Marsa.\n\n\n=== SpaceX ===\nW 2016 roku szef firmy SpaceX, Elon Musk, zapowiedział stworzenie międzyplanetarnego systemu transportu, który miałby umożliwić bezzałogowy lot na Marsa w 2018 roku, a załogowy w latach 20.. W 2017 roku zapowiedział dwie misje bezzałogowe w 2022 i cztery misje, w tym dwie załogowe w 2024 roku. SpaceX konstruuje rakietę Starship o dużym udźwigu. We wrześniu 2024 Elon Musk zapowiedział lot bezzałogowy na Marsa za dwa lata, a załogowy za cztery lata. Do połowy 2025 r. rakieta jest na etapie lotów testowych. Pierwszy stopień kilkakrotnie wyniósł drugi stopień i poprawnie wylądował. Drugi stopień osiągnął wysokość suborbitalną i jest w fazie testowania różnych jego elementów. \nStarship nie jest przygotowany do lądowania, tym bardziej na Czerwonej Planecie - co czyni jakąkolwiek misję załogową z jego udziałem niemożliwą (stan na 2025 r.). Co więcej, nie istnieje - nawet na etapie koncepcji - żaden wariant Starship, który umożliwiłby jego start z Marsa i powrót na Ziemię.\n\n\n=== Lockheed Martin ===\nLockheed Martin zaproponował (ostatnio w 2017) swoją koncepcję o nazwie Mars Base Camp (MBC). Zakłada ona wysłanie na orbitę Marsa statku już w 2028. Według koncepcji MBC, na orbicie Marsa miałaby znaleźć się niewielka stacja kosmiczna (zwana właśnie \"obozem marsjańskim\") składająca się m.in. z dwóch statków typu Orion. W pierwotnej wersji koncepcja ta nie zakładała wcale lądowania na planecie, nowsze jej wersje wspominają jednakże dodanie do MBC lądownika przygotowanego do krótkich misji (dwa tygodnie). Całość projektu pozostaje w fazie koncepcyjnej/ofertowej (stan na 2025); jej realizacja - ze względu na użycie m.in. Orion oraz specjalnie zaprojektowanych modułów z nim kompatybilnych - wymagałaby udziału NASA.\n\n\n=== Rosja/Chiny ===\nW roku 2010 rozpoczął się w Rosji główny etap projektu MARS-500 polegający na symulacji na Ziemi warunków długotrwałej izolacji i pracy załogi. Wybranych zostało sześciu ochotników, którzy spędzili w odosobnieniu 520 dni.\nPo udanym lądowaniu sondy Tianwen-1 Chiny zapowiedziały misję załogową. Ma ona wystartować w 2033 roku.\n\n\n=== ESA ===\nEuropejska Agencja Kosmiczna planowała wysłać człowieka na Marsa około 2030 roku w ramach programu Aurora. Poprzedzić je miał powrót człowieka na Księżyc około roku 2020. W związku z nieudaną misją Beagle 2 z planów tych zrezygnowano. \nW  2025 r. ESA cytowała elementy misji Mars Sample Return (MSR),  takie jak konstruowany przez siebie pojazd ERO (\"Earth Return Orbiter\") jako wartościowe dla misji załogowej . MSR, planowana jako pierwsza w historii misja obejmująca powrót z Marsa na Ziemię, obejmowała  bowiem pomiar całkowitej dawki promieniowania kosmicznego otrzymanej w czasie misji: pomiaru tego miał dokonać statek ERO. Obecny status misji MSR jest jednak niejasny .\n\n\n== Historia proponowanych projektów ==\n\n\n=== Wczesne propozycje ===\nDas Marsprojekt – pierwszy projekt autorstwa Wernera von Brauna z 1952 roku; 70-osobowa załoga na pokładzie 10 olbrzymich statków odbywa trwającą w sumie trzy lata podróż na Marsa\nMPK – pierwszy radziecki projekt z lat 1956–1957\nMars Expedition – modyfikacja projektu von Brauna z 1952 roku powstała w roku 1956; dwa statki zabierają 12 osób, zaś masa tych statków zmniejszona została o połowę\nRaport 90-dniowy – raport wykonany z inicjatywy nowej polityki G. Busha; zakładał budowę całej orbitalnej infrastruktury i spotkał się z dezaprobatą Kongresu USA ze względu na gigantyczne koszty przedsięwzięcia\nMars Direct – projekt R. Zubrina i D. Bakera opisany w książce „The Case For Mars” (Czas Marsa); innowacyjnym pomysłem było wykorzystanie instalacji do produkcji paliwa na powrót z marsjańskich zasobów\nMars Semi-Direct – zmodyfikowana przez NASA wersja projektu Mars Direct\nDesign Reference Mission – kolejne wersje stworzone przez NASA na bazie projektu Mars Direct pod koniec lat 90., oznaczane skrótem DRM; powstały trzy wersje oznaczane symbolami 1.0 (1993 rok), 3.0 (1996) oraz 4.0 (1998).\nDesign Reference Architecture 5.0 – wersja projektu bazująca na elementach skasowanego programu Constellation.\n\n\n=== Mars Direct ===\nProjekt zakłada wysłanie w pierwszej kolejności pojazdu powrotnego (Earth Return Vehicle, ERV) oraz orbitera. ERV wyląduje w przygotowanym miejscu na Marsie i zacznie produkcję paliwa z substancji dostępnych na powierzchni. Po kilku miesiącach zostanie wystrzelony właściwy statek z załogą i drugi ERV z orbiterem, dla następnych ekspedycji. Lądownik wyląduje w pobliżu pierwszego ERV, a załoga przeprowadzi badania i położy podwaliny pod budowę przyszłej bazy. Po pewnym czasie drugi ERV powinien również wylądować w pobliżu bazy. Podczas drogi powrotnej pierwszy ERV połączy się na orbicie z orbiterem i rozpocznie lot na Ziemię. W odpowiednich odstępach czasu wysyłane będą kolejne lądowniki, które zostaną połączone przez astronautów w kompleks mieszkaniowy i produkcyjny.\n\n\n=== Design Reference Architecture 5.0 ===\n\nW 2007 roku NASA wyjawiła pewne szczegóły załogowej misji na Marsa. Proponuje się użycie sześciu rakiet Ares V oraz jednej rakiety Ares I. Plan wygląda następująco: Pierwsza rakieta leci z Habitatem (moduł mieszkalny), druga rakieta leci z modułem EDS i paliwem na wysłanie tej pierwszej do Marsa. Obie rakiety łączą się na niskiej orbicie okołoziemskiej (LEO). Trzecia rakieta leci z lądownikiem, który służy jedynie na przemieszczenie się załogi z orbity okołomarsjańskiej na powierzchnię planety i z powrotem. Czwarta rakieta ma moduł EDS i paliwo na wysłanie tej trzeciej na orbitę okołomarsjańską. Potem następuje 26 miesięcy przerwy. Następnie leci piąta rakieta ze statkiem transferowym (Mars Transfer Vehicle, MTV) i szósta rakieta z modułem EDS i paliwem na wysłanie tej piątej na Marsa. W końcu leci siódma ostatnia rakieta z załogą: Ares I. Łączą się na orbicie LEO i lecą około 200 dni w stronę Czerwonej Planety. Na orbicie okołomarsjańskiej załoga przesiada się do lądownika, który tam od miesięcy czekał i pozostawia na orbicie MTV lądując w pobliżu Habitatu. Załoga pozostaje na powierzchni około 500 dni, po czym startuje tym samym lądownikiem na orbitę, gdzie przesiada się do MTV, którym znów po 200 dniach podróży wraca bezpiecznie na Ziemię.\nW 2009 roku dodano siódmą rakietę Ares V potrzebną do zabrania paliwa dla MTV na drogę powrotną.\n\n\n=== Journey to Mars ===\nW 2015 roku NASA opublikowała plan eksploracji Marsa. Podzieliła go na trzy fazy. Pierwszą jest wykorzystanie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej do 2024 roku. Druga faza obejmuje takie przedsięwzięcia jak przechwycenie asteroidy. Trzecia faza to uniezależnienie się od zasobów Ziemi realizowane poprzez długotrwałe misje na powierzchni Czerwonej Planety.\n\n\n=== Gateway i Deep Space Transport ===\nW marcu 2017 roku NASA ogłosiła plany eksploracji Marsa. Planuje się zbudowanie stacji kosmicznej Gateway na orbicie wokółksiężycowej w latach 2022–2026. W roku 2033 na orbitę Marsa zostanie wysłana stacja kosmiczna Deep Space Transport (DST) z 4-osobową załogą na pokładzie. W tym celu wykorzystana zostanie rakieta SLS i statek Orion.\n\n\n=== Mars Orbital/Surface Mission ===\nW październiku 2017 roku zaproponowano trwającą około 1000 dni misję orbitalną (Mars Orbital Mission) i następną po niej misję powierzchniową (Mars Surface Mission) jako koncept do dalszego rozwoju.\n\n\n=== Strategic Analys Cycle 2021 ===\nW 2022 powstał koncept załogowej misji na Marsa. Lądowanie miałoby się odbyć w 2039. Z 4-osobowej załogi dwie osoby lądują na powierzchni na 30 soli, zaś dwie pozostają na orbicie w DST.\n\n\n=== NASA Crewed Mars Mission Architecture ===\nW 2024 roku NASA opublikowała szereg dokumentów dotyczących załogowej misji na Marsa. Planuje się użycie 16 rakiet SLS. Lądowanie byłoby w 2040.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nbadania Marsa\nMars-500\nThe Mars Society\nmożliwości eksploatacji Marsa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRobert Zubrin, Richard Wagner: Czas Marsa. Warszawa, 1997. ISBN 83-7180-037-1.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nThe Reference Mission. [dostęp 2010-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-27)]. (ang.). – obszerny projekt NASA z 1997 roku (DRM 3.0)\nReference Mission Version 3.0. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-12-28)]. (ang.). – uaktualnienie z 1998 roku (DRM 4.0)\nMars Expeditions (ang.) – lista wszystkich projektów marsjańskich ekspedycji do roku 2006\nHuman Exploration of Mars, Design Reference Architecture 5.0, Addendum #2 – DRA 5.0 (marzec 2014)\nAnimacja DRA 5.0\nReport of the 90-Day Study on Human Exploration of the Moon and Mars Raport 90-dniowy (1989)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zielony Mur Chiński\n\nZielony Mur Chiński (chiń. upr. 三北防护林; chiń. trad. 三北防護林; pinyin Sānběi Fánghùlín) – znany także jako \"Wielki Zielony Mur Chiński\" będzie serią sztucznie wyhodowanych pasów leśnych w Chińskiej Republice Ludowej, zaprojektowanych celem ograniczenia ekspansji pustyni Gobi. Zgodnie z planami projekt ma zostać dokończony około roku 2050, docelowa długość to 4500 km. \n\n\n== Wobec rozrostu pustyni Gobi ==\nKażdego roku pustynia Gobi zwiększa swój obszar o 3600 km², zajmując miejsce użytków zielonych Chin. Burze piaskowe, których siła rokrocznie się wzmaga, pokrywają osadami eolicznymi 2000 km² żyznych gleb każdego roku. Powodują także rolnicze reperkusje w pobliskich państwach, jak Japonia, Korea Północna i Południowa.\nZielony Mur Chiński to długofalowy projekt rozpoczęty w 1978 roku, mający na celu izolowanie terenów pustynnych, spowalnianie lub powstrzymywanie pustynnienia oraz powiększenie powierzchni leśnej północnych Chin z 5 do 15 procent.\n\n\n== Metodologia i przebieg prac ==\nOstatnia, czwarta faza projektu, rozpoczęta w 2003 roku, składa się z dwóch etapów: zasiewu roślin przy użyciu środków lotniczych, prowadzącego do pokrycia roślinnością szerokich połaci mało żyznego gruntu oraz zastosowania finansowych zachęt dla rolników sadzących drzewa i krzewy na jałowym terenie. Zaplanowane jest wprowadzenie wartego 1,2 mld dolarów programu nadzoru (łącznie z mapowaniem i bazą danych). \"Ściana\" będzie obejmowała pas roślin przystosowanych do suchych terenów, zasadzonych na planie szachownicy, którego celem będzie stabilizacja wydm. Obok roślinności wzniesione zostaną platformy żwirowe, powstrzymujące transport piasku i przyśpieszające tworzenie się próchnicy glebowej. Drzewa mają także służyć jako tarcze przeciw burzom pyłowym.\n\n\n== Dotychczasowe wyniki ==\nW 2009 roku powierzchnia leśna zajmowała 500 tys. km² (zwiększając odsetek z 12% do 18% całkowitej powierzchni Chin). Uczyniło to Zielony Mur największym sztucznym lasem na świecie. Jednakże, z zasadzonych 53 tys. hektarów wymarła czwarta część, a wiele z pozostałej części to drzewa karłowate, które nie są zdolne chronić gleby. Burze śnieżne w 2008 roku zniszczyły 10% nowo zasadzonego lasu, w wyniku czego Bank Światowy poradził Chinom, aby skoncentrowały się raczej na jakości, niż na ilości sadzonych gatunków.\n\n\n== Problemy ==\nCiągle obecna w opinii publicznej jest debata na temat efektywności projektu. Jeśli drzewom uda się wykształcić systemy korzeniowe, mogą one pochłaniać znaczne ilości wód gruntowych, co okazałoby się niezmiernie problematyczne dla jałowych terenów północnych Chin. Badania prowadzone w Mingin (teren w północno-zachodnich Chinach) wykazały, że poziom wód gruntowych obniżył się od wprowadzenia projektu o 12-19 metrów.\nErozja gleb i nadmierne zasiewy powstrzymały uprawę roślin na wielu terenach włączonych do projektu. Przeludnienie Chin osłabiło glebę, czyniąc ją w znacznej mierze niezdatną do rolniczego zagospodarowania.\nPonadto, zasiew połaci szybkorosnących drzew zmniejsza bioróżnorodność zalesianych obszarów, czyniąc je nieodpowiednimi dla roślin i zwierząt normalnie bytujących w lasach tej strefy. \"Chiny sadzą więcej drzew, niż cała reszta świata\" - powiedział John McKinnon, odpowiedzialny za Europejsko-Chiński Program dla Bioróżnorodności (ECBP). Ale problemem jest to, że są to głównie uprawy monokulturowe. Ptaki nie chcą tam żyć. Brak różnorodności gatunkowej czyni drzewa bardziej narażonymi na choroby, czego przykładem była utrata 1 miliarda topoli w 2000 roku, co zniszczyło 20-letnie wysiłki sadzenia drzew.\n\n\n== Powiązania z efektem cieplarnianym ==\nChińscy naukowcy twierdzą, że monokulturowe plantacje leśne bardziej efektywnie absorbują dwutlenek węgla, przyczyniając się do zmniejszenia efektu cieplarnianego, niż długo rosnące, naturalne lasy. Mimo że różnorodność jest mniejsza, drzewa mają rzekomo ograniczać emisję gazów cieplarnianych Chin.\n\n\n== Krytyka ==\nPowszechnie podawana w wątpliwość jest teza, że Zielony Mur jest właściwym rozwiązaniem dla problemu pustynnienia Chin. Gao Yuchuan, szef Wydziału Leśnego powiatu Jingbian w prowincji Shanxi, stwierdził, że \"uprawy przez 10 lat nie są tak dobre jak roczne odłogowanie terenu\", nawiązując do alternatywnej, nieinwazyjnej metody rekultywacyjnej, która polega na dwuletnim wyłączeniu zdegradowanej powierzchni z upraw, pozwalając w ten sposób gruntom na samodzielną regenerację. Jiang Gaoming, ekolog z Chińskiej Akademii Nauk i orędownik odłogowania terenów, powiedział, że \"sadzenie drzew na jałowych i pół-jałowych terenach narusza zasady ekologii\". Istnieje obawa, że uboga gleba nie jest w stanie wspierać masowego, wymuszonego wzrostu roślinności. Twierdzi się, że Chiny zbyt mało działań podejmują na polu socjalnym. Aby działania były skuteczne, zdaniem wielu rząd Chin powinien zachęcić finansowo rolników do redukcji pogłowia zwierząt i relokacji na inne, bardziej żyzne tereny.\n\n\n== Zobacz też ==\nWielki Zielony Mur\nzadrzewienia śródpolne\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nChina's Great Green Wall (en)\nGrassland ecology to curb sandstorms (en)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Żagiel magnetyczny\n\nŻagiel magnetyczny – hipotetyczna metoda napędu statków kosmicznych, która będzie używać statycznego pola magnetycznego do odwrócenia naładowanych cząstek emitowanych przez Słońce jako wiatr plazmowy (słoneczny), a przy tym nadawać impuls do przyspieszania statków kosmicznych. Żagiel magnetyczny mógłby także wykorzystywać magnetosferyczną siłę ciągu planety bądź Słońca.\n\n\n== Zasady działania i budowa ==\nWiatr słoneczny jest nikłym strumieniem cząstek wypływających ze Słońca. W pobliżu orbity Ziemi, zawiera kilka milionów protonów i elektronów na metr sześcienny, osiągającą średnią prędkość od 400 do 600 km/s w pobliżu Ziemi. Magnetyczny żagiel wprowadza pole magnetyczne wewnątrz przepływu plazmy, prostopadle do ruchu naładowanych cząstek, które mogą odwrócić cząstki z ich pierwotnej trajektorii. Pęd cząstki jest następnie przenoszona do żagla, co prowadzi do nacisku na żagiel, wskutek czego satelita zaczyna być wprawiana w ruch. Jedną z zalet magnetycznych czy słonecznych żagli nad napędami chemicznymi jest to, że nie mają one problemu związanego ze zużyciem lub wyczerpaniem paliwa reakcyjnego.\nW typowej konstrukcji żagla magnetycznego, pole magnetyczne generowane jest przez pętlę z nadprzewodzącego drutu.\nDo podróży w wietrze słonecznym w odległości 1 jednostki astronomicznej, natężenie pola wymaga do oparcia się ciśnieniu dynamicznemu wiatru słonecznego wynoszącemu 50 nT. Robert Zubrin zaproponował projekt żagla słonecznego w postaci bańki przestrzennej o średnicy 100 km, gdzie jony wiatru słonecznego byłyby odchylane za pomocą obręczy o promieniu 50 km. Minimalna waga takiej cewki jest ograniczona przez wytrzymałość materiału oszacowaną na około 40 ton, generującą nacisk o sile 70N. Nie zostało wyjaśnione w jaki sposób owa cewka miałaby być chłodzona.\nSiła ciągu żagli słonecznych i magnetycznych spada kwadratowo od ich odległości od Słońca.\nKiedy żagiel magnetyczny odczuwa bliskość planet z silnym polem magnetycznym takich jak Ziemia czy gazowe olbrzymy, może generować większą siłę ciągu przez oddziaływanie z polem magnetycznym danej planety niż dzięki wiatrowi słonecznemu, więc może to być bardziej efektywne i opłacalne rozwiązanie, niż użycie do tego celu konwencjonalnych rozwiązań.\n\n\n== Mini-magnetosferyczny napęd plazmowy ==\nW celu zmniejszenia rozmiarów i wagi magnesu w żaglu magnetycznym, może okazać się możliwe napompowanie pola magnetycznego za pomocą plazmy w ten sam sposób, jak plazma wokół Ziemi rozciąga się w polu magnetycznym Ziemi w magnetosferze. W tym urządzeniu, zwanym mini-magnetosferycznym napędem plazmowym (mini-magnetospheric plasma propulsion – M2P2), prądy biegną przez plazmę zwiększając i częściowo zastępując prądy w cewce. Ma to być szczególnie przydatne w większych odległościach od Słońca, w których wzrastałaby efektywność żagla M2P2, kompensując zmniejszenie ciśnienia dynamicznego wiatru słonecznego. Oryginalny projekt NASA opracowywany przez zespół Roberta M. Winglee'a z NASA Institute for Advanced Concepts, proponował budowę statku kosmicznego zawierającego elektromagnesy mogące zmieniać swoje pole magnetyczne, do którego wstrzykiwana byłaby plazma. Ciśnienie plazmy rozciągałoby pole magnetyczne i nadmuchiwałoby bańkę plazmy wokół statku kosmicznego. Obecnie plazma w tym przypadku zwiększa i częściowo zastępuje prąd w cewkach. Następnie plazma generowałaby rodzaj miniaturowej magnetosfery wokół statku kosmicznego, podobnej do ziemskiej magnetosfery. Protony i elektrony, które tworzą wiatr słoneczny, odchylane byłyby przez magnetosferę i reakcja ta nadawałaby ciąg statkowi kosmicznemu.\nRozszerzenie pola magnetycznego za pomocą wstrzyknięcia plazmy zostało z powodzeniem przetestowane w dużej komorze próżniowej na Ziemi, ale doświadczenie nie było częścią eksperymentu.\n\n\n== Żagiel magnetyczny w fikcji ==\nŻagiel magnetyczny po raz pierwszy pojawił się 1967 r. w opowiadaniu science-fiction Poula Andersona To Outlive Eternity, zalążku powieści przezeń napisanej i wydanej w 1970 r. Tau Zero. Motyw pojawia się również w powieściach science-fiction Michaela Flynna, szczególnie w The Wreck of the River of Stars  (2003).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauki ścisłe\n\nNauki ścisłe – nauki oparte na ścisłych, jednoznacznych rozumowaniach jak dedukcja i metody ilościowe. Naukami ścisłymi nazywa się:\n\nprzynajmniej część nauk formalnych jak matematyka i jej pogranicze: logika, statystyka, kryptologia czy informatyka teoretyczna – teoria obliczeń;\nczęść nauk empirycznych, zarówno przyrodniczych, jak i społecznych; przyrodoznawstwo bywa włączane do nauk ścisłych całkowicie, jednak nie zawsze, np. w:\ndawnej kategoryzacji Nagród FNP („polskich Nobli”);\nklasyfikacji dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce;\nnazewnictwie niektórych instytucji opisanych dalej, podobnie wymieniających nauki przyrodnicze lub nauki o Ziemi obok tych ścisłych, co sugeruje brak pełnej inkluzji.\nPrzykładem ścisłej nauki społecznej może być ekonomia matematyczna, np. ekonometria;\nprzynajmniej część nauk technicznych, choć wspomniana wyżej klasyfikacja państwowa traktuje je odrębnie.\n\n\n== Występowanie terminu ==\nKategoria nauk ścisłych bywa używana w różnych kontekstach jak na przykład:\n\nokreślenie zajęć pewnych towarzystw naukowych jak Towarzystwo Nauk Ścisłych w Paryżu;\nprzyznawanie niektórych nagród:\nNagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP) w początkowej fazie, w latach 1992–2010, miała kategorię nauk ścisłych;\nNagroda Narodowego Centrum Nauki (NCN) ma kategorię nauk ścisłych i technicznych;\ngrupowanie artykułów Encyklopedii PWN;\ndefiniowanie tematyki pewnych kursów akademickich.\nW Polsce co najmniej kilka uczelni utworzyło wydziały z naukami ścisłymi w nazwie:\n\nWydział Nauk Ścisłych i Nauk o Zdrowiu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II (KUL);\nWydział Nauk Ścisłych i Przyrodniczych Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach (UJK);\nWydział Nauk Ścisłych i Przyrodniczych Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (UKEN);\nWydział Nauk Ścisłych i Przyrodniczych Uniwersytetu w Siedlcach (UWS);\nWydział Nauk Ścisłych i Przyrodniczych Uniwersytetu Szczecińskiego (USz);\nWydział Nauk Ścisłych i Technicznych Uniwersytetu Śląskiego (UŚ);\nWydział Nauk Ścisłych, Przyrodniczych i Technicznych Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie (UJD).\nOprócz tego:\n\nUniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie prowadzi Szkołę Nauk Ścisłych, początkowo działającą jako samodzielna szkoła wyższa;\nPolska Akademia Nauk zawiera Wydział III – Nauk Ścisłych i Nauk o Ziemi.\nPojęcie nauk ścisłych nie występuje jednak w klasyfikacji OECD z 2004 roku.\n\n\n== Charakterystyka ścisłowców ==\nWiększość przedstawicieli tych nauk jest płci męskiej, co skutkowało kampaniami na rzecz feminizacji tego środowiska. Przykładem takich działań w USA są osobne nagrody dla kobiet w:\n\nmatematyce – Ruth Lyttle Satter Prize;\nfizyce – Maria Goeppert-Mayer Award;\nastronomii – Annie J. Cannon Award in Astronomy.\nMimo to zdarzały się kobiety wybitnie zasłużone tym naukom jak Maria Skłodowska-Curie, 2-krotna noblistka – z fizyki i chemii. Nagrody Nobla w tych dziedzinach zdobywało też kilka innych pań. Kobiety zdobywały też najwyższe wyróżnienia matematyczne jak:\n\nMedal Fieldsa – Marjam Mirzachani, Maryna Wiazowska;\nNagroda Abela – Karen Uhlenbeck.\nKobiety bywały pionierkami niektórych dyscyplin, np. Ada Lovelace jest nazywana pierwszą programistką i osobą programującą ogółem, nie tylko wśród kobiet.\nDysproporcja płci bywa wiązana z dyskryminacją lub innym seksizmem jak zjawisko Matyldy.\n\n\n== Nauki ścisłe a humanistyka ==\nNauki ścisłe są uznawane za rozłączne z humanistyką; przykładowo przedstawiciel tych pierwszych, czyli ścisłowiec, bywa nazywany antonimem humanisty. Mimo to humanistyka obejmuje pewną działalność bliską naukom ścisłym, np. przez badanie ich. Przykłady to część naukoznawstwa jak obszary historii nauki i filozofii nauki, np. filozofia matematyki czy fizyki. Między naukami ścisłymi a humanistyką zachodzi też wpływ:\n\nrozwój techniki umożliwił pewne kierunki sztuki jak architektura, fotografia artystyczna, film artystyczny czy pewne formy gier wideo; zjawiska te są badane przez humanistów jak historycy sztuki czy estetycy;\nnauki ścisłe inspirują fantastykę naukową, badaną przez kulturoznawców jak literaturoznawstwo, filmoznawstwo czy groznawstwo.\nPodejmowano też próby upodobnienia filozofii do nauk ścisłych.\n\n\n== Zobacz też ==\nSTEM – synonim funkcjonujący głównie w języku angielskim\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka\n\nInformatyka (niem. Informatik, ang. computer science, computing, computer engineering, IT, ICT) – nauka ścisła oraz techniczna zajmująca się przetwarzaniem informacji, w tym również technologiami przetwarzania informacji oraz technologiami wytwarzania systemów przetwarzających informacje. Zajmuje się rozwiązywaniem problemów obliczeniowych, opisem procesów algorytmicznych oraz tworzeniem programów komputerowych i częściowo sprzętu komputerowego (z wyłączeniem zagadnień materialnych i energetycznych). Informatyka początkowo stanowiła część matematyki, z czasem wyodrębniła się do oddzielnej dyscypliny. W języku polskim termin „informatyka” zaproponował w październiku 1968 r. Romuald Marczyński (w Zakopanem, na ogólnopolskiej konferencji podczas wykładu zatytułowanego „Informatyka, czyli maszyny matematyczne i przetwarzanie informacji”), na wzór francuskiego informatique i niemieckiego Informatik.\n\n\n== Etymologia ==\nTermin informatics nie mógł zostać wprowadzony do słownictwa amerykańskiego z uwagi na problemy prawne – istniało tam przedsiębiorstwo o nazwie Informatics Inc, co zablokowało chęć zmiany nazwy ACM na Society for Informatics. Wówczas popularny był już tam termin computer science – dosłownie: „nauka o komputerze” – co może być mylące, stąd spotykał się często z krytyką środowisk akademickich. Proponowano wiele alternatywnych nazw, m.in. Computer Studies, Computics, Computing Science, Computation Science, Information engineering, Information Technology. Association for Computing Machinery będące najważniejszą organizacją branżową przyjął termin computing na nazwę ogólnej dyscypliny. Częściowo powrócono jednak później do computer science ze względu na to, że termin ten się silnie zakorzenił. Współcześnie określenie computing odnosi się do całej dyscypliny, a computer science to jej część w której obowiązuje rygor naukowy, podczas gdy informatyka techniczna skupia się na aspektach praktycznych i traktowana jest jako nauka inżynierska. W informatyce technicznej można wyróżnić szereg specjalności, takich jak inżynieria komputerowa (computer engineering, technische Informatik) związana z tworzeniem sprzętu komputerowego i oprogramowania wbudowanego, technologia informacyjna (information technology), współcześnie najczęściej spotykana w tworzeniu oprogramowania dla zastosowań biznesowych, inżynieria oprogramowania (software engineering), odnosząca się ogólnie do programowania, lecz ściśle związana z zarządzaniem procesem wytwarzania oprogramowania. SE i IT są czasem na wzór niemiecki zbiorczo nazywane informatyką praktyczną (niem. praktische Informatik).\nPrzetwarzanie informacji jest różnie interpretowane, przez co istnieją różne definicje informatyki. Uniwersytet Edynburski definiuje ją jako naukę o systemach obliczeniowych, w której centralną notacją jest transformacja informacji. Według Petera J. Denninga podstawowym pytaniem leżącym u podstaw informatyki jest: „Co można zautomatyzować?”. Według teorii Stuarta C. Shapiro, informatyka jest nauką przyrodniczą, która bada procedury. Adam Olszewski wyróżnił pięć rodzajów obiektów, które są przedmiotem zainteresowania informatyki: funkcje efektywnie obliczalne, algorytmy, programy komputerowe, realizacje i maszyny. W roku 2005, w ACM Computing Curricula przedstawiono następujący opis:\n\n\n== Przegląd dyscyplin informatycznych ==\n\nJako dyscyplina informatyka obejmuje szereg tematów, od teoretycznych badań nad algorytmami i teorią obliczalności po praktyczne zagadnienia związane z implementowaniem systemów obliczeniowych zarówno w warstwie sprzętowej, jak i oprogramowaniu. CSAB, dawniej zwana Computing Sciences Accreditation Board – w skład której wchodzą przedstawiciele Association for Computing Machinery (ACM) oraz IEEE Computer Society (IEEE CS) – identyfikuje cztery obszary, które uważa za kluczowe dla informatyki: teoria obliczeń, algorytmy i struktury danych, języki i metodologia programowania oraz budowa i architektura komputerów. Oprócz tych czterech podstawowych obszarów, CSAB identyfikuje również takie dziedziny, jak inżynieria oprogramowania, sztuczna inteligencja, sieci komputerowe i komunikacja, systemy baz danych, obliczenia równoległe, obliczenia rozproszone, interakcja człowiek–komputer, grafika komputerowa, systemy operacyjne oraz metody numeryczne i symboliczne jako będące ważnymi dziedzinami informatyki.\nPoczątkowo towarzystwa ACM i IEEE CS publikowały własne oddzielne zalecenia dotyczące programów studiów. Z czasem postanowiono utworzyć wspólną dyscyplinę oraz wspólne zalecenia dotyczące programów kształcenia. W pracach nad ujednoliceniem programów studiów uczestniczyły organizacje: ACM, IEEE Computer Society, Association for Information Systems, ACM SIG Information Technology Education, British Computer Society, International Federation for Information Processing, ABET and CSAB. Wyróżniono 5 głównych specjalizacji: inżynieria komputerowa (ang. computer engineering, CE), informatyka naukowa (ang. computer science, CS), systemy informacyjne (ang. information systems, IS), technologia informacji (ang. information technology, IT), inżynieria oprogramowania (ang. software engineering, SE). W 2020 podobna grupa organizacji przygotowała programy studiów dla kolejnych 2 specjalizacji: cyberbezpieczeństwo (ang. cybersecurity) oraz danologię (ang. data Science). W Niemczech zwyczajowo dzieli się natomiast na informatykę teoretyczną, techniczną, praktyczną oraz realizacje i stosowaną.\n\nPeter J. Denning z kolei w swoim artykule o informatyce pogrupował treści w następujące działy: algorytmy i struktury danych, języki oprogramowania, architektura komputerów i oprogramowania, systemy operacyjne i sieci, inżynieria oprogramowania, bazy danych i wyszukiwanie informacji, sztuczna inteligencja i robotyka, grafika komputerowa, interakcja człowiek–komputer, symulacje komputerowe i obliczenia numeryczne, informatyka ekonomiczna, bioinformatyka.\nJednocześnie dla każdego z tych obszarów zaproponował podział na trzy podejścia dotyczące strony teoretycznej, abstrakcyjnej oraz twórczej.\n\n\n=== Informatyka teoretyczna ===\nTeoretyczna informatyka (ang. theoretical computer science) ma ducha matematycznego i abstrakcyjnego, ale motywację czerpie z praktycznych i codziennych obliczeń. Jej celem jest zrozumienie natury obliczeń, w konsekwencji czego wprowadza ich coraz bardziej efektywne metody. Jest ona częścią matematyki i informatyki, która grupuje matematyczne podstawy informatyki. Jej najważniejsze obszary to teoria obliczeń, teoria informacji oraz algorytmika. Informatyka teoretyczna stara się odpowiedzieć na fundamentalne pytania w informatyce np. P versus NP problem i stanowi trzon dla bardziej praktycznych dziedzin.\n\n\n==== Algorytmika. Algorytmy i struktury danych ====\n\nAlgorytmika zajmuje się projektowaniem i analizą algorytmów i struktur danych. Jest najstarszą i jedną z najważniejszych dziedzin informatyki. Wśród jej podstawowych obszarów można wymienić projektowanie i analizę algorytmów, geometrię obliczeniową, optymalizację kombinatoryczną oraz logikę algorytmiczną. Historycznie podstawowymi zagadnieniami są algorytmy sortowania, kompresji, przeszukiwania czy szyfrowania oraz metody numeryczne. Algorytmy podlegają klasyfikacji, wyróżniając np. algorytmy zachłanne jak algorytm Dijkstry czy algorytm Kruskala, metody generowania liczb losowych, metody optymalizacji itd. Do podstawowych struktur danych należą rekord, tablica, stos, lista, kolejka, drzewa czy grafy. Próbą połączenia idei struktur danych i algorytmów jest paradygmat programowania obiektowego.\n\n\n==== Teoria obliczeń. Języki, automaty, złożoność ====\n\nTeoria obliczeń dzieli się na trzy główne części: teorię automatów, teorię obliczalności oraz teorię złożoności. Teoria automatów zajmuje się definicjami i własnościami modeli obliczeń, matematycznymi modelami maszyn liczących. W uproszczeniu zajmuje się ona odpowiedzią na pytanie czym jest komputer, teoria obliczalności zajmuje się odpowiedzią na pytanie, które problemy dają się rozwiązać przy pomocy komputera, a teoria złożoności – odpowiedzią na pytanie jak szybko da się to zrobić. Przykładowymi zagadnieniami są Maszyna Turinga czy Hipoteza Churcha-Turinga. Języki formalne stanowią podstawę badań nad językami komputerowymi, jak i naturalnymi w lingwistyce. Systemy formalne są tworzone i badane zarówno jako samodzielne abstrakcyjne twory, jak i systemy opisu rzeczywistości.\n\n\n==== Teoria informacji i kodowania ====\n\nMatematyczna teoria informacji zajmuje się problematyką informacji, w tym podstawami teoretycznymi dla przetwarzania i przesyłania informacji, np. w celu ich transmisji lub kompresji. Przykładowo wprowadza takie pojęcia jak komunikat, entropia, ciało skończone czy bit będący podstawową jednostką w informatyce. Teoria kodowania zajmuje się tworzeniem i analizą reprezentacji danych w komputerze. Wyróżnia się m.in. kodowanie znaków czy kodowanie transportowe, do których należą np. kod stałopozycyjny.\n\n\n==== Informatyka kwantowa ====\n\nInformatyka kwantowa to gałąź informatyki łącząca ją z mechaniką kwantową, w której do przetwarzania informacji wykorzystywane są własności układów kwantowych. Elementarnym nośnikiem informacji kwantowej jest kubit, kwantowy odpowiednik bitu. Stan kubitu opisany jest przez dowolną kombinację liniową stanów bazowych. W najbardziej popularnym modelu kwantowego przetwarzania informacji, operacje na kubitach są reprezentowane za pomocą bramek kwantowych. Najbardziej spektakularny sukces informatyki kwantowej to kwantowa kryptografia. Natomiast najbardziej obiecującym kierunkiem badań są prace dotyczące idei kwantowego komputera. Dynamiczny rozwój technologii w ostatnich latach spowodował, że gałąź ta wyłamuje się poza czysto-teoryczne rozważania. Stworzono pewne realizacje bramek kwantowych, a na targach CES w 2018 roku amerykańskie przedsiębiorstwo informatyczne IBM zaprezentowała swój działający, 50-kubitowy komputer kwantowy.\n\n\n==== Teoria języków programowania, typów, kompilacji ====\n\nTeoria języków programowania (ang. Programming language theory, PLT) to dziedzina informatyki zajmująca się projektowaniem, wdrażaniem, analizą, charakteryzacją i klasyfikacją języków programowania oraz ich indywidualnymi cechami. Przykładowymi obszarami PLT są semantyki formalne (ang. formal semantics), teoria typów (ang. type theory) czy metaprogramowanie. Na języki programowania składa się składnia, semantyka i biblioteki standardowe, zazwyczaj posiadają co najmniej obsługę wejścia-wyjścia, obsługę plików, obsługę wielowątkowości, zarządzanie pamięcią operacyjną, podstawowe typy danych, funkcje do zarządzania nimi np. operacje na ciągach znaków. Ważnym obszarem PLT jest też teoria kompilacji, na której proces składa się wykonanie poleceń preprocesora, analiza leksykalna, analiza składniowa, analiza semantyczna, optymalizacja kodu wynikowego i generacja kodu. Języki klasyfikuje się według poziomu abstrakcji na którym operują na języki niskiego poziomu oraz języki wysokiego poziomu, wyróżnia się także wiele paradygmatów programowania.\n\n\n=== Inżynieria komputerowa ===\n\nInżynieria komputerowa (ang. computer engineering, niem. Technishe Informatik) – zajmuje się tworzeniem systemów komputerowych. Do jej zadań należy projektowanie, wytwarzanie, integracja i eksploatacja sprzętu cyfrowego, w tym urządzeń sieciowych. Początkowo zajmowała się głównie tworzeniem procesorów, a współcześnie ważną jej rolę stanowi także tworzenie sprzętu i sterowników dla systemów wbudowanych, które wraz z pojawieniem się koncepcji IoT mają coraz większe znaczenie. Do jej zagadnień należy architekturą i organizacją systemów komputerowych na poziomie sprzętowym oraz oprogramowania sprzętowego.\n\n\n==== Logika obliczeniowa i technika cyfrowa ====\n\nTechnika cyfrowa zajmuje się projektowaniem i analizą układów cyfrowych. Do jej elementarnych zagadnień należą bramki logiczne, rejestry, układy sekwencyjne i układy kombinacyjne. Obejmuje syntezę logiczną i odwzorowanie technologiczne. Współcześnie jej zagadnienia są kształtowane z jednej strony przez języki opisu sprzętu, a z drugiej przez bezpośrednio programowalne macierze bramek. Układy logiczne początkowo implementowano jako układy mechaniczne, następnie jako elektromechaniczne i dominujące współcześnie układy elektroniczne.\n\n\n==== Architektura i organizacja komputerów ====\n\nArchitektura komputerów (AK) to główny obszar inżynierii komputerowej zajmujący się projektowaniem i podstawową strukturą systemów komputerowych oraz budową i organizacją ich podzespołów. Główny obszar AK stanowi architektura procesorów na którą składa się model programowy procesora oraz mikroarchitektura procesora. Procesory są głównym elementem systemów komputerowych. Szczególna uwaga jest poświęcona na sposobie, w jaki procesor wykonuje instrukcje i uzyskuje dostęp do adresów w pamięci. Przykładowe zagadnienia to DMA czy kontroler. Ważnymi obszarami AK są także magistrale oraz pamięci komputerowe. Pamięcią komputerową nazywa się różnego rodzaju urządzenia i bloki funkcjonalne komputera, służące do przechowywania danych i programów (systemu operacyjnego oraz aplikacji). Istnieje jej wiele rodzajów, m.in. rejestry procesora, pamięć podręczna procesora, pamięć RAM, dyski półprzewodnikowe (SSD), dyski twarde (HDD). Wyróżnia się pamięci zewnętrzne i wewnętrzne. Magistralę komunikacyjną (ang. bus) definiuje się jako zespół linii przenoszących sygnały oraz układy wejścia-wyjścia służące do przesyłania sygnałów między połączonymi urządzeniami w systemach mikroprocesorowych.\n\n\n==== Przetwarzanie równoległe i rozproszone ====\n\nObliczenia równoległe to obszar badający możliwość obliczeń, w której wiele instrukcji jest wykonywanych jednocześnie. Taka forma przetwarzania danych była wykorzystywana przez wiele lat, głównie przy wykorzystaniu superkomputerów, a szczególne zainteresowanie zyskała w ostatnich latach, z uwagi na fizyczne ograniczenia uniemożliwiające dalsze zwiększanie częstotliwości taktowania procesorów. Obliczenia równoległe stały się dominującym wzorcem w architekturze komputerowej, głównie za sprawą upowszechnienia procesorów wielordzeniowych. Ze względu na skalę można wyróżnić obliczenia równoległe na poziomie: bitów, instrukcji, danych i zadań. Współbieżność jest właściwością systemów, w których obliczenia wykonuje się jednocześnie i potencjalnie korzystają ze wspólnych zasobów i/lub wchodzą w interakcje ze sobą. Opracowano wiele modeli obliczeń równoległych, w tym sieci Petriego, rachunek procesowy (ang. process calculus) i model maszyny dostępu równoległego (ang. parallel random-access machine, PRAM). Kiedy wiele komputerów jest podłączonych do sieci podczas korzystania ze współbieżności, jest to nazywane systemem rozproszonym. w którym to komputery mają własną pamięć, a informacje są wymieniane, by osiągnąć wspólne cele.\n\n\n==== Programowanie niskopoziomowe ====\nOprogramowanie niskopoziomowe pisze się w językach niskiego poziomu. Są to głównie języki asemblera, stanowią symboliczny zapis instrukcji procesora i danych, który w prosty sposób odpowiada zapisowi binarnemu. Języki asemblerowe wprowadzone w celu czytelnej dla człowieka reprezentacji języków maszynowych komputerów. W przeciwieństwie do języków wysokiego poziomu, typowe języki asemblerowe charakteryzują się strukturą liniową (wierszową). Każdy wiersz tekstu może zawierać pojedynczą instrukcję procesora lub dyrektywę asemblera.\n\n\n==== Sieci komputerowe ====\n\nSieci komputerowe to gałąź informatyki mająca na celu tworzenie sieci między komputerami nazywanych węzłami, umożliwiając im współdzielenie zasobów. W sieciach komputerowych urządzenia komputerowe wymieniają się danymi za pomocą warstw sieciowych. W modelu OSI wyróżnia się warstwę aplikacji, prezentacji, sesji, transportową, sieciową, łącza danych i fizyczną, a w modelu TCP/IP – będącym podstawą struktury internetu – wyróżnia się warstwy aplikacji, transportową, internetową i dostępu do sieci. Te łącza danych są ustanawiane za pomocą mediów kablowych, takich jak skrętka lub kable światłowodowe, oraz mediów bezprzewodowych, takich jak np. Wi-Fi. Jednymi z podstawowych zagadnień sieci są protokoły oraz urządzenia sieciowe. Do najpopularniejszych urządzeń sieciowych należy karta sieciowa, router, koncentrator, przełącznik, punkt dostępowy, most, ekspander zasięgu Wi-Fi (repeater Wi-Fi), adaptery PowerLine, serwery wydruku, kamery IP, bramki VoIP orazy telefony IP. Protokołem komunikacyjnym nazywa się zbiór ścisłych reguł i kroków postępowania, które są automatycznie wykonywane przez urządzenia sieciowe w celu nawiązania łączności i wymiany danych. Definiują one syntaksę, semantykę, synchronizację komunikacji oraz możliwe metody naprawiania błędów. Protokoły te mogą zostać wdrożone za pomocą hardware'u, oprogramowania lub obu jednocześnie.\n\n\n==== Systemy operacyjne ====\n\nSystemy operacyjny pełnią szczególną rolę w informatyce. Jest to oprogramowanie zarządzające systemem komputerowym, tworzące środowisko do uruchamiania i kontroli zadań. Najważniejszym elementem systemu operacyjnych jest jego jądro wykonujące i kontrolujące zadania m.in. planisty czasu procesora, ustalającego które zadanie i jak długo będzie wykonywane czy przełącznika zadań, odpowiedzialnego za przełączanie pomiędzy uruchomionymi zadaniami. System operacyjny posiada także swoją powłokę, czyli specjalny program komunikujący użytkownika z systemem operacyjnym oraz system plików – sposób ustrukturyzowanego zapisu danych na nośniku. Osoby administrujące systemami nazwa się administratorami (pot. adminami). Współcześnie najważniejszą rodziną systemów operacyjnych jest GNU/Linux oraz Windows.\n\n\n=== Informatyka praktyczna ===\n\nProgramowanie komputerów to proces projektowania, tworzenia, testowania i utrzymywania kodu źródłowego programów komputerowych w tym dla urządzeń mikroprocesorowych (mikrokontrolery). Programowanie pod różnymi postaciami jest obecne w większości działów informatyki. Kod źródłowy jest napisany w języku programowania, z użyciem określonych reguł, może on być modyfikacją istniejącego programu lub czymś zupełnie nowym. Programowanie wymaga wiedzy i doświadczenia w wielu dziedzinach, jak projektowanie aplikacji, algorytmika, struktury danych, języki programowania i narzędzia programistyczne, kompilatory, czy sposób działania podzespołów komputera. Między programistami trwają debaty, czy programowanie komputerów jest sztuką, rzemiosłem czy procesem inżynieryjnym. Bezpośrednią formą sztuki w tej dziedzinie jest demoscena. Programowanie komputerów integruje ze sobą większość gałęzi informatyki. Istnieje wiele gałęzi rozwoju technik programowania, jednak wszystkie z nich bazują na wspólnych podstawach. Niezależnie czy to będzie aplikacja webowa w Javascript, gra komputerowa w C++ czy program mikrokontrolera w C, używają one podstawowych konstrukcji programistycznych. Podstawymi pojęciami od których zaczyna się naukę programowania są między innymi zmienne, tablice, instrukcje warunkowe, pętle, wskaźniki, łańcuchy, funkcje, debugowanie, biblioteki oraz zarządzanie pamięcią. Języki dzieli się na generacje: 2GL, 3GL, 4GL, 5GL. Wyróżnia się między innymi języki akcji, języki algorytmiczne, języki dziedzinowe, języki interpretowane, języki kompilowane, języki mnemoniczne, języki nieproceduralne, języki niezależne komputerowo, języki niskiego poziomu, języki opisu zadań, języki problemowe, języki proceduralne, języki symulacyjne, języki uniwersalne i języki wysokiego poziomu. Do najpopularniejszych języków programowania zalicza się: Java, C, Python, C++, Visual Basic .NET, C#, JavaScript, PHP, SQL, Język Asemblera, Swift, Objective-C, Ruby, Groovy, Go, Perl, MATLAB, Visual Basic, Object Pascal.\n\n\n==== Grafika komputerowa ====\n\nGrafika komputerowa to dział informatyki zajmujący się cyfrową syntezą i manipulacją treści wizualnych. Ze względu na reprezentację danych dzieli się na grafikę rastrową i wektorową, a ze względu na charakter danych na grafikę dwuwymiarową, trójwymiarową i ruchomą. Obejmuje także obecnie szybko rozwijające się przetwarzenie obrazów. Grafikę komputerową można także podzielić na teoretyczną skupiającą się algorytmach graficznych i praktyczną, skupiającą się manipulacji obrazem czy modelowaniu 3D np. w programie Blender. Grafika komputerowa stanowi podstawę współczesnych gier, animacji, symulacji czy wizualizacji komputerowych. Renderowanie polega na analizie stworzonego wcześniej modelu danej sceny oraz utworzenie na jej podstawie dwuwymiarowego obrazu wyjściowego w formie statycznej lub animacji. Podczas renderowania rozpatrywane są m.in. odbicia, cienie, załamania światła, wpływy atmosfery (w tym mgła), efekty wolumetryczne itp.\n\n\n==== Inżynieria oprogramowania ====\n\nInżynieria oprogramowania, także inżynieria systemów informatycznych – zajmuje się procesem i metodykami tworzenia systemów informatycznych: od analizy i określenia wymagań, przez projektowanie i wdrożenie, aż do ewolucji gotowego oprogramowania. Termin inżynieria oprogramowania po raz pierwszy został użyty w przełomie lat 1950/60 (ale oficjalnie za narodziny tej dyscypliny podaje się lata 1968 i 1969, w których miały miejsce dwie konferencje sponsorowane przez NATO, odpowiednio w Garmisch i Rzymie). Wyróżnia fazy produkcji oprogramwania: specyfikacji, projektowania, implementacji, integracji i ewoluacji, a także dostarcza systematycznych metodyk jego tworzenia, jak m.in. model kaskadowy, prototypowy czy zwinny, w tym scrum. Wprowadza takie pojęcia jak np. cykl życia programu czy metryka oprogramowania. Wyróżnia się także jej specjalizacje np. inżynieria systemów mobilnych, inżynieria systemów baz danych, inżynieria systemów wbudowanych czy inżynieria gier komputerowych. Wzorcem projektowym (ang. design pattern) nazywa się uniwersalne, sprawdzone w praktyce rozwiązanie często pojawiających się, powtarzalnych problemów projektowych. Pokazuje powiązania i zależności pomiędzy klasami oraz obiektami i ułatwia tworzenie, modyfikację oraz utrzymanie kodu źródłowego. Jest opisem rozwiązania, a nie jego implementacją. Architekturą oprogramowania nazwywa podstawową organizację systemu wraz z jego komponentami, wzajemnymi powiązaniami, środowiskiem pracy i regułami ustanawiającymi sposób jego budowy i rozwoju. Metody formalne – tworzenie specyfikacji, projektowania i weryfikacji oprogramowania lub systemów informatycznych w języku formalnym. Metody formalne najlepiej opisać jako zastosowanie dość szerokiej gamy podstaw teoretycznych informatyki, w szczególności rachunku logicznego, języków formalnych, teorii automatów, systemu dynamiki zdarzeń dyskretnych i semantyki programów, a także systemów typów i typów danych algebraicznych do specyfikacji i weryfikacji problemów w oprogramowaniu i sprzęcie.\n\n\n==== Cyberbezpieczeństwo i kryptologia ====\n\nKryptologia dzieli się na kryptografię, czyli gałąź wiedzy o utajnianiu wiadomości oraz kryptoanalizę, czyli gałąź wiedzy o przełamywaniu zabezpieczeń oraz o deszyfrowaniu wiadomości przy braku klucza lub innego wymaganego elementu schematu szyfrowania (szyfru). Przykładowe metody to atak brute force czy kryptoanaliza liniowa. Bezpieczeństwo komputerowe (ang. computer security'', pot. cybersecurity, hacking) zajmuje się zapewnianiem poufności i bezpieczeństwa danych. Osoby posiadające szeroką i zaawansowaną wiedzę informatyczną, lecz nieetycznie z niej korzystający nazywani są cracker. Ich szczególnym zainteresowaniem jest wyszukiwanie luk (dziur) w systemach operacyjnych, programach, sieciach komputerowych czy urządzeniach do niej podłączonych w celu przejęcia nad nimi zdalnej kontroli. Wyróżnia się wiele klasycznych ataków komputerowych takich jak na przykład DDoS, HTTP Flood, UDP flood, smurf attack, session hijacking, a także wiele rodzajów wirusów komputerowych, trojanów, snifferów czy rootkitów. W odpowiedzi powstało wiele technik obrony systemów informatycznych, np. obrona w głąb, security through obscurity czy głębokie ukrycie.\n\n\n==== Bazy danych, eksploracja danych, danologia ====\nDanologia (ang. Data science) wykorzystuje metody naukowe, procesy, algorytmy, narzędzia i systemy informatyczne do wydobywania wiedzy i spostrzeżeń z wielu danych strukturalnych i nieustrukturyzowanych, tzw. Big data. Eksploracją danych (ang. data mining) nazywa się jeden z procesów uzyskiwania wiedzy z baz danych. Idea eksploracji danych polega na wykorzystaniu szybkości komputera do znajdowania ukrytych dla człowieka (właśnie z uwagi na ograniczone możliwości czasowe) prawidłowości w danych zgromadzonych w hurtowniach danych. Big data to termin odnoszący się do dużych, zmiennych i różnorodnych zbiorów danych, których przetwarzanie i analiza jest trudna, ale jednocześnie wartościowa. Obecne użycie terminu big data zwykle odnosi się do użycia analizy predykcyjnej, analizy zachowania użytkownika lub niektórych innych zaawansowanych metod analizy danych, które wydobywają wartość z danych, a rzadko do określonego rozmiaru zestawu danych. Baza danych to zorganizowany zbiór danych, ogólnie przechowywanych i dostępnych z systemu komputerowego. Tam, gdzie bazy danych są bardziej złożone, często są opracowywane przy użyciu formalnych technik projektowania i modelowania. System zarządzania bazą danych (DBMS) to oprogramowanie, które współdziała z użytkownikami końcowymi, aplikacjami i samą bazą danych w celu przechwytywania i analizy danych. Oprogramowanie DBMS obejmuje dodatkowo podstawowe narzędzia do zarządzania bazą danych.\n\n\n=== Systemy i technologie komputerowe ===\nSystemy informatyczne (ang. information processing systems) może opisać jako zbiór powiązanych ze sobą elementów, które przetwarzają informacje, najczęściej z wykorzystaniem sprzętu i oprogramowania komputerowego.\n\n\n==== Sztuczna inteligencja ====\n\nSztuczna inteligencja (SI, ang. Artificial intelligence, AI) to obszar informatyki zajmujący się komputerowym symulowaniem inteligencji – tworzeniem modeli zachowań inteligentnych oraz systemów komputerowych symulujących te zachowania. Szczególnym zainteresowaniem darzy się problemy które nie są bezpośrednio algorytmizowalne, jak rozpoznawanie obrazów, tłumaczenie maszynowe czy rozpoznawanie mowy. Sztuczna inteligencja jest związana z logiką rozmytą, algorytmami ewolucyjnymi, sieciami neuronowymi, robotyką i sztucznym życiem. SI bywa nazywane także inteligencją obliczeniową (ang. Computational Intelligence, CI). Uczeniem maszynowym (ang. Machine learning, ML) nazwa się analizę procesów uczenia się oraz tworzeniem systemów, które doskonalą swoje działanie na podstawie doświadczeń z przeszłości. Jedną z wiodących technologii jest TensorFlow. Systemy te posiadają zdolność do samouczenia się i nazywa się je systemami samouczącymi. Podstawowymi metodami ML są symboliczne uczenie się (nazywane także indukcyjnym, ang. symbolic/inductive learning) oraz sztuczne sieci neuronowe (ang. artificial neural networks). Nazywa się tak połączone grupy węzłów, podobne do rozległej sieci neuronów w ludzkim mózgu. Głębokie sieci neuronowe (także głębokie uczenie maszynowe, ang. deep learning lub differential programming) to podkategoria uczenia maszynowego – nazywa się tak metody oparte na sztucznych sieciach neuronowych z uczeniem reprezentatywnym (ang. feature learning lub representation learning). Uczenie się może być nadzorowane, częściowo nadzorowane lub nienadzorowane. Sztuczne życie (ang. artificial life, AL, niem. Künstliches Leben, KL) to kierunek badań, zorientowany na zrozumienie i wykorzystanie istoty życia. Pomysłodawcą i ojcem chrzestnym tego podejścia był amerykański matematyk i informatyk Christopher Langton, który zaproponował je w 1986 roku. Dziedzina obejmuje między innymi: tworzenie różnorodnych modeli życia oraz prowadzenie symulacji w środowisku programowym, sprzętowym i biochemicznym, symulacje ewolucji biologicznej oraz innych procesów biologicznych za pomocą metod informatycznych, badania i symulacje układów niebiologicznych, zachowujących się podobnie jak układy biologiczne (np. automatów komórkowych), algorytmy ewolucyjne i ewolucję programów komputerowych.\n\n\n==== Systemy wbudowane i obliczenia czasu rzeczywistego ====\n\nSystemy wbudowane to systemy komputerowe specjalnego przeznaczenia, który staje się integralną częścią obsługiwanego przez niego sprzętu komputerowego (hardware). System wbudowany musi spełniać określone wymagania ściśle zdefiniowane pod kątem zadań, które ma wykonywać. Każdy system wbudowany oparty jest na mikroprocesorze (lub mikrokontrolerze) zaprogramowanym do wykonywania ograniczonej liczby zadań lub nawet wyłącznie do jednego zadania. W systemach wbudowanych najpopularniejszymi modelami programowymi procesorów są RISC oparte na zasadach architektury harvardzkiej lub ARM. W systemach czasu rzeczywistego wynik i efekt działania jest zależny od chwili wypracowania tego wyniku. Systemy wbudowane współcześnie znajdują zastosowania np. w autonomicznych pojazdach, w internecie rzeczy czy w urządzeniach rozrywkowych.\n\n\n==== Widzenie komputerowe i rozpoznawanie wzorców ====\n\nRozpoznawanie wzorców (ang. pattern recognition) to pole badawcze w obrębie uczenia maszynowego. Może być definiowane jako działanie polegające na pobieraniu surowych danych i podejmowaniu dalszych czynności zależnych od kategorii do której należą te dane. W rozpoznawaniu wzorców dąży się do klasyfikacji danych (wzorców) w oparciu o wiedzę aprioryczną lub o informacje uzyskane na drodze statystycznej analizy danych służącej wydobywaniu cech obiektów. Klasyfikowane wzorce to zazwyczaj grupy wyników pomiaru lub obserwacji definiujące położenie odpowiadających im punktów w wielowymiarowej przestrzeni cech.\n\n\n==== Przetwarzanie obrazów i mowy ====\nSygnały cyfrowe to strumienie bitów informacji, ich przetwarzanie polega na wykonaniu na nich pewnych operacji oraz ich interpretacja. Do głównych zastosowań należy przetwarzanie dźwięku, kompresja dźwięku, segmentacja obrazów, kodowanie wideo, przetwarzanie mowy, rozpoznawanie mowy oraz telekomunikacja cyfrowa.\n\n\n==== Gry komputerowe i symulatory ====\n\nGry komputerowe to rodzaj oprogramowania komputerowego przeznaczonego do celów rozrywkowych lub edukacyjnych, wymagające od użytkownika (gracza) rozwiązywania zadań logicznych lub zręcznościowych. Gry komputerowe mogą być uruchamiane na komputerach osobistych, specjalnych automatach, konsolach do gry, telewizorach, telefonach komórkowych oraz innych urządzeniach mobilnych. Gry, podobnie jak symulacje komputerowe mają wirtualizować pewien fragment rzeczywistości. Zaawansowane gry i symulacje są pisane w czystych językach programowania, najczęściej obiektowych – jak Simula czy C++ lub są oparte na silnikach jak Unity. Dla mniej wymagających symulacji powstały także uniwersalne programy.\n\n\n==== Interfejsy i interakcje człowiek-komputer ====\n\nInterakcją człowiek–komputer nazywa się wzajemne oddziaływanie między człowiekiem a komputerem zachodzące poprzez interfejs użytkownika, czyli część sprzętu i oprogramowania zajmującą się obsługą urządzeń wejścia-wyjścia przeznaczonych dla interakcji z użytkownikiem. Istnieje wiele rodzajów interfejsów, są to m.in. wiersz poleceń, interfejs tekstowy czy interfejs graficzny. Obecnie prowadzone są intensywne badania nad wirtualną rzeczywistością, a także interfejsami mózg-komputer.\n\n\n==== Technologie webowe, mobilne i multimedia ====\nAplikacja internetowa (ang. web application), zwana również aplikacją webową – program komputerowy, który pracuje na serwerze i komunikuje się poprzez sieć komputerową z hostem użytkownika komputera z wykorzystaniem przeglądarki internetowej użytkownika, będącego w takim przypadku interaktywnym klientem aplikacji internetowej. Od komputerów mobilnych (np. smartfony, tablety) oczekuje się, że mogą być swobodnie transportowane podczas normalnego użytkowania, oraz pozwalają na przesyłanie danych, głosu i wideo. System mobilny, także przetwarzanie mobilne (ang. mobile computing) obejmuje komunikację mobilną oraz sprzęt i oprogramowanie mobilne. Kwestie komunikacyjne obejmują sieci ad hoc, infrastrukturę sieci, a także właściwości komunikacyjne, protokoły, formaty danych i konkretne technologie. Typowy sprzęt mobilny zawiera często różne sensory, np. akcelerometry, które są w stanie wykrywać i odbierać sygnały. Najważniejsze mobilne systemy operacyjne to iOS oraz Android Linux, gdzie dominują języki Java i Kotlin.\n\n\n=== Informatyka stosowana ===\n\n\n==== Informatyka w inżynierii kosmicznej i satelitarnej, astronomii, nawigacji, geodezji i geografii ====\nGeoinformatyka – zajmuje się numerycznym przetwarzaniem i analizowaniem informacji geograficznej (geoinformacji). Geoinformatyka jest opisywana jako nauka i technika zajmująca się strukturą i charakterem danych geograficznych, ich przechwytywaniem, klasyfikacją, przetwarzaniem i wizualizacją. Do zastosowań geoinformatyki zalicza się kartografię, geodezję, GPS, fotogrametrię, teledetekcję, analizę danych przestrzennych, mapowanie i nawigację.\nAstroinformatyka – zastosowania informatyki w astronomii.\n\n\n==== Informatyka w biologii, chemii, medycynie i kognitywistyce ====\nBioinformatyka (z niem. Bioinformatik) – interdyscyplinarna dziedzina obejmujmująca rozwój metod obliczeniowych służących do badania struktury, funkcji i ewolucji genów, genomów i białek. Ponadto odpowiada za rozwój metod wykorzystywanych do zarządzania i analizy informacji biologicznej gromadzonej w toku badań genomicznych oraz badań prowadzonych z zastosowaniem wysokoprzepustowych technik eksperymentalnych.\nChemioinformatyka (z niem. Chemoinformatik), także informatyka chemiczna to nauka zajmująca się wykorzystaniem informatyki do rozwiązywania różnorodnych problemów chemicznych jak np. teoria grafów chemicznych czy badania przestrzeni chemicznej. Te techniki, nazywane często metodami in silico, wykorzystywane są do przeprowadzania obliczeń w blisko związanej z nią chemii obliczeniowej oraz w chemii kwantowej i procesie projektowania leków. Nauka ta znajduje zastosowanie w wielu gałęziach przemysłu chemicznego do analizy i przetwarzania danych chemicznych.\nInformatyka medyczna – zajmuje się zbieraniem, przetwarzaniem, przechowywaniem, udostępnianiem i przesyłaniem danych medycznych oraz metodami tworzenia urządzeń i systemów informatycznych wykorzystywanych w medycynie. Informatyka medyczna znajduje zastosowania między innymi w systemach wspomagania diagnostyki (np. IBM Watson for Oncology), oprogramowaniu robotów medycznych, systemach rejestracji, przetwarzania i analizy sygnałów i obrazów medycznych oraz systemach teleinformatycznych dla telemedycyny.\nNeuroinformatyka (z niem. Neuroinformatik) znajduje zastosowania w kognitywistyce, przy badaniu przetwarzania informacji przez systemy nerwowe w celu zastosowania ich w systemach technicznych, m.in. w tworzeniu modeli obliczeniowych, narzędzi analitycznych i baz danych do udostępniania, integracji i analizy danych eksperymentalnych oraz rozwoju teorii na temat funkcji układu nerwowego. W kontekście INCF neuroinformatyka odnosi się do informacji naukowych na temat podstawowych danych eksperymentalnych, ontologii, metadanych, narzędzi analitycznych i modeli obliczeniowych układu nerwowego. Informatyka kognitywna także odnosi się do zastosowań w kognitywistyce. Jednym z najbardziej znanych specjalistów kognitywstyki w Polsce jest Włodzisław Duch. Kolejnym powiązanym obszarem jest informatyka afektywna.\n\n\n==== Informatyka w przemyśle, mechanice i inżynierii materiałowej ====\nInformatyka przemysłowa – zastosowania informatyki w przemyśle.\nInformatyka mechaniczna, także mechainformatyka (z niem. Maschinenbauinformatik) – zastosowania informatyki w mechanice. Zajmuje się m.in. informatycznymi aspektami druku 3D, programowania CNC, mechaniki komputerowej, oraz oprogramowaniem do projektowania CAD.\nInformatyka materiałowa – zastosowania informatyki w materiałoznawstwie i inżynierii materiałowej.\n\n\n==== Dalsze zastosowania ====\nInformatyka społeczna odnosi się do szeroko rozumianego związku pomiędzy technologiami informatycznymi i światem społecznym. Obejmuje między innymi web mining, reality mining, symulacje społeczeństw i boty społeczne. Przedmiotem zainteresowania badaczy jest także z jednej strony wpływ informatycznych technologii komunikacyjnych na zmiany społeczne i psychologiczne wśród osób, które z nich korzystają. Z drugiej strony badany jest wpływ zjawisk społecznych na systemy informatyczne, między innymi komunikatory, serwisy społecznościowe.\nInformatyka śledcza – dostarcza cyfrowych środków dowodowych dotyczących przestępstw popełnionych cyfrowo lub przy użyciu systemów teleinformatycznych. Jej zadaniami są: zbieranie, odzyskiwanie, analiza i prezentacja cyfrowych danych, znajdujących się na różnego rodzaju nośnikach (dyski twarde komputerów, dyskietki, płyty CD, pamięci przenośne, serwery, telefony komórkowe itp.), oraz w coraz popularniejszych ostatnio systemach i serwisach zdalnego gromadzenia, przechowywania i przetwarzania danych, takich jak serwisy społecznościowe, przestrzeń dyskowa w chmurze czy wyszukiwarki internetowe.\nInformatyka ekonomiczna (czasem określana również jako informatyka gospodarcza lub informatyka zarządcza) – jej przedmiotem zainteresowania są systemy informatyczne w organizacjach (szczególnie w przedsiębiorstwach).\n\n\n== Edukacja ==\n\n\n=== Szkoła podstawowa, liceum i technikum ===\nW ramach I etapu edukacji (klasy I-III) uczniowie mają zajęcia z edukacji informatycznej w ramach edukacji wczesnoszkolnej. Klasy IV-VIII (II etap edukacyjny) realizują przedmiot informatyka. Najważniejszym celem kształcenia informatycznego uczniów jest rozwój umiejętności myślenia obliczeniowego (z ang. computational thinking), skupionego na kreatywnym rozwiązywaniu problemów z różnych dziedzin ze świadomym i bezpiecznym wykorzystaniem przy tym metod i narzędzi wywodzących się z informatyki. Takie podejście, rozpoczęte w szkole podstawowej, jest kontynuowane w liceum ogólnokształcącym i technikum zarówno w zakresie podstawowym, jak i rozszerzonym. Przedmiot informatyka jest realizowany przez wszystkich uczniów w każdej klasie, począwszy od klasy I szkoły podstawowej i jest kontynuowany w liceum ogólnokształcącym i technikum.\n\n\n=== Studia wyższe ===\nInformatyka jest wykładana na uniwersytetach oraz na politechnikach. Na politechnikach programy studiów są nastawione na zagadnienia inżynierskie, a na uniwersytetach na zagadnienia naukowe. Istnieją także programy studiów nastawione na praktyczne zastosowania. Z uwagi na ograniczoną liczbę miejsc oraz fakt że informatyka jest chętnie wybieranym kierunkiem studiów, obowiązują na nią stosunkowo wysokie progi punktowe. W roku akademickim 2018/2019 zgłosiło się 42759 chętnych. W najlepszych uczelniach w kraju w pierwszej kolejności są przyjmowani finaliści Olimpiady Informatycznej. Spośród najlepszych jest wyłaniana reprezentacja Polski na różne międzynarodowe konkursy informatyczne np. Akademickie mistrzostwa świata w programowaniu zespołowym.\n\n\n== Zobacz też ==\ninformatyk\ninformatyka stosowana\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Computer science (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Astroinformatyka\n\nAstroinformatyka – interdyscyplinarna dziedzina nauki, będąca połączeniem astronomii z informatyką oraz technologiami komunikacyjnymi.\nAstroinformatyka polega na wykorzystaniu nowoczesnych technologii w celu zachowania i analizy historycznych obserwacji astronomicznych. Ma na celu również zapisanie cyfrowo historycznych oraz najnowszych obserwacji astronomicznych i obrazów w dużej bazie danych dla efektywniejszego wyszukiwania materiałów poprzez ogólnodostępny interfejs.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "BRITE\n\nProgram Brite (ang. Basic Resarch in Information Technologies for Europe) - Badania Podstawowe w Zakresie Technologii Informatycznych dla Europy - program Unii Europejskiej zainicjowany w 1985 r. celem wspierania badań naukowych w zakresie nowych technologii i ich wspierania. Został zaplanowany na 4 lata i zakończył się w 1989 r. Miał on stymulować współpracę pomiędzy różnymi gałęziami przemysłu w państwach Wspólnot Europejskich. Brite to akronim od pełnej angielskiej nazwy programu.\nProgram łączył przedsiębiorstwa, szkoły wyższe oraz instytuty badawcze i podejmował współpracę w następujących dziedzinach nowych technologii:\n\npolimery,\ntechnologia laserowa,\nmodele matematyczne,\nnowe surowca,\nkatalizatory,\ntechnologie membranowe.\nJako pierwsze z tego programu skorzystały małe i średnie przedsiębiorstwa. Program obejmował 12 krajów członkowskich Unii Europejskiej: Belgia, Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Luksemburg, Niemcy, Portugalia, Włochy, Wielka Brytania i kraje EFTA: Islandia, Liechtenstein, Norwegia.\n\n\n== Bibliografia ==\nDzienniki Urzędowe Unii Europejskiej (pol.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Extensible resource identifier\n\nExtensible resource identifier (XRI) – system identyfikatorów, kompatybilny z URI. Został stworzony w ramach organizacji OASIS. Jest to także protokół określający sposób pobierania tych identyfikatorów.\nIdentyfikatory XRI dopuszczają stosowanie pełnego Unicode.\nJednym z najważniejszych z punktu widzenia Identity 2.0 zastosowań XRI są i-names.\nXRI towarzyszy także inny protokół, XDI, służący do wymiany danych.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nInformacje o XRI", "source": "wikipedia"}
{"text": "Humanistyka cyfrowa\n\nHumanistyka cyfrowa – szeroki obszar aktywności naukowej, w której wykorzystuje się źródła, metody i narzędzia cyfrowe do prowadzenia badań, publikowania wyników i budowania infrastruktury badawczej w różnorodnych dyscyplinach humanistycznych i społecznych. Humanistyka cyfrowa to aktywności na przecięciu technik obliczeniowych i zasobów humanistycznych. Materiały, które podlegają opracowaniu i badaniu mogą być analogowe i zdigitalizowane lub w pierwotnej postaci cyfrowej. Ich integracja z narzędziami obliczeniowymi zależy od wyborów dokonywanych na każdym etapie planowania projektu badawczego.\nProblemy z wypracowaniem jednoznacznej i powszechnie akceptowanej definicji cyfrowej humanistyki doczekały się wielu opracowań, jednak, jak stwierdził Matthew Kirschenbaum „nigdy nie dowiemy się, czym humanistyka cyfrowa <<jest>>, ponieważ nie chcemy tego wiedzieć, ani nie jest to dla nas użyteczne”. Według niego pojęcie cyfrowej humanistyki ma być rozwiązaniem problemu braku innych, bardziej precyzyjnych pojęć, i odwoływać się nie tyle do teorii, co do praktyki badawczej.  \n\n\n== Metody cyfrowej humanistyki ==\nDo metod cyfrowej humanistyki należą m.in. badania korpusowe, metody przetwarzania języka naturalnego, analiza sieciowa, edycje cyfrowe, czytanie zdystansowane, text mining, wizualizacja danych, mapy cyfrowe (systemy informacji geograficznej), przetwarzanie obrazów cyfrowych, archiwistyka stron internetowych, fotogrametria. Przykładem wdrożenia metod cyfrowych do tradycyjnych kierunków badań humanistycznych jest np. cyfrowa paleografia  czy lingwistyka kwantytatywna, która dopiero dzięki zasobom i metodom cyfrowym mogła podjąć problem automatycznego wyznaczania struktury semantycznych.\nRozwój cyfrowej humanistyki ograniczają znaczne koszty infrastruktury cyfrowej, kompetencje badaczy, dostępność źródeł i danych oraz przepisy prawa autorskiego. Dostęp do infrastruktury i narzędzi jest, jak przekonuje Joris van Zundert, wtórny wobec koncepcji badań - sama technologia nie jest w stanie być źródłem innowacji w humanistyce.\n\n\n== Humanistyka cyfrowa w Polsce ==\nPierwsza konferencja naukowa poświęcona humanistyce cyfrowej w Polsce pt.: „Zwrot cyfrowy w humanistyce” odbyła się 25–26 listopada 2012 roku w Lublinie. Organizatorami przedsięwzięcia byli Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej oraz Uniwersyteckie Centrum Zdalnego Nauczania i Kursów Otwartych UMCS. Owocem konferencji był ebook dostępny na jednej z wolnych licencji Creative Commons. Równoległym wydarzeniem towarzyszącym konferencji był THATCamp, zorganizowany przez Teatr NN i portal Historia i Media.\nWedług danych za 2014 rok w Polsce realizowano około 80 projektów naukowych cyfrowej humanistyki.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzejA. Radomski AndrzejA., RadosławR. Bomba RadosławR. (red.), Zwrot cyfrowy w humanistyce. Internet / Nowe Media / Kultura 2.0 [pdf], Lublin: E-naukowiec, 2013, ISBN 978-83-936418-0-2 . Brak numerów stron w książce\nRadosław Bomba, Narzędzia cyfrowe jako wyznacznik nowego paradygmatu badań humanistycznych, [w:] Zwrot cyfrowy w humanistyce (red.) A. Radomski, R. Bomba, Wyd. E-naukowiec, Lublin 2013\nJ. Drucker, The Digital Humanities Coursebook. An Introduction to Digital Methods for Research and Scholarship, Routlege, London, 2021, https://doi.org/10.4324/9781003106531.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAlliance of Digital Humanities Organizations (ADHO)\nDigital Research Infrastructure for the Arts and Humanities (DARIAH)\nKonsorcjum CLARIN-PL\nWprowadzenie do humanistyki cyfrowej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka (teoretyczna)\n\nInformatyka teoretyczna (ang. Theoretical computer science) – dyscyplina w dziedzinie nauk ścisłych i przyrodniczych oraz kierunek studiów uniwersyteckich, wykorzystujący aparat matematyczny do badań nad naturą i teorią obliczeń, automatów i informacji oraz tworzenia algorytmów wyrażanych w językach programowania i strukturach danych. W części praktycznej zajmuje się optymalizowaniem wykorzystania architektury komputerów, do obliczeń numerycznych i analiz statystycznych oraz przetwarzania danych w implementowanych bazach danych, systemach informacyjnych, graficznych, webowych, chmurowych, kryptograficznych, sieciowych, sztucznej inteligencji itp.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka afektywna\n\nInformatyka afektywna – dział informatyki, zajmuje się metodami i narzędziami rozpoznawania, analizy, interpretacji i symulacji stanów emocjonalnych użytkowników komputerów.\nDziedzina ta została wyodrębniona w 1995 roku przez Rosalind Picard i nazwana affective computing. Ponieważ istnieje bogata literatura w języku angielskim i raczej znikoma w języku polskim, brak jest odpowiedników pojęć używanych w tej dyscyplinie leżącej na styku informatyki i psychologii. Zgodnie ze słownikiem angielskie słowo affective można przetłumaczyć jako afektywny lub emocjonalny, natomiast computing tłumaczy się jako przetwarzanie, komputyka lub informatyka. W związku z wątpliwościami dotyczącymi prawidłowości tłumaczenia nazwy dziedziny zasięgnięto opinii Rady Języka Polskiego. W dniu 5 września 2013 roku Zespół Terminologii Informatycznej Rady Języka Polskiego wydał opinię, zgodnie z którą polskim odpowiednikiem nazwy dziedziny affective computing jest określenie przetwarzanie emocjonalne.  Zaproponowana nazwa budzi jednak wiele wątpliwości, ponieważ kojarzy się raczej z działem psychologii niż informatyki.\nInformatyka afektywna obejmuje:\n\nmetody rozpoznawania stanów emocjonalnych użytkowników komputerów i urządzeń mobilnych na podstawie różnorodnych charakterystyk (mimika, postawa ciała, parametry fizjologiczne, głos, tekst, wzorce behawioralne);\nmetody reprezentacji stanów emocjonalnych na potrzeby przetwarzania komputerowego;\ntworzenie aplikacji afektywnych (ang. affective) i postrzegających emocje (ang. affect-aware);\nmodele interwencji afektywnych;\nanalizę ładunku emocjonalnego tekstu (ang. sentiment analysis);\nsymulacje stanów emocjonalnych na potrzeby wirtualnych postaci.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka materiałowa\n\nInformatyka materiałowa (ang. material informatics) to stosunkowo nowa interdyscyplinarna dziedzina badań, która łączy informatykę z inżynierią materiałowej i materiałoznawstwem w celu poprawy zrozumienia, wykorzystania, wyboru, rozwoju i odkrywania materiałów. Stawia sobie za cel szybkie i niezawodne pozyskiwanie, zarządzanie, analizę i rozpowszechnianie różnorodnych danych materiałowych w celu znacznego skrócenia czasu i ryzyka potrzebnego do opracowania, wyprodukowania i wdrożenia nowych materiałów, co zwykle trwa dłużej niż 20 lat.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka muzyczna\n\nInformatyka muzyczna – pojawiający się interdyscyplinarny obszar badawczy zajmujący się produkcją, dystrybucją, konsumpcją i analizą muzyki za pomocą technologii informatycznych (szczególnie w formatach cyfrowych). Informatyka muzyczna obejmuje między innymi edytory audio, przetwarzanie i analizę sygnałów muzycznych, urządzenia wykorzystywane przy produkcji muzyki oraz urządzenia wykorzystywane przy występach muzycznych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka przemysłowa\n\nInformatyka przemysłowa (z ang. industrial computing), także informatyka procesowa (z niem. prozessinformatik) – dziedzina wiedzy znajdująca się na pograniczu nauk informatycznych oraz nauk o technologiach przemysłowych. Koncentruje się na zastosowaniu komputerów i oprogramowania w przemyśle. Do jej głównych zainteresowań należą informatyczne aspekty w następujących zastosowaniach:\n\nkomputerowe monitorowanie i sterowanie produkcją;\nkomputerowe modelowanie, symulacja i optymalizacja procesów technologicznych;\neksploracja i analiza danych przemysłowych;\nprojektowanie przemysłowych systemów informatycznych, m.in. systemy czasu rzeczywistego, systemy wbudowane;\nzastosowanie sztucznej inteligencji w przemyśle, m.in. systemy ekspertowe;\nprojektowanie urządzeń wykorzystywanych w przemyśle, m.in. oprogramowanie sprzętowe.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka stosowana\n\nInformatyka stosowana (ang. applied computing) – dyscyplina oraz kierunek nauczania, wiążący ze sobą kompetencje informatyczne z dogłębną znajomością potrzeb określonej praktyki. Określony podzbiór wiedzy dyscypliny informatyka jest logicznie uzupełniany wiedzą specjalistyczną. W podstawowym zakresie obejmuje praktyczne wykorzystanie narzędzi informatycznych w innych dyscyplinach w każdej dziedzinie nauk.\n\n\n== Źródła informatyki stosowanej ==\nJuż w latach 60., w chwili rozpoczęcia produkcji pierwszych komputerów UMC, pojawiło się zapotrzebowanie ze strony geodezji na specjalistyczne urządzenie obliczeń geodezyjnych. Na to zamówienie, od 1968 wyprodukowano kilkanaście specjalizowanych komputerów GEO. Podobne zapotrzebowanie przyszło z medycyny na urządzenia do analizy sygnałów EKG i EEG. W Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Informatyki Politechniki Warszawskiej w latach 1967-1986 wyprodukowano 150 sztuk maszyny ANOPS. W tych przykładach istotne były doświadczenia współpracy informatyków z geodetami oraz lekarzami.\nWraz z rozwojem informatyki taka współpraca była coraz częściej potrzebna. Co prawda na innych kierunkach studiów wprowadzano podstawy informatyki i programowania, ale była to wiedza niewystarczająca. Pojawiało się zasadne pytanie kto ma oprogramować sterownik silnika – inżynier informatyk czy inżynier mechanik? – informatyk nie miał wiedzy specjalistycznej, a mechanik informatycznej i trudno też było im się wzajemnie zrozumieć w projektowaniu algorytmu oprogramowania.\nW 1999 prof. Ryszard Tadeusiewicz, wówczas Rektor AGH, na posiedzeniu Prezydium KRASP (Konferencji Rektorów Polskich Uczelni Technicznych) zgłosił inicjatywę poszerzenia istniejącego zbioru kierunków kształcenia o informatykę stosowaną. Propozycja, początkowo popierana, z czasem była krytykowana, w tym przez informatyków, w zamian proponując poszerzenie nauki informatyki na innych kierunkach.\nProf. Tadeusiewicz wobec takiego braku akceptacji, w 2003 uzyskał prawa wprowadzenia kierunku informatyka stosowana na czterech wydziałach AGH.  Z czasem inne uczelnie uzyskiwały podobne prawo. Pozostawało tylko dobrać odpowiedni zakres programu nauczania informatyki, łącząc go z programem studiów specjalistycznych .\n\n\n== Program informatyczny kierunku ==\nPrzykładowy program informatyczny kierunku:\n\ninżynieria komputerowa\ninżynieria oprogramowania\nsystemy informatyczne\ncyberbezpieczeństwo\nsystem zarządzania bazami danych i systemy informacyjne\ninternet i internet rzeczy\naplikacja mobilna i aplikacja internetowa\ngrafika komputerowa i multimedia\ngry komputerowe i symulacja komputerowa\nsztuczna inteligencja i systemy inteligentne\n\n\n== Tematyka informatyki stosowanej ==\nObecnie kilkanaście uczelni prowadzi kierunek informatyka stosowana, przy czym w wielu przypadkach nazwa kierunku przymiotnikowo określa jego tematykę. Można też wyróżnić dwie klasy relacji dyscypliny informatyka z inną dyscypliną:\n\nzastosowanie informatyki wspomaga rozwój innej dyscypliny,\nwyniki badań innej dyscypliny wspomagają rozwój informatyki.\n\n\n=== Informatyka wspomaga inną dyscyplinę ===\nW tym przypadku większość zastosowań informatyki polega na tworzeniu i przetwarzaniu informacji zapisanych w bazach wiedzy dotyczących danej dyscypliny, czasem dokonywaniem obliczeń oraz z wizualizacją przechowanych danych. W  zaawansowanych rozwiązaniach techniki informatyczne zmieniają jakościowo dotychczasowe rozwiązania techniczne (np. zamiast siłowego czy elektronicznego układu sterującego podłączany jest sterownik z aplikacją sterującą):\n\nInformatyka przemysłowa, informatyka materiałowa  – zajmuje się programowaniem CNC, sterowników,  projektowaniem wspomaganym komputerowo CAD, materiałoznawstwem oraz zajmuje się monitorowaniem i sterowaniem produkcją oraz modelowaniem procesów technologicznych.\nGeoinformatyka, geoinformacja, geostatyka – zajmuje się numerycznym przetwarzaniem i analizowaniem informacji geograficznej i pomiarów geodezyjnych oraz zastosowaniami informatyki w kartografii, GPS, fotogrametrii, teledetekcji, analizie danych przestrzennych i nawigacji.\nInformatyka ekonomiczna, informatyka gospodarcza – zajmuje się tworzeniem i zarządzaniem systemami informacyjnymi w organizacjach i przedsiębiorstwach.\nInformatyka medyczna – zajmuje się przetwarzaniem danych medycznych oraz projektowaniem urządzeń diagnostyczno-medycznych z wykorzystaniem systemów informatycznych.\nBioinformatyka – obejmuje metody obliczeniowe badania i symulacji struktury, funkcji i ewolucji genów, genomów i białek oraz przetwarzaniem informacji biologicznej.\nNeuroinformatyka – zajmuje się przetwarzaniem i przepływem informacji w systemach nerwowych oraz procesów neurologicznych.\nInformatyka chemiczna, chemioinformatyka – zajmuje się przetwarzaniem informacji baz wiedzy związków chemicznych, między innymi w projektowaniu leków.\nInformatyka śledcza – dostarcza cyfrowych środków dowodowych dotyczących przestępstw popełnionych cyfrowo lub przy użyciu systemów teleinformatycznych.\nInformatyka społeczna, socjoinformatyka – bada wpływ użytkowania produktów informatycznych na społeczeństwo i jego jednostki.\n\n\n=== Dyscyplina wspomaga rozwój informatyki ===\nMechatronika – łączy technikę elektryczną z mechaniczną i informatyczną i między innymi dostarcza mikronapędów do dysków, drukarek, skanerów itp.\nSocjoinformatyka – bada wpływ zjawisk i zachowań społecznych na sposób korzystania z serwisów informatycznych oraz społecznościowych – wspomaga badania nad zwiększeniem użyteczności rozwiązań informatycznych.\nInformatyka afektywna – zajmuje się metodami i narzędziami rozpoznawania, analizy, interpretacji i symulacji stanów emocjonalnych użytkowników komputerów – wspomaga badania nad efektywniejszymi metodami komunikacji człowiek-komputer.\nKognitywistyka – zajmująca się obserwacją i analizą działania zmysłów, mózgu i umysłu, w szczególności ich modelowaniem, mającym na celu projektowanie „inteligentnych” urządzeń.\nInformatyka prawnicza – dostarcza interpretacji aktów prawnych, których zapisy powinny być uwzględnione w projektowaniu bezpieczeństwa systemów teleinformatycznych (ochrona danych osobowych, prywatność).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRyszardR. Tadeusiewicz RyszardR., O nauczaniu informatyki stosowanej, [w:] W.W. Furmanek, A.Piecuch (red.), Dydaktyka informatyki – Problemy i wyzwania społeczeństwa informacyjnego, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2011 (6), s. 38-57, ISBN 978-83-7338-651-8, ISSN 2083-3156 . typ?", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka śledcza\n\nInformatyka śledcza (ang. computer forensics) – obszar informatyki powiązany z naukami o bezpieczeństwie i naukami prawnymi, którego celem jest dostarczanie cyfrowych środków dowodowych. Często w sprawach popełnionych przestępstw lub nadużyć, ale także w celu odtworzenia stanu pierwotnego przy  ustalaniu motywów działania sprawcy lub ofiary. Jej zadaniami są: zbieranie, odzyskiwanie, analiza i prezentacja (w formie specjalistycznego raportu) cyfrowych danych, znajdujących się na różnego rodzaju nośnikach (dyski twarde komputerów, dyskietki, płyty CD, pamięci przenośne, serwery, telefony komórkowe itp.), oraz w coraz popularniejszych ostatnio systemach i serwisach zdalnego gromadzenia, przechowywania i przetwarzania danych, takich jak: (serwisy społecznościowe, przestrzeń dyskowa w chmurze czy wyszukiwarki internetowe). Efektem działań informatyków śledczych są cyfrowe materiały dowodowe, przygotowane zgodnie z duchem dochodzeniowo-śledczym (ang. forensically sound).\n\n\n== Zastosowanie ==\nDo najczęstszych przypadków zastosowania informatyki śledczej w Polsce należą:\n\nW sferze biznesowej – kradzież danych przez zwalnianych lub nielojalnych pracowników oraz sabotaż (usuwanie lub kradzież danych firm lub instytucji publicznych mające na celu m.in. osłabienie ich pozycji konkurencyjnej lub pozyskanie know-how),\nW sferze prywatnej – ustalanie motywów ucieczek nieletnich, zaginięć osób a także niewyjaśnionych zgonów (ustalenie czy osobę nakłaniano do samobójstwa lub czy dokonano morderstwa).\n\n\n== Dowód elektroniczny i przestępstwa komputerowe ==\nDowód elektroniczny (ang. digital evidence) jest dopuszczalny zarówno w procesie cywilnym jak i karnym. Jest to typ dowodu naukowego, spełniającego bardzo rygorystyczne wymagania amerykańskiego standardu Dauberta, zgodnie z którym metoda lub teoria naukowa, aby stać się dowodem, musi:\n\nSama w sobie być sprawdzalna i zostać już poddana kontroli;\nByć opisana i oceniona w literaturze fachowej;\nMieć znany lub przewidywany poziom błędów uzyskiwanych przy stosowaniu tej metody;\nUzyskać powszechną akceptację (ang. general acceptance) specjalistów w danej dziedzinie.\nWymóg powszechnej akceptacji jest ważnym czynnikiem decydującym o dopuszczeniu konkretnego dowodu, jednak nie stanowi warunku koniecznego. Polskie prawo również – co do zasady – przyjmuje, że dowody elektroniczne mogą być wykorzystane w postępowaniu przed sądem. Dowód elektroniczny musi być pozyskany, potwierdzony (poddany procesowi uwierzytelniania), zabezpieczony i zanalizowany w sposób, który uniemożliwi obronie podniesienie zarzutu manipulacji dowodem czy fałszerstwa.\nPrzestępstwa komputerowe definiuje konwencja Rady Europy ETS 185, gdzie wskazuje się następujące ich grupy:\n\nPrzestępstwa przeciw poufności (ang. confidentiality), integralności (ang. integrity) i dostępności (ang. availability) danych (tzw. przestępstwa CIA). Obejmują one między innymi: nielegalny dostęp do systemów przez hacking, podsłuch czy oszukiwanie uprawnionych użytkowników (powszechnie znany „phishing”), szpiegostwo komputerowe (włączając trojany i inne techniki), sabotaż i wymuszenia komputerowe (wirusy, ataki DDoS, spam) .\nPowiązane z komputerami (sieciami) przestępstwa tradycyjne, zaczynając od oszustw (od klasycznych, czyli manipulacji fakturami czy kontami firmowymi, do manipulacji on-line – oszukańczych aukcji czy nielegalnego używania kart kredytowych), poprzez komputerowe podróbki, aż do ataków na ludzkie życie przez np. manipulowanie systemami szpitalnymi czy systemami kontroli ruchu powietrznego.\nPrzestępstwa dotyczące zawartości (treści). Ta kategoria obejmuje na przykład dziecięcą pornografię, dostarczanie instrukcji przestępczych, a także samo oferowanie popełniania przestępstw. Ta kategoria obejmuje także molestowanie i mobbing poprzez sieć, rozpowszechnianie fałszywych informacji (np. czarny PR, schematy „pump and dump”) oraz internetowy hazard.\nPrzestępstwa powiązane z naruszeniem prawa autorskiego i praw pokrewnych, takie jak nieautoryzowane kopiowane i rozpowszechnianie programów komputerowych. Do tej kategorii zalicza się także nieautoryzowane użycie baz danych.\nNależy podkreślić, że dziedzina dostarczania elektronicznych środków dowodowych wybiega znacznie poza przestępstwa komputerowe i ma zastosowanie przy każdym przestępstwie czy nadużyciu, gdzie urządzenia elektroniczne miały zastosowanie jako nośnik danych. Podsumowanie przestępczości komputerowej w USA zawiera doroczny „Computer Crime Survey” dostępny na www.gocsi.com. Ponadto, co warto zauważyć, zebrany materiał niekwalifikujący się dowodowo potrafi często naprowadzić śledczych na właściwy tor postępowania lub ewidentnie wskazać, wobec sprzecznego materiału dowodowego, prawdopodobny przebieg zdarzeń.\n\n\n== Procedura analizy dochodzeniowo-śledczej nośników danych ==\nSprawdzenie poprawności zabezpieczenia materiału dowodowego - na przykład poprzez sprawdzenie plomb na obudowie komputera jak i portów.\nUtworzenie protokołu dostarczenia nośników danych oraz potwierdzenie zabezpieczonych dowodów najlepiej wartością funkcji skrótu. Sprawdzenie zgodności opisu ich marki, modelu, pojemności i numerów seryjnych. W razie nieprzestrzegania procedury przy zabezpieczaniu urządzenia dowód takowy traci na wiarygodności w postępowaniu sądowym.\nWykonanie kopii binarnej lub obrazu dysku z użyciem blokera zapisów. Bloker chroni zabezpieczany dysk przed zapisaniem na nim jakichkolwiek danych. Gdyby po dacie zabezpieczenia dysku twardego, doszło do zapisania na nim jakichkolwiek danych (np. daty zmiany metadanych w systemie plików), spowoduje to utratę jego wartości dowodowej w postępowaniu sądowym. Należy pamiętać, że każde uruchomienie systemu operacyjnego na komputerze powoduje modyfikacje na jego dysku twardym.\nPrzeprowadzenie na kopii danych szczegółowej analizy zgodnie z zapytaniem zleceniodawcy stosując w tym celu specjalistyczne urządzenia i programy, które uniemożliwiają modyfikację wykonanej kopii. Analiza danych musi zostać przeprowadzona z dużą rzetelnością, starannością przy zachowaniu zasad, procedur stosowanych zgodnie z zasadami informatyki śledczej oraz łańcuchem dowodowym, który ma swój początek w momencie zabezpieczania urządzenia, a kończy się w chwili gdy biegły obroni swoją opinię na rozprawie sądowej.\nOpisanie z wysoką starannością całej procedury wykonania i analizy kopii danych z zabezpieczonego urządzenia.\nSporządzenie rzetelnej ekspertyzy wraz z pełnym opisem jej przebiegu i wyniku wyeksportowanego do danej postaci pliku oraz z przedstawieniem pełnych raportów analizy nośników danych z naznaczeniem pozycji i ujawnionych informacji z nośnika danych, które stanowią materiał dowodowy do wydania opinii służącej w procesie sądowym. Oznaczenie dat utworzenia, modyfikacji jak i ostatniego dostępu do danych stanowiących materiał dowodowy (tam, gdzie możliwe jest ich odczytanie). Należy wyszczególnić dane, które zostały odzyskane po skasowaniu czy sformatowaniu dysku twardego komputera.\nWystawienie opinii zgodnej z zapytaniem zlecającego z przytoczeniem metody i sposobu przeprowadzenia analizy kopii komputerowego, cyfrowego czy elektronicznego nośnika danych.\n\n\n== Zadania specjalistów informatyki śledczej ==\nustalanie zakresu analizy dowodów elektronicznych oraz przedmiotu poszukiwania\nwłaściwe zabezpieczenie kopii danych\nszczegółowa analiza śladów elektronicznych\nsporządzenie raportu dotyczącego analizowanych danych\n\n\n== Praca informatyków śledczych wykorzystywana jest najczęściej w przypadkach ==\ndefraudacji środków finansowych\nłamania prawa pracy\nkradzieży danych\nszpiegostwa przemysłowego\nłamania praw autorskich\nujawnienia tajemnicy handlowej\nkradzieży i użycia danych osobowych\nspraw kryminalnych (handel narkotykami, terroryzm, morderstwa, samobójstwa, przestępczość zorganizowana, pedofilia).\n\n\n== Gdzie specjaliści informatyki śledczej szukają informacji? ==\n\n\n== Uwarunkowania prawne w Polsce dotyczące dowodów w postaci elektronicznej ==\nKodeks pracy: Art.52.§1-3 Art.114 Art.115 Art.116 Art.119 Art.114. Art.122 Art.267.§1-4 Art.268.§1-4 Art.268a.§1-3 Art.287.§1-3\nUstawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji\nKodeks postępowania cywilnego:  Art.227 Art.278 Art.305 Art.227 Art.307.§1-3 Art.308.§1-2 Art.309.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n„Praktyczna analiza powłamaniowa. Aplikacja webowa w środowisku Linux” książka poświęcona informatyce śledczej\nComputer Forensics World (ang.)\nThe International Association of Computer Investigative Specialists", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka środowiskowa\n\nInformatyka środowiskowa – interdyscyplinarna dziedzina informatyki zajmująca się zastosowaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych do monitorowania, analizy, modelowania oraz ochrony środowiska. Łączy metody informatyczne z naukami o Ziemi, ekologią, inżynierią środowiska i rolnictwem precyzyjnym, wspierając podejmowanie decyzji w gospodarowaniu zasobami naturalnymi.\n\n\n== Początki informatyki środowiskowej ==\nInformatyka środowiskowa zaczęła kształtować się w Europie Środkowej na początku lat 90. XX wieku jako odpowiedź na rosnącą potrzebę skutecznego przetwarzania informacji związanych z ochroną środowiska. Jej rozwój był możliwy dzięki dynamicznemu postępowi technologii informacyjnych, które umożliwiły efektywne gromadzenie, przetwarzanie i udostępnianie dużych ilości danych środowiskowych.\nPoczątki organizacyjne tej dyscypliny wiążą się z działalnością niemieckiej grupy roboczej „Informatyka w ochronie środowiska” działającej w ramach Gesellschaft für Informatik\n. Kluczową rolę w umiędzynarodowieniu i rozwoju dziedziny odegrały także cykliczne konferencje naukowe, takie jak International Symposium on Environmental Software Systems (ISSES) oraz ECO-INFORMA, które przyczyniły się do nadania informatyce środowikowej statusu interdyscyplinarnej i międzynarodowej dziedziny badawczej.\n\n\n== Obszary zastosowań ==\nZarządzanie danymi przestrzennymi – za pomocą systemów informacji geograficznej (GIS), takich jak QGIS czy ArcGIS, tworzy się cyfrowe mapy wspierające planowanie przestrzenne, kartowanie siedlisk przyrodniczych, ocenę ryzyka powodziowego czy zarządzanie zasobami naturalnymi.\nZdalny monitoring środowiska – integracja danych satelitarnych, pochodzących m.in. z programu Copernicus (misje Sentinel-2) oraz danych z czujników Internetu Rzeczy (IoT) umożliwia bieżące śledzenie zmian środowiskowych: pokrycia terenu, jakości powietrza, zagrożenia suszą.\nModelowanie matematyczne i symulacje komputerowe – nowoczesne modele środowiskowe pozwalają na prognozowanie zmian klimatu, analizę emisji oraz ocenę wpływu działalności człowieka na ekosystemy i bioróżnorodność.\nSystemy wczesnego ostrzegania – rozwój inteligentnych systemów alarmowych, które integrują dane meteorologiczne, hydrologiczne i satelitarne umożliwiają szybkie reagowanie na zagrożenia takie jak powodzie, pożary i susze.\nRozwój aplikacji mobilnych i platform edukacyjnych – informatyka środowiskowa wspiera rozwój narzędzi cyfrowych służących edukacji ekologicznej. Aplikacje umożliwiają m.in. zgłaszanie zagrożeń środowiskowych czy monitorowanie jakości powietrza, a platformy e-learningowe wspierają zdalne nauczanie o klimacie i zrównoważonym rozwoju.\n\n\n== Kształcenie ==\nInformatyka środowiskowa jest rozwijającym się obszarem kształcenia akademickiego, funkcjonującym jako samodzielny kierunek lub specjalność w ramach studiów z zakresu informatyki, inżynierii środowiska bądź nauk przyrodniczych. Programy studiów łączą zagadnienia z zakresu systemów informacji geograficznej (GIS), programowania, modelowania danych środowiskowych, statystyki oraz podstaw nauk o Ziemi i ekologii. Studia w tym zakresie oferowane są m.in. w Stanach Zjednoczonych, Australii, Danii, Niemczech oraz Polsce, odpowiadając na zapotrzebowanie rynku pracy na specjalistów analizujących dane środowiskowe z wykorzystaniem technologii informacyjnych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka techniczna\n\nInformatyka techniczna – dawniej dział informatyki związany z obliczeniami inżynieryjno-technicznymi  (ang. technical computing), obecnie po zmianach wprowadzonych przez nową klasyfikację dziedzin i dyscyplin w roku 2018, znacznie szersze pojęcie, wykraczające poza termin angielski, jako składowa dyscypliny \"informatyka techniczna i telekomunikacja\" z dziedziny nauk inżynieryjno-technicznych. Dyscyplina \"informatyka techniczna i telekomunikacja\" jest powiązana z szeregiem kierunków studiów technicznych, w tym z kierunkami bezpośrednio kształcącymi w informatyce technicznej. Po poszerzeniu zakresu pojęciowego informatyki technicznej, przy braku polskiej tradycji stosowania tego określenia, pojawiły się propozycje utożsamienia jej z dziedziną technologii informatycznych (lub technologii informacyjnych, ang. information technology).\n\n\n== Etymologia ==\nW sierpniu 2005 grupa organizacji wokól ACM zaproponowała nazwę ogólnego programu nauczania computing, w którym wyróżniono pięć podstawowych specjalności: computer engineering (CE), computer science (CS), information systems (IS), information technology (IT), software engineering (SE). W grudniu 2017 podobna grupa organizacji zdefiniowała zakres specjalizacji information technology jako:  \n\nW 2018 w Polsce zmieniono klasyfikację dziedzin i dyscyplin. Ustalono dyscyplinę w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych – informatyka techniczna i telekomunikacja. Celem zmiany było wprowadzenie dyscypliny informatycznej w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych, w odróżnieniu od dyscypliny Informatyka, która została przyporządkowana dziedzinie nauk ścisłych i przyrodniczych, oraz połączenie jej z telekomunikacją. Powstała w efekcie dyscyplina obejmuje bardzo szeroki zakres, łączący w sobie praktycznie wszystkie z pięciu specjalności informatycznych wymienionych we wzmiankowanym wyżej dokumencie ACM: od inżynierii komputerowej (CE), poprzez inżynierię oprogramowania (SE), aż do nauk dotyczących technologii informacyjnych (IT) oraz systemów informacyjnych (IS), z relatywnie najmniejszym udziałem zorientowanej na teorię informatyki (czystej) (CS). Do dyscypliny informatyka techniczna i telekomunikacja przyporządkowane zostały wszystkie kierunki informatyczne kształcące inżynierów, a więc w większości kierunki prowadzone na uczelniach technicznych. W efekcie tych zmian dyscyplina informatyka techniczna została powiązana z szeregiem kierunków studiów, od klasycznych: Informatyki i Informatyki Stosowanej, poprzez wiele innych związanych z różnymi specjalnościami informatycznymi, aż do kierunków bezpośrednio związanych z telekomunikacją, takich jak np. Teleinformatyka.\n\n\n== Badania i przedmioty informatyki technicznej ==\nZakres badań oraz zakres nauczania informatyki technicznej jest znacznie szerszy niż zawarty w specjalizacji technologii informacyjnych (information technology), obejmując całość obecnych osiągnięć praktycznych informatyki z uzupełnieniem podstaw teoretycznych. Tym samym konieczne jest wybranie podzbioru tej wiedzy w określonej specjalności, dowolnie sformułowanych. Pośród znajdujących się poza obszarem technologii informacyjnych, wyróżniane są  trzy podstawowe:\n\nInżynieria komputerowa (ang. computer engineering) – specjalność informatyki technicznej, zajmująca się architekturą, projektowaniem i działaniem systemów komputerowych, w tym projektowaniem, wytwarzaniem, integracją i eksploatacją sprzętu cyfrowego w sieciach  komputerowych oraz internetowych. Również projektowanie sprzętu sterowników dla systemów wbudowanych do automatyzacji procesów oraz zarządzanych przez internet (internet rzeczy IoT) wraz z odpowiednim oprogramowaniem podstawowym.\nInżynieria oprogramowania (ang. software engineering) – specjalność informatyki technicznej stosująca podejście inżynierskie do tworzenia oprogramowania: od analizy i określenia wymagań, przez projektowanie i wdrożenie, aż do ewolucji gotowego oprogramowania.\nSystemy informacyjne (ang. information systems) – specjalność informatyki technicznej ukierunkowana na przetwarzanie, za pomocą procedur i modeli, informacji wejściowych w wyjściowe, w tym projektowanie, realizację i eksploatację baz danych z przetwarzaniem informacji. Obecnie również przetwarzanie i analiza gigadanych (Big Data) oraz nauka o danych (danologia).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Infrastruktura informatyczna\n\nInfrastruktura informatyczna (również infrastruktura IT, ang. IT infrastructure) – całokształt rozwiązań sprzętowo-programowych i organizacyjnych stanowiących podstawę wdrożenia i eksploatacji zaawansowanych merytorycznie i technologicznie systemów informatycznych wspomagających zarządzanie przedsiębiorstwami i instytucjami.\n\n\n== Bibliografia ==\nGlosariusz ITIL wraz ze skrótami. s. 74. [dostęp 2020-04-01].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Alana Turinga\n\nInstytut Alana Turinga (ang. The Alan Turing Institute) – brytyjski narodowy instytut zajmujący się naukową analizą danych i sztuczną inteligencją, założony w 2015 roku i finansowany głównie przez rząd Wielkiej Brytanii. Jego nazwa pochodzi od Alana Turinga, brytyjskiego matematyka i pioniera informatyki.\n\n\n== Zarządzanie ==\nInstytut Alana Turinga jest niezależną organizacją pozarządową, działającą na zasadzie non-profit. Jest to wspólne przedsięwzięcie pięciu uniwersytetów założycielskich Uniwersytetu Cambridge, Uniwersytetu w Edynburgu, Uniwersytetu Oksfordzkiego, University College London (UCL) i Uniwersytetu w Warwick, wybranych na podstawie międzynarodowej oceny wzajemnej. W 2018 roku do instytutu dołączyło ośmiu dodatkowych partnerów uniwersyteckich: Queen Mary University of London, University of Leeds, University of Manchester, University of Newcastle, University of Southampton, University of Birmingham, University of Exeter i University of Bristol.\nRada ds. Badań nad Inżynierią i Naukami Fizycznymi (EPSRC), główny fundator instytutu, jest również członkiem wspólnego przedsięwzięcia. Prezesem Instytutu Alana Turinga, powołaną w lipcu 2023 roku, jest Jean Innes.\n\n\n== Finansowanie ==\nFundusze na utworzenie instytutu pochodziły z inwestycji o wartości 600 milionów funtów w „Osiem wielkich technologii”, a konkretnie w tzw. „big data”, wyasygnowane przez rząd Wielkiej Brytanii w 2013 roku i ogłoszonej przez George’a Osborne’a, Kanclerz Skarbu, w budżecie na 2014 rok. Większość inwestycji w „big data” została skierowana na infrastrukturę obliczeniową. Każdy z pięciu uniwersytetów założycielskich przekazał instytutowi po 5 milionów funtów. Dalsze finansowanie pochodziło głównie z dotacji od rad ds. badań naukowych, partnerów uniwersyteckich oraz partnerstw strategicznych i innych.\nW czerwcu 2021 roku EPSRC przyznało instytutowi w imieniu brytyjskiego stowarzyszenia Research and Innovation 10 mln funtów na rok 2021/2022.\n\n\n== Historia ==\nW 2015 roku fundacja Lloyd’s Register została pierwszym partnerem strategicznym instytutu, przekazując w ciągu pięciu lat grant w wysokości 10 milionów funtów na wsparcie badań nad inżynieryjnymi zastosowaniami dużych zbiorów danych.\n\nHoward Covington, przewodniczący 2015–2022.\nDoug Gurr, przewodniczący od 2022.\nSir Adrian Smith, prezes (CEO) w latach 2018–2023.\nJean Innes, prezes (CEO) od lipca 2023 roku.\nRolą instytutu jest dostarczanie wiedzy specjalistycznej i badań podstawowych z zakresu analityki danych i sztucznej inteligencji potrzebnych do rozwiązywania problemów w świecie rzeczywistym. W wykładach i dyskusjach organizowanych przez instytut uczestniczą m.in. profesorowie polskiego pochodzenia: Aleksander Mądry, Marta Kwiatkowska.\nOd 2021 roku Instytut Alana Turinga organizuje coroczne wydarzenie o nazwie AI UK, które określa się jako krajową wizytówkę nauki o danych i sztucznej inteligencji.\n\n\n== Zobacz też ==\nTest Turinga\nNagroda Turinga\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTheory and Algorithms in Data Science Seminar – cykl dyskusji organizowanych przez Instytut Alana Turinga.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Informatyki Politechniki Warszawskiej\n\nInstytut Informatyki Politechniki Warszawskiej (II PW) – instytut naukowy i dydaktyczny Politechniki Warszawskiej, składa się z zakładów prowadzących działalność naukowo-badawczą i dydaktyczną.\nInstytut wchodzi w skład Wydziału Elektroniki i Technik Informacyjnych; mieści się w Warszawie przy ulicy Nowowiejskiej w gmachu im. prof. Janusza Groszkowskiego (vis-à-vis Gmachu Głównego Politechniki).\n\n\n== W skład Instytutu wchodzą ==\nZakład Grafiki Komputerowej\nZakład Systemów Informacyjnych\nZakład Sztucznej Inteligencji\nZakład Oprogramowania i Architektury Komputerów\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nInstytut Informatyki Politechniki Warszawskiej w bazie instytucji naukowych portalu Nauka Polska (OPI).\nOficjalna strona instytutu\nOficjalna strona Wydziału Elektroniki i Technik Informacyjnych PW", "source": "wikipedia"}
{"text": "Krajowe Ramy Interoperacyjności\n\nKrajowe Ramy Interoperacyjności – zestaw wymagań semantycznych, organizacyjnych oraz technologicznych dotyczących interoperacyjności systemów teleinformatycznych i rejestrów publicznych.\n\n\n== Zobacz też ==\nEuropejskie Ramy Interoperacyjności\nProgram ISA²\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nGałach A.: Krajowe ramy interoperacyjności, Systemy informatyczne w administracji publicznej; Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa, 2015,", "source": "wikipedia"}
{"text": "Media interaktywne\n\nMedia interaktywne – środki przekazu medialnego, umożliwiające wzajemne, zwrotne komunikowanie i różnorodną aktywność. Zachodząca poprzez media interaktywne relacja ma charakter dialogu pomiędzy człowiekiem (użytkownikiem) a innymi osobami, urządzeniami, lub programami komputerowymi. Przekaz ten umożliwia zwrotne oddziaływanie stron (interakcja) i realizowany jest poprzez tzw. interfejs – mechaniczny, programowy, biotechniczny lub inny – który pośredniczy w wymianie informacji pomiędzy użytkownikiem i urządzeniem.\nMedium interaktywnym może być urządzenie mechaniczne, elektroniczne (analogowe lub cyfrowe), program komputerowy – zainstalowany na pojedynczym komputerze, lub sieci złożonej z wielu maszyn – lub kompilacja złożona z wszystkich tych elementów.\nModelowym przykładem medium interaktywnego jest Internet – teleinformatyczna sieć komputerowa, łącząca ze sobą setki tysięcy małych i dużych sieci lokalnych oraz pojedynczych komputerów, obejmująca swoim zasięgiem praktycznie całą kulę ziemską. Internet agreguje wiele funkcji tradycyjnych mediów: umożliwia konsumpcję i przesyłanie formatowanych treści tekstowych, graficznych i audiowizualnych, a ponadto umożliwia łączność głosową i audiowizualną oraz inne formy przekazu treści.\nInteraktywne media cyfrowe są reprezentatywną składową mariażu współczesnej kultury i postępu technologicznego. Pośrednicząc w procesach społecznej komunikacji i aktywności medialnej, niejako je kondensują, wpływając znacząco na każdą ze sfer naszego życia społecznego.\n\n\n== Przykłady interaktywnych mediów ==\nforum dyskusyjne\ngra internetowa\nInternet\ntelefonia mobilna\ntelewizja interaktywna\n\n\n== Zobacz też ==\ncyfrowe przetwarzanie sygnałów\nmass media\nmedia cyfrowe\nmultimedia\nwozy transmisyjne\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nartykuł: Interaktywna ewolucja mediów\nartykuł: Rola i znaczenie mediów interaktywnych we współczesnej kulturze", "source": "wikipedia"}
{"text": "Modulo\n\nModulo – operacja wyznaczania reszty z dzielenia jednego typu liczbowego przez drugi. W dalszym ciągu napis \n  \n    \n      \n        a\n         \n        \n          mod\n          \n             \n          \n        \n        d\n        =\n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle a\\ {\\bmod {\\ }}d=r}\n  \n będzie oznaczał, iż \n  \n    \n      \n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle r}\n  \n jest resztą z dzielenia \n  \n    \n      \n        a\n      \n    \n    {\\displaystyle a}\n  \n przez \n  \n    \n      \n        d\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle d.}\n  \n\nSą różne sposoby określania reszty, a komputery i kalkulatory mają różne sposoby przechowywania i reprezentowania liczb, więc wynik operacji modulo zależy od języka programowania i/lub sprzętu.\nW niemal każdym systemie komputerowym współczynnik wynikający z dzielenia jest ograniczany do zbioru liczb całkowitych, a reszta \n  \n    \n      \n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle r}\n  \n jest zwykle ograniczona przez \n  \n    \n      \n        0\n        ⩽\n        r\n        <\n        \n          |\n        \n        d\n        \n          |\n        \n      \n    \n    {\\displaystyle 0\\leqslant r<|d|}\n  \n albo \n  \n    \n      \n        −\n        \n          |\n        \n        d\n        \n          |\n        \n        <\n        r\n        ⩽\n        0.\n      \n    \n    {\\displaystyle -|d|<r\\leqslant 0.}\n  \n Wybór między dwiema możliwymi resztami zależy od znaku \n  \n    \n      \n        a\n      \n    \n    {\\displaystyle a}\n  \n lub \n  \n    \n      \n        d\n      \n    \n    {\\displaystyle d}\n  \n oraz użytego języka programowania. Niektóre języki programowania, jak na przykład C89, nawet nie definiują wyniku jeśli zarówno \n  \n    \n      \n        d\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle d,}\n  \n jak i \n  \n    \n      \n        a\n      \n    \n    {\\displaystyle a}\n  \n jest ujemne – patrz tabela.\n\n  \n    \n      \n        a\n      \n    \n    {\\displaystyle a}\n  \n modulo 0 jest nieokreślone w większości systemów, choć niektóre określają je jako \n  \n    \n      \n        a\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle a.}\n  \n Jeśli definicja jest spójna z algorytmem dzielenia, wtedy \n  \n    \n      \n        d\n        =\n        0\n      \n    \n    {\\displaystyle d=0}\n  \n implikuje \n  \n    \n      \n        0\n        ⩽\n        r\n        <\n        0\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle 0\\leqslant r<0,}\n  \n co jest sprzeczne (tzn. zwykła reszta w tym wypadku nie istnieje).\nReszta może być wyznaczana równaniami, które korzystają z innych funkcji. Jednym z takich użytecznych równań wyznaczania reszty \n  \n    \n      \n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle r}\n  \n jest\n\n  \n    \n      \n        r\n        =\n        a\n        −\n        d\n        \n          ⌊\n          \n            \n              a\n              d\n            \n          \n          ⌋\n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle r=a-d\\left\\lfloor {\\frac {a}{d}}\\right\\rfloor ,}\n  \n\ngdzie \n  \n    \n      \n        ⌊\n        x\n        ⌋\n      \n    \n    {\\displaystyle \\lfloor x\\rfloor }\n  \n oznacza zaokrąglenie w dół liczby \n  \n    \n      \n        x\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle x.}\n  \n\nDzielenie modulo jest powszechnie używane przy obliczaniu cyfry kontrolnej w identyfikatorach. W algorytmie Luhna, numerach PESEL, REGON, NIP, numerach dowodów osobistych, paszportów, numerach towarów EAN, numerach banknotów EURO, numerach kont bankowych IBAN, numerach substancji chemicznych CAS, ISBN, ISMN, ISSN, ISTC, EVN-UIC, numerach recept, prawa wykonywania zawodu lekarza, numerach kontenera i wielu innych. Podstawowym celem użycia cyfry lub znaku kontrolnego jest wykrywanie pomyłek przy ręcznym wprowadzaniu numeru do systemu informatycznego. Wszystkie te metody zapewniają wykrycie zamiany pojedynczego znaku oraz w znacznej większości zamiany sąsiednich znaków, tzw. czeskiego błędu.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Piksel śledzący\n\nPiksel śledzący (także piksel wyświetleń, z ang. web beacon lub web bug) – technika umożliwiająca w często niezauważalny sposób na poinformowanie właściciela danej zawartości, że została ona odwiedzona przez poszczególną osobę. Piksele śledzące mogą służyć za jedną z technik śledzenia internautów, tuż obok generowania cyfrowych odcisków palców (fingerprinting), stosowania identyfikatorów unikalnych w plikach cookies czy systemu od Google o nazwie Federated Learning of Cohorts.\nW 2017 roku firmy Google, Microsoft oraz Compuware wydały na łamach W3C propozycję wdrożenia Beacon API jako standardu dla programistów stron internetowych, którzy mogliby wdrażać technikę podobną do pikseli śledzących, z tym że taka technika działałaby niezależnie od reszty strony internetowej.\nJednym z najpopularniejszych pikseli śledzących jest Facebook Pixel, który według danych BuiltWith jest stosowany na 4,45 mln stron internetowych, aktywnych na listopad 2024 roku. Przedstawiciele wyszukiwarki internetowej Peekr z kolei szacują, że na 26,3 mln sprawdzonych dokumentów (podstron) piksel Facebooka może znajdować się na około 2,7% z nich.\n\n\n== Działanie ==\nPiksele śledzące to obrazki o rozdzielczości 1 na 1 piksela, które mogą służyć do celów analitycznych w odniesieniu do stron internetowych lub konwersacji e-mailowych. Przykładowy znacznik w HTML może prezentować się następująco:Gdy załadowanie takiego obrazka przez przeglądarkę internetową zostanie zażądane, wysyłane są dane, takie jak:\nadres IP,\ndata i czas realizacji żądania;\ndokładna ścieżka takiego piksela (w powyższym przykładzie będzie to /ad/pixel.quicken/NEW);\ndokładna ścieżka wraz z domeną danej strony internetowej;\nidentyfikator przeglądarki (user agent);\npliki cookies wygenerowane przez daną stronę internetową.\nInformacje te są pobierane z nagłówków klienta w żądaniu HTTP. Takie informacje mogą być przydatne dla celów analitycznych, ale i też sieci reklamowych, które potem mogłyby z większą precyzją pokazać użytkownikowi poszczególny rodzaj reklamy.\nInformacje pochodzące z piksela śledzącego zawierane w wiadomościach e-mailowych ograniczają się wyłącznie do przechwytywania informacji na temat:\n\nsamego faktu otwarcia wiadomości;\nmomentu, kiedy to nastąpiło;\nadresu IP.\nUżytkownicy poczty elektronicznej mogą chronić swoją prywatność przed pikselami śledzącymi poprzez konfigurację klienta pocztowego w sposób uniemożliwiający automatyczne ładowanie zewnętrznych zasobów. Alternatywnie, mogą wybrać wyświetlanie wiadomości w formacie tekstowym (plain-text), który nie obsługuje kodu HTML.\n\n\n== Opinie na temat stosowania pikseli śledzących ==\nPopierający użycie pikseli śledzących sugerują, że mogą one wpływać pozytywnie na przyszłe techniki marketingowe. Jednak cyberprzestępcy mogą wykorzystać informacje pochodzące z pikseli śledzących do tworzenia kampanii phishingowych.\nUrząd Ochrony Danych Osobowych Austrii (DSB) uznał, że piksel śledzący Facebooka bezpośrednio narusza RODO i decyzję pn. „Schrems II” dotyczącą transatlantyckich przepływów danych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Projektowanie eksperymentów\n\nProjektowanie eksperymentów (planowanie doświadczeń, teoria eksperymentu; ang. design of experiments, w skrócie DOE) – interdyscyplinarna dziedzina nauki znajdująca się na pograniczu statystyki, metrologii, matematyki stosowanej oraz informatyki, mająca na celu dostarczenie odpowiedzi na pytanie o możliwość takiego zaplanowania doświadczenia (eksperymentu lub quasi-eksperymentu), aby uzyskać możliwie najwięcej użytecznych informacji przy najmniejszych koniecznych do tego kosztach.\nRozwój teorii eksperymentu związany był z założoną przez Johna Benneta Lawesa słynną rolniczą Stację Eksperymentalną Rothamsted w Harpenden. W czasie kiedy jej dyrektorem był Edward John Russell, w stacji zatrudniony został Ronald Fisher (autor pracy The design of experiments z 1935 r.) – kluczowa postać dla rozwoju zarówno statystyki, jak i dziedziny projektowania eksperymentów. Od tego czasu stacja stała się instytucją w której pracowali badacze mający znaczny wpływ na rozwój planowania doświadczeń: Frank Yates, Joseph Oscar Irwin, John Wishart, William Gemmell Cochran (współautor, wspólnie z Gertrude Mary Cox, książki pt. Experimental Designs z 1950 r.) i John Nelder.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rozszerzenie znaku liczby binarnej\n\nRozszerzenie znaku – w arytmetyce komputerowej operacja zwiększenia liczby bitów liczby binarnej przy jednoczesnym zachowaniu znaku tej liczby i jej wartości. Odbywa się to poprzez dołączanie cyfr binarnych na lewo od najbardziej znaczącego bitu.\nNa przykład, jeśli sześć bitów jest używanych do przedstawienia liczby „00 1010” (w systemie dziesiętnym dodatnia liczba 10), a operacja przedłużenia znaku zwiększa długość słowa do 16 bitów, wówczas nowa reprezentacja tej liczby w słowie 16-bitowym to „0000 0000 0000 1010”. Wyraźnie widać, że zarówno wartość, jak i znak liczby są takie same jak przed operacją.\nJeśli dziesięć bitów jest używanych do przedstawienia wartości „11 1111 0001” (−15 w systemie dziesiętnym) przy użyciu kodu uzupełnień do dwóch, a znak jest rozszerzany tak, aby słowo miało długość 16 bitów. Nowa reprezentacja tej liczby to „1111 1111 1111 0001”. W ten sposób, wypełniając lewą stronę cyfrą „1”, zarówno znak ujemny, jak i wartość oryginalnej liczby są zachowywane.\n\n\n== Bibliografia ==\nM. Morris Mano, Charles R. Kime: Logic and Computer Design Fundamentals. Prentice Hall, 2004. ISBN 0-13-140539-X. (ang.). Brak numerów stron w książce\nAndrzej Rydzewski, Krzysztof Sacha: Mikrokomputer: elementy, budowa i działanie. NOT-SIGMA, 1986. ISBN 83-85001-17-4. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Skład informatycznych nośników danych\n\nPojęcie składu informatycznych nośników danych\nZgodnie z rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 stycznia 2011 r. w sprawie instrukcji kancelaryjnej, jednolitych rzeczowych wykazów akt oraz instrukcji w sprawie organizacji i zakresu działania archiwów zakładowych pod pojęciem składu informatycznych nośników danych rozumiany jest uporządkowany zbiór informatycznych nośników danych zawierających dokumentację w postaci elektronicznej. Przez informatyczny nośnik danych rozumie się materiał lub urządzenie służące do zapisywania, przechowywania i odczytywania danych w postaci cyfrowej. Podmiot publiczny, który organizuje przetwarzanie danych w systemie teleinformatycznym, musi stworzyć możliwość przekazywania danych także w postaci elektronicznej z wykorzystaniem informatycznych nośników danych lub środków komunikacji elektronicznej.\n\n Przesyłki przekazywane na informatycznym nośniku danych w systemie EZD (Elektroniczne Zarządzanie Dokumentacją) \nPrzesyłki przekazywane na informatycznych nośnikach danych dzieli się na:\na) przesyłki przekazane bezpośrednio na informatycznym nośniku danych, gdzie podczas rejestracji do metadanych opisujących te przesyłki dołączane są dokumenty elektroniczne przekazane na informatycznym nośniku danych oraz UPO (czyli Urzędowe Poświadczenie Odbioru), o ile zostało wydane;\nb) przesyłki stanowiące załącznik do pisma przekazanego na nośniku papierowym. Pisma w formie papierowej zawierające załącznik w postaci informatycznego nośnika danych rejestruje się tak jak pozostałe przesyłki w postaci papierowej, dołączając do metadanych odwzorowanie cyfrowe pisma, a także załącznik w postaci elektronicznej zapisany na informatycznym nośniku danych.\nKierownik podmiotu ustala maksymalną wielkość przesyłki przekazywanej na informatycznym nośniku danych, którą włącza się bezpośrednio do systemu EZD. W przypadku kiedy ze względu na rozmiar przesyłki przekazanej na informatycznym nośniku danych nie jest możliwe lub zasadne dołączenie takiej przesyłki do systemu EZD, należy odnotować ten fakt w rejestrze przesyłek wpływających, a także przechowywać taki nośnik w składzie informatycznych nośników danych, odrębnie od pozostałych przesyłek. System EZD pozwala wyszukać i sporządzić listę przesyłek, które nie zostały włączone bezpośrednio do systemu EZD – odbywa się to w szczególności ze wskazaniem nośników, na których się one aktualnie znajdują.\nPo zakończeniu sprawy przesyłki przekazywane na informatycznych nośnikach danych są przekazywane do składu informatycznych nośników danych. Podmiot może prowadzić kilka składów informatycznych nośników danych, jeżeli jest to uzasadnione strukturą organizacyjną lub lokalizacją komórek organizacyjnych. Jeżeli następuje potrzeba wyjęcia dokumentacji ze składu informatycznych nośników danych, to należy to udokumentować w jeden z dwóch przewidzianych sposobów:\n1) włożyć w ich miejsce kartę zastępczą, która zawiera znak sprawy, jej tytuł, nazwę komórki organizacyjnej lub nazwisko pracownika wypożyczającego dokumentację bądź nazwę i adres jednostki organizacyjnej, do której dokumentację wysłano, oraz termin zwrotu\n2) odnotować te informacje w systemie EZD w sytuacji, gdy zapewnia on powiązanie informacji o wyjęciu dokumentacji z odpowiadającymi jej aktami sprawy.\nInstrukcja kancelaryjna przewiduje również możliwość wykonania kopii wyjmowanej dokumentacji.\n\nPrzesyłki przekazywane na informatycznym nośniku danych w systemie tradycyjnym\nW systemie tradycyjnym przesyłki przekazane na informatycznym nośniku danych można podzielić na: przekazywane bezpośrednio na informatycznym nośniku danych lub stanowiące załącznik do pisma przekazanego na nośniku papierowym. Przesyłki przekazywane bezpośrednio na informatycznym nośniku danych, rejestruje się, drukuje, nanosi i wypełnia pieczęć wpływu na pierwszej stronie wydruku. W przypadku pism w postaci papierowej, do których załącznikiem jest przesyłka przekazana na informatycznym nośniku danych, przesyłki te podlegają rejestracji zgodnie z zasadami rejestracji przesyłek na nośniku papierowym. Należy przy tym odnotować w rejestrze przesyłek wpływających informację o załączniku zapisanym na informatycznym nośniku danych.\nJeżeli ze względu na typ dokumentu elektronicznego lub objętość dokumentu elektronicznego nie jest możliwe lub zasadne wydrukowanie pełnej treści przesyłki w postaci elektronicznej lub załącznika do niej, należy najpierw wydrukować tylko część przesyłki albo sporządzić i wydrukować notatkę o przyjętej przesyłce oraz nanieść i wypełnić pieczęć wpływu na pierwszej stronie wydruku. Podobnie w przypadku, gdy niemożliwe jest wydrukowanie nawet części przesyłki. Następnie informatyczny nośnik danych z zapisaną przesyłką dołącza się do wydruku aż do momentu zakończenia sprawy. Po zakończeniu sprawy jest on przekazywany do składu informatycznych nośników danych (dany podmiot może prowadzić kilka składów informatycznych nośników danych, jeżeli jest to uzasadnione strukturą organizacyjną lub lokalizacją komórek organizacyjnych). Informację o załączniku zapisanym na informatycznym nośniku danych odnotowuje się w rejestrze przesyłek wpływających.\n\nPrzechowywanie przesyłek przekazywanych na informatycznym nośniku danych do archiwum\nDokumentacja elektroniczna na informatycznych nośnikach danych, zgromadzonych w składzie informatycznych nośników danych, których zawartość skopiowano do systemu EZD, jest kwalifikowana do kategorii Bc i brakowana w trybie i na zasadach określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 5 ust. 2b ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.\nDokumentacja elektroniczna na informatycznych nośnikach danych, zgromadzona w składzie informatycznych nośników danych, których zawartości nie skopiowano do systemu EZD, po upływie pełnych dwóch lat kalendarzowych, licząc od pierwszego stycznia roku następującego po roku, dla którego powstał zbiór przesyłek w składzie, jest przekazywana do archiwum zakładowego.\nW systemie tradycyjnym przejmowanie dokumentacji polega na jej przekazaniu do archiwum zakładowego na podstawie spisu zdawczo-odbiorczego. Natomiast w systemie EZD, przekazując do właściwego archiwum państwowego materiały archiwalne w postaci elektronicznej lub ich metadane, przekazuje się równolegle ich odpowiedniki ze składu chronologicznego lub ze składu informatycznych nośników danych i sporządza się ich spisy. W archiwum, aby zapewnić ochronę przed uszkodzeniem, zniszczeniem lub utratą, przechowuję się odrębnie od dokumentacji w postaci nieelektronicznej informatyczne nośniki danych ze składu tych nośników.\nArchiwum zakładowe ma za zadanie przejmować między innymi dokumentację elektroniczną na informatycznych nośnikach danych, zgromadzonych w składzie informatycznych nośników danych, których zawartości nie skopiowano do systemu EZD. Każdy informatyczny nośnik danych, który został przekazywany ze składu informatycznych nośników danych do archiwum zakładowego powinien być trwale oznakowany w sposób pozwalający na jego jednoznaczną identyfikację (tworzy się spis zdawczo-odbiorczy).\t\nInformatyczny nośnik danych, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie wymagań technicznych formatów zapisu i informatycznych nośników danych, na których utrwalono materiały archiwalne przekazywane do archiwów państwowych, powinien być:\n\noznakowany w sposób pozwalający na jednoznaczną identyfikację;\nprzystosowany do przenoszenia pomiędzy urządzeniami odczytującymi;\ndostosowany do przechowywania w temperaturze 18-22°C przy wilgotności względnej 40-50%.\nPonadto taki nośnik powinien zapewniać możliwość wiernego odczytywania danych w urządzeniach produkowanych przez różnych producentów, właściwych dla danego typu nośnika. Informatyczny nośnik danych, który przekazuje się do archiwum musi być opatrzony informacją przyporządkowaną do oznaczenia nośnika w sposób niebudzący wątpliwości, która zawiera:\n\nnazwę podmiotu przekazującego;\ntytuł zwięźle określający zawartość nośnika;\ndatę wykonania zapisu na nośniku;\ninformację o tym, czy dane stanowią informacje chronione ustawą, a w szczególności klauzulę tajności;\nwskazanie oprogramowania i urządzeń użytych do wykonania zapisu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nUstawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20050640565)\nRozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie wymagań technicznych formatów zapisu i informatycznych nośników danych, na których utrwalono materiały archiwalne przekazywane do archiwów państwowych (https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20062061519)\nUstawa z dnia 14 lipca 1983 roku o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19830380173)\nRozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 stycznia 2011 r. w sprawie instrukcji kancelaryjnej, jednolitych rzeczowych wykazów akt oraz instrukcji w sprawie organizacji i zakresu działania archiwów zakładowych (https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20110140067)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sztuka generatywna\n\nSztuka generatywna – zastosowanie algorytmów oraz innych autonomicznych systemów do tworzenia dzieł sztuki. Głównym wyróżnikiem sztuki generatywnej są elementy losowości, proceduralności oraz kreatywna autonomia systemu. Nazywana czasami sztuką kodu.\nCzęsto sztuka generatywna powstaje poprzez eksperymentowanie z kodem lub algorytmem w celu uzyskania estetycznego efektu. Sztukę generatywną można podzielić na dwie kategorie tzw. słabą oraz silną. Pierwsza kategoria obejmuje dzieła, w których artysta w większym stopniu realizuje swoją wizję. W drugiej program komputerowy ma większą autonomię, wtedy rola artysty kończy się na napisaniu programu.\nPierwsza wystawa sztuki generatywnej miała miejsce w 1965 roku na Uniwersytecie w Stuttgarcie. Jednak przez wiele lat rozwijała się ona na marginesie głównego nurtu współczesnego życia artystycznego. Obecnie sztuka generatywna zyskuje coraz bardziej na znaczeniu, głównie dzięki coraz większemu znaczeniu technologii i jej wpływu na naszą kulturę.\n\n\n== Zobacz też ==\nsztuka algorytmiczna\nobrazy generowane komputerowo\nfraktal\ntekstura proceduralna\nprocessing\nwygaszacz ekranu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTim Holman – Generative Art Speedrun w serwisie YouTube", "source": "wikipedia"}
{"text": "Technika informatyczna\n\nTechnika informatyczna, technika informacyjna, technologia informatyczna, technologia informacyjna, TI (od ang. information technology, IT) – dyscyplina informatyczna i branża na rynku pracy zajmująca się stosowaniem technologii obliczeniowych (oprogramowanie i sprzęt komputerowy) w biznesie, instytucjach państwowych, opiece zdrowotnej, szkołach i innych typach organizacji. W szerszym znaczeniu (jako informatyka techniczna), obejmuje ona inżynierię oprogramowania, inżynierię komputerową, systemy informacyjne, cyberbezpieczeństwo i danologię. Jest ona także powiązana z sektorem teleinformatycznym.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nTechnologia. portalwiedzy.onet.pl. [dostęp 2017-03-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-02)].\nTechnologia informacyjna. Interia. [dostęp 2012-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-05)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Technologie finansowe\n\nTechnologie finansowe określane jako Fintech lub FinTech (ang. financial technology) – wszelkiego typu innowacje technologiczne w sektorze finansów. Tego samego określenia używa się również jako nazwy firm, które oferują rozwiązania innowacyjne dla sektora finansowego dotyczące instrumentów finansowych oraz usług.\nUżycie analogicznego określenia angielskiego InsurTech dla opisu innowacyjnych rozwiązań dla sektora ubezpieczeniowego nie przyjęło się jeszcze w języku polskim. W tym obszarze używa się opisowego określenia typu: „innowacyjne technologie w branży ubezpieczeniowej” lub podobne. Podobne określenia powstały dla rozwiązań innowacyjnych w innych branżach, jak WealthTech z dziedziny zarządzania aktywami czy PayTech dla płatności.\nFirmy FinTech działające na rynku finansowym postrzegane są jako szczególna kategoria parabanków.\n\n\n== Początki Fintech ==\nChoć termin „fintech” stał się powszechny dopiero w ostatnich dekadach, korzenie tego sektora sięgają XIX wieku. W 1866 roku położenie pierwszego transatlantyckiego kabla telegraficznego umożliwiło szybsze przesyłanie informacji finansowych między Europą a Ameryką, co stało się fundamentem globalizacji w sektorze finansowym.\nW XX wieku rozwój technologii finansowych przyspieszył. W 1918 roku wdrożono Fedwire – pierwszy elektroniczny system transferu środków, oparty na sygnałach telegraficznych i alfabecie Morse’a. Kolejnym przełomem było wprowadzenie w 1967 roku przez Barclays pierwszego na świecie bankomatu, co znacząco ułatwiło dostęp klientów do swoich środków. Następnie, lata 70. przyniosły powstanie Nasdaq, pierwszej elektronicznej giełdy papierów wartościowych, oraz systemu SWIFT, wykorzystywanego do międzynarodowych transakcji bankowych.\nWraz z rozwojem internetu w latach 90., bankowość internetowa zrewolucjonizowała zarządzanie finansami, umożliwiając klientom dokonywanie transakcji online, co więcej, założenie w 1998 roku PayPala zapoczątkowało erę masowych płatności cyfrowych.\nWejście w XXI wiek naznaczył kryzys finansowy w 2008 roku, który obniżył zaufanie do tradycyjnych instytucji bankowych. W jego następstwie pojawiły się innowacyjne rozwiązania pozabankowe, takie jak Bitcoin – pierwsza kryptowaluta wprowadzona w 2009 roku, oparta na technologii blockchain.\nObecnie fintechy odgrywają kluczową rolę w gospodarce globalnej, oferując usługi takie jak płatności mobilne, mikropożyczki, zarządzanie inwestycjami czy cyberbezpieczeństwo. Wpływ tego sektora jest szczególnie widoczny w takich obszarach jak neobanki czy kryptowaluty, które zmieniają sposób, w jaki ludzie zarządzają swoimi finansami.\n\n\n== Miejsce Fintech w gospodarce ==\nPolska jest jednym z krajów, w których w ostatnich latach odnotowano najwyższe przyrosty w zakresie rozwoju i wzrostu gospodarczego. Co prawda zastosowanie innowacyjności, jak i tempo wdrażania nowoczesnych technologicznie rozwiązań różni się w zależności od sektora to branża finansowa charakteryzuje się raczej wysokim jej poziomem. Innowacyjność w tym zakresie nabrała dużego rozpędu a segment rynku nazywany powszechnie Fintech bez wątpienia ma ogromną szansę zaistnieć. Przewiduje się, że w kolejnych latach sektor ten zajmie ważne miejsce w gospodarce jako całości, przyczyniając się tym samym do jej zrównoważonego rozwoju.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nDefinicja FinTech – co to jest FinTech. Czym jest firma Fintech?, fintek.pl\nMapa Polskiego Fintechu, cashless.pl", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teleinformatyka\n\nTeleinformatyka – równoważna ściśle powiązanym: informatyce technicznej z telekomunikacją, jako specjalność w dyscyplinie nauk inżynieryjno-technicznych oraz kierunek studiów, obejmująca inżynierię komputerów i oprogramowania w projektowaniu i eksploatacji systemów teleinformatycznych funkcjonujących z wykorzystaniem sieci internetowej.\n\n\n== Etymologia ==\nW latach 78/79 dyskutowano w Polsce o dwóch rozumieniach pojęcia teleinformatyka (nazwa pochodząca ze złożenia nazwy telekomunikacja i informatyka) stwierdzając:\n\na było to jeszcze w czasach mechanicznych i elektronicznych central PSTN.\nTermin teleinformatyka istniał nieco w zapomnieniu przez następne lata. Jednakże w tych latach coraz więcej urządzeń sieci telekomunikacyjnych było projektowanych w technice cyfrowej, aż do opracowania infrastruktury sieciowej całkowicie zarządzanej przez systemy informatyczne. Równocześnie w tych latach, systemy informatyczne w znaczącym stopniu uzależniły swoje działania od stałego dostępu do publicznej sieci teleinformatycznej – internetu, stając się systemami teleinformatycznymi. Pojawiły się też nowe wymagania na zapewnienie bezpieczeństwa systemów i sieci – bezpieczeństwa teleinformatycznego. Symbioza informatyki i telekomunikacji stała się faktem.\nCoraz więcej uczelni wprowadza kierunki studiów dziennych oraz podyplomowych: „informatyka techniczna i telekomunikacja oraz studiów „teleinformatyka”. Istnieje też zawód „technik teleinformatyk”.\nObecnie termin teleinformatyka oraz teleinformatyczny jest już powszechnie używany i dobrze rozumiany. Występuje też w szerszym znaczeniu opisu produktów i usług teleinformatycznych społeczeństwa cyfrowego.\nW ramach obowiązującej od 2018 w Polsce Klasyfikacji dziedzin i dyscyplin naukowych teleinformatyka jest specjalnością w ramach szerokiej dyscypliny informatyka techniczna i telekomunikacja w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych.\n\n\n== Badania i program kierunku teleinformatyka ==\nZakres badań i przedmioty programu obejmują praktycznie cały obszar wiedzy informatycznej i telekomunikacyjnej, stąd konieczne jest formowanie specjalności i specjalizacji. W tym obszarze znajdują się działy:\n\npodstawy teorii informacji i transmisji sygnałów cyfrowych\ninżynieria komputerowa z ukierunkowaniem na projektowanie cyfrowych urządzeń sieciowych oraz systemów mikroprocesorowych.\ninżynieria oprogramowania z ukierunkowaniem na integrację systemów informatycznych działających w sieci z gwarancjami bezpieczeństwa teleinformatycznego.\ninżynieria sieci przewodowych i bezprzewodowych z zarządzaniem ruchem i usługami teleinformatycznymi.\nmultimedia szeroko rozumiane.\n\n\n== Zobacz też ==\nTeleinformatyka jako sektor gospodarczy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nBiblioteka: Roczniki Informatyki 1971–2000 w Bibliotece Cyfrowej Politechniki Śląskiej. 1970. (pol.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teoria systemów\n\nTeoria systemów – interdyscyplinarna nauka o systemach. Pierwotnie była teorią biologiczną, następnie została rozwinięta i poszerzona przez matematyków, informatyków, socjologów, psychologów, filozofów, cybernetyków, ekonomistów i inżynierów. Ostatnio staje się też punktem odniesienia w kognitywistyce. Dąży do coraz to szerszych uogólnień jako „systemika” (ang. systemics) lub „ogólna teoria systemów”.\nObecnie teoria ta aspiruje do całościowego tłumaczenia funkcjonowania organizmów żywych, społeczeństw i urządzeń/systemów sztucznych, co z jednej strony czyni ją uniwersalną, z drugiej jest przedmiotem krytyki za jej zbytnią ogólność i abstrakcyjność.\nPotrzeba jednolitego ujęcia systemowego zrodziła się w latach 30. XX wieku. Istotny wkład w powstanie i rozwój ujęcia systemowego mieli m.in. matematyk Norbert Wiener (twórca cybernetyki), Shannon oraz Warren Weaver oraz biolog Walter Cannon. Za twórcę teorii systemów uznaje się Ludwiga von Bertalanffy'ego. W 1954 roku Bertalanffy założył Society for General Systems Theory.\nPod koniec lat 30. XX wieku w socjologii rozwijana była teoria systemów przez Pitrima Sorokina, a następnie przez Talcotta Parsonsa. W latach 60. i 70. XX wieku nastąpiło odejście od koncepcji systemowych ze względu na silne wpływy filozofii antypozytywistycznej, w szczególności postmodernizmu i koncepcji humanistycznych. Obecnie teoria systemów w socjologii rozwijana była m.in. przez Niklasa Luhmanna.\nW psychologii w latach 60. rozwinął się nurt psychologii systemowej, służący głównie terapii systemowej rodzin.\nPomimo swoich uniwersalistycznych celów, jak do tej pory, nie istnieje jedna jednolita i ogólnie uznana teoria systemów ale wiele, mniej lub bardziej podobnych podejść do jej generalizacji, poczynając od filozofii na inżynierii kończąc. Najbliższe do takiej teorii lub metateorii są: teoria samoorganizujących się systemów, Autopoiesis – system autopoietyczny (Francisco Varela, Humberto Maturana, Niklas Luhmann) i metateoria uporządkowania wiedzy bazująca na pojęciu inteligencji, TOGA (ang) (Adam Maria Gadomski).\nWedług opracowania Świętochowskiego, podejście systemowe wyraża się na kilku poziomach ogólności:\n\nabstrakcyjna filozofia systemów, na którą składa się:\nidea całościowości, która zastępuje proste mechanistyczne i analityczne modele nauki pozytywistycznej,\nidea przyczynowości cyrkularnej, która zastępuje proste modele jednokierunkowej, liniowej przyczynowości,\nstosowana perspektywa systemowa, występująca w specyficznych postaciach na gruncie konkretnych nauk (np. ogólna zasada systemowa: sprzężenia zwrotne, zasada ta na gruncie psychologii – wzmocnienie),\ntechnologia systemów – praktyczne zastosowania teorii systemowej, np. systemowa terapia rodzin w dziedzinie psychologii rodziny.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMichał Heller, Tadeusz Pabjan: Elementy filozofii przyrody. Kraków: Copernicus Center Press, 2014. ISBN 978-83-7886-065-5.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Universal Naming Convention\n\nUNC (Universal Naming Convention) - konwencja zapisu ścieżki do udziału sieciowego (katalogu, urządzenia, pliku) w postaci:\n\n\\\\nazwa_lub_adres_IP_serwera\\nazwa_udziału_sieciowego\\nazwa_katalogu\\nazwa_pliku.roz\nprzykłady:\n\n\\\\serwer1\\uzytkownicy\\kowalski\\dokument1.doc\n\\\\192.168.1.17\\dokumeny\\start.rtf", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wsparcie techniczne\n\nWsparcie techniczne, pomoc techniczna, obsługa techniczna (ang. technical support, technical assistance) – gwarantowana pomoc w eksploatacji oprogramowania, sprzętu komputerowego, jak też innych urządzeń udzielana użytkownikowi przez producenta przy ich zakupie.\n\n\n== Zobacz też ==\ncall center\nhelpdesk\nservice desk\nfałszywa pomoc techniczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPiotr Adamczewski: Słownik informatyczny. Wydawnictwo HELION, 2005, ISBN 83-7361-645-4", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wymagania systemowe\n\nWymagania systemowe (ang. system requirements, także wymagania sprzętowe) – minimalne możliwe właściwości systemu komputerowego lub sprzętu niezbędne do uruchomienia danego programu. Najczęściej dotyczą minimalnej prędkości procesora, minimalnej wielkości pamięci RAM, pojemności dysku twardego oraz wersji systemu operacyjnego. Często dotyczą także parametrów karty graficznej.\nInformacje o wymaganiach systemowych danego programu najczęściej znajdują się w instrukcji obsługi, na stronie internetowej producenta lub w karcie informacyjnej, często także na pudełku od programu (jeżeli został on zakupiony w wydaniu pudełkowym).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Logika\n\nLogika (gr. λόγος, logos – rozum, słowo, myśl) – nauka formalna o jasnym i ścisłym formułowaniu myśli, o regułach poprawnego rozumowania i uzasadniania twierdzeń. Historycznie była uznawana za dział filozofii bliski retoryce, jednak narodziny rachunku zdań w XIX wieku zapoczątkowały logikę matematyczną.\nW tradycji zachodniej prekursorem systematycznej logiki był Arystoteles. Współczesna logika, wykorzystując metodę formalną, znacznie rozszerzyła pole badań, włączając w to badania nad matematyką (metamatematyka), konstruowanie nowych systemów logicznych (np. logiki wielowartościowe), czysto teoretyczne badania o matematycznym charakterze (np. teoria modeli), zastosowania logiki w informatyce i sztucznej inteligencji (logic for computer science).\n\n\n== Logika klasyczna ==\nFormalny system logiczny złożony z klasycznego rachunku zdań i rachunku kwantyfikatorów, zwany też logiką elementarną lub klasycznym rachunkiem logicznym. Przedmiotem tego rachunku są zdania logiczne, to znaczy takie zdania oznajmujące, którym można przypisać jedną z dwu wartości logicznych: prawda lub fałsz. Logika klasyczna jest w tym sensie dwuwartościowa, w odróżnieniu od sformułowanych w XX wieku systemów logik wielowartościowych.\nW rachunku zdań zdania reprezentowane są przez zmienne zdaniowe (zwyczajowo są to litery: p, q, r, ...). Przy użyciu spójników logicznych, jak „i”, „lub”, „nieprawda, że” (zapisywanych symbolicznie znakami: ∧, ∨, ¬ lub ~) konstruuje się zdania złożone. Jednym z głównych celów rachunku zdań jest wypracowanie metod wyznaczania wartości logicznej zdania złożonego na podstawie wartości logicznych zdań składowych. Szczególnym celem jest opisanie takich schematów zdań złożonych, które są prawdziwe przy każdym podstawieniu dowolnych zdań logicznych za zmienne. Schematy takie nazywane są prawami rachunku zdań.\nW rachunku kwantyfikatorów zdania złożone budowane są przy użyciu symboli predykatów, zmiennych i kwantyfikatorów – dlatego używa się też nazwy rachunek predykatów. Głównym celem jest opisanie wszystkich schematów zdań z kwantyfikatorami zawsze prawdziwych, czyli praw rachunku kwantyfikatorów. Razem z prawami rachunku zdań tworzą one prawa logiki klasycznej. Każdemu prawu logiki odpowiada schemat niezawodnego wnioskowania dedukcyjnego. Mówi się więc również, że głównym celem logiki klasycznej jest opisanie wszystkich schematów niezawodnego wnioskowania.\nKlasyczny rachunek logiczny obejmuje wszystkie podstawowe prawa odkryte przez logików starożytnych oraz bardziej współczesne prawa dotyczące kwantyfikatorów. Rachunek ten wystarcza do opisu wszystkich wnioskowań stosowanych w matematyce oraz wszelkich wnioskowań dedukcyjnych, i w tym sensie stanowi zamknięty dział logiki. Logika klasyczna jest podstawą wykładu logiki w podręcznikach szkolnych i akademickich.\n\n\n== Logika filozoficzna ==\nLogika filozoficzna to nauka normatywna, analizująca źródła poznania pod względem prawomocności czynności poznawczych z nimi związanych. Zajmuje się badaniem ogólnych praw, według których przebiegają wszelkie poprawne rozumowania, w szczególności wnioskowania. Logika, jako dyscyplina normatywna, nie tylko opisuje jak faktycznie przebiegają rozumowania, ale także formułuje twierdzenia normatywne, mówiące o tym, jak rozumowania powinny przebiegać.\nPod nazwą logika filozoficzna rozumie się dział filozofii zajmujący się:\n\nfilozoficznymi problemami logiki (filozofią logiki)\nzastosowaniem logiki do zagadnień filozoficznych (logiką filozofii)\nzagadnieniami filozofii języka\n\n\n== Logika matematyczna ==\nLogika matematyczna (zwana też metamatematyką) to dział matematyki, który wyodrębnił się jako samodzielna dziedzina na przełomie XIX i XX wieku, wraz z dążeniem do dogłębnego zbadania podstaw matematyki. Jej przedmiotem są formalne teorie matematyczne i ich modele, dowody oraz zasięg matematycznych rozumowań. W badaniach stosuje się wyłącznie ścisłe i formalne metody matematyki.\nDo największych osiągnięć logiki matematycznej należą prace wielu logików i matematyków mające na celu pełną formalizację matematyki, zwieńczone słynnym twierdzeniem Gödla o niezupełności. Twórcami logiki matematycznej byli m.in. George Boole, Gottlob Frege, David Hilbert i Bertrand Russell, a do jej rozwoju przyczynili się między innymi: Jan Łukasiewicz, Alonzo Church, Kurt Gödel i Alfred Tarski.\n\n\n== Logika w informatyce ==\nFormalny charakter logiki współczesnej sprawił, że nie tylko przyczyniła się ona w znacznym stopniu do rozwoju techniki komputerowej, ale też pewne jej działy rozwijają się obecnie w ramach informatyki teoretycznej. Do zagadnień informatycznych o logicznym charakterze należą: systemy przepisywania (rewriting systems), teoria typów, weryfikacja programów (logiki dynamiczne), różne aspekty złożoności obliczeniowej, sieci przełączające (funkcje boolowskie), formalna semantyka języków programowania, programowanie logiczne.\nSzczególny charakter ma próba zastosowania osiągnięć logiki formalnej w sztucznej inteligencji. Próba ta nie zakończyła się jeszcze wyraźnym sukcesem. Do częściowych sukcesów można zaliczyć praktyczne osiągnięcia w zakresie automatycznego dowodzenia twierdzeń oraz systemów ekspertowych.\n\n\n== Zobacz też ==\nhistoria logiki\nlogika intuicjonistyczna\nlogika modalna\nlogika prawnicza\nlogika rozmyta\nlogika wielowartościowa\nlogika wolna\nanaliza logiczna\nlogizowanie\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Literatura uzupełniająca ==\n\nKazimierz Ajdukiewicz: „Logika pragmatyczna”, PWN, Warszawa 1965\nWitold Marciszewski (red.): „Mała encyklopedia logiki”, Ossolineum, Wrocław 1970\nAlfred Tarski: „Wprowadzenie do logiki i do metodologii nauk dedukcyjnych” „ALEPH”, 1994\nObszerny zbiór zasobów zebrany przez pracowników Zakładu Logiki Stosowanej UAM\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Stanisław Kiczuk, Logika, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].\n Wojciech Golonka, Czym jest logika, Instytut Dziedzictwa Europejskiego Andegavenum, YouTube, 15 grudnia 2024 [dostęp 2025-01-13].\n Polskie Towarzystwo Logiki i Filozofii Nauki, logika.net.pl [dostęp 2024-05-05].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Analiza logiczna\n\nAnaliza logiczna – metoda polegająca na zastosowaniu środków logicznych do kontroli sensowności lub prawdziwości twierdzeń, do kontroli poprawności rozumowań lub do wyjaśniania pojęć w terminach zaczerpniętych z logiki (szeroko pojętej). Często stosowana do tradycyjnych twierdzeń lub pojęć filozofii, stąd także nazwa analizy filozoficznej lub filozofii analitycznej.\n\n\n== Bibliografia ==\nWitold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, wyd. 2 rozszerzone, Wrocław, Ossolineum, 1988 (1sze wyd. 1970) ISBN 83-04-01327-4", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wikipedia:Skarbnica Wikipedii/Przegląd zagadnień z zakresu logiki\n\n\n==== Indeks ====\nA - D - F - E - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - R - S - U - T - W - Z - Zobacz też\n\n\n=== A ===\naksjomat\n- aksjomat wyboru\n- algebra Boole'a\n- alternatywa\n- antynomia Berry'ego\n- antynomia Richarda\n- antynomia Russella\n- automatyczne dowodzenie twierdzeń\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== D ===\ndedukcja\n- dedukcja naturalna\n- definicja\n- desygnat\n- dopełnienie zbioru\n- dowód\n- dysjunkcja\n- dysjunkcyjna postać normalna\n- dysjunkcyjny operator binarny\n- działania na zbiorach\n- działania uogólnione na zbiorach\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== E ===\nEkstensja funkcji zdaniowej - \n\n\n=== F ===\nfałsz\n- filozofia logiki\n- forma preneksowa\n- forma zdaniowa\n- formuła\n- funkcja\n- funkcja rekurencyjna\n- funkcja zdaniowa\n- funktor\n- funktor zdaniotwórczy\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== G ===\n\n\n=== H ===\nhipoteza continuum\n- historia logiki\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== I ===\nimplikacja\n- indukcja\n- intuicjonizm\n- izomorfizm\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== J ===\njęzyk\n- język formalny\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== K ===\nklasa abstrakcji\n- klasyczny rachunek logiczny\n- klauzula\n- klauzula dualna\n- klauzula Horna\n- koła Eulera\n- koniunkcja\n- koniunkcyjna postać normalna\n- koniunkcyjny operator binarny\n- kontrtautologia\n- kryterium podziału\n- kwantyfikator\n- kwantyfikator egzystencjalny\n- kwantyfikator ogólny\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== L ===\nLemat\n- Lemat Kuratowskiego-Zorna\n- liczba porządkowa\n- logika filozoficzna\n- logika matematyczna\n- logika modalna\n- Logika prawnicza\n- Logika rozmyta\n- Logika wielowartościowa\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== M ===\n- maszyna Turinga\n- metajęzyk\n- metalogika\n- moc zbiorów\n- model\n- model Herbranda\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== N ===\nnadzbiór\n- nazwa\n- negacja\n- następnik porządkowy\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== O ===\nobrazy i przeciwobrazy\n- operacja\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== P ===\npara uporządkowana\n- paradoks\n- paradoks kłamcy\n- podzbiór\n- podział logiczny\n- pojęcie pierwotne\n- postać normalna\n- pragmatyka\n- prawa de Morgana\n- prawa rachunku kwantyfikatorów\n- prawda\n- prawo kontrapozycji\n- prawo podwójnej negacji\n- prawo sprzeczności\n- prawo wyłączonego środka\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== R ===\nrachunek kwantyfikatorów\n- rachunek predykatów pierwszego rzędu\n- rachunek zdań\n- rekursja\n- relacja\n- relacja porządku\n- relacja równoważności\n- rozstrzygalność\n- równoliczność\n- równoważność\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== S ===\nsemantyka\n- semiotyka\n- skolemizacja\n- spójnik zdaniowy\n- sofizmat\n- stała\n- sylogizm\n- syntaktyka\n- synteza logiczna\n- system Hilberta\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== T ===\ntabela prawdy\n- tautologia\n- teoria\n- teoria dowodu\n- teoria mnogości\n- teoria modeli\n- teoria rekursji\n- term\n- twierdzenie\n- twierdzenie Gödla\n- twierdzenie naukowe\n- twierdzenie o zwartości\n- twierdzenie trywialne\n- typ porządkowy\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== W ===\nwartość logiczna\n- warunek konieczny\n- warunek wystarczający\n- własności funkcji\n- wnioskowanie\n- wnioskowanie w przód\n- wnioskowanie w tył\n- wykres formy zdaniowej\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Z ===\nzałożeniowy system rachunku zdań\n- zasada ekstensjonalności\n- zdanie w sensie logicznym\n- zbiór Hintikki\n- zbiór potęgowy\n- zbiór rozmyty\n- zmienna wolna\n- zmienna zdaniowa\n- zmienna związana\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Zobacz też ===\nlogicy", "source": "wikipedia"}
{"text": "A fortiori\n\nA fortiori, wnioskowanie a fortiori (z łac. idiomu argumentum a fortiori) – zwrot używany (głównie w dyskursach prawniczych, teologii, matematyce) w znaczeniach:\n\n„z mocniejszego na słabsze”\n„tym bardziej”\n„tym więcej” względnie „tym mniej”\n„z bardziej przekonującego powodu”\naby dowód jakiegoś twierdzenia wyrazić przez już udowodnione mocniejsze twierdzenie. Wnioskowanie logiczne według tej metody określane jest też jako wnioskowanie „tym bardziej” (przykład: jeżeli zakazana jest jazda rowerem, to tym bardziej zakazana jest pojazdami mechanicznymi).\nWnioskowanie a fortiori stosowane jest najczęściej dla wzmocnienia argumentacji, czasami też dla pozorowania wniosku logicznego tam, gdzie go nie ma (petitio principii).\nA fortiori być może wywodzi się z hebrajskiej retoryki, ściślej z metody argumentacji zwanej „KaL VA-HOMER” (dosł. „od lżejszego do cięższego”)\n\n\n== Wnioskowanie „tym bardziej” ==\nWe wnioskowaniu „tym bardziej” rozróżnia się wnioskowanie:\n\na maiore ad minus: wnioskowanie z większego na mniejsze. Jeżeli wolno więcej, to tym bardziej wolno mniej. Jeżeli ktoś jest uprawniony do czynienia czegoś większego, to tym bardziej jest uprawniony do czynienia czegoś mniejszego (charakter uprawniający) np. skoro urząd ma prawo odrzucić podanie, to może je też przyjąć warunkowo.\na minore ad maius: wnioskowanie z mniejszego na większe. Jeżeli zabronione jest to, co mniejsze, to tym bardziej nie wolno czynić tego, co sięga jeszcze dalej (charakter zakazujący) np. jeżeli zakazano przekraczać prędkość 50 km/h, to tym bardziej nie można jechać z prędkością 100 km/h. „Jeżeli autor reportażu relacjonuje zaistniałe wydarzenie w sposób niezgodny z rzeczywistym przebiegiem i przypisuje uczestnikom tego wydarzenia nieprawdziwe cechy, postępuje nierzetelnie w rozumieniu art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy z 26.01.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. z 2018 r. poz. 1914), tym bardziej gdy pomawia osoby o niewłaściwe postępowanie”.\n\n\n== A fortiori w debatach relatywistycznych ==\nWnioskowanie a fortiori jest kontrowersyjnym tematem filozoficznych debat relatywistycznych, ponieważ odnosi się do niego ważna forma argumentacji hermeneutycznej w Talmudzie, Kol va-homer. Podczas gdy autorzy tacy jak Daube, który w 1949 roku wprowadził do nauki tezę o zasadniczo jednakowej formie wnioskowania a fortiori i Kol va-homer, czy Gabbay, który broni kulturowej niezmienności rozumu, przeciwstawną relatywistyczną pozycję w stosunku do obu rodzajów wykorzystuje m.in. Eilberg-Schwartz, by argumentować w tej racjonalistycznej debacie na rzecz ograniczenia - uwarunkowanego kulturowo - obowiązywania logiki.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Literatura ==\nGrabenhorst, Thomas K.: Das argumentum a fortiori, Verlag \"Peter Lang\" 1990 ISBN 3-631-43261-5\nSchneider: Logik für Juristen, s. 158 nn.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ab esse ad posse valet, a posse ad esse non valet consequentia\n\nAb esse ad posse valet, a posse ad esse non valet consequentia (od być do móc zachodzi wynikanie, od móc do być nie zachodzi) – scholastyczne adagium, które wyraża zasadę wynikania modalnego. Głosi ono, że z traktujących o faktach wypowiedzi asertorycznych mogą wynikać traktujące o możliwościach wypowiedzi problematyczne, ale nie na odwrót.\nTreść adagium potwierdził współczesny rozwój logiki modalnej, stanowi ono też jeden z jej zalążków obecnych w logice i filozofii średniowiecznej. Obecnie część twierdząca tej zasady stanowi tautologię modalnego rachunku zdań o postaci \n  \n    \n      \n        p\n        ⇒\n        ◊\n        p\n      \n    \n    {\\displaystyle p\\Rightarrow \\Diamond p}\n  \n i tradycyjnej nazwie ab esse ad posse.\n\n\n== Bibliografia ==\nJacek Jadacki, Spór o granice języka, Warszawa 2002.\nStanisław Kamiński, Ab esse ad posse valet, a posse ad esse non valet consequentia, w: Encyklopedia katolicka, t. 1, Lublin 1989.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Absolutna i relacyjna identyczność\n\nAbsolutna i relacyjna identyczność – identyczność absolutna to taka identyczność, która spełnia prawo Leibnitza (zasadę identyczności przedmiotów nierozróżnialnych). Identyczność relacyjna nie spełnia natomiast tej zasady. Rozróżnienie identyczności absolutnej i relacyjnej powstało na skutek dyskusji wokół artykułu Petera Geacha (który samo pojęcie identyczności relacyjnej wprowadził) Identity, \"Review of Metaphysics\", 21 (1967).\nZgodnie z zasadą identyczności przedmiotów nierozróżnialnych, identyczne są przedmioty posiadające dokładnie te same własności. Tak rozumiana identyczność, identyczność absolutna, stanowi rodzaj relacji równoważnościowej. Nie jest jednak niczym kontrowersyjnym, że istnieją także takie relacje równoważnościowe, które prawa Leibnitza nie spełniają.\nPowiedzieć można nawet, że w istocie zasady identyczności przedmiotów nierozróżnialnych nie spełniają żadne relacje równoważnościowe. Kontrowersyjna i trudna do właściwego sformułowania jest raczej właśnie identyczność absolutna. Problem stanowią także relacje równoważnościowe z terminami rodzajowymi, typu \"x jest tym samym A, co y\", gdzie A jest terminem rodzajowym. Według Geacha identyczność absolutna nie jest w ogóle wyrażalna, natomiast, mimo problemów teoretycznych, które to nastręcza, relacje równoważnościowe z terminami rodzajowymi wyrażają identyczność relacyjną, nie identyczność absolutną.\n\n\n== Zobacz też ==\nAbsolutne i relacyjne pojęcia modalne\n\n\n== Bibliografia ==\nBob Hale, Crispin Wright (red.), A Companion the Philosophy of Language, Blackwell Publishers, Oxford 1997\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nHarryH. Deutsch HarryH., PawełP. Garbacz PawełP., Relative Identity, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 17 sierpnia 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-18]  (ang.).  (Tożsamość względna)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Absolutne i relacyjne pojęcia modalne\n\nAbsolutne i relacyjne pojęcia modalne – pojęcia modalne, jak możliwość i konieczność, gdy opatrzone są pewnymi kwalifikatorami, określa się jako relatywne pojęcia modalne; do pojęć tego rodzaju należą \"możliwy/konieczny fizycznie\", \"możliwy/konieczny biologicznie\", \"z natury możliwy/konieczny\" itp. Tego rodzaju pojęcia modalne odróżnia się od możliwości i konieczności logicznej (ewentualnie także ontycznej), pojęć modalnych określanych jako absolutne pojęcia modalne, które stanowią przedmiot badań logik modalnych (aletycznych).\nRelatywne pojęcia modalne wiążą się z wartością logiczną zdań w odniesieniu do pewnych dziedzin wiedzy – np. to, że p jest konieczne fizycznie znaczy, że zgodnie z prawami fizyki p musi być prawdziwe; inaczej mówiąc, że p stanowi konsekwencję praw fizyki. Natomiast to, że p jest możliwe fizycznie znaczy, że prawa fizyki nie wykluczają prawdziwości p; inaczej mówiąc, że p nie jest sprzeczne z prawami fizyki.\nAbsolutne i relatywne pojęcia modalne pozostają w związku z problematyką światów możliwych. Jeśli dopuścimy, że w możliwych światach obowiązują różne prawa fizyki, to co jest możliwe lub konieczne fizyczne w jednych światach możliwych, nie musi być możliwe lub konieczne fizycznie w innych. Wartość logiczna zdań typu \"jest możliwe fizycznie, że p\" zrelatywizowana jest więc do możliwych światów.\nKonieczność logiczna i ontyczna ma natomiast charakter absolutny: to, że coś jest konieczne logicznie znaczy, że zachodzi we wszystkich możliwych światach.\n\n\n== Bibliografia ==\nBob Hale, Crispin Wright (red.), A Companion the Philosophy of Language, Blackwell Publishers, Oxford 1997\n\n\n== Zobacz też ==\nAbsolutna i relacyjna identyczność", "source": "wikipedia"}
{"text": "Absurd (pojęcie)\n\nAbsurd (łac. absurdus – niewłaściwy, niestosowny, absurdalny) – pojęcie określające sytuację, sformułowanie lub myśl będące wewnętrznie sprzeczne z przyjętymi zasadami logiki, bazujące na fałszywych lub mało prawdopodobnych założeniach, albo wynikające z błędów w rozumowaniu dedukcyjnym lub indukcyjnym.\nCzasami absurd jest stosowany celowo, aby wyraźnie ukazać błąd w myśleniu i w ten sposób potwierdzić zamierzoną tezę. Można stworzyć konstrukcje pozornie logiczne, lecz oparte na absurdalnych podstawach, co bywa wykorzystywane w literaturze, na przykład w teatrze absurdu Eugène'a Ionesco. Absurd, choć pozbawiony znaczenia, nie jest pozbawiony sensu.\n\n\n== Wykorzystanie ==\n\n\n=== W logice ===\nPrzekonanie absurdalne to każde przekonanie, które w sposób oczywisty nie jest możliwe do utrzymania. W węższym sensie jest to każde zdanie sprzeczne z prawami logiki (zob. dowód nie wprost). Żaden absurd nie jest nonsensem, wyrażenie nonsensowne (jako pozbawione znaczenia) nie może być bowiem sprzeczne z żadnym zdaniem, w tym z żadnym prawem logiki. W języku potocznym termin „absurd” interpretowany jest psychologistycznie, tj. nie jako pewne przekonanie czy pewne zdanie, ale jako stan mentalny towarzyszący temu przekonaniu/zdaniu w odpowiednich sensach.\n\nPrzykłady: Syn bezdzietnej matki ułożył się do snu, Żonaty kawaler poszedł do kościoła, Karol przepołowił jabłko na trzy części, Raczej na pewno pójdę na spotkanie.\n\n\n=== W filozofii egzystencji ===\nFilozofia egzystencji rozumie termin „absurd” tak, jak rozumie się go w języku potocznym. Absurdalność przypisywana przez egzystencjalistów życiu ludzkiemu i wszelkim ludzkim działaniom to specyficzne stany mentalne (takie jak trwoga czy poczucie braku celu) stanowiące wg egzystencjalistów fundament bycia człowieka.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nabsurdyzm\nBzdura Roku\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Afirmacja (logika)\n\nAfirmacja – w logice formalnej stwierdzenie przynależności pomiędzy dwoma pojęciami (np. \"dysk twardy jest urządzeniem przechowującym dane\").\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antylogizm\n\nAntylogizm – układ trzech zdań, takich że z każdej pary zdań tej trójki wynika zdanie sprzeczne z pozostałym. Antylogizm można otrzymać z sylogizmu zastępując konkluzję zdaniem z nią sprzecznym. \nNa przykład:\n\nNiektóre S są M („Niektórzy politycy są internacjonalistami.”)\nKażdy M jest P („Każdy internacjonalista jest ograniczony.”)\nŻaden S nie jest P („Żaden polityk nie jest ograniczony.”)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWitold Marciszewski: Mała encyklopedia logiki. Wyd. 2. Wrocław: Ossolineum, 1988/1970. ISBN 83-04-01327-4. Brak numerów stron w książce\nKrzysztof Wieczorek: Wprowadzenie do logiki. Warszawa: Wydawnictwo Skrypt, 2005. ISBN 83-89522-50-0. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antynomia\n\nAntynomia (gr. antinomia – sprzeczność praw) – logiczna sprzeczność, paradoks, zdanie logiczne bądź rozumowanie dedukcyjne, które prowadzi do sprzeczności.\nTermin używany w logice, epistemologii.\nPrzykład: antynomia klas samozwrotnych. \n\nNiech A oznacza zbiór takich wypowiedzi, które nie mogą orzekać o samych sobie.\nCzy wypowiedź: P = „Zdanie P należy do zbioru A” należy do zbioru A czy nie?\nInaczej: czy zdanie P może mówić o samym sobie?\nJeśli tak, to  zdanie P orzeka, że należy do zbioru A, czyli orzeka coś o samym sobie, czego nie może czynić, należąc do zbioru A.\nJeśli nie, zdanie to powinno należeć do zbioru A, ale wówczas nie może przecież orzekać o samym sobie, więc do zbioru A nie należy.\nJak widać, założenie, że zdanie będące antynomią jest prawdziwe, prowadzi do paradoksu i jednocześnie założenie przeciwne także.\nInnym przykładem antynomii jest paradoks kłamcy:\n„Jeżeli kłamca mówi, że kłamie, to znaczy, że zawsze kłamie i nie kłamie zarazem” (Eubulides z Miletu)\n\n\n== Zobacz też ==\n\nsofizmat\nparalogizm\noksymoron\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Marek Lechniak, Antynomia, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].\n Antinomy (ang.), Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org [dostęp 2025-04-23].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aproksymatyw\n\nAproksymatyw – inaczej teza ogólna. Istnieją dwa rodzaje aproksymatywu: denotacyjny i konotacyjny.\n\n\n== Aproksymatyw denotacyjny ==\nNazwa jest aproksymatywem denotacyjnym, jeśli istnieją takie obiekty, o których konotacja tej nazwy nie rozstrzyga, czy należą do desygnatów tej nazwy. Inaczej mówiąc istnieją przedmioty, o których nie wiemy czy można je tak nazwać. Znaczenie takich nazw możemy uściślić odpowiednią definicją.\n\n\n=== Przykład: wysoki człowiek ===\nWiemy, że o Michaelu Jordanie można powiedzieć „wysoki człowiek”. Wiemy także, że nie można tak określić Napoleona. Co jednak zrobić, jeśli mamy do czynienia z osobą przeciętnego wzrostu, np. Aleksandrem Kwaśniewskim? Czy możemy już nazwać taką osobę wysoką, czy jeszcze nie? Jeśli jeszcze nie, to od jakiego wzrostu zaczynają się ludzie wysocy?\nNazwę „wysoki człowiek” można uściślić ustalając granicę wzrostu, od której będziemy uważali ludzi za wysokich, np. 190 cm.\n\n\n== Aproksymatyw konotacyjny ==\nNazwa jest aproksymatywem konotacyjnym, jeśli istnieją cechy, co do których nie jesteśmy w stanie rozstrzygnąć czy należą do konotacji danej nazwy. Takiej nazwy nie możemy uściślić dodając cech do konotacji.\n\n\n=== Przykład: piękny przedmiot ===\nCzy użyteczność należy do cech pięknego przedmiotu? Nie jesteśmy w stanie powiedzieć czy cecha użyteczności należy do konotacji pięknego przedmiotu, inaczej mówiąc czy wszystkie przedmioty piękne są użyteczne. Jeśli jedna osoba stwierdzi, że tak jest, a inna że wręcz przeciwnie to prawdopodobnie inaczej definiują piękno lub użyteczność.\nDodawanie kolejnych cech do konotacji nazwy piękny przedmiot nie pomoże rozstrzygnąć czy użyteczność należy do tej konotacji. Możemy natomiast stworzyć definicję projektującą (i w tym przypadku konstrukcyjną), np. że przedmioty zgromadzone w tym muzeum są piękne i żadne inne.\n\n\n== Paradoks łysego ==\nPojęcie aproksymatywu wiąże się z tzw. \"paradoksem łysego\". Jak odpowiedzieć na pytanie:\n\nIle włosów trzeba mieć, żeby nie zostać nazwanym łysym?\nNazwa łysy jest tutaj aproksymatywem denotacyjnym.\n\n\n== Bibliografia ==\nNa podstawie wykładu logiki dr. Jerzego Pluty z Instytutu Filozofii UW.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Błąd formalny\n\nBłąd formalny (łac. non sequitur – „nie wynika”) – błąd logiczny we wnioskowaniu, którego charakter miał być dedukcyjny. Polega na tym, że z przesłanek danego wnioskowania nie wynika logicznie jego wniosek. Zazwyczaj popełniany, gdy wnioskujący uznaje swoje wnioskowanie za wnioskowanie oparte na prawie logicznym, a więc wnioskowanie dedukcyjne, a w rzeczywistości tak nie jest. W istocie błąd formalny jest więc błędnym uznaniem za wnioskowanie dedukcyjnie wnioskowania niebędącego takim.\nWnioskowanie, w którym popełniono błąd formalny, może (chociaż nie musi) prowadzić do wniosku fałszywego. Mimo że popełnienie błędu formalnego nie w każdym przypadku przesądza o fałszywości wniosku, wnioskowanie obarczone błędem formalnym nie opiera się na żadnym prawie logicznym, nawet prawdziwy wniosek takiego wnioskowania nie jest więc wnioskiem dedukcyjnym i pewnym. Gdy jednak ktoś zdaje sobie sprawę, że rozumuje według rozumowania uprawdopodobniającego, nie dedukcyjnego, nie popełnia on błędu formalnego.\n\n\n== Przykład ==\n\nPrzykładem błędu formalnego może być następujące wnioskowanie:\n\n\n== Bibliografia ==\nZygmunt Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 1990\n\n\n== Zobacz też ==\nbłąd materialny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Błąd logiczny\n\nBłąd logiczny – w logice niewłaściwa metoda rozumowania.\nBłędy można podzielić na paralogizmy (nieświadome błędy logiczne) oraz sofizmaty (świadome błędy wprowadzane w celu wywarcia pozaracjonalnego wpływu na słuchacza).\nDo błędów logicznych można zaliczyć m.in.:\n\nBłędne koło – stosowanie tezy jako przesłanki dowodu np. „Islandia nie może istnieć, ponieważ widzieli ją tylko głupi marynarze. Marynarze zaś są głupi tylko dlatego, że twierdzą, iż widzieli Islandię”\nArgumentum ad ignorantiam - próba obalenia tezy na podstawie braku dowodów np. „Nie ma dowodów na istnienie Absolutu. A więc Absolut nie istnieje”. Takie twierdzenie jest nielogiczne, gdyż bez dowodów obalających można co najwyżej zawiesić sąd.\nIgnoratio elenchi – łac. nieznajomość tezy dowodzonej, czyli udowadnianie czegoś innego niż się miało dowodzić, albo zbić.\nProjekcje własnych poglądów na innych ludzi.\nBłąd atrybucji – nieuzasadnione przyjmowanie, że przyczyną działań innych ludzi jest raczej ich osobowość niż czynniki zewnętrzne.\nNadmierne uogólnianie, np. „Nigdy już nie będę szczęśliwy.”\nArgumenty odwołujące się do emocji. Np. podawanie jednostkowego przypadku matki płaczącej po zamordowanym synu jako argumentu na rzecz powstrzymania wojny albo jej eskalacji.\nPresupozycje, czyli przemycanie ukrytych treści w założeniach. Np. „Wolisz to zrobić dziś czy jutro?” (ukryte założenie: zrobisz to dziś lub jutro). Paradoksy Zenona z Elei opierały się na ukrytej (nieprawdziwej) presupozycji, że suma nieskończonego szeregu liczbowego nie może być skończona.\nDowód społeczny lub inny dowód uznający dużą liczbę przypadków jako pewną przesłankę dowodzenia. Przykład: „Dowód, że każda krowa jest fioletowa: Jeśli nie byłaby to prawda, to musiałaby istnieć rzecz, która nie jest fioletowa, ale jest krową. Rozejrzyjmy się dokoła – w moim mieście są miliony rzeczy, które nie są fioletowe, a żadna z nich nie jest krową!”\nIgnorowanie konsekwencji własnego dowodu.\nPrzyjmowanie że maksimum w dużym zbiorze jest zawsze nieskończone. Przykład: Dowód istnienia Boga 'ze stopni doskonałości' (łac. ex gradibus perfectionis), w którym analiza coraz doskonalszych bytów prowadzi do wniosku, że musi istnieć byt nieskończenie doskonały, czyli Bóg.\nUtożsamianie idei (memów) z bytami. Przykład: „Jeśli twierdzenie Pitagorasa jest prawdą, to w którym miejscu się ono znajduje?”\nOdwracanie implikacji. Przykład: „Mężczyźni to ludzie, więc ludzie to mężczyźni.”\nEkwiwokacja, czyli stosowanie różnych definicji tego samego pojęcia na różnych etapach rozumowania. Polega na ignorowaniu wieloznaczności użytego pojęcia. Przykład: „Wierzysz, że bliska osoba Cię nie oszuka? Więc jesteś osobą wierzącą (religijną).” „Skoro rak jest chorobą, a rak żyje w wodzie, to choroby mogą żyć w wodzie”.\nPrzywoływanie skrajności. Przykład: Wychodząc na ulicę możesz zostać przejechany przez samochód. Lepiej zostań w domu.\nStosowanie nieścisłych (rozmytych) pojęć, takich jak „ciekawy” jako ścisłych. Przykład: paradoks nieciekawej liczby.\nStosowanie sprzecznych wewnętrznie pojęć np. „niezamężna żona”. Niektórzy na podstawie tzw. paradoksu omnipotencji do takich pojęć zaliczają także „wszechmoc”.\nBłędne stosowanie indukcji matematycznej. Przykład: paradoks koni.\nAmfibolia\nBłąd formalny\nBłąd akcydentalizacji, A dicto simplicter ad dictum secundum quid\nBłąd odwróconej akcydentalizacji, A dicto secundum quid ad dictum simplicter\nParadoks hazardzisty oraz odwrotny paradoks hazardzisty.\n\n\n== Zobacz też ==\nBłędy logiczno-językowe\nParadoks\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Aleksandra Gondek, Błędy logiczne, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].\nBradleyB. Dowden BradleyB., Fallacies, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-06-29]  (ang.).\n Fallacies (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Błąd materialny\n\nBłąd materialny – błąd we wnioskowaniu polegający na tym, że któraś z przesłanek uznanych przez nas za prawdziwą, w rzeczywistości jest fałszywa. Wniosek z wnioskowania obarczonego błędem materialnym może być (choć nie musi) fałszywy.\nBłędy materialne można popełnić w różnych typach wnioskowań, nie tylko w rozumowaniach dedukcyjnych. Szczególnie narażone są na nie wnioskowania entymematyczne, np. wnioskowanie:\n\n\n== Zobacz też ==\nbłąd formalny\nparalogizm\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nZygmunt Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 1990", "source": "wikipedia"}
{"text": "Błąd przeżywalności\n\nBłąd przeżywalności (ang. survivorship bias, survivor bias) – błąd logiczny, polegający na opieraniu się w rozumowaniu na dostępnych danych, bez brania pod uwagę ukrytych przyczyn, dla których mogą być one niereprezentatywne. Dane, które nie przetrwały analizowanego procesu i mogłyby nieść najwięcej wartościowych informacji dla badaczy, mogą być właśnie z tego powodu niedostępne. Zjawisko to może występować między innymi w porównaniach w obszarze finansów i ekonomii, medycyny lub kultury.\nZjawisko to może prowadzić do nieuzasadnionego optymizmu przez niedoszacowanie ryzyka porażki. Może też spowodować bezzasadne dopatrywanie się u osób i przedmiotów, które odniosły jakiś sukces, wyjątkowych cech, zamiast po prostu przypadkowego szczęścia.\n\n\n== Przykłady ==\nBłąd przeżywalności może dotykać na przykład analizy sprawności instytucji finansowych. Dostępne dane przestają obejmować instytucje, które bankrutują lub wychodzą z rynku, w związku z czym porażki rynkowe są w danych niereprezentowane w pełnej skali.\nBadania medyczne, które nie biorą poprawki na błąd przeżywalności, mogą w dużym stopniu niedoszacowywać ryzyka śmiertelności w różnych kontekstach.\nStatystyk Abraham Wald zauważył, że wojsko popełnia błąd przeżywalności w analizach uszkodzeń samolotów, które wróciły z misji w czasie drugiej wojny światowej. Zwrócił on uwagę, że zamiast skupiać się na uszkodzeniach samolotów, które przetrwały ataki, należy rozważyć możliwość, że to uszkodzenia pozostałych elementów maszyn mogą być najgroźniejsze.\nPublikacje weterynaryjne opublikowane w latach 80. i 90. sugerowały, że koty i psy, które wypadły z wyższych pięter budynków, odnosiły mniej obrażeń, niż zwierzęta, które spadły z niższych wysokości. Obserwacja ta była niekiedy tłumaczona szczególnymi zdolnościami lub adaptacją tych zwierząt do radzenia sobie z takimi upadkami, późniejsze badania wykazały jednak przeciwne dane. Autorzy kolumny Straight Dope tłumaczą to błędem przeżywalności – do weterynarzy trafiły jedynie wyjątkowo szczęśliwe ofiary wysokich upadków.\nFelietonista McRaney wskazuje, że błąd przeżywalności może występować też przy porównaniach jakości produktów i dzieł kultury z różnych okresów. Większość dzieł historycznych, które były niskiej wartości i jakości, z dużym prawdopodobieństwem nie dotrwała do współczesności.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Błąd teksańskiego snajpera\n\nBłąd teksańskiego snajpera – błąd informacji, polegający na ignorowaniu różnic i podkreślaniu podobieństw, co prowadzi do wyciągnięcia błędnych wniosków. \nBłąd ten jest filozoficzną wersją problemu porównań wielokrotnych w statystyce i apofenii w psychologii i jest związany przez tendencją ludzi do wykrywanie schematów tam, gdzie ich nie ma.\nNazwa pochodzi z dowcipu o Teksańczyku, który oddaje kilka strzałów w ścianę stodoły, potem rysuje cel w punkcie, w którym trafienia są najbliżej siebie i twierdzi, że jest snajperem.\n\n\n== Struktura ==\n\nBłąd ma miejsce, gdy ktoś dysponujący dużą ilością danych skupia się tylko na małym wycinku. Pewne czynniki mogą sprawić wrażenie, że wszystkie elementy w tym podzbiorze mają jakąś wspólną cechę (lub kilka cech wspólnych, kiedy mówimy o korelacji). Jeśli ten ktoś będzie próbował obliczyć prawdopodobieństwo znalezienia pewnego podzbioru z pewną wspólną cechą, kierując się tymi czynnikami (innymi niż prawdziwa przyczyna), wtedy ten ktoś ma duże szanse popełnić błąd teksańskiego snajpera.\n\n\n== Bibliografia ==\nTexas Sharpshooter Fallacy [online], logicallyfallacious.com [dostęp 2018-03-25] .\nOrigin of the Texas sharpshooter. bayesianspectacles.org. [dostęp 2018-03-25]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bulletin of the Section of Logic\n\nBulletin of the Section of Logic – czasopismo naukowe wydawane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.\n\n\n== O czasopiśmie ==\nBulletin of the Section of Logic (BSL) jest kwartalnikiem naukowym publikowanym we współpracy z Wydawnictwem Uniwersytetu Łódzkiego. Został on założony w 1972 przez Ryszarda Wójcickiego, szefa sekcji logiki Polskiej Akademii Nauk, jako biuletyn poświęcony wymianie wyników prac badawczych członków sekcji z ich współpracownikami i partnerami z innych ośrodków w Polsce i na świecie. Czasopismo stanowi forum służące rozpowszechnianiu wyników najnowszych i najbardziej znaczących badań w krótkiej i zwięzłej formie.\nBulletin of the Section of Logic zaprasza do współpracy autorów zajmujących się kalkulacjami logicznymi, ich metodologią, zastosowaniami i interpretacjami algebraicznymi. Wszystkie numery są recenzowane zgodnie z modelem double-blind review.\n\n\n== Rada Redakcyjna ==\nGrzegorz Malinowski (redaktor naczelny), Katedra Logiki, Uniwersytet Łódzki, Łódź\nAgata Ciabattoni, Uniwersytet Techniczny w Wiedniu\nJanusz Czelakowski, Instytut Matematyki Uniwersytetu Opolskiego\nJ. Michael Dunn, Uniwersytet Indiany\nRamon Jansana, Uniwersytet Barceloński\nNorihiro Kamide, Uniwersytet Waseda\nHiroakira Ono, Japan Advanced Institute of Science and Technology\nJarosław Szramko, Kryworiźkyj nacionalnyj uniwersytet\n\n\n== Bazy ==\nScopus\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona czasopisma BSL\nNumery archiwalne\nBSL na stronie Wydawnictwa UŁ", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cecha (filozofia)\n\nCecha – to w teorii poznania to, co odróżnia w porządku poznania jeden przedmiot od innego (umożliwia rozpoznanie danego przedmiotu). W sensie metafizycznym cecha to wszystko, z wyjątkiem istoty i istnienia, co o danym przedmiocie można orzec, a więc synonim przypadłości. W logice tradycyjnej dzieli się cechy na istotne, przypadkowe i kontradyktoryczne, a także wyróżnia cechy swoiste i cechy charakterystyczne. W logice współczesnej utożsamiać można natomiast pojęcie cechy z pojęciem zbioru w sensie dystrybutywnym.\n\nCechy istotne: takie cechy, które wchodzą w skład treści lub znaczenia nazwy (cechy konotacyjne) lub stanowią konieczne następstwo cech konotacyjnych (cechy konsekutywne). Cechy przypadkowe (cechy niekonotacyjne) nie wchodzą w skład znaczenia nazwy. Cechy kontradyktoryczne (cechy sprzeczne) to takie pary cech, z których jedna i tylko jedna cecha przysługuje danemu przedmiotowi; na ich podstawie buduje się klasyfikacje dychotomiczne.\nCechy swoiste: takie cechy przedmiotów danej grupy, które przysługują wyłącznie przedmiotom tej grupy. Cechy charakterystyczne (cechy diagnostyczne) jakiegoś zbioru przedmiotów stanowią podstawę zaliczenia danego przedmiotu do tego właśnie zbioru.\n\n\n== Bibliografia ==\nAntoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000", "source": "wikipedia"}
{"text": "Celem systemu jest to, co robi\n\nCelem systemu jest to, co robi, nie to, co twierdzi, że robi - to heurystyka myślenia systemowego, logiczna paremia sformułowana przez Stafforda Beera, który zauważył, że „nie ma sensu twierdzić, że celem systemu jest robienie tego, czego ciągle nie robi”.\nTermin ten jest szeroko stosowany przez teoretyków systemów i jest ogólnie przywoływany w celu przeciwstawienia się poglądowi, że cel systemu można odczytać z intencji tych, którzy go projektują, obsługują lub promują. Gdy skutki uboczne lub niezamierzone konsekwencje systemu ujawniają, że jego zachowanie jest słabo rozumiane, wówczas perspektywa ta może zrównoważyć polityczne rozumienie zachowania systemu z bardziej bezpośrednim opisowym spojrzeniem.\n\n\n== Pochodzenie terminu ==\nStafford Beer ukuł ten termin i używał go wielokrotnie w wystąpieniach publicznych. W swoim przemówieniu na Uniwersytecie w Valladolid w Hiszpanii w październiku 2001 roku powiedział:\n\n\n== Zastosowania ==\nZ cybernetycznego punktu widzenia złożone systemy nie są kontrolowane przez proste pojęcia zarządzania, a interwencje w system można najlepiej zrozumieć, patrząc na to, jak wpływają one na obserwowane zachowanie systemu. Termin ten jest również używany w wielu innych dziedzinach, w tym w biologii i zarządzaniu. Podczas gdy cybernetyk może zastosować tę zasadę do wyników nieuchronnie generowanych przez mechaniczną dynamikę systemu aktywności, naukowiec zajmujący się zarządzaniem może zastosować ją do wyników generowanych przez własny interes aktorów, którzy odgrywają role w biznesie lub innej instytucji.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Definicja\n\nDefinicja (z łac. definitio; od czas. definire: de + finire, „do końca, granicy”; od finis: granica, koniec) – wypowiedź o określonej budowie, w której informuje się o znaczeniu pewnego wyrażenia przez wskazanie innego wyrażenia oddającego sens sformułowania, np. jego zakres nazwy. Wyróżnia się kilkanaście rodzajów definicji:\n\nrealne, a wśród nich – klasyczne;\nnominalne, a wśród nich – treściowe, zakresowe, analityczne, syntetyczne i regulujące;\nwyraźne;\nw uwikłaniu, a wśród nich – przez postulaty, indukcyjne (rekurencyjne) i przez abstrakcję;\ncząstkowe;\nperswazyjne.\nDefinicja jest narzędziem, które:\n\nwzbogaca język o nowe zwroty\nchroni wypowiedzi przed wieloznacznością\nuściśla znaczenia wyrazów i zwrotów\npogłębia rozumienie wyrazów i zwrotów.\n\n\n== Budowa definicji ==\nBiorąc za przykład następującą definicję:\n\nOkrąg to zbiór wszystkich punktów na danej płaszczyźnie oddalonych o daną odległość od danego punktu\nmożna zauważyć, że wszystkie definicje równościowe i niektóre cząstkowe zawierają następujące elementy:\n\nwyrażenie definiowane, łac. definiendum – to, co ma być zdefiniowane. W podanym przykładzie: pojęcie „okrąg”;\nwyrażenie definiujące, łac. definiens – wyrażenie, za pomocą którego definicja informuje o znaczeniu wyrażenia definiowanego. W podanym przykładzie: wyrażenie „zbiór wszystkich punktów na danej płaszczyźnie oddalonych o daną odległość od danego punktu”;\nłącznik definicyjny, inaczej spójka definicyjna – definicyjny znak równości: „jest”, „to”, „oznacza”, „jest to” i tym podobne albo myślnik (półpauza lub pauza).\n\n\n== Główne rodzaje definicji ==\n\n\n=== Definicje realne ===\nJednoznaczna albo niejednoznaczna charakterystyka jakiegoś pojęcia, którą można wypowiedzieć w dowolnym języku – na przykład Bursztyn jest to żywica skamieniała.\n\nIstotną cechą budowy takiej definicji jest forma łącznika definicyjnego. Ma on postać wyrażenia „jest to”, „to tyle, co” lub innego odsyłającego do cech danego przedmiotu.\n\n\n=== Definicje nominalne ===\nWypowiedź informująca o znaczeniu danego wyrażenia w danym języku – na przykład Słowo „bursztyn” znaczy tyle, co „żywica skamieniała”.\n\nIstotną cechą budowy takiej definicji jest forma łącznika definicyjnego. Ma on postać wyrażenia „znaczy tyle, co” lub „należy rozumieć jako” lub innego odsyłającego do znaczenia słowa w danym języku.\nUWAGA\nNależy zauważyć, że wypowiedzenie definicji realnej danego przedmiotu informuje o znaczeniu słowa oznaczającego ten przedmiot w języku, do którego ta wypowiedź należy, a więc jest w tym języku definicją nominalną tego słowa. Przytoczona wyżej definicja realna bursztynu jest w języku polskim definicją nominalną słowa „bursztyn” – można powiedzieć, że podając cechy charakterystyczne pojęcia jednocześnie informuje o znaczeniu słowa w języku polskim.\n\n\n=== Definicje równościowe ===\nInne nazwy to: definicja normalna; do definicji normalnych zalicza się te klasyczne. Definicja równościowa dostarcza kryteriów pozwalających na rozstrzygnięcie – z reguły wobec każdego przedmiotu – czy podpada on pod wyraz (zwrot) definiowany (definiendum), czy nie podpada. Inaczej jest to taka definicja, która przedstawia swoistą równość między wyrazem lub zwrotem, o znaczeniu którego informuje, lub typowym dla tego wyrazu (zwrotu) kontekstem a wyrażeniem, za pomocą którego o tym znaczeniu informuje.\n\n\n=== Definicje cząstkowe ===\nIstnieją również definicje, które nie dostarczają kryteriów pozwalających na rozstrzygnięcie w stosunku do każdego przedmiotu, czy podpada on pod wyraz (zwrot) definiowany, czy nie podpada. Nie określają one w pełni znaczenia i zakresu definiowanego wyrazu, dają o nim jedynie informację niepełną, cząstkową. Tego rodzaju definicje, mające szerokie zastosowanie w nauce, w nauczaniu i w życiu codziennym, nazywa się definicjami cząstkowymi. Wskazać można dwa powody stosowania definicji cząstkowych:\n\naktualny stan wiedzy w danej dziedzinie nie daje podstawy do sformułowania definicji równościowej używanego w języku tej dziedziny terminu, co ma miejsce przeważnie w obrębie nauk humanistycznych, na przykład „umysł”, „świadomość”, „dzieło sztuki”;\nistnieją terminy, których nie da się definiować równościowo, na przykład „widzialny”, „odczuwalny”, „łamliwy”, „gra”.\n\n\n== Rodzaje definicji równościowych ==\n\n\n=== Stylizacje przedmiotowa i językowa ===\nDefinicja w stylizacji przedmiotowej jest to taka definicja nominalna, która na gruncie danego języka jest wypowiedzią definicji realnej przedmiotu oznaczonego przez – należący do tego języka – wyraz (zwrot) definiowany.\nDefinicja ta informuje o znaczeniu terminu definiowanego drogą dostarczenia informacji o cechach posiadanych przez przedmiot, do którego odnosi się definiowany termin. Jest ona zatem wypowiedzią o przedmiocie, którego dany termin jest znakiem w danym języku.\nPrzykład:\nBursztyn jest to skamieniała żywica.\nPowyższa definicja informuje o znaczeniu wyrazu „bursztyn” w języku polskim w taki sposób, że: a) mówi o cechach bursztynu; i jednocześnie b) pokazuje, jak rozumieć ten termin zgodnie ze znaczeniem odpowiadającym mu w języku polskim.\n\nDefinicja w stylizacji językowej jest to definicja, która mówi o wyrazie (zwrocie) definiowanym.\nW tego typu definicji stwierdzamy równość znaczeń (albo zakresów) definiendum i definiensa, posługując się nazwami tych wyrażeń utworzonymi przy pomocy cudzysłowu.\nPrzykład:\nWyraz „bursztyn” znaczy tyle, co wyrażenie „żywica skamieniała”.\nDefinicja ta nie mówi o bursztynie, lecz o nazwie (znaczeniu) pewnego przedmiotu – o nazwie (znaczeniu) przedmiotu bursztyn.\n\n\n=== Definicje wyraźne i kontekstowe ===\nDefinicja wyraźna jest to definicja podająca przekład wyrażenia definiowanego.\nPrzykład:\nOkrąg to zbiór wszystkich punktów na danej płaszczyźnie oddalonych o daną odległość od danego punktu.\nDefinicja kontekstowa jest to definicja podająca kontekst, w którym dany wyraz jest uwikłany.\nPrzykład:\nx jest dziadkiem y wtedy i tylko wtedy, gdy x jest ojcem ojca lub matki y.\n\n\n=== Definicje sprawozdawcze i projektujące ===\nDefinicja sprawozdawcza jest to definicja informująca o zastanym znaczeniu danego przedmiotu. Tym rodzajem definicji posługujemy się głównie celem przekazywania wiedzy zastanej; przykład:\nOkrąg to zbiór wszystkich punktów na danej płaszczyźnie oddalonych o daną odległość od danego punktu.\nDefinicja projektująca jest to definicja, która:\na) wprowadza do danego języka nowy wyraz (zwrot); lub\nb) ze względu na jakiś określony cel zmienia zastane w danym języku znaczenie danego wyrazu (zwrotu). Taką definicję nazywa się niekiedy definicją regulującą i najczęściej koryguje ona jakąś wadę znaczeniową, głównie nieostrość lub niewyraźność.\nPrzykład skorygowania wady nieostrości:\nWada ta polega na tym, że znaczenie danego wyrazu (zwrotu) nie wyznacza jednoznacznie jego zakresu (nie potrafimy wskazać wszystkich przedmiotów, które pod tę nazwę podpadają). Dobrym na to przykładem jest nieostry wyraz „wysoki” używany w odniesieniu do ludzi, dla którego nie potrafimy jednoznacznie wskazać ludzi wysokich.\nPrzyjmując np. taką definicję regulującą: Osoba wysoka to taka, która mierzy nie mniej niż 175 cm wzrostu rozstrzygniemy bez trudu każde pytanie o postaci „Czy x jest wysoki?”.\nPrzykład skorygowania wady niewyraźności:\nWada ta polega na tym, że znaczenie danego wyrazu (zwrotu) nie wyznacza jednoznacznie zbioru jego desygnatów. Dobrym przykładem jest niewyraźna nazwa \"idealizm\", dla której nie potrafimy wymienić zbioru cech przysługujących jej i tylko jej.\nPrzyjmując np. taką definicję regulującą: Idealizmem nazwiemy każdy kierunek, nurt lub stanowisko filozoficzne, które jest w opozycji do materializmu rozstrzygniemy każde pytanie o postaci: Czy x jest idealizmem?\"\nDefinicja projektująca jest definicją projektującą tylko do momentu, aż zostanie przyjęta przez jakąś grupę ludzi (np. wspólnotę uczonych). Od tego momentu jest ona definicją sprawozdawczą.\n\nWiększość terminów, jakimi posługują się nauki, wprowadzonych zostało drogą definicji projektujących, przykładowo metr jako jedna tysięczna kilometra czy prędkość jako iloraz drogi i czasu. Dziś, gdy terminy te funkcjonują w nauce, definicje te mają charakter sprawozdawczych.\n\n\n=== Definicje tylko podające znaczenie i te określające znaczenie ===\nDefinicja tylko podająca znaczenie definiowanego wyrazu jest to definicja, w której definiendum i definiens mają taką samą zawartość informacyjną.\nDefinicja taka uczy jak przekładać jeden zwrot na drugi.\nPrzykład:\nAngielski wyraz „table” znaczy tyle co polski wyraz „stół”.\nDefinicja określająca znaczenie definiowanego wyrazu jest to definicja, w której definiens ma większą zawartość informacyjną niż definiendum.\nDefinicja ta pogłębia rozumienie definiowanego terminu, jest ona maksymalnie zwięzłym wykładem istotnej treści definiowanego terminu.\nPrzykład:\nOkrąg to zbiór wszystkich punktów na danej płaszczyźnie oddalonych o daną odległość od danego punktu.\n\n\n=== Definicje określające znaczenie: analityczna i syntetyczna ===\nDefinicje określające znaczenie definiowanego terminu podzielić można na analityczne i syntetyczne:\n\ndefinicja analityczna określa znaczenie definiowanego terminu sprawozdawcza;\ndefinicja syntetyczna określa znaczenie definiowanego terminu projektująca.\n\n\n== Rodzaje definicji cząstkowych ==\n\n\n=== Definicje ostensywne (deiktyczne) ===\nNajbardziej ogólnie rzecz biorąc, definicja ostensywna jest to definicja informująca o znaczeniu (sposobie rozumienia) danego terminu przez wskazanie w jakiś sposób (np. gestem wskazującym) konkretnego egzemplarza (konkretnych egzemplarzy) przedmiotu będącego desygnatem definiowanego terminu. Składa się na nią, oprócz formuły słownej (np. to jest A), wskazanie desygnatu podpadającego pod to pojęcie.\nDefinicje ostensywne (z łac. ostendo – wskazuję) stanowią istotny element metody dydaktycznej (stosowanej np. w nauczaniu: języków obcych, jak też niemowląt pierwszego języka) zwanej metodą poglądową. Ta forma definiowania daleka jest od ścisłości, dlatego też kwestia uściślania przekazywanej przy pomocy tej definicji informacji jest bardzo istotna. Jedną z takich najstarszych i zarazem najbardziej skutecznych metod jest pokazywanie (wskazywanie na) jak największej liczby wzorców pozytywnych – przy użyciu wypowiedzi typu:\n\nto jest A, oraz wzorców negatywnych – to nie jest A.\nWskazywanie na wzorce (tak pozytywne jak i negatywne) – czyli konkretne desygnaty danego pojęcia – dostarcza jedynie części informacji na temat znaczenia tego pojęcia.\nZ jednej strony zawodność, a z drugiej skuteczność tej metody definiowania, unaocznić można poprzez wyobrażenie sobie sytuacji, że znaleźliśmy się wśród ludzi, którzy w ogóle nie mówią naszym językiem, my nie znamy ich języka, oraz nie znamy (my i oni) wspólnie żadnego innego języka. O lokalnych nazwach konkretnych przedmiotów dowiadywać się będziemy wyłącznie drogą wskazywania na ich egzemplarze – oczekując, że ktoś wypowie ich nazwę.\n\n\n=== Definiowanie poprzez rodziny znaczeniowe ===\nNie zawsze jest tak, że gdzie dana jest jedna nazwa, tam musi być również dana jedna wspólna własność rzeczy pod tę nazwę podpadających. Istnieje spora grupa nazw, którymi się posługujemy, a które nie poddają się definicji równościowej, bowiem klasa przedmiotów, do których się one odnoszą, jest nie tylko bardzo rozległa, ale i niejednolita. Pojęcia tego typu nazywane są „otwartymi”. (Najpopularniejsze przykłady nazw z tej klasy to: „gra”, „piękno”, „wartość estetyczna”, „sztuka”, „nauka”, „technika”.) Charakterystyczne dla nich jest to, że:\n\nprzedmioty przez nie oznaczane mają bardzo niewiele (lub wcale nie mają) cech wspólnych (np. dla pojęcia „gra” – rozumianego kolektywnie jako „gra miłosna”, „gra wojenna”, „gra sportowa”, „gra logiczna”: typu szachy, warcaby – nikomu nie udało się znaleźć jednej cechy wspólnej); lub\nnie znamy jeszcze wszystkich desygnatów tych pojęć (np. dla pojęcia „sztuka” nie wiemy, co będzie za sztukę uznawane za 100 lat); i, jako takie;\nsą nazwami nieostrymi i niewyraźnymi.\nO każdym z takich pojęć powiedzieć możemy, że ma jedynie tzw. „podobieństwo rodzinne”. Znaczenie tego terminu oddać można odwołując się (stąd zresztą pomysł Wittgensteina) do pojęcia „rodzina” w sensie zbioru ludzi powiązanych ze sobą więzami krwi i matrymonialnymi. W skład tak rozumianej rodziny wchodzi wiele rodzin – jedne ze strony matki, drugie ze strony ojca. Odnosząc uwagi te do pojęcia „gra”, zauważyć możemy przykładowo, że: dla sporej części gier wspólną cechą będzie współzawodnictwo, którego brakuje np. przy pasjansie, dla sporej części gier istnieje wygrana i przegrana, czego brakuje np. wtedy, gdy sami odbijamy piłkę od ściany, dla sporej liczby gier liczy się zręczność, której brakuje np. w szachach – ale wszystkie one w jakiś sposób są ze sobą spokrewnione. Widzimy skomplikowaną siatkę zachodzących na siebie i krzyżujących się podobieństw; podobieństw w skali dużej i małej. (Wittgenstein)\n\n\n==== Metoda przykładów paradygmatycznych Wittgensteina ====\nKrok pierwszy: Celem określenia znaczenia nazwy układa się listę typowych przykładów (tzw. paradygmatów desygnatów), które na mocy przyjętych konwencji kulturowych podpadają pod jej zakres.\nKrok drugi: Listę taką można modyfikować na bazie nowych informacji i konwencji. Modyfikacja polega na rozszerzeniu o nowe przypadki oraz na redukcji przypadków niewłaściwych. To, który przypadek jest niewłaściwy, okazuje się przy bliższym sprawdzeniu – określeniu podobieństwa rodzinnego. Z biegiem czasu osiągnięta zostaje lista minimalna, czyli taka, której zredukować nie można, ponieważ jej wszystkie desygnaty dotyczyć będą danego pojęcia.\nKrok trzeci: Listę taką można poszerzać dalej w oparciu o nowe przypadki. Lista taka to lista paradygmatów desygnatów, na podstawie której buduje się znaczenie pojęcia.\n\nMetoda tworzenia pojęcia przez znajdowanie takiej listy nazywana jest metodą przykładów paradygmatycznych.\nPrzykład: Chcemy określić znaczenie nazwy „dzieło sztuki”. Postępowanie (w bardzo ogólnym zarysie) wygląda tak:\nKrok pierwszy: Układamy listę paradygmatów: np. Sonety krymskie, Mickiewicza, V Symfonia Beethovena, Ulisses Joyce’a, Jaskółczy ogon Dalego, Ziemia obiecana Wajdy, Gmach Centrosojuzu Le Corbusiera (w rzeczywistości lista powinna być znacznie dłuższa).\nKrok drugi: Modyfikacja – Czy Cadillac Eldorado Convertible Serie Sixty-Two jest dziełem sztuki? Gdyby za dzieło sztuki uznać tylko wytwory pozbawione praktycznych zastosowań, z cadillaca należałoby zrezygnować. Skoro jednak architekturę, mającą walory użytkowe, uznaliśmy (a nie zawsze tak było) za sztukę (Le Corbusier), to trudno z naszego cadillaca zrezygnować. Skoro jednak przyjęliśmy, że samochód może być dziełem sztuki, to zapytajmy: Czy dziełem sztuki jest Trabant 601 Limusine? Próbujemy określić podobieństwo rodzinne. Dotychczas wymienione desygnaty (bez trabanta) zachwycały, albo wzruszały, albo wstrząsały nami. Trabant też wstrząsa (bo wywołuje odrazę), ale brakuje mu czegoś, co oddaje się słowem „kunszt” i czego nie brakuje innym desygnatom tu wymienionym. Trabantowi mówimy zatem: Nie! (W podobny sposób zapytać można i o inne przedmioty, co do których moglibyśmy zakładać, że stanowią dzieło sztuki. Wynikiem tych działań będzie minimalna lista, czyli taka, że usunięcie jednego z desygnatów pociągnie za sobą konieczność usunięcia jakiegoś innego desygnatu (desygnatów).\nKrok trzeci: Poszerzanie listy o nowe przypadki to powtórzenie kroku drugiego (z uwzględnieniem tego, co w nim zostało włączone do zakresu pojęcia „dzieło sztuki”) do kolejnych przypadków, o których moglibyśmy przypuszczać, że mogłyby być desygnatami pojęcia „dzieło sztuki”. Z racji na to, że to, co nazywamy sztuką – pojęcie otwarte – wciąż się rozwija, powstają coraz to nowe wytwory, proces ten – poszukiwania desygnatów pojęcia „dzieło sztuki” jest niezakończony, dalej, w oparciu o wcześniejsze ustalenia, tworzymy listę paradygmatów desygnatów pojęcia „dzieło sztuki” i tym samym rozszerzamy jego zakres.\n\n\n==== Definicja alternatywna Tatarkiewicza ====\nDefinicja alternatywna powstała na bazie metody przykładów paradygmatycznych. Jest ona zdaniem sprawy z tego, jak pojmowano znaczenie poszukiwanego pojęcia na przestrzeni dziejów, drogą wskazania na historycznie powstałe desygnaty – paradygmaty tego pojęcia i połączeniem ich przy pomocy spójnika alternatywy.\n\nSchematycznie definicja przybiera postać:\nN jest to n1 albo n2 albo n3 albo ... nx.\nPrzy czym, o ile zajdzie potrzeba, dołączyć można nowe człony alternatywy.\nPrzykład Tatarkiewicza: Dzieło sztuki jest odtworzeniem rzeczy bądź konstrukcją form, bądź wyrażaniem przeżyć, jednakże tylko takim odtworzeniem, taką konstrukcją, takim wyrazem, jakie są zdolne zachwycać bądź wzruszać, bądź wstrząsać.\n\n\n=== Zdania warunkowe ===\nJedną z odmian definicji cząstkowej stanowią zdania warunkowe, przedstawiane w dwóch postaciach:\n\n1. Definicji podającej cząstkowe kryterium pozytywne:\nsymbolicznie: Wx→Px\nsłownie: Jeśli przedmiot x ma własność W, to ma własność P.\n2. Definicji podającej cząstkowe kryterium negatywne:\nsymbolicznie: Ex→~Px\nsłownie: Jeśli przedmiot x ma własność E, to nie ma własności P.\nGodnym odnotowania jest tu fakt, że gdyby wszystkie przedmioty x spełniały albo warunek W, albo warunek E, to para definicji Wx→Px oraz Ex→~Px stanowiłaby definicję równościową terminu definiowanego P. Nie zawsze się tak dzieje, dlatego obie łącznie tworzą jedynie definicję cząstkową.\n\nPrzykłady:\nJeśli x jest elipsą, to x jest orbitą planety.\nJeśli x jest okręgiem, to x nie jest orbitą planety.\nJeśli x ma dwadzieścia lat, to x jest osobą dorosłą.\nJeśli x ma szesnaście lat, to x nie jest osobą dorosłą.\nJako okres warunkowy wyrażenia te podają tylko niektóre kryteria stosowalności niezbędne dla stosowania terminów: „orbita planety” i „osoba dorosła”.\nOdmianą zdań warunkowych są definicje redukcyjne.\n\n\n==== Definicja redukcyjna ====\nDefinicja redukcyjna służy do definiowania terminów teoretycznych (czyli takich, które nie są spostrzeżeniowymi, i do spostrzeżeniowych pozostają w określonych stosunkach definicyjnych). Pojęć (predykatów) dyspozycyjnych nie daje się definiować równościowo w oparciu o terminy spostrzeżeniowe, czyli terminy, których konotację stanowi cecha obserwowalna zmysłowo (np. jakiś kolor, dźwięk, itp.). Predykaty te przypisują pewnym obiektom dyspozycje do reagowania tak a nie inaczej w określonych warunkach (np. „rozpuszczalny w wodzie”, „odporny ma mróz”, „kochliwy”). Na podstawie analizy predykatu „rozpuszczalny w wodzie” przedstawić można ten sposób definiowania. Predykat ten wprowadzić można przy pomocy tzw. obustronnego zdania redukcyjnego R:\n\nsymbolicznie: (R)(x)(t) Q1(x,t) → [Q3(x,t) ≡ Q2(x,t)]\nsłownie: jeżeli ciało x zostaje w czasie t umieszczone w wodzie, to jeśli x jest rozpuszczalne w wodzie, x rozpuszcza się w czasie t, a jeśli nie jest rozpuszczalne – x nie rozpuszcza się w czasie t.\nGeneralizując problem, terminy dyspozycyjne definiować można w następujący sposób. Chcąc zdefiniować jakiś predykat Q3 przy pomocy predykatów Q1, Q2, Q4, Q5, tworzymy w tym celu parę redukcyjną składającą się z dwóch zdań:\n\n(R1) O ile przedmiot x poddamy testowi Q1, to jeśli x zachowa się w sposób Q2, to ma własność Q3.\nSymbolicznie: Q1 → (Q2→Q3)\n(R2) O ile przedmiot x poddamy testowi Q4, to jeśli zachowa się w sposób Q5, to nie ma własności Q3.\nSymbolicznie: Q4 → (Q5→~Q3)\nPara R1, R2 określa sens empiryczny, czyli zakres empirycznej stosowalności, terminu Q3. Gdy spełniono Q1 oraz Q2 wtedy Q3 ma zastosowanie. Gdy spełniono Q4 oraz Q5 na mocy R2 zdanie Q3 nie ma zastosowania. O ile testy Q1 lub Q4 nie zostały wykonane, predykat Q3 pozbawiony jest empirycznego sensu. Możliwe jest również rozbudowywanie par redukcyjnych i przekształcenie ich w koniunkcyjnie lub alternatywnie połączone tzw. łańcuchy redukcyjne, jak również budowę tzw. obustronnych zdań redukcyjnych, tj. gdy: Q1 ≡ Q4 oraz Q2 ≡ ~Q4\n\n\n==== Definicja operacyjna ====\nDefinicje operacyjne najczęściej tworzone są przy pomocy zdań redukcyjnych. Definicja operacyjna to taka definicja cząstkowa, w której znaczenie definiowanej nazwy określane jest drogą podania czynności (operacji) niezbędnych do określenia znaczenia tej nazwy. Przykładowo:\n\nczas definiować można przy pomocy pomiarów dokonanych za pomocą zegarów kwarcowych;\nprawdziwość zdania definiować można poprzez opis czynności je potwierdzających;\nwiek drzewa definiować można poprzez pomiar długości i kształtu słojów w jego przekroju;\ndługość definiować można za pomocą pomiarów dokonanych przy użyciu pręta mierniczego.\nPrzy takim rozumieniu znaczenia nazwy \"definicja operacyjna\" należy mieć na względzie, że:\n\ndefiniowany termin ma znaczenie (sens) jedynie w tej dziedzinie, gdzie wykonywalne są opisywane operacje (przykładowo: pomiar długości <odległości> przy użyciu pręta mierniczego w skali odległości kosmicznych pozbawiony jest sensu);\nnazwy opisywane przy pomocy różnych operacji różnią się między sobą znaczeniem – bowiem znaczenie nazwy tworzy opis czynności pomiarowych (przykładowo: pojęcie inteligencji mierzonej przy pomocy różnych testów).\nDefinicje operacyjne najczęściej przedstawia się za pomocą zdania redukcyjnego o postaci:\n\nΠx [Px → (Qx ≡ Sx)]\nQ reprezentuje definiowaną nazwę, P reprezentuje opis wykonanej operacji, S reprezentuje opis zachowania się przedmiotu x poddawanego operacji.\nPrzykład definicji: Jeśli do x przyłożyć pręt mierniczy, to x ma metr długości wtedy i tylko wtedy, gdy końce przedmiotu x pokrywają się z końcami pręta mierniczego.\n\n\n== Definicje fałszywe ==\nKoniecznym warunkiem prawdziwości definicji równościowej musi być tożsamość zakresowa jej członów – definiendum i definiens muszą być zakresowo tożsame. A zatem: Definicja fałszywa jest to taka definicja, w której nie zachodzi stosunek tożsamości zakresowej definiendum i definiensa.\n\nBiorąc pod uwagę powyższą relację, wyróżnia się następujące odmiany definicji fałszywej:\ndefinicja za wąska;\ndefinicja za szeroka;\ndefinicja, której człony krzyżują się zakresowo;\ndefinicja zawierająca błąd przesunięcia kategorialnego.\nDefinicją fałszywą może być jedynie definicja sprawozdawcza, tylko ona bowiem podlegać może zarzutowi fałszu, ponieważ informacja, którą podaje, może nie być zgodna z zastanym znaczeniem wyrazu.\n\n\n=== Definicja za wąska ===\nDefinicja jest za wąska, gdy definiens jest zakresowo podrzędny względem definiendum.\n\nPrzykłady (wszystkie podane w tym miejscu <1-8> biorą wyrazy w ich zwykłym znaczeniu!):\n1. Marynarz jest to osoba pływająca na statku handlowym.\nBłąd: za wąski definiens – istnieją marynarze pływający np. na statkach pasażerskich, wojennych.\n2. Robotnik jest to pracownik fizyczny zatrudniony w przedsiębiorstwie państwowym.\nBłąd: za wąski definiens – istnieją pracownicy fizyczni zatrudnieni np. w przedsiębiorstwach prywatnych.\n\n\n=== Definicja za szeroka ===\nDefinicja jest za szeroka, gdy definiens jest zakresowo nadrzędny względem definiendum.\n\nPrzykłady:\n3. Adwokat jest to osoba wykonująca zawód prawnika.\nBłąd: za szeroki definiens – istnieją osoby wykonujące zawód prawnika, które nie są adwokatami, np. prokurator czy sędzia.\n4. Krowa jest to ssak roślinożerny.\nBłąd: za szeroki definiens – istnieją roślinożerne ssaki, niebędące krowami, np. owca.\n\n\n=== Definicja, której człony krzyżują się zakresowo ===\nJest to definicja, w której definiendum i definiens krzyżują się zakresowo.\n\nPrzykłady:\n5. Powieść jest to utwór literacki napisany prozą.\nBłąd: krzyżowanie się zakresów definiendum i definiensa – istnieją powieści nienapisane prozą np. Grażyna Mickiewicza oraz istnieją utwory literackie napisane prozą niebędące powieściami, np. opowiadania.\n6. Stół jest to mebel służący do spożywania posiłków.\nBłąd: krzyżowanie się zakresów definiendum i definiensa – istnieją stoły nienadające się, ze względu na przypisywaną im funkcję, do spożywania posiłków (np. szpitalny stół operacyjny) i istnieją meble służące m.in. do spożywania posiłków, które nie są stołami (np. krzesła, taborety).\n\n\n=== Definicja zawierająca błąd przesunięcia kategorialnego ===\njest to taka definicja, której człony (definiendum i definiens) pozostają do siebie w zakresowym stosunku wykluczania.\n\nPrzykłady:\n7. Piękno jest to piękna młoda kobieta.\nBłąd: wykluczanie się zakresów – ani piękno nie jest piękną młodą kobietą, ani piękna młoda kobieta nie jest pięknem. Zakresy definiendum i definiensa mówią o zupełnie innych klasach przedmiotów, definiendum jest przedmiotem abstrakcyjnym (idealnym) a definiens jest przedmiotem realnie istniejącym. Strukturalnie przedmioty te należą do różnych kategorii: idealnych własności i konkretów.\n8. Sprawiedliwość to tyle, co wszystkie uczynki sprawiedliwe.\nBłąd: wykluczanie się zakresów – ani sprawiedliwość nie jest sumą uczynków sprawiedliwych, ani suma uczynków sprawiedliwych nie tworzy sprawiedliwości. Zakresy definiendum i definiensa mówią o zupełnie innych klasach przedmiotów, definiendum jest przedmiotem abstrakcyjnym (idealnym), a definiens jest zbiorem zdarzeń realnie istniejących.\n\n\n== Definicje nieinformujące ==\nDefinicja nieinformująca to taka definicja, która nie spełnia co najmniej jednego z następujących trzech warunków:\n\njej człon definiujący (definiens) jest zrozumiały dla osoby (osób), dla której (których) definicja jest przeznaczona;\nosoba (osoby), do której (których) definicja jest adresowana, rozumie (rozumieją) człon definiujący (definiens) tej definicji właściwie;\nczłon definiujący definicji nie zawiera wyrazu (zwrotu) definiowanego.\nJej podstawowe odmiany to:\n\n\n=== Definicja zawierająca błąd ignotum per ignotum ===\nPogwałcenie warunku pierwszego: Błąd ignotum per ignotum (nieznanego przez nieznane) jest to błąd polegający na tym, że zarówno definiendum jak i definiens są wyrażeniami niezrozumiałymi.\n\nPrzykłady:\n1. Dusza jest to pierwsza entelechia ciała.\n2. Bycie bytu jest to nicościowanie się nicości.\nNależy mieć na względzie, że niezrozumiałość definiensa ma charakter względny, ponieważ znawcy filozofii Arystotelesa (df. 1) doskonale wiedzą co to jest entelechia, a znawcy filozofii Heideggera (df. 2) co to jest nicościowanie się nicości. Ową względność unaocznić można, przytaczając następującą definicję:\n3. Okrąg jest to zbiór punktów oddalonych dokładnie o zadaną odległość od jednego zadanego punktu na płaszczyźnie.\nZ punktu widzenia osoby przynajmniej intuicyjnie uchwytującej znaczenia słów: \"zbiór\", \"zadany punkt\", \"zadana płaszczyzna\", definicja będzie adekwatna treściowo (prawdziwa). Z punktu widzenia np. pierwszoklasisty definiens jest całkowicie, lub przynajmniej w znacznym stopniu, uniemożliwiającym zrozumienie całości, niezrozumiały. Dlatego, proponując jakąś definicję, uwzględniać należy jej adresata.\n\n\n=== Definicja myląca ===\nPogwałcenie warunku drugiego: Błąd ten polega na tym, że niewłaściwe zrozumienie członu definiującego (definiensa) pociąga za sobą niewłaściwe rozumienie definiendum.\n\nPrzykład:\nPrawda jest to wyraz szczerego przekonania.\nBłąd: w tym konkretnym przypadku definiens jest tu potraktowany emocjonalnie, co sugeruje, że definiendum ma wymiar emocjonalny. \"x jest szczerze przekonany, że p\" nie świadczy o tym, że p, świadczy, co najwyżej, że x pod wpływem jakichś przeżyć psychicznych o podłożu emocjonalnym (np. głębokiego smutku czy wielkiej radości) utrzymuje, że p.\n\n\n=== Definicja tautologiczna ===\nPogwałcenie warunku trzeciego: Definicja tautologiczna to taka definicja, w której definiensie powtórzone jest definiendum (w której zwrot definiujący powtarza zwrot definiowany). Powtórzenie w definiensie nie przyczynia się do lepszego zrozumienia definiendum, jest bowiem wyłącznie powtórzeniem definiendum. Występuje ona w dwóch odmianach:\n\n\n==== Definicja zawierająca błąd idem per idem ====\nDefinicja zawierająca błąd to samo przez to samo, nazywana jest również \"definicją wyraźnie tautologiczną\". Ma taki schemat: p jest to p.\n\nPrzykłady:\n1. Okrąg jest to zbiór punktów oddalonych dokładnie o zadaną odległość od środka okręgu.\n2. Dialektologia jest to nauka o dialektach.\n\n\n==== Definicja zawierająca błąd circulus in definiendo ====\nDefinicja zawierająca błąd koło w określaniu (koło w definiowaniu), zwana również \"definicją pośrednio tautologiczną\" przebiega według następującego schematu: Wyrażenie P definiujemy przy pomocy wyrażenia Q, które z kolei definiujemy przy pomocy wyrażenia P. (W ciągu definicji tworzących błędne koło może występować oczywiście więcej niż dwa wyrażenia, np. wyrażenie P definiujemy przy pomocy wyrażenia Q, wyrażenie Q przy pomocy wyrażenia R, a wyrażenie R przy pomocy wyrażenia P, itd.)\n\nPrzykłady:\nLogika jest to nauka o poprawnym rozumowaniu - Poprawne rozumowanie to takie, które przebiega wedle ściśle określonych reguł - Ściśle określone reguły wyznacza logika.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ndefinicja legalna – definicja zawarta w przepisie prawnym\ndefinicja (programowanie) – definicja w programowaniu komputerów\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMariaM. Dembowska MariaM., Słownik terminologiczny informacji naukowej, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1979 .\n\n\n== Literatura dodatkowa ==\nKazimierz Ajdukiewicz, Logika pragmatyczna, PWN, Warszawa 1962;\nTadeusz Kotarbiński, Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk, Zakład Narodowy Imnienia Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1961;\nTadeusz Kotarbiński, Kurs logiki dla prawników, Gebethner i Wolf, Warszawa 1951;\nTadeusz Kwiatkowski, Wykłady i szkice z logiki ogólnej, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002;\nNarcyz Łubnicki, Nauka poprawnego myślenia, PWN, Warszawa, 1963;\nWitold Marciszewski [red.], Mała encyklopedia logiki, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław – Warszawa – Kraków, Gdańsk – Łódź, 1988;\nWładysław Tatarkiewicz, Sztuka: dzieje pojęcia [w] Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, PWN, Warszawa 1975;\nLudwig Wittgenstein, Dociekania filozoficzne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2004.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPolskojęzyczne\n Stanisław Kamiński, Definicja, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].\nAnglojęzyczne\n definition, Encyklopedia Britannica, britannica.com [dostęp 2024-06-30].\nAnilA. Gupta AnilA., Definitions, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 20 kwietnia 2015, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07]  (ang.).\n G. Aldo Antonelli, Definition (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2024-06-30].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Definiowanie\n\nDefiniowanie – czynność, którą podejmuje się w celu ustalenia, jakie znaczenie posiada w danym języku dane wyrażenie. Zabieg taki najczęściej znajduje zastosowanie w następujących czterech przypadkach:\n\njeśli dane wyrażenie językowe należy do słownika danego języka, ale nie znamy w ogóle jego znaczenia;\njeśli dane wyrażenie językowe należy do słownika danego języka, ale jego znaczenie nie jest jasne, tzn. nie potrafimy jednoznacznie wskazać zbioru desygnatów tego pojęcia, a zatem znamy tylko niektóre jego znaczenia i chcemy poznać jego pozostałe znaczenia;\njeśli dane wyrażenie językowe należy do słownika danego języka, znamy jego znaczenie, ale chcemy je zmienić;\njeśli dane wyrażenie językowe nie należy do słownika danego języka i chcemy je tam wprowadzić.\nRealizacja jednego z wymienionych czterech zabiegów ma na celu sformułowanie wypowiedzi o określonym kształcie, w której informuje się o znaczeniu danego wyrażenia językowego drogą wskazania innego wyrażenia przynależącego do danego języka i posiadającego w danym języku to samo znaczenie co wyrażenie, którego znaczenia poszukujemy. Wypowiedź tego typu określana jest mianem definicji.\n\n\n== Bibliografia ==\nTadeusz Kwiatkowski: Wykłady i szkice z logiki ogólnej. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2002. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Derywacja (socjologia)\n\nDerywacja – nienaukowe rozumowanie polegające na logicznych i pozornie logicznych uzasadnieniach ludzkiego działania oparte na rezyduach, a w małym stopniu lub w ogóle niebiorące pod uwagę doświadczenia. Pojęcie zostało wprowadzone do socjologii przez Vilfreda Pareto w Traktacie o socjologii ogólnej, opublikowanym w 1916 roku.\nDerywacje powstają jako wnioski bądź sofizmaty z rezyduów. Odpowiadają wnioskom logicznym i opisom doświadczeń w taki sposób, w jaki rezydua odpowiadają zasadom i twierdzeniom naukowym, a derywaty oparte na rezyduach i derywacjach odpowiadają teoriom naukowym, wyprowadzonym z wcześniej sformułowanych twierdzeń. Charakterystyczne dla derywacji jest to, że:\n\nw przypadku zniszczenia rezyduum jest ono zastępowane innym, aby jednostka używająca derywacji mogła osiągnąć ten sam cel;\npodobnie w przypadku wykazania błędów logicznych w derywacji, zastępowana jest ona inną;\nsiła wniosku osłabia się, gdy pod wpływem wnioskowania rezydua są zastępowane przez logiczne rozumowanie;\nw rozumowaniu opartym na derywacjach nie są koniecznie logiczne implikacje.\nPareto wyróżnił cztery klasy derywacji:\n\nStwierdzenia:\nniezależne od doświadczenia;\nprzejawy rezyduów, będące „wyjaśnieniami” poprzez wyrażenie uczuć wspólnych dla nadawcy i odbiorcy;\nprzekształcające fakty subiektywne („tak odczuwam”) w fakty obiektywne („tak jest”).\nOdwołania do autorytetu:\njednostki lub wielu ludzi;\nobyczajów i zwyczajów;\nistoty boskiej bądź personifikacji.\nZgodność z uczuciami odbiorcy przedstawianymi jako zasada (zgodność z uczuciami wszystkich, większości), w tym:\nwnioskowanie opierające się na aprobacie wielu (wszystkich);\nnarzucenie jednostce sposobu działania jako właściwego i zatarcie w ten sposób różnicy interesów jednostki i zbiorowości;\nodwoływanie się do interesu zbiorowości, aby osiągnąć cele partykularne, osobiste;\ntwierdzenia o historycznych prawach i stosunkach moralnych jako absolutnych i istniejących zawsze;\ntwierdzenia odwołujące się do zgodności z pojęciami metafizycznymi i abstrakcjami zapewniającymi dobro, takimi jak „Ludzkość”, „Postęp” itp.;\ntwierdzenia będące wyjaśnieniami „pozadoświadczalnymi”, charakterystyczne dla myślenia magicznego.\nDerywacje słowne, oparte na nieodpowiadających rzeczywistości niejednoznacznym określeniom, budzące uczucia przez sposób rozumowania:\nderywacje powstające przez stosowanie nieprecyzyjnych (nieokreślonych) terminów (dużo, mało) do rzeczy realnych lub odwrotnie, jak w przypadku sofizmatu „sorite”;\nstosowaniu terminów mających wywołać odpowiednie uczucia przy stwierdzeniach, np. wybieranie między wyrażeniami handel ludźmi i handel żywym towarem, egzekucja i morderstwo, partyzanci i terroryści;\nużywanie terminów wieloznacznych oraz określanie danych rzeczy jednym terminem, aby wydłużyć derywację i przez to wywołać i ugruntować uczucia, a ukryć fakty;\npodawanie metafor, analogii i alegorii jako dowodów, stosowane przez metafizyków i teologów;\nużywanie niemających odpowiednika w rzeczywistości nieprecyzyjnych pojęć w celu wywołania wrażenia, że mówi się o „wielkich tajemnicach”.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nuprawomocnienie\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nVilfredo Pareto: Uczucia i działania. Fragmenty socjologiczne. Monika Dobrowolska, Magdalena Rozpędowska, Anna Zinserling (tłum.). Warszawa: PWN, 1994, seria: Biblioteka Socjologiczna. ISBN 83-01-11338-3.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Deskrypcja\n\nDeskrypcja – nazwa złożona zbudowana przez deskrypcyjny funktor nazwotwórczy określony na argumentach, które mogą być tylko jednostkowymi nazwami indywidualnymi.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Eksplikacja\n\nEksplikacja (ang. explication) – pojęcie wprowadzone przez Rudolfa Carnapa, oznaczające konstrukcję pojęcia P2 mającego ten sam zakres, co pojęcie P1, będącego jednak bardziej precyzyjnym. Pojęcie uściślane (P1) to explicandum, pojęcie uściślające (P2) to explicatum. Jednym z przykładów eksplikacji podanych przez Carnapa jest pojęcie L-prawdy, stanowiące explicatum pojęcia analityczności. \nPojęcie eksplikacji zbliżone jest do pojęcia definicji regulującej. Definicja regulująca służy jednak przede wszystkim precyzyjnemu określeniu zakresu pojęcia, podczas gdy eksplikacja jest modyfikacją sensu pojęcia.\n\n\n== Bibliografia ==\nWitold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, wyd. 2 rozszerzone, Wrocław, Ossolineum, 1988 (1sze wyd. 1970) ISBN 83-04-01327-4\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMoritzM. Cordes MoritzM., GeoG. Siegwart GeoG., Explication, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-09-25]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekstensjonalność\n\nEkstensjonalność to własność języka lub pewnych jego struktur, polegająca na tym, że w języku tym bądź w otoczeniu owych struktur językowych podstawienia terminów mających ten sam zbiór desygnatów nie zmieniają prawdziwości zdań. W językach ekstensjonalnych zbiór desygnatów danego terminu można więc utożsamiać z jego znaczeniem.\n\n\n== Przykłady ==\n\n\n=== Język teorii mnogości ===\nJęzyk teorii mnogości jest językiem ekstensjonalnym, gdyż w każdym zdaniu  p tej teorii zawierającym termin A można zastąpić A przez B jeśli tylko B ma te same desygnaty co A. Wynika to z aksjomatu ekstensjonalności.\n\n\n=== Języki naturalne ===\nJęzyk polski (i dowolny inny język naturalny) nie jest ekstensjonalny. By to pokazać należy wskazać takie zdanie p(A) zawierające pewien termin A i inny termin B mający ten sam co A zbiór desygnatów, że p(A) i p(B) (to samo zdanie p z B podstawionym za A) będą się różnić prawdziwością. Niech zdanie p(A) wygląda następująco:\n\n\"Nie jest możliwe by A było różne od dwa do trzeciej potęgi.\"\n\nNiech A będzie:\n\n\"8\"\n\ni B:\n\n\"liczba planet Układu Słonecznego\"\n\nOba terminy A i B mają ten sam jednoelementowy zbiór desygnatów zawierający liczbę 8 jako swój jedyny element. Zdanie p(A) stwierdza:\n\n\"Nie jest możliwe, by 8 było różne od dwa do trzeciej potęgi.\"\n\nJest więc prawdziwe. Zdanie p(B) stwierdza:\n\n\"Nie jest możliwe, by liczba planet Układu Słonecznego była różna od dwa do trzeciej potęgi.\"\n\nJest więc fałszywe, gdyż Układ Słoneczny wcale nie musi mieć (i de facto nie zawsze miał) 8 planet (jeszcze niedawno 9 spośród ciał Układu Słonecznego uważano za planety, a w historii zmian liczby obiektów uważanych za planety było więcej). Widzimy więc, że język polski nie jest ekstensjonalny.\n\n\n== Zobacz też ==\nzdanie ekstensjonalne\nfunktor intensjonalny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Epichejremat\n\nEpichejremat (gr. ἐπιχείρημα 'dowód' od ἐπιχειρέω 'wziąć w rękę', ἐπι 'na' χείρ 'ręka') – schemat wnioskowania lub samo wnioskowanie według takiego schematu, stanowiący układ sylogizmów uporządkowanych tak, że przesłanki pierwszego sylogizmu są wnioskami dwu innych sylogizmów, zaś przesłanki tamtych sylogizmów są ewentualnie wnioskami innych.\nNa przykład: \n\n\n== Bibliografia ==\nWitold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, wyd. 2 rozszerzone, Wrocław, Ossolineum, 1988 (1sze wyd. 1970) ISBN 83-04-01327-4\nKrzysztof Wieczorek, Wprowadzenie do logiki, Warszawa,  Wydawnictwo Skrypt, 2005 ISBN 83-89522-50-0", "source": "wikipedia"}
{"text": "Erotetyka\n\nErotetyka, logika pytań i odpowiedzi, logika interrogatywna – dział logiki zajmujący się pytaniami (interrogatywami) i odpowiedziami.\n\n\n== Zagadnienia ==\nPodstawowe zagadnienia erotetyki obejmują :\n\nstrukturą wypowiedzi pytajnych,\nzałożenia pytań,\nrodzaje pytań i odpowiedzi,\nrelacje między pytaniem i odpowiedzią,\nperformatywy związane z pytaniami,\nmożliwość stworzenia logiki erotetycznej jako systemu dedukcyjnego,\nczy interrogatywy można sprowadzić do innego rodzaju wypowiedzi, czy też są one kategorią nieredukowalną?\n\n\n== Historia ==\nBadania nad formalną strukturą pytań i relacją pytanie-odpowiedź rozpoczął Arystoteles. W XIX w. tematyka została podjęta przez Richarda Whately’ego i Bernarda Bolzano. O erotetyce, jako dziale logiki, można mówić jednak dopiero od pojawienia się logiki formalnej, na przełomie XIX i XX w. Pierwsze prace na ten temat napisali: Kazimierz Ajdukiewicz, Felix S. Cohen, Rudolf Carnap, Eugeniu Sperantia i Hans Reichenbach . Nazwę „erotetyka” (logika erotetyczna) zaproponowali w latach 50. XX w. Arthur i Mary Prior .\nIstotne prace z zakresu logiki erotetycznej napisali również Nuel Belnap, Jaakko Hintikka, i Andrzej Wiśniewski.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWitoldW. Marciszewski WitoldW., Questions, [w:] WitoldW. Marciszewski (red.), Dictionary of Logic as Applied in the Study of Language. Concepts/Methods/Theories, The Hague: Springer-Science-Business Media B.V., 1981, s. 307–309 .\nCarl F.C.F. Gethmann Carl F.C.F., Interrogativlogik, [w:] JürgenJ. Mittelstraß (red.), Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie, Stuttgart - Weimar: J.B. Metzler, 2010, s. 42–47 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gilotyna Hume’a\n\nGilotyna Hume’a – nazwa problemu sformułowanego przez szkockiego filozofa Davida Hume’a dotyczącego niemożności wnioskowania, co powinno być, na podstawie tego, co jest (ang. is-ought problem). Jest to jeden z zasadnicznych problemów naturalizmu etycznego.\nZagadnienie pojawiło się w literaturze metaetycznej dzięki jednemu ustępowi z „A Treatise on Human Nature”:\n\nPassus ten został nazwany przez Maxa Blacka „Gilotyną Hume’a”. Za sprawą pewnych podobieństw bywa on wiązany lub utożsamiany z koncepcją „błędu naturalistycznego” (wywodzącego się z filozofii G.E. Moore’a) i które razem współcześnie wyrażane są poprzez tezę o rozdziale faktów i wartości (ang. the gap between facts and values).\n\n\n== Zobacz też ==\nOdwołanie do natury\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Heurystyka (logika)\n\nHeurystyka (gr. εὑρίσκω heuriskō „znajduję”) – umiejętność wykrywania nowych faktów oraz znajdowania związków między faktami, zwłaszcza z wykorzystaniem hipotez. Na podstawie istniejącej wiedzy stawia się hipotezy, których nie trzeba udowadniać.\n\n\n== Geneza, znaczenie oraz zastosowanie pojęcia heurystyka ==\nWyraz wywodzi się z języka greckiego, kojarzy się ze słynnym okrzykiem Archimedesa. Pojęcie heurystyki  (gr. εὕρηκα heurēka „znalazłem”) jest związane z filozofią, logiką, pedagogiką, psychologią, sztuczną inteligencją, teorią informacji oraz metodami przeszukiwania i oceny jakości interfejsów zasobów informacyjnych w Internecie.\nW szerokim ujęciu heurystyka jest nazwą dziedziny wiedzy, której cel stanowi poszukiwanie i badanie optymalnych metod oraz reguł odnajdywania odpowiedzi na stawiane zapytania lub problemy.\nWielka encyklopedia PWN heurystykę definiuje jako umiejętność wykrywania nowych faktów i związków między faktami, zwłaszcza czynność formułowania hipotez. Zgodnie z Wielką Encyklopedią Multimedialną heurystyka to sztuka wykrywania nowych faktów oraz związków występujących pomiędzy nimi, prowadząca do odkrywania nowych prawd i stawiania hipotez.\n\n\n== Podstawowe własności heurystyki ==\nodkrywanie i tworzenie nowych rzeczy i zjawisk,\nrozwiązywanie problemów w sposób twórczy,\nwspieranie procesu tworzenia oraz rozwój cech z tym związanych,\nwykrywanie powiązań między faktami,\nsamodzielne dochodzenie do prawdy, tworzenie hipotez,\nbrak gwarancji uzyskania najlepszego rozwiązania.\nOprócz rzeczownika „heurystyka” funkcjonuje przymiotnik „heurystyczny”, który charakteryzuje proces jako postępowanie badawcze, odkrywcze, wspomagające, uzupełniające, doskonalące czy rozwijające wiedzę zdobytą w określonym zakresie.\n\n\n== Zobacz też ==\nheurystyka dostępności\nsztuczna inteligencja\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hipoteza\n\nHipoteza (gr. ὑπόθεσις hypóthesis – przypuszczenie) – zdanie, które podlega konfirmacji lub falsyfikacji. Stwierdza spodziewaną relację między jakimiś zjawiskami, stanowi propozycję twierdzenia naukowego, które zakłada możliwą lub oczekiwaną w danym kontekście sytuacyjnym naturę związku.\nStawianie i testowanie hipotez to jeden z podstawowych procesów twórczego myślenia oraz fundamentalny element procesu tworzenia nauki.\n\n\n== Weryfikacja lub falsyfikacja ==\nTestowanie (konfirmacja lub falsyfikacja) hipotezy polega na wykonaniu doświadczeń sprawdzających efekty przewidywane przez tę hipotezę. Konfirmacja lub falsyfikacja nie jest jednoznacznie możliwa dla zjawisk w przypadku braku odzwierciedlenia przewidywania w mierzalnym parametrze zjawiska. Konfirmacja lub falsyfikacja hipotez empirycznych, sformułowanych jako zdanie ogólne nie jest jednoznacznie możliwa (wynika to z istoty dowodu indukcyjnego).\n\n\n== Definicje ==\nTadeusz Kotarbiński: „...takie przypuszczenie dotyczące zachodzenia pewnych zjawisk lub zależności, które pozwala wyjaśnić jakiś niewytłumaczalny dotąd problem”\nKazimierz Ajdukiewicz: „...nieprzyjęta jeszcze racja wyjaśnienia jakiegoś faktu, którą poddajemy procedurze sprawdzania”\nJózef Pieter: „...naukowe przypuszczenie co do istnienia lub nieobecności danego faktu w określonym miejscu i czasie”.\n\n\n== Przykłady hipotez ==\nhipoteza Sapira-Whorfa (lingwistyka)\nhipoteza Riemanna (teoria liczb)\nhipoteza Goldbacha (teoria liczb)\nhipoteza continuum (teoria mnogości)\nhipoteza ergodyczna (mechanika statystyczna)\n\n\n== Twierdzenia o tej nazwie ==\nBywa, iż udowodnione już twierdzenia również noszą nazwę „hipoteza”, co wynika z uwarunkowań historycznych (por. lemat), mianowicie początkowej i długotrwałej niemożności ich udowodnienia. Przykładem takiego twierdzenia jest hipoteza Poincarégo. W historii matematyki bywało również na odwrót – dana hipoteza od razu była nazywana twierdzeniem, czego  przykładem może być wielkie twierdzenie Fermata, które na udowodnienie czekało przez ponad trzy stulecia. Fermat w swoich pismach twierdził jedynie, że zna jego dowód, ale go nie podał. Wielkie twierdzenie z formalnego punktu widzenia trzeba było przez cały ten czas, tj. od 1637 do 1993 roku (tzn. dat sformułowania i pierwszej prezentacji dowodu; czy też od 1670 do 1995 roku, czyli lat publikacji sformułowania i pełnego dowodu) uważać za hipotezę.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nweryfikacja hipotez statystycznych\nteoria\nteza\nprzypuszczenie\nhipoteza (element normy prawnej)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMałgorzata Dziekan (Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych), Zagadnienie hipotez i  teorii naukowych w  rozważaniach filozoficznych Mariana Smoluchowskiego w: Zagadnienia Filozoficzne w Nauce, nr 62, s. 7–71, 2017", "source": "wikipedia"}
{"text": "Historia logiki\n\n\n== Logika starożytna ==\nSzeroko rozpowszechniony był niegdyś pogląd uważający za twórcę logiki Sokratesa. Opinia ta oparta była na pracach Arystotelesa, który w Metafizyce uznawał go za twórcę rozumowania indukcyjnego i definicji. Pogląd ten uznaje się obecnie za błędny, pomimo bowiem faktu, że Sokrates używał w praktyce indukcji i dążył do określenia znaczenia pojęć, to nie ujmował ich teoretycznie. Tym samym nie można go uznać za twórcę tych pojęć.\n\n\n=== Logika Arystotelesa ===\nArystoteles uprawiał przede wszystkim filozofię, logikę traktował jako narzędzie (stgr. ὄργανον organon) używane do prowadzenia sporów retorycznych głównie z sofistami, a także umożliwiające wyciąganie wniosków za pomocą sylogizmów co było pomocne w zdobywaniu wiedzy naukowej. Logika nie była traktowana jako nauka ani jako system, jednak Arystoteles dał podstawy do rozwoju logiki jako odrębnej dyscypliny badawczej rozwijając takie zagadnienia jak: definiowanie, klasyfikowanie logiczne, wnioskowanie indukcyjne, czy pojęcie dowodu. Stagiryta podał także trzy zasady, nazywane czasem najwyższymi prawami myślenia: zasadę tożsamości, zasadę sprzeczności oraz zasadę wyłączonego środka.\n\n\n=== Logika megarejska i logika stoicka ===\nLogika megarejska, nazywana nieraz dialektyką służyła sztuce prowadzenia sporów, rozmów spekulatywnych, zapoczątkował ją uczeń Sokratesa Euklides z Megary. Z jego twórczości korzystali także Platon, Antystenes i Arystyp. Megarejczycy dociekali trudności w prowadzeniu dyskusji, poszukiwali trudności, subtelności i paradoksów, np. ile trzeba mieć włosów, żeby być zaliczonym do łysych? - w tej zagadce, czy zabawie słownej zwraca się uwagę na trudność w używaniu nazw nieostrych.\n\n\n=== System logiki Chryzypa ===\nZenon z Kition i Chryzyp pracowali nad stworzeniem ogólnej teorii implikacji. Na podstawie badań megarejczyków i stoików wyrósł tzw. rachunek zdań stoików obejmujący obszerny fragment współczesnego rachunku zdań. Zawiera ona główne twierdzenia dotyczące implikacji. Logika zdań jest bardziej abstrakcyjna od wyprzedzającej ją sylogistyki.\n\n\n=== Okres rzymski ===\nW okresie starożytnego Rzymu znaczące dzieła logiczne pisali Galen oraz Porfiriusz.\n\n\n== Średniowiecze ==\nWe wczesnym średniowieczu doszło do zerwania ciągłości tradycji i starożytna wiedza na temat logiki na Zachodzie uległa zapomnieniu. Niektóre prace przetrwały dzięki tłumaczeniom na język arabski czy hebrajski, i w późniejszych wiekach (od odrodzenia XII wieku) były ponownie odkrywane przez uczonych zachodnich. Starożytna tradycja logiczna została przekazana także w pracach Boecjusza. Jego tłumaczenia (wraz z komentarzem) Isagoge Porfiriusza, Kategorii i O interpretacji Arystotelesa, były jednymi z nielicznych prac logicznych znanych szeroko przed XII w. Do prac oryginalnych Boecjusza należały De Topicis Differentiis (odwołujące się do prac Temistiusza i Cycerona) oraz De divisione.\nWiek XII przyniósł szerokie odrodzenie intelektualne i powrotne przyswojenie wielu prac starożytnych. Od XIII wieku logika oparta na pracach znanych przed renesansem XII wieku określana była jako stara logika (logica vetus), w odróżnieniu od nowej logiki (logica modernorum).\nOd tego okresu logika przestała być jedynie komentowaniem starożytnych autorów. Od czasów Abelarda, przez cały wiek XIV rozwijają się nowe gałęzie logiki. Jej zastosowania były bardzo różnorodne. Np. celem Ars generalis ultima Rajmunda Llulla było zastosowanie logiki do nawracania muzułman.\nZdaniem Józefa Marii Bocheńskiego późne średniowiecze, obok starożytnej Grecji w latach 350-200 p.n.e. oraz współczesności, stanowi jeden z trzech okresów największego rozwoju tej dyscypliny.\n\n\n== Logika nowożytna ==\nPotrzeby nowoczesnej matematyki stanowiły przyczynę rozwoju nowożytnych rachunków logicznych. Najważniejsza zdobycz nowoczesnej logiki, czyli rachunek kwantyfikatorów nie powstał w ramach dalszego rozwijania logiki starożytnej. Narodził się w ścisłym związku ze specyficznie nowożytnymi rozważaniami matematycznymi związanymi z działaniami nieskończonymi a w szczególności pojęciami ciągłości i granicy, podstawowymi dla analizy matematycznej. Tak więc pojęcia pochodnej i całki od chwili swojego powstania w rozważaniach Newtona i Leibniza przez przeszło półtora wieku pozostają pojęciami intuicyjnie zrozumiałymi, choć pozbawionymi właściwych definicji w sensie obecnych wymagań. Rozważania o wielkościach nieskończenie małych robią wrażenie bałamutnych spekulacji. Mimo to właściwość wyników tych rozważań świadczy, iż twórcy tych pojęć właściwie rozumieli ich sens. Rozumienie wyprzedza więc zdolność formalnie precyzyjnego formułowania.\nDopiero półtora wieku wyrobienia myślowego w algebraicznym operowaniu tymi pojęciami doprowadziło do odkrycia przez Cauchy'ego właściwej definicji granicy ciągu nieskończonego. Jest to jeden z pierwszych kroków w historii, gdy zaczyna się jawnie i świadomie stosuje się pojęcie kwantyfikatora. Wcześniej od Chauchy'ego i bardziej konsekwentnie używał zwrotów kwantyfikatorowych Bernard Bolzano. Jednakże Bolzano nie wywarł znaczącego wpływu na naukę matematyki w swej epoce. W swoich badaniach koncentrował się na rozważaniach filozoficznych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJózef Maria Bocheński: A History of Formal Logic. 1961. Brak numerów stron w książce\nChristopher J. Martin: Logic, History of: Medieval (European) Logic. W: Encyclopedia of Philosophy. Donald M. Borchert (red.). Thomson Gale, 2006. ISBN 0-02-866072-2. Brak numerów stron w książce\nGiovanni Reale: Historia filozofii starożytnej. T. 1. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2000. ISBN 83-228-0339-7. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Literatura dodatkowa ==\nT. Kotarbiński, Wykłady z dziejów logiki.\nT. Kwiatkowski, Szkice z historii logiki ogólnej.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSusanneS. Bobzien SusanneS., Ancient Logic, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 29 grudnia 2015, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-30]  (ang.). (Logika antyczna)\n Roy T. Cook, Shay Allen Logan, Logic in the second half of the twentieth century (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2024-05-30].\n The history of logic from Aristotle to Gödel, historyoflogic.com [dostęp 2024-05-30].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Imię własne (logika)\n\nImię własne – N jest imieniem własnym, gdy nazywa lub wskazuje dane indywiduum w celu odróżnienia go od innych indywiduuów. Tak zdefiniowany termin \"imię własne\" pokrywa się z terminem \"nazwa indywidualna\". Jest to najczęstsza w logice koncepcja imienia własnego, występująca m.in. u Milla, Dąmbskiej i Russella.\nTadeusz Czeżowski definiuje imię własne jako spełniające definicję przyjętą najszerzej, wyłącza jednak spośród imion własnych wyrażenia okazjonalne. Stanisław Leśniewski definiuje imię własne jako taką nazwę N, która konotuje cechę posiadania imienia brzmiącego tak właśnie, jak N – np. nazwa \"Kowalski\" konotuje cechę posiadania nazwiska \"Kowalski\".\nNiemiecki termin Eigenname (Frege) czy angielski proper name – oprócz rozumień najszerzej przyjętych – określają także nazwę jednostkowego przedmiotu, który stanowi denotację tej nazwy. Jest to rozumienie odległe od potocznego.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Język sformalizowany\n\nPojęcie występujące w językoznawstwie i logice:\n\nJęzyk sformalizowany – w językoznawstwie język, dla którego zostały spisane zasób terminów (słownik) i składnia logiczna.\nJęzyk sformalizowany – w logice język spełniający określone postulaty efektywności,  odwołujący się wyłącznie do formy, rozumiany jako dowolny niepusty zbiór skończonych ciągów, dający możliwość określenia np. prawdy zgodnie z konwencją Tarskiego.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kanony Milla\n\nKanony Milla – sformułowane przez Johna Stuarta Milla w 1843 roku tzw. schematy wnioskowania indukcyjnego. Zgodnie z intencją autora, kanony miały pomóc w rozwiązaniu problemu indukcji. Pozwalają ustalić związki przyczynowe między występowaniem zjawisk różnego rodzaju. Mill zdefiniował następujące kanony:\n\nkanon jedynej zgodności – dotyczy związków pomiędzy przyczyną a skutkiem danego zjawiska;\nkanon jedynej różnicy – ma miejsce wtedy, kiedy możemy wskazać warunki niezbędne do zaistnienia danej sytuacji;\nkanon zmian towarzyszących – możemy zastosować wówczas, kiedy zaobserwujemy zmiany w natężeniu zjawiska w zależności od sytuacji towarzyszących;\nkanon zgodności i różnicy;\nkanon reszty.\n\n\n== Przegląd kanonów Milla ==\n\n\n=== Kanon I, metoda zgodności ===\nDwa, lub więcej, układy zdarzeń:\n\nA B C \\ a b c\nA D E / a d e\n\nTłumaczymy: po ‘A’ stale następuje ‘a’, przed ‘a’ stale występuje ‘A’. Ponieważ ‘A’ jest jedynym wspólnym przypadkiem w dziedzinie poprzedników, a ‘a’ w dziedzinie następników.\n‘B’, ‘C’, ‘D’, ‘E’, oraz ‘b’, ‘c’, ‘d’, ‘e’ są zmiennymi okolicznościami towarzyszącymi.\n\n\n=== Kanon II, metoda różnicy ===\nA B C \\ a b c\n    B C /    b c\n\nTłumaczymy: przed ‘a’ stale występuje ‘A’, gdyż w przypadku braku ‘A’ ‘a’ nie zachodzi, nawet mimo wystąpienia wszystkich innych okoliczności (co ukazuje drugi układ zdarzeń).\n\n\n=== Kanon III, metoda łączona zgodności i różnicy ===\nA B C \\ a b c\nA D E \\ a d e\n    B C /    b c\n    D E /    d e\n\nTłumaczymy: pierwsze dwa układy zdarzeń pozwalają uogólnić, że po ‘A’ zawsze występuje ‘a’, dwa kolejne, że w przypadku braku ‘A’ nie występuje też ‘a’. Przy czym dwa razy korzysta się tu z metody zgodności.\nZapis ten można skrócić, uzyskując schemat zbliżony do metody różnicy:\n\nA ( B C D E ) \\ a ( b c d e )\n    ( B C D E ) /    ( b c d e )\n\n\n=== Kanon IV, metoda zmian towarzyszących ===\nA B C \\ a b c\nA1B C / a1b c\n\nTłumaczymy: z tego schematu uogólnia się stwierdzenie, że przy zmianie ‘A’ (ilość) następuje zawsze zmiana ‘a’. Przy czym im więcej jest układów zdarzeń, ze zmodyfikowanymi parametrami, tym większa jest siła tego rozumowania.\n\n\n=== Kanon V, metoda reszt ===\nA B \\ a b\nB ma po sobie stale b\n(B stale występuje przed b)\n\nTłumaczymy: pierwszy układ zdarzeń pozwala uogólnić, że po ‘A’ stale występuje ‘a’. Drugi wiersz, z już uogólnionego następstwa, pozwala uogólnić następstwo pewnych jego elementów.\n\n\n== Kanony a reguły uogólniania Bacona ==\nKanony Milla są bardzo podobne w swojej treści do reguł uogólniania Francisa Bacona. Różnią się w kwestii zadań stawianych. U Bacona chodzi w zasadzie o ustalenie istoty zjawiska, u Milla chodzi o ustalenie jego przyczyny. Wtórnie Bacon poszukuje własności, która stale występuje wraz z własnością badaną i odwrotnie, Mill poszukuje zdarzenia, które by zawsze następowało po badanym *lub* odwrotnie.\nW zasadzie własność można utożsamić ze zdarzeniem, a występowanie współczesne potraktować jako szczególny przypadek następczości (t = 0) i w ten sposób uznać, że Mill uogólnił zadanie postawione przez Bacona.\n\n\n== Analiza krytyczna kanonów Milla ==\nW rozumieniu dosłownym kanony Milla nie są realizowane.\nNa przykładzie kanonu I, ze względu na niemożliwość doboru dwóch (a nawet więcej) przypadków, w których jedynym wspólnym elementem układu poprzedników i następstw, będą tylko dwa odpowiednie elementy.\nNa przykładzie kanonu II, nie istnieją chyba dwa przypadki, które różniłyby się tylko jednym zdarzeniem w dziedzinie poprzedników i jednym w dziedzinie następstw.\nProblem tkwi też w rozumieniu terminu ‘zdarzenie’, a zwłaszcza ‘zdarzenie, które się powtarza pozostając tym samym’.\n\n\n=== Naprawa kanonów Milla ===\nZałożenia, które należy poczynić (milcząco):\n\nokreślenie ogromnej masy zdarzeń jako obojętnych dla badania. Takich, które mogą zachodzić we wszystkich układach i nie niweczyć metody zgodności, oraz takich, które zajdą w jednym układzie a w innych nie, nie niwecząc przy tym metody różnicy.\nzachodzenie pewnych okoliczności nieobojętnych, ale nie ujmowanych w układy, mimo że bez zajścia tych okoliczności (pewnej ramy, dla zachodzenia następstwa) następstwo by nie zaszło, to nie jest to jednak uchybienie w stosunku do metody zgodności. (np. w zestawieniu ‘naciśnięcie spustu – wystrzał’, nie ujęcie okoliczności ‘uderzenie iglicy w spłonkę’, ‘czystość lufy’, ‘obecność naboju w komorze’)\nmówiąc, że metodzie różnicy wszystkie zdarzenia powtarzają się oprócz jednego, a w metodzie zgodności, że spośród wszystkich powtarza się tylko jedno, ma się na myśli ‘wszystkie’ i ‘żadne’ spośród podanych, określonych.\nzdanie ‘po ‘A’ zawsze następuje ‘a’’ można przetworzyć na: ‘ilekroć wystąpi zdarzenie ‘A’ tylekroć wystąpi zdarzenie ‘a’’.\nprzy kanonach zgodności, różnicy, łącznym, reszty zakłada się, że badany następnik ‘a’ wśród określonych poprzedników ma dokładnie jeden, który zawsze (w granicach założenia 2.) przed nim występuje. W sytuacji odwrotnej zakłada się, że dla badanego poprzednika ‘A’ istnieje wśród określonych następników dokładnie jeden, który zawsze (w granicach założenia 2.) po nim występuje.\nw przypadku kanonu zmian towarzyszących zakłada się dodatkowo, że zmiana intensywności ‘A’ zawsze pociągnie za sobą zmianę intensywności ‘a’. I analogicznie w drugą stronę.\nPo przyjęciu założeń w stylu powyższych okazuje się, że kanony Milla są wszechobecne tak w indukcji naukowej, jak też w codziennym uogólnianiu.\nZarówno Millowi jak i Baconowi w metodzie zmian towarzyszących chodzi o odkrycie poprzednika i następnika, pewnego A i B. Podczas, gdy w większości przypadków, w nauce, chodzi o określenie powiązania zmiany pewnej wielkości ze zmianą innej.\nWyznaczanie zależności między czynnikami zmiennymi.\nPrzyrodnik nie poprzestaje na wskazaniu istnienia wartości, ale stara się wskazać na to, jaka to jest zależność i jaki jest jej charakter (np. przez wyrysowanie wykresu zależności).\n\n\n== Zobacz też ==\nwarunek konieczny\nwarunek wystarczający\n\n\n== Bibliografia ==\nMieczysław Bombik \"Miscellanea Logica\", t. 2", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konfirmacja (metoda)\n\nKonfirmacja – jedna z podstawowych metod sprawdzania zdań (ogólniej: teorii) oraz metod rozumowania. \nJest to jedna z metod sprawdzania pozytywnego. W odróżnieniu od weryfikacji, która jest sprawdzeniem całkowitym (stosowanym w matematyce, logice, naukach aksjomatycznych), konfirmacja jest sprawdzeniem częściowym (nie daje ono gwarancji prawdziwości zdania, twierdzenia czy teorii).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nKonfirmacja i falsyfikacja - uzasadnienie twierdzeń", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konkluzja\n\nW każdym rozumowaniu odnaleźć można następujące elementy: racja i następstwo, przesłanka i konkluzja (wniosek).\nZdanie „A” jest racją zdania „B”, zaś zdanie „B” jest następstwem zdania „A”, wtedy, gdy prawdziwość zdania „A” jest gwarancją prawdziwości zdania „B”.\nZdanie stanowiące podstawę do uznania (wyprowadzenia) innego zdania nazywa się przesłanką rozumowania, a zdanie uznane (wyprowadzone) na podstawie przesłanki rozumowania nazywa się konkluzją (wnioskiem) rozumowania (wyprowadzania).\nUkład przynajmniej dwóch zdań powiązanych ze sobą jako przesłanki i konkluzje, racje i następstwa nazywany jest rozumowaniem w sensie logicznym. \ninaczej: wniosek w konsekwencji \n\n\n== Symbol konkluzji ==\nSymbolem konkluzji jest ∴ i stawia się go bezpośrednio przed wnioskiem. Przykład użycia w modus ponendo ponens: \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nTadeusz Kwiatkowski: Logika ogólna. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konotacja (logika)\n\nKonotacja – wprowadzone przez J.S. Milla bardziej techniczne określenie zwrotu „znaczenie nazwy”. Treść charakterystyczna nazwy N (ogół cech charakterystyczny dla zakresu nazwy N, taki, że przysługuje wszystkim desygnatom tej nazwy i tylko im) stanowi konotację nazwy N (treść językową) wtedy i tylko wtedy, gdy, dowolna osoba O, znająca i stosująca konwencje języka J, do którego należy rozpatrywana nazwa N, poinformowana o tym, że jakiś przedmiot p ma wszystkie cechy zawarte w treści nazwy N, może poprawnie rozstrzygnąć, czy dany przedmiot p jest desygnatem nazwy N.  Znaczenie nazwy, najogólniej rzecz biorąc, jest to sposób posługiwania się tą nazwą przez ludzi. \nKonotacja – cechy współoznaczane łącznie przez nazwę, tworzące jej treść, sens; (współ)oznaczenie zespołu cech wyrazu, kojarzących się wtórnie z jego głównym znaczeniem; tworzy warstwę skojarzeniową słowa.\n\n\n== Zobacz też ==\ndenotacja\nintensja\nekstensja\n\n\n== Bibliografia ==\nKazimierzK. Ajdukiewicz KazimierzK., Logika pragmatyczna . Brak numerów stron w książce\nKazimierzK. Ajdukiewicz KazimierzK., Język i poznanie, t. I . Brak numerów stron w książce\nTadeuszT. Kotarbiński TadeuszT., Elementy teorii poznania, logiki i metodologii nauk . Brak numerów stron w książce\nTadeuszT. Kwiatkowski TadeuszT., Logika ogólna . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konsekwencje inferencyjne\n\nKonsekwencje inferencyjne tezy\n\nbezpośrednie - wynikające z zakwalifikowania zdania jako tezy na podstawie jednokrotnego zastosowania reguły inferencyjnej;\npośrednie - wynikające z wielokrotnego zastosowanie jednej reguły inferencyjnej lub zastosowania wielu reguł inferencyjnych w celu wyodrębnienia tezy.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kontrprzykład\n\nKontrprzykład – zdanie falsyfikujące, z którego wynika negacja pewnego zdania ogólnego – zawierającego kwantyfikator ogólny („dla każdego”, „dla dowolnego”). Kontrprzykład jest koniunkcją dwóch zdań elementarnych (tzn. takich, że jest to zdanie atomowe lub negacja zdania atomowego).\nJeżeli uda nam się znaleźć kontrprzykład to wyrażenie nie jest tautologią, ponieważ istnieje takie podstawienie wartości logicznych za konkretne zmienne w wyrażeniu, dla którego schemat jest fałszywy.\n\n\n== Przykłady ==\nTeza: każda liczba nieparzysta jest pierwsza. Kontrprzykłady: 1 i 9 to liczby nieparzyste, ale nie pierwsze; ta druga jest konkretniej liczbą złożoną.\nTeza: każda liczba pierwsza jest nieparzysta. Kontrprzykład: 2 to parzysta liczba pierwsza.\nHipoteza: każda liczba Fermata jest pierwsza. Kontrprzykład: piąta liczba tego ciągu jest złożona.\nInne hipotezy obalone kontrprzykładami to hipoteza Pólyi i hipoteza Mertensa.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Marian Gewert i Zbigniew Skoczylas, Przykłady i kontrprzykłady z analizy matematycznej, Oficyna Wydawnicza GiS, gis.wroc.pl [dostęp 2023-10-26].\nEric W.E.W. Weisstein Eric W.E.W., Counterexample, [w:] MathWorld, Wolfram Research  (ang.). [dostęp 2023-10-26].\n Counterexamples | Lesson (ang.), Khan Academy, khanacademy.org [dostęp 2023-10-26].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kontrsens\n\nKontrsens – jeden z defektów wypowiedzi, który sprawia, że nie może ono zostać uznane za zdanie w sensie logiki. Polega na występowaniu w wypowiedzi słów, które psują jego sens. Kontrsens jest przeciwieństwem elipsy.\n\nPrzykłady:\n\nWarszawa leży nad pod Wisłą.\nDzisiaj było jutro słonecznie.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Logika filozoficzna\n\nLogika filozoficzna to dział filozofii zajmujący się: \n\nFilozoficznymi problemami logiki,\nZastosowaniem logiki do zagadnień filozoficznych,\nZagadnieniami filozofii języka.\nDla realizacji pierwszego celu szczególne znaczenie ma badanie i stosowanie niektórych logik nieklasycznych, takich jak logiki modalnej, która bada pojęcia konieczności i możliwości oraz jej wariantu, czyli logiki epistemicznej, która formalizuje pojęcia wiedzy oraz przekonania. \nWśród zagadnień podejmowanych w ramach filozofii logiki wymienić można problem właściwości logiki - tj. pytanie o to, która logika jest właściwa. \nDo zagadnień filozofii języka, które leżą w zakresie logiki filozoficznej należy, m.in.: \n\nproblem formy logicznej zdań języka naturalnego\nanaliza pojęć znaczenia, presupozycji, implikatury.\nArystoteles, podjął problemy zaliczane obecnie do logiki. Zajmował się m.in. tym co obecnie nazywa się sylogistyką modalną, stworzył pierwszy systematyczny opis podstawowych praw myślenia oraz podejmował zagadnienia wartości logicznej zdań o przyszłości. Inny grecki filozof - Chryzyp w swoich badaniach nad logiką zdań wprowadził jako pierwszy pojęcie ścisłej implikacji. \nLogika filozoficzna osiągnęła rozkwit w średniowieczu. Jednak prawdziwy renesans przyniósł jej wiek XX. Pojawiły się pierwsze opracowania logik nieklasycznych (logika wielowartościowa Jana Łukasiewicza i Emila Posta) i systemów Leśniewskiego. Zaczęto badać antynomie semantyczne i rozwijać teorię desykrypcji Russella, teorię mnogości oraz dowiedziono twierdzenia Gödla.\nNie bez znaczenia okazał się także wpływ empiryzmu logicznego, który postulował potrzebę logicznej rekonstrukcji wyników nauk przyrodniczych. W związku z tym postulatem, w ramach logiki filozoficznej zaczęto zajmować się zagadnieniem formalizacji teorii naukowych. \nWielki przełom w logice filozoficznej przyniosły lata pięćdziesiąte XX w.  Szczególne znaczenie miało powstanie semantyki indeksowej. Dzięki pracom Ruth Barcan Marcus, Rudolfa Carnapa, Stiga Kangera, Jaakko Hintikki oraz Richarda Montague semantyka indeksowa znalazła zastosowanie w logikach modalnych, logikach temporalnych, logikach epistemicznych oraz w pragmatyce logicznej. Od lat pięćdziesiątych datuje się także rosnące zainteresowanie klasyczną problematyką filozoficzną, która okazuje się być w wielu wypadkach blisko związana z filozofią logiki - warto wspomnieć tu o zagadnienich: \n\nesencjalizmu,\nprzyczynowości (którą analizuje się często w terminach kontrfaktycznych okresów warunkowych),\nmożliwości redukcji własności mentalnych do własności fizycznych (wykorzystywane jest tu pojęcie superweniencji).\nOryginalnym wkładem polskim do logiki filozoficznej jest logika niefregowska Romana Suszki oraz logika pytań Andrzeja Wiśniewskiego. Od kilkudziesięciu lat najważniejsze prace z dziedziny logiki filozoficznej ukazują się w piśmie 'Journal of Philosophical Logic' wydawanym przez Kluwer Academic Publishers.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Logika kierunkowa\n\nLogika kierunkowa – logika wielowartościowa stworzona przez Leonarda Rogowskiego. Powstała ona w celu opisania dialektyki G.W. Hegla. Rogowski wykazał przy użyciu logiki kierunkowej, że system Hegla nie jest sprzeczny. \n\n\n== Bibliografia ==\nLeonard Sławomir Rogowski, Logika kierunkowa a heglowska teza o sprzeczności zmiany, Toruń 1964", "source": "wikipedia"}
{"text": "Logika modalna\n\nLogika modalna – teoria logiczna, która bada pojęcia możliwości, konieczności i ich wariantów. Niekiedy termin „logika modalna” rozumie się szerzej, włączając w jego obręb logiki epistemiczne, logiki temporalne, logiki deontyczne i logiki programów – niniejszy artykuł omawia jedynie logiki modalne w sensie wąskim (logiki modalne aletyczne) na przykładzie systemu S5.\n\n\n== Własności ==\nLogika modalna, obok klasycznych spójników logicznych, posiada funktory modalne. Funktor modalny jest to funkcja, która przypisuje wartości logiczne termom boolowskim, które same mogą zawierać funktory modalne.\nCechą charakterystyczną funktorów modalnych jest fakt, że nie są ekstensjonalne, czyli funktor może przyporządkowywać inną wartość dwóm równoważnym zdaniom. W logice klasycznej istnieją tylko cztery ekstensjonalne jednoargumentowe funktory: identyczność, negacja, funktor zwracający prawdę dla wszystkich termów i funktor fałszu dla wszystkich termów. Natomiast w logice modalnej można np. zdefiniować nieekstensjonalny funktor \n  \n    \n      \n        ◻\n        X\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box X,}\n  \n gdzie \n  \n    \n      \n        ◻\n        (\n        A\n        ∧\n        B\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box (A\\land B)}\n  \n jest prawdą, ale \n  \n    \n      \n        ◻\n        (\n        B\n        ∧\n        A\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box (B\\land A)}\n  \n jest fałszem.\nLogikę modalną można sobie wyobrazić jako mówiącą o „wielu światach”. Zdania z funktorem konieczności zachodzą we wszystkich światach a zdania z funktorem możliwości – przynajmniej w jednym świecie. Zdania niepoprzedzone funktorem traktujemy jako zdania klasycznej logiki, nienależące do żadnego świata i będące swego rodzaju metajęzykiem.\n\n\n== Rys historyczno-techniczny ==\nLogika modalna uprawiana była już przez Arystotelesa, a także przez szkołę dialektyków (Diodora Kronosa i Filona z Megary). \nArystotelejska sylogistyka zdań modalnych, bardzo rozwinięta w logice średniowiecznej, była bardzo zbliżona do sylogistyki zdań asertorycznych, z tą różnicą, że przynajmniej jedna przesłanka każdego sylogizmu musiała być zdaniem modalnym, tj. problematycznym (zawierającym funktor możliwości) lub apodyktycznym (zawierającym funktor konieczności). Ze względu na to, jakimi zdaniami były przesłanki, sylogizmy modalne podzielone były odpowiednio na osiem grup. Tak jak w sylogistyce zdań asertorycznych, sylogizmy dzieliły się na tryby i figury. Nie każdemu poprawnemu modalnemu trybowi sylogistycznemu odpowiadał jednak poprawny asertoryczny tryb sylogistyczny. Ponadto sylogistyka modalna była systemem niedokończonym.\nWspółczesną postacią logiki modalnej jest modalny rachunek zdań. Cechą charakterystyczną modalnych rachunków zdań jest występowanie w nich funktora możliwości, oznaczanego \n  \n    \n      \n        ◊\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Diamond }\n  \n i funktora konieczności, oznaczanego przez \n  \n    \n      \n        ◻\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box .}\n  \n Twórcą pierwszych systemów modalnego rachunku zdań (nazwanych później S1 i S2) jest C.I. Lewis. Następnie powstało jeszcze kilka innych systemów – Lewisa (S3, S4, S5), Kripkego (K), Feyesa (T), von Wrighta (M). Intencją Lewisa było stworzenie takiej logiki, która lepiej niż implikacja materialna w klasycznym rachunku zdań oddawałaby implikację występującą w języku naturalnym. Lewis nie uświadamiał sobie jeszcze w pełni różnicy między wynikaniem a implikacją ścisłą, współcześnie jednak logiki Lewisa interpretuje się powszechnie jako logiki zdań modalnych, na których gruncie właśnie implikację ścisłą zdefiniować można następująco:\n\n  \n    \n      \n        p\n        →\n        q\n        \n          =\n          \n            d\n            f\n          \n        \n        ¬\n        ⋄\n        (\n        p\n        ∧\n        ¬\n        q\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle p\\to q=_{df}\\neg \\diamond (p\\land \\neg q)}\n  \n\nObecnie systemy rachunku modalnego tworzy się przede wszystkim ze względu na badanie pojęć modalnych, nie ze względu na poszukiwanie bardziej właściwego ujęcia pojęcia implikacji. Występujące w nich funktory modalne są funktorami zdaniowymi, co jest główną różnicą między rachunkiem modalnym a sylogistyką modalną – w sylogistyce modalnej występowały one wewnątrz zdań, mówiła więc ona o konieczności/możliwości przysługiwania przedmiotom cech (modalność de re), nie o konieczności/możliwości zachodzenia stanów rzeczy (modalność de dicto).\n\n\n== System S5 ==\nSystem S5 należy do najszerzej znanych i najprostszych systemów modalnego rachunku zdań. Występujące w nim funktory zdaniotwórcze możliwości i konieczności, odróżniające go od klasycznego rachunku zdań, można rozumieć intuicyjnie odwołując się do Leibnizowskiej koncepcji światów możliwych: zdanie konieczne jest prawdziwe we wszystkich możliwych światach, zdanie możliwe jest prawdziwe w niektórych możliwych światach. Funktory możliwości i konieczności są przy tym wzajemnie definiowalne w następujący sposób: \n  \n    \n      \n        ⋄\n        X\n        ↔\n        ¬\n        ◻\n        ¬\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle \\diamond X\\leftrightarrow \\lnot \\square \\lnot X}\n  \n i \n  \n    \n      \n        ◻\n        X\n        ↔\n        ¬\n        ⋄\n        ¬\n        X\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\square X\\leftrightarrow \\lnot \\diamond \\lnot X,}\n  \n gdzie X jest formułą zdaniową.\n\n\n=== Język ===\nSłownik języka logiki modalnej systemu S5 jest językiem klasycznego rachunku zdań (w pewnej stylizacji) rozszerzonym o nieekstensjonalne funktory zdaniotwórcze możliwości i konieczności. W całości składają się na niego następujące elementy:\n\nzmienne zdaniowe w ilości nieograniczonej, oznaczane przez p, q, r, s...\nstałe logiczne stanowią funktory zdaniotwórcze:\nzeroargumentowe: \n  \n    \n      \n        ⊤\n        ,\n        ⊥\n      \n    \n    {\\displaystyle \\top ,\\bot }\n  \n – stała verum i stała falsum\njednoargumentowe: \n  \n    \n      \n        ¬\n        ,\n        ◊\n        ,\n        ◻\n      \n    \n    {\\displaystyle \\neg ,\\Diamond ,\\Box }\n  \n – spójniki negacji, możliwości i konieczności\ndwuargumentowe: \n  \n    \n      \n        ∧\n        ,\n        ∨\n        ,\n        →\n        ,\n        ↔\n      \n    \n    {\\displaystyle \\land ,\\lor ,\\to ,\\leftrightarrow }\n  \n – spójniki koniunkcji, alternatywy, implikacji i równoważności\nDo zbioru formuł zdaniowych należą natomiast:\n\nwszystkie zmienne zdaniowe,\nwyrażenia \n  \n    \n      \n        ⊤\n        ,\n        ⊥\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\top ,\\bot ,}\n  \n\nwyrażenia \n  \n    \n      \n        ¬\n        X\n        ,\n        ◻\n        X\n        ,\n        ◊\n        X\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\neg X,\\Box X,\\Diamond X,}\n  \n gdzie X jest formułą zdaniową,\nwyrażenia \n  \n    \n      \n        X\n        ∧\n        Y\n        ,\n        X\n        ∨\n        Y\n        ,\n        X\n        →\n        Y\n        ,\n        X\n        ↔\n        Y\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle X\\land Y,X\\lor Y,X\\to Y,X\\leftrightarrow Y,}\n  \n gdzie X i Y są formułami zdaniowymi\nwyrażenia powstające przez zastosowanie reguł 3 i 4 w skończonej liczbie kroków.\n\n\n=== Aksjomatyka ===\nNa gruncie systemu S5 przyjmuje się następujące aksjomaty i definicje (uzupełniające aksjomatykę KRZ):\n\n  \n    \n      \n        ◻\n        X\n        →\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box X\\to X}\n  \n\n  \n    \n      \n        ◊\n        X\n        →\n        ◻\n        ◊\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Diamond X\\to \\Box \\Diamond X}\n  \n\n  \n    \n      \n        ◻\n        (\n        X\n        →\n        Y\n        )\n        →\n        (\n        ◻\n        X\n        →\n        ◻\n        Y\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box (X\\to Y)\\to (\\Box X\\to \\Box Y)}\n  \n\nDefinicja możliwości: \n  \n    \n      \n        ◊\n        X\n        ↔\n        ¬\n        ◻\n        ¬\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Diamond X\\leftrightarrow \\neg \\Box \\neg X}\n  \n\nNa gruncie S5 przyjmuje się następujące reguły dowodzenia:\n1.\n\n2.\n\n\n=== Wybrane tezy ===\n\n  \n    \n      \n        ◻\n        X\n        →\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box X\\to X}\n  \n – jeśli X jest konieczne, to X zachodzi rzeczywiście.\n\n  \n    \n      \n        ◊\n        X\n        →\n        ◻\n        ◊\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Diamond X\\to \\Box \\Diamond X}\n  \n – jeśli X jest możliwe, to jest konieczne, że X jest możliwe.\n\n  \n    \n      \n        ◻\n        (\n        X\n        →\n        Y\n        )\n        →\n        (\n        ◻\n        X\n        →\n        ◻\n        Y\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box (X\\to Y)\\to (\\Box X\\to \\Box Y)}\n  \n – prawo rozdzielności konieczności względem implikacji mówi, że jeśli konieczna jest zarazem implikacja i jej poprzednik, konieczny jest też jej następnik.\n\n  \n    \n      \n        ◻\n        (\n        X\n        ∧\n        Y\n        )\n        →\n        (\n        ◻\n        X\n        ∧\n        ◻\n        Y\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box (X\\land Y)\\to (\\Box X\\land \\Box Y)}\n  \n – prawo rozdzielności konieczności względem koniunkcji.\n\n  \n    \n      \n        X\n        →\n        ◊\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle X\\to \\Diamond X}\n  \n – teza ta mówi, że co jest prawdziwe, jest zarazem możliwe.\n\n  \n    \n      \n        ◻\n        X\n        →\n        ◊\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box X\\to \\Diamond X}\n  \n – co jest konieczne, jest też możliwe.\n\n  \n    \n      \n        X\n        →\n        ◻\n        ◊\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle X\\to \\Box \\Diamond X}\n  \n – jeśli zachodzi X, to jest konieczne, że X jest możliwe\n\n  \n    \n      \n        ◊\n        ◻\n        X\n        →\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Diamond \\Box X\\to X}\n  \n – co może być konieczne, zachodzi rzeczywiście.\n\n  \n    \n      \n        ◻\n        X\n        →\n        ◻\n        ◻\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Box X\\to \\Box \\Box X}\n  \n – jeśli coś jest konieczne, to jest konieczne, że jest to konieczne.\n\n  \n    \n      \n        ◊\n        ◊\n        X\n        →\n        ◊\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Diamond \\Diamond X\\to \\Diamond X}\n  \n – jeśli jest możliwe, że coś jest możliwe, to jest to możliwe.\n\n\n== Zobacz też ==\nabsolutne i relacyjne pojęcia modalne\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBrian F. Chellas, Modal Logic. An Introduction, Cambridge 1980\nWitold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, Wrocław 1970. Tu hasło Logika modalna.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nJohan vanJ. Benthem Johan vanJ., Modal Logic: A Contemporary View, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-06-27]  (ang.).\n Modal logic (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].\n Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp  2018-09-08]:\n\nJamesJ. Garson JamesJ., Modal logic, 8 września 2018 . (Logika modalna)\nRobertR. Ballarin RobertR., Modern Origins of Modal Logic, 8 maja 2017 . (Nowożytne początki logik modalnych)\nOlimpiaO. Lombardi OlimpiaO., DennisD. Dieks DennisD., Modal Interpretations of Quantum Mechanics, 6 marca 2017 . (Modalne interpretacje mechaniki kwantowej)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Logika niefregowska\n\nLogika niefregowska – rachunek logiczny, który różni się od klasycznych „fregowskich” rachunków logicznych tym, że zdania nie są w nim nazwami przedmiotów logicznych (prawdy lub fałszu), lecz są nazwami sytuacji. Logika ta jest przykładem logiki filozoficznej. Jej twórcą był Roman Suszko.\n\n\n== Aksjomat Fregego ==\nGottlob Frege twierdził, że zdania w sensie logicznym są nazwami przedmiotów logicznych. Wszystkie zdania prawdziwe oznaczają ten sam przedmiot – prawdę, a zdania fałszywe – fałsz. Natomiast na płaszczyźnie ontologicznej prawdzie odpowiada byt zaś fałszowi niebyt. Wyrażenia mogą być wzajemnie wymienialne salva veritate.\nFrege spójnik identyczności \n  \n    \n      \n        (\n        a\n        =\n        b\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (a=b)}\n  \n utożsamiał ze spójnikiem równoważności \n  \n    \n      \n        (\n        a\n        ⇔\n        b\n        )\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle (a\\Leftrightarrow b).}\n  \n Roman Suszko założenie, w myśl którego zdania i zmienne zdaniowe przyjmują wartości w dwuelementowym zbiorze wartości logicznych, nazwał aksjomatem Fregego. Istnieją dwa sformułowania tego aksjomatu: semantyczne (sformułowanie powyższe) i ontologiczne (formuła rachunku zdań utożsamiająca spójnik identyczności ze spójnikiem równoważności: \n  \n    \n      \n        (\n        a\n        =\n        b\n        )\n        =\n        (\n        a\n        ⇔\n        b\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (a=b)=(a\\Leftrightarrow b)}\n  \n).\nSuszko zainspirowany obrazkową teorią znaczenia Wittgensteina stwierdził, że zarówno zdania, jak i nazwy mają sens i korelat semantyczny (odniesienie przedmiotowe). Utrzymana zostaje zastępowalność salva veritate wyrażeń o tych samych korelatach semantycznych. Suszko odrzuca tezę, jakoby wszystkie zdania prawdziwe (i odpowiednio fałszywe) miały jeden korelat semantyczny.\n\n\n== Filozoficzne założenia logiki niefregowskiej ==\nNiektórym zdaniom odpowiadają pewne możliwości w postaci korelatów semantycznych. Jeżeli dana możliwość realizuje się, to jest faktem. Aby stwierdzić, czy dwa różne zdania odnoszą się do tej samej sytuacji, Suszko wprowadził spójnik identyczności \n  \n    \n      \n        (\n        a\n        ≡\n        b\n        )\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle (a\\equiv b),}\n  \n który obrazuje, czy dwa zdania przedstawiają tę samą sytuację. Z kolei spójnik równoważności obrazuje, czy dwa zdania zachodzą jednocześnie (czy posiadają tę samą wartość logiczną).\nW celu formalnego ujęcia zagadnienia przedmiotów i sytuacji Suszko wprowadził specjalną klasę języków – języki typu W. Interpretacja W-języków jest taka, że zmienne nazwowe przyjmują wartości w uniwersum przedmiotów, zaś zmienne zdaniowe przyjmują wartości w uniwersum sytuacji.\nLogika niefregowska jest określona w obszerniejszym języku niż logika klasyczna. Jest logiką ekstensjonalną i logiką dwuwartościową. Język klasycznego rachunku predykatów oraz język klasycznej logiki zdań są szczególnego rodzaju przypadkami W-języków i powstają przez pominięcie pewnego rodzaju symboli, np. gdy spójnik identyczności zastąpimy spójnikiem równoważności, z logiki niefregowskiej powstanie logika klasyczna.\n\n\n== Ontologia W-języków ==\nJak stwierdził Suszko, cokolwiek istnieje, jest przedmiotem, sytuacją lub funkcją. Taka klasyfikacja wynika z podziału wszelkich wyrażeń języka na trzy kategorie: zdania (gdzie korelatem semantycznym zdania jest stan rzeczy stwierdzany w tym zdaniu), nazwy (gdzie korelatem semantycznym nazwy jest jej desygnat) i formuły ze zmiennymi wolnymi (gdzie korelatem są odpowiednie funkcje, które posiadają tyle argumentów, ile formuły mają zmiennych wolnych). S.L. Bloom i Suszko stworzyli formalną semantykę dla W-języka logiki niefregowskiej. Przyjmuje się konwencję, że jeżeli w zamierzonym modelu coś zostało nazwane, to jest przedmiotem, a jeżeli coś zostało stwierdzone w zdaniu, to jest sytuacją.\nModelem dla W-języka jest uporządkowana czwórka (Up, Us, D, F), gdzie Up jest zbiorem przedmiotów, o których mówi się w języku J (uniwersum przedmiotów może zawierać zarówno przedmioty fizyczne na przykład rzeczy, jak i przedmioty abstrakcyjne na przykład liczby), Us jest zbiorem sytuacji, które mogą być stwierdzone w zdaniu języka J (uniwersum sytuacji Us może zawierać sytuacje konkretne, na przykład zachodzenie pewnej relacji pomiędzy przedmiotami fizycznymi, a także abstrakcyjne stany rzeczy, na przykład zachodzenie pewnej relacji między liczbami), D to zbiór faktów, które zachodzą w rozważanym modelu, zaś F to zbiór funkcji, który odpowiada spójnikom, predykatom, symbolom funkcyjnym oraz kwantyfikatorom języka J (elementy ze zbioru F, a więc korelaty semantyczne wszelkich funktorów i kwantyfikatorów, są w tym modelu pewnymi funkcjami, czyli obiektami abstrakcyjnymi).\nHenryk Elzenberg, Bogusław Wolniewicz i Mieczysław Omyła wartości zaliczają do zbioru Us, dlatego że wartość pojmują jako taki stan rzeczy, który powinien być.\n\n\n== Bibliografia ==\nOmyła M., O logice niefregowskiej, Diametros. Internetowy serwis filozoficzny, Adres: [1].\nOmyła M., Zarys logiki niefregowskiej, PWN, Warszawa 1986.\nSuszko R., Ontologia w „Traktacie” L. Wittgensteina, „Studia Filozoficzne”, 1(1968), s. 97–121.\nOntology.co: „Roman Suszko and the non-Fregean Logics” [2].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Logika parakonsystentna\n\nLogika parakonsystentna (logika paraniesprzeczna) – logika, która dopuszcza wystąpienie sprzeczności, pod warunkiem, by nie prowadziło to do przepełnienia systemu.\nW klasycznym rachunku zdań obowiązuje zasada niesprzeczności, stwierdzająca, że ze sprzeczności może wynikać dowolne zdanie logiczne, więc przyjęcie sprzeczności spowoduje przepełnienie systemu („rozlanie się” sprzeczności na cały system). W logice parakonsystentnej to nie następuje – w parakonsystentnym rachunku zdań zasada niesprzeczności nie jest tautologią.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Paraconsistent logic (ang.), Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org [dostęp 2024-10-05].\n Paraconsistent logic (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Logika prawnicza\n\nLogika prawnicza – dyscyplina pomocnicza nauk prawnych, zajmująca się prawniczymi zastosowaniami logiki. W węższym znaczeniu logika prawnicza zajmuje się badaniem schematów rozumowań prawniczych. \nLogika prawnicza zaczęła kształtować się w XX w.. \nW zakres logiki prawniczej wchodzi budowanie poprawnych definicji, klasyfikacji i wnioskowań, prawnicze zastosowanie teorii zdań, teorii nazw, rodzaje rozumowań, a także podstawy erystyki, sztuki przekonywania i dyskusji. We Francji logika prawnicza jest utożsamiana ze schematami wnioskowań dedukcyjnych, w Belgii zaś rozumiana jest jako prawnicze zastosowanie teorii argumentacji (główny przedstawiciel: Chaïm Perelman), a w krajach common law – rozważania dot. rozumowań sędziów w procesie stosowania prawa.\nWedług Jerzego Wróblewskiego pojęcie logiki prawniczej w prawoznawstwie składa się z trzech podstawowych znaczeń: logiki uzasadniania, logiki heurezy oraz logiki systemowej: Logika uzasadniania obejmuje rozumowania, które uzasadniają decyzje względnie twierdzenia prawnicze. (...) Logika heurezy obejmuje rozumowania, przy pomocy których dochodzi się do określonego typu decyzji lub twierdzeń. (...) Logika systemowa obejmuje powiązania między elementami norm względnie między normami w systemie prawa.[1]\nLogika prawnicza wywiera duży wpływ na wykładnię prawa – przede wszystkim na wykładnię gramatyczną i logiczną. Logika odgrywa również dużą rolę w procesie sądowym (Otóż zdarza się czasem, że wykazawszy, iż fałszywa jest racja, na której nasz przeciwnik procesowy opierał swoje twierdzenia będące następstwem, jesteśmy przekonani, że wykazaliśmy fałszywość samego twierdzenia. Zdarza się również, że tłumaczenie traktujemy na równi z dowodzeniem przypisując mu ten sam stopień zasadności, co i dowodzeniu. Znając zasady logiki dalecy byśmy byli od tego rodzaju błędnych mniemań), uzasadnianiu wyroków sądowych, określaniu wiarygodności świadków, pracach i procesie ustawodawczym: Logika uczy sposobów, które należy stosować, jeżeli się chce uniknąć nieporozumień, których źródłem są wspomniane własności niektórych słów. Logika prawnicza jest także składnikiem kultury prawniczej i niezbędnym składnikiem wiedzy prawnika. Duży wpływ na polskie badania związane z logiką prawniczą mieli m.in.: Tadeusz Kotarbiński, Kazimierz Ajdukiewicz, Kazimierz Twardowski, Władysław Tatarkiewicz, Jerzy Kalinowski, Jan Gregorowicz, Jerzy Wróblewski, Andrzej Malinowski, Władysław Wolter, Zygmunt Ziembiński, Tadeusz Widła.  W Polsce znaczącą rolę w powstaniu i badaniach nad logiką prawniczą odegrała szkoła lwowsko-warszawska.\nLogika prawnicza jest wykładana na studiach prawniczych w ramach przedmiotu logika praktyczna. Wykłady z logiki prawniczej nie obejmują całej problematyki logicznej, ale tylko niektóre jej zagadnienia szczególnie  pożyteczne i interesujące dla prawników. Jej celem jest wytworzenie umiejętności precyzyjnego formułowania myśli, poprawnego rozumowania, skutecznego działania, prawidłowej argumentacji oraz interpretacji prawa. W ramach logiki praktycznej uczy się również podstaw erystyki i retoryki. \nCzęsto pojęcia logika prawnicza i logika dla prawników są używane zamiennie. Jednak pojęcie logika dla prawników jest definiowane jako część zagadnień logiki ogólnej, które są przydatne w pracy umysłowej prawników i w problematyce, którą się zajmują, więc logika prawnicza jest działem logiki dla prawników. \n\n\n== Zobacz też ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Logika wolna\n\nLogika wolna (ang. free logic) – logika wolna od założeń ontologicznych, takich jak założenie niepustości dziedziny.\nJako pierwszy problem pustości dziedziny rozważał Andrzej Stanisław Mostowski, następnie zajmowali się nim m.in. Hailperin, Quine, Hintikka, a także van Frassen, Strawson, Leonard i Lambert (ten ostatni również wymyślił określenie logika wolna).\n\n\n== Wyjaśnienie ==\nIstnieje kilka problemów charakterystycznych dla rozważań logik wolnych.\nPo pierwsze, jeżeli odrzucimy założenie niepustości dziedziny, konieczne jest zreformowanie aksjomatyki rachunku predykatów. Fałszywa staje się zasada generalizacji egzystencjalnej: \n  \n    \n      \n        (\n        ∀\n        x\n        )\n        φ\n        (\n        x\n        )\n        ⇒\n        (\n        ∃\n        x\n        )\n        φ\n        (\n        x\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (\\forall x)\\varphi (x)\\Rightarrow (\\exists x)\\varphi (x)}\n  \n (x, y, ... to zmienne, a, b, ... stałe indywiduowe). Pierwszą aksjomatyzację działającą również dla dziedziny pustej podał Mostowski (1951), jednak była w pewnym sensie nieelegancka. Klasyczny modus ponendo ponens nie zachowywał prawdziwości i musiał zostać osłabiony. Później aksjomatyzacje podawali Hailperin, Quine, Hintikka.\nJeżeli dziedzina jest pusta, fałszywe są wszelkie zdania z kwantyfikatorem egzystencjalnym. Pojawia się jednak pytanie: jaka będzie wartość logiczna wyrażeń z dużym kwantyfikatorem? Możliwe są trzy podejścia: zdania takie są fałszywe (Mostowski), prawdziwe (Hailperin) lub nie mają wartości logicznej (Strawson). Każde z tych rozwiązań ma pewne wady. Jeżeli przyjmiemy rozwiązanie Mostowskiego, problematyczne są domknięcia tautologii rachunku zdań (np. \n  \n    \n      \n        (\n        ∀\n        x\n        )\n        [\n        φ\n        (\n        x\n        )\n        ∨\n        ¬\n        φ\n        (\n        x\n        )\n        ]\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (\\forall x)[\\varphi (x)\\vee \\neg \\varphi (x)])}\n  \n), które w sposób sprzeczny z intuicją powinniśmy traktować jako fałszywe. W rozwiązaniu Hailperina, odwrotnie, kłopotliwe są domknięcia kontrtautologii rachunku zdań. System Strawsona uniemożliwia zaś analizę takich zdań na gruncie logiki dwuwartościowej.\nLogiki wolne pomagają rozwiązać problem nazw pustych (np. obecny król Francji). W russellowskiej teorii deskrypcji są one uznawane za nazwy pozorne, skróty deskrypcji (np. obecny król Francji = „jedyny taki x, że x jest królem Francji i x żyje współcześnie”), którym nie odpowiada żaden przedmiot. Stąd już niedaleko do uznania mocno wątpliwej tezy, że wszystkie „nazwy własne” są skrótami deskrypcji, a jedyne właściwe nazwy to to i ten. Przyjmując pewien wariant logiki wolnej, pozbywamy się tych problemów. Możemy ponadto w prosty sposób wyrazić takie zdania jak „a istnieje”: \n  \n    \n      \n        (\n        ∃\n        x\n        )\n        (\n        x\n        =\n        a\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (\\exists x)(x=a)}\n  \n (por. Hintikka 1959).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBas C. van Frassen, Singualar terms, truth-value gaps, and free logic, „Journal of Philosophy”, 1966.\nTheodore Hailperin, Quantification theory and empty individual-domains, „Journal of Symbolic Logic”, 1953.\nJaakko Hintikka, Existential presuppositions and existential commitments, „Journal of Philosophy”, 1959.\nKarel Lambert, Free logic: Selected essays, Cambridge: Cambridge UP. 2003.\nAndrzej Mostowski, On the rules of proof in the pure functional calculus of the first order, „Journal of Symbolic Logic”, 1951.\nHenry S. Leonard, The logic of existence, „Philosophical Studies”, 1956.\nWillard Van Orman Quine, Free logic, description, and virtual classes w: Selected Logic Papers, Harvard University Press, 1995.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nJohnJ. Nolt JohnJ., Free Logic, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 13 lipca 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-03]  (ang.).\n Free logics (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Logistyka (logika)\n\nLogistyka (z gr. he logistike [techne] – praktyczna umiejętność rachowania, to logistikon – zdolność rozumowania; fr. logistique) – alternatywna nazwa logiki matematycznej. Przyjęła się szeroko w pierwszej połowie XX wieku, także w Polsce, obecnie jednak wyszła z użycia. Tak np. Rudolf Carnap, choć sam posługuje się raczej określeniem symbolic logic, chwali ją za zwięzłość w Introduction to Symbolic Logic and its Applications. Także Alexius Meinong (obok jej twórców, co omówiono niżej) nazwę „logistyka” uznawał za dobraną trafnie.\nNazwa ta wprowadzona została przez André Lalande’a, Louisa Couturata i Gregora Itelsona w 1904, przedtem używano takich jak „logika algebraiczna”. Już wcześniej zdarzały się sporadyczne wystąpienia tego terminu (François Viète, Wilhelm Traugott Krug), jednak przy odmiennych znaczeniach.\nRozpowszechnienie się terminu „logistyka” wiąże się z II Kongresem Filozoficznym, który odbył się w Genewie, a w którym uczestniczyli jego twórcy. Sprawozdanie z kongresu zamieścił magazyn filozoficzny „Revue de métaphysique et de morale”, gdzie też omówiono szczegóły związane z okolicznościami powstania terminu oraz zapisy wypowiedzi jego autorów dotyczące tak zagadnień terminologicznych, jak i rzeczowych tak istotnych dla rozwoju logiki w ich czasach, jak i skłaniających ich do ukucia nowej nazwy dla logiki. Wypowiedź Itelsona na II Kongresie Filozoficznym, w której pada termin „logistyka”, zwraca uwagę na to, że „logika symboliczna” nie jest czymś odmiennym od tradycyjnej logiki formalnej, ale jest jedynie jej nową postacią. Uważał, że nazwa „logistyka” jest o tyle właściwa, że pochodzi od metody logiki – natomiast gdyby chcieć nazywać ją nie od jej metody, ale przedmiotu, właściwsza byłaby „pantyka” lub „pantologia”. Później skarżył się Bertrandowi Russellowi w 1908 w rozmowie, że – wbrew wypowiedzi Couturata – to tylko on jest prawdziwym twórcą terminu „logistyka”.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nGideon Freudenthal, Tatiana Karachentsev, G. Itelson – A Socratic Philosopher, w: John Symons, Olga Pombo, Juan Manuel Torres (red.), Otto Neurath and the Unity of Science, 2011.\nAntoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, 2000.\nTheodor Ziehen, Lehrbuch der Logik auf positivistischer Grundlage mit Berücksichtigung der Geschichte der Logik, 1920.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Modus\n\nModus (pl. modi) – pojęcie filozoficzne o wielu znaczeniach. \nW filozofii średniowiecznej słowem modus określano sposób bycia określonej rzeczy. W filozofii XVII i XVIII w. była to zmienna cecha przedmiotu lub (jak np. w monistycznej filozofii Spinozy) przemijające stany jednej, wiecznej i nieskończonej substancji powszechnej.\nW logice słowo modus oznacza odmianę wnioskowania – zob.:\n\nmodus tollens\nmodus tollendo ponens\nmodus ponendo tollens.\nW muzyce modus oznacza typ skali muzycznej w średniowieczu (np. modus joński, modus dorycki) – zob. skale modalne.\nW prawie rzymskim nazywano tak polecenie będące jednym z accidentalia negotii.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Obalenie\n\nObalenie – w logice wskazanie fałszywego następstwa zdania. \nJeżeli dane zdanie jest prawdziwe, to wszystkie wynikające z niego zdania też są prawdziwe. To prawo jest podstawą rozumowań dedukcyjnych. Wynika z niego także prawomocność operacji obalenia: jeżeli zostanie znalezione jakieś fałszywe zdanie q, będące następstwem zdania p, to należy stwierdzić, że zdanie p jest fałszywe.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Obwersja\n\nObwersja (łac. - obversio) — wnioskowanie polegające na dodaniu negacji do orzecznika zdania z jednoczesną zmianą jego jakości, innymi słowy zgodnie z następującymi prawami logiki tradycyjnej: \n\nSaP → SeP'\nSeP → SaP'\nSiP → SoP'\nSoP → SiP'\nNa przykład:\n\nKażdy kot jest ssakiem. Zatem: Żaden kot nie jest nie-ssakiem.\nŻadna mrówka nie jest słoniem. Zatem: Każda mrówka jest nie-słoniem.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJan Tokarski, Słownik wyrazów obcych, Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa, 1980, ISBN 83-01-00521-1\nWitold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, wyd. 2 rozszerzone, Wrocław, Ossolineum, 1988 (1sze wyd. 1970) ISBN 83-04-01327-4\nKrzysztof Wieczorek, Wprowadzenie do logiki, Warszawa,  Wydawnictwo Skrypt, 2005 ISBN 83-89522-50-0", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ocena prakseologiczna\n\nOcena prakseologiczna (instrumentalna, celowościowa, utylitarna) – wskazuje na to, że coś jest dobre albo niedobre z uwagi na właściwości, jakie to coś posiada, lub cel, jakiemu to coś służy. \nOceny takie przyjmują wartość prawdy i fałszu.\nOcenę prakseologiczną mieści w sobie np. wypowiedź, że jakiś nóż jest zły, w sensie iż nie jest on ostry (nie nadaje się do krojenia nim chleba), albo że dobry jest sport w znaczeniu, iż jego uprawianie prowadzi do zachowania zdrowia.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Oczywistość\n\nOczywistość, ewidencja (gr. enárgeia, łac. evidentia) - taka cecha poznania danej treści poznawczej, że poznający podmiot przypisuje swojemu poznaniu tej treści pełnię dostępności, całkowitą jasność, wyraźność i nasycenie. Wyróżnić można trzy główne znaczenia tego terminu - epistemologiczny, metodologiczny (jedno z kryteriów prawdziwości zdań) i etyczny. \n\n\n== Oczywistość w znaczeniu epistemologicznym ==\nSzczególnie duże znaczenie przypisywał oczywistości Edmund Husserl, który uważał, że naoczność przedmiotu wynika z całkowitego wypełnienia intencji aktu poznawczego oraz z bezpośredniości jego ujęcia. W takim rozumieniu oczywistość to (stanowiąca kryterium prawdy) oczywistość przedmiotowa, świadomość sposobu, w jakim przedmiot dany w akcie poznania wyznacza rezultat poznawczy. Sposobów takich może być jednak wiele, wiele więc może być też rodzajów oczywistości. Ponadto w fenomenologicznym rozumieniu oczywistości wyróżnia się oczywistość podmiotową czyli kartezjańskie pojęcie bycia danym i dobieranym w sposób jasny i wyraźny.\nPrócz fenomenologicznego rozumienia oczywistości istnieje jeszcze jej rozumienie pojawiające się w myśli niektórych filozofów arystotelizujących, np. Awicenny i Jacques'a Maritaina. Oczywistość przysługuje zasadom, które metafizyka klasyczna nazwała pierwszymi zasadami Bytu i myślenia - a więc zasadzie tożsamości, niesprzeczności, wyłączonego środka, racji dostatecznej, przyczynowości. W myśli arystotelików, którzy podkreślają oczywistość tych zasad, ich prawdziwość narzuca się rozumowi ludzkiemu sama z siebie - oczywistość jest więc także i tutaj kryterium prawdy.\n\n\n== Oczywistość jako kryterium prawdy ==\nDefinicja prawdy jako spełniania przez dane twierdzenie kryterium oczywistości należy obok teorii zgody powszechnej, teorii użyteczności i teorii koherencji do głównych nieklasycznych definicji prawdy, których wspólną cechą jest to, że za prawdziwe uznają takie twierdzenia, które spełniają jakieś uznane za ostateczne i nieodwołalne kryteria. Uznawania oczywistości za kryterium prawdy dopatrywać można się przede wszystkim w filozofii Husserla i Kartezjusza, natomiast współcześnie pogląd taki nie ma wielu zwolenników. Według tych, którzy przyjmują oczywistość za kryterium prawdy, oczywistość danego twierdzenia czyni je niewątpliwym nie tylko dla głoszącej to twierdzenie osoby, ale też upewnia ją, że to oczywiste twierdzenie będzie musiał uznać za oczywiste i przez to prawdziwe każdy, kto to twierdzenie zrozumie.\nZwolennicy oczywistości jako kryterium prawdy różnie definiowali samą oczywistość - np. według Kartezjusza jest ona jasnym i wyraźnym przedstawieniem sobie stanu rzeczy, którego dotyczy twierdzenie, a według Heinricha Rickerta jest ona narzucającą się koniecznością odczuwaną przez podmiot poznania jako konieczność zbliżona do powinności czy obowiązku moralnego (w rozumieniu kantowskim). Rickert głosił więc, że twierdzenie oczywiste to takie twierdzenie, które czujemy się w obowiązku uznać. Twierdzenie oczywiste jest więc twierdzeniem zgodnym z transcendentalną normą, wskazuje nam na konieczność i obowiązek uznania twierdzenia, a więc pewną normę, która jest zarazem obiektywna i niezależna od poznającego podmiotu.\n\n\n== Oczywistość w znaczeniu etycznym ==\nOczywistość w znaczeniu etycznym - oczywistość moralna - to właściwość przypisywana naczelnym zasadom moralnym. Prawdziwość takich zasad ma wynikać bezpośrednio ze znaczenia podmiotu i orzeczenia tych zdań. Pojęcie oczywistości moralnej ma szczególne znaczenie dla etyki kantyzmu i neokantyzmu. Zwłaszcza w nich przypisuje się rozumowi praktycznemu zdolność bezpośredniego ujmowania oczywistych i przez to prawdziwych zasad moralnych. Zdolność taka, nazywana synterezą, świadomością moralną, sumieniem habitualnym i presumieniem postulowana jest jednak nie tylko w kantyzmie - np. w filozofii średniowiecznej (Aleksander z Hales) analogicznie rozumiana zdolność nosi miano \"iskry sumienia\" (scintilla conscientiae).\n\n\n== Bibliografia ==\nKazimierz Ajdukiewicz, Zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1983\nAntoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Warszawa 2000", "source": "wikipedia"}
{"text": "Operacja (logika)\n\nOperacja logiczna – działanie lub zespół działań (zwłaszcza przekształceń) dokonywanych zgodnie z odpowiednimi regułami logicznymi na pewnych wyrażeniach w celu realizacji określonego zadania, np. udowodnienia danej tezy.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Paralogizm\n\nParalogizm (z gr. paralogismós od parálogos 'niespodziewany, nierozsądny' od para- 'obok' i logos 'mowa, słowo, wypowiedź') – błędne rozumowanie prowadzące do fałszywego wniosku. Jest to wnioskowanie niepoprawne, w którym błąd popełniono nieświadomie albo bez zamiaru wprowadzenia kogoś w błąd. Termin ten odnosi się przede wszystkim do błędnych sylogizmów. Od paralogizmu odróżnia się sofizmat, błąd rozumowania popełniony świadomie.\n\n\n== Zobacz też ==\nBłędy logiczno-językowe\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWitold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, wyd. 2 rozszerzone, Wrocław, Ossolineum, 1988 (1. wyd. 1970) ISBN 83-04-01327-4", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pierwsze zasady\n\nPierwsze zasady (pierwsze zasady Bytu i myśli, najwyższe prawa myślenia i poznania) – w logice i metafizyce tradycyjnej zbiór praw logicznych, co do których sądzono, że:\n\nsą najbardziej oczywiste ze wszystkich możliwych twierdzeń;\nsą niezależne od innych twierdzeń (nie dają się wywnioskować z żadnych innych praw logicznych);\nstanowią ostateczne uzasadnienie wszystkich praw logiki.\nZaliczano do nich zasadę tożsamości, zasadę sprzeczności i zasadę wyłączonego środka. Oprócz nich do najwyższych praw myślenia zaliczano też często dictum de omni et nullo i zasadę racji dostatecznej.\n\nZasada sprzeczności jako prawo logiczne mówi, że dwa zdania sprzeczne nie mogą być zarazem prawdziwe. Jako zasada metafizyczna mówi, że \"Byt nie jest niebytem\", że nie może coś zarazem istnieć i nie istnieć – pozostaje więc w bardzo ścisłym związku z zasadą jedności Bytu, która z tego względu również uznawana jest za \"pierwszą zasadę\".\nZasada tożsamości (w tradycyjnym, odległym od współczesnego, ujęciu) mówi, że to, co jest prawdziwe, musi się pod każdym względem zgadzać ze sobą samym.\nZasada wyłączonego środka mówi, że z dwóch zdań sprzecznych oba nie mogą być zarazem fałszywe.\nDictum de omni et nullo mówi, że co ma walor w zastosowaniu do każdego, ma zarazem walor w zastosowaniu do poszczególnych, a co nie ma waloru w zastosowaniu do żadnego, nie ma też waloru w zastosowaniu do poszczególnych.\nZasada racji dostatecznej ma charakter metodologiczny, mówi, że wszystkie przekonania powinny mieć dostateczną rację, by je przyjąć, tj. powinny być dostatecznie uzasadnione. Klasyczne sformułowanie tej zasady widoczne jest przede wszystkim w filozofii Leibniza, w metafizyce klasycznej rozumiana jest ona raczej jako zasada racji bytu głosząca, że tak byt, jak i jego części składowe mają swoje uzasadnienie w samym bycie i dzięki samemu bytowi są inteligibilne – byt jest wytłumaczalny i zrozumiały przez sam byt i jego obiektywność, a nie np. przez myśli i pragnienia.\nWiększość spośród tych praw sformułował (nie zawsze w dojrzałej i pełnej postaci) Arystoteles, który – choć przekonany o ich szczególnej doniosłości – nie wyodrębnił ich łącznie jako \"pierwszych zasad\". Uczyniła to dopiero logika średniowieczna, z której przekonanie o istnieniu \"pierwszych zasad\" przeszło do logiki nowożytnej.\nLogika współczesna odrzuca pojęcie \"pierwszych zasad\". Pojęcie oczywistości uznano za zbyt niejasne, by budować na nim systemy logiczne. Co więcej, zasady logiczne uznane za \"pierwsze zasady\", nie są ani niezależne, ani nie stanowią uzasadnienia wszystkich innych praw logiki. Pewnego rodzaju odpowiednikiem \"pierwszych zasad\" jest w logice współczesnej pojęcie \"aksjomatu\" – zasady uznane w logice tradycyjnej za \"pierwsze\" nie mogą jednak stanowić aksjomatyki rachunku zdań ani żadnego systemu dedukcyjnego. Są one bowiem twierdzeniami, które wyprowadza się z aksjomatów rachunku zdań za pomocą wielu kroków dowodowych.\nIstnieją też próby ujęcia \"pierwszych zasad\" nie jako pierwszych zasad logicznych, ale jako pierwszych zasad metafizyki (czasem też jako pierwszych zasad myślenia w sensie psychologicznym). Mają one miejsce zwłaszcza na gruncie neotomizmu, gdzie uznawane są za specyficzne zasady metodologii metafizyki.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMieczysław Krąpiec, Metafizyka, wyd. 5, Lublin 1988.\nTadeusz Kotarbiński, Wykłady z dziejów logiki, Łódź 1957.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Andrzej Maryniarczyk, Zasady pierwsze, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-16].\nYitzhak Y.Y.Y. Melamed Yitzhak Y.Y.Y., MartinM. Lin MartinM., Principle of Sufficient Reason, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 7 września 2016, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-17]  (ang.).  (Zasada racji dostatecznej)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Podział logiczny\n\nPodział logiczny danego pojęcia jest to układ przynajmniej dwóch pojęć względem niego podrzędnych i zarazem między sobą równorzędnych.\nLub wyrażając to dokładniej:\nPodział logiczny pojęcia A jest to układ pojęć: a1, a2, ..., an taki, że: każde a1 jest A i każde a2 jest A, i każde an jest A, przy czym nieprawda, że każde A jest a1 i nieprawda, że każde A jest a2, itd.\nPojęcie, którego podziału dokonujemy (w naszym przypadku: A), nosi nazwę całości dzielonej (łac. totum divisionis), zaś  pojęcia a1 …  an to człony podziału (membra divisionis).\n\nPrzykładowo: Układ pojęć „kobieta” i „mężczyzna” jest podziałem logicznym pojęcia „człowiek”, ponieważ dwa pierwsze pojęcia są podrzędne zakresowo względem trzeciego. Inaczej to wyrażając: każdy mężczyzna jest człowiekiem i każda kobieta jest człowiekiem, oraz zarazem nieprawda, że każdy człowiek jest mężczyzną i nieprawda, że każdy człowiek jest kobietą.\n\n\n== Warunki poprawności podziału logicznego ==\nAby dany układ pojęć był podziałem logicznym, musi być przeprowadzony:\n\nwedle jednego z dwóch tylko możliwych kryteriów podziału:\nukładu cech sprzecznych lub układu modyfikacji cechy,\noraz spełniać dwie grupy warunków:\ndotyczących jego struktury, tzw. warunków formalnych;\ndotyczących jego treści, tzw. warunków materialnych.\n\n\n=== Kryterium podziału ===\nPodziałem logicznym danego pojęcia nie jest dowolny układ pojęć względem tego pojęcia podrzędnych lecz układ takich pojęć, wyznaczony za pomocą  jednego z dwóch następujących kryteriów:\n\nodpowiedniego układu cech sprzecznych – cech a i nie-a – zwanego dychotomią platońską (inaczej: podziałem dwudzielnym lub podziałem dychotomicznym).\nPrzykładem podziału tego rodzaju może być podział liczb naturalnych na parzyste i nieparzyste.\nukładu modyfikacji danej cechy – zwanego podziałem wieloczłonowym\nmodyfikacją cechy a są cechy: a1, a2, ..., an.\nPrzykładem podziału tego rodzaju może być podział pojęcia \"nauczyciel\" w oparciu o kryterium przedmiotowo-dydaktyczne: nauczyciel języka polskiego, nauczyciel języka niemieckiego, nauczyciel matematyki, nauczyciel chemii, nauczyciel fizyki , nauczyciel…, itd.\n\n\n=== Formalne warunki poprawności podziału logicznego ===\nAby podział logiczny był poprawny spełniać musi cztery warunki:\n\n1 warunek jednoznaczności, który jest spełniony wtedy tylko, gdy podział jest przeprowadzony według jednej zasady – warunek ten zwany jest również warunkiem jedyności zasady;\nPrzykłady podziału nie przeprowadzonego wedle jednej zasady:\nLiteratura naukowa dzieli się na krótką i na złą;\nLudzie dzielą się na inteligentnych i takich, co słodzą kawę;\nSamochody dzielimy na osobowe, dostawcze, dostawczo-osobowe i pływające.\n2 warunek ekonomiczności, który spełniony jest gdy każda para jego członów pozostaje w zakresowym stosunku wykluczenia – warunek ten nazywamy również warunkiem rozłączności;\nPrzykład podziału gwałcącego warunek ekonomiczności:\nNauki dzielimy na matematyczne, przyrodnicze, społeczne, humanistyczne, inżynieryjne, medyczne i filozoficzne. (Błąd: filozoficzne zaliczane są do humanistycznych, a niekiedy humanistyczne utożsamiane są ze społecznymi).\n3 warunek zupełności, który jest spełniony wtedy tylko, gdy suma logiczna wszystkich jego członów jest zakresowo tożsama z całością dzieloną.\nPrzykład podziału gwałcącego warunek zupełności:\nZwierzęta dzielimy na futerkowe, opierzone, mające pancerz. (kontrprzykład  – ryby)\n4 warunek nasycenia oznaczający, iż każdy człon podziału musi zawierać jakiś element.\nPrzykład pogwałcenia zasady nasycenia:\nLudzi dzielimy na mających ponad trzy metry wzrostu i niższych.\n\n\n==== Wyższość podziału dychotomicznego nad wieloczłonowym ====\nZ przedstawionych wyżej rodzajów podziału – dychotomicznego i wieloczłonowego – ten pierwszy ma szczególne znaczenie, ponieważ zawsze spełnia on trzy formalne warunki poprawności. W każdym takim podziale pojęcia A na pojęcia a i nie-a występuje tylko jedna zasada, spełniony jest zatem warunek pierwszy, jednocześnie człony tego podziału tworzą parę pojęć sprzecznych  – wykluczają się – zatem są rozłączne, człony tego podziału również się dopełniają – ich suma logiczna jest zakresowo tożsama z całością dzieloną: a + ~a = A. Jedynym błędem formalnym na jaki narażone są podziały dychotomiczne jest groźba nienasycenia jednego z członów.\n\n\n=== Materialne warunki poprawności podziału logicznego ===\nPoprawność formalna podziału jest jego warunkiem koniecznym ale nie wystarczającym.  Niezbędnym jest jeszcze spełnienie\n\n1 warunku naturalności, który dotyczy głównie kryteriów podziałów. Kryteria te muszą być istotne ze względu na dany cel poznawczy.\nDla znakomitej większości pojęć opisujących rzeczywistość kulturową, a w szczególności dla pojęć otwartych cechą charakterystyczną ich desygnatów jest ich różnorodność.\nPrzykładowo, podział logiczny pojęcia „człowiek” przeprowadzać można według wielu kryteriów (płeć, wiek, kolor skóry, poziom inteligencji, wzrost, itp.)\nZgodnie z warunkiem naturalności, kiedy chcemy np. dokonać selekcji kandydatów na pracowników w firmie ochroniarskiej, za kryterium/kryteria takie uznamy przykładowo wiek, wykształcenie, czy sprawność fizyczną.\n\nKryterium mało istotnym byłby np. kolor owłosienia na stopach czy posiadanie piegów na plecach. Jednakże w innych przypadkach (np. szczególnych upodobań seksualnych) te dwie ostatnio wymienione cechy mogą mieć znaczenie istotne, w przeciwieństwie do cech wymienionych wcześniej.\nOprócz warunku naturalności, istotny jest jeszcze jeden:\n\n2 ograniczonej szczegółowości podziału, zgodnie z którym podział nie powinien być nadmiernie szczegółowy, ze względu na dany cel poznawczy.\n\n\n=== Podział logiczny, klasyfikacja i systematyka ===\nZ formalnego punktu widzenia podział logiczny, klasyfikacja i systematyka mają ze sobą wiele wspólnego, bowiem klasyfikacja jest po prostu bardziej złożonym podziałem logicznym, a systematyka bardziej złożoną klasyfikacją. Ze względu na tę własność zaproponować można następującą definicję:\n\nKlasyfikacja logiczna jest to układ przynajmniej dwóch różnych podziałów logicznych tego samego pojęcia.\n\n\n==== Odmiany klasyfikacji ====\nWyróżnia się trzy podstawowe: jednopoziomową, wielopoziomową oraz systematykę.\n\n\n===== Klasyfikacja jednopoziomowa =====\nKlasyfikację logiczną będącą pojedynczym podziałem logicznym nazywa się klasyfikacją jednopoziomową (jednopiętrową).\n\n\n===== Klasyfikacja wielopoziomowa =====\nKlasyfikację logiczną będącą układem przynajmniej dwóch podziałów logicznych nazywa się klasyfikacją wielopoziomową (wielopiętrową).\n\n\n===== Systematyka =====\nSystematyka jest to klasyfikacja wielopoziomowa, w której kolejność poziomów jest wyznaczana przez jedną, odpowiednio istotną, zasadę.  (Np. systematyki roślin i zwierząt).\n\n\n=== Podział logiczny idealny i podział logiczny realny ===\nPojęcia podziału logicznego idealnego i klasyfikacji idealnej odnoszą się do logiki formalnej, zaś pojęcia podziału realnego i klasyfikacji realnej do podziałów i klasyfikacji będących wynikami badań w zakresie nauk empirycznych. (W skrótowej formie, zamiennie w miejsce określeń  „podział logiczny idealny” i „podział logiczny realny” używa się też określeń „podział logiczny” i „podział realny”, i odpowiednio „klasyfikacja logiczna” i „klasyfikacja realna”.)\n\nZasadniczą różnicą pomiędzy nimi jest stosunek do trzech formalnych warunków poprawności logicznej podziału.\nPojęcie podziału logicznego idealnego traktuje każdy z tych warunków jako bezwzględnie istotny – bez spełnienia któregokolwiek z nich podział logiczny nie istnieje.\nZaś jeśli chodzi o podział realny, to bezwzględnie koniecznym jest jedynie warunek pierwszy, czyli warunek jedyności kryterium. Dwa pozostałe, rozłączności i zupełności, wymagane są w granicach faktycznej możliwości ich realizacji.\nPodziały i klasyfikacje realne stosowane są wszędzie tam, gdzie nie można spełnić warunków zupełności i rozłączności. Ma to miejsce szczególnie w tych dziedzinach, które badają i opisują rzeczywistość a nie dzieje minione.\n\nPrzykładowo, ponieważ znane są wszystkie pisma Augusta Comte’a można na ich podstawie zrekonstruować podział logiczny pojęcia socjologia (tak jak ją Comte widział), i wszystkie trzy formalne warunki podziału będą tu spełnione.\nNie można jednak zaproponować współcześnie podziału logicznego pojęcia socjologia, bowiem wyłaniają się w jej ramach nowe gałęzie, specjalności i subspecjalności. To, co wczoraj byłoby uznane za podział wyczerpujący, jutro takim może nie być.\n\n\n==== Klasyfikacja realna ====\nPowyższe uwagi pozwalają na wprowadzenie definicji klasyfikacji realnej. Oto ona:\n\nKlasyfikacja realna jest to bądź realny podział logiczny, bądź odpowiedni układ przynajmniej dwóch różnych realnych podziałów logicznych tego samego pojęcia.\n\n\n=== Podział logiczny a partycja ===\nNie jest ani podziałem logicznym, ani podziałem realnym wymienienie elementów z jakich składa się przedmiot („partycja przedmiotu”).\n\nPrzykłady partycji, a nie podziałów logicznych:\nPies policyjny składa się ze smyczy wiodącej, obroży okalającej i psa właściwego.\nStół składa się z nóg i z blatu.\n\n\n== Bibliografia ==\nKazimierz Ajdukiewicz: Logika pragmatyczna. Warszawa: PWN, 1962. Brak numerów stron w książce\nTadeusz Kotarbiński: Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, 1961. Brak numerów stron w książce\nTadeusz Kotarbiński: Kurs logiki dla prawników. Warszawa: Gebethner i Wolf, 1951. Brak numerów stron w książce\nTadeusz Kwiatkowski: Wykłady i szkice z logiki ogólnej. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2002. Brak numerów stron w książce\nNarcyz Łubnicki: Nauka poprawnego myślenia. Warszawa: PWN, 1963. Brak numerów stron w książce\nWitold Marciszewski: (red.) Mała encyklopedia logiki. Wrocław – Warszawa – Kraków, Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, 1988. Brak numerów stron w książce\nJacek Juliusz Jadacki: Spór o granice języka. Warszawa Semper 2002.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pojęcie\n\nPojęcie – abstrakcyjny, myślowy odpowiednik przedmiotu. Po zdefiniowaniu pojęcie staje się terminem.\nW logice niesie znaczenie nazwy ogólnej. W psychologii jest umysłową reprezentacją obiektów i zjawisk. W językoznawstwie pojęcie można utożsamiać z elementem znaczonym znaku językowego.\n\n\n== Filozofia ==\nImmanuel Kant podzielił pojęcia na aprioryczne (wytwory intelektu) i aposterioryczne (powstałe poprzez abstrahowanie z doświadczenia).\nPeter Unger stworzył termin pojęcia granicznego.\n\n\n== Psychologia ==\nTworzenie pojęć jest podstawową funkcją postrzegania i myślenia. Pojęcia pozwalają systematyzować naszą wiedzę o świecie.\nDwa podstawowe typy pojęć: \n\nPojęcia klasyczne (matrycowe, arystotelesowskie) – o ostrych granicach, oparte na ścisłej definicji zawierającej warunki konieczne i wystarczające, by dany obiekt mógł być uznany za reprezentanta danej kategorii;\nPojęcia naturalne (rozmyte) – zamiast na definicji i warunkach koniecznych i wystarczających, oparte na podobieństwie do przechowywanych w pamięci \"typowych\" egzemplarzach.\nzapewniają ekonomiczne funkcjonowanie poznawcze,\npozwalają rozumieć i wyjaśniać rzeczywistość,\npozwalają na manipulacje na reprezentacjach przedmiotów a nie na samych przedmiotach,\numożliwiają komunikację.\n\n\n== Kognitywistyka ==\nPodstawowa struktura poznawcza reprezentująca uogólnioną klasę obiektów.\n\n\n== Bibliografia ==\n\nTomasz Maruszewski, Psychologia poznania. Wyd. 2 rozsz., GWP, Gdańsk 2001, ss. 428. ISBN 83-87957-51-8\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Marek Jakubiec, Pojęcie, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 2 listopada 2019 [dostęp 2024-10-12].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polisylogizm\n\nPolisylogizm – układ kolejno następujących po sobie sylogizmów, taki że wniosek poprzedniego sylogizmu jest jedną z przesłanek kolejnego sylogizmu. \nNa przykład: \n\n\n== Bibliografia ==\nWitold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, wyd. 2 rozszerzone, Wrocław, Ossolineum, 1988 (1sze wyd. 1970) ISBN 83-04-01327-4\n\n\n== Zobacz też ==\nEpichejremat\nKwadrat logiczny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Poprzednik\n\nPoprzednik – w rachunku zdań pierwszy (w kolejności zapisu lub odczytywania) argument implikacji, w zapisie typu \n  \n    \n      \n        p\n        →\n        q\n      \n    \n    {\\displaystyle p\\to q}\n  \n oznaczany symbolem \n  \n    \n      \n        p\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle p.}\n  \n Np. w zdaniu „Jeżeli pada deszcz, to na niebie są chmury” poprzednikiem jest zdanie „pada deszcz”. Drugi z argumentów implikacji nazywamy następnikiem.\n\n\n== Bibliografia ==\nWitold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, Ossolineum 1988.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Porządek\n\nPorządek (gr. táksis, łac. ordo, nowołac. ordinatio) – wieloznaczny termin stosowany jako termin specjalny w logice, matematyce, metafizyce i w filozofii przyrody. Jako termin niespecjalny posiada funkcje wartościujące i ekspresywne. \nW matematyce i logice porządek to relacja dwuczłonowa jednego zbioru, zwykle spełniająca aksjomaty porządku liniowego lub przynajmniej częściowego porządku. W teorii systemów porządek to stan dowolnego zbioru, na którym określone są relacje należące do jakiegoś systemu/zbioru relacji. \nW metafizyce porządek to jedność w wielości, czyli taki układ bytów, który daje się ująć intelektualnie.\nW filozofii przyrody przez porządek rozumie się porządek natury, czyli to, że w przyrodzie zachodzi dająca się ująć w prawa regularność.\nW funkcji wartościującej termin „porządek” służy zaakcentowaniu szczególnej doniosłości tego, co się tym terminem określa (np. „porządek łaski”, „porządek natury”). To znaczenie terminu „porządek” pokrywa się szczególnie często ze znaczeniem terminu „ład” – przez „ład” rozumie się najczęściej porządek jako szczególnie wysoki stopień wewnętrznej harmonii, jedności, dobra.\nFunkcje ekspresywne terminu „porządek” są bardzo rozmaite – częsta przy jego użyciu jest np. intencja ironiczna, w szczególności w odniesieniu do „porządku społecznego”.\n\n\n== Bibliografia ==\nAntoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Warszawa 2000", "source": "wikipedia"}
{"text": "Presupozycja\n\nPresupozycja – w logice sąd, który musi być prawdziwy, żeby jakiemuś zdaniu można było przypisać wartość logiczną (prawdę albo fałsz). Innymi słowy, presupozycja to wniosek wynikający zarówno ze zdania, jak i z jego negacji. Np. presupozycją zarówno zdania „Obecny król Francji jest łysy”, jak i zdania „Obecny król Francji nie jest łysy” jest: „Francja ma obecnie króla”.\nNajczęściej występujące presupozycje to sądy egzystencjalne presuponowane przez zdania zawierające deskrypcje określone, tj. nazwy typu „najdłuższa rzeka świata”, „ulubiony film Stefana”. Np. presupozycją zdania „Andrzej nie pamięta nazwy najdłuższej rzeki świata” jest: „Istnieje najdłuższa rzeka świata”, lub też: „Istnieje Andrzej”.\nPresupozycje pojawiają się też często w wyniku użycia tzw. wyrażeń faktywnych, takich jak „wiedzieć, że...”, „cieszyć się, że...”, „martwić się, że...”. Np. presupozycją zdania „Anna cieszy się, że dostała prezent”, jest: „Anna dostała prezent”.\nW języku potocznym presupozycje to sensy wyrażeń, które nie są przedstawiane w pełni i zawierają w sobie ukryte myśli (założenia). Przykładem może być zdanie „Oficjalne źródła podają...”, w tym zdaniu ukrytą sugestią jest to, iż poza oficjalnymi źródłami istnieją nieoficjalne. W zdaniu „szukamy porozumienia”, mamy presupozycję, że jeszcze „nie ma porozumienia”, w zdaniu „czy wolałby pan spotkać się ze mną w środę czy w czwartek” mamy supozycję, że „pan chciałby się ze mną spotkać”. Presupozycje nie zawsze są wypowiadane i odbierane świadomie.\nCzęsto też presupozycja jest używana w celu przemycenia do świadomości odbiorcy pewnych faktów, które nie są prawdziwe. Np. pytanie „kiedy przestał pan bić żonę?” zakłada, że osoba pytana biła żonę. Tego typu pytania realnie wpływają na odbieranie rzeczywistości przez rozmówcę i mogą powodować zmiany w tym odbiorze.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nUżycie presupozycji jako werbalnego środka wywierania wpływu - artykuł na stronach racjonalisty.pl\n\n\n== Bibliografia ==\nStephen C. Levinson (2010): Pragmatyka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, tłumaczenie: Tadeusz Ciecierski, Katarzyna Stachowicz", "source": "wikipedia"}
{"text": "Przekonanie\n\nPrzekonanie – sąd, zdanie oparte na przeświadczeniu o prawdziwości, słuszności czegoś. \n\nZ pojęciem przekonania wiążą się następujące terminy:\n\nekspansja przekonań – dołączenie nowych przekonań do już posiadanych,\nkontrakcja przekonań – odrzucenie przekonania,\nrewizja przekonań – odrzucenie przekonania i dołączenie przekonania przeciwnego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Bartosz Janik, Przekonania, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 5 stycznia 2020 [dostęp 2024-10-12].\n Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-08-11]:\n\nEricE. Schwitzgebel EricE., Belief, 24 marca 2015 .\nAndrewA. Chignell AndrewA., The Ethics of Belief, 5 marca 2018 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Przesłanka\n\nPrzesłanka – zdanie logiczne, będące podstawowym elementem procesu poznania, oznaczające odniesienie, na podstawie którego uznaje się inne zdania za prawdziwe, w ramach rozpoczętego procesu wnioskowania. Termin ten określa także zdania prawdziwe, będące wynikiem procesu wnioskowania, zakończonego wnioskiem lub konkluzją. Przesłanki mogą być wyraźne lub jedynie entymematyczne, zatrzymane w umyśle (gr. en thymo). Wnioskowania nawiązują często do stosunku wynikania między zdaniami.\nPrzesłanka nie jest tym samym co racja, a wniosek to nie to samo co następstwo. W przypadku obiektywnego stosunku wynikania ujawnia się następstwo racji, przy czym należy pamiętać, że prawdziwość następstwa nie przesądza o prawdziwości racji. W przypadku subiektywnym zaś mamy do czynienia z przesłanką i jej wnioskiem (konkluzją), ale stanowiące elementy „czyjegoś rozumowania” w pewnej chwili. \nZdanie „A” jest racją zdania „B”, zaś zdanie „B” jest następstwem zdania „A” wtedy, gdy prawdziwość zdania „A” jest gwarancją prawdziwości zdania „B”. \nZdanie stanowiące podstawę do uznania (wyprowadzenia) innego zdania nazywa się przesłanką rozumowania, a zdanie uznane (wyprowadzone) na podstawie przesłanki rozumowania nazywa się konkluzją (wnioskiem) rozumowania (wyprowadzania).\nUkład przynajmniej dwóch zdań powiązanych ze sobą jako przesłanki i konkluzje, racje i następstwa nazywany jest rozumowaniem w sensie logicznym. \n\n\n== Bibliografia ==\nTadeusz Kwiatkowski, Logika ogólna, Wyd. UMCS, Lublin 1995\nZygmunt Ziembiński, Logika praktyczna, Wyd. PWN, Warszawa 2012", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pytania dopełnienia\n\nPytanie dopełnienia – jedno z pytań, na które podziału dokonał Kazimierz Ajdukiewicz w podręczniku logiki pod tytułem Logika Pragmatyczna (1965). Klasyfikuje tam zdania pytajne ze względu na ich budowę. Podział wyróżnia pytania rozstrzygnięcia oraz pytania dopełnienia. Pytania dopełnienia są to wszystkie inne zdania pytajne niż zdania rozstrzygnięcia. Ze względu na niewystarczającą ilość informacji zawartych w pytaniu, bądź sposób w jaki postawiono pytanie, nie można na nie udzielić jednoznacznej odpowiedzi 'tak', lub 'nie'. Pytanie dopełnienia oparte na powyższej definicji może wyglądać w ten sposób:\"Kto odkrył Amerykę?\". Zamieniając partykułę pytajną \"kto\" na zmienną nazwową i poprzedzając otrzymane zdanie oznajmiające partykułą pytajną \"czy\", uzyskamy schemat pytania rozstrzygnięcia.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPytania i zdania pytajne., [w:] KazimierzK. Ajdukiewicz KazimierzK., Logika Pragmatyczna, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965, s. 88 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pytanie rozstrzygnięcia\n\nPytanie rozstrzygnięcia – jedno z pytań, na które podziału dokonał Kazimierz Ajdukiewicz w podręczniku logiki pod tytułem Logika Pragmatyczna (1965). Klasyfikuje tam zdania pytajne ze względu na ich budowę. Podział wyróżnia pytania rozstrzygnięcia oraz pytania dopełnienia. Pytania rozstrzygnięcia zbudowane są ze zdania oznajmiającego, sprecyzowanego, poprzedzonego partykułą pytajną \"czy\". Istnieją tylko dwie, sprzeczne ze sobą możliwości odpowiedzenia na pytania rozstrzygnięcia: 'tak' lub 'nie'.\n\nPrzykład: \"\"Czy dziecko w wieku 3 lat jest zdolne do myślenia abstrakcyjnego?\". W odpowiedzi na to pytanie należy wybrać jedyną prawdziwą z dwóch alternatyw: \"tak, dziecko w wieku 3 lat jest zdolne do myślenia abstrakcyjnego\", \"nie dziecko w wieku 3 lat nie jest zdolne do myślenia abstrakcyjnego\".\nRozpisując pytanie rozstrzygnięcia na zdania oznajmiające, które są jednocześnie możliwymi odpowiedziami, otrzymujemy zdania, które są prawdziwe, bądź fałszywe w sensie logicznym.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPytania i zdania pytajne, [w:] KazimierzK. Ajdukiewicz KazimierzK., Logika Pragmatyczna, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965, s. 88 .\nProblemy badawcze i hipotezy badawcze, [w:] JerzyJ. Brzeziński JerzyJ., Metodologia Badań Psychologicznych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, s. 216-219 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Regressus ad infinitum\n\nRegressus ad infinitum (łac. cofanie się w nieskończoność, regres w nieskończoność) – nieskończony łańcuch wiodących wstecz kroków myślowych związanych z definiowaniem, uzasadnianiem lub rozumowaniem. Klasycznym przykładem regressus ad infinitum jest wyjaśnianie znaczenia pojęć. Aby wyjaśnić znaczenie pojęcia dom, można je opisać innymi pojęciami, lecz i te pojęcia należy wyjaśnić, a dokonuje się tego za pomocą innych pojęć, które znów należy wyjaśnić i tak w nieskończoność. Oznaczałoby to, że nigdy nie da się efektywnie żadnego pojęcia zdefiniować. Dlatego też zakłada się, że kresem procesu jest zdefiniowanie pojęcia dom poprzez definicję ostensywną (deiktyczną), a więc poprzez wskazanie: \"To oto jest dom\".\nKoncepcje i argumenty, których konsekwencją jest wystąpienie regresu w nieskończoność, traktuje się zazwyczaj jako błędne. Znanym przykładem argumentu z regresu jest zarzut Arystotelesa przeciwko platońskiej teorii idei („trzeci człowiek”).\n\n\n== Zobacz też ==\ntrylemat Agryppy\nżółwie aż do końca\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRossR. Cameron RossR., Infinite Regress Arguments, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 3 sierpnia 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-06]  (ang.).  (Argumenty z nieskończonego regresu)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Reguła podstawiania\n\nReguła podstawiania, prawo Leibniza – jedno z kryteriów ekstensjonalności.\nMówi ona o pewnej właściwości różnych wyrażeń odnoszących się do tej samej rzeczy.\nMianowicie: z przesłanek x = y i A(x) wynika konkluzja: A(y).\nOznacza to, że jeżeli obiekty x i y są tożsame (oznaczają to samo, posiadają ten sam zbiór desygnatów) i obiektowi x przysługuje pewna właściwość A (x ma cechę A), to ta sama właściwość przysługuje również y (y ma cechę A). Inaczej mówiąc, jeżeli pewne zdanie jest prawdziwe dla pewnego wyrażenia i jeżeli zmienimy w nim to wyrażenie na inne wyrażenie określające tę samą rzecz (dokonamy podstawienia), to prawdziwość rozpatrywanego zdania nie ulegnie zmianie. W takim przypadku o wyrażeniu można powiedzieć, że jest ekstensjonalne z uwagi na podstawialność.\nPrzykład:\n\nRozpatrywane zdanie: Bolesław I Chrobry zmarł w 1025 r.\nPodstawienie odbywa się na zasadzie tożsamości: Bolesław Chrobry to pierwszy król Polski.\nZdanie otrzymane dzięki podstawieniu: Pierwszy król Polski zmarł w 1025 r.\nPonieważ zdanie (1) jest prawdziwe i zdanie (3) również jest prawdziwe, kryterium zostało spełnione\nJednak nie zawsze się tak dzieje. Niekiedy spotyka się zdania niespełniające tego kryterium – są to zdania intensjonalne.\nPrzykład:\n\nRozpatrywane zdanie: Jan wie, że Bolesław Chrobry zmarł w 1025 r.\nPodstawienie odbywa się na zasadzie tożsamości: Bolesław Chrobry to pierwszy król Polski.\nZdanie otrzymane dzięki podstawieniu: Jan wie, że pierwszy król Polski zmarł w 1025 r.\nZdanie (1) jest prawdziwe, ale Jan może, znając datę śmierci Chrobrego, nie wiedzieć, że był on pierwszym królem Polski. Nie będzie wtedy znał daty śmierci tego króla. Kryterium nie zostanie wtedy spełnione.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Reguła wnioskowania\n\nNiech \n  \n    \n      \n        E\n      \n    \n    {\\displaystyle E}\n  \n będzie dowolnym zbiorem.\nRegułą wnioskowania w \n  \n    \n      \n        E\n      \n    \n    {\\displaystyle E}\n  \n jest dowolna relacja \n  \n    \n      \n        r\n        ⊆\n        ℘\n        (\n        E\n        )\n        ×\n        E\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle r\\subseteq \\wp (E)\\times E,}\n  \n dla której \n  \n    \n      \n        ∅\n        ∉\n        \n          \n            dm\n          \n        \n        (\n        r\n        )\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle \\emptyset \\not \\in {\\textrm {dm}}(r).}\n  \n\nJeśli \n  \n    \n      \n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle r}\n  \n jest regułą wnioskowania w \n  \n    \n      \n        E\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle E,}\n  \n to \n  \n    \n      \n        ⟨\n        Π\n        ,\n        e\n        ⟩\n        ∈\n        r\n      \n    \n    {\\displaystyle \\langle \\Pi ,e\\rangle \\in r}\n  \n nazywamy sekwentem tej reguły. Zbiór \n  \n    \n      \n        Π\n      \n    \n    {\\displaystyle \\Pi }\n  \n nazywamy zbiorem przesłanek tego sekwentu, a \n  \n    \n      \n        e\n      \n    \n    {\\displaystyle e}\n  \n jego wnioskiem.\nReguła jest finitarna, jeśli przesłanki jej sekwentów są zawsze skończone.\n\n\n== Zobacz też ==\ndowód w systemie formalnym\nsystem formalny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Reguły aksjomatyczne\n\nReguły aksjomatyczne - reguły wyróżniające zdania języka jako tezy niezależnie od wartości logicznej jakichkolwiek innych zdań wchodzących w skład tegoż języka. Ich przeciwieństwem są reguły inferencyjne.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rozmaitość (logika tradycyjna)\n\nRozmaitość, różnorodność (gr. heterotes, łac. diversitas) – pojęcie z zakresu logiki tradycyjnej (zob. „różnica” w logice). Rozmaitość to nietożsamość rodzajów. Pojęcie rozmaitości odpowiada pojęciom różnicy gatunkowej, która jest nietożsamością gatunków, oraz odrębności, która jest nietożsamością jednostek.\n\n\n== Zobacz też ==\nkonwencja o różnorodności biologicznej\nróżnorodność biologiczna\nróżnorodność genetyczna\nzróżnicowanie etniczne\nzróżnicowanie społeczne\n\n\n== Bibliografia ==\nAntoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000", "source": "wikipedia"}
{"text": "Różnica (logika)\n\nRóżnica w logice tradycyjnej (łac. differentio – różnica, rozmaitość) – cecha przedmiotu a porównywanego z przedmiotem b, że przedmiot b cechy tej nie posiada. Logika tradycyjna dzieliła tak rozumiane różnice na różnice jakościowe i różnice ilościowe. Pojęciu różnicy przeciwstawia się pojęcia podobieństwa (w sensie logicznym; dwa przedmioty podobne są identyczne pod pewnymi względami), tożsamości i identyczności. \nOd tak rozumianej różnicy odróżnić należy różnicę gatunkową (differentio specifica).\n\n\n== Bibliografia ==\nAntoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sąd (logika)\n\nSąd w sensie logicznym (często w krótkiej formie: sąd) – znaczenie zdania w sensie logicznym. Ten sam sąd odpowiada różnym zdaniom mającym to samo znaczenie logiczne (np. zdaniom wypowiedzianym w różnych językach). Od sądów w sensie logicznym odróżnia się sądy w sensie psychologicznym, stanowiące przeżycia odpowiadające sądom w sensie logicznym. Sądy w sensie logicznym można też określić odmiennie - nie jako znaczenia zdań wyrażające pewne przeżycia, ale jako to, co wspólne pewnym klasom sądów w sensie psychologicznym.\nSądom w sensie logicznym przysługuje cecha prawdziwości lub fałszywości, podobnie jak zdaniom. Prawdziwy jest sąd będący znaczeniem zdania prawdziwego, fałszywy zaś sąd będący znaczeniem zdania fałszywego. \n\n\n== Bibliografia ==\nZdanie i sąd. W: Kazimierz Ajdukiewicz: Zarys logiki. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1957, s. 12–14.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMatthewM. McGrath MatthewM., DevinD. Frank DevinD., Propositions, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 25 stycznia 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-25]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Schemat wnioskowania\n\nSchemat wnioskowania, schemat inferencyjny – układ wyrażeń powstający z wnioskowania przez zastąpienie w nim przesłanek i wniosku zmiennymi zdaniowymi. Schemat wnioskowania można zdefiniować ściślej jako parę uporządkowaną o postaci <X, B>, gdzie X jest dowolnym niepustym i skończonym zbiorem formuł zdaniowych, a B formułą zdaniową. Elementy zbioru X nazywamy schematami przesłanek, a formułę zdaniową B schematem wniosku.\nKażdy schemat wnioskowania jest więc parą o postaci <{A1, A2, ..., Ak}, B>. W praktyce schematy wnioskowania zapisuje się w postaci\n\nlub\n\n\n== Główne rodzaje schematów wnioskowań ==\nSchematy wnioskowania dzielą się na grupy odpowiadające rodzajom wnioskowań - np. schematy wnioskowania dedukcyjnego, schematy wnioskowania indukcyjnego. \nNiezawodny schemat wnioskowania to taki schemat wnioskowania, że każdy układ wartości zmiennych spełniający każdą jego przesłankę spełnia także jego wniosek - czyli taki schemat wnioskowania, w którym od prawdziwych przesłanek dojść można wyłącznie do prawdziwego wniosku.\nSchemat wnioskowania, w którym nie występują żadne inne stałe niż stałe logiczne, to formalny schemat wnioskowania.\n\n\n== Schematy wnioskowania a twierdzenia logiczne ==\nSchemat wnioskowania jest układem kilku odrębnych zdań, podczas gdy twierdzenia logiczne jest jednym zdaniem utworzonym ze zdań prostszych przy pomocy spójników. Schemat wnioskowania można przekształcić w twierdzenie logiczne łącząc przesłanki ze sobą spójnikiem koniunkcji, a przesłanki z wnioskiem spójnikiem implikacji.\nJedynie niezawodne schematy wnioskowania przekształcić można w tautologie.\n\n\n== Schematy wnioskowania a reguły wnioskowania ==\nSchemat wnioskowania stosowane są jako sposoby zapisu reguł wnioskowania (reguł dedukcyjnych). Zapis nad kreską czyta się wtedy: \"jeśli uznaje się za prawdziwe zdania o takiej a takiej budowie\", zapis pod kreską czyta się wtedy: \"to wolno uznać za prawdziwe zdania o takiej a takiej budowie\".", "source": "wikipedia"}
{"text": "Soryt (logika)\n\nSoryt – łańcuch skróconych sylogizmów, w którym wyniki rozumowania z wcześniejszych sylogizmów stanowią podstawę do wyprowadzenia dalszych sylogizmów. \n\n\n== Bibliografia ==\nsoryt. [w:] Słownik języka polskiego [on-line]. PWN. [dostęp 2018-12-02].\nWładysław Kopaliński: soryt. [w:] Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. slownik-online.pl. [dostęp 2013-10-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-05)].\nTadeusz Kwiatkowski, Logika ogólna, Wyd. UMCS, Lublin 1995", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sprzeczność (kwadrat logiczny)\n\nSprzeczność – jedna z relacji logicznych kwadratu logicznego, jakie zachodzą między zdaniami. Zdania są sprzeczne, jeśli jedno jest bezpośrednią negacją drugiego. Z dwóch zdań sprzecznych jedno musi być prawdziwe, a drugie fałszywe. Odróżnia to sprzeczność od innej wartości logicznej - przeciwstawności.\nNp.: Dzisiaj jest 12 listopada i Dzisiaj nie jest 12 listopada.\nTymczasem zdania przeciwstawne nie są swoją prostą negacją, choć czasami pozornie na taką wyglądają i dlatego mogą być oba jednocześnie fałszywe, ale nie mogą być jednocześnie prawdziwe.\nNp.: Każdy człowiek jest mężczyzną i Żaden człowiek nie jest mężczyzną. Oba te zdania są fałszywe.\n\n\n== Zobacz też ==\nzasada sprzeczności\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nLaurence R.L.R. Horn Laurence R.L.R., Contradiction, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 27 sierpnia 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-31]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stan rzeczy\n\nStan rzeczy – zbiór informacji o stanie faktycznym bytu, oraz jego stosunku względem jego otoczenia, będący treścią danych o sposobie istnienia danego bytu, jego formie, rodzaju, cechach, rolach i relacjach z innymi bytami i całym otaczającym je środowiskiem.\nStan rzeczy stanowi także odniesienie przedmiotowe, znane logice jako korelat semantyczny zdania sensownego, które może być zarówno zdaniem prawdziwym, jak i fałszywym. Stan rzeczy, mający miejsce w rzeczywistości określonego uniwersum, znany jest w filozofii i logice jako fakt.\nStan rzeczy może polegać na tym, że:\n\nokreślony przedmiot P w danym przedziale czasu ma pewną własność W,\nmiędzy danymi obiektami zachodzi określona relacja,\nzachodzi pewne zdarzenie,\nma miejsce pewien proces.\nWypowiedź, w której stwierdza się (prawdziwie lub fałszywie) określony stan rzeczy, jest zdaniem w sensie logiki.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMarkM. Textor MarkM., States of Affairs, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 6 października 2016, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-16]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sylogizm\n\nSylogizm (z stgr. συλλογισμός – konkluzja, wniosek) – schemat wnioskowania na podstawie dwóch przesłanek, które zawierają wspólny element, a każdy element wniosku zawarty jest w dokładnie jednej przesłance.\n\n\n== Sylogizm Arystotelesa ==\nSylogizm wywodzi się z prac Arystotelesa, który jako pierwszy podał jego przykład, znany właśnie jako sylogizm Arystotelesa. Jego sformułowanie uważane jest za początek klasycznej logiki. Najczęściej przywoływany jest w postaci:\n\nJeżeli każdy M jest P oraz każdy P jest S, to każdy M jest S.\nPrzytoczone powyżej zdanie jest prawdziwe niezależnie od tego, czy za każdy M jest P lub każdy P jest S podstawimy prawdę czy fałsz. Np. jeżeli powiemy: Jeżeli każdy człowiek jest drzewem i każde drzewo jest rośliną, to każdy człowiek jest rośliną, całość będzie zdaniem prawdziwym, pomimo że np. przesłanka każdy człowiek jest drzewem jest fałszywa.\n\n\n== Przykłady ==\n\nPoniżej zaprezentowano schematy figur sylogistycznych różnych trybów. Przykładowo tryb „Barbara” zgodnie ze schematem mówi, że „Każde M jest P, każde S jest M, więc każde S jest P”. Należy więc wyjaśnić, dlaczego jest zapisywany w takiej formie. Jak stwierdził Oktawian Nawrot, „sylogistyka, zwana również tradycyjną logiką nazw, tradycyjnym rachunkiem nazw lub tradycyjną logiką zdań kategorycznych, jest najstarszym systemem logicznym, za twórcę którego uważa się Arystotelesa. System ten na przestrzeni wieków nie uległ znaczącym zmianom”. Ułatwia to tym samym zrozumienie i układanie sylogizmów.\nSylogistyka to teoria związków zachodzących między tzw. zdaniami kategorycznymi, to znaczy zdaniami o budowie podmiotowo-orzecznikowej. Każde zdanie winno zawierać podmiot i orzecznik. W tradycyjnej logice zdań wyróżnia się cztery takie zdania, które są obrazowane następującymi symbolami:\n\nS a P\nS e P\nS i P\nS o P\nS to podmiot (od łac. subiectum), P to orzecznik (łac. predicatum). W miejsce S i P należy podstawiać w sylogistyce nazwy niepuste, czyli takie, które posiadają jakieś desygnaty. Zaś symbole „a”, „e”, „i”, „o”, to stałe logiczne, za pomocą których zdania są konstruowane. Stałe „a” oraz „i” oznaczają zdania twierdzące. Ich literowe oznaczenia pochodzą od łacińskiego affirmo – twierdzę. Stałe „e” oraz „o” określają zdania przeczące, ich oznaczenia pochodzą od nego – przeczę.\nNazwy w zdaniu pełnią w sylogistyce rolę terminów (łac. terminus). Powinny być to nazwy niepuste, tj. posiadające realnie istniejące desygnaty.\nZatem zdanie „M a P” będzie zdaniem kategorycznym twierdzącym. Odczytuje się je jako „Każde M jest P”. Jeśli w miejsce M i P wstawimy nazwy niepuste, np. „wikipedystka” i „kobieta”, to otrzymamy „Każda wikipedystka jest kobietą”. Używając stałej „i”, ułożymy zdanie „P i M”, które będzie oznaczało „Niektóre wikipedystki są kobietami”. W trybach sylogistycznych ważne jest prześledzenie, jak zachodzą na siebie zakresy nazwowe poszczególnych nazw, w tym przypadku kobiet i wikipedystek.\nTerminy również pełnią specjalne funkcje. S to termin mniejszy (terminus minor), P to termin większy (terminus maius), M to termin średni (terminus medius). Sylogizm jest zbudowany hierarchicznie: u góry przesłanka większa (z terminem P), poniżej jest przesłanka mniejsza (z terminem S), a pod kreską wniosek. Sylogizmy układają się w figury i tryby, zależnie od położenia terminów. Wyróżnia się cztery podstawowe figury (I, II, III, IV), które różnią się położeniem terminu średniego „M”. Dla każdej z figur można zbudować 64 tryby, przesuwając termin średni i manipulując stałymi (a, e, i, o). Łącznie więc można otrzymać 256 trybów. Jednakże tylko część z nich jest trybami logicznie poprawnymi (tj. słusznymi). Dlatego też sprowadzono je do 24 trybów słusznych, po sześć w obrębie każdej z figur.\nTryb „Barbara” zalicza się do trybów słusznych I figury. Powstaje według schematu:\n\n    \n\nObrazuje to schemat:\n\n    \n\nTermin „M” występuje w przesłankach, ale nie we wniosku. Przesłanka większa jest zapisywana jako pierwsza (najwyżej). Poniżej umieszcza się przesłankę mniejszą. Dlatego też sylogizm oznacza, jak już wyżej wspomniano: „Każde M jest P, każde S jest M, więc każde S jest P”. Ten tryb nazywany jest „Barbara”, ponieważ składa się z trzech stałych „a”. W średniowieczu dla ułatwienia zapamiętania trybów ułożono wierszyk:\n\nBarbara, Celarent, Darii, Ferio que prioris;\nCesare, Camestres, Festino, Baroco sedundae;\ntertia Darapti, Disamis, Datisi, Felapton;\nBocardo, Ferison habet; quarta insuper addit\nBamalip, Camenes, Dimatis, Fesapo, Fresison.\nPozostałe tryby przedstawione są w tabeli poniżej, ułożone przy pomocy diagramów Venna, zgodnie z figurami:\n\n\n== Zobacz też ==\n\n∴\nantylogizm\nkwadrat logiczny\nlogika prawnicza\nteoria nazw\nparalogizm\nsylogizm prawniczy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Wojciech Golonka, Sylogizm i dialektyka, Instytut Dziedzictwa Europejskiego Andegavenum, YouTube, 22 grudnia 2024 [dostęp 2025-01-28].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sztywny desygnator\n\nSztywny desygnator – w logice modalnej termin, który desygnuje (odnosi się do, wyróżnia) ten sam obiekt we wszystkich możliwych światach, w których ten obiekt istnieje. Wyrażenie to zdefiniował po raz pierwszy Saul Kripke w książce „Naming and Necessity”. Kripke uważa, że imiona są sztywnymi desygnatorami.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSaul Kripke: Naming and Necessity. Blackwell Publishing, 1981.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nJosephJ. LaPorte JosephJ., Rigid Designators, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 11 lutego 2016, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-17]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Świat możliwy\n\nŚwiat możliwy – w logice i metafizyce modalnej sposób, w jaki rzeczy mogłyby wyglądać. Dokładniej: możliwy świat to kompletny, czy maksymalny możliwy stan rzeczy, gdzie kompletność można zdefiniować w następujący sposób: powiedzmy, że stan rzeczy S zawiera stan rzeczy S' jeśli (logicznie) niemożliwe jest, żeby S zachodził, a S' nie zachodził. I powiedzmy, że stan rzeczy S wyklucza stan rzeczy S' jeśli (logicznie) niemożliwe żeby zarówno S jak i S' zachodziły. Wtedy pewien stan rzeczy S jest kompletny wtedy i tylko wtedy, gdy dla każdego możliwego stanu rzeczy S', S zawiera S' lub S wyklucza S'.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAlvin Plantinga: The Nature of Necessity. Oxford University Press, 1974.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-09-01]:\n\nChristopherCh. Menzel ChristopherCh., Possible Worlds, 8 lutego 2016 .\nFrancescoF. Berto FrancescoF., Impossible Worlds, 31 sierpnia 2018 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tautologia (logika)\n\nTautologia (wywodzi się od greckich słów ταὐτός tautós „ten sam” i λόγος lógos „mowa”) – wyrażenie, które jest zawsze prawdziwe. \nW logicznym znaczeniu zostało użyte po raz pierwszy przez Ludwika Wittgensteina (Tractatus logico-philosophicus 1922).\nTak rozumianymi tautologiami są wszystkie prawa klasycznego rachunku zdań i rachunku kwantyfikatorów. Rozumie się przez nie:\n\nDefinicja tautologii w klasycznym rachunku zdań przedstawia się następująco: Wyrażenie W jest tautologią klasycznego rachunku zdań, wtedy i tylko wtedy, gdy przy każdym podstawieniu stałych za zmienne przechodzi w zdanie prawdziwe.\nDefinicja tautologii w rachunku kwantyfikatorów przedstawia się następująco: Zdanie z zawierające predykaty P1, P2, …, Pn, jest tautologią rachunku kwantyfikatorów wtedy i tylko wtedy, gdy jest prawdziwe w każdej niepustej dziedzinie przy dowolnym rozumieniu symboli P1, P2, …, Pn, jako wyrażeń odnoszących się do pewnych własności lub relacji a priori danej dziedziny.\nDefinicja tautologii w rachunku kwantyfikatorów przy użyciu interpretacji: Formuła zdaniowa A języka L jest tautologią wtedy i tylko wtedy, gdy formuła zdaniowa A jest prawdziwa przy każdej interpretacji języka L.\nTautologie logiczne są to zdania a priori analityczne – niezależne od doświadczenia (konieczne i powszechne). Tautologie potoczne – wypowiadające to tylko, co zawarte jest w podmiocie gramatycznym zdania, objaśniają (przekładają) tylko wiedzę już w nim zawartą – orzecznik jest przekładem podmiotu – np. „Trójkąt ma trzy kąty”, „Trójkąt jest figurą geometryczną” (bo definicja – np. „Trójkąt to figura geometryczna płaska, o trzech kątach”). Ich przeciwieństwem są zdania a posteriori syntetyczne – uzyskane na podstawie doświadczenia, wypowiadające w orzeczniku coś, co nie jest zawarte w podmiocie zdania, rozszerzają wiedzę – orzecznik nie jest przekładem podmiotu – np. „Ziemia nie jest płaska”.\nPrzykłady tautologii:\n\nDeszcz pada albo nie pada.\nIdę albo nie idę.\nJeśli nie jestem i nauczycielem, i hydraulikiem, to nie jestem nauczycielem lub nie jestem hydraulikiem.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkontrtautologia\nrachunek zdań\ntautonim\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWitoldW. Marciszewski WitoldW. (red.), Mała encyklopedia logiki, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1988 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teoria deskrypcji\n\nTeoria deskrypcji jest m.in. pewną teorią parafrazowania zdań zawierających deskrypcje określone – czyli takie nazwy, które mogą stać w podmiocie i orzeczniku zdania o postaci „A jest B” (zdania podmiotowo-orzecznikowego) – oraz w intencji mówiącego mają odnosić się do dokładnie jednego przedmiotu, np.:\n\n„Obecny król Francji”\n„Autor ‘Lalki’”\n„Najwyższy szczyt świata”\nMetoda parafrazy przebiega następująco:\n\nTraktujemy wyrażenie deskryptywne jak predykat – np. „x jest autorem ‘Lalki’’\nRozpisujemy zdanie, w którym występuje deskrypcja na zdanie złożone z co najmniej dwóch zdań – (1) zdania stwierdzającego istnienie denotatu deskrypcji (Warunek Istnienia) oraz (2) zdania stwierdzającego jedyność tego denotatu (Warunek Jedyności). (Zob. też: kwantyfikator ogólny, kwantyfikator egzystencjalny).\nDodajemy zdanie \"wynikające\" ze struktury analizowanego zdania języka naturalnego (zob. przykłady poniżej).\nPrzykład:\n\nZdanie [Z1] – \"Obecny król Francji jest łysy\"\nPredykaty:\n„x jest obecnym królem Francji” (x jest OKF),\n„x jest łysy” (to nie jest wyrażenie deskryptywne).\nWarunki:\nIstnienia (Istnieje przynajmniej jeden obecny król Francji): (∃x) (x jest OKF)\nJedyności (Istnieje co najwyżej jeden obecny król Francji): (∀x)(∀y) (x jest OKF & y jest OKF → x=y)\nOraz dodatkowe zdanie wynikające z formy logicznej [Z1]:\n„Cokolwiek jest OKF, ma cechę bycia łysym”: (∀x) (x jest OKF → x jest łyse)\nZdanie [Z2] ma zatem następującą formę:\n(Ex) (x jest OKF) & (∀x)(∀y) (x jest OKF & y jest OKF → x=y) & (∀x) (x jest OKF → x jest łyse)\nInny przykład:\n\nZdanie [Z1] – \"Prus jest autorem ‘Lalki’\"\nPredykaty:\n„x jest autorem ‘Lalki’” („x jest AL.”).\nDo tego imię własne:\nPrus (stała np. a) .\nWarunki:\nIstnienia (Istnieje przynajmniej jeden autor ‘Lalki’): (∃x) (x jest AL)\nJedyności (Istnieje co najwyżej jeden autor ‘Lalki’): (∀x)(∀y) (x jest AL & y jest AL → x=y)\nOraz dodatkowe zdanie wynikające z formy logicznej [Z1]:\n„Cokolwiek jest AL jest identyczne z Prusem”: (∀x) (x jest AL → x = a)\nZdanie [Z2] ma  formę koniunkcji tych trzech zdań.\nTeoria deskrypcji została sformułowana w roku 1905 przez Bertranda Russella w artykule „On denoting” („Denotowanie”).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Bartosz Brożek, Obecny król Francji, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński, kanał „Copernicus” na YouTube, 16 sierpnia 2019 [dostęp 2024-10-14].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teoria nazw\n\nTeoria nazw – dział logiki formalnej, obejmujący logiczne schematy wnioskowania, w których występują zmienne nazwowe i funktory zdaniotwórcze od argumentów nazwowych; bada budowę nazw i strukturę prostych zdań zawierających nazwy.\nW klasycznym ujęciu wyróżnia się cztery zdania kategoryczne:\n\nzdanie ogólno-twierdzące „Każde S jest P” (symbolicznie S a P), np. „Każdy człowiek jest istotą śmiertelną”;\nzdanie ogólno-przeczące „Żadne S nie jest P” (S e P), np. „Żaden człowiek nie jest ptakiem”;\nzdanie szczegółowo-twierdzące „Niektóre S są P” (S i P), np. „Niektórzy ludzie są mężczyznami”;\nzdanie szczegółowo-przeczące „Niektóre S nie są P” (S o P), np. „Niektórzy ludzie nie są Europejczykami”.\nSymboliczny zapis zdań kategorycznych ma źródło w odpowiednich słowach języka łacińskiego: subiectum (podmiot), praedicatum (orzecznik), affirmo (twierdzę), nego (przeczę).\n\n\n== Literatura ==\nLewandowski Sławomir i in., Logika dla prawników, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2002.\n\n\n== Zobacz też ==\nkwadrat logiczny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teza\n\nTeza (gr. θέσις [thésis] – ’umieszczenie, rozmieszczenie, złożenie, kompozycja’, od τίθημι [títhēmi] – ’umieścić, położyć, kłaść, postawić’) – twierdzenie, dla którego przedstawia się uzasadnienie. W ujęciu matematycznym jest to część twierdzenia, którą należy udowodnić, opierając się na przyjętym założeniu. \nTeza jako pojęcie filozoficzne odwołujące się do dialektyki Hegla oznacza pierwszy element triady heglowskiej, czyli pierwszy etap cyklu rozwojowego (obok antytezy i syntezy).\nTezy wyróżnia się na podstawie reguł dedukcyjnych. \n\n\n== Wybrane tezy rachunku zdań ==\n\n  \n    \n      \n        p\n        \n        ⟺\n        \n        p\n      \n    \n    {\\displaystyle p\\iff p}\n  \n – zasada tożsamości\n\n  \n    \n      \n        p\n        \n        ⟺\n        \n        ∼∼\n        p\n      \n    \n    {\\displaystyle p\\iff \\sim \\sim p}\n  \n – zasada podwójnego przeczenia\n\n  \n    \n      \n        ∼\n        (\n        p\n        \n        ∧\n        \n        ∼\n        p\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle \\sim (p\\,\\land \\,\\sim p)}\n  \n – zasada sprzeczności\n\n  \n    \n      \n        (\n        p\n        \n        ∨\n        \n        ∼\n        p\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (p\\,\\lor \\,\\sim p)}\n  \n – zasada wyłączonego środka\nTezy występują też w języku polskim.\n\n\n== Zobacz też ==\narsa – teza w poetyce\nhipoteza – niepotwierdzona teza", "source": "wikipedia"}
{"text": "Topika\n\nTopika (stgr. τά τοπικά, łac. topica) – nauka zajmująca się wynajdywaniem, analizą, klasyfikacją i zastosowaniem toposów, czyli miejsc wspólnych (komunałów), używanych podczas argumentacji lub refutacji w wypowiedzi albo dyskusji. Uważa się ją za dyscyplinę z pogranicza retoryki i dialektyki, a niekiedy także teorii literatury, klasycznej logiki, semiologii i metodologii nauk.\nTwórcą topiki był w IV wieku przed Chrystusem Arystoteles. Rozwinęli ją w starożytności Cyceron, Kwintylian i Boecjusz, a w czasach nowożytnych Cyprian Soarez, Mikołaj Caussinus, Antonio Sebastiani Minturno czy Matteo Pellegrini. W nauce polskiej najbardziej znaczące prace poświęcone topice napisali Maciej Kazimierz Sarbiewski i Euzebiusz Słowacki. Za odnowiciela tej dyscypliny naukowej i twórcę współczesnej topiki uznaje się Ernsta Roberta Curtiusa. Publikacja w 1948 roku jego monumentalnego dzieła Europäische Literatur und lateinisches Mittelalter, uważana jest za punkt zwrotny w rozwoju topiki i początek ekspansji nowoczesnej teorii topicznej w nauce.\nCurtius zdefiniował topikę jako naukę zajmującą się wspólnotą kulturową cywilizacji i zachowującą jej dziedzictwo, pełniącą równocześnie funkcję „składu zapasów”, w którym znajduje się myśli typu najbardziej ogólnego – takie, które można używać we wszelkiego rodzaju wypowiedziach (mowach i pismach).\n\n\n== Znaczenie terminu ==\nTermin τόπος κοινός pojawił się po raz pierwszy w pismach sofistów, w V wieku przed Chrystusem. Był przez nich używany nie na oznaczenie miejsca (topos) w przestrzeni, ale „miejsca” w myśli, wypowiedzi czy książce. Oznaczał „wspólne dla wszystkich miejsce”. Przymiotnik koinos (wspólny) związany był z komunikacyjnym aspektem pojęcia „miejsca”, odnoszonego do myśli, wypowiedzi czy książki. Wskazywał na istnienie wspólnoty mówców i słuchaczy lub pisarzy i czytelników – wspólnoty, która uznawała pewne sądy i wartości za konieczne albo prawdziwe. Dlatego też τόπος κοινός był argumentem, którego nie trzeba było w wypowiedzi ustnej lub pisemnej udowadniać, lecz jedynie wyciągać z niego wnioski. Został on bowiem uznany już wcześniej za oczywisty przez wspólnotę, w obrębie której funkcjonował. W IV wieku przed Chrystusem Arystoteles, tworząc podstawy nauki o miejscach wspólnych, nazwał ją topiką (τά τοπικά).\nRzymscy retorzy oddawali greckie τόποι κοινή za pomocą łacińskiej kalki językowej loci communes. Dla nauki o miejscach wspólnych, w I wieku przed Chrystusem, Cyceron użył terminu topica, który przyjął się w następnych wiekach w nauce, a poprzez średniowieczne szkoły trafił do języka polskiego.\nPonieważ termin topika bywa różnie definiowany we współczesnej nauce – przede wszystkim w zależności od dyscypliny naukowej, którą reprezentuje używający go badacz – jest on niejednoznaczny. Jego znaczenie waha się od badania powtarzających się motywów, do analizy abstrakcyjnych wzorów wnioskowania.\n\n\n== Historia ==\n\n\n=== Starożytność ===\n\n\n==== Arystoteles ====\nFundamenty topiki wyłożył Arystoteles w traktacie Topiki, a rozwinął ją w późniejszym dziele, Retoryce (Τέχνη ῥητορικῆ). W pierwszej z tych prac Arystoteles zdefiniował topikę jako naukę o wytwarzaniu przesłanek sylogizmu dialektycznego, będącego podstawą entymematu. Przesłanki oparte na miejscach wspólnych umożliwiały, w tym ujęciu, przeprowadzenie wnioskowania dialektycznego, opartego na prawdopodobieństwie. W Retoryce Arystoteles rozwinął swoją teorię. Wykazał, że topos jest niezbędnym elementem entymematu opartego na sylogizmie dialektycznym. Następnie omówił znaczenie topiki dla poprawności argumentacji, przeprowadził szczegółowy podział miejsc wspólnych oraz opisał różne grupy toposów.\n\n\n==== Cyceron ====\nZasady topiki, sformułowane przez Arystotelesa, rozwijali w następnych wiekach greccy retorzy i dialektycy. W I wieku przed Chrystusem przejęli je rzymscy uczeni. Teorią topiczną zainteresował się szczególnie Cyceron, który stosował ją w praktyce i rozwijał w dziełach teoretycznych.\nRozważania Cycerona na temat topiki zostały rozproszone w różnych jego pracach – O inwencji, O mówcy, Brutusie, Mówcy, O najlepszym rodzaju mówców, Podziałach retorycznych. Poświęcił on temu zagadnieniu także odrębny traktat, zatytułowany „Topika” (Topica). Cyceron przeniósł punkt ciężkości tej nauki z dialektyki ku retoryce. Według niego topika była przede wszystkim metodą wynajdywania dowodów użytecznych podczas argumentacji. Zawierająca taką argumentację wypowiedź retoryczna jest konstruowana przede wszystkim z toposów. Cyceron twierdził, że tak jak słowa powstają z liter, tak wypowiedź z toposów. Topika jest więc – w jego ujęciu – nauką o miejscach, z których wydobywa się argumenty użyteczne podczas wypowiedzi. Innymi słowy, topika cycerońska ewoluowała stopniowo od arystotelesowskiego modelu schematu argumentacyjnego ku nauce o modelu argumentu.\n\n\n==== Kwintylian ====\nW I wieku po Chrystusie Kwintylian jeszcze bardziej przesunął topikę w stronę retoryki. W traktacie Kształcenie mówcy określił ją jako naukę zajmującą się ogólnymi problemami, które stały się stereotypowym materiałem dla wypowiedzi w rozmaitych sprawach.\n\n\n==== Boecjusz ====\nNa początku VI wieku różnice, pomiędzy ujęciem Arystotelesa a pracami Cycerona i Kwintyliana, zauważył Boecjusz. W swoim traktacie De topicis differentiis wprowadził rozróżnienie pomiędzy topiką dialektyczną a topiką retoryczną: Dialektyk wyprowadza swoje argumenty z natury pojęcia gatunkowego, wychodzi więc od podobieństwa lub przeciwieństwa jako takiego. Natomiast mówca trzyma się treści danego pojęcia i argumentuje z pozycji tego, co jest dane jako podobne lub sprzeczne. W ujęciu Boecjusza obie gałęzie topiki tworzyły całość nauki o dowodzie, którą jednak odmiennie stosowano w dialektyce, a odmiennie w retoryce.\n\n\n=== Średniowiecze ===\nW średniowieczu wykładano topikę w ramach sztuk wyzwolonych, podczas kursu trivium, gdzie była składnikiem retoryki i dialektyki. Jako podręcznika używano De nuptiis Philologiae et Mercurii Marcjana Kapeli.\n\n\n=== Nowożytność ===\n\n\n==== Renesans i barok ====\nW XVI i XVII wieku rozwijano dorobek greckiej i rzymskiej topiki. Coraz częściej jednak uznawano topikę nie tylko za naukę o dowodzeniu, ale także właściwym wykorzystaniu miejsc wspólnych w funkcji ozdobników wypowiedzi. Uczeni tego okresu zwielokrotnili, wywodzące się od Arystotelesa i Cycerona, klasyfikacje rodzajów i odmian toposów. Pojawiły się nowe, synonimiczne do antycznych, określenia topiki, jako nauki o „kryjówkach argumentów”, „lasach i gęstwinach, gdzie należy szukać dowodów”, „sposobie polowania na argumenty”, czy też „gołębnikach, z których wylatują dowody”.\nW tych stuleciach napisano wiele zbiorów i kompendiów toposów, służących jako praktyczna pomoc w trakcie komponowania wypowiedzi. Za najbardziej znaczące dzieła tego okresu, poświęcone teorii topicznej, uważane są De arte rhetorica Cypriana Soareza oraz De eloquentia sacra et humana libri XVI Mikołaja Caussinusa.\n\n\n==== Sarbiewski ====\nJednym z najważniejszych dzieł poświęconych topice, w dziejach tej nauki, był traktat Macieja Kazimierza Sarbiewskiego De acuto et arguto („O poincie i dowcipie”). Sarbiewski przedstawił w nim teorię akuminów, czyli ostrych, dowcipnych wyrażeń topicznych. Ich źródeł upatrywał zarówno w zasobach topiki dialektycznej, jak i retorycznej. Polski uczony dowodził, że akuminy opierają się na dwuznaczności wyrazów, annominacji, przeciwstawieniu, przeciwieństwie, niezgodności, podobieństwie lub niepodobieństwie, antytezie czy hiperboli. Akuminy – w ujęciu Sarbiewskiego, które przyjęło się w nauce – stanowią formę rozwojową konceptu, czyli jednego z najważniejszych pojęć XVII-wiecznej retoryki.\n\n\n==== Curtius ====\nW XVIII i XIX wieku nastąpił regres badań topicznych, a sama topika przestała być uważana za odrębną, uniwersytecką dyscyplinę naukową. Odrodzenie topiki jako nauki nastąpiło w wieku XX. Stało się tak za sprawą opublikowanej w roku 1948 monografii Europäische Literatur und lateinisches Mittelalter Ernsta Roberta Curtiusa.\nCurtius, analizując piśmiennictwo starożytne, średniowieczne i nowożytne, doszedł do wniosku, że w tekstach z różnych epok przewijają się podobne, podstawowe ujęcia problemów. Problemy te i ich ujęcia są tożsame z toposami, mającymi swoje korzenie w starożytnej lub wczesnośredniowiecznej topice. Zdaniem Curtiusa nowożytna twórczość literacka i retoryczna w niewielkim stopniu wykroczyła poza fundamentalne przesłanki, argumenty i motywy, które ustaliła klasyczna topika.\nW swoich dalszych badaniach topicznych Curtius nie ograniczył się do tekstów związanych z kulturą europejską. Wykazywał, że można przedstawić wiele przykładów toposów, które znajdujemy nie tylko w literaturze starożytnej Grecji, czy piśmiennictwie chrześcijańskim, ale także tekstach żydowskich, muzułmańskich, hinduskich czy chińskich. Pojawianie się tych samych albo bardzo podobnych miejsc wspólnych niezależnie, na różnych obszarach i w odmiennych kulturach, tłumaczył archetypicznym pochodzeniem toposów. W swojej badaniach oparł się na teorii Carla Gustava Junga i dowodził, że miejsca wspólne należą zbiorowej nieświadomości ludzkości i są projekcją archetypów.\nCurtius, rozszerzając zakres pojęcia toposu, rozszerzył również zakres topiki. W jego ujęciu topika nie jest jedynie nauką o wynajdywaniu standardowych, tradycyjnych argumentów podczas tworzenia wypowiedzi, ale obejmuje również oparte na toposach motywy literackie. Inaczej mówiąc, topika nie powinna jedynie analizować miejsca wspólne jako element argumentacji, ale także jako część tekstu. Zadaniem topiki jest opis i interpretacja tekstu z punktu widzenia teorii topicznej. Curtius uznał więc topikę za, najogólniej mówiąc, naukę zajmującą się wspólnotą kulturową cywilizacji i zachowującą jej dziedzictwo, pełniącą równocześnie funkcję „składu zapasów”, w którym znajduje się myśli typu najbardziej ogólnego – takie, które można używać we wszelkiego rodzaju wypowiedziach (mowach i pismach).\n\n\n==== Współcześnie ====\nPod koniec XX i na początku XXI wieku badania topiczne przebiegały w dwóch kierunkach – jeden z nich kontynuował tradycję klasycznej topiki, natomiast drugi rozwijał teorię topiczną Curtiusa.\nNajbardziej znanym przedstawicielem drugiego z tych kierunków był uczeń Curtiusa, Heinrich Lausberg. W monumentalnym dziele, wydanym w 1960 roku, Handbuch der literarischen Rhetorik: eine Grundlegung der Literaturwissenschaft, dowodził on wspólnych, topicznych korzeni i wzajemnego powiązania poetyki, retoryki i filozofii. Dokonał szczegółowej klasyfikacji toposów obecnych w dziełach retorycznych, poezji, powieściach czy traktatach filozoficznych. Jego monografia uważana jest powszechnie za podręcznik, katalog i wnikliwą interpretacje topiki. W nauce polskiej teoria topiczna Curtiusa rozwijana była, między innymi, w pracach Ryszarda Przybylskiego, Jarosława Marka Rymkiewicza, Elżbiety Sarnowskiej-Temeriusz czy Janiny Abramowskiej. W latach 80. XX wieku we Francji i Stanach Zjednoczonych powstało stowarzyszenie SATOR. Skupiało ono filologów, którzy stosowali teorię topiczną do badań nad prozą. Zwrócili oni uwagę na konfiguracyjny charakter budowy toposów i wprowadzili do topiki pojęcie toposemu – najmniejszego elementu tematycznego lub stylistycznego, posiadającego ładunek semantyczny i składającego się na narrację.\nCzęść uczonych odrzuciła teorię Curtiusa i pozostała przy klasycznych rozumieniu topiki. Zarzucili oni niemieckiemu uczonemu niepoprawne utożsamienie toposu z literackim motywem i archetypem. Według nich motyw literacki może mieć korzenie retoryczne i pochodzić od toposu, nie jest jednak z toposem tożsamy, gdyż nie występuje w funkcji argumentu. Natomiast archetypu, rozumianego jako element zbiorowej wyobraźni dziedziczonej w sposób naturalny, nie można – ich zdaniem – utożsamiać z toposem, gdyż ten drugi ma charakter kulturowy i jest elementem dziedzictwa cywilizacyjnego. W Polsce przedstawicielem tego kierunku był Jerzy Ziomek, który twierdził: Curtius był nieostrożny może dlatego, że nie spodziewał się takiego sukcesu książki: szukając usprawiedliwienia dla podjętej problematyki, w jednym i tym samym rozdziale informował czytelnika o użyteczności toposu sensu stricto i pokazywał znaczenie motywów trwale obecnych w synchronii europejskiej kultury, a często i w szerzej rozumianej wspólnocie zbiorowej podświadomości, co prowadziło do identyfikacji toposu z archetypem. Ale sam punkt wyjścia Curtiusa był jak najbardziej trafny.\nZasięg topiki poszerzył się i objął nowe dziedziny nauki, takie jak biblistyka, politologia, reklama czy public relations. Stąd topikę często traktuje się współcześnie jako naukę interdyscyplinarną, która dostarcza ogólnej teorii argumentacji i tekstu, wykorzystywanej w badaniach szczegółowych.\nKrytycy teorii topicznej twierdzą, że jest ona nadmiernie skomplikowana, nieużyteczna w praktyce, tłumi kreatywność czy prowadzi do nudnego, schematycznego dyskursu. Nazywają oni topikę magazynem zbędnych klisz i aforyzmów. Niemniej teoria topiczna zachowuje ważne miejsce w wielu dziedzinach nauki, jako usystematyzowana procedura odkrywania rzeczy do powiedzenia na temat konkretnego tematu, czy koncepcja interpretacji różnych tematów, motywów czy sformułowań w literaturze.\n\n\n== Topika dialektyczna ==\nTopika dialektyczna traktuje miejsca wspólne jako konstytuantę lub podstawę argumentacji i refutacji dialektycznej. W tym sensie można analizę topiczną porównać, na przykład, do analizy aksjomatów w logice matematycznej czy paradygmatów w nauce. Topos jest – w tym ujęciu – przesłanką lub argumentem przyjmowanym bez wcześniejszego udowodnienia. Topika zajmuje się więc dowodzeniem jako przekonaniem uniwersalnym, czyli wypracowuje – jak to ujął Arystoteles – wspólne dla autora i odbiorców sposoby uwierzytelniania jako rodzaje dowodów.\nDialektyczna analiza toposu jest analizą argumentu opierającego swoją moc dowodzenia na przekonaniach pewnej wspólnoty, dla której właściwy jest sposób myślenia, mówienia czy pisania uznający określone sądy i wartości za prawdziwe. Argumentu topicznego nie trzeba uzasadniać, ponieważ sam z siebie ma on dużą siłę dowodową w obrębie wspólnoty, w której funkcjonuje. Topika dialektyczna bada więc, na jakich podstawach opiera się zgoda powszechna (consensus omnium) dotycząca miejsc wspólnych, czyli więzy kulturowe łączące autora i odbiorców.\nZgodnie z zasadami topiki, z opartych na więzach kulturowych miejsc wspólnych się korzysta, ale się ich nie tworzy. Autor więc wpierw odnajduje topos, a następnie wydobywa z niego argument. Dlatego topika jest trwale synchroniczna i opiera się na wielowiekowej obecności sensu.\nMiejsca wspólne mają swoje źródła w dwóch formach argumentu dialektycznego – entymemacie i exemplum. Topos z entymematu przejmuje formalny sposób rozumowania oparty na ukrytym sylogizmie. Druga forma toposu przejmuje opis lub opowiadanie z exemplum. Podstawą argumentu jest w tym przypadku powszechne przekonanie o podobieństwie przedmiotu przedstawionego do przedmiotu rzeczywistego.\n\n\n=== Topika entymematyczna ===\nMiejsce wspólne z entymematu opiera się na standardowym sylogizmie, którego przesłanki nie wymagają udowodnienia. Arystoteles podał jako przykład często stosowany argument: nic nie dzieje się bez przyczyny. Opiera się ona na sylogizmie: ponieważ każde wydarzenie jest skutkiem, który posiada swoją przyczynę, to przyczyna i skutek istnieją równocześnie. Sylogizm ten zostaje skrócony do entymematu (ponieważ każde wydarzenie jest skutkiem czegoś, posiada więc zawsze przyczynę), a następnie ujęty w powszechnie zrozumiałą i akceptowalną formę toposu: nic nie dzieje się bez przyczyny.\nTopos z entymematu ma zazwyczaj krótką, jednozdaniową formę. Dowodząc konieczności walki używa się w argumentacji miejsc wspólnych w rodzaju: „słodko jest umierać za ojczyznę”, „należy czcić bohaterów”, „dla tych, którzy bronią ojczyzny, otwarta jest droga do nieba”. Argumentując za pokojem stosuje się toposy: „trzeba bronić pokoju”, „lepiej jest rozmawiać z wrogiem niż walczyć”, „rzeczą niegodną jest zabijać”.\n\n\n=== Topika egzemplifikacyjna ===\nPotencjalnym miejscem wspólnym z exemplum jest każdy powszechnie znany motyw. Motyw ten staje się toposem, gdy zostaje użyty w funkcji argumentu.\nJednym z najstarszych mitów, przewijającym się w kulturze europejskiej, jest opowieść o puszce Pandory Bogowie, mszcząc się na Prometeuszu za ukradziony ogień, ulepili z gliny kobietę, nazwaną „Dawczynią wszystkiego” (Pandora), ponieważ od każdego z bogów otrzymała w puszce wszelkie sposoby unieszczęśliwiania ludzi. Pandorę poślubił brat Prometeusza „Mądry po szkodzie” (Epitemeusz), który za namową żony otworzył puszkę, wypuszczając na świat choroby i plagi. Do dna puszki przywarła jednak nadzieja. Opowieść ta była przez wieki w niezliczonych wypowiedziach używana jako topos, służący do udowodnienia tez, że „zgotowany ludziom los jest mściwy i okrutny”, „ciekawość kobiety i uległość mężczyzny sprowadzają nieszczęście”, czy też, że „na dnie każdej klęski jest jeszcze nadzieja”.\n\n\n=== Klasyfikacja dialektyczna ===\nTopika dzieli dialektyczne miejsca wspólne według zakresów lub rodzajów.\nWedług zakresów topika dialektyczna dzieli miejsca wspólne się na cztery grupy: toposy wynikające z akcydensu, toposy wynikające z gatunku, toposy wynikające z własności i toposy wynikające z definicji. Pierwsza grupa zawiera rozważania nad znaczeniem terminu, zestawienie obiegowego znaczenia z jego znaczeniem właściwym, a także porównanie terminu z terminem mniejszym lub większym. Druga i trzecia grupa zawierają toposy wskazujące na odpowiednie lub nieodpowiednie sposoby określania gatunku lub właściwości terminu. Ostatnia grupa zawiera toposy wskazujące jak konstruować poprawną definicję terminu i jak udowadniać niepoprawność definicji błędnej.\nWedług rodzajów topika dialektyczna dzieli miejsca wspólne na przynależne poszczególnym rodzajom nauk i sztuk. Zwie się je toposami specjalnymi, ponieważ inne przesłanki tworzą miejsca wspólne właściwe np. fizyce, naukom przyrodniczym, historii, etyce czy polityce. Szczególnie liczną grupę tworzą prawnicze toposy specjalne, wśród których znajdują się, na przykład, wymienione już przez Arystotelesa: nikt nie ma obowiązku oskarżać samego siebie, ciężar dowodu spoczywa na powodzie, powstrzymywania się od działania jest działaniem.\n\n\n== Topika retoryczna ==\nTopika retoryczna analizuje miejsca wspólne jako stereotypowy materiał, którego używa się podczas wypowiedzi w różnych sprawach. W tym ujęciu toposy są gotowymi elementami, za pomocą których można dowodzić bronionej tezy. W De inventionie Cyceron stwierdził, że argumentację składamy z toposów, tak jak słowo budujemy poprzez złożenie liter. Badacze określali topikę retoryczną jako analizę „instrumentu rozumienia”, „modelu przedstawieniowego”, „wzoru myśli”, „półgotowej formy językowej”, „kalek stylistycznych”, czy „komunałów”. Euzebiusz Słowacki twierdził, że topika retoryczna to analiza zapasu i składu myśli używanego na potrzeby argumentacji.\nWedług teoretyków topiki i retoryki, o ile „zwykłe” argumenty oddziałują słabiej, ponieważ dowodząc merytorycznie tezy są mniej ozdobne, nieznane odbiorcy, wymagające od niego skupienia, to miejsca wspólne wyróżniają się podczas argumentacji większą siłą perswazji, możliwością akceptacji i ozdobnością. Są bowiem powszechnie zrozumiałe, dobrze znane, oddziałują na emocje i uwypuklają argument. Dlatego umiejętne argumentowanie z toposów uważane jest za podstawę sztuki przekonywania.\n\n\n=== Topika emocjonalna i intelektualna ===\nTopika retoryczna dzieli miejsca wspólne na toposy pewne (emocjonalne) i wątpliwe (intelektualne). Toposy pewne tworzone są na zasadzie emocjonalnych przeciwieństw. Przeciwieństwa te łączone są w intelektualny argument w toposach wątpliwych. Na przykład typowym toposem używanym już od starożytności, jest twierdzenie „nie należy wierzyć plotkom”. Toposem przeciwstawnym jest argument: „w każdej plotce jest ziarno prawdy”. Topos wątpliwy powstaje przez połączenie przeciwieństw: „nie należy wierzyć plotkom, czyż jednak w każdej plotce jest może ziarno prawdy?”.\nW topice retorycznej tkwi więc pewna niekonsekwencja – służy ona z jednej strony do przekonywania i utwierdzania w przekonaniach, ale zarazem z jej pomocą wyraża się wątpliwości.\nPodczas refutacji, zgodnie z regułami retoryki, należy na argument z toposu odpowiedzieć kontrargumentem z toposu. Można to zrobić na trzy sposoby – użyć tego samego toposu, użyć toposu przeciwstawnego lub też toposu wątpliwego. Jeżeli, na przykład, polityk rządzącej partii stosuje typowy argument z miejsca wspólnego: przedkładamy ten projekt nowego prawa dla dobra ojczyzny, to reprezentant opozycji może użyć tego samego toposu: odrzucamy ten projekt właśnie dla dobra ojczyzny. Może też zastosować topos przeciwstawny (wasz projekt doprowadzi do upadku ojczyzny) lub też topos wątpliwy (przedkładacie ten projekt dla dobra ojczyzny, ale czy raczej nie doprowadzi on do jej upadku?).\nStąd – z punktu widzenia topiki retorycznej – miejsca wspólne analizowane są jako stronnicze, amplifikowane rozwinięcia argumentacji. Argument topiczny jest ambiwalentny, może bowiem zostać użyty – w formie emocjonalnej lub intelektualnej – nie tylko do różnych spraw, ale także do tej samej sprawy przy udowadnianiu przeciwstawnych tez.\n\n\n== Topika egzordialna i finalna ==\n\nZa osobny dział topiki uważa się analizę i klasyfikację miejsc wspólnych używanych podczas wstępu do wypowiedzi ustnej lub pisemnej (topika egzordialna) lub podczas zakończenia wypowiedzi (topika finalna).\n\n\n== Topika poetycka ==\nTopika poetycka analizuje powtarzające się w poezji motywy o topicznym pochodzeniu. Wśród badaczy występuje różnica zdań na temat genezy toposu poetyckiego. Część twierdzi, że toposy tego typu są przeniesieniem do poezji toposów dialektycznych lub retorycznych, inni uważają, że mają one korzenie archetypiczne.\nZa typowy przykład poezji topicznej uważa się fraszkę Z Anekreonta (I, 40) Jana Kochanowskiego:\n\nCiężko, kto nie miłuje, ciężko, kto miłuje,\nNaciężej, kto miłując łaski nie zyskuje.\nZacność w miłości za nic, fraszka obyczaje,\nNa tego tam naraczej patrzają, kto daje.\nBodaj zdechł, kto się naprzód złota rozmiłował,\nTen wszytek świat swoim złym przykładem popsował.\nStąd walki, stąd morderstwa; a co jeszcze więcej,\nNas, chude, co miłujem, to gubi napręcej.\nUtwór ten w całości składa się z miejsc wspólnych. Jego topiczny charakter wynika z faktu, że został przetłumaczony z jednego ze starożytnych anakreontyków (chociaż nie autorstwa samego Anakreonta). Tekst ten funkcjonował przez wieki jako ogniwo w myśleniu o wartościach. Poszczególne wersy przekształciły się w toposy obecne w literaturze i potocznej mowie ludzi na tej literaturze wykształconych.\nW topice poetyckiej miejsca wspólne traktowane są jako argument kreujący wspólnotę, która akceptuje lub odrzuca te same wartości. Topos taki ma charakter wariantowy – niezmienna przez wieki pozostaje jego struktura semantyczno-dialektyczna, natomiast inne elementy mogą ulegać zmianie. Wywodzący się ze starożytności topos przekuwać miecze na lemiesze przekształcany był w poezji przez zastąpienie mieczy szablami lub granatami, natomiast lemiesze zamieniano w sierpy czy pługi. W Satyrze Jan Kochanowski zastosował go w formie: skowaliście ojcowskie granaty na pługi.\nTopos stanowi w poezji element konstrukcyjny, który na różny sposób można dopasować do utworu. Z punktu widzenia teorii literatury topika jest więc jednym z podsystemów literackich, obok wzorców gatunkowych, schematów fabularnych i kompozycyjnych, stylów, form budowania wierszy czy motywów.\n\n\n== Topika powieściowa ==\nTopika powieściowa ma pochodzenie retoryczne i jest elementem fabuły. Za główne elementy topiki w powieściach uważa są:\n\nnarracyjność – topos stanowi sekwencję narracyjną o płynnych granicach;\nparadygmatyczność – topos funkcjonuje w tekście i poza nim jako spójna, autonomiczna całość;\nintertekstualność – topos występuje w wielu różnych tekstach, co pozwala na jego identyfikację przez odbiorcę;\npozatekstowość – topos mieści się w kompetencji odbiorców, czyli jest im wcześniej znany;\nargumentacyjność – topos występuje w powieści jako argument w ramach narracji;\nkontekstualność – topos nie jest argumentem oryginalnym, znaczenia nabiera dzięki kontekstowi.\nToposy powieściowe dzieli się na zbiory i kategorie. Przykładem, występującym zwłaszcza w romansach, jest topos zwany w starożytności kochankowie spotykają się i mdleją z radości. Współcześnie zwie się go omdlenie z radości. Topika dzieli to miejsce wspólne na dwie kategorie – przedstawienia ciał kochanków i wyrażanie uczuć kochanków. Sposoby opowiadania o tych dwóch kategoriach mieszczą się natomiast dwóch zbiorach topicznych, zwanych spotkanie i omdlenie.\nTopika powieściowa odróżnia miejsce wspólne od motywu czy tematu powieści. Temat i motyw należą do innej przestrzeni badawczej, gdyż odnoszą się do świata przedstawionego i stanowią większą jednostkę znaczeniową. Ponieważ do cech topiki powieściowej należą m.in. paradygmatyczność i pozatekstowość, tworzy ona krótkie schematy topiczne, które mogą być wykorzystywane w różnych dziełach literackich.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMonika Bogdanowska: Topika. W: Retoryka. Piotr Wilczek, Maria Barłowska, Agnieszka Budzyńska-Daca (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 35–56. ISBN 978-83-01-15678-7.\nJames Jasinski: Sourcebook on Rhetoric: Key Concepts in Contemporary Rhetorical Studies. Thousand Oaks, London, New Dehli: Sage Publications, 2001. ISBN 0-7619-0504-9.\nHeinrich Lausberg: Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze. Albert Gorzkowski (tł.), Jerzy Axer, Andrzej Borowski, Maria Cytowska, Romuald Turasiewicz (konsultacja naukowa). Bydgoszcz: Wydawnictwo Homini, 2002. ISBN 83-87933-21-X.\nJerzy Ziomek: Retoryka opisowa. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990. ISBN 83-04-03544-8.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tożsamość (logika)\n\nTożsamość, identyczność – w logice: relacja, jaką każda rzecz posiada wyłącznie z samą sobą. Dwie rzeczy są identyczne ze sobą wtedy i tylko wtedy, gdy są tym samym. Na przykład Fosforos i Hesperos są identyczne ze sobą – każda z tych nazw to sztywny desygnator planety Wenus.\nIdentyczność w sensie logicznym bywa inaczej nazywana identycznością numeryczną. Nie należy jej mylić z potocznym użyciem słowa \"identyczny\" jako \"bardzo podobny\", czyli z pojęciem identyczności jakościowej.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-01-29]:\n\nHaroldH. Noonan HaroldH., BenB. Curtis BenB., Identity, 25 kwietnia 2014 .\nPenelopeP. Mackie PenelopeP., MarkM. Jago MarkM., Transworld Identity, 8 sierpnia 2013 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Układ twierdzeń zamknięty\n\nUkład twierdzeń zamknięty – układ twierdzeń, w którym:\n\nzałożenia twierdzeń wyczerpują wszystkie możliwości\nTezy twierdzeń nawzajem się wykluczają\nT1, T2, T3, ... , Tn – twierdzenia\np1, p2, p3, ... , pn – założenia\nq1, q2, q3, ... , qn – tezy\n\n\n== Przykład ==\nUkład twierdzeń zamknięty o położeniu prostej względem okręgu\n\nd – odległość prostej od środka okręgu\nr – promień okręgu\n\nTwierdzenie I Jeżeli d < r, to prosta jest sieczna z okręgiem.\nTwierdzenie II Jeżeli d = r, to prosta jest styczna do okręgu.\nTwierdzenie III  Jeżeli d > r, to prosta jest rozłączna z okręgiem.\nZałożenia tych trzech twierdzeń wyczerpują wszystkie możliwości, a ich tezy wzajemnie się wykluczają.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Uzasadnienie\n\nUzasadnieniem danego poglądu jest zbiór racji bądź przekonań wspierających dany pogląd. \nWyróżniamy uzasadnienie epistemiczne (filozoficzne), pragmatyczne bądź religijne.\nW filozofii wyróżniamy różne rodzaje i teorie uzasadnienia, jego konieczności bądź prawomocności.\nUzasadnić zdanie P, to tyle co wskazać inne zdanie Q, które pozostaje w relacji wynikania ze zdaniem P, a które jest mniej niepewne co zdanie P.\nGdy wskazywane zdanie Q wynika dedukcyjnie ze zdania P, mamy do czynienia z potwierdzeniem zdania P, gdy zaś ze zdania Q wynika dedukcyjnie uzasadniane zdanie P – z dowodzeniem zdania P.\n\n\n== Rodzaje uzasadnienia ==\nUzasadnienie bezpośrednie, empiryczne. Dla dowolnego zdania (języka polskiego) stwierdzającego to, że P, jego uzasadnieniem bezpośrednim jest wskazanie jako racji, zdania: spostrzegłem, że P lub synonimicznego.\nWadą uzasadnienia bezpośredniego jest fakt, że może być ono złudne: bodźce, które docierają do naszego aparatu poznawczego mogą być niewyraźne, co utrudnia rozpoznanie ich źródła. Nasze narządy zmysłów mogą być uszkodzone, co również dostarcza nam nieadekwatnej informacji o rzeczywistości. W końcu możemy nie mieć odpowiedniej wiedzy lub też być uprzedzeni co do jakiś faktów, wskutek czego fałszywie opiszemy stan rzeczy.\n\nUzasadnienie pośrednie to każde różne od bezpośredniego.\n\n\n== Tabela uzasadniania ==\n\n\n== Zobacz też ==\nUzasadnianie twierdzeń naukowych", "source": "wikipedia"}
{"text": "Warunek konieczny\n\nWarunek konieczny – wniosek wypływający z danego faktu. Jeżeli fakt ma zaistnieć, to zaistnieć (koniecznie) musi również fakt będący wnioskiem.\nNa przykład: jeżeli liczba jest podzielna przez 15, to jej ostatnią cyfrą jest 0 lub 5.\nJest to oczywiste, bo liczba podzielna przez 15 jest podzielna przez 5, a ostatnią cyfrą takiej liczby może być jedynie 0 lub 5. Zatem — to, że ostatnią cyfrą liczby jest 0 lub 5 jest warunkiem koniecznym dla podzielności przez 15 — liczba koniecznie musi mieć ostatnią cyfrę 0 lub 5, by była podzielna przez 15. Nie ma zatem sensu badanie podzielności przez 15 liczb, które nie kończą się na 0 lub 5.\nNie jest to jednak warunek wystarczający — liczba może kończyć się na 0 lub 5, a jednak nie być podzielna przez 15 (np. 20).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAndrewA. Brennan AndrewA., Necessary and Sufficient Conditions, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 18 marca 2017, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-31]  (ang.). (Warunki konieczne i wystarczające)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Warunek wystarczający\n\nWarunek wystarczający (inaczej warunek dostateczny) – każdy warunek, z którego dany fakt wynika. Jeżeli warunek wystarczający zachodzi (wystarczy, by zachodził), wówczas zachodzi dany fakt.\nNa przykład, jeżeli liczba jest podzielna przez 10, to jest podzielna przez 5. Fakt podzielności przez 10 jest warunkiem wystarczającym dla podzielności przez 5, natomiast fakt podzielności przez 5 jest warunkiem koniecznym dla podzielności przez 10.\nWarunek wystarczający nie musi być warunkiem koniecznym — liczba nie musi wcale być podzielna przez 10, by była podzielna przez 5.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAndrewA. Brennan AndrewA., Necessary and Sufficient Conditions, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 18 marca 2017, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-31]  (ang.). (Warunki konieczne i wystarczające)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Widelec Hume'a\n\nWidelec Hume'a - pojęcie w epistemologii, sformułowane w latach 30. XVIII w. przez szkockiego filozofa Davida Hume'a. Wprowadza podział wszystkich twierdzeń na relacje idei (zdania analityczne, konieczne i poznawalne a priori) oraz kwestie faktu (zdania syntetyczne, poznawalne wyłącznie a posteriori). Koncepcja ta jest podstawą dla sceptycyzmu Hume'a wobec uzasadnienia indukcyjnego i spekulatywnej metafizyki, wpływając m.in. na rozwój pozytywizmu logicznego oraz dyskusje o granicy między analizą logiczną a empiryzmem.\nPrzykład:\n\nTrójkąt ma trzy boki - prawdziwość wynika wyłącznie z definicji użytych pojęć, a zaprzeczenie prowadzi do sprzeczności logicznej.\nTrójkąty równoboczne rzadko spotyka się w naturze - zdanie odnosi się do stanu rzeczy w świecie, które trzeba sprawdzić empirycznie, więc może okazać się fałszywe.\n\n\n== Zobacz też ==\nGilotyna Hume'a\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Własność (filozofia)\n\nWłasność (łac. dominium, nłac. proprium) – w sensie węższym synonim cechy (w rozumieniu metafizycznym, a więc wszystkiego – prócz istoty i istnienia – co o danym przedmiocie można orzec; tak rozumiana cecha/własność jest synonimem przypadłości). W sensie szerszym każde określenie, które przysługuje danemu przedmiotowi: tak rozumiana własność jest rodzajem właściwości. \n\n\n== Bibliografia ==\nAntoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTeresaT. Robertson TeresaT., PhilipP. Atkins PhilipP., Essential vs. Accidental Properties, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 18 kwietnia 2016, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-17]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wypowiedź apodyktyczna\n\nWypowiedź apodyktyczna – w logice modalnej wypowiedź zbudowana z funktora modalnego „musi” (lub równoważnego, np. „powinien”) stwierdzającego konieczność oraz z argumentu w postaci zdania albo jego negacji.\nPrzykład: Kraków musi być stolicą Polski.\nWypowiedzi modalne nie są zdaniami w sensie logicznym, gdyż nie można przypisać im obiektywnej wartości logicznej bez dokonania odpowiedniej interpretacji (np. logicznej lub tetycznej) i tym samym należą one do kategorii wypowiedzi niezupełnych.\n\n\n== Zobacz też ==\nAb esse ad posse valet, a posse ad esse non valet consequentia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wypowiedź problematyczna\n\nWypowiedź problematyczna – w logice modalnej wypowiedź zbudowana z funktora modalnego może (lub równoważnego, np. \"dopuszczalne jest\") stwierdzającego możliwość oraz z argumentu w postaci zdania albo jego negacji.\nPrzykład: Jan Nowak może mieć rację.\nWypowiedzi modalne nie są zdaniami w sensie logicznym, gdyż nie można przypisać im obiektywnej wartości logicznej bez dokonania odpowiedniej interpretacji (np. logicznej lub tetycznej) i tym samym należą one do kategorii wypowiedzi niezupełnych.\n\n\n== Zobacz też ==\nAb esse ad posse valet, a posse ad esse non valet consequentia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zasada tożsamości\n\nZasada (prawo) tożsamości, zasada (prawo) identyczności – relatywna zasada bytu głosząca, że każdy byt jest tym, czym jest, sformułowana po raz pierwszy przez Parmenidesa. Stanowi prawo logiczne w postaci dla klasycznego rachunku zdań głoszące, że \n  \n    \n      \n        p\n        ⟺\n        p\n      \n    \n    {\\displaystyle p\\Longleftrightarrow p}\n  \n (p wtedy i tylko wtedy, gdy p), w postaci dla klasycznego rachunku predykatów, że \n  \n    \n      \n        x\n        =\n        x\n      \n    \n    {\\displaystyle x=x}\n  \n (każdy przedmiot jest identyczny z samym sobą). Metafizyka klasyczna razem z zasadą sprzeczności i zasadą wyłączonego środka uznała zasadę tożsamości za jedno z pierwszych praw myśli i bytu. W nieco innych kontekstach filozoficznych zasada tożsamości miała znaczenie także dla filozofii nowożytnej, zwłaszcza dla Leibniza i filozofii identyczności Schellinga – w kontekstach tych nazywana jest częściej zasadą identyczności (por. identyczność przedmiotów nierozróżnialnych).\n\n\n== Zasada tożsamości w metafizyce ==\nZasada tożsamości unaocznia stronę treściową bytu – to, że każdy byt jest rzeczą i posiada określoną, zdeterminowaną treść (jest określony co do treści). To, że jest rzeczą, nie znaczy, że jest czymś statycznym i nie podlega rozwojowi. Jego tożsamość ma więc charakter relatywny: byt pod względem treści może podlegać zmianom (np. człowiek rozwija się, lecz rzecz zachowuje swą tożsamość). Dla metafizyki klasycznej tożsamość o charakterze absolutnym charakteryzuje jedynie Boga.\nMetafizyka klasyczna rozróżnia pojęcie rzeczy od pojęcia istoty. Rzecz to cały byt jako coś, co określone, zaś istota jest treścią dającą się zdefiniować, wyznacza swoiste cechy. Pojęcie rzeczy nie oznacza najszerszej formy bytu, na którą nakładają się formy bardziej szczegółowo zdeterminowane. Pojęcie rzeczy jest równoważne z bytem: byt jest rzeczą, rzecz jest bytem.\n\n\n== Zobacz też ==\nidentyczność\ntożsamość\n\n\n== Bibliografia ==\nPeterP. Forrest PeterP., The Identity of Indiscernibles, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 15 sierpnia 2010, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-17]  (ang.).  (Tożsamość nieodróżnialnych)\nMarcin ŁukaszM.Ł. Makowski Marcin ŁukaszM.Ł., Fizyczne i logiczne zarzuty wobec prawa identyczności przedmiotów nierozróżnialnych G.W. Leibniza, „Hybris. Revista de Filosofía”, 11, 2010, ISSN 1689-4286 [dostęp 2019-05-02] . Brak numerów stron w czasopiśmie", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zasada wielkoduszności\n\nZasada wielkoduszności (ang. principle of charity) – założenie, według którego interpretacja tekstu (pisanego lub mówionego) powinna przyjmować, że tekst ten jest racjonalny. Interpretacja winna starać się go analizować w najkorzystniejszy dla autora tekstu lub wypowiedzi sposób.\nGłówną zaletą stosowania zasady wielkoduszności jest zwiększenie szans na uniknięcie sofizmatu rozszerzenia (tzw. atakowania chochoła).\nW filozofii języka Willard Van Orman Quine zalecał stosowanie zasady wielkoduszności w kontekście tłumaczenia z jednego języka (na przykład bardzo egzotycznego) na drugi (znany nam): „Im bardziej wierzenia, które przypisujemy innym ludziom są absurdalne lub egzotyczne, tym bardziej będziemy nieufni jeśli chodzi o możliwość tłumaczenia”. Jeśli argumentacja innych wydaje nam się zupełnie absurdalna to, według Quine’a, prawdopodobnie jej nie zrozumieliśmy: „głupota rozmówcy jest mniej prawdopodobna niż złe tłumaczenie, lub też, w przypadku nieporozumień lokalnych, niż różnice językowe”. Zasada wielkoduszności grała również istotną rolę w filozofii znaczenia Donalda Davidsona.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zdanie egzystencjalne\n\nZdanie egzystencjalne – zdanie, w którym informuje się o istnieniu danej rzeczy, osoby bądź zjawiska w pewnych okolicznościach. W różnych językach przyjmuje różne struktury; może być wprowadzane specjalną konstrukcją, jak np. w języku angielskim, bądź też przypadkiem jak w języku fińskim.\n\n\n== Zdanie egzystencjalne w języku angielskim ==\nWprowadzane jest przez konstrukcję there is – there are:\n\nThere is a pig in the garden. – W ogrodzie jest świnia.\nThere is no water on the Moon. – Na Księżycu nie ma wody.\nPonieważ definicja ta jest ściśle syntaktyczna, zdaniem egzystencjalnym nie nazwiemy zdania o jednakowym znaczeniu:\n\nA pig is in the garden. – W ogrodzie jest świnia.\nGary Milswark zaproponował inną definicję zdania egzystencjalnego w języku angielskim. Będą to zdania rozpoczynające się od there, które mówią o istnieniu zbioru obiektów, przy założeniu, że jest to zbiór niepusty. Wtedy do zdań egzystencjalnych zaliczymy także na przykład:\n\nThere were several people dead in the school shooting. – Kilka osób zginęło w trakcie szkolnej strzelaniny.\nThere ensued a quarrel. – Wywiązała się kłótnia.\n\n\n== Zdanie egzystencjalne w języku fińskim ==\nZwykle zaczyna się od okolicznika miejsca: Kadulla on auto (na ulicy jest samochód). Gdy w grę wchodzi nieoznaczona liczba (ilość) desygnatu, występuje partitivus:\n\nLasissa on olutta – W szklance jest piwo (jakaś ilość).\nPoikia juoksee pihalla – Po podwórku biegają (jacyś) chłopcy.\n\n\n== Zdanie egzystencjalne w języku francuskim ==\nKonstrukcja informująca o istnieniu to w języku francuskim il y a. Konstrukcja il y a oparta jest na zaimku il (on) i III osobie czasownika avoir→ a (ma). Czynnikiem wprowadzającym relację istnienia jest zaimek y, który w tym przypadku sugeruje obecność desygnatu w konkretnym miejscu.\n\n\n== Zdanie egzystencjalne w języku niemieckim ==\nCechą niemieckiego zdania egzystencjalnego jest es gibt. Pierwotne znaczenie czasownika geben, którego III os. lp. brzmi es gibt to dawać. W tej strukturze istnieniu nadano sens przenośny: \"natura bądź opatrzność daje nam\". Zgodnie ze zrębami gramatyki kognitywnej, semantycznie dawać jest bliskie istnieniu.\n\n\n== Zdanie egzystencjalne w języku polskim ==\nPewien typ zdań wskazuje jedynie na istnienie pewnej rzeczy bądź zjawiska. Zdanie egzystencjalne może zawierać informacje dotyczące lokalizacji przedmiotu (zdanie lokatywne) lub aktualnym usytuowaniu. Obok czasownika \"być\" stosuje się wtedy \"stać\". \"siedzieć\" i inne. \n\n\n== Zdanie egzystencjalne w języku rosyjskim ==\nW języku rosyjskim klasyczne zdanie egzystencjalne według teorii lingwistycznych w ujęciu struktur znaczeniowych (a nie abstrakcyjno-gramatycznych) i składowych semantycznych zawiera trzy podstawowe komponenty: jeden wskazujący obszar (przestrzenny – i ten jest przeważający dla języka rosyjskiego, lub temporalny) istnienia lub przebywania, drugi – istniejący w danym obszarze obiekt (lub klasa obiektów), a trzeci – fakt istnienia, przebywania lub posiadania. Jednocześnie wskazywane jest, że o ile dwa pierwsze komponenty zdań egzystencjalnych (bytowych) są w języku rosyjskim nadzwyczaj mobilne i podlegają nieustannym zmianom, to komponent trzeci, potwierdzający ideę istnienia, jest względnie niezmienny. \nJako przykłady zdań bytowych są podawane zdania poniższe:\n\nДавно тому назад, в городе Тифлисе [obszar], жил [istnienie] один богатый турок [obiekt]. (Dawno temu w Tyflisie mieszkał pewien bogaty Turek)\nВ этих местах есть  лисы. (W tych miejscach są lisy)\nЕсть у меня одно тайное желание. (Mam jedno tajne życzenie)\nВдруг звонок в дверь. (Nagle dzwonek do drzwi)\n\n\n== Zdanie egzystencjalne w języku szwedzkim ==\nW języku szwedzkim zdanie egzystencjalne uzyskuje się przy pomocy konstrukcji bezpodmiotowej det finns (w czasie przeszłym det fanns): det finns en gris i trädgården. Dodatkowo wprowadzony element nowy, nieznany występuje w formie nieokreślonej. Możliwe są również inne czasowniki: står, sitter, ligger, hänger: Det sitter tre män i vår trädgård (w naszym ogrodzie siedzą trzej mężczyźni).\n\n\n== Zdanie egzystencjalne w języku włoskim ==\nW języku włoskim występuje konstrukcja z czasownikiem eserci (używana tylko w trzecie osobie obu liczb), np. C'è la gente. – Tu są ludzie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPeepP. Nemvalts PeepP., Case Marking of Subject Phrases in Modern Standard Estonian, Uppsala 1996 (Studia Uralica Upsaliensia), ISBN 91-554-3776-1, ISSN 1101-7430  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zdanie hipotetyczne\n\nZdanie hipotetyczne - termin dawnej logiki tradycyjnej, obejmujący trzy rodzaje zdań:\n\nZdania warunkowe (łac. conditionales) - zdania złożone o postaci okresu warunkowego.\nZdania łączne (łac. copulativae) - zdnia złożone połączone spójnikiem \"i\".\nZdania rozłączne (łac. disiunctivae) - zdania złożone połączone spójnikiem \"albo\", który rozumiano i jako alternatywę, i jako dysjunkcję.\n\n\n== Zobacz też ==\nzdanie kategoryczne", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zmienna związana\n\nZmienna związana – w odróżnieniu od zmiennej wolnej taka zmienna, która znajduje się w zasięgu operatora. Za zmienne związane nie można podstawiać innych wyrażeń.\nPrzykładem zmiennych związanych mogą być zmienne związane przez kwantyfikatory.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zupełność\n\nZupełność – cecha obiektu, polegająca na tym, że nie trzeba niczego do niego dodawać. To znaczenie jest uściślane w wielu dziedzinach.\n\n\n== Zupełność w logice ==\nW logice, semantyczna zupełność jest odwrotnością poprawności systemu formalnego. System formalny jest „semantycznie zupełny”, jeśli wszystkie tautologie są twierdzeniami, a „poprawny” gdy wszystkiego jego twierdzenia są tautologiami. Kurt Gödel, Leon Henkin, i Emil Post wszyscy opublikowali dowody zupełności. (Patrz Historia tezy Churcha–Turinga.) System nazywa się niesprzeczny, jeśli nie istnieje w nim dowód zarówno dla P, jak i zaprzeczenia P.\n\nDla systemu formalnego S w języku formalnym L, S jest semantycznie zupełny, lub po prostu zupełny wtedy i tylko wtedy, gdy, każdy logicznie poprawny wzór z L (każdy wzór będący prawdziwym w ramach każdej interpretacji L) jest twierdzeniem w S. To znaczy że, \n  \n    \n      \n        \n          ⊨\n          \n            \n              S\n            \n          \n        \n        A\n         \n        →\n         \n        \n          ⊢\n          \n            \n              S\n            \n          \n        \n        A\n      \n    \n    {\\displaystyle \\models _{\\mathrm {S} }A\\ \\to \\ \\vdash _{\\mathrm {S} }A}\n  \n.\nSystem formalny S jest silnie zupełny, czy też inaczej mówiąc zupełny silnie, wtedy i tylko wtedy, gdy, dla każdego zbioru założeń T, każdy wzór wynikający semantycznie z T może zostać wyprowadzony z T. To znaczy, że \n  \n    \n      \n        T\n        \n          ⊨\n          \n            \n              S\n            \n          \n        \n        A\n         \n        →\n         \n        T\n        \n          ⊢\n          \n            \n              S\n            \n          \n        \n        A\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle T\\models _{\\mathrm {S} }A\\ \\to \\ T\\vdash _{\\mathrm {S} }A.}\n  \n\nSystem formalny S jest syntaktycznie zupełny, lub inaczej zupełny dedukcyjnie, czy też maksymalnie zupełny, albo po prostu zupełny wtedy i tylko wtedy, gdy, dla każdego wyrażenia A z języka danego systemu A albo ¬A jest twierdzeniem w S. Mówimy wtedy o zupełności zaprzeczeniowej. Innym słowy, system formalny jest syntaktycznie zupełny wtedy i tylko wtedy, gdy nie można dodać żadnego niewywodzącego się zeń aksjomatu bez wprowadzenia niedorzeczności. Logika z funkcją prawdy predykatów i rachunek predykatów pierwszego rzędu są semantycznie zupełne, lecz nie są syntaktycznie zupełne (np. wyrażenie rachunku zdaniowego składające się z jednej zmiennej „a” ani jego zaprzeczenie nie jest twierdzeniem, ale nie są to tautologie). Twierdzenie Gödla o niezupełności pokazuje że nie ma systemu rekurencyjnie będącego dostatecznie bogatym, tak jak aksjomatyka Peana, który byłby zarówno niesprzeczny, jak i zupełny.\nSystem formalny jest niezupełny dokładnie gdy każde zdanie jest twierdzeniem.\nSystem funktorów zdaniotwórczych jest funkcjonalnie zupełny wtedy i tylko wtedy, gdy można w nim wyrazić wszystkie funkcje predykatywne.\nJęzyk jest wyrażeniowo zupełny jeśli można za jego pomocą opisać dziedzinę dla której został on przewidziany.\nJęzyk formalny jest zupełny odnośnie do pewnej właściwości wtedy i tylko wtedy, gdy każde zdanie posiadające daną cechę jest twierdzeniem.\n\n\n== Zupełność w matematyce ==\nW matematyce, „zupełność” jest określeniem przyjmującym różne znaczenia w zależności od danego zagadnienia; nie w każdej sytuacji w której występuje „zupełność” mówi się o „zupełności”.\n\nPrzestrzeń metryczna (lub przestrzeń jednostajna) nazywamy zupełną, gdy każdy ciąg Cauchy’ego elementów tej przestrzeni jest zbieżny do pewnego jej punktu.\nMiarę nazywamy zupełną, gdy każdy podzbiór zbioru miary zero, czyli każdy tzw. zbiór zaniedbywalny, jest mierzalny (i w konsekwencji miary zero).\nPorządek częściowy nazywamy zupełnym, gdy każdy jego ograniczony z dołu podzbiór ma kres dolny.\n\n\n== Zupełność w informatyce ==\nDla algorytmów zupełność oznacza że dany algorytm znajduje rozwiązanie jeśli takowe istnieją, a w przeciwnym razie wskazuje brak istnienia rozwiązania.\nW obliczeniowej teorii złożoności, problem P jest zupełny dla klasy złożoności C, pod pewnym rodzajem redukcji, jeśli P leży w C, i każdy problem z C da się sprowadzić do P używając danej redukcji. Na przykład każdy problem z klasy NP-zupełne jest zupełny dla klasy NP, jeśli jest redukowalny wielu-do-jednego w czasie wielomianowym.\n\n\n== Odniesienia ==\nLogika matematyczna (pol.), Andrzej Mostowski niesprzeczność\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Matematyka\n\nMatematyka (z łac. mathematicus, od gr. μαθηματικός mathēmatikós, od μαθηματ-, μαθημα mathēmat-, mathēma, „nauka, lekcja, poznanie”, od μανθάνειν manthánein, „uczyć się, dowiedzieć”; prawd. spokr. z goc. mundon, „baczyć, uważać”) – nauka zaliczana do grupy formalnych, inaczej dedukcyjnych lub apriorycznych, a także do nauk ścisłych i definiująca tę grupę – matematyka stanowi ich fundament. Dotyczy ona ścisłych wniosków z przyjętych założeń – prawidłowości rozumowania, podobnie jak logika, jednak matematyka się z nią nie pokrywa. Ścisłe założenia mogą dotyczyć najróżniejszych dziedzin myśli ludzkiej; muszą być czynione w naukach ścisłych, technice i zdarzają się w naukach humanistycznych, przez co zakres matematyki stale się powiększa razem z tymi naukami.\nW pewnym sensie matematyka istnieje od czasów prehistorycznych, ponieważ już ludy paleolityczne posługiwały się pojęciem liczby i podstawami arytmetyki elementarnej. Starożytność to pojawienie się:\n\nwłaściwych, ściśle rozumianych dyscyplin matematycznych jak teoria liczb, ścisła geometria, zręby algebry oraz podstawy logiki, pierwotnie zaliczanej do filozofii;\nmatematycznego przyrodoznawstwa jak ilościowa fizyka i astronomia.\nŚredniowiecze i wczesna nowożytność to narodziny nowych dyscyplin jak kombinatoryka, analiza matematyczna i probabilistyka, jednak pozostawała to nauka oparta na pojęciach liczby i przestrzeni rozumianej fizycznie. Pozostaje to prawdą o większości matematyki elementarnej nauczanej w szkołach podstawowych i średnich, ale w XIX wieku matematyka wykroczyła poza te pojęcia, kiedy:\n\npowstały logika matematyczna, teoria mnogości i algebra abstrakcyjna;\ngeometrię zdefiniowano na nowo, w oderwaniu od przestrzeni fizycznej.\nMatematyka wyższa bada i klasyczne przedmioty tej nauki, i obiekty bardziej abstrakcyjne, zdefiniowane odrębnie; przykłady to wspomniane trzy działy oraz topologia.\nPrehistoryczne korzenie matematyki dotyczą problemów praktycznych i z czasem matematyka stosowana wytworzyła szereg dyscyplin powiązanych z różnymi obszarami kultury jak nauki empiryczne, technika, sztuka, sport czy polityka. Obecnie standardem w naukach eksperymentalnych jest potwierdzanie istnienia obserwowanych zależności za pomocą metod statystyki, będącej działem matematyki. Pomaga to odróżnić rzeczywiste zależności od przypadkowej zbieżności. Leonardo da Vinci stwierdził w Traktacie o malarstwie: „Żadne ludzkie badania nie mogą być nazywane prawdziwą nauką, jeśli nie mogą być zademonstrowane matematycznie”. Z drugiej strony najpóźniej w starożytnej Grecji zapoczątkowano matematyczne badania podstawowe znane jako matematyka czysta lub teoretyczna. Bywa uważana za formę sztuki; niektóre z jej wyników z czasem znalazły  zastosowanie, kiedy okazało się, że potrzebuje ich fizyka lub informatyka.\nMatematyka wywarła też wpływ na filozofię i religię, np. inspirując ruch pitagorejczyków i platonizm; rozwój logiki i innych podstaw matematyki dostarczył nowych narzędzi ontologii, metafizyce, epistemologii i filozofii języka, zainspirował pewne idee w filozofii umysłu, a matematyka najpóźniej w starożytności się stała przedmiotem refleksji znanej jako filozofia matematyki. Jednym z jej zagadnień jest status osiągnięć matematyków; bywają zaliczane do odkryć przez większość stanowisk realistycznych, według których nauka ta opisuje rzeczywistość obiektywną, niezależną od ludzkiego umysłu. Przedstawiciele innych doktryn klasyfikują te prace raczej jako wynalazki. Innym przedmiotem sporu jest związek matematyki z logiką, choć badania z XIX i XX wieku przekreśliły tradycyjny logicyzm próbujący redukować założenia matematyki do praw logicznych.\nMatematyka bywa nazywana królową nauk; na ich tle wyróżnia się:\n\nsamodzielnością i niezależnością od innych badań, choć korzysta z osiągnięć techniki;\nwyjątkowo rozległym wpływem;\npewnością rezultatów, rzadko podlegających rewizji.\n\n\n== Definicje i wizje ==\nPaul Dirac stwierdził: „Matematyka jest narzędziem stworzonym specjalnie do wszelkich abstrakcyjnych koncepcji i nie ma ograniczeń dla jej potęgi w tym zakresie”.\nBenjamin Peirce nazwał ją „nauką, która wyciąga właściwe wnioski”.\nHenri Poincaré określił matematykę jako „sztukę nadawania takich samych nazw różnym rzeczom”.\nDavid Hilbert uznał, że „sztuka uprawiania matematyki zawiera się w znajdowaniu szczególnych przypadków, które zawierają w sobie zalążki uogólnień”.\nPoeta William Wordsworth stwierdził: „Matematyka jest niezależnym światem stworzonym przez czystą inteligencję”.\nNikołaj Łobaczewski uznał, że „Nie ma gałęzi matematyki, choćby nie wiem jak abstrakcyjnej, która pewnego dnia nie zostałaby zastosowana do zjawisk realnego świata”.\nImmanuel Kant stwierdził: „Matematyka jest najjaskrawszym przykładem, jak czysty rozum może skutecznie rozszerzać swoją domenę bez jakiejkolwiek pomocy doświadczenia”.\n\n\n== Główne działy ==\n\nMatematyka jest dynamiczną symbiozą dziedzin, działów czy teorii, które przenikają się oraz zależą jedne od drugich. Powstają wciąż nowe teorie, stare obumierają, a czasem znowu wracają do życia. Matematyka wymyka się klasyfikacji lub zmusza do tworzenia klasyfikacji wciąż na nowo.\nAmerykańskie Towarzystwo Matematyczne prowadzi klasyfikację gałęzi matematyki, w których prowadzone są aktywne badania naukowe. Ta klasyfikacja jest uaktualniana co pewien czas, aby odzwierciedlić zmiany w zainteresowaniach matematyków – od stycznia 2020 obowiązuje wersja określana jako MSC 2020 (Mathematics Subject Classification 2020). MSC jest używane przez wiele czasopism matematycznych oraz baz danych w rodzaju Mathematical Reviews. Klasyfikacja ta obejmuje opisane poniżej główne gałęzie matematyki, z których każda jest dalej dzielona. Łącznie zawiera ona ponad 5000 szczegółowych dziedzin matematyki i dziedzin z matematyką związanych. Każda dziedzina ma przypisany pięcioznakowy kod.\n\n\n=== Logika i podstawy ===\nPodstawy matematyki definiują język matematyki, sposoby przeprowadzania dowodów matematycznych, metody budowania jej struktur i teorii oraz określają własności jej podstawowych obiektów, takich jak zbiór.\n\n03Bxx Logika ogólna\n03Cxx Teoria modeli\n03Dxx Teoria obliczeń i teoria rekursji\n03Exx Teoria mnogości\n03Fxx Teoria dowodu, matematyka konstruktywna, metamatematyka\n03Gxx Logika algebraiczna\n03Hxx Niestandardowe modele\n\n\n=== Algebra ===\nAlgebra to dział matematyki zajmujący się strukturami algebraicznymi, porządkowymi, relacjami i uogólniający rozmaite własności działań wspólne dla różnych zbiorów, w których działania takie mogą być przeprowadzane.\n\n05-xx Kombinatoryka i teoria grafów\n06-xx Porządki, kraty, algebry Boole’a, uporządkowane struktury algebraiczne. Często zaliczane są one do teorii mnogości, jednak MSC inaczej je klasyfikuje.\n08-xx Ogólne systemy algebraiczne\n11-xx Teoria liczb\n12-xx Teoria ciał i wielomianów\n13-xx Pierścienie i algebry przemienne\n14-xx Geometria algebraiczna\n15-xx Algebra liniowa i n-liniowa; teoria macierzy\n16-xx Pierścienie i algebry łączne\n17-xx Niełączne pierścienie i algebry\n18-xx Teoria kategorii, algebra homologiczna\n19-xx K-teoria\n20-xx Teoria grup i jej uogólnienia\n22-xx Grupy topologiczne, grupy Liego\n\n\n=== Analiza ===\nAnaliza matematyczna bada pochodne, całki, miary, sumy szeregów, równania różniczkowe i inne pojęcia związane najogólniej mówiąc z przechodzeniem do granicy.\n\n26-xx Teoria funkcji rzeczywistych\n28-xx Teoria miary i całki\n30-xx Funkcje zmiennej zespolonej\n31-xx Teoria potencjału\n32-xx Funkcje wielu zmiennych zespolonych i przestrzenie analityczne\n33-xx Funkcje specjalne\n34-xx Równania różniczkowe zwyczajne\n35-xx Równania różniczkowe cząstkowe\n37-xx Teoria układów dynamicznych i ergodyczności\n39-xx Równania różnicowe i równania funkcyjne\n40-xx Ciągi, szeregi\n41-xx Aproksymacja\n42-xx Analiza Fouriera\n43-xx Abstrakcyjna analiza harmoniczna\n44-xx Transformacje całkowe, rachunek operatorów\n45-xx Równania całkowe\n46-xx Analiza funkcjonalna\n47-xx Teoria operatorów\n49-xx Rachunek wariacyjny i optymalizacja\n49-xx Analiza zespolona i twierdzenie podstawowe Cauchy’ego\n\n\n=== Geometria ===\nGeometria zajmowała się kolejno przestrzeniami euklidesowymi, sferycznymi, afinicznymi i rzutowymi, hiperbolicznymi, ogólniej rozmaitościami Riemanna i w końcu stała się dziedziną badającą dla wybranych przekształceń ich niezmienniki, od najprostszych, takich jak odległość, pole powierzchni, miara kąta, przez bardziej zaawansowane, jak krzywizna, punkt stały, czy wymiar.\n\n51-xx Geometria\n52-xx Geometryczne pojęcie wypukłości, wielotopy, geometria dyskretna\n53-xx Geometria różniczkowa\n\n\n==== Topologia ====\nTopologia (zwana początkowo geometria situs, „geometrią położenia” lub analysis situs, „analizą położenia”) w oryginalnym sformułowaniu jest nauką badającą te właściwości przestrzeni, które nie zmieniają się przy przekształceniach takich jak rozciąganie, skręcanie albo obroty. Do własności takich należy na przykład liczba otworów, jakie znajdują się w danej bryle geometrycznej.\n\n54-xx Topologia ogólna\n55-xx Topologia algebraiczna, teoria homologii, teoria homotopii\n57-xx Rozmaitości topologiczne i kompleksy komórkowe, teoria węzłów\n58-xx Analiza globalna, analiza na rozmaitościach\n\n\n=== Matematyka dyskretna ===\nCzęsto (choć nie w MSC) wyróżnia się oddzielnie grupę dziedzin, które badają struktury nieciągłe, sprowadzające się do zbiorów przeliczalnych. Do matematyki dyskretnej zalicza się m.in. (wymienione także w odpowiednich miejscach klasyfikacji MSC)\n\nkombinatoryka\nkryptologia\nlogika matematyczna\nprogramowanie liniowe\nteoria gier (pewne działy)\nteoria grafów\nteoria informacji (elementarna jej część)\nteoria liczb (po części)\nteoria matroidów\nteoria węzłów (częściowo)\nteoria konfiguracji\ngeometria skończona\nalgorytmika\nteoria złożoności\n\n\n=== Statystyka i rachunek prawdopodobieństwa ===\nStatystyka zajmuje się wnioskowaniem o całej populacji nieco różniących się obiektów (np. ludzi) na podstawie obserwacji części tej populacji (tzw. próby statystycznej).\n\n60-xx Rachunek prawdopodobieństwa i procesy stochastyczne\n62-07 Analiza danych\n62-09 Metody graficzne statystyki\n62Cxx Teoria decyzji\n62D05 Teoria próbkowania\n62Exx Rozkłady prawdopodobieństwa\n62Fxx Teoria estymacji\n62Gxx Statystyka nieparametryczna\n62Hxx Analiza danych wielowymiarowych\n62Jxx Metody liniowe statystyki\n62Kxx Projektowanie eksperymentów\n62Lxx Metody sekwencyjne statystyki\n62Mxx Wnioskowanie z procesów stochastycznych\n62Nxx Analiza przeżycia\n62Pxx Zastosowania statystyki\n\n\n=== Matematyka stosowana ===\nMatematyka stosowana jest nauką rozwijającą aparat matematyczny na potrzeby innych nauk i techniki.\n\n65-xx Analiza numeryczna\n68-xx Informatyka matematyczna, teoria obliczeń, algorytmy, teoria złożoności\n70-xx Mechanika cząstek i układów\n74-xx Mechanika ciał deformowalnych\n76-xx Zastosowania matematyki w mechanice płynów\n78-xx Zastosowania matematyki w optyce i elektromagnetyzmie\n80-xx Zastosowania matematyki w termodynamice klasycznej\n81-xx Mechanika kwantowa\n82-xx Mechanika statystyczna, budowa materii\n83-xx Teoria względności\n85-xx Zastosowania matematyki w astronomii i astrofizyce\n86-xx Zastosowania matematyki w geofizyce\n90-xx Badania operacyjne, programowanie matematyczne\n91-xx Teoria gier, ekonomia, nauki społeczne\n92-xx Biomatematyka i matematyka w innych naukach przyrodniczych\n93-xx Teoria systemów, teoria sterowania\n94-xx Teoria informacji, teoria sygnałów, korekcja błędów, teoria obwodów, zbiory rozmyte\n97-xx Edukacja matematyczna\n98-xx Geometria wykreślna\n99-xx Rachunek wyrównawczy\n\n\n=== Badania okołomatematyczne ===\nMSC wyróżnia także dziedziny, które zajmują się samą matematyką jako przedmiotem swojego zainteresowania.\n\n00-xx Badania ogólne, filozofia matematyki, rozrywka matematyczna\n01-xx Historia matematyki, biografie matematyków\n\n\n== Struktura formalna ==\n\nMatematyka jest sztuką wyciągania wniosków z założeń. Jeśli rozumowanie matematyczne jest poprawne, to przy poprawnych założeniach istnieje pewność otrzymania poprawnych wniosków. Jeśli w rozumowaniu jest jakakolwiek nieścisłość, takiej gwarancji nie ma. Stąd wynika olbrzymi nacisk, kładziony w matematyce na ścisłość rozumowania. W utrzymaniu tej ścisłości pomaga omawiany dalej formalizm logiczny oraz zapis matematyczny.\nNie znaczy to, że w matematyce wyobraźnia, głębia, czy intuicja nie są ważne. Matematyka nie może sensownie istnieć bez aparatu formalnego, ale formalizm tworzy tylko ramy dla inwencji i twórczego myślenia matematyka, podobnie jak gramatyka języka tworzy ramy dla inwencji pisarza. Formalizm, choćby w praktyce tylko przybliżony, jest metodą obiektywnego porozumiewania się matematyków. Można używać do omawiania pojęć matematycznych zwykłego języka naturalnego, jednak ma to sens tylko tak długo, jak długo da się taki opis jednoznacznie przetłumaczyć na formalizm (nawet jeśli to tłumaczenie nie jest w praktyce wykonane).\nFormalna struktura matematyki wygląda następująco:\n\nWybierany jest tzw. alfabet złożony ze skończonej liczby rozróżnialnych znaków (np. liter, cyfr, znaków matematycznych itp.).\nTworzony jest język formalny, na który składają się słowa złożone ze znaków alfabetu.\nSłowa tworzą wyrażenia, w tym zdania. Praktyczne teorie powinny pozwalać na mechaniczne (algorytmiczne) sprawdzanie, które ciągi symboli tworzą poprawnie zbudowane zdania oraz mieć jednoznaczną, dającą się algorytmicznie rozpoznać składnię.\nFormalne języki służą za podstawę teoriom formalnym (wciąż ogólniejszym od matematycznych). Teoria formalna oprócz języka wprowadza pojęcie twierdzenia (specjalny rodzaj zdań poprawnie zbudowanych) i reguł dowodzenia.\nJedną z teorii formalnych jest logika matematyczna. Te z formalnych teorii, które zawierają logikę matematyczną, nazywane są teoriami matematycznymi. Większość teorii matematycznych zawiera też teorię mnogości. Wraz z logiką matematyczną (klasyczną) przychodzi formalne pojęcie prawdy, które można zdefiniować na wiele sposobów.\nTeorią matematyczną nazywany jest formalnie dowolny niesprzeczny zbiór zdań. W praktyce z symboli języka formalnego wydziela się tzw. pojęcia pierwotne. Na tym etapie o pojęciach pierwotnych nic jeszcze nie wiadomo. Na przykład pojęciami pierwotnymi dwuwymiarowej geometrii euklidesowej są punkt, prosta i relacja incydencji („punkt leży na prostej”, bądź „prosta zawiera punkt” – bez wyróżniania prostej, czy punktu).\nZwykle budowana jest tzw. aksjomatyka, czyli wyróżniany jest zestaw zdań zwanych aksjomatami, mówiących o relacjach między pojęciami pierwotnymi. Dla geometrii euklidesowej jednym z aksjomatów jest zdanie: „Przez każde dwa punkty można przeprowadzić prostą”.\nUżywając reguł wnioskowania, można rozpoczynając od aksjomatów dowodzić rozmaitych twierdzeń danej teorii.\nTeoria nie musi (i nie może) w żaden sposób odnosić się do innych cech pojęć pierwotnych niż te, które zostały wyrażone przez aksjomaty lub z nich wynikają. Jeśli jakieś pojęcia zostaną zdefiniowane w taki sposób, aby podstawione w miejsce pojęć pierwotnych teorii spełniały jej aksjomaty – operacja ta nazywa się interpretacją – twierdzenia teorii będą prawdziwe także dla tych nowo zdefiniowanych pojęć. Taki zestaw interpretacji pojęć pierwotnych nazywany jest modelem danej teorii. Modelem płaskiej geometrii euklidesowej jest np. kartezjański układ współrzędnych (ściślej tzw. przestrzeń kartezjańska), gdzie punkt interpretowany jest jako para liczb rzeczywistych (zwanych współrzędnymi), prosta – jako zbiór punktów \n  \n    \n      \n        P\n        =\n        (\n        x\n        ,\n        y\n        )\n        \n          \n            a\n            ¯\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle P=(x,y){\\overline {a}}}\n  \n spełniających dla pewnych punktów \n  \n    \n      \n        A\n        =\n        (\n        \n          x\n          \n            A\n          \n        \n        ,\n        \n          y\n          \n            A\n          \n        \n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle A=(x_{A},y_{A})}\n  \n oraz \n  \n    \n      \n        B\n        =\n        (\n        \n          x\n          \n            B\n          \n        \n        ,\n        \n          y\n          \n            B\n          \n        \n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle B=(x_{B},y_{B})}\n  \n równanie \n  \n    \n      \n        (\n        \n          y\n          \n            A\n          \n        \n        −\n        \n          y\n          \n            B\n          \n        \n        )\n        (\n        x\n        −\n        \n          x\n          \n            B\n          \n        \n        )\n        −\n        (\n        \n          x\n          \n            A\n          \n        \n        −\n        \n          x\n          \n            B\n          \n        \n        )\n        (\n        y\n        −\n        \n          y\n          \n            B\n          \n        \n        )\n        =\n        0\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle (y_{A}-y_{B})(x-x_{B})-(x_{A}-x_{B})(y-y_{B})=0,}\n  \n natomiast relację incydencji interpretuje się jako relację przynależności do tego zbioru.\nPowyżej teoria matematyczna była opisywana z bardzo formalnego punktu widzenia, tzn. przez pryzmat operacji na symbolach matematycznych. Matematycy jednak zwykle nie wyobrażają sobie matematyki w ten sposób. Rozumują raczej w kategoriach przestrzeni i struktur, składających się z pewnego zbioru elementów (np. liczb) oraz działań i relacji między nimi (np. relacje porządku i działania algebraiczne). Zbiory wraz z różnego rodzaju powiązaniami pomiędzy ich elementami zwane są właśnie strukturami lub przestrzeniami. Na poziomie formalnym pojęcia te są synonimami pojęcia modelu, jednak koncepcyjnie podejście to ułatwia skoncentrowanie się na bardziej uchwytnych obiektach (elementach przestrzeni), niż na formalnych manipulacjach symbolami.\nW praktyce matematycy nie przejmują się zanadto powyższym formalizmem podczas rozszerzania danej teorii (a więc, formalnie, tworzenia nowej). Poprawne (w sensie praktycznym) dowody matematyczne są jednak w odczuciu matematyków sprowadzalne do dowodów formalnych. Obecnie rozwija się formalizację matematyki opartą na metodach informatycznych, która pozwala na pełny formalny zapis dowodów dający się stosować w praktyce.\nChociaż działalność matematyczna polega na tworzeniu nowych pojęć matematycznych i dowodzeniu twierdzeń na temat pojęć już znanych, to taka definicja nie oddałaby wszelakich niuansów uprawiania matematyki. Jak stwierdził Gian-Carlo Rota: „Często słyszymy, że matematyka sprowadza się głównie do «dowodzenia twierdzeń». Czy praca pisarza sprowadza się głównie do «pisania zdań»?”\n\n\n== Historia matematyki ==\n\n\n== Dydaktyka matematyki ==\n\n\n== Filozofia matematyki ==\n\n\n== Sztuka ==\n\n\n== Zobacz też ==\nlista symboli matematycznych\ndyskalkulia – zaburzenie zdolności matematycznych\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nPolskojęzyczne\nFAQ grupy pl.sci.matematyka\nDuża lista stron związanych z matematyką\nLista naukowych czasopism matematycznych dostępnych online\nOprogramowanie statystyczne\nPolskie forum Matematyczne – Matematyka.pl\nPolskie Towarzystwo Matematyczne – Czasopisma\n Karolina Głowacka i Mateusz Hohol, Umysł matematyczny: dlaczego ludzie potrafią całkować, a szympansy nie?, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 21 października 2021 [dostęp 2023-09-20].\nAnglojęzyczne\nThe Mathematical Atlas – A Gateway to Modern Mathematics. math.niu.edu. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-09-30)]. – przegląd działów współczesnej matematyki według MSC w pomysłowej formie i na profesjonalnym poziomie\nGAMS, NetLib – przewodniki po oprogramowaniu matematycznym\nBaza publikacji matematycznych\n Mathematics, Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org [dostęp 2023-08-10].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wikipedia:Propozycje tematów/Matematyka i statystyka\n\n\n=== A (działy) ===\nAlgebraiczna teoria grafów, en:Algebraic graph theory\nAlgebra lokalna, Local algebra\nAnaliza algebraiczna, en:Algebraic analysis\nAnaliza geometryczna, en:Geometric analysis\nAnaliza globalna, en:Global analysis\nAnaliza mikrolokalna, en:Microlocal analysis\nAnaliza na rozmaitościach, en:Calculus on manifolds\nAnaliza niestandardowa, en:Non-standard analysis\nAnaliza p-adyczna, en:p-adic analysis\nAnaliza wielowymiarowa (Rachunek różniczkowo-całkowy wielu zmiennych), en:Multivariable calculus\n\n\n=== C (działy) ===\nChemia matematyczna, en:Mathematical chemistry\n\n\n=== G (działy) ===\nGeometria arytmetyczna, en:Arithmetic geometry\nGeometria diofantyczna, en:Diophantine geometry\nGeometria dyskretna, en:Discrete geometry\nGeometria kombinatoryczna, en:Combinatorial geometry\nGeometria metryczna, Kategoria:Geometria metryczna, en:Category:Metric geometry; po polsku trudno znaleźć to hasło, ale jest np. w tytule licencjatu na UJ\nGeometria skończona, en:Finite geometry\nGeometria symplektyczna, en:Symplectic geometry\nGeometria tropikalna, en:Tropical geometry\nGeometria trójkąta, obejmująca m.in. temat en:Modern triangle geometry. Zdarza się, że jakieś pojęcie i poświęcona mu dyscyplina mają osobne hasła, np. Grupa (matematyka) i Teoria grup albo Graf (matematyka) i Teoria grafów.\nGeometria zespolona, en:Complex geometry\nGeometryczna teoria grafów, en:Geometric graph theory\nGeometryczna teoria grup, en:Geometric group theory\nGeometryczna teoria liczb, Geometric number theory\n\n\n=== H (działy) ===\nHistoria algebry, en:History of algebra\nHistoria geometrii, en:History of geometry\nHistoria kombinatoryki, en:History of combinatorics\nHistoria logarytmów, en:History of logarithms\nHistoria liczb zespolonych, fr:Histoire des nombres complexes – jest o czym pisać, bo przez te setki lat dużo się działo – do XIX wieku trwał proces akceptacji, stopniowo powstawały nowe pojęcia jak sprzężenie, symbole, zastosowania... Główny artykuł powinien mieć tylko streszczenie tego procesu.\nHistoria teorii grup, en:History of group theory\nHistoria trygonometrii, en:History of trigonometry\nHistoria ułamków - (kto je wymyślił, kiedy powstały...), ja bym to dodał do \"Ułamek\", bo to mała sekcja InternetowyGołąb (dyskusja) 18:28, 15 kwi 2017 (CEST)\n\n\n=== K (działy) ===\nK-teoria, en:K-theory – jest m.in. w Encyklopedii PWN\n\n\n=== L (działy) ===\nLogika algebraiczna, en:Algebraic logic\n\n\n=== M (działy) ===\nMatematyka doświadczalna, en:Experimental mathematics\nMatematyka egipska, en:Ancient Egyptian mathematics\nMatematyka grecka, en:Greek mathematics\nMatematyka mezopotamska, en:Babylonian mathematics\nMatematyka obliczeniowa, en:Computational mathematics\nMatematyka rekreacyjna, en:Recreational mathematics\n\n\n=== P (działy) ===\nPsychologia matematyczna, en:Mathematical psychology\n\n\n=== R (działy) ===\nRachunek różniczkowy, en:Differential calculus – może przydałby się odrębny artykuł, streszczający najważniejsze pojęcia i twierdzenia, podobnie jak odpowiedni nawiboks.\nRachunek Schuberta, en:Schubert calculus\nRóżniczkowa teoria Galois, en:Differential Galois theory\n\n\n=== S (działy) ===\nSocjologia matematyczna, en:Mathematical sociology\nSpektralna teoria grafów, en:Spectral graph theory\nSupermatematyka, en:Supermathematics\nSylogistyka – jest w Encyklopedii PWN; to nie jest do końca matma, ale ten historyczny dział logiki później zmatematyzowano i do dziś niektóre tautologie klasycznego rachunku zdań są nazywane sylogizmami\n\n\n=== T (działy) ===\nTeoria błędów pomiarów - czy to statystyka czy też pogranicze fizyki/statystyki Awmarcz; wydaje mi się że raczej chodzi o teorię błędów pomiarów opisaną tutaj Turbos10; jest też teoria pomiaru jako część mechaniki kwantowej – dużo tam kontrowersji, ale to czysta fizyka KaWus\nTeoria głosowań, en:Voting theory\nTeoria Liego, en:Lie theory\nTeoria Morse’a, en:Morse theory\nTeoria osobliwości, en:Singularity theory\nTeoria położenia – wspominana w Google; nie znam angielskiej nazwy\nTeoria porządku, en:Order theory\nTeoria reprezentacji, en:Representation theory\nTeoria wymiaru – wspomniana w MSC2000 i na EoM\nTopologia geometryczna, en:Geometric topology\nTopologiczna teoria grafów, en:Topological graph theory\nTrygonometria sferyczna, en:Spherical trigonometry; już to linkuje reguła Nepera, a Encyklopedia PWN też używa tego terminu\n\nTe w sensie ścisłym, łac. sensu stricto, nazwane twierdzeniami – bez lematów, niektórych nierówności, niektórych wzorów itp.\n\n\n=== A (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Atiyaha-Botta, en:Atiyah–Bott fixed-point theorem\n\n\n=== B (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Bézouta (geometria algebraiczna), en:Bézout's theorem – jest twierdzenie Bézouta\nTwierdzenie Bohra-Mollerupa, en:Bohr–Mollerup theorem – o funkcji gamma Eulera; twierdzenie podawał to Michał Krych w skrypcie na swojej stronie, ale nie podawał drugiego nazwiska;\nTwierdzenie Budana, en:Budan's Theorem – o wielomianach rzeczywistych;\n\n\n=== C (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Cauchy’ego-Kowalewskiej, en:Cauchy–Kowalevski theorem – o jednoznaczności rozwiązań zagadnienia Cauchy’ego;\nTwierdzenie Cesàra, en:Cauchy_product#Ces.C3.A0ro.27s_theorem – wspomniane np. w skrypcie prof. Pawła Strzeleckiego do analizy matematycznej I (2018).\nTwierdzenie Chaslesa, en:Chasles' theorem (kinematics) – opisane także po polsku, np. w miesięczniku „Delta” i w pracy dyplomowej na UJ.\nTwierdzenie cotangensów, en:Law of cotangents – Google znajduje to hasło w innym znaczeniu, w trygonometrii sferycznej\n\n\n=== D (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Darboux (rachunek różniczkowy), en:Darboux's theorem (analysis) – chyba opisane w polskich kursach analizy rzeczywistej, przynajmniej tych dla matematyków\nTwierdzenie Dirichleta  o liczbach pierwszych w postępie arytmetycznym, en:Dirichlet's theorem on arithmetic progressions\n\n\n=== E (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Euklidesa, en:Euclid's theorem – o nieskończoności liczb pierwszych\n\n\n=== F (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Friedlandera-Iwańca, en:Friedlander–Iwaniec theorem – o pewnym rodzaju liczb pierwszych; słaba postać jednego z problemów Landaua; jest sporo interwiki, a na niektórych wersjach artykuł jest od lat dwutysięcznych. Temat idealny do popularyzacji.\n\n\n=== G (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Gliwienki, en:Glivenko's theorem (probability theory)\nTwierdzenie Grünbauma, en:Brunn–Minkowski_theorem#Grunbaum's_theorem\n\n\n=== H (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Helly’ego, en:Helly's theorem\n\n\n=== J (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Jacobiego (teoria liczb), en:Jacobi's four-square theorem\nTwierdzenie Jacobiego (geometria), en:Jacobi's theorem (geometry)\n\n\n=== K (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Kakutaniego, en:Kakutani fixed-point theorem\nTwierdzenie Kartezjusza, en:Descartes' theorem\n\n\n=== M (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Mertensa o szeregach, de:Satz von Mertens (Cauchy-Produkt) – jest już opisane w artykule Szereg (matematyka)#Działania, ale przyda się to wydzielić.\nTwierdzenie modularności albo Twierdzenie Shimury-Taniyamy albo (wcześniej) hipoteza Taniyamy–Shimury–Weila lub – p. en:Modularity theorem\nTwierdzenie Motzkina – nie znajduję go na enwiki, ale jest opisane w miesięczniku „Delta”;\n\n\n=== N (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Nielsena, en:Nielsen theory\n\n\n=== O (twierdzenia) ===\nTwierdzenie o alternansie, en:Equioscillation theorem\nTwierdzenie o gradiencie, en:Gradient theorem – uogólnienie zasadniczego twierdzenia analizy, inny szczególny przypadek twierdzenia Stokesa; chyba trudno to znaleźć w polskiej literaturze\nTwierdzenie o pełności, en:Gödel's completeness theorem – póki co tylko wspomniane w artykule Twierdzenia Gödla; jest opisane w miesięczniku „Delta”\nTwierdzenie o pierwiastkach wymiernych: en:Rational root theorem\nTwierdzenie o rozkładzie normalnym – wyprowadzenie twierdzenia w oparciu o rozkład normalny Bernouliego\nTwierdzenie Ostrogradskiego (metoda Ostrogradskiego): matematyka.pl, YouTube, EoM, en:Mikhail Ostrogradsky#Ostrogradsky's integration method\n\n\n=== R (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Rado-Edmondsa, publikacja z 1970 roku\nTwierdzenie Riemanna-Rocha, en:Riemann–Roch theorem\nTwierdzenie Rylla-Nardzewskiego, en:Ryll-Nardzewski fixed-point theorem\n\n\n=== S (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Sylvestera-Gallai, en:Sylvester–Gallai theorem\n\n\n=== V (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Vincenta, en:Vincent's theorem – o wielomianach rzeczywistych\n\n\n=== W (twierdzenia) ===\nTwierdzenie Wallace’a-Bolyaia-Gerwiena, en:Wallace–Bolyai–Gerwien theorem, opisane też w miesięczniku „Delta”\n\n\n=== Poszczególne ===\n231 (liczba), en:231 (number)\n232 (liczba), en:232 (number)\n234 (liczba), en:234 (number)\n235 (liczba), en:235 (number)\n236 (liczba), en:236 (number)\n237 (liczba), en:237 (number)\n238 (liczba), en:238 (number)\n239 (liczba), en:239 (number)\n241 (liczba), en:241 (number)\n242 (liczba), en:242 (number)\n243 (liczba), en:243 (number)\n244 (liczba), en:244 (number)\n245 (liczba), en:245 (number)\n246 (liczba), en:246 (number)\n247 (liczba), en:247 (number)\n248 (liczba), en:248 (number)\n249 (liczba), en:249 (number)\n251 (liczba), en:251 (number)\n252 (liczba), en:252 (number)\n253 (liczba), en:253 (number)\n254 (liczba), en:254 (number)\n255 (liczba), en:255 (number)\n257 (liczba), en:257 (number)\n258 (liczba), en:258 (number)\n259 (liczba), en:259 (number)\n261 (liczba), en:261 (number)\n262 (liczba), en:262 (number)\n263 (liczba), en:263 (number)\n264 (liczba), en:264 (number)\n265 (liczba), en:265 (number)\n266 (liczba), en:266 (number)\n267 (liczba), en:267 (number)\n268 (liczba), en:268 (number)\n269 (liczba), en:269 (number)\n271 (liczba), en:271 (number)\n272 (liczba), en:272 (number)\n273 (liczba), en:273 (number)\n274 (liczba), en:274 (number)\n275 (liczba), en:275 (number)\n276 (liczba), en:276 (number)\n277 (liczba), en:277 (number)\n278 (liczba), en:278 (number)\n279 (liczba), en:279 (number)\n281 (liczba), en:281 (number)\n282 (liczba), en:282 (number)\n283 (liczba), en:283 (number)\n284 (liczba), en:284 (number)\n285 (liczba), en:285 (number)\n286 (liczba), en:286 (number)\n287 (liczba), en:287 (number)\n288 (liczba), en:288 (number)\n289 (liczba), en:289 (number)\n291 (liczba), en:291 (number)\n292 (liczba), en:292 (number)\n293 (liczba), en:293 (number)\n294 (liczba), en:294 (number)\n295 (liczba), en:295 (number)\n296 (liczba), en:296 (number)\n297 (liczba), en:297 (number)\n2 (liczba), en:2 (number) – nie kasować; to jest wzorzec linku ułatwiający wydłużanie tej listy\n\n\n=== Klasy liczb ===\nDefiniowalne liczby rzeczywiste, en:Definable real number – profesor Andrzej Staruszkiewicz mógł był opowiadać o czymś podobnym; chyba wspominał „liczby określone rozumowo” – powinno być na YouTube;\nLiczby figurowe, en:Figurate numbers\nliczby infinitezymalne występują np. w liczby hiperrzeczywiste\nLiczby obliczalne, en:Computable number\nLiczby podniecające - a co to jest?? --AC (dyskusja) 11:39, 22 lut 2014 (CET)\nmoże chodziło o \"sexy primes\"? en:Sexy prime\nLiczby pozaskończone, en:Transfinite numbers – używana i wygodna nazwa na nieskończone liczby kardynalne i ich uogólnienia, np. nieskończone liczby porządkowe i nadrzeczywiste. To ładnie kontrastuje z nieskończonościami z analizy, por. rozszerzony zbiór liczb rzeczywistych i granica niewłaściwa funkcji;\nLiczby supernaturalne, może: Liczby nadprzyrodzone, en:Supernatural number\nLiczby superrzeczywiste, en:Superreal number\nLiczby telefoniczne, en:Telephone number (mathematics)\nen:Repdigit, może: Liczby stałocyfrowe? Tłumaczenie własne; Google nie znajduje takiej nazwy.\n\n\n=== A ===\nAksjomat Huntingtona, en:Huntington axiom, en:Minimal axioms for Boolean algebra – może być przekierowanie;\nAksjomat Robbinsa, en:Robbins axiom, en:Minimal axioms for Boolean algebra – może być przekierowanie;\nAlgebra cylindryczna, en:Cylindric algebra\nAlgebra de Morgana, en:De Morgan algebra\nAlgebra Einsteina – można znaleźć w Google; pracował nad tym Michał Heller, o czym wspominała strona Papieskiej Akademii Nauk\nAlgebra Ockhama, en:Ockham algebra\nAlgorytm Kroneckera, en:Factorization of polynomials – opisany czasem w polskiej literaturze, np. w „Algebrze wyższej” Z. Opiala;\nAlgorytm Rischa, en:Risch algorithm\nAnaliza dynamiki\nAnaliza korelacji\nAnaliza liniowa\nAnaliza marginalna\nAntysymetryzacja tablicy\nAutomorfizm grafu, en:Graph automorphism\nArbelos, en:Arbelos – trudno znaleźć coś o tym po polsku\nArytmetyka pamięciowa, en:Mental calculation – kluczowa umiejętność w dydaktyce matematyki, badana przez psychologię poznawczą i czasem rozwijana jako sport.\nAtom i koatom, en:Atom (order theory)\n\n\n=== B ===\nBicie osiowe – rodzaj uchyłku geometrii bryły obrotowej\nBicie promieniowe – rodzaj uchyłku geometrii bryły obrotowej\nBiśrodkowa - po angielsku bimedian (w angielskiej Wikipedii nie ma hasła)\nPo angielsku definicja bimedian jest w sekcji en:Quadrilateral#Special line segments a więcej o własnościach (związku biśrodkowych z równoległobokiem Varignona) w en:Quadrilateral#Bimedians. Dodatkowo coś w en:Equidiagonal quadrilateral#Characterizations. Znaczenie bimedian w czworościanie podano w en:Tetrahedron#Properties of a general tetrahedron. --CiaPan (Odp.) 07:17, 12 kwi 2012 (CEST)\nBłąd estymacji\n\n\n=== C ===\nCałka Dirichleta, en:Dirichlet integral\nCałka iterowana, en:Iterated integral\nCałka wektorowa\nCałka wewnętrzna\nCałka zewnętrzna\nCałki Borweinów, en:Borwein integral\nCentralizator macierzy\nCiąg binarny, en:Bitstream\nCykloidograf, opisany w Encyklopedii PWN\nCylindroid, it:Cilindroide; jest też w Encyklopedii PWN i chyba chodzi o bryły rozważane w analizie wielowymiarowej – ich objętości to całki podwójne\nCysterski system liczbowy, en:Cistercian numerals\nCzterdziestoośmiościan – nie wiem, kto to tutaj umieścił i „co poeta miał na myśli”, ale jest coś takiego\nCzułość testu statystycznego – może to już jest opisane w Czułość i swoistość?\nCzęść ułamkowa, en:Fractional part – można by rozdzielić, zwłaszcza że tam są nietrywialne twierdzenia udowodnione w XX wieku przez matematyków wybitnych;\nCzworokąt bicentryczny, en:Bicentric quadrilateral – Google znajduje kilka polskich wystąpień, nie tylko na stronach amatorskich\nCzworokąt cykliczny, en:Cyclic quadrilateral – to jest już w polskiej literaturze; w encyklopediach i słownikach brakuje, ale jest w uzusie, np. na stronie rządowej i w artykule publikowanym przez „Deltę”;\nCzworościan równościenny, en:Disphenoid – ta polska nazwa jest m.in. w miesięczniku „Delta”\nCzworościan ortocentryczny, en:Orthocentric tetrahedron – wspomniane w miesięczniku „Delta”; link w artykule czworościan\n\n\n=== D ===\nDeltościan, en:Deltahedron – ta polska nazwa pojawia się w pracy dyplomowej na UJ;\nDiagram Eulera, en:Euler diagram\nDiagram Younga, en:Young tableau\nDisquisitiones Arithmeticae, en:Disquisitiones Arithmeticae\nDomknięcie symetryczne, en:Symmetric closure – to się wydaje pokrewne pojęciu porównywalności, en:Comparability\nDopasowanie rozkładu, en:Probability distribution fitting\nDowody bijektywne, en:Bijective proof\nDrzewo regresyjne\nDzieje trygonometrii, en:History of trigonometry\nDzień Matematyki – duże wydarzenie ogólnopolskie. Popularniejsze w Polsce niż anglosaski dzień liczby pi... więc warto.\n\n\n=== E ===\nEfekt trapezu, en:Keystone effect – pojęcie z geometrii\nElement dominujący\nElement niezdominowany\nElement silnie dominujący\nElement silnie niezdominowany\nElement słabo dominujący\nElement słabo niezdominowany\nElementarne wielomiany symetryczne, en:Elementary symmetric polynomial – pojawiają się m.in. we wzorach Viete'a i korzystających z nich wzorach Newtona–Girarda, niestety też nieobecnych na plwiki, ale na tej liście propozycji już tak; EWS-y chyba są przedmiotem jakiegoś twierdzenia w teorii pierścieni i mogą mieć znaczenie dla teorii Galois;\nElipsograf, en:Ellipsograph – jest też w Encyklopedii PWN;\nEncyclopedia of Mathematics, en:Encyclopedia of Mathematics\nEpisylogizm i prosylogizm – jest w Encyklopedii PWN; to nie jest do końca matematyka, ale sylogistykę zmatematyzowano i do dziś niektóre tautologie klasycznego rachunku zdań są nazywane sylogizmami\nestymacja dla małych obszarów\nEstymacja frakcji\nEstymacja przedziałowa frakcji\n\n\n=== F ===\nFunkcja antyokresowa, en:Antiperiodic function – przydałoby się chociaż jako przekierowanie; to bardziej sugestia tematu – zgodnie z tytułem tej strony – niż osobnego artykułu;\nFunkcja Conwaya, en:Conway base 13 function – cenny przykład w analizie rzeczywistej, konkretniej w kontekście twierdzenia Darboux;\nFunkcja hipergeometryczna, en:Hypergeometric function\nFunkcja liczbowa\nFunkcja nieskończona sporadycznie zdarza się w Google; por. „funkcja skończona” niżej. Niestety nie ma en:Infintie function.\nFunkcja piątego stopnia, en:Quintic function\nFunkcja płaska, en:Flat function\nFunkcja prawie okresowa, en:Almost periodic function\nFunkcja skończona – funkcja będąca zbiorem skończonym, czyli równoważnie: funkcja o skończonej dziedzinie; termin zdarza się w Google. en:Finite function ma złe przekierowanie, do jakiegoś zaawansowanego pojęcia z analizy.\nFunkcja sześcienna, en:Cubic function – jest tylko Równanie sześcienne\nFunkcje Hartogsa (pojęcie w analizie zespolonej)\nFunkcje wypływające (resurgentne) Jeana Écalle’a, en:Resurgent function\n\n\n=== G ===\nGłosowanie akceptacyjne, en:Approval voting\nGra Ehrenfeuchta-Fraïsségo, en:Ehrenfeucht–Fraïssé game – teoria gier\nGraf Cayleya, en:Cayley graph\nGraf separowalny – pojęcie z teorii grafów (matematyka dyskretna)\nGraf półhamiltonowski – pojęcie z teorii grafów (matematyka dyskretna)\nwystarczy dopracować opis w haśle graf hamiltonowski, bo dla mnie jest to obecnie nieco niejasne. Rozróżnienie hamiltonowski vs półhamiltonowski to tylko jedno zdanie. --Wsflo (dyskusja) 12:38, 24 sie 2014 (CEST)\nGrupa euklidesowa, en:Euclidean group\nGrupa fryzowa, en:Frieze group\nGrupa kwantowa, en:Quantum group; jest opisane m.in. na Encyklopedii PWN;\nGrupa multiplikatywna reszt, en:Multiplicative group of integers modulo n – w polskich źródłach widziałem wzmianki, np. że używał tego Gauss, ale żadnej rozprawy ani nawet definicji\nGrupa nieprzemienna, en:Non-abelian group – może warto zrobić artykuł z pakietem przykładów, np. z artykułu Przykłady grup, i z porównaniem do grup przemiennych – np. że dla tych nieprzemiennych nie każda podgrupa daje grupę ilorazową i pojawia się pojęcie podgrupy normalnej.\nGrupa quasikontrolna\nGrupa Rubika, en:Rubik's cube group\nGrupa tapetowa, en:Wallpaper group\n\n\n=== H ===\nHarmoniki kuliste, en:Solid harmonics – może warto to oddzielić od harmonik sferycznych, tak jak wersja angielska, bo to dość obszerne tematy\nHiperbola Kieperta, de:Kiepert-Hyperbel i en:Kiepert conics\nHipoteza Bircha i Swinnertona-Dyera (en:Birch and Swinnerton-Dyer conjecture, jeden z problemów milenijnych)\nHipoteza Erdősa o ciągach arytmetycznych, en:Erdős conjecture on arithmetic progressions – zob. [1]\nHipoteza Eulera, en:Euler's sum of powers conjecture – temat bardzo przystępny, elementarny i „popularyzacyjny” przez rozwiązanie późne i osławione rekordową krótkością;\nHipoteza Singmastera, en:Singmaster's conjecture – kolejny temat elementarny, szkolny;\nHipoteza Toeplitza, en:Inscribed square problem\n\n\n=== I ===\nIloczyn Cauchy’ego szeregów, en:Cauchy product; jest już opisany w artykule Szereg (matematyka)#Działania, ale przyda się to wydzielić.\nIloczyn Viète’a, en:Viète's formula; jest w artykule Pi#Wzory wolno zbieżne, niestety bez dowodu ani przypisu;\nIndukcja noetherowska, en:Noetherian induction\nIniektywna przestrzeń metryczna, en:Injective metric space\nIntensjonalność\n\n\n=== J ===\nJednostki sześcienne\nJeziora Wady, en:Lakes of Wada\n\n\n=== K ===\nKatedra Lucasa matematyki, en:Lucasian Professor of Mathematics\nKategoria kartezjańsko domknięta, en:Cartesian closed category\nKojądro, en:Cokernel – już się pojawia w niektórych artykułach;\nKoneksja, en:Connection (mathematics);\nKrata atomowa, en:Atomic lattice\nKrzywa algebraiczna, en:Algebraic curve\nKrzywa Tschirnhausa, en:Tschirnhausen cubic\nKrzyżowanie się zbiorów – jest opisane w podręcznikach logiki i teorii mnogości, np. Ćwiczenia z logiki Barbary Stanosz (2012); anglojęzyczny odpowiednik może być trudno znaleźć\nKohomologie (lub też homologie, teorie kohomologii), en:Cohomology\nKolec (osobliwość), en:Cusp (singularity)\nKorolarium, en:Corollary – jest już Następstwo, ale bez źródeł (22 XI 2024)\nKostka Ruperta, en:Prince Rupert's cube\nKrzywa regresji\nKrzywa sześcienna, en:Cubic plane curve\nKrzywa wzorcowania – pomiary, matematyka\nKula dopisana, en:Exsphere (polyhedra) – wspomniane w miesięczniku „Delta”; odpowiednik płaski: okrąg dopisany\nKwadrat sito\n\n\n=== L ===\nL-dron\nLemat Banacha – wspomniany na „Ważniaku” (wazniak.mimuw.edu.pl), w kursie logiki i teorii mnogości\nLemat Spernera, en:Sperner's lemma\nLemat Wrońskiego\nLimity (matematyka)\nLista funkcji matematycznych, en:List of mathematical functions – to chyba komplementarne do Kategoria:Funkcje matematyczne i do szablonów nawigacyjnych (nawiboksów): Szablon:Wielomiany, Szablon:Logarytmy, Szablon:Trygonometria, Szablon:Funkcje elementarne, Szablon:Funkcje specjalne, Szablon:Działania dwuargumentowe; taka lista zbierałaby wszystko w jednym miejscu i zawierała głównie przykłady, raczej bez własności i powiązanych krzywych;\nLista małych grup, en:List of small groups\nLista skończonych grup prostych, en:List of finite simple groups\nLondon Mathematical Society, en:London Mathematical Society\n\n\n=== Ł ===\nŁańcuchy Markowa w algorytmie Monte Carlo, Metoda Monte Carlo z wykorzystaniem łańcuchów Markowa, en:Markov chain Monte Carlo – przekład:Draft: Próbkowanie Monte Carlo Łańcuchami Markowa\nŁącznościan, en:Associahedron – ta polska nazwa już się pojawiła w miesięczniku „Delta”, a pojęcie w artykule Krata (matematyka)\n\n\n=== M ===\nMacierz diagonalizowalna, en:Diagonalizable matrix\nMacierz nieredukowalna, en:Perron–Frobenius_theorem#Classification_of_matrices\nMatematyczny model demokracji\nMatryca Cardana – proste narzędzie szyfrujące; Google znajduje tylko ten artykuł prasowy;\nMedal de Morgana, en:De Morgan Medal\nMetoda Duranda-Kernera, en:Durand–Kerner method – w nazwie daję dywiz, mimo że popieram myślnik, jak EPWN i znaczna część polskich wydawnictw;\nMetoda potęgowa znajdowania wartości własnych macierzy\nPrzypuszczam, że chodzi o en:Lanczos algorithm --Wsflo (dyskusja) 12:31, 24 sie 2014 (CEST)\nMetody rozwiązywania sudoku, en:Sudoku solving algorithms\nMiara fraktalna\nModel wielowymiarowy - czego? --AC (dyskusja) 11:39, 22 lut 2014 (CET)\nModel trendu pełzającego z wagami harmonicznymi\nMultiplikatywność czynnika – może chodzi o krotność czynnika, np. czynnika pierwszego w rozkładzie liczby całkowitej albo krotność miejsca zerowego („pierwiastka”) wielomianu? Jeśli tak, to jest o tym en:Multiplicity (mathematics)\n\n\n=== N ===\nNadwykres, en:Epigraph (mathematics)\nNagroda im. Kamila Duszenko\nNaiwna teoria mnogości, en:Naive set theory\nNierówność Bessela, en:Bessel inequality\nNierówność Maclaurina, en:Maclaurin's inequality\nNierówności Newtona, en:Newton's inequalities\nNiezmiennik Dehna, en:Dehn invariant\n\n\n=== O ===\nOdcinek paraboli - en:Quadrature of the Parabola (8 interwiki)\nHasło z enwiki wraz z 8 interwiki nie jest o odcinku paraboli – figurze geometrycznej, lecz o traktacie Archimedesa O kwadraturze paraboli, w którym opisał matematyczne własności paraboli i wyprowadził sposób obliczania pola odcinka paraboli. Zgłoszenie ma więc mniej więcej tyle sensu, co łączenie hasła 'ziemniak' z podręcznikiem uprawy warzywa. --CiaPan (dyskusja) 01:42, 10 lis 2022 (CET)\nOkrąg Taylora, en:Taylor circle\nOkrąg Riemanna, en:Metric circle\nOkręgi wpisane i opisane na trójkącie, en:Incircle and excircles of a triangle\nOptymalizacja kombinatoryczna, en:Combinatorial optimization\nOptymalizacja Pareto, en:Multi-objective optimization\nOptymalizacja rojem cząstek, en:Particle swarm optimization\nOrbifold, en:Orbifold, opisany m.in. na EPWN\nOszacowanie dolne\nOszacowanie górne\nOtoczenie normalne – jest na EPWN\n\n\n=== P ===\nParametryzacja (matematyka) lub Parametryzacja krzywej, en:Parametrization (geometry)\nPericykloida – SJP PWN\nPierścień Boole’a, en:Boolean ring – obecnie to jest sekcja innego artykułu, w dodatku pozbawiona źródeł\nPłaszczyzna rzutowa – jest płaszczyzna rzutowa rzeczywista, ale to za mało, por. en:projective plane vs. en:real projective plane\nPobocznica (geometria), en:Lateral surface – SJP PWN i WSJP PAN nazywają tak powierzchnie boczne walca, stożka i stożka ściętego; mam wrażenie, że mogłem to też widzieć w podręcznikach szkolnych lub jakichś ściągach i może poszperam --Tarnoob (dyskusja) 15:02, 19 maj 2024 (CEST)\nPochodna Liego, Różniczka Liego, en:Lie derivative\nPodstawienie Weierstrassa, en:Tangent half-angle substitution; ponoć – jak wiele rzeczy, np. kwaterniony czy FFT – w rzeczywistości pochodzi od Gaussa.\nPodwykres, en:Hypograph (mathematics)\nPodział liczby naturalnej, en:Integer partition – widziałem dokument na ten temat z UG; może autor będzie umiał pomóc\nPodział odcinka, en:Partition of an interval – zdarza się w analizie rzeczywistej, chyba zwłaszcza w definicjach całki Riemanna, ale może też w rozważaniach o zwartości ciągowej i lemacie Bolzana-Weierstrassa;\nPorównywalność, en:Comparability – to się wydaje bliskie pojęciu domknięcia symetrycznego, en:Symmetric closure\nPotok (matematyka), en:Flow (mathematics)\nPowierzchnia jednostronna, en:Orientability\nPowtarzalny algorytm najbliższego sąsiada\nPółparametr p\nPrawdopodobieństwo statystyczne, prawdopodobieństwo częstościowe – jest już Prawdopodobieństwo obiektywne linkujące do en:Frequentist probability\nPrawo Claviusa, en:Consequentia mirabilis\nPrawo Fregego, en:Frege's theorem\nPrawo Peirce’a, en:Peirce's law\nProblem Burnside’a, en:Burnside problem\nProblem kozy, en:Goat grazing problem – opisany w miesięczniku „Delta”\nProblem Mosera, en:Dividing a circle into areas, opisany też w miesięczniku „Delta” i na kanale jutubowym 3blue1brown\nProblemy Smale’a, en:Smale's problems\nProblem śpiącej królewny, Paradoks śpiącej królewny, en:Sleeping Beauty problem\nPróbkowanie Gibbsa, en:Gibbs sampling\nPrzekrój (geometria), en:Cross section (geometry) – obecnie jest tylko wzmianka w artykule Przekrój poprzeczny, a taka nazwa chyba nie jest używana – ani w EPWN, ani w podręcznikach szkolnych\nPrzekształcenie doskonałe, en:Perfect map\nPrzekształcenie półtoraliniowe\nPrzekształcenie Tschirnhausa, en:Tschirnhaus transformation – upraszczanie równań wielomianowych\nPrzestrzeń czterowymiarowa, en:Four-dimensional space\nPrzestrzeń jednostajna, en:Uniform space\nPrzestrzeń różniczkowa – pracowali nad tym Roman Sikorski i Michał Heller; w Google można znaleźć \"Sikorski (differential) spaces\"\nPrzestrzeń strukturalna – jest wspomniana w artykule o Michale Hellerze; ponoć pracował nad tym niejaki Mostow.\nPrzybliżenia liczby pi, en:Approximations of π; można by wydzielić z artykułu Liczba pi;\nPrzykłady półgrup – są już Przykłady grup i Przykłady przestrzeni liniowych; półgrupy są dużo mniej ważne, ale też istotne, chyba zwłaszcza dla informatyki teoretycznej, niektórych obszarów logiki matematycznej i trochę dla całkiem istotnej teorii pierścieni. Pula przykładów półgrup może też pomóc w rozumieniu teorii grup i może teorii miary – przez analogie i kontrasty.\nPseudołuk, en:Pseudo-arc\nPunkt Gergonne’a, en:Gergonne point\nPseudomatematyka, en:Pseudomathematics\nPunkt Misiurewicza, en:Misiurewicz point\n\n\n=== R ===\nlogika predykatów Rachunek predykatów, en:Predicate logic – brak ogólnego pojęcia\nHasło w en-wiki wskazuje, że chodzi o rachunek predykatów – ogólne pojęcie obejmujące rachunek predykatów pierwszego rzędu, drugiego rzędu i jeszcze dwa działy, których polskich nazw nie znam. W każdym razie rachunek, nie logika. --CiaPan (Odp.) 21:58, 20 sty 2012 (CET)\nRANSAC, en:Random sample consensus – algorytm w obliczeniach statystycznych\nRaty równe oraz malejące\nRegresja nieparametryczna, en:Nonparametric regression\nRegresja ortogonalna, en:Deming_regression#Orthogonal_regression\nReinterpretacja\nRelacja euklidesowa, en:Euclidean relation\nRelacja idempotentna, en:Idempotent relation – moim zdaniem można by oddzielić temat (endo)funkcji idempotentnych od dużo bardziej ogólnych idempotentów w algebrze\nRelacja jednorodna, Endorelacja, en:Homogeneous relation – Google znajduje tylko jedno wystąpienie nazwy polskiej; może coś tu jest do opublikowania;\nRelacja tolerancji, en:Tolerance relation\nReszta częściowa\nRozbieżność sumy odwrotności liczbw pierwszych, en:Divergence of the sum of the reciprocals of the primes\nRozkład Coxa\nRozkład Leviego, en:Lévy distribution\nRozkład na czynniki pierwsze, en:Integer factorization – jest tylko przekierowanie, także jako rozkład na dzielniki pierwsze\nRozkład wielomianu, en:Factorization of polynomials\nRozmaitość nieriemannowska\nRozmieszczenie uporządkowane\nRozszerzenie Wallmana\nRównanie Erdősa-Mosera, en:Erdős–Moser equation – otwarty problem w teorii liczb\nRównanie Pitagorasa – przydałby się osobny artykuł, bo to równanie rozważa się też w oderwaniu od trójek pitagorejskich, np. jako równanie okręgu lub w innych pierścieniach typu macierze.\nRównanie wykładnicze, en:Exponential equation – termin wspominany w Encyklopedii PWN i na platformie ZPE; temat szkolny i pomocny w definiowaniu logarytmów; enwiki łącz to z en:Exponential function, ale ja bym to oddzielił od Funkcja wykładnicza, tak jak oddzielone są Równanie kwadratowe i Funkcja kwadratowa; oba tematy są wystarczająco obszerne i miewają osobne rozdziały w podręcznikach szkolnych\nRównanie replikatora, en:Replicator equation\nRównoważność klas P i NP, en:P versus NP problem / P vs NP\n - proponuję taką wersję, gdyż obecnie nie wiadomo czy P=NP czy też nie. --Pozdrawiam - Wiggles007 @ 20:51, 14 paź 2010 (CEST)\nP≠NP albo P ≠ NP (en-wiki) – może nie osobny artykuł, ale warto wstawić informację o ogłoszeniu dowodu nierówności klas złożoności problemów informatycznych. Może dodać do artykułów problem P i problem NP...? Autor dowodu, en:Vinay Deolalikar, też nie ma u nas biogramu. --CiaPan (Odp.) 17:13, 11 sie 2010 (CEST)\ndowód nie okazał się kompletny: http://rjlipton.wordpress.com/2010/08/12/fatal-flaws-in-deolalikars-proof/, http://michaelnielsen.org/polymath1/index.php?title=Deolalikar_P_vs_NP_paper --Pozdrawiam - Wiggles007 @ 20:51, 14 paź 2010 (CEST)\nRzut cechowany (dział geometrii wykreślnej)\n\n\n=== S ===\nSchemat (matematyka), en:Scheme (mathematics)\nSchemat Aitkena – schemat interpolacji (metody numeryczne)\nSemimartyngał, en:Semimartingale\nSferikon, en:Sphericon\nSfery Dandelina, en:Dandelin spheres, opisane też na EPWN\nSito Bruna, en:Brun sieve\nSito Selberga, en:Selberg sieve\nSito Iwańca-Rossera, wspomniane na EPWN w artykule o sicie Eratostenesa\nSkracalność, en:Cancellation property – będzie trudno o źródła; Google nie znajduje nic po polsku\nSpecyfikacja algorytmu\nSpirala Fibonacciego, en:Fibonacci spiral\nStała multiplikatywna\nStała Keplera-Bouwkampa, en:Kepler–Bouwkamp constant\nStała Soldnera, en:Ramanujan–Soldner constant\nStożek Apoloniusza\nSuma kątów w trójkącie, en:Sum of angles of a triangle – może warto połączyć ze stroną Defekt trójkąta;\nSuperpermutacja, en:Superpermutation\nSuperpierwiastek\nSymbol całkowicie antysymetryczny\nSymbol Hilberta\nSygnatura macierzy\nSymetryzacja tablicy\nSzereg Puiseux, en:Puiseux series – zdarza się po polsku, np. na stronach polskich uczelni jak UJ i UŁ;\nSzablon:Odwzorowania kartograficzne, en:Template:Map projections\nSzablon:Prezesi Amerykańskiego Towarzystwa Matematycznego, en:Template:AMS presidents\nSzablon:Wielościan – taki jak en:Template:Reg polyhedra db zawarty np. w en:Tetrahedron i en:Icosahedron\n\n\n=== Ś ===\nŚredni błąd bezwzględny\n\n\n=== T ===\nTeoria mnogości NBG, Teoria mnogości Von Neumanna–Bernaysa–Gödla, en:Von Neumann–Bernays–Gödel set theory – wspomniana w artykule Klasa (matematyka);\nTeoria Yanga-Millsa, en:Yang–Mills theory – jeden z problemów milenijnych\nTożsamości hiperboliczne – analogicznie do artykułu Tożsamości trygonometryczne; en:Hyperbolic functions#Useful relations ma sporo przykładów;\nTożsamość Degena, en:Degen's eight-square identity – uogólnienie tożsamości Brahmagupty i Eulera, z konsekwencjami dla oktonionów;\nTożsamość Vandermonde’a, en:Vandermonde's identity;\nTrójkąt Herona, en:Heronian triangle – opisany m.in. w podręczniku licealnym „Nowej Ery”\nTyp porządkowy (matematyka) – obiekty wspomniane u Kuratowskiego we Wstępie do teorii mnogości i topologii\n\n\n=== U ===\nUkład gradientowy\nUkład pseudogradientowy\nUporządkowana przestrzeń liniowa, en:Ordered vector space\nUzupełnienie\n\n\n=== W ===\nWalec ścięty – jest trochę o figurach ściętych równoległymi płaszczyznami, np. ostrosłup ścięty, pryzmatoid i warstwa kuli, ale przydałoby się też trochę o przypadku ogólniejszym; obrazki ściętego walca można znaleźć np. na stronie GeoGebry\nWartość główna Cauchy’ego, en:Cauchy principal value\nWiązka włóknista, en:Fiber bundle;\nWielokąt konstruowalny, en:Constructible polygon\nWielokąt sferyczny, en:Spherical trigonometry#Spherical polygon\nWielomian chromatyczny, en:Chromatic polynomial\nWielomian stopnia piątego, en:Quintic function\nWielomian stopnia trzeciego, en:Cubic function\nWielomian unimodalny, de:Unimodales Polynom, Unimodal Polynomial – ten termin da się znaleźć też na innych stronach WWW i wydaje się encyklopedyczny. Wg dewiki to ma jakieś związki z teorią grafów i zakamarkami algebry wyższej;\nWielomiany Gegenbauera, en:Gegenbauer_polynomials\nWielościan jednostajny, en:Uniform polyhedron – ta polska nazwa pojawia się w pracy dyplomowej na UJ;\nWielościan Johnsona, en:Johnson solid\nWielościan Szilassiego, en:Szilassi polyhedron\nWieżomian, Wielomian szachowy, Wielomian wieżowy, en:Rook polynomial\nWikipedia:Propozycje kryteriów encyklopedyczności/Liczby, por. Kategoria:Propozycje kryteriów encyklopedyczności, en:Wikipedia:Notability (numbers)\nWMT Day\nWspółczynnik spłaszczenia\nWspółmierność – Encyklopedia PWN opisuje odcinki współmierne, są też wspominane w artykule Teodor z Cyreny, a artykuł Funkcja okresowa opisuje współmierność dwóch liczb.\nWspółrzędne trójliniowe, en:Trilinear coordinates\nWymiar Krulla (teoria pierścieni), en:Krull dimension\nWzory Girarda-Newtona, Tożsamości Newtona, en:Newton's identities\nWzór Cardana – można wydzielić z artykułu Równanie sześcienne, który jest bardzo obszerny\n\n\n=== Z ===\nZagadnienie izoperymetryczne, Problem izoperymetryczny, en:Isoperimetric problem\nZasadnicze twierdzenie teorii Galois, en:Fundamental theorem of Galois theory\n\n\n=== Bez jasnej polskiej nazwy ===\nen:Happy ending problem\nen:Hockey-stick identity\nen:Inscribed square problem\nen:Non inferiority trial\nen:Numeracy\nen:Pascal's rule\nen:Pasting lemma – topologia ogólna to jedna ze specjalności polskich matematyków, dlatego coś może się znaleźć, np. u Engelkinga\nen:Probability of superiority\nen:Statistical literacy\nen:Total relation – właściwość definiująca funkcje, zachodząca też dla podzielności; jest to suriektywnosć konwersu i może nie mieć polskiej nazwy, bo to chyba dość niszowy termin – angielska wersja 12.01.2024 jest jedyną. Może: relacja całkowita?\nen:Transformation geometry", "source": "wikipedia"}
{"text": "Crochet Coral Reef Project\n\nCrochet Coral Reef Project (pol. projekt Szydełkowa Rafa Koralowa) – projekt autorstwa sióstr Margaret i Christine Wertheim, jedno z największych na świecie przedsięwzięć naukowo-artystycznych z udziałem publiczności.\n\n\n== Opis ==\nProjekt Crochet Coral Reef, polegający na tworzeniu gigantycznych instalacji imitujących żywe rafy koralowe, robionych na szydełku z włóczki i różnych rodzajów plastiku, a także wykorzystaniu algorytmów inspirowanych geometrią hiperboliczną, łączy w sobie elementy matematyki, nauki, rzemiosła, ekologii i społecznej działalności artystycznej. Projekt popularyzuje zagadnienia związane z  geometrią nieeuklidesową, a także angażuje ich w temat zmian klimatycznych i degradacji raf koralowych na skutek globalnego ocieplenia. Zastosowanie szydełkowania przez siostry Wertheim w tym dziele w dużej mierze inspirowane było odkryciem Dainy Taiminy, która jako pierwsza wykorzystała szydełko do odwzorowania struktury geometrii hiperbolicznej — wcześniej uważanej za niemożliwą do przedstawienia fizycznie w ramach tego medium. Dzieło stanowi hołd dla matematyczki, która posłużyła się techniką tradycyjnie kojarzoną z kobiecym rzemiosłem, aby w nowy sposób ukazać abstrakcyjne koncepcje matematyczne.  Praca Crochet Coral Reef odnosi się więc nie tylko do matematyki i zmian klimatycznych, ale również zawiera wyraźny komentarz feministyczny.  \nDo początku 2020 roku ponad 10 000 osób z Nowego Jorku, Londynu, Rygi i Abu Zabi, aktywnie przyczyniło się do powstania wystaw Crochet Coral Reef w ponad 40 miastach i krajach. Wystawy obejrzało ponad dwa miliony ludzi. \nMaragaret Wertheim została zaproszona do wygłoszenia wykładu na temat projektu w lutym 2009 r. na konferencji TED. W wystąpieniu, nawiązując do Taiminy, skomentowała: „A więc oto, w wełnie, poprzez domową, kobiecą sztukę, znajduje się dowód, że najsłynniejszy postulat matematyki jest błędny”. Wykład został przetłumaczony na 22 języki i został wyświetlony ponad 1,3 miliona razy na stronie internetowej TED.\nOd początku swojego istnienia w 2005 roku, Crochet Coral Reef rozrosła się do konstelacji pojedynczych raf, w tym Bleached Reef, Toxic Reef wykonanej z taśmy wideo i plastiku, Branched Anemone Garden i gigantyczny Coral Forest – składający się z sześciu wielkoformatowych rzeźb, trzech zrobionych na szydełku z włóczki i trzech z plastiku. Prace z tworzywa sztucznego inspirowane są Wielką Pacyficzną Plamą Śmieci, gigantycznym wirem plastikowych śmieci na Oceanie Spokojnym.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dowód bez słów\n\nDowód bez słów – jest matematyczną ilustracją tożsamości lub twierdzenia matematycznego, które można wykazać jako oczywiste za pomocą diagramu bez towarzyszącego mu tekstu wyjaśniającego. Takie dowody mogą być uważane za bardziej eleganckie niż formalne lub matematycznie rygorystyczne dowody ze względu na ich oczywisty charakter. Gdy diagram demonstruje szczególny przypadek ogólnego stwierdzenia, aby być dowodem, musi być uogólnialny.\nDowód bez słów nie jest tym samym, co dowód matematyczny, ponieważ pomija szczegóły argumentu logicznego, który ilustruje. Może jednak dostarczyć widzowi cennych intuicji, które mogą pomóc mu sformułować lub lepiej zrozumieć prawdziwy dowód.\n\n\n== Przykłady ==\n\n\n=== Twierdzenie Pitagorasa ===\nTwierdzenie Pitagorasa o tym, że \n  \n    \n      \n        \n          a\n          \n            2\n          \n        \n        +\n        \n          b\n          \n            2\n          \n        \n        =\n        \n          c\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle a^{2}+b^{2}=c^{2}}\n  \n może być dowiedzione bez słów.\nJedną z metod jest wizualizacja większego kwadratu o bokach \n  \n    \n      \n        a\n        +\n        b\n      \n    \n    {\\displaystyle a+b}\n  \n  z czterema trójkątami prostokątnymi o bokach \n  \n    \n      \n        a\n      \n    \n    {\\displaystyle a}\n  \n, \n  \n    \n      \n        b\n      \n    \n    {\\displaystyle b}\n  \n i \n  \n    \n      \n        c\n      \n    \n    {\\displaystyle c}\n  \n w jego rogach, tak że przestrzeń w środku jest przekątną kwadratu o powierzchni \n  \n    \n      \n        \n          c\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle c^{2}}\n  \n. Cztery trójkąty można przestawić w obrębie większego kwadratu, aby podzielić jego niewykorzystaną przestrzeń na dwa kwadraty o wymiarach \n  \n    \n      \n        \n          a\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle a^{2}}\n  \n i \n  \n    \n      \n        \n          b\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle b^{2}}\n  \n.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Matematyka a estetyka\n\nHistoria każdej nauki była w pewnej mierze powiązana z rozwojem myśli estetycznej i panującego systemu wartości estetycznych, lecz relacja pomiędzy matematyką a estetyką ma charakter szczególny i wyróżniony. Z matematyki pochodzą bowiem lub wzorują się na niej główne sposoby rozwiązywania problemów, które stawia przed sobą estetyka, zwłaszcza zagadnienie piękna. Ponadto przedmiotem refleksji estetycznej stały się same obiekty matematyczne.\n\n\n== Znaczenie matematyki dla badań estetycznych ==\nPowodów szczególnego znaczenia relacji między matematyką a estetyką dla historii tak estetyki, jak i nauk jest wiele. Prawdopodobnie matematyka jest obok astronomii najstarszą z nauk – jako pierwsza kształtowała więc ludzki obraz tych relacji. Matematyka jest też dla wszystkich nauk przyrodniczych koniecznym narzędziem, wiąże się z pozostałymi naukami tak ściśle, jak żadna inna, i z tak wieloma z nich, jak żadna inna – w pewien sposób świadczy więc o jedności nauk i badanej przez nich przyrody, a jedność taka stanowi jedno z podstawowych kryteriów oceny estetycznej. Także na gruncie samych badań estetycznych wszystkie znaczniejsze wysiłki dążące do teoretycznego ujęcia przedmiotu estetyki są mniej lub bardziej ściśle powiązane z rozumieniem relacji między przedmiotem estetyki a przedmiotem i metodą matematyki. W rezultacie tak sama matematyka, jak i jej estetyka były jednym z głównych czynników kształtujących myśl estetyczną jako całość – niezależnie od tego, czy rozumie się ją wąsko, jako dyscyplinę filozoficzną, którą jako autonomiczną dziedzinę refleksji filozoficznej ukonstytuowali Immanuel Kant i jego współcześni, czy też szeroko, jako zespół rozproszonych rozważań, do których powstania przyczynił się szczególnie Platon.\nEstetyka matematyki ma podwójną funkcję – w pierwszej (jako „estetyka zawarta w matematyce”) nie wyróżnia się zazwyczaj z całości badań estetycznych, w drugiej (jako „estetyka samej matematyki”) ma dla niej charakter konstytutywny. Pierwsza funkcja to po prostu analiza piękna zawartego w samej matematyce, w jej obiektach, metodach, twierdzeniach itp. Jednak i w tej funkcji, zwłaszcza za sprawą platońskiego realizmu pojęciowego i wywodzącego się z niego realizmu w filozofii matematyki, matematyka i badane przez nią obiekty dostarczyły materiału do rozważań szerszych, wykraczających poza refleksję nad samą matematyką. Druga funkcja, która stanowi o większej wadze estetyki matematyki niż estetyki innych nauk dla całości rozważań estetycznych, to dostarczanie tym rozważaniom modelu – modelu estetyki filozofii, estetyki sztuki, estetyki pozostałych nauk. W szczególności piękno matematyczne stało się podstawowym w dziejach myśli estetycznej modelem piękna pozostałych dziedzin, którym w nich piękno przypisywano.\nPiękno matematyczne jako model piękna w ogóle przejawia wiele analogii z matematycznym rygorem formalnym jako modelem rygoru naukowego i filozoficznego. Nawet jeśli – co zresztą niejednokrotnie zachodzi – poszczególne źródła i przejawy poszczególnych aspektów rygoru formalnego i pojęć estetycznych nie pochodzą bezpośrednio ze źródeł i przejawów samych nauk matematycznych, to niemal wszystkie pojęcia estetyczne i aspekty rygoru formalnego mogą być i były rozumiane jako wzorowane na modelach wyprowadzonych z samych nauk matematycznych.\nWłaśnie ze względu na stałe współwystępowanie powiązań między matematyką a estetyką w dziejach estetyki, nawet pomimo niejednokrotnie pozamatematycznych źródeł tych powiązań, tak „estetyka w samej matematyce”, jak i „estetyka matematyki” doczekała się w filozofii Zachodu szeregu istotnych dla niej analiz pojęciowych i historycznych.\n\n\n== Harmonia jako model piękna ==\nPierwszym i jednym z najbardziej istotnych spośród takich wywodzących się z nauk matematycznych lub przynajmniej wzorujących się na nich modeli piękna jest harmonia. Zalążki typowego dla myśli greckiej przekonania o archetypowości piękna bytów matematycznych dla piękna innych bytów widoczne są już w filozofii przedsokratejskiej: jej pojęcie arche stanowi zalążek poglądu, że rozumienie rzeczywistości to dostrzeganie tego, co wspólne w różnorodności jej przejawów, co stanowi zarys późniejszych koncepcji harmonii i racjonalności. Do rozwoju tej idei przyczynili się przede wszystkim pitagorejczycy oraz czerpiący z myśli pitagorejskiej Platon.\nDla pitagorejczyków bliskim odpowiednikiem arche w filozofii jońskiej była liczba – zasadą świata była więc dla nich zasada formalna, w czym Werner Heisenberg dostrzega zalążek późniejszego uznania matematyki za główne narzędzie nauk przyrodniczych. We wszystkich zjawiskach widzieli oni naśladowanie liczb, a liczby jako najdoskonalsze byty stanowiły o harmonii świata i o jego dobrze i pięknie. Duże znaczenie historyczne ma pitagorejska koncepcja muzyki sfer, akceptowana bardzo szeroko aż do XVII wieku. Muzyka sfer to harmonia pojmowana dosłownie – jako zgodność lub konflikt pomiędzy własnościami geometrycznymi i arytmetycznymi, które muzykę tę bezpośrednio wywołują. Istotne dla dalszego rozwoju myśli estetycznej jest w koncepcji muzyki sfer idea, że własności estetyczne zależą od własności matematycznych. Stosunek między poszczególnymi częściami danego przedmiotu, między częściami a całością – wyrażony nie tylko geometrycznie, ale też arytmetycznie, i nie tylko arytmetycznie, ale też jako zespół bardziej abstrakcyjnych relacji czysto intelektualnych – stanowi ośrodek definicji wielu podstawowych pojęć estetyki. Zwłaszcza piękno może być rozumiane jako właściwy stosunek między częściami w danej całości i między częściami a całością. Takie rozumienie piękna znalazło zastosowanie nie tylko w teorii muzyki, dla pojęć takich jak dysonans i harmonia, ale też w teorii sztuk plastycznych, w poetyce i w ogóle w większości dziedzin, którym w historii estetyki przypisywano własności estetyczne.\nJako że w pitagorejsko-platońskiej koncepcji kosmosu jako ładu wyrażalna liczbowo harmonia natury rozumiana jest jako uniwersalny wzór harmonii dzieł ludzkich, wyrażalne liczbowo jest więc także oparte na tym wzorze piękno tych dzieł. Sam świat natury jako całość jest zaś piękny, gdyż w koncepcji platońskiej Demiurg stworzył go wzorując się na bytach matematycznych, pod każdym względem doskonalszych od niego. Same byty matematyczne piękne są z kolei jako odzwierciedlenie świata idei, w którym znajduje się sama idea piękna, razem z ideą prawdy stanowiąca najwyższą ideę Dobra. Dla Platona ujmowanie tego, co doskonalsze od świata poznawalnego zmysłowo jest aktem w dużej mierze intuicyjnym, pewnego rodzaju „wzlotem duszy” – poznawanie idei i bytów matematycznych zawiera w sobie według Platona podobnie ekstatyczne i boskie pierwiastki, co działalność artystyczna.\nWspółmierność, harmonia, proporcjonalność, symetria – rozumiane jako wyznaczniki piękna określiły więc na wieki jego kanony w tradycji Zachodu. Dla wielu sztuk i innych form realizowania się piękna proporcjonalność i symetria mogą być brane wprost, jako wyrażalne w języku matematyki relacje ilościowe. Podobnie jednak można mówić o współmierności, harmonii, proporcjonalności i symetrii w relacjach jakościowych, istotnych zwłaszcza dla sztuk semantycznych. Choć relacje takie nie są wyrażalne w języku matematyki, są w estetyce rozumiane jako wzorowane i modelowane na odpowiednich relacjach ilościowych.\nNowoczesnego przykładu rozumienia harmonii jako modelu piękna dostarczył Werner Heisenberg w eseju Znaczenie piękna w przyrodoznawstwie ścisłym. Heisenberg uważa, że piękno istnieje w wielu dziedzinach ludzkiej aktywności, w tym w przyrodoznawstwie, które dodatkowo odzwierciedla także piękno natury. Odwołuje się do osobistych doświadczeń młodzieńczego olśnienia o charakterze doznania estetycznego, które stanowiło dla niego poznanie powiązania właściwości liczb całkowitych z problemem podziału okręgu na daną liczbę równych części. Przedstawia historyczną analizę powiązań między rozwojem nauk przyrodniczych i technicznych a ich rozwojem metodologicznym polegającym na coraz szerszym wykorzystaniu aparatu matematycznego. Wyróżnia przy tym dwie główne definicje piękna, które w jego opinii miały przy tym dla tego rozwoju szczególną wagę – starszą definicję widzącą w pięknie zgodność między częściami całości i między częściami a całością oraz nowszą, pochodzącą od Plotyna, w której piękno jest ujawnianiem się Jedni w świecie zjawisk. Swoje młodzieńcze doświadczenie piękna matematycznego poddaje analizie za pomocą pierwszej definicji – częściami są właściwości liczb całkowitych i prawa o konstrukcjach geometrycznych, całością jest zaś układ aksjomatów, do którego przynależą geometria Euklidesowa i arytmetyka. Piękno ujawnia się w tym przykładzie dzięki rozpoznaniu, że „poszczególne części pasują do siebie, że przynależą do tej całości, i zamkniętość oraz prostotę układu aksjomatów doznajemy bezrefleksyjnie jako piękne”. Pojęcie piękna pozostaje więc według Heisenberga w ścisłym związku z greckimi problemami jedności i wielości i zgody i niezgody między nimi oraz stałości i zmienności Bytu i zgody i niezgody między nimi.\n\n\n== Główne typy piękna w matematyce ==\nIstnieją dwa główne związane z matematyką typy zjawisk estetycznych i relacji między nimi. Pierwszy to piękno poszczególnych obiektów matematycznych, przedmiotów badanych przez matematykę – np. piękno liczb, piękno brył, piękno fraktali. Drugi to piękno samych badań matematycznych i ich rezultatów – np. piękno dowodów, piękno teorii, piękno systemów. Przykład Heisenberga stanowi przykład piękna matematyki drugiego rodzaju – od analizy piękna pojedynczego obiektu matematycznego, koła, przechodzi się tu bowiem do analizy piękna całego systemu planimetrii.\nTen rodzaj przechodzenia od przedmiotów konkretnych do coraz bardziej abstrakcyjnych stanowi centralny moment całej historii matematyki. Bieg dziejów matematyki od rozważań nad konkretami do rozważań coraz bardziej abstrakcyjnych stanowi zarazem stałe przejście od piękna skonkretyzowanego do coraz bardziej abstrakcyjnego. Całą matematykę jako określony historyczny projekt rozumieć można więc jako projekt o charakterze estetycznym – czyni tak np. Immanuel Kant we wstępie do Krytyki władzy Sądzenia. Pojmowanie matematyki jako projektu estetycznego opiera się także na historii jej greckich początków – każdą czynność teoretyczną Grecy rozumieli jako piękną, w samym przechodzeniu od chaotycznych, nieuporządkowanych mniemań do coraz bardziej abstrakcyjnych i uporządkowanych teorii widzieli najwyższy sposób życia ludzkiego, boskie życie kontemplacyjne, i stałe realizowanie się coraz wyższego rodzaju piękna.\nPlatońska, szczególnie charakterystyczna dla greckiego sposobu myślenia, koncepcja dobra i piękna była więc zapośredniczona nie tylko w matematyce rozumianej jako zbiór wszystkich bytów matematycznych, ale także w matematyce rozumianej jako wiedza o tych bytach, w tym struktura tej wiedzy i metoda jej zdobywania. Nie zmienia to jednak faktu, że dla Greków to byty matematyczne i ich estetyka miały największe znaczenie – na bytach matematycznych wzoruje się natura, i to one są nośnikami piękna. Sama metoda matematyczna, sam formalny rygor matematyczny, dały się poznać w pełni jako główny nośnik piękna dopiero w rewolucji naukowej wczesnej nowożytności – zwłaszcza dzięki badaniom naukowym i rozważaniom metodologicznym Galileusza, Keplera i Newtona.\nGalileusz i inni uczeni wczesnonowożytni stworzyli pierwszy model matematyzacji nauki. W tradycji arystotelesowsko-tomistycznej nauka opierała się na badaniach jakości – Galileusz chciał sprowadzić wszystkie twierdzenia nauk przyrodniczych do twierdzeń o stosunkach ilościowych. Jednym z głównych źródeł tego przełomu była nowa recepcja platonizmu w humanizmie renesansowym i późniejszej renesansowej filozofii przyrody – podobnie jak platonicy starożytni, uczeni wczesnej nowożytności zaczęli poszukiwać matematycznych form dla zmysłowych zjawisk. Ugruntowanie wszystkich nauk w matematyce stworzyło zarazem warunki do ugruntowania estetyki wszystkich nauk w estetyce matematyki.\nPróba zmatematyzowania całości nauk przyrodniczych ma decydujące znaczenie dla współczesnego rozumienia pojęcia piękna dowodu. Stanowiła też istotny moment rozwojowy XX-wiecznego zainteresowania w formalizacji matematyki (w której miała charakter rewolucji naukowej), języka czy filozofii. Elegancja, bogactwo, pełnia dowodu oraz ilość jego potencjalnych i ważnych konsekwencji opiera się na liczbie dziedzin i zastosowań, które dowód obejmuje. Ukształtowanie rozumienia doniosłości dowodu jako stosunku ilości jego doniosłych implikacji w wielu dziedzinach badań oraz ilości dziedzin, do których dowód się odnosi, do prostoty dowodu pochodzi właśnie z dążenia do matematyzacji całej wiedzy. Podobnie jak sama matematyka stanowi wspólny język dla całej wiedzy, umożliwiając w ten sposób optymalnie proste i bogate jej przedstawienie, elegancki dowód stanowi wspólną płaszczyznę dla rozwiązania wielu problemów, pozostając w ten sposób w związku z funkcją matematyki i dostarczanej przez nią jasności, precyzji i elegancji w poznaniu.\n\n\n== Estetyka matematyki a irracjonalistyczne koncepcje piękna ==\nArystoteles, mimo że uważany za filozofa obcego czy też obojętnego matematyce, przyczynił się znacznie do rozwoju koncepcji piękna opartej na pojęciu harmonii. Cechą koncepcji zjawisk estetycznych wzorowanych na pojęciach i metodach matematyki jest zakładanie współzależności między pięknem a rozumnością: to co piękne jest dla nich zarazem inteligibilne, wymierne, niesprzeczne. Z Arystotelesowką estetyką tragedii opartą na harmonii i wyrażoną w Poetyce kontrastuje estetyka irracjonalnego szału dionizyjskiego jako nośnika piękna, znana szeroko przede wszystkim dzięki rozważaniom o tragedii Friedricha Nietzschego. Sama irracjonalna koncepcja piękna nie jest jednak całkowicie pozbawiona związków z estetyką matematyki. Prócz pojęć inteligibilności, rozumności, wymierności, to dzięki rozwojowi wiedzy matematycznej Grecy mogli ukształtować swoje pojęcia niewymierności i chaosu. Przyczyniło się do tego szczególnie odkrycie liczb niewymiernych, które jako sprzeczne z pitagorejskim ideałem estetycznym było nawet przez pitagorejczyków długo utrzymywane w tajemnicy. W Platońskim Hippiaszu Większym Sokrates rozważa oba aspekty estetyki wyprowadzone z matematyki: inteligibilność i harmonię powiązane z wymiernością oraz niepojmowalność i chaos powiązane z niewymiernością. Prawdziwą harmonię uznaje ostatecznie za zmieszanie racjonalności i nieracjonalności, porządku i chaosu. Podobną ideę estetyki zmieszania chaosu i kosmosu James Joyce wyrażał pod pojęciem „chaosmosu”.\n\n\n== Estetyka matematyki a wczesnonowożytna rewolucja naukowa ==\nPrzełom dokonany w filozofii w końcu XVI i w XVII wieku polega przede wszystkim na odejściu od klasycznej perspektywy metafizyczno-przedmiotowej do perspektywy epistemologiczno-podmiotowej. W naukach i ich metodologii odpowiada im przejście od wywodzącej się z tradycji arystotelesowsko-tomistycznej tendencji do jakościowego ujmowania zjawisk do tendencji do ilościowego ujmowania zjawisk. Nauka arystotelesowska ma charakter niematematyczny, jest oparta raczej na klasyfikacji niż na pomiarze, Kepler, Newton i Galileusz rozpoczęli natomiast świadomie wielki proces matematyzacji wszystkich nauk przyrodniczych.\n\n\n== Estetyka matematyki w filozofii transcendentalnej ==\nJedna z fundamentalnych dla estetyki matematyki i estetyki w ogóle koncepcji została wyrażona w Krytyce władzy sądzenia Immanuela Kanta.\n\n\n== Inne pojęcia estetyczne związane z matematyką ==\nPrócz samego centralnego dla estetyki pojęcia piękna istnieje jeszcze wiele innych pojęć estetycznych, na których rozumienie wywarła wpływ matematyka, i matematycznych, które mają znaczenie dla estetyki. Istnieją także pojęcia w metodologii matematyki i innych nauk, które wiążą się ściśle z estetyką. Do pojęć takich należą zwłaszcza innowacyjność i ekonomia użytych środków. Innowacyjność i ekonomia użytych środków są metodologicznie poprawne, gdy spełniają pewne nałożone na nie warunki estetyczne. Są też wtedy uważane za piękne.\nInnowacyjność uznawana jest za piękną, gdy przejawia się jako ukazywanie lub tworzenie nowych, nieznanych dotąd związków między pojęciami i teoriami matematycznymi w ten sposób, by można je było uznać za spójną i harmonijną całość. Odkrywanie takich związków może polegać np. na rozciąganiu danej teorii na nowe obszary, na łączenie kilku teorii lub pól badań w jedność. Może być uznawana za piękną nie tylko jako działalność porządkująca, ale też jako działalność twórcza – gdy nowe teorie cechujące się wewnętrzną harmonią po prostu tworzy się od podstaw. Wartość estetyczną ma także zasada ekonomii użycia środków, osiągana przy pomocy zasad takich jak brzytwa Ockhama. Ekonomia środków jako przyczyniająca się do usuwania z teorii i z ich sformułowań elementów zbytecznych przyczynia się zarazem do nadania im harmonii, czyni je więc pięknymi.\n\n\n== Zobacz też ==\nhistoria matematyki\n\n\n== Bibliografia ==\nWerner Heisenberg, Ponad granicami, PIW, Warszawa 1979; tu m.in. eseje: Goethego obraz natury wobec świata techniki i przyrodoznawstwa, Tendencje do abstrakcji we współczesnej sztuce i nauce, Znaczenie piękna w przyrodoznawstwie ścisłym.\nArkady Plotnitsky, Mathematics and Aesthetics, hasło w: Encyclopedia of Aesthetics, t. 3, Oxford 1998\nGiovanni Reale, Historia filozofii starożytnej, t. I-V, Lublin 1999\nPaolo Rossi, Filozofowie i maszyny, Warszawa 1978", "source": "wikipedia"}
{"text": "Struktura matematyczna\n\nStruktura matematyczna – pojęcie fundamentalne dla matematyki, definiowane jednak w rozmaity sposób, zależnie od teorii i kontekstu. Najczęściej mówi się o strukturze na danym zbiorze X, który zwany jest nośnikiem lub podkładem tej struktury. Rozpatruje się też struktury matematyczne w ramach teorii modeli.\nWyróżnić można następujące typy struktur matematycznych:\n\nStruktury algebraiczne, zawierające tylko symbole funkcji i stałych (bez relacji innych niż funkcje), rozpatrywane też w ramach algebry uniwersalnej. Struktury takie zwykle rozumie się jako abstrakcyjne działania na danym zbiorze. Można to objaśnić na przykładzie struktury grupy na zbiorze G. Tutaj strukturą jest działanie grupowe \n  \n    \n      \n        G\n        ×\n        G\n        →\n        G\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle G\\times G\\to G,}\n  \n interpretowane jako podzbiór zbioru \n  \n    \n      \n        (\n        G\n        ×\n        G\n        )\n        ×\n        G\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle (G\\times G)\\times G,}\n  \n spełniające aksjomaty grupy. Zbiór G jest nośnikiem tej struktury, ale sam ten zbiór nie jest grupą; grupą jest ten zbiór wraz z działaniem grupowym. Można też jako strukturę grupy na zbiorze G przyjąć uporządkowaną trójkę: dwuargumentowe działanie grupowe, jednoargumentowe działanie \n  \n    \n      \n        G\n        →\n        G\n      \n    \n    {\\displaystyle G\\to G}\n  \n brania elementu odwrotnego \n  \n    \n      \n        x\n        →\n        \n          x\n          \n            −\n            1\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle x\\to x^{-1}}\n  \n oraz element neutralny e, traktowany jako działanie zeroargumentowe, czyli jako funkcja stała \n  \n    \n      \n        {\n        ∅\n        }\n        →\n        G\n      \n    \n    {\\displaystyle \\{\\emptyset \\}\\to G}\n  \n ze zbioru jednoelementowego \n  \n    \n      \n        {\n        ∅\n        }\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\{\\emptyset \\},}\n  \n przyporządkowująca jedynemu elementowi \n  \n    \n      \n        ∅\n      \n    \n    {\\displaystyle \\emptyset }\n  \n element e. Ważną klasę struktur algebraicznych stanowią te, które są zdefiniowane równościowo, tzn. za pomocą skończonej lub nieskończonej liczby aksjomatów mających postać równości, bez kwantyfikatora szczegółowego \n  \n    \n      \n        ∃\n      \n    \n    {\\displaystyle \\exists }\n  \n. Strukturami algebraicznymi równościowo definiowalnymi są m.in.: struktura grupy (bierze się wtedy nie jedno działanie, lecz wymienione wyżej trzy, a aksjomaty zapisuje się w postaci równości), struktura grupy abelowej, struktura ciała, struktura pierścienia, struktura kraty.\nStruktury porządkowe, tworzone przez relacje uporządkowania, takie jak częściowy porządek. Jeśli \n  \n    \n      \n        (\n        X\n        ,\n        ⩽\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (X,\\leqslant )}\n  \n jest zbiorem częściowo uporządkowanym, to relacja \n  \n    \n      \n        ⩽\n      \n    \n    {\\displaystyle \\leqslant }\n  \n (jako podzbiór zbioru \n  \n    \n      \n        X\n        ×\n        X\n      \n    \n    {\\displaystyle X\\times X}\n  \n) jest strukturą, a X jest nośnikiem tej struktury. Struktura kraty może być również uważana za strukturę porządkową \n  \n    \n      \n        (\n        X\n        ,\n        ⩽\n        )\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle (X,\\leqslant ),}\n  \n w której każda para x,y ma kres dolny inf(x,y) i kres górny sup(x,y).\nStruktury topologiczne, których typowym przykładem jest przestrzeń topologiczna, tzn. zbiór X, na których strukturą jest topologia określona jako rodzina zbiorów otwartych w X. Do struktur topologicznych należy też struktura przestrzeni jednostajnej.\nStruktury mieszane. Są one dwojakiego rodzaju. 1) Struktury będące połączeniem co najmniej dwóch z powyższych rodzajów struktur, np. grupa topologiczna, ciało uporządkowane. Istotne tu jest to, że wszystkie elementy danej struktury na zbiorze X są utworzone z elementów tego zbioru (a także z jego podzbiorów itd.) z użyciem skończonej lub nieskończonej liczby konstrukcji w języku teorii mnogości. 2) Struktury, w których występują elementy nie dające się utworzyć w taki sposób, tzn. elementy spoza uniwersum generowanego przez X. Przykładami są tu: struktura przestrzeni metrycznej na X, w której pojawia się zbiór liczb rzeczywistych \n  \n    \n      \n        \n          R\n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathbb {R} ,}\n  \n struktura przestrzeni liniowej nad ciałem \n  \n    \n      \n        \n          C\n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathbb {C} ,}\n  \n struktura przestrzeni liniowo-topologicznej, struktura modułu nad pierścieniem R, struktura algebry nad ciałem K.\nRygorystyczną definicję struktury, rodzaju struktury i izomorfizmu struktur podał Bourbaki. Definicja ta jednak, zawiła i długa (łącznie kilka stron), okazała się nieprzydatna i sam Bourbaki nie korzysta z niej później w dalszej części swego dzieła. Stosując tę definicję, nie można np. w ogólny sposób rozstrzygnąć, czy dwie różne definicje dają tę samą w istocie strukturę, np. czy definicja topologii na zbiorze X jako rodziny zbiorów otwartych spełniających zwykłe aksjomaty daje w istocie tę samą strukturę co operacja domknięcia Kuratowskiego (równoważności tej dowodzi się w kursie topologii, ale nie widać, jak miałaby to wynikać z analizy samego typu definicji tych struktur).\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nZbigniew Semadeni, Struktury w sensie Bourbakiego i kategorie, „Roczniki Polskiego Towarzystwa Matematycznego, seria I. Prace Matematyczne” 10, s. 37–50, 1966.\nP. van Hiele, Structure and Insight, Orlando et al, Academic Press, 1986. ISBN 0-12-714161-8.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Agnotologia\n\nAgnotologia – badania kulturalnie uwarunkowanej niewiedzy lub wątpliwości, w szczególności publikowania niedokładnych lub wprowadzających w błąd danych naukowych. Neologizm został utworzony przez Roberta N. Proctora, profesora historii nauki i techniki na Uniwersytecie Stanforda.\nNazwa „agnotologia” pochodzi z greckich słów ἄγνωσις, agnōsis oraz -λογία, -logia. W ogólności termin nawiązuje do stającej się coraz powszechniejszą sytuacji, gdzie uzyskanie przez kogoś więcej wiedzy na temat jakiegoś zagadnienia skutkuje zwiększeniem wątpliwości i niepewności w stosunku do sytuacji sprzed jej poznania.\nNiektórymi z przyczyn ignorancji wywołanej czynnikami kulturowymi są: niedbałość mediów, tajemnice i cenzura przemysłowa lub państwowa, niszczenie dokumentów oraz mnóstwo form selekcji polityczno-kulturowej, zaniedbań czy lekceważenia.\nPodstawowym przykładem rozmyślnego promowania ignorancji podawanym przez Proctora są kampanie reklamowe przemysłu tytoniowego, których celem jest generowanie wątpliwości na temat nowotworów i innych konsekwencji zdrowotnych używania tytoniu. Pod płaszczykiem nauki przemysł przeprowadzał badania różnych aspektów poza ryzykiem związanym z paleniem papierosów w celu wzbudzania wątpliwości.\nAgnotologia skupia się na badaniu dlaczego i w jaki sposób różne formy wiedzy nie stają się powszechnie znane, są ignorowane lub odkładane na bok. Przykładem jest tektonika płyt, której odkrycie i naukowy konsensus potwierdzający hipotezę były opóźnione w czasie przez utajnienie przez wojsko niektórych znanych danych w związku z rozwojem broni podwodnej.\n\n\n== Zobacz też ==\ndysonans poznawczy\nefekt potwierdzenia\nkreacjonizm\nefekt Krugera-Dunninga\nFUD\ninteligentny projekt\nhandlarze złudzeń\nobskurantyzm\nsubvertising\nkontrowersja szczepionkowa\nzaprzeczanie globalnemu ociepleniu\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antropologia\n\nAntropologia (gr. ἄνθρωπος anthropos „człowiek”, λόγος logos „nauka”) – interdyscyplinarna dziedzina nauki na pograniczu nauk humanistycznych, społecznych i przyrodniczych. Zajmuje się badaniem człowieka jako jednostki w społeczeństwie w kontekście historycznej zmienności, biorąc pod uwagę warunki socjalno-ekonomiczne oraz kulturowe; poszukuje zrozumienia roli kultury i struktur władzy w życiu człowieka. Ma dwa podstawowe nurty:\n\nantropologię fizyczną zajmującą się zmiennością biologiczną i fizjologiczną człowieka;\nantropologię kulturową (antropologia społeczna) zajmującą się człowiekiem w społeczności (zbliżony do socjologii).\nIstnieją też inne podziały antropologii, np. w USA jest rozpowszechniony podział nauk antropologicznych na cztery nurty:\n\nantropologia fizyczna\nantropologia historyczna, czyli archeologia\nantropologia lingwistyczna\nantropologia kulturowa lub społeczna.\nPoza tak rozumianym podziałem pozostają następujące nauki czy dziedziny wiedzy mające w nazwie słowo \"antropologia\":\n\nantropologia filozoficzna\nantropologia religijna (nie mylić z antropologią religii).\n\n\n== Działy antropologii ==\n\nZ uwagi na pole zastosowań lub zasadniczy przedmiot badań wyróżnia się między innymi następujące działy antropologii:\n\nantropolingwistyka\nantropologia słowa\nantropologia religii (nie mylić z antropologią religijną)\nantropologia ciała\nantropologia polityczna\nantropologia organizacji\nantropologia sportu\nantropologia tańca\nantropologia edukacji\nantropologia jedzenia\nantropologia płci i seksualności\nantropologia sztuki\nantropologia wizualności\nantropologia widowisk\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nFryderyk HenrykF.H. Lewestam Fryderyk HenrykF.H., Antropologija, [w:] Encyklopedia Orgelbranda, t. 1, Warszawa: Samuel Orgelbrand, 1859, s. 984 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cel\n\nCel (gr. τηλος, telos; łac. finis, terminus) – to, ze względu na co następuje działanie; stan lub obiekt, do którego się dąży; cel (etyka), to kres świadomego działania.\nDziałać celowo może: człowiek, organizacja, społeczeństwo.\n\n\n== Rozróżnienie pojęcia ==\n\n\n=== Inżynieria ===\nZ punktu widzenia inżynieryjnego i kognitywnego możemy też mówić o celu urządzenia, procesu, systemu, czy jakiegoś agenta inteligentnego. W tym sensie mamy dwa rodzaje celów:\n\ncel projektowy czy statutowy – może dotyczyć każdego sztucznego systemu, lub użycia systemu (obiektu) naturalnego jako narzędzia, oraz\ncel działania, czyli chwilowej akcji dotyczący tylko agenta tzn. człowieka, grupy ludzi lub autonomicznego systemu komputerowego, i jest wynikiem jego zbioru preferencji (model IPK – ang. Information, Preference, Knowledge, tzn. informacja, preferencja, wiedza).\nWedług kognitywnego modelu agenta inteligentnego Gadomskiego (w meta-teorii TOGA, tzn. Top-down Object-based Goal-oriented Approach, 1993), konsekwencją nadania systemowi celu lub posiadania celu przez system są jego funkcje Natomiast konsekwencją celu działania jest określenie zadań przez agenta inteligentnego.\nFunkcje są własnością procesów, zaś zadania są realizowane poprzez akcje.\n\n\n=== Psychologia ===\nW psychologii, cel – to efekt (stan rzeczy), na którego ukierunkowana jest czynność, zachowanie celowe, gdzie cele mogą mieć różny charakter:\n\ncel pozytywny – efekt, który podmiot pragnie uzyskać,\ncel negatywny – efekt, którego podmiot pragnie uniknąć,\ncel przedziałowy – stan rzeczy, którego reprezentacja w umyśle jest wielowariantowa w ramach zaspokojenia danej potrzeby;\ncel punktowy – stan rzeczy, który posiada konkretną reprezentację.\nNajważniejszą charakterystyką celu jest to, że wyjaśnia przyczynę sztucznych procesów albo wymaga podjęcia działania i posiada jakąś subiektywną oczekiwaną użyteczność.\n\n\n=== Informatyka ===\nW informatyce, tzw. systemów wieloagentowych powstała koncepcja agenta BDI (zaproponowana przez M.P. Georgeff i A. S. Rao,) oparta na takich pojęciach jak: wiara, życzenie i zamiar (ang. Believe, Desire, Intention), gdzie pojęcie celu jest formalizowane różnie przez różnych autorów, np. wg M. Wooldridge, 2000, życzenie jest synonimem celu.\n\n\n== Cel w aspekcie etycznym ==\nW etyce cel, jest kresem świadomego działania i jest rozróżniany w dwóch aspektach;\n\nw sensie przedmiotowym - przedmiot zamierzonego działania, punkt do którego działanie jest skierowane lub skutek działania;\nw sensie podmiotowym — racja, powód lub motyw działania.\nW etyce pojęcie celu występuje w związku z określeniem powinności moralnej (moralnego dobra i zła czynu) oraz z ujęciem wyznaczników moralności aktu ludzkiego. Zwolennicy deontologizmu definiują powinność oraz moralne dobro i zło czynu z wyłączeniem celu, poprzez zgodność czynu z nakazem autorytetu zewnętrznego (heteronomia) lub wewnętrznego (autonomia) w stosunku do podmiotu czynu (inni określają powinność a następnie moralne dobro i zło czynu, przez jego stosunek do ostatecznego celu człowieka czyli dobra uznawanego za najwyższe (teleologizm), które jednocześnie uszczęśliwia człowieka (eudajmonizm).\nW zależności od sposobu rozumienia dobra oraz osób, które w działaniu stanowią dobro najwyższe jako przedmiot działania celowego, teleologizm przybiera postać:\n\nhedonizmu - dobro najwyższe i szczęście polegają na doznawaniu zadowolenia indywidualistycznego (Arystyp) lub społecznego (utylitaryzm) (Jeremy Bentham, John Stuart Mill, Moritz Schlick, Victor Kraft);\nperfekcjonizmu, głoszącego, że najwyższym dobrem jest samourzeczywistnienie (Arystoteles, Erich Fromm, Marc Oraison). Zwolennicy teleologizmu usiłują wykazać, że moralna powinność i moralne dobro czynu mają obiektywne uzasadnienie (niezależne od wszelkiego nakazu) w podstawowych potrzebach człowieka, których zaspokojenie jest celowym i właściwym motywem wszelkiego działania. Powinność moralna uważa się więc za powinność stosowania odpowiedniego środka do celu, uwarunkowana pragnieniem tego celu (wyraża się ją w zdaniu warunkowym, a więc prakseologicznie, a nie aksjologicznie.\nTeleologizm etyczny polegający na tym, że istotę moralności oraz moralnej wartości czynu definiuje cel rozumiany, jako zamierzony skutek działania, przekreślając swoiste cechy moralności (bezwarunkowość (kategoryczność) powinności moralnej i bezinteresowność moralnego dobra). Tymczasem czyn nie staje się moralnie powinny i odpowiednio moralnie dobry przez to, że jest środkiem do ostatecznego celu, chociaż do niego prowadzi.\n\n\n== Powinność moralna a celowość ==\nPowinności moralnej i dobra moralnego nie można adekwatnie wyrazić przez relacje środka do ostatecznego celu człowieka. Nie wynika z tego, że można je określić z pominięciem kategorii celu w ogóle. Czyn jest moralnie dobry dzięki temu, że jest aktem afirmacji osoby (a w wielu wypadkach także bytów pozaosobowych) ze względu na jej własną wartość (godność), czyli z wyłączeniem innych celów działającego podmiotu. Godność osoby, ku której akt działającego jest skierowany (personalizm w etyce), jest miarodajna w sposób konieczny i wystarczający. Osoba przez swą godność, jest celem dla siebie (cel wsobny) i na mocy swego istnienia ustanawia dla wszystkich osób (nie wyłączając własnej) powinność afirmowania jej w tym charakterze. Jest to powinność moralna, zaś wartość czynu afirmującego tę godność dla niej samej jest moralnym dobrem tego czynu; powinności tej przysługuje bezwarunkowość, a cechą realizującego ją czynu jest bezinteresowność. Właściwą racją i przedmiotem tej powinności jest osoba, jako cel wsobny, i dlatego moralnej powinności oraz moralnego dobra czynu nie można zdefiniować z pominięciem celu (dzieje się to jednak na innej zasadzie, aniżeli w teleologizmie etycznym).\nCel występuje w etyce również przy określaniu wyznaczników moralności czynu ludzkiego, tj. intencji działania, czyli motywu (finis operantis), skłaniającego podmiot do działania, oraz tzw. przedmiotu (finis operis), czyli tego, ku czemu działanie zmierza obiektywnie, niezależnie od intencji działającego.\nW obu przypadkach, intencja (przedmiot) celu działającego i działania pełni z osobna rolę warunku koniecznego i zarazem niewystarczającego dla określenia moralnego dobra czynu, tj. jego zgodności z normą, podczas gdy stwierdzenie niezgodności któregokolwiek z nich z tą normą wystarcza dla określenia moralnego zła czynu.\n\n\n== Własności celu ==\nCel może być:\n\nokreślony mniej lub bardziej precyzyjnie\nuściślony i modyfikowany\nrozłożony na podcele\nopłacalny (bilans zysków i strat).\n\n\n== Zobacz też ==\n\nSens\nTermin\nDążenie\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Debiut\n\nDebiut (fr. début – pierwszy rzut) – pierwsze publiczne wystąpienie w jakiejś dziedzinie, zwykle oznaczające rozpoczęcie kariery zawodowej; w kulturze i sztuce pierwsze dzieło jakiejś osoby – debiutanta.\nW literaturze debiut oznacza na przykład pierwszy wydany utwór danego autora lub zespołu autorskiego. W kulturze i sztuce jako debiut uznać można pierwsze dzieło (np. rzeźba, obraz, album muzyczny) autora lub zespołu autorskiego. W filmie i teatrze debiut, w określeniu do aktorów, oznacza pierwszy występ w jakimś przedstawieniu (np. w spektaklu), oznaczający rozpoczęcie kariery zawodowej, a w odniesieniu do reżyserów – pierwsze wyreżyserowane przez określoną osobę przedstawienie.\nSportowy debiut to pierwszy w karierze występ w jakichś zawodach. Szczególnym przykładem jest debiut olimpijski, który w odniesieniu do sportowca oznacza pierwszy start w igrzyskach olimpijskich, w odniesieniu do państwa – pierwsze wystawienie przez narodowy komitet olimpijski reprezentacji na imprezę tej rangi, a w odniesieniu do dyscypliny czy konkurencji sportowej – jej pierwsze włączenie do programu igrzysk olimpijskich. Debiutem określany jest również pierwszy występ w innych zawodach sportowych, np. w mistrzostwach świata czy Pucharze Świata.\nDebiut towarzyski jest rozpoczęciem typowego życia publicznego, oficjalnym wprowadzeniem do towarzystwa.\nDebiutem giełdowym określa się pierwszy dzień notowań, w którym akcje danej spółki są przedmiotem publicznego obrotu na rynku wtórnym.\nDebiutem szachowym, inaczej: otwarciem, nazywamy pierwsze ruchy, początkową fazę partii szachowej, po której zaczyna się gra środkowa.  \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekologia mediów\n\nEkologia mediów lub ekologia medialna – dziedzina nauk społecznych badającą wpływ technologii i systemów symbolicznych na społeczeństwo, procesy poznawcze i na nurty w polityce oraz filozofii. Głównymi założeniami ekologii mediów są:\n\ncharakter konceptualizacji rzeczywistości jest uzależniony od biologicznych i technicznych czynników oraz od systemu kodów wykorzystywanych do przedstawienia informacji.\nśrodki używane do kodowania i przekazywania informacji nie są neutralne i w sposób zasadniczy wpływają na odbiór przekazywanych treści\nw związku z tym, że ludzka kultura jest bezpośrednio zależna od procesów komunikacji, zmiany w modelu komunikowania mają poważne następstwa ideologiczne i epistemologiczne dla ekologii kultur.\nniezależnie od powstawania nowych środków komunikacji, język w dalszym ciągu odgrywa kluczową rolę w komunikacji międzyludzkiej i właśnie dlatego ekologia mediów powinna nim się zajmować przede wszystkim.\nEkologia mediów bada więc relacje między człowiekiem a określonym środowiskiem komunikacyjnym, w którym funkcjonuje dana jednostka lub grupa społeczna. Głównym filarem tej teorii jest założenie, że media zmieniają nasze środowisko społeczne, czyli wywierają istotny wpływ m.in. na to, jak i o czym myślimy, co jest dla nas ważne, co jest dobre, a co – złe.\nZadaniem ekologii mediów jest odpowiedź na takie pytania, jak:\n\nw jaki sposób poszczególne media wpływają na zachowanie odbiorcy?\nw jakim stopniu potrafią one zmienić jego postępowanie?\nco powoduje, że dana grupa odbiorców zmienia swoje nastawienie względem pewnych osób, idei, wartości bądź samych mediów?\nPierwszą uczelnią wyższą, która wprowadziła ekologię mediów do grona nauk uniwersyteckich jest New York University. Dziedzina ta została powołana do istnienia w 1972 r. przez Neila Postmana (1931-2003), nowojorskiego teoretyka i krytyka komunikacji społecznej. Główne podwaliny położył jednak Marshall McLuhan (1911-1980), kanadyjski filozof i teoretyk mediów.\nJedną z naczelnych zasad, jakie przejęła ekologia mediów od McLuhana, jest twierdzenie, że medium jest komunikatem (ang. medium is a message). Chodzi w niej o to, że nie tylko komunikat zawiera informacje, ale przede wszystkim medium, które go nagłaśnia, jest informacją samą w sobie. Ta nadrzędność medium wobec pierwotnego komunikatu sprawia, że treść komunikatu ma charakter wtórny a forma medialna jest dla odbiorcy bardziej istotna niż to, jaka wiadomość jest przekazywana za pośrednictwem tego medium.\n\n\n== Zobacz też ==\nmedioznawstwo\nprasoznawstwo\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Geneza lęku\n\nGeneza lęku – lęk definiowany jest jako „uczucie trwogi, obawy przed czymś, strach”; również jako „niejasny, nieprzyjemny stan emocjonalny charakteryzujący się przeżywaniem obaw, strachu, stresu i przykrości”. Towarzyszy człowiekowi od zawsze, a rozważania na temat istoty lęku sięgają okresu klasycznego i największych filozofów.\nPierwsze dyskusje na temat lęku pojawiły się w dziejach starożytnej Grecji, kiedy to greccy filozofowie koncentrowali się na zagadkach ludzkiej duszy. W tym okresie lęk postrzegany był jako objaw słabości człowieka.\n\n\n== Lęk w ujęciu starożytnych filozofów ==\nNa określenie lęku i sposobu jego postrzegania w okresie starożytnym ogromny wpływ ma Sokrates i jego intelektualizm etyczny. Wskazuje on wiedzę jako wyznacznik dobrego postępowania, jednocześnie klasyfikując lęk jako niedoskonałość intelektualną (głupota) i etyczną (tchórzostwo).\nWedług Platona strach, jako synonim lęku, „bezmyślnych rad udziela” i wszyscy powinni kierować się prawem i sprawiedliwością. Obawa przed więzieniem czy śmiercią nie może być wytłumaczeniem nieuczciwości.\nArystoteles zwraca zaś uwagę na wpływ wstydliwości na odczuwanie lęku. Twierdzi, że ludźmi kieruje strach przed hańbą i karą. W czasach starożytnych czyny takie, z moralnego punktu widzenia, uznawane były za negatywne i umiejscawiane w sferze irracjonalności. Arystoteles zauważa także podobieństwo lęku przed niesławą do lęku przed niebezpieczeństwem. Tak jedno, jak i drugie objawia się czymś cielesnym (rumienienie się, bladnięcie). Dlatego też uznaje doświadczenie lęku za wspólne ludziom i zwierzętom. Ta filozoficzna myśl określa zatem, że człowiek lękliwy to człowiek, któremu brakuje rozumu.\nSeneka wpisując się w myśli innych filozofów wskazuje, że człowiek jest w stanie zapanować nad swoim ciałem i jego reakcjami, a tym samym nad lękiem. Według niego:\n\n\n=== Przyczyny i sposoby walki z lękiem wg greckich i rzymskich filozofów ===\nFilozofia starożytna wskazuje, że częściej niż rzeczywiste zagrożenie, impulsem dla lęku są rzeczy urojone, niepewne i złudne. Jednak jako najczęstszą jego przyczynę określa pewność i nieuchronność śmierci. Przedstawiane przez filozofów sposoby zwalczania lęku skupiają się na dwóch aspektach. Poszukiwania uzasadnienia nieśmiertelności duszy (Platon, Arystoteles) oraz przyjmowania śmierci jako czegoś nieuniknionego (Seneka).\nJednak filozofia nie skupia się jedynie na zwalczaniu obaw związanych przed śmiercią. Próbuje również znaleźć sposoby na walkę z masowymi lękami urojonymi. Przykładem tego może być strach przed bogami, wskazujący w człowieku pierwiastek szaleństwa:\n\nEpikur zaś definiuje lęk jako przyczynę cierpienia, które uniemożliwia odczuwanie radości. Dlatego też filozofia ma być lekarstwem w drodze do osiągnięcia szczęścia.\nZnaczącym dla filozofów jest stwierdzenie, że pewne lęki są nabyte, a skoro tak, można również się ich pozbyć. Według Arystotelesa człowiek staje się lękliwy bądź mężny poprzez działania i decyzje, które podejmuje.\nWarto jednak zauważyć, że doktryna arystotelesowska nie opiera się całkowicie na negatywnym postrzeganiu lęku, co wpisuje się w popularny schemat starożytnych tekstów. Wskazuje, że w zetknięciu się z rzeczami strasznymi, rozsądnie jest się lękać. Tak więc będąc uzasadnionym i funkcjonalnym przyjmuje formę racjonalną.\n\n\n== Lęk w koncepcji chrześcijańskiej ==\nPewne aspekty zjawiska lęku, zwłaszcza te wg myśli Arystotelesa, pozostają niezmienne. Jednak chrześcijaństwo wpływa na postrzeganie lęku w sferach końca ludzkiej egzystencji i uduchowienia. Uznaje bowiem, że trwoga przed Bogiem jest cnotą i objawem dobrego życia. Wskazuje, że człowiek wierzący powinien miłować Boga i jednocześnie lękać się go. Powiązanie tych dwóch aspektów jest podstawą koncepcji chrześcijańskiej. W ustaleniach Soboru Watykańskiego II możemy znaleźć: „w każdym czasie i w każdym narodzie miły jest Bogu, ktokolwiek się Go lęka i postępuje sprawiedliwie”.\nDlatego też lęk przed grzechem staje się kluczowym bodźcem dla chrześcijan, by mu nie ulegać. Pojawia się tutaj również rola sumienia, choć swoje korzenie ma nadal w starożytności (myśl platońska), i strach przed potępieniem w oczach wszechobecnego Boga.\n\n\n== Lęk w opisie współczesnym ==\nTo, co we wczesnym chrześcijaństwie jest kluczową cechą (zespolenie miłości z lękiem), współcześnie traci na znaczeniu. Kościół uznaje bowiem miłość do Boga, jednocześnie dyskredytując lęk przed karą, uznawany dotąd za motywację do działania.\nAnalizując jednak wszelkie rozważania starożytnych bądź nowożytnych filozofów sprowadzają się one do podobnych wniosków. Mianowicie przyczyną lęku jest sam lęk.\n\nBlaise Pascal wskazując na wpływ wyobraźni i jej odpowiedzialność za tworzenie się lęku potwierdza również dywagacje wielkich myślicieli.\nGrupa Willema Arrindela, holenderskiego badacza z dziedziny psychologii zdrowia, osobowości i psychologii klinicznej, wygenerowała kilka czynników, by sklasyfikować lęk w pewnych grupach:\n\nlęk spowodowany kontaktami interpersonalnymi,\nlęk przed śmiercią, chorobą,\nlęk/fobie na punkcie zwierząt,\nlęk/agorafobia.\nJak widać źródła lęku na przestrzeni wieków nie zmieniły swojej formy. Tak jak kiedyś, tak i dziś odczuwamy lęk. Nauczyliśmy się jednak rozpoznawać go, szeregować i szukać kolejnych sposobów na walkę z nim. Tak więc sam schemat postrzegania lęku czy jego natury również pozostaje niemal niezmienny.\n\n\n== Zobacz też ==\nzaburzenia lękowe\nlęk społeczny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Geografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna\n\nGeografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna – dyscyplina nauki w dziedzinie nauk społecznych, obowiązująca od 1 października 2018 roku zgodnie z rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 20 września 2018 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1818) zastąpionym przez rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 11 października 2022 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych (Dz.U. z 2025 r. poz. 211).\n\n\n== Przyczyny wydzielenia dyscypliny ==\nWśród przyczyn wydzielenia dyscypliny z geografii ogólnej było niezadowolenie doktorantów z zakresu geografii społeczno-ekonomicznej z konieczności uczęszczania na zajęcia z geologii czy glacjologii, kolejnym problemem wcześniejszego funkcjonowania katalogu dyscyplin były procedury uzyskiwania stopni i tytułów, gdzie pojawiało się zamieszanie wynikające z odrębności geografii społeczno-ekonomicznej.\n\n\n== Historia kształtowania dyscypliny ==\nCentralna Komisja ds. Stopni i Tytułów stanowiskiem swojej sekcji nauk ekonomicznych z 10 października 2017 roku podkreśliła istnienie argumentów za wydzieleniem nowej dyscypliny. To stanowisko zostało poparte miesiąc później (10 listopada 2017) przez Komitet Nauk Geograficznych PAN. Pod koniec tego samego roku Zespół Wykonawczy Unii na rzecz Rozwoju Kierunku Studiów Gospodarka Przestrzenna zwrócił się listem do ówczesnego ministra nauki i szkolnictwa wyższego Jarosława Gowina podkreślając potrzebę stworzenia odrębności gospodarki przestrzennej ze względu na długie doświadczenie w prowadzeniu tego kierunku studiów (25 lat). 2018 rok odznaczał się w dyskusji nad nowym podziałem dyscyplin naukowych dużą zmiennością w próbach przypisania zarówno geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej do różnych dyscplin. Ostatecznie Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego 30 września 2018 roku ogłosił rozporządzenie tworzące dyscyplinę geografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna  w dziedzinie nauk społecznych.\n\n\n== Efekty wydzielenia dyscypliny ==\nWśród pozytywnych efektów pojawienia się nowej dyscypliny można wymienić między innymi silniejsze instytucjonalne reprezentowanie naukowców w Radzie Doskonałości Naukowej. Z kolei wśród negatywnych można wymienić dezintegrację istniejących jednostek geograficznych czy utratę przez niektóre z nich możliwości nadawania stopni i tytułów.\n\n\n== Ewaluacja ==\nW wyniku przeprowadzonej ewaluacji nauki za lata 2017 - 2021, poszczególnym podmiotom w ramach, których ta dyscyplina jest realizowana, przyznano następujące kategorie:\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nWydział Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informacja naukowa\n\nInformacja naukowa – termin odnoszący się do:\n\nnauki obejmującej teorię i metodologię działalności informacyjnej, czyli gromadzenie, przetwarzanie oraz udostępnianie danych, wiadomości, informacji z różnych dziedzin wiedzy; od 2010 oficjalnie przyjętą nazwą tej nauki jest informatologia, a nauka o informacji naukowej jest traktowana jako jej część skupiona na problematyce działalności informacyjnej w nauce, dotyczącej wyników badań naukowych i służącej prowadzeniu badań naukowych;\ndziałań praktycznych związanych z usługami informacyjnymi w nauce;\nkomunikatów opracowanych metodami naukowymi, utrwalonych na odpowiednim nośniku informacji, przekazywanych użytkownikom. W tym znaczeniu i.n. może być precyzowana w zależności od swego przedmiotu (np. informacja firmowa, patentowa, normalizacyjna, techniczna, ekonomiczna itd.); od zakresu objętego jej zbiorem (np. informacja branżowa, dziedzinowa, problemowa itp.); od rodzaju (np. informacja ekspresowa, analityczna, analityczno-syntetyczna, selektywna, syntetyczna, pełna, kompleksowa, dokumentacyjna, faktograficzna itd.); od formy (np. informacja audialna, graficzna, liczbowa, pisemna, wizualna itp.); od sposobu realizacji (np. informacja retrospektywna, bieżąca, jednorazowa); od stosunku do źródła (np. informacja pierwotna, pochodna itd.) i od roli w systemie. Jest informacją o osiągnięciach nauki, przeznaczoną dla pracowników nauki, opracowaną metodą naukową.\nPrzedmiotem informacji naukowej są obiekty, procesy, zdarzenia i zjawiska informacyjne w społeczeństwie, w świecie człowieka, widziane w perspektywie pośredniczenia pomiędzy utrwalonymi zasobami informacji a ludźmi, którzy jej potrzebują.\nW Polsce planowa działalność informacyjna zaczęła się od powołania 1950 Głównego Instytutu Dokumentacji Naukowo-Technicznej, przekształconego kolejno w: Centralny Instytut Dokumentacji Naukowo-Technicznej i Ekonomicznej (1952), Centralny Instytut Informacji Naukowo-Technicznej i Ekonomicznej (1960) oraz Instytut Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej (1971), podporządkowany Centrum Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej (CINTE), które funkcjonowało jako urząd centralny odpowiadający za programowanie, planowanie i koordynowanie przedsięwzięć mających na celu rozwój ogólnokrajowego systemu informacji, szkolenie pracowników informacji, opracowywanie projektów aktów normatywnych dotyczących organizacji i metodyki działalności informacyjnej oraz współpracę międzynarodową w zakresie informacji naukowej. Po likwidacji CINTE w 1990 nadzór nad Instytutem objął minister-kierownik Centralnego Urzędu Planowania, a od 1997 – minister gospodarki. Instytut zakończył działalność w 2002, a zespół jego pracowników w postaci Zakładu Technik Informacyjnych został włączony do Instytutu Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skałkowego. W miejsce CINTE w 1991 powołany został Ośrodek Przetwarzania Informacji (OPI) umieszczony w strukturze Komitetu Badań Naukowych, a po włączeniu w 2005 KBN do ministerstwa nauki OPI otrzymał status państwowego instytutu badawczego i jest podporządkowany Ministerstwu Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Praktyczną działalność informacyjną prowadzą też ośrodki informacji (dokumentacji), biblioteki i archiwa, które miały być podstawowymi ogniwami krajowego Systemu Informacji Naukowej, Technicznej i Organizacyjnej. Szkoleniem kadr informacji naukowej zajmują się szkoły policealne oraz szkoły wyższe (kierunek bibliotekoznawstwa i informacji naukowej i inne związane z dyscypliną bibliologia i informatologia). Polska bierze udział w pracach wielu międzynarodowych instytucji i systemów informacyjnych (m.in. FID, IFLA, MCNTI, Infoterm, WHO, FAO) oraz uczestniczy w Generalnym Programie Informacyjnym UNESCO.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyka społeczna\n\nInformatyka społeczna, także socjoinformatyka – interdyscylinarna dziedzina badań łącząca nauki społeczne i informatyczne. Odnosi się do szeroko rozumianego związku pomiędzy technologiami informatycznymi i światem społecznym. Obejmuje między innymi web mining, reality mining, symulacje społeczeństw i boty społecznościowe. Przedmiotem zainteresowania badaczy jest także z jednej strony wpływ informatycznych technologii komunikacyjnych na zmiany społeczne i psychologiczne wśród osób, które z nich korzystają. Z drugiej strony badany jest wpływ zjawisk społecznych na systemy informatyczne, między innymi komunikatory, serwisy społecznościowe. Jedna z pierwszych definicji została stworzona przez Roba Klinga, założyciela Center for Social Informatics:\n\nInformatyka społeczna odnosi się do badania społecznych aspektów komputeryzacji, a w tym roli technologii informatycznych w zmianach społecznych i organizacyjnych, użytkowania technologii informatycznych w kontekście społecznym i sposobów, w jaki siły i praktyki społeczne wpływają na społeczną organizację pracy przy technologiach informacyjnych.\nInformatykę społeczną można rozumieć jako interdyscyplinarny obszar badań na przecięciu nauk społecznych i informatycznych. Dziedzina ta zajmuje się badaniem:\n\nw jaki sposób systemy informatyczne mogą wspierać realizację celów społecznych (takich jak transparentność, sprawiedliwość, rozwój, współpraca),\njak mechanizmy społeczne mogą poprawiać funkcjonowanie systemów informacyjnych,\njak odkrywać i pozyskiwać dane pozostawiane w systemach informacyjnych, na podstawie których można badać zjawiska i procesy społeczne,\nspołeczeństw i zjawisk społecznych.\nPrzykładem realizacji celów społecznych może być zapewnianie sprawiedliwości użytkownikom aplikacji peer-to-peer, lub poprawa efektywności współpracy przy wykorzystaniu informatycznych narzędzi pracy grupowej. Przykładem zastosowania mechanizmów społecznych może być zarządzanie zaufaniem i systemy reputacyjne, stosowane między innymi w aukcjach internetowych. Przykładem odkrywania danych jest analiza trendów popularności partii politycznych na podstawie opinii pozostawianych w Internecie.\nInformatyka społeczna jest także dziedziną nauk społecznych, jak socjologia i psychologia Internetu. W dziedzinie nauk społecznych udostępnienie dużej ilości danych behawioralnych na temat zachowań społecznych może stanowić rewolucję metodologiczną określaną mianem Computational Social Science.\nJest wiele przykładów praktycznych systemów informacyjnych, które mogą stanowić przedmiot badań informatyki społecznej. Najszerzej wykorzystywane są systemy informacyjne działające za pomocą technologii internetowych, szczególnie technologii Web 2.0, a także systemy e-commerce. Jednakże Internet to nie tylko WWW, lecz także komunikatory, poczta elektroniczna i inne.\nZastosowania Internetu są tak powszechne, że można zacząć mówić o tym, że mają wpływ nie tylko na indywidualnych ludzi, ale na relacje i procesy zachodzące w społecznościach ludzkich. Popularność Internetu powoduje także tworzenie olbrzymiej ilości danych o zainteresowaniach, opiniach, czynnościach i innych aspektach życia ludzi w społeczeństwie. Tę obserwację można sformułować krótko: Internet stał się sensorem społeczeństwa.\nW celu systematycznego opisu badań prowadzonych przez informatykę społeczną warto wprowadzić termin systemu informatycznego, rozumianego jako cyfrowo zapisane informacje i procesy przetwarzania tych informacji, oraz systemu społecznego, rozumianego jako zbiorowość ludzka oraz zachodzące w niej procesy społeczne. Relacje pomiędzy systemem społecznym i systemem informacyjnym (obejmującym Internet) są złożone i bogate. Aby ułatwić i usystematyzować dyskusję z punktu widzenia informatyki społecznej, można skupić się na relacjach, które tworzą (produkują) lub wykorzystują (konsumują) informację. W tym kontekście, relacje pomiędzy systemem informacyjnym i społecznym mogą zostać zobrazowane w następujący sposób:\nPoprzez procesy produkowania i konsumpcji informacji, system informacyjny odczuwa i wpływa na system społeczny. Dzięki odczuwaniu, system informacyjny jest modyfikowany i wzbogacany przez system społeczny. Należy tu wspomnieć, że istnieje też inna, istotna relacja pomiędzy systemem społecznym a systemem informacyjnym, która wpływa na wydajność systemu informacyjnego. Jest to relacja wpływu struktury, procesów i dynamiki systemu społecznego na wydajność algorytmów i protokołów systemu informacyjnego. Nazwijmy ją krótko relacją wpływu społecznego. Nie jest to jednak relacja produkcji lub wytwarzania informacji, taka jak wpływanie przez system informacyjny na system społeczny.\nPoprzez wpływanie, system informacyjny modyfikuje system społeczny. Informatyka społeczna zajmuje się badaniem i poprawą działania relacji odczuwania i wpływania. Jednym z jej największych wyzwań jest zrozumienie dynamiki związków pomiędzy systemem informacyjnym a systemem społecznym, polegających na sprzężeniu zwrotnym odczuwania i wpływu.\n\n\n== Dziedziny ==\nInformatyka społeczna jest z założenia dziedziną interdyscyplinarną, łącząc przedstawicieli takich dziedzin, jak informatyka, socjologia, psychologia, ekonomia, antropologia kulturowa, antropologia społeczna, etologia, politologia i przedstawicieli świata sztuki.\n\n\n=== Web mining ===\nWeb mining jest dziedziną stosującą techniki eksploracji danych do analizy informacji pozyskanych z sieci WWW. Jest to zatem dziedzina wykorzystująca relację odczuwania systemu społecznego przez system informacyjny.\nMożna podać wiele przykładów, jak relacja odczuwania jest wykorzystywana przez Web mining. W sieci WWW, codziennie tworzonych jest setki lub tysiące nowych blogów. Blogi są źródłem danych używanych przez socjologów, specjalistów od marketingu, a także politologów. Innym przykładem relacji odczuwania są sieci społeczne takie jak LinkedIn, reprezentujące relacje społeczne pomiędzy swoimi użytkownikami. Usługi i portale oparte na sieciach społecznych, takie jak Facebook lub nk.pl, są także przykładem bardzo silnego sprzężenia zwrotnego pomiędzy systemem informacyjnym i społecznym. Usługi te mają bowiem wyraźny wpływ na zachowanie społeczności ludzkich, są też źródłem informacji o dużym potencjale gospodarczym. Tak silne sprzężenie zwrotne demonstruje istotność badań informatyki społecznej. O ile systemy te były przedmiotem wielu badań w naukach społecznych, mających na celu zrozumienie procesów społecznych dzięki informacjom odczuwanym przez system informacyjny, to mało jest badań mających na celu poprawę relacji odczuwania oraz wpływu lub analizy ich współzależności.\nW ramach web miningu występują takie zainteresowania jak:\n\nanaliza topologii Internetu, WWW i p2p\nanaliza dyfuzji informacji (rozprzestrzenianie plotek, innowacji etc)\nautomatyczna analiza treści\nanaliza emocji (sentymentów)\n\n\n=== Reality Mining ===\nReality mining to dziedzina zajmująca się analizą (modelowaniem, przewidywaniem) zjawisk społecznych przy pomocy elektronicznych technologii analitycznych i technologii komunikacyjnych codziennego użytku (takich jak telefony komórkowe, komputery etc). Pionierskie badanie w tej dziedzinie zostało przeprowadzone w MIT Media Lab, w ramach którego analizowane były wzory zachowań użytkowników telefonów komórkowych połączonych siecią Bluetooth.\n\n\n=== Symulacje społeczeństw ===\nSymulacja społeczeństw (ang. social simulation) jest dziedziną badań koncentrującą się na zastosowaniu metod obliczeniowych informatyki do poszukiwania odpowiedzi na problemy podnoszone przez nauki społeczne. Formalne podejścia takie jak systemy wieloagentowe czy automaty komórkowe używane są do wyjaśniania zjawisk m.in. z socjologii, ekonomii, politologii, antropologii, geografii czy lingwistyki. Naukowcy zajmujący się symulacjami społeczeństw koncentrują się na modelowaniu lokalnych zjawisk występujących pomiędzy pojedynczymi agentami w przekonaniu, że złożone efekty widoczne na poziomie makro powstają właśnie dzięki takim lokalnym interakcjom metodą „bottom up”.\nRobert Axlerod postuluje, że symulacje społeczeństw są nowym, trzecim, paradygmatem uprawiania nauki. Jako wynik działania modelu społeczeństwa powstają dane, które mogą być analizowane, a dzięki możliwości wielokrotnego powtarzania eksperymentów dla różnorodnych parametrów odpowiedzi na pytania o pochodzenie złożonych efektów społecznych czy ewolucyjnych mogą być identyfikowane. Gorącą dyskusję wśród naukowców wzbudza pytanie, czy wnioski wyciągnięte na podstawie modelu społeczeństwa mają jakiekolwiek odniesienie do rzeczywistego społeczeństwa.\nNajnowsze wyniki badań i żywą dyskusję epistemologiczną można znaleźć w Journal of Artificial Society and Social Simulation.\n\n\n=== Udoskonalanie aplikacji społecznościowych (Web 2.0) ===\nW informatyce społecznej ważna jest jednak także poprawa, a nie tylko wykorzystanie relacji odczuwania. Poprzez projektowanie i wdrażanie innowacyjnych serwisów Web 2.0 lub innych aplikacji Internetowych (na przykład, komunikatorów społecznościowych), lepiej dostosowanych do potrzeb społecznych, oraz gromadzących nowe rodzaje danych, system informacyjny może pozyskać nowe informacje od systemu społecznego. Inną możliwością poprawy relacji odczuwania jest wynalezienie nowych sposobów odkrywania informacji o zjawiskach społecznych w Internecie.\nJednym z największych wyzwań informatyki społecznej jest pytanie zadane przez Tima Bernersa Lee. Programiści Internetowi utworzyli wiele aplikacji i portali Web 2.0, z których niektóre zyskały licznych użytkowników. Kiedy taka aplikacja jest tworzona, może być testowana tylko w skali mikro. Kiedy zostanie zaimplementowana, wdrożona i stanie się popularna, zaczyna działać w skali makro, i ujawnia własności, które nie mogły zostać przewidziane i zrozumiane w czasie jej projektowania i testowania. Te własności są wynikiem procesów społecznych. Jest to rezultat relacji wpływu społecznego, o której była mowa wcześniej. Pytanie brzmi: czy możemy zanalizować i przewidzieć te własności systemu informacyjnego (aplikacji Web 2.0), zanim zostanie on wdrożony, i czy możemy wykorzystać tę wiedzę do poprawy projektów aplikacji Web 2.0? Pytanie to ma ogromne znaczenie w praktyce. Wyobraźmy sobie na przykład serwis aukcyjny, który chce zmodyfikować swój system reputacyjny (służący na przykład do pomocy użytkownikom w podejmowaniu decyzji, czy kupować u określonego sprzedającego). Czy można przewidzieć, jak taka zmiana wpłynie na zachowanie społeczne, i jak będzie odczuwane nowe zachowanie społeczne? Wynikiem zmian w zachowaniach społecznych mogą może być po prostu spadek przychodów serwisu aukcyjnego. Modele systemu społecznego, opracowane w wyniku analizy relacji odczuwania i wpływania, mogą także być wykorzystane do analizy i predykcji relacji wpływu społecznego.\n\n\n=== Udoskonalanie aplikacji peer-to-peer (P2P) ===\nAplikacje dzielenia plików P2P były z początku projektowane bez uwzględnienia efektów społecznych. Szybko okazało się jednak, że zjawiska społeczne i zachowania ludzkie mogą mieć duży wpływ na ich wydajność. Wydajność aplikacji P2P zależy od ilości zasobów, udostępnianych przez jej użytkowników. Wielu użytkowników jednak woli korzystać z zasobów innych, nie udostępniając nic w zamian. Są oni określani terminem freeriders (pasażerów na gapę). Istnienie znaczącej ilości takich użytkowników wpływa na wydajność każdej aplikacji P2P. Protokoły dzielenia plików P2P ewoluowały, próbując poradzić sobie z tym problemem. Pierwszym krokiem było wprowadzenie modelu samolubnego użytkownika, co zaowocowało rozwinięciem protokołu Bittorrent wraz z algorytmem choke-unchoke (opartym na strategii Wet-za-wet, opracowanej dla iterowanego dylematu więźnia). Obecnie uznaje się, że model samolubnego użytkownika jest zbytnim uproszczeniem, powodującym nadmierne ograniczenie możliwości aplikacji P2P. Kolejnym krokiem jest przyjęcie modelu użytkowników zdolnych do ograniczonej współpracy (ze znajomymi w sieci społecznej). Projekt Tribler podjął próbę rozwinięcia protokołu Bittorrent w celu umożliwienia takiej współpracy.\nPrzykład aplikacji P2P dobrze ilustruje relację wpływu społecznego, wywieranego przez system społeczny na system informacyjny. Zachowania społeczne użytkowników aplikacji P2P, takie jak współpraca lub egoizm, mają wpływ na wydajność całego systemu. Relacja wpływu społecznego dotyczy jednak nie tylko wydajności, ale także jakości lub bezpieczeństwa systemu informacyjnego.\n\n\n=== Ochrona informacji i socjotechnika ===\nInnym przykładem relacji wpływu społecznego jest efekt wywierany przez zachowania użytkowników na bezpieczeństwo systemów informacyjnych. Popularnie określane jako socjotechnika, strategie adwersarzy dążących do obejścia zabezpieczeń systemu informacyjnego często wykorzystują zjawiska społeczne i zachowania ludzkie. Efekty zachowań społecznych są brane pod uwagę w badaniach dotyczących ochrony informacji, choć z perspektywy tych badań system społeczny jest traktowany jako część systemu informatycznego.\n\n\n=== Estetyka nowych mediów ===\nEstetyka nowych mediów (sztuka nowych mediów) jest gałęzią sztuki, w której wykorzystuje się technologie informatyczne do tworzenia dzieł sztuki. Według Lva Manovicha nowe podejście w tej dziedzinie polega na wykorzystaniu technik analizowania i przedstawiania danych, które stały się codziennością w matematyce i przetwarzaniu danych (wizualizacja danych, przetwarzanie obrazu etc) do analizowania obiektów kulturowych. Projekty związane z tą dziedziną skupiają się na literaturze, malarstwie, rzeźbie i przedmiotach codziennego użytku, Culture Vis.\n\n\n=== Społeczeństwo informacyjne ===\n\nOsią rozważań dot. zmiany społecznej spowodowanej nowymi technologiami jest pojęcie informacji i blisko z nim związane pojęcie wiedzy. Jako jeden z pierwszych, dostrzegł to zjawisko Fritz Machlup opisujący zjawisko produkcji i dystrybucji wiedzy. Daniel Bell uznał, że informacja stała się podstawą wytworzenia się nowego sektora informacyjnego – centralnego elementu społeczeństwa postinformacyjnego. Informacja zaczęła być postrzegana jako podstawowa wartość ekonomiczna, którą można produkować, sprzedawać, obracać i oferować zorientowane wokół niej usługi. Dlatego też centralnym pojęciem opisującym to zjawisko jest społeczeństwo informacyjne, stworzone przez Tadao Umesao. Według Bella społeczeństwo informacyjne cechuje:\n\ndominacja sektora usług w gospodarce oraz rozwój sektora czwartego (finanse, ubezpieczenia itp.) i piątego (edukacja, zdrowie, nauka);\ndominacja specjalistów i naukowców w strukturze zawodowej;\ncentralne znaczenie wiedzy teoretycznej jako źródła innowacji;\nwprowadzenie społecznej kontroli rozwoju techniki;\ntworzenie „technologii intelektualnych” jako podstawy podejmowania decyzji politycznych i społecznych.\nTomasz Goban-Klas dodaje, że społeczeństwa informacyjnego nie sposób rozważać bez uwzględnienia środków do korzystania z informacji, czyli szeroko rozumianych mediów. Leszek Porębski zauważa, że pojęcie to bywa rozumiane na sposób opisowy lub postulatywny. Związany z tym problem dot. wskaźników społeczeństwa informacyjnego. Autor ten, przywołując ich różne przykłady, zwraca uwagę, że koncentrują się one, przede wszystkim, na kwestiach gospodarczych, takich jak udział rynku w produkcji technologii informacyjnych lub dostępność informacji. W ten sposób mierzone, społeczeństwo informacyjne staje się określonym modelem gospodarki, a nie form uspołecznienia. W omawianym pojęciu tkwi założenie, iż zapewnienie dostępu do technologii informacyjnych i w konsekwencji, do informacji, jest warunkiem wystarczającym do osiągnięcia sukcesu w społeczeństwie informacyjnym.\nCzym jest ten sukces? W oficjalnej strategii informatyzacji Polski na lata 2004–2006 (ePolska) wymienione są trzy podstawowe obszary kluczowe dla rodzimej realizacji społeczeństwa informacyjnego: zapewnienie powszechnego dostępu do Internetu, stworzenie szerokich i wartościowych treści i usług i edukację informatyczną, których celem jest osiągnięcie następujących korzyści jakościowych:\n\nzadowolenie obywateli z lepszego dostępu do tradycyjnych usług;\nmożliwość świadczenia i korzystania z nowych usług;\nmożliwość zdobywania wiedzy i podnoszenia kwalifikacji – rozwoju osobowego, niezależnie od pochodzenia społecznego i geograficznego;\nudział w życiu społecznym i politycznym, eliminowanie podziału społecznego, a nawet renesans demokracji bezpośredniej.\n\n\n== Przyszłość ==\nInformatyka społeczna, obok zastosowań praktycznych i estetycznych, prawdopodobnie będzie się rozwijać w kierunku analizy sprzężenia zwrotnego wzajemnego oddziaływania systemów społecznych i informatycznych.\n\n\n== Ośrodki naukowe ==\n\nRob Kling Center for Social Informatics na Indiana University\nWydział Nauk Społecznych w Univerza v Ljubljani\nReality Mining w Massachusetts Institute of Technology\nWeb Science University of Southampton\nSpołeczna Psychologia Internetu i Komunikacji w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej\nInformatyka społeczna w Polsko-Japońskiej Wyższej Szkole Technik Komputerowych\nInformatyka społeczna w Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie\nSocjologia gospodarki i Internetu w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II\n\n\n== Zobacz też ==\nspołeczeństwo informacyjne\ndemokracja elektroniczna\nbot społeczny (program)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nD. Batorski, M. Marody i A. Nowak (red.) (2006). Społeczna przestrzeń internetu. Warszawa: Academica.\nŁ. Jonak, P. Mazurek, M. Olcoń, A. Przybylska, A. Tarkowski, J. Zając (2006) Re: internet – społeczne aspekty medium. Polskie konteksty i interpretacje. Warszawa: WAiP.\nK. Winkowska-Nowak, D. Batorski, H-O Peitgen (2003). Wprowadzenie do dynamiki społecznej. Warszawa: Academica.\nJ. Kurczewski (red.), (2006). Wielka sieć. E-seje z socjologii Internetu. Warszawa: Trio.\nL. Haber, M. Niezgoda (red.), (2006). Społeczeństwo informacyjne. Aspekty funkcjonalne i dysfunkcjonalne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSocial Informatics. social-informatics.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-17)].\nWebscience Research Initiative\nSocial Informatics Resources, Nesna University College, Norway\nDiagnoza Internetu\nDebata „Internet jako sensor społeczeństwa”", "source": "wikipedia"}
{"text": "Interes\n\nInteres — pojęcie występujące w naukach społecznych i różnie definiowane, związane z kategoriami „potrzeba” i  „wartość”; Jako podstawę interesu, uważa się pewien rodzaj wartości, gdzie x jest interesem A ze względu na wartość y. Dany stan albo przedmiot może zostać uznany za interes podmiotu, z uwagi na to, że jest on wartościowy lub korzystny dla niego. Określenia interesu można wskazać potrzeby lub zbiór potrzeb, gdzie x jest interesem A ze względu na potrzebę y. Interes stanowi również przyczynę, pobudzającą do wzięcia udziału w czymś bądź — obchodzącą kogoś rzecz.\nSamo pojęcie „interes” pochodzi od słowa interesse, które w języku łacińskim tłumaczone jest jako ‘być w czymś’ w rozumieniu „znajdować się w czymś”, „brać udział”, „być obecnym”. Słownik języka polskiego definiuje „interes” jako sprawę, omówienie sprawy, pożytek, korzyść, zysk, rzecz opłacalną.\nRzeczownik „interes” może być zestawiony z dookreśleniami takimi, jak faktyczny, prawny, indywidualny, zbiorowy, społeczny, publiczny, narodowy, państwowy, rzeczywisty, ukryty, itp., które to wskazują na konkretną płaszczyznę odniesienia tego wyrazu. W licznych aktach prawnych możemy spotkać ten termin w różnym kontekście, jako, między innymi:\n\nInteres prawny – koncepcja prawna\nInteres faktyczny\nInteres narodowy – utożsamiany z racją stanu\ninteres publiczny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nGrupa interesu\nKonflikt interesów", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kultura konwergencji\n\nKultura konwergencji – zjawisko z pogranicza nauk społecznych i nowych technologii.\nOkreśla ono wytwory kultury i modele zachowań powstałe pod wpływem konwergencji mediów. Autorem pojęcia jest amerykański medioznawca Henry Jenkins, który w swojej książce „Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów” dokładnie analizuje procesy łączenie się mediów na różnych poziomach i skutki tego procesu w wymiarze kulturowym. Przykładem wytworu kultury konwergencyjnej są krótkometrażowe filmy na podstawie sagi Gwiezdne wojny, które realizowane są amatorsko przez fanów tej serii filmów.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauka i naukoznawstwo\n\n\"Nauka i naukoznawstwo\" (\"Science and Science of Science\", \"Наука та наукознавство\") - międzynarodowe czasopismo, który wydaje z 1993 roku Centrum badań naukowo-technicznego potencjału i historii nauki im. G.M. Dobrowa NAN Ukrainy.\nCzasopismo jest stworzone na zapleczu republikańskiego międzyresortowego naukowego zbioru \"Naukoznawstwo i informatyka\" (\"Наукознавство та інформатика\"). Ten zbiór Centrum wydawało od 1970 do 1992.\nW redakcyjne kolegium czasopisma wchodzą fachowcy z Ukrainy, Rosji, Wielkiej Brytanii, Chin, USA i Węgier.\nArtykuły mogą ukazywać się na trzech językach: ukraińskim, rosyjskim i angielskim.\nCel czasopisma - przybliżenie rozwoju nauki i naukoznawstwa w historycznych, współczesnych i perspektywicznych aspektach, ujawnienie wpływu nauki na gospodarkę, kulturę, edukację i inne dziedziny życia, analiza socjalnych, ekologicznych, wojskowych i innych aspektów naukowych badań, opracowanie problemów państwowej naukowo-technicznej i innowacyjnej polityki, inicjowanie dyskusji w naukowym i społecznym środowisku względem stanu nauki i jej możliwości rozwiązywania aktualnych problemów.\nCzasopismo orientuje się na różne grupy odbiorców, jak specjalistów z badania nauki (naukoznawców, organizatorów nauki, filozofów, historyków nauki), jak i szerokiego grona czytelników.\n\n\n== Główne przedmiotowe pole publikacji czasopisma ==\n- nauka w życiu ludzi i społeczeństw;\n- wyniki badań naukoznawczych;\n- wyniki badań w obwodzie historii i filozofii nauki.\n\n\n== Stałe rubryki czasopisma ==\n- nauka, technologie i innowacje we współczesnym świecie;\n- problemu rozwoju naukowo-technicznego potencjału i jego współdziałania z gospodarką, systemem edukacji i kulturą;\n- horyzonty rozwoju nauki (z przeszłości, przez teraźniejszość do przyszłości);\n- praca naukoznawcy i historyka nauki (główne naukowe prace, dysertacje badania, recenzje, przegląd profilowych naukowych czasopism;\n- z historii wynalazków i odkryć;\n- Ukraina w światowym kontekście, chronologia głównych wydarzeń w naukowo-organizacyjnym życiu ukraińskiej nauki.\nAdres redakcji: Kijów, bulwar Tarasa Szewczenki 60.\nStrona internetowa wydawcy : http://stepscenter.at.ua.\nArchiwa numerów :\nhttp://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/nnz/texts.html,\nhttps://web.archive.org/web/20111231045525/http://stepscenter.ho.ua/works.htm.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauki o bezpieczeństwie\n\nNauki o bezpieczeństwie – jedna z dyscyplin naukowych wchodzących w skład obszaru nauk społecznych i dziedziny nauk społecznych, utworzona uchwałą Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z dnia 28 stycznia 2011 r. zmieniającą uchwałę w sprawie określenia dziedzin nauki i dziedzin sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych (M.P. 2011 nr 14 poz. 149).\nPrzedmiotem badań nauk o bezpieczeństwie są współczesne systemy bezpieczeństwa w wymiarze militarnym i niemilitarnym oraz ich funkcjonowanie na różnych poziomach organizacyjnych. Systemy te obejmują działania instytucji o charakterze państwowym, rządowym i samorządowym, przedsiębiorców i organizacji społecznych. Badania w zakresie tej dyscypliny powinny służyć tworzeniu teoretycznych podstaw i rozwojowi systemów bezpieczeństwa międzynarodowego i narodowego oraz systemów operacyjnych funkcjonujących w obszarze bezpieczeństwa.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauki społeczne\n\nNauki społeczne – nauki badające społeczeństwa – ich strukturę, dzieje, kulturę, prawa i prawidłowości jego rozwoju. Obok nauk przyrodniczych i nauk humanistycznych zaliczają się do nauk empirycznych.\n\n\n== Przykłady ==\nantropologia\ncybernetyka społeczna lub socjocybernetyka\nekonomia\netnografia\ngeografia\nhistoria\nnauki o bezpieczeństwie\nnauki o rodzinie\nnauki prawne\npedagogika\npolitologia\npolityka społeczna\npraca socjalna\nprawo\npsychologia\nreligioznawstwo\nsocjologia\nstosunki międzynarodowe\nstudia nad rozwojem\nNie wszystkie wymienione nauki zawsze są uważane za społeczne. Np.:\n\nhistoria może być uważana za humanistyczną ze względu na miejscowy charakter kulturowy.\nniektóre dyscypliny mają charakter poznania podobny do nauk przyrodniczych np. antropologia czy archeologia.\npewne społeczne dyscypliny są interdyscyplinarne np. socjologia, która obejmuje socjobiologię odwołującą się do pewnych praw biologii (m.in. dobór krewniaczy) czy nauki ekonomiczne, odwołujące się m.in. do modelowania matematycznego (ekonomia matematyczna, ekonometria).\ngeografia obejmuje zarówno geografię fizyczną, zaliczaną do nauk przyrodniczych, jak i geografię społeczno-ekonomiczną, zaliczaną do nauk społecznych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauki o obronności\n\nNauki o obronności – jedna z dyscyplin naukowych wchodzących w skład obszaru nauk społecznych i dziedziny nauk społecznych, utworzona uchwałą Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z dnia 28 stycznia 2011 r. zmieniającą uchwałę w sprawie określenia dziedzin nauki i dziedzin sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych (M.P. 2011 nr 14 poz. 149).\nPrzedmiot badań nauk o obronności obejmuje problematykę obronną państwa w zakresie systemu obronnego państwa, teorii sztuki wojennej, w tym strategii, sztuki operacyjnej i taktyki. Przedmiotem badań tej dyscypliny są przygotowania obronne państwa i rozwój systemu obronnego państwa, w tym sił zbrojnych, a także organizacja i prowadzenie działań obronnych, operacji wojskowych, dowodzenie oraz szkolenie wojsk. Badania w tej dyscyplinie powinny służyć tworzeniu podstaw teoretycznych i rozwojowi systemu obronnego państwa oraz teorii sztuki wojennej i kierowania wojskami.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Studia nad rozwojem\n\nStudia nad rozwojem to multidyscyplinarny kierunek studiów łączący elementy ekonomii, politologii i stosunków międzynarodowych. Najważniejszą cechą kierunku są badania i analizy zjawisk społecznych, ekonomicznych i politycznych w celu naukowego zdefiniowania czym jest rozwój. Istotnym aspektem studiów nad rozwojem jest troska o kraje rozwijające się (tzw. Trzeci Świat), chociaż procesy społeczno-ekonomiczne w krajach rozwiniętych są również często brane pod uwagę.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nZakład Studiów nad Rozwojem; Pracownia Rozwoju Gospodarczego Uniwersytetu Warszawskiego. isrig.wgsr.uw.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-04)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagogika\n\nPedagogika – w znaczeniu potocznym, świadoma i celowa działalność wychowawcza; w znaczeniu instytucjonalnym – zespół nauk o wychowaniu, istocie, celach, treściach, metodach, środkach i formach organizacji procesów wychowawczych. Pedagogika jako nauka o edukacji (wychowaniu i kształceniu), należy do nauk społecznych i zajmuje się rozwojem i zmianami mechanizmów wychowania oraz kształcenia na przestrzeni całego życia człowieka.\n\n\n== Etymologia pedagogiki ==\nPedagogika i jej staropolska nazwa pochodzi od słowa greckiego (paidagogos – dosł. „prowadzący dziecko”). Natomiast wpływ zachodniej filozofii ukształtował pojęcie rzymskie (łac. ars educandi) jako „sztuka wychowania”.\n\n\n== Historia pedagogiki ==\nPoczątków pedagogiki można doszukiwać się w nauczaniu starożytnych filozofów, takich jak Konfucjusz czy Platon.\nZa sprawą J.A. Komeńskiego od XVII wieku, stała się odrębną i samodzielną dyscypliną naukową, jednak poglądy na wychowanie nawiązywały do filozoficznych i ideowych przesłanek swojej epoki tj.: „dobrego wychowania” – etykiety, wychowania spartańskiego, rycerskiego czy kawaleryjskiego, w zależności od okresu historycznego.\n\n\n== Po 1918 roku ==\nW odrodzonej Polsce po roku 1918, początkowo termin ten obejmował opiekę i wychowanie, następnie nauczanie, a dalej wykształcenie dzieci oraz młodzieży. Współczesna pedagogika jest wszechstronną nauką o całej rzeczywistości wychowawczej, w której istotę stanowi całożyciowy rozwój człowieka oraz wszelkie tak dodatnie, jak i ujemne wpływy jednych ludzi na drugich oraz wpływy środowiska.\n\n\n== Opis ==\nPedagogika jest nauką społeczną o profilu humanistycznym, obejmuje ona teorię i praktykę działalności opiekuńczo-wychowawczej dzieci i młodzieży oraz działalność edukacyjną ludzi dorosłych w różnym wieku edukacyjnym.\nPraktyczne postępowanie wychowawcze, nazywane jest pedagogią (gr. paidagogia).\nPedagogika odnosi się głównie do młodego pokolenia, które dzięki oddziaływaniom wychowawczym winno osiągnąć optymalny rozwój osobowości, ukształtować wiedzę o rzeczywistości, przygotować się do funkcjonowania w życiu społecznym. Na jej gruncie formułuje się istotę, cele, treści, metody, środki i formy organizacyjne procesów wychowawczych.\nDo głównych ośrodków takiego wychowania i kształcenia zalicza się głównie rodzinę oraz grupę rówieśniczą i instytucjonalne jak przedszkole, szkołę elementarną i gimnazjum, kształcenie akademickie. Obecnie zakres zainteresowań pedagogiki jest o wiele szerszy i obejmuje: samowychowanie i samokształcenie młodzieży i dorosłych, oddziaływanie wychowawcze instytucji wychowania pozaszkolnego, głównie: środków masowej komunikacji, organizacji młodzieżowych, placówek kulturalnych (teatrów, klubów, muzeów i in.), instytucji wychowania religijnego itp.\nPrzedstawicielem pedagogiki jako nauki jest pedagog (kod zawodu 244104) o odpowiedniej specjalności pedagogicznej po ukończonych studiach według standardów kształcenia dla kierunku: pedagogika.\nZadaniem pedagogiki jako nauki empirycznej jest wyposażenie pedagogów, którzy organizują procesy edukacyjne (proces wychowania i kształcenia) w wiedzę o skuteczności różnego rodzaju zabiegów edukacyjnych. Towarzyszą temu celowi następujące zadania:\n\ngromadzenie wiadomości o rzeczywistości wychowawczej;\nanaliza tej rzeczywistości, wykrywanie związków i zależności między elementami owej rzeczywistości i wyjaśnianie ich;\ndostarczanie wiedzy potrzebnej do przekształcania rzeczywistości wychowawczej.\nPrzedmiotem badań empirycznych pedagogiki jest wszechstronny rozwój człowieka w ciągu całego jego życia. Do metod badań, którymi posługuje się pedagogika, zalicza się m.in.: metoda eksperymentu, metoda badań terenowych, metody hermeneutyczne, metody porównawcze i metody historyczne.\n\n\n== Funkcje pedagogiki ==\ndiagnostyczna – zbieranie obiektywnych informacji o rzeczywistości;\nprognostyczna – określenie na podstawie zgromadzonej wiedzy prawidłowości odnoszących się do przyszłych zmian i przyszłego rozwoju rzeczywistości;\ninstrumentalno-techniczna – opracowanie procedur, które mają umożliwić realizację założonych celów.\n\n\n== Podstawowe pojęcia pedagogiki ==\nwychowanie, kształcenie;\nedukacja – podejście systemowe;\nnauczanie, nauczyciel;\nopieka, opiekun;\nświadomość, osobowość;\nśrodowisko, kultura – społeczna;\ntradycja narodowa i regionalna, etyka, muzyka;\nsen, praca, czas wolny – wypoczynek;\npedagog – rodzic, wychowawca;\nsocjalizacja, resocjalizacja, osoba niedostosowana społecznie.\n\n\n== Kierunki pedagogiczne ==\npedagogika eksperymentalna\nmetodologia badań pedagogicznych\nhistoria myśli pedagogicznej\nandragogika\ngerontopedagogika\npedagogika specjalna\npedagogika rozwoju\npedagogika zachowania\npsychopedagogika\npedagogika twórczości\npedagogika kreatywna\npedologia\npedagogika opiekuńczo-wychowawcza\npedagogika naturalistyczna\npedagogika wczesnoszkolna\npedagogika szkoły\npedagogika gimnazjalna\npedagogika szkoły wyższej\npedagogika miejsca\npedagogika pracy\nkrytyczna pedagogika miejsca\npedagogika kultury\npedagogika krytyczna\nantypedagogika\nsocjologizm pedagogiczny\npedagogika egzystencjalna\npedagogika religii\npedagogika marksistowska\nfelicytologia\ntanatopedagogika\n\n\n== Pedagogiczne instytucje pozarządowe ==\nLista instytucji pozarządowych wspierających zawód pedagoga:\n\nTowarzystwo Psychopedagogiczne\nPolskie Towarzystwo Pedagogiczne\nPolskie Stowarzyszenie Pedagogów i Animatorów KLANZA\nPolskie Stowarzyszenie Pedagogów Śpiewu\nPolskie Stowarzyszenie Pedagogów Teatru\n\n\n== Dyscypliny naukowe w pedagogice ==\npedagogika ogólna (ujmuje człowieka jako funkcjonalną całość);\nteoria wychowania (moralnego, społecznego, fizycznego, estetycznego). Pierwotnie była to hodegetyka (od końca XIX w. do lat 50. XX wieku) jako nauka o metodach wychowania;\ndydaktyka (ogólna i szczegółowa) (teoria kształcenia);\npedagogika specjalna (surdopedagogika, tyflopedagogika, oligofrenopedagogika, pedagogika terapeutyczna, pedagogika resocjalizacyjna);\nandragogika (teoria oświaty dorosłych);\npedeutologia (nauka dotycząca nauczyciela);\nteoria systemów oświatowych;\npedagogika porównawcza (analiza systemów oświatowych różnych krajów w powiązaniu z ich społecznym i ekonomicznym rozwojem);\npedagogika społeczna (zajmująca się problematyką środowiskowych uwarunkowań procesów wychowawczych);\npedagogika kształcenia zawodowego.\nPedagogika specjalizuje się w bardzo wielu aspektach życia jednostki ludzkiej, związanych nie tylko z wychowaniem czy nauczaniem. Prowadzi również działania mające na celu polepszenie lub zahamowanie cech patologii społecznej, w tym psychopatii i socjopatii poprzez organizowanie działań profilaktycznych (psychoprofilaktyka).\n\n\n== Nauki współdziałające ==\nfilozofia\nlogika\nantropologia filozoficzna i antropologia kulturowa\nhistoria oświaty i wychowania\nsocjologia oświaty i wychowania\nbiologia – (genetyka, anatomia, fizjologia)\nmedycyna społeczna\npsychologia ogólna, psychologia rozwojowa, psychologia wychowawcza, psychologia kliniczna\nprakseologia\netyka\nteoria naukowa organizacji i zarządzania\ncybernetyka\nogólna teoria systemów\ninformatyka\nekonomia\npraca socjalna\nprofilaktyka społeczna\n\n\n== Zobacz też ==\n\noświata\nintegracja w edukacji\nKomisja Edukacji Narodowej\nAkademia Pedagogiki Specjalnej\nWyższa Szkoła Pedagogiczna\nDolnośląska Szkoła Wyższa\nuczelnie pedagogiczne w Polsce\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWroczyński R., (1963), Myśl pedagogiczna i programy oświatowe w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w., Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa.\nOkoń W., (2004), „Nowy Słownik Pedagogiczny” Wyd. Akademickie „ŻAK”, Warszawa.\nKwiecińska Z., Śliwerski B.,(2005), Pedagogika – podręcznik akademicki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.\nTuros L., (1995), Pedagogika ogólna i subdyscypliny, Wyd. Akademickie „ŻAK”, Warszawa.\nWołoszyn S., (1998), Nauki o wychowaniu w Polsce, Dom Wydawniczy Strzelec, Kielce.\nWroczyński R., (1974), Pedagogika Społeczna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.\nKonarzewski K., (1982), Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nD.C.D.C. Phillips D.C.D.C., HarveyH. Siegel HarveyH., Philosophy of Education, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 15 sierpnia 2013, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-30]  (ang.). (Filozofia oświaty)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Andragog\n\nAndragog – osoba, która planuje, organizuje i prowadzi działalność dydaktyczno-wychowawczą lub terapeutyczną dorosłych w różnych placówkach i instytucjach.\n\n\n== Zadania andragoga ==\nBada:\n\nzapotrzebowanie edukacyjne ludzi dorosłych\nedukację nieformalną (incydentalną), formalną (szkolną), pozaformalną (pozaszkolną) dorosłych\ncele, formy, treści, metody procesu kształcenia i samokształcenia dorosłych\nGromadzi wiedzę:\n\nna temat systemu kształcenia w Polsce oraz na świecie, ze szczególnym uwzględnieniem krajów Unii Europejskiej\ndotyczącą misji i celów kształcenia ustawicznego zawartych w dokumentach Unii Europejskiej\no uczestnikach edukacji dorosłych (wieku, płci, motywacjach edukacyjnych, aspiracjach edukacyjnych, oczekiwaniach wobec edukacji)\no człowieku dorosłym w różnych fazach jego rozwoju, zadaniach rozwojowych związanych z okresem dorosłości, prawidłowościach uczenia się dorosłych oraz różnorodnych uwarunkowań tego procesu\no sytuacji na rynku usług edukacyjnych (oferty, cele i programy firm edukacyjnych)\no możliwościach finansowego wsparcia projektów edukacyjnych z funduszy UE\nDiagnozuje:\n\nrynek edukacyjny\npotrzeby edukacyjne indywidualnych odbiorców, różnych grup społecznych i zawodowych, instytucji, zakładów pracy i stowarzyszeń\npoprawność przygotowania i prowadzenia zajęć dydaktycznych dla dorosłych, poziom kompetencji pracowników\nPomaga i doradza:\n\nosobom dorosłym w określaniu potrzeb edukacyjnych oraz w wyborze najbardziej przydatnych metod, form i technik uczenia się\nw radzeniu sobie z barierami w uczeniu się\nw realizacji celów Strategii lizbońskiej\nw doborze odpowiedniej oferty edukacyjnej osobom fizycznym i zakładom pracy\nw nabywaniu kompetencji do samodzielnego uczenia się\nw tworzeniu edukacyjnych ścieżek rozwoju pracowników i osób uczących się\nw rozwiązywaniu indywidualnych i grupowych problemów edukacyjnych\nw zrozumieniu wpływu edukacji na jakość życia jednostek, grup i środowisk społecznych\nosobom zagrożonym marginalizacją społeczną w podjęciu działań edukacyjnych przeciwdziałających temu zjawisku\nw procesie rekrutacji - w zakresie oceny potencjału edukacyjnego pracownika\nwykładowcom na kursach (edukatorom, trenerom), brokerom edukacyjnym i animatorom kultury\nw samokształceniu jednostek i grup\nProwadzi:\n\nintencjonalną działalność dydaktyczno-wychowawczą w postaci wykładowcy, prelegenta, lektora i seminarzysty\ndziałalność public relations\ndziałalność kulturalno - oświatową w różnych ośrodkach i placówkach oraz sekcjach i zespołach zainteresowań w domach kultury\ndokumentację związaną z nauczaniem\nOrganizuje:\n\nwycieczki, zajęcia kulturalne i imprezy sportowe poza instytucjami oświatowymi\ni koordynuje proces dydaktyczno-wychowawczy w firmach, instytucjach i organizacjach w ramach seminariów, kursów i warsztatów\nInspiruje:\n\ninstytucje, firmy, organizacje pozarządowe, jednostki samorządu terytorialnego do podejmowania działań edukacyjnych oraz wprowadzania celów edukacyjnych do strategii działania\nPlanuje:\n\nwspólnie z dorosłymi proces edukacyjny oraz warunki stymulujące i motywujące ich do uczenia się\nPrzedstawia:\n\nosiągnięcia instytucji edukacji dorosłych zainteresowanym przedsiębiorstwom, adresatom i klientom\nWspółpracuje:\n\nz organizacjami i placówkami oświatowymi, uniwersytetami, uczelniami wyższymi oraz instytutami badawczymi (zajmującymi się edukacją) w zakresie wykorzystania nowoczesnych form, metod, środków kształcenia dorosłych\nz instytucjami samorządowymi w środowisku lokalnym, w celu określenia potrzeb edukacyjnych środowiska i wskazania sposobów ich realizacji\nMonitoruje:\n\nprzebieg procesu kształcenia, działalności szkoleniowej w celu zapewnienia najbardziej efektywnych form i metod kształcenia\nrozwój społeczny, kulturalny, edukacyjny, gospodarczy i polityczny, w celu sprostania nowym zadaniom i pracy w nowych miejscach – m.in. w teatrach, muzeach, kościołach, szpitalach, centrach uczenia się\nKształci:\n\nspecjalistów innych dziedzin w zakresie umiejętności kształcenia dorosłych, wspomagania ich rozwoju oraz upowszechniania wiedzy\nTworzy:\n\nmateriały i pomoce dydaktyczne niezbędne do efektywnego uczenia się\nautorskie formy aktywności kulturalnej, których głównym celem jest aktywizacja uczestników\nIntegruje:\n\ndziałania różnych instytucji w celu realizacji idei społeczeństwa obywatelskiego, społeczeństwa wiedzy oraz edukacji ustawicznej\n\n\n== Stanowiska pracy, które może podjąć andragog ==\nPracownik kulturalno-oświatowy\nAnimator\nMetodyk/koordynator metodyczny\nDoradca zawodowy lub personalny\nOrganizator pozaszkolnych form edukacji dorosłych\nOrganizator środowisk edukacyjnych\nTrener/coach\nModerator\nInstruktor\nPrelegent\nPopularyzator wiedzy\nPrzewodnik turystyczny\nKonsultant\nAutor, redaktor lub recenzent publikacji andragogicznych\nEdukator\nTerapeuta\nMediator\nMenedżer edukacji dorosłych\nSpecjalista w zakresie rekrutacji i zarządzania personelem\nProwadzenie szkoleń i zajęć w grupach np. terapeutycznych\nPraca w obrębie zasobów ludzkich (kadry, rekrutacja, doradztwo personalne)\n\n\n== Potencjalne miejsca pracy andragoga ==\nCentrum Kształcenia Ustawicznego (CKU)\nCentrum Kształcenia Praktycznego (CKP)\nOśrodki szkoleniowe zakładów pracy\nDomy kultury\nFirmy szkoleniowe\nUniwersytety Trzeciego Wieku\nUniwersytety ludowe\nUrzędy pracy\nAgencje zatrudnienia\nBiura karier\nRóżne szczeble edukacji (na stanowiskach pedagogicznych)\nDziały szkolenia w zakładach produkcyjnych i usługowych\nInstytucje edukacyjne np. Zakłady Doskonalenia Zawodowego\nPlacówki kulturalno - oświatowe np. muzea, ośrodki animacji kultury\nDomy Pomocy Społecznej\nFundacje, Stowarzyszenia, kluby, np. Centrum Edukacji Obywatelskiej\nInstytucje rządowe, np. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości\nRedakcje portali edukacyjnych\nDziały marketingu i reklamy\nBiblioteki\nTeatry\nKościół", "source": "wikipedia"}
{"text": "Andragogika rolnicza\n\nAndragogika rolnicza - określenie opisujące proces wdrażania zmian, unowocześnień, technologicznych nowinek, urządzeń technicznych w rolnictwie. W szczególności w odniesieniu do kanałów propagacji, np.: poprzez prasę, literaturę, wpływ sąsiadów i znajomych, kształcenie.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Animacja społeczno-kulturalna\n\nAnimacja społeczno-kulturalna – metoda aktywizacji społecznej różnych środowisk.\nPowstała we Francji, w latach 60. Wywodzi się z koncepcji kultury integralnej, głoszonej przez Andre Malraux. Punktem wyjścia do stworzenia nurtu animacji były przemiany francuskiego społeczeństwa w społeczeństwo konsumpcyjne o wysokim poziomie życia, niemającego wartości nadrzędnych.\nAnimacja społeczno-kulturalna jest metodą aktywizacji społecznej różnych środowisk. Ma na celu integrację wewnętrzną społeczności. Inicjuje ją animator bądź grupa animatorów, na zlecenie władz, stowarzyszeń społecznych lub wyznaniowych.\nAnimacja jest też kierunkiem działania. W tym ujęciu składają się na nią:\n\noddziaływania, które mają na celu ułatwienie jednostce i grupie udziału w bardziej aktywnym i twórczym życiu,\nłatwiejsze porozumiewanie się z innymi,\nwspółudział w życiu środowiska.\nAnimacja podejmuje wychowawcze pośrednictwo między nowymi technikami przekazu, wartościami i dobrami kultury.\nCele animacji:\n\nedukacja\nkomunikacja\nintegracja\npartycypacja\nenkulturacja\nW ujęciu Barbary Jedlewskiej animacja społeczno-kulturalna jest sposobem oddziaływania mającym na celu wychowanie i kształcenie jednostek, grup i środowisk przez kulturę i dla kultury (w jej szerokim ujęciu). Polega na stosowaniu serii zabiegów wyzwalających twórcze potencjały, pobudzających i motywujących do kreatywnych działań, integrujących ludzi między sobą, a także z otaczającym światem, wspomagających rozwój duchowy, autokreację, pobudzających ciekawość poznawania i potrzebę tworzenia kultury, wspierających i promujących aktywność kulturalną i społeczną.\n\n\n== Bibliografia ==\nJedlewska B., Animatorzy kultury wobec wyzwań edukacyjnych. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1999.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aspiracje\n\nAspiracje – zespół dążeń ukształtowanych na podstawie hierarchii wartości właściwych jednostce. Aspiracje zależą od samopoznania, samooceny i samookreślenia jednostki, a także od sytuacji społecznej. Jeśli jednostka trafnie określi swoją sytuację społeczną, potrafi także określić swoje aspiracje. Warto podkreślić, że aspiracje to dążenia, cele, do których jednostka dąży długotrwale, np. założenie rodziny, zdobycie określonego stanowiska, zawodu. Aspiracje są więc dążeniami jednostki, umotywowanymi możliwością ich realizacji.\n\"Aspiracje\" są określone jako życzenia, pragnienia, zamierzenia dotyczące wyników własnego działania oraz osiąganych w przyszłości stanów związanych z wykonywaniem określonego zadania lub osiągnięciem jakiegoś celu.\nZdaniem W. Kopalińskiego aspiracja to dążenie (do osiągnięcia czegoś), pragnienie (dopięcia celu, dobicia się czego). Według A. Sokołowskiej to ogół pragnień i dążeń dotyczących osobistej przyszłości jednostki. Wincenty Okoń definiuje aspiracje jako dążenie do osiągnięcia zamierzonych celów, do realizacji jakichś ideałów życiowych. A. Janowski uważa je za w miarę trwałe i względnie silne życzenia jednostki dotyczące właściwości lub stanów, jakimi ma się charakteryzować jej życie w przyszłości, oraz obiektów, jakie w tym życiu będzie chciała uzyskać.\n\n\n== Klasyfikacje aspiracji ==\nwysokie, niskie\nzawyżone, adekwatne, zaniżone\naktualistyczne, perspektywistyczne\nżyczeniowe, działaniowe\nuświadomione, latentne\nkierunkowane na stan, ukierunkowane na przedmiot\nedukacyjne, ludyczne, zawodowe, do samokształcenia, społeczno - polityczne, rodzinne, rekreacyjne, towarzyskie, ekonomiczne.\n\n\n== Zobacz też ==\nambicja\nmotywacja\naspiracje społeczne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biofeedback\n\nBiofeedback, biologiczne sprzężenie zwrotne – dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej („feedback”) o zmianach jego stanu fizjologicznego. Zmiany fizjologiczne organizmu monitorowane są przez odpowiednie urządzenie, np. pomiarowy system komputerowy.\nMetoda ta wykorzystywana jest między innymi w psychologii, w medycynie, w parapsychologii, ale także w sporcie czy biznesie. \nJest to także metoda terapii, polegająca na podawaniu pacjentowi sygnałów zwrotnych o zmianach stanu fizjologicznego jego organizmu, dzięki czemu może on nauczyć się świadomie modyfikować funkcje, które normalnie nie są kontrolowane świadomie, np. fale mózgowe, opór elektryczny skóry (GSR), napięcie mięśni itp.\nInformacje przekazywane są w formie: \n\nwizualnej – np. podczas pogłębiania koncentracji na ekranie monitora powiększa się piłka lub samolot leci wyżej, w chwilach rozproszenia piłka znika, natomiast samolot obniża lot;\nakustycznej – przyjemny dźwięk przy „sukcesie”, nieprzyjemny przy „porażce”.\nBiofeedback nie jest alternatywną formą terapii w stosunku do farmakoterapii. W niektórych schorzeniach ją zastępuje, w innych uzupełnia. Przewagą biofeedbacku jest to, że jest to metoda całkowicie bezpieczna, bez skutków ubocznych. Motorem skuteczności terapii jest silna wola i motywacja pacjenta. I właśnie ten czynnik podkreślają terapeuci: poczucie odpowiedzialności pacjenta za wynik własnego leczenia.\nSzczegółowy przebieg sesji biofeedback różni się w zależności od rodzaju biofeedbacku.\n\n\n== Rodzaje biofeedbacku ==\nBiofeedback EEG (ElektroEncefaloGrafia) lub neurofeedback – wykorzystuje właściwość, że mózg ludzki w ramach swojej aktywności wytwarza różne zakresy fal elektromagnetycznych, charakterystycznych dla różnych rodzajów tej aktywności. Np. fale alfa w stanie relaksu w odprężenia, środkowe pasmo fal beta w stanie wytężonego wysiłku umysłowego, fale delta w stanie głębokiego, regenerującego snu. W niektórych dysfunkcjach mózgu występuje zarówno niedobór jak i nadmiar fal o pewnych częstotliwościach, co uniemożliwia pacjentowi wykonywanie pewnych czynności (np. dzieci z ADHD mają problem ze skupieniem się na wykonaniu konkretnego zadania lub kontrolowaniem emocji). Urządzenie do neurofeedbacku to wzmacniacz fal EEG (tzw. głowica) z odpowiednim oprogramowaniem. Elektrody podłączane w różnych miejscach na skórze czaszki i uszach zbierają dane o występowaniu poszczególnych pasm fal, oprogramowanie zamienia te informacje w zrozumiały dla pacjenta obraz. Pacjent ma tak sterować aktywnością swojego mózgu, aby np. widziany na ekranie samochód wyścigowy przyśpieszył. Neurofeedback jest stosowany w terapii dzieci z ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej), u ludzi z zaburzeniami procesu uczenia się, po urazach czaszki, wspomaga leczenie padaczki. Jest również polecany osobom zdrowym dla poprawy koncentracji, pamięci, w leczeniu nerwicy natręctw, redukcji stresu i poprawy kreatywności, stosowany również dla zabawy i gry (mindball).\nBiofeedback EMG (ElektroMioGrafia) – Punktem wyjścia jest założenie, że napięcie mięśniowe (mierzone w mikrowoltach) wskazuje na stres. Sesja biofeedbacku polega na tym, że urządzenie wychwytuje elektryczne sygnały w mięśniach, typowo w mięśniach ramienia i czaszki, a następnie przekłada je na formę zrozumiałą dla pacjenta, np. żarówka błyska lub włącza się sygnał dźwiękowy, gdy mięsień się napina.\nBiofeedback GSR (reakcja skórno-galwaniczna) lub EDR (Electro Dermal Response) – mierzy elektryczne przewodzenie skóry, które zmienia się w zależności od ogólnego pobudzenia współczulnego układu nerwowego. Elektrody montuje się na opuszkach palców. Biofeedback GSR najlepiej wykrywa zależności między stanem somatycznym i psychicznym człowieka, dlatego wykorzystywany jest w wykrywaczach kłamstw. Wykres GSR ma największy zasięg i jest najbardziej czułym pomiarem ze wszystkich rodzajów biofeedbacku. W medycynie służy do monitorowania przebiegu hipno- i psychoterapii, leczenia nadciśnienia, dychawicy oskrzelowej, nadmiernego pocenia się. Jest również polecany osobom zdrowym dla poprawy koncentracji, panowania nad emocjami i relaksacji.\nBiofeedback HEG (Hemo-encephalo-graphy) mierzy temperaturę głowy za pomocą termometru na podczerwień umieszczonego na głowie lub wykorzystuje zmiany spektrum podczerwieni generowanej przez przepływająca krew (bardziej czerwony kolor oznacza większe natlenienie krwi).\nBiofeedback HRV (Heart Rate Variability) – oparty na analizie zmienności rytmu serca.\nBiofeedback oddechowy – aparat do biofeedbacku składa się z czujnika rytmu i długości wydechów. Wyniki pokazywane są za pomocą krzywej audiowizualnej. Ma zastosowanie u pacjentów z padaczką i chorobami układu oddechowego (np. dychawicą) i układu krążenia.\nBiofeedback RSA (Respiratory Sinus Arrhythmia) – pozwala ocenić, a także skutecznie skorygować stan zaburzonych funkcji wegetatywnych. Metoda została wynaleziona i opracowana w Rosji na początku lat 80 przez naukowca – fizjologa Aleksanda Smetankina. Trening RSA Biofeedback odbywa się za pomocą urządzenia (głowicy), które rejestruje elektryczną aktywność serca (EKG) przy pomocy elektrod zamocowanych na skórze klatki piersiowej i specjalnego oprogramowania. Poprzez elektrody i głowice do komputera dociera informacja EKG, specjalny program wyodrębnia rytm serca (HR) człowieka i w czasie rzeczywistym odzwierciedla na komputerze w zrozumiałej dla człowieka postaci multimedialnej.  RSA Biofeedback jest stosowany do terapii dzieci z ADHD, zwiększenia kreatywności, polepszenia koncentracji uwagi, pamięci, zwiększenia odporności na stres, zahamowania lęków, zwiększenia pewności siebie, zmniejszenia agresji, polepszenia zachowania dzieci i młodzieży, logoterapii, rehabilitacji widzenia, zaburzeń psychoemocjonalnych, w profilaktyce chorób układu oddechowego, w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych, u często i przewlekle chorujących dzieci, w zaburzeniach wegetatywno-naczyniowych, zaburzeniach psychosomatycznych, przygotowaniu kobiet do porodu, nadciśnieniu 1–2 st., migrenach oraz astmie.\nBiofeedback SCP Wolne potencjały korowe - zmiany polaryzacji kory mózgowej, rejestrowane na powierzchni czaszki jako wolne potencjały. Negatywna polaryzacja oznacza większą aktywność pracy neuronów w rejestrowanym obszarze mózgu. Trenuje się poniżej częstotliwości 1–2 Hz.\nBiofeedback temperaturowy – temperatura skóry zależy, oprócz czynników zewnętrznych, również od stanu psychicznego człowieka. Czujnik temperatury (termistor) zakłada się na opuszkę palca. Celem treningu jest osiągnięcie wyższej temperatury niż aktualna u danego pacjenta. Biofeedback temperaturowy stosowany jest do treningu relaksu, ale także w medycynie do leczenia niedokrwienia kończyn, chorobie reumatycznej, astmie.\n\n\n== Zobacz też ==\ninterfejs mózg-komputer", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bordón. Revista de Pedagogía\n\nBordón. Revista de Pedagogía – hiszpański kwartalnik naukowy z dziedziny edukacji i pedagogiki wydawany przez Hiszpańskie Towarzystwo Pedagogiczne, dostępny w wersji papierowej i elektronicznej.\n\n\n== Charakterystyka ==\nCzasopismo zostało założone w 1949 wraz z Hiszpańskim Towarzystwem Pedagogicznym i początkowo nosiło skrócony tytuł Bordón. Dąży do multidyscyplinarnego ujmowania wiedzy, wymiany pomysłów i doświadczeń oraz refleksji wśród przedstawicieli wszystkich specjalności pedagogicznych i edukacyjnych. Jest indeksowane w dwóch najważniejszych międzynarodowych bazach danych: Web of Science i Scopus. Ponadto utrzymuje znak jakości przyznawany przez FECYT (Hiszpańską Fundację Nauki i Technologii), najważniejszy i najbardziej rygorystycznie przyznawany certyfikat w Hiszpanii dla czasopism naukowych.\n\n\n== Historia ==\nKiedy w 1949 roku powstało Hiszpańskie Towarzystwo Pedagogiczne i magazyn Bordón, miały one za cel odbudowanie po hiszpańskiej wojnie domowej hierarchii wartości i koncepcji pedagogicznych, które po konflikcie w dużej mierze zmieniły swój paradygmat. Sytuacja ta była szczególnie widoczna w dziedzinie edukacji, zarówno w jej sferze konceptualnej, jak i w zakresie głównych celów oraz w wytycznych politycznych dotyczących jej kierunku, rozwoju, reorganizacji i kontroli ideologicznej. Pedagogika rozpowszechniona w Hiszpanii w pierwszych trzech dekadach XX wieku musiała, według redaktorów, zostać zastąpiona inną, bardziej spójną z nowymi wartościami promowanymi przez państwo hiszpańskie. Magazyn odegrał ważną rolę we wprowadzeniu i rozwoju nowej orientacji pedagogicznej, której jednym z elementów było bez wątpienia przyjęcie metodologii empirycznej w badaniach edukacyjnych.\nPismo założono podczas Międzynarodowego Kongresu Pedagogicznego, który odbył się z okazji trzechsetlecia śmierci św. Józefa Kalasantego i miał miejsce w Santander i San Sebastián od 19 do 26 lipca 1949.\nPodwójny numer 4/5 (sierpień-wrzesień) z 1949 był poświęcony we całości kronice i wnioskom z Międzynarodowego Kongresu Pedagogiki. Od 2000 w magazynie zaszły pewne zmiany. Dodano m.in. podtytuł Bordón. Revista de Pedagogía. Zawiązał się wówczas Komitet Naukowy czasopisma złożony z ekspertów, przedstawicieli wszystkich dziedzin wiedzy pedagogicznej, pochodzących z uniwersytetów w różnych częściach kraju. W 2019 redaktorem naczelnym był Arturo Galán González.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nDialnet – archiwum poszczególnych numerów – dostęp 18.3.2019", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chowanna\n\nChowanna czyli system pedagogiki narodowej jako umiejętności wychowania, nauki i oświaty, słowem wykształcenia naszej młodzieży – monumentalne, dwutomowe dzieło pedagogiczne autorstwa Bronisława Ferdynanda Trentowskiego, którego pierwodruk ukazał się w 1842 w Poznaniu (Księgarnia Nowa). Było to właściwie jedyne dzieło Trentowskiego z zakresu pedagogiki. Pisał je począwszy od 1840.\n\n\n== Charakterystyka i wydania ==\nTytuł nawiązuje do słowiańskiej bogini, piastunki dzieci. Na publikację składa się Wstęp i trzy części (tryptyk pedagogiczny):\n\nNepiodyka (opisanie problemów związanych z wychowankami),\nDydaktyka (rozważania na temat działań nauczycieli, kwestii nauki i nauczania),\nEpika (zagadnienia szkoły i jej dziejów).\nDrugie wydanie książki zatytułowane skrótowo Chowanna czyli system pedagogiki narodowej z licznymi uzupełnieniami i zmianami ukazało się również w Poznaniu w latach 1845 (tom I) i 1846 (tom II). Autor rozszerzył w tej edycji zwłaszcza Nepiodykę oraz rozbudował kontekst historiozoficzny dzieła, wcześniej praktycznie nie reprezentowany. Trentowski planował również trzecie wydanie ze zredagowaną mocno Dydaktyką (tom III) oraz tomami IV i V poświęconymi Epice pedagogicznej, jednak nie udało się tego zamierzenia wcielić w życie.\nW 1970 ukazało się dwutomowe wydanie dzieła liczące blisko 1600 stron.\n\n\n== Treść ==\nAutor w swoim dziele stara się ukazać możliwości pełnej integracji dwóch biegunów ludzkiej jaźni (ciała i duszy) w tzw. różnojedni (połączenie dwóch jednostronnych określeń w taką całość, która nie zniweluje różnic między nimi, a raczej ułatwi poznanie całościowe zagadnienia), co nie jest stuprocentowo możliwe, dlatego człowiek skazany jest na wieczne oscylowanie od jednego bieguna do drugiego. Teoria ta spotkała się z ostrą krytyką współczesnych, m.in. Adama Mickiewicza i Józefa Ignacego Kraszewskiego. Autor wskazywał na jej \"niewygodność\" dla zwolenników prostych modeli rozwoju i formowania człowieka. Zgodnie z ówczesnymi trendami przyznawał, że dzięki jaźni ludziom przynależy boski atrybut indywidualności, autonomiczności i twórczości, ale w żadnym wypadku nie może to oznaczać zrównania ludzi z Bogiem, m.in. dlatego, że autonomia człowieka nie jest bezgraniczna i niczym niezahamowana. W zakresie polskiej \"narodowości\" pedagogiki Trentowski nie popierał idei Mesjasza Narodów, ale raczej wskazywał na misję przypisaną każdemu narodowi z osobna, jemu tylko właściwą. Według niego dążeń Polaków nie charakteryzuje ani ogólność, ani szczególność, ale właśnie różnojednia tych pojęć.\n\nAutor przeciwstawiał się koncepcjom skrajnie historiozoficznym (eliminującym wartość jednostki ludzkiej) oraz radykalnie personalistycznym (negującym wpływ historii i socjalizacji). W to miejsce wprowadzał różnojednię historii i życia.\nW zakresie problematyki wychowania Trentowski uważał, że braków w tej materii nie można nadrobić ani ilością informacji, ani umiejętnością sprawnego działania czy myślenia. Dobre lub złe wychowanie można odebrać jedynie w dzieciństwie i staje się ono wówczas drugą naturą wychowanka (bardziej cielesną niż duchową). Jakiekolwiek opóźnienia, czy niedobory z tego okresu są niepowetowane i nieodwracalne, co więcej mogą prowadzić do wykształcenia się postaw patologicznych lub apatycznych.\nInteresującym elementem dzieła są wprowadzone przez autora nowe terminy (neologizmy), np. żywostan (stawanie się), mysł (najwyższa władza jaźni poznającej, łączącej w sobie rozum empiryczny z rozumem spekulatywnym), tameczność (świat boski, zaświat), tuteczność (świat stworzony), twierdź wraz z przeciwtwierdzią (teza i antyteza), spółtwierdź (synteza), czy bożostan (osiągnięcie przez ludzkość stanu \"bożoczłowieczeństwa\"). Zasługą Trentowskiego było pionierskie zastosowanie w swojej publikacji wchodzącego dopiero do użytku w polszczyźnie wyrazu \"kształcenie\", \"wykształcenie\".\nSławomir Sztobryn stwierdził w 2000, że Chowanna jest \"klasycznym przykładem i jednocześnie po dziś dzień niedoścignionym wzorem pedagogicznego pisarstwa [...], w której związek oryginalnej i samodzielnej teorii wychowania z jej historycznym oświetleniem jest czymś niepodzielnym, jest całością\". Najbardziej aktualnym i ponadczasowym dziedzictwem publikacji jest koncepcja różnojedni – używania metody jako ciągłego dyskursu. Sprzyja to wymogom społeczeństwa demokratycznego, otwartego na wymianę myśli i poglądów. Przydaje się również w analizie kluczowych kategorii pedagogicznego dialogu o nowoczesności i postmodernizmie.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Computer-Aided Instruction\n\nComputer-aided instruction lub computer-assisted instruction – systemy nauczania realizowane niemal całkowicie za pomocą komputerów, zarówno jeśli chodzi o część wykładową, jak i rozmaitego rodzaju ćwiczenia i testy. \nPierwszym systemem CAI ogólnego przeznaczenia był system PLATO (Programmed Logic for Automatic Teaching Operation), opracowany w amerykańskim University of Illinois at Urbana-Champaign. \n\n\n== Zobacz też ==\nComputer-Managed Instruction\ne-learning\n\n\n== Literatura ==\nConference books - Infotech 2007 : Modern information and communication technology in education.\nDostál, J. Computer in education. Olomouc, EU: Votobia, 2007. s. 125, ISBN 80-7220-295-2.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czarna pedagogika\n\nCzarna pedagogika – jedno z pojęć w pedagogice obejmujące nurt badań nad wpływem przemocy psychicznej na umysł dziecka.\nNurt został zapoczątkowany przez szwajcarską psychoanalityk polskiego pochodzenia, Alice Miller, w roku 1980 wraz z opublikowaniem jej książki Am Anfang war Erziehung. Studium biograficzne nad przemocą psychiczną, którą wychowawcy doświadczyli we wczesnym dzieciństwie, a następnie nieświadomi tego faktu, stosowali ją wobec wychowanków, pokazały wyraźnie występowanie zjawiska dziedziczenia postaw dyskryminacyjnych. Od tamtej pory powszechne stały się badania nad negatywnym wpływem niektórych teorii oraz praktyk wychowawczych, utrwalających formy i mechanizmy represjonowania dzieci, oprócz Alice Miller prowadzone m.in. przez K. Rutschky, E. von Braunmühl, S. Forward, K. J. Stettbacher, H. von Schoenebeck.\nCzarna pedagogika miała niemały wpływ na rozwój ruchu na rzecz praw dziecka i descholaryzację społeczeństw.\n\n\n== Zobacz też ==\nantypedagogika\nmanipulacja pedagogiczna\ntoksyczne wychowanie\n\n\n== Bibliografia ==\nA. Miller: Mury milczenia. Cena wyparcia urazów z dzieciństwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991. ISBN 83-01-10405-8. Brak numerów stron w książce\nA. Miller: Zniewolone dzieciństwo. Ukryte źródła tyranii. Poznań: Media Rodzina, 1999. ISBN 83-85594-83-3. Brak numerów stron w książce\nB. Śliwerski: Przekraczanie granic wychowania. Od pedagogiki dziecka do antypedagogiki [praca habilitacyjna]. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1992, seria: Acta Universitatis Lodziensis. ISBN 83-7016-646-6. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cztery fazy internacjonalizacji edukacji dorosłych\n\nCztery fazy internacjonalizacji edukacji dorosłych – wyróżnił je pedagog Joachim Knoll, opierając się na uzgodnieniach światowych konferencji UNESCO.\nPierwszą fazę, obejmującą lata 1949 (konferencja w Elsinorze) – 1960 (konferencja w Montrealu) charakteryzuje:\n\nlikwidacja skutków wojny\npodział świata na Wschód i Zachód\nogromne przyspieszenie przemian ekonomiczno – technicznych i społecznych\nprocesy dekolonizacyjne\nEdukacja dorosłych wychodzi z cienia formalnej oświaty, zakorzenia się w międzynarodowej świadomości i otwiera możliwości międzynarodowej komunikacji. Te impulsy znajdują swoje odzwierciedlenie w niemieckiej debacie nad edukacją dorosłych, w pracach nad Strukturalnym Planem Oświaty (1970) i Ogólnym Planem Oświaty (1973) oraz w regulacjach prawnych dotyczących urlopu edukacyjnego. W literaturze pedagogicznej pojawiają się również pojęcia recurrent education i lifelong learning.\nDruga faza (1960–1972), upływająca pod znakiem technologicznej, politycznej i militarnej konkurencji supermocarstw, dla edukacji dorosłych oznacza uznanie jej za „czynnik wzrostu gospodarczego”. Pojawiają się nowe lub pogłębiają stare problemy. \nDla krajów rozwiniętych są nimi:\n\nochrona środowiska\nimigracja\nanalfabetyzm funkcjonalny\nbezrobocie\nKraje rozwijające się muszą stawić czoła problemom zagwarantowania:\n\nedukacji elementarnej\nalfabetyzacji\nbudowy własnych narodowych systemów oświaty\nZasada edukacji ustawicznej zyskuje ciągle na znaczeniu, staje się w niektórych krajach priorytetem polityki oświatowej.\nW trzeciej fazie (1972–1985) następuje stagnacja polityki odprężenia, system ONZ, a szczególnie UNESCO wykazuje duże słabości. Edukacja dorosłych staje się w niektórych krajach samodzielnym sektorem systemu oświaty. Rozszerzają się zadania i funkcje edukacji dorosłych pod wpływem rekomendacji i zaleceń UNESCO.\nCzwarta faza, (1985–1997), objęła lata największych przemian politycznych ostatniego stulecia. Opracowane na poprzednich konferencjach raporty i perspektywy rozwoju edukacji dorosłych znalazły odzwierciedlenie w polityce oświatowej coraz większej liczby krajów. Jednak w wyniku zróżnicowania celów, adresatów, obszarów edukacji dorosłych podważa się wartość wskazań opracowanych przez międzynarodowe organizacje. Jako programy wytyczające kierunki rozwoju, a nie dyktujące określone rozwiązania, mogą one jednak nadal z powodzeniem pełnić funkcje inspirujące, a także kontrolne wobec narodowych praktyk.\nKolejną fazę otwiera konferencja w Hamburgu (1997), której uczestnicy wyrazili wielkie nadzieje wobec międzynarodowej współpracy w dziedzinie edukacji. Na ocenę tych działań przyjdzie nam jednak poczekać, przynajmniej do kolejnej światowej konferencji UNESCO.\n\n\n== Zobacz też ==\nLifelong Learning Programme\n\n\n== Bibliografia ==\nSolarczyk H., Edukacja ustawiczna w Niemczech w kontekście międzynarodowym. Wydaw. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2001.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czytanie\n\nCzytanie, lektura (łac. lectura) – proces poznawczy, jedna z umiejętności nabywanych przez człowieka w procesie edukacji, która umożliwia odbiór informacji przekazywanych za pomocą języka pisanego. Współcześnie wciąż jedną z podstawowych form komunikowania się jest mowa pisana, dlatego czytanie jest jedną z najważniejszych umiejętności każdego człowieka.\nW psychologii i pedagogice spotyka się wiele definicji próbujących uściślić pojęcie czytania. Wyróżnia się jednak dwa zasadnicze podejścia do tematu: lingwistyczne i psychologiczne.\n\n\n== Czytanie a lingwistyka ==\nZ punktu widzenia lingwistyki czytanie jest tworzeniem „dźwiękowej formy słowa”. Podejście takie reprezentuje m.in. Daniił Borysowicz Elkonin, który zdefiniował to pojęcie następująco: Czytanie to tworzenie dźwiękowej formy słowa na podstawie jego obrazu graficznego. Jednocześnie jako dźwiękową formę słowa rozumie on organizację dźwięków w określonym następstwie czasowym.\nZatem w takim ujęciu osobą, która dobrze czyta, będzie ten, kto utworzy prawidłową formę dźwiękową każdego słowa na podstawie jego symbolu graficznego, a wskaźnikiem opanowanej umiejętności czytania będzie tu właściwe transponowanie grafemów na fonemy oraz słów zapisanych na słowa mówione. Opisane powyżej definicje czytania współcześnie traktuje się jako ujęcie tradycyjne i upraszczające.\n\n\n=== Nauka czytania ===\n\nLingwistyka pomija w czytaniu kwestię zrozumienia tekstu, czego konsekwencją jest dobieranie takich tekstów do nauki czytania, aby cechowały się odpowiednimi własnościami fonetycznymi zawartych w nich słów. Wśród pedagogów opowiadających się za podejściem lingwistycznym przeważa pogląd, że podczas nauki czytania należy przede wszystkim eksponować technikę, nie wnikając w treść, która wręcz rozprasza uwagę dziecka. Można spotkać się tu m.in. ze stwierdzeniem, iż czytanie wymaga umiejętności rozpoznawania, różnicowania drobnych elementów pod względem kształtu, kierunku, eliminowania cech nieistotnych oraz przestrzegania poziomego kierunku czytania od lewej do prawej strony. W polskiej literaturze przedmiotu podejście lingwistyczne prezentują m.in. T. Poznańska (1973) i H. Meterowa (1978). Według Meterowej występują dwa podstawowe okresy podczas nabywania umiejętności czytania:\n\nokres wstępny – jest poświęcony wprowadzaniu kształconego dziecka w problematykę dźwiękowej budowy wyrazów,\nokres właściwy – rozpoczyna się od nauki liter, a kończący wdrażaniem do płynnego czytania ze zrozumieniem.\n\n\n== Czytanie a psychologia ==\nPodejście psychologiczne kładzie większy nacisk na rozumienie odczytywanego tekstu. Takie stanowisko zajmują m.in. M. A. Tinker i McCullough, według których czytanie polega na rozpoznawaniu symboli (drukowanych lub pisanych), stanowiących bodziec do aktualizowania znaczeń wbudowanych w doświadczenie jednostki oraz do powstawania nowych znaczeń znanych już słów poprzez manipulowanie pojęciami już posiadanymi.\nPrzedstawiciele tego podejścia przeciwstawiają się oddzielaniu techniki czytania od jego istoty oraz traktowaniu go w okresie początkowej nauki czytania w sposób mechaniczny. Uważają podejście lingwistyczne za niewystarczające, z racji tego, że czytanie (podobnie jak pisanie) jest nie tylko zwykłą czynnością, ale należy do podstawowych środków komunikacji społecznej – ułatwia proces porozumiewania się ludzi ze sobą nie tylko w życiu bieżącym, ale także przekaz doświadczeń między pokoleniami dawnymi, obecnymi i przyszłymi.\n\n\n=== Nauka czytania ===\n\nUjmując pojęcie czytania szerzej, specjaliści wyróżniają tu trzy etapy uczenia się:\n\netap techniczny – opanowanie techniki czytania na poziomie kojarzenia i różnicowania grafemów i fonemów, ich odtwarzanie w odpowiednim czasie (czyli tak jak definiuje to lingwistyka),\netap semantyczny – funkcjonalne wykorzystanie tej umiejętności, polegające na kojarzeniu rozpoznawanych znaków z posiadanym doświadczeniem (dekodowanie znaków graficznych i fonicznych), zrozumienie dosłowne treści słów i zdań, przy czym istotą tego etapu jest zrozumienie znaczeń zawartych bezpośrednio w tekście, rozumienie znaczeń poszczególnych fragmentów tekstu w kontekście całego tekstu (czytanie ze zrozumieniem),\netap krytyczno-twórczy – który oznacza umiejętność ustosunkowanie się do tekstu, oceny czytanych treści w kontekście własnego doświadczenia, interpretację tekstu zakładającą rozumienie nie tylko dosłowne, ale także przenośne; istotą jest tu refleksyjny, krytyczny stosunek do odczytanych treści.\nW przypadku dzieci, opanowanie wyżej wymienionych umiejętności wymaga doskonalenia i rozwoju:\n\nfunkcji psychomotorycznych\nprocesów poznawczych\nprocesów emocjonalno-motywacyjnych.\n\n\n== Znaczenie czytania ==\nUmiejętność czytania stanowi bazę do rozwoju inteligencji werbalnej oraz inteligencji skrystalizowanej, dlatego można powiedzieć, że czytanie dosłownie czyni człowieka mądrzejszym. Zaobserwowano też, że ilość przeczytanego materiału jest silnie skorelowana z wiedzą ogólną, a pozytywne skutki regularnego czytania kumulują się w ciągu życia. U osób czytających regularnie mózg starzeje się wolniej, przez co ryzyko demencji jest mniejsze. W dwunastoletnim badaniu osoby czytające książki miały o 20% niższe ryzyko śmierci, uwzględniając czynniki takie jak wiek, płeć, wykształcenie czy zamożność. Zależność ta nie dotyczy czytanie czasopism.\nBadania o szerokim zasięgu udowodniły, że czytanie dzieciom czegokolwiek ułatwia im naukę języka i czytania oraz zapobiega późniejszym problemom w tym zakresie, a czytanie interaktywne, angażujące dziecko, zwiększa jego iloraz inteligencji i wspomaga rozwój emocjonalny.\nCzytanie literatury pięknej i beletrystycznej poprawia inteligencję emocjonalną oraz empatię i jest jedną ze skuteczniejszych form łagodzenia stresu.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nanalfabetyzm\nczytelnictwo\nfonetyzacja\ndysleksja\nregresja (czytanie)\nsynteza mowy\nszybkie czytanie\nodimienna metoda nauki czytania\nindeks czytelności Flescha\nindeks czytelności FOG\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nCzytanie i pisanie – nowy język dziecka, zbiorowe pod red. Anny Brzezińskiej, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1987, ISBN 83-02-02986-6.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Descholaryzacja społeczeństw\n\nDescholaryzacja społeczeństw – jedna z koncepcji pedagogicznych, która zakłada, że proces uczenia się jest tą aktywnością człowieka, która nie wymaga kierowania z zewnątrz przez innych, lecz przede wszystkich zapewnienia swobodnego dostępu do źródeł informacji i dobrowolności. \nKoncepcję tę sformułował po raz pierwszy Ivan Illich w 1971 roku. Twierdził on, że społeczeństwo przemysłowe wytworzyło specyficzne podejście do dzieciństwa, w którym instytucja szkoły pełni dużą rolę i dodatkowo jest podporządkowana ideologii takiego społeczeństwa. Ponadto opresyjny charakter systemu szkolnictwa nie powinien być przyczyną prób odnowy, gdyż jedyną realną w takim przypadku alternatywą dla instytucji edukacyjnych jest ich całkowita likwidacja. \nProces, którego celem jest wyzwolenie jednostki spod mechanizmów instytucjonalnej dyskryminacji, prowadzi nieuchronnie do zmiany całej struktury społecznej. Uzasadnienie takiego działania jest oparte na założeniu antropologicznym, zgodnie z którym wiek, stopień dojrzałości, cechy osobowościowe nie wpływają na stopień odpowiedzialności każdego człowieka za własny rozwój i powinien on uczyć się zgodnie z własnymi potrzebami i możliwościami. \nZdescholaryzowane społeczeństwo powinno w założeniu realizować trzy główne cele edukacyjne:\n\nKażdemu, kto chce się uczyć, w dowolnym momencie życia prawo do korzystania z zasobów informacji musi być zapewnione.\nKażdy, kto chce się dzielić swoimi wiadomościami, jest upoważniony do wyszukiwania tych, którzy chcą się od niego uczyć.\nKażdy, kto chce przedstawić jakąś kwestię ogółowi, powinien mieć okazję, by to zrobić.\n\n\n== Zobacz też ==\nantypedagogika\npedagogika antyautorytarna\n\n\n== Bibliografia ==\nPowszechna encyklopedia. PWN, 2010. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Diagnoza (pedagogika)\n\nDiagnoza pedagogiczna (gr. διάγνωση – rozpoznanie) – rozpoznanie obiektu, zdarzenia, sytuacji, spotykanych podczas pracy pedagogicznej, np. trudności wychowawczych, celem zdobycia informacji dla przedsięwzięcia działań zaradczych.\nWedług Wincentego Okonia, obok diagnozy pedagogicznej, występuje m.in. diagnoza oświatowa, rozpoznająca funkcjonowanie składników systemu oświaty.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Divini Illius Magistri\n\nDivini Illius Magistri (O chrześcijańskim wychowaniu młodzieży) – encyklika papieża Piusa XI z 31 grudnia 1929. \nZawiera rozważania na temat podziału zadań z zakresu wychowania młodzieży, pomiędzy Kościół katolicki, rodzinę i państwo. Wyszczególnia prawa wychowawcze wszystkich z tych jednostek, formułuje pojęcie przedmiotu wychowania, krytykuje zasady naturalizmu pedagogicznego, porusza sprawę wychowania seksualnego i koedukacji. Opisuje także postulowane pozytywne środowisko wychowania młodzieży, rolę neutralnej szkoły, nauczycieli i Akcji Katolickiej w procesie wychowawczym. Definiuje zagrożenia świata zewnętrznego, mogące wpływać na wypaczenia procesu socjalizacji. Pochwala stosowanie kar cielesnych. W ostatnim rozdziale przedstawia cel i formę chrześcijańskiego wychowania, w tym urobienie prawdziwego chrześcijanina. Jako wzór wychowania i mistrza w tym zakresie pokazuje Jezusa Chrystusa. \n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklika Jego Świątobliwości Piusa XI z Boskiej Opatrzności Papieża do patriarchów, prymasów, arcybiskupów, biskupów i innych ordynariuszy żyjących w zgodzie i jedności ze Stolicą Apostolską i do wszystkich wiernych katolickiego świata, o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży Divini Illius Magistri, Katolickie Towarzystwo Wydawnicze Kronika Rodzinna, Warszawa, 1938\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPolskie wydania encykliki w bibliotece Polona\n Wojciech Golonka, Encyklika „Divini Illius Magistri” Piusa XI o chrześcijańskim wychowaniu, Instytut Dziedzictwa Europejskiego Andegavenum, YouTube, 29 grudnia 2021 [dostęp 2025-01-28].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Docymologia\n\nDocymologia (gr. δοκιμε „próba”) – nauka o sposobach oceniania wiedzy, umiejętności i przydatności danych osób do wykonywania określonych zawodów lub funkcji.\nTen dział nauki zaczął rozwijać się dopiero po II wojnie światowej. Głównym jej zadaniem jest udoskonalenie dawnych oraz tworzenie nowych metod egzaminowania i weryfikacji osiągnięć szkolnych lub zawodowych. Stwierdza ona brak zaufania do wartości tradycyjnych egzaminów oraz prowadzi badania nad medotami prowadzenia testów i konkursów.\n\n\n== Bibliografia ==\nWincenty Okoń: Słownik pedagogiczny. Warszawa: PWN, 1981, s. 54. ISBN 83-01-01958-1.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dojrzałość szkolna\n\nDojrzałość szkolna – osiągnięcie przez dziecko takiego poziomu rozwoju fizycznego, społecznego i psychicznego, które czyni je wrażliwym i podatnym na systematyczne nauczanie i wychowywanie w klasie pierwszej szkoły podstawowej. Inaczej jest to moment równowagi między wymaganiami szkoły a możliwościami rozwojowymi dziecka. \nNa dojrzałość szkolną dziecka składają się nie tylko konkretne umiejętności, jak np. pierwsze próby czytania, pisania, mycie zębów czy owoców przed jedzeniem. Świadczą o niej także: umiejętność koncentracji, skupiania uwagi, rozmawiania, odpowiadania na pytania, reagowania na nakazy i zakazy. Dziecko dojrzałe do szkoły powinno rozumieć obowiązujące je normy oraz za co jest nagradzane i karane.\nStefan Szuman podał ogólne kryteria dojrzałości szkolnej. Stosowano rozmaite metody badania tej dojrzałości, w tym \nmetodę Aliny Szemińskiej (1969) i test dojrzałości  szkolnej Barbary Wilgockiej-Okoń (1971). \nEdyta Gruszczyk-Kolczyńska połączyła kwestię dojrzałości szkolnej z metodami wspomagania rozwoju umysłowego dziecka. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\"Wymagania szkoły a proces adaptacji dziecka\", Małgorzata Jaranowska. przedszkole80.ropla.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-18)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dr. Josef Raabe Verlags\n\nDr. Josef Raabe Verlags-GmbH – wydawnictwo założone w 1948, specjalizujące się zwłaszcza w publikacjach o tematyce edukacyjnej i pedagogicznej.\n\n\n== Historia wydawnictwa ==\nWydawnictwo Dr. Josef Raabe powstało w lipcu 1948. W 1979 zostało przyłączone do Wydawnictwa Ernst Klett AG, które w połowie lat osiemdziesiątych rozpoczęło proces tworzenia nowoczesnej grupy wydawniczej o międzynarodowym zasięgu. Obecnie grupa Ernst Klett to międzynarodowy koncern działający w 18 krajach Europy, zatrudniający ponad 2900 pracowników.\nDziałalność Wydawnictwa Dr Josef Raabe w Polsce rozpoczęła się w 1997. Pierwsze publikacje skierowane były do nauczycieli w przedszkolach.\n\n\n== Czasopisma wydawane w Polsce ==\nWychowanie w Przedszkolu (wydawane przez Dr. Josef Raabe Verlags od 2005)\nŻycie szkoły (od 2005)\nPolonistyka (czasopismo) (od 2005)\nMatematyka (od 2005)\nChemia w Szkole (od 2005)\nBiologia w Szkole (od 2005)\nFizyka w Szkole (od 2005)\nGeografia w Szkole (od 2005)\nWiadomości Historyczne (od 2005)\nJ. Niemiecki – nauczaj lepiej! (od 2007)\nWychowanie Fizyczne i Zdrowotne (od 2007)\nBiblioteka – Szkolne Centrum Informacji (od 2008)\nPolski w Praktyce (od 2008)\nSedno. Magazyn Dyrektora Szkoły (od 2008)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSerwis internetowy wydawnictwa w Polsce (pol.)\nOficjalna strona. raabe.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-02-28)]. (niem.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Drama (pedagogika)\n\nDrama (z gr. drao - działam, usiłuję) – metoda pomocnicza w nauczaniu różnych przedmiotów szkolnych lub samoistna metoda w kształtowaniu osobowości człowieka poprzez rozwijanie wyobraźni i wrażliwości.\nJest metodą uczenia aktywnej twórczości oraz doskonalenia umiejętności współpracy z innymi ludźmi oraz wielu innych umiejętności interpersonalnych, społecznych i obywatelskich. Drama może być również stosowana w profilaktyce, jak np. w projekcie \"SUBST. Reorientacja\". Kiedy osiąga zamierzone cele społeczne mówimy o tzw. dramie stosowanej (ang. applied drama).\nWykorzystywanie dramy, w odróżnieniu od psychodramy i dramaterapii, nie ma celu terapeutycznego. Role i sytuacje umieszczone są w szerszym kontekście społecznym, nie odnoszą się wprost do problemów konkretnej osoby uczestniczącej w zajęciach. Zadaniem prowadzącego dramę jest zainicjowanie takiej sytuacji fikcyjnej, która pozwoli uczestnikom wchodzić w różne role. Dramę promuje w Polsce m.in. Stowarzyszenie Praktyków Dramy STOP-KLATKA.\n\n\n== Istota dramy ==\nDrama wykorzystuje spontaniczną, właściwą naturze człowieka, ekspresję aktorską oraz skłonność do naśladownictwa i zabawy. Może być zarówno metodą samodzielną, wychowawczą, służącą rozwijaniu osobowości dzieci i młodzieży, jak i pomocniczą, dydaktyczną, wykorzystywaną w szkole na lekcjach języków obcych, historii, geografii i literatury, a także na zajęciach artystycznych, takich jak plastyka i muzyka, czy nawet w przedmiotach przyrodniczo-matematycznych. Uczestnicy dramy nie muszą mieć zdolności aktorskich, ale powinni głęboko się zaangażować i uwierzyć w fikcyjną sytuację, muszą wczuć się w postać, być, działać, a nie \"grać\". Wejście w rolę związane jest z trzema poziomami znaczeniowymi faktów:\n\nosobistym (odwoływanie się do doświadczeń uczestników);\nwynikającym z fikcyjnego zdarzenia, z kontekstu sytuacyjnego;\nsymbolicznym, uniwersalnym.\n\n\n== Rodowód dramy ==\nDrama koresponduje z ideą \"Nowego Wychowania\" (John Dewey), a także z Nowoczesną Szkołą Francuską Technik Freineta. Istotą \"Nowego wychowania\" było uzależnianie zasad, treści i metod kształcenia od właściwości psychicznych dziecka, od jego potrzeby działania, zabawy i ekspresji twórczej.\nDrama jako metoda nauczania wiele zawdzięcza Calldwellowi Cookowi, który przed pierwszą wojną światową w Pers School w Cambridge wprowadził \"gry sceniczne\". W tym samym czasie w Stanach Zjednoczonych dramę zaczęli stosować John Merill (w nauczaniu języków obcych) i William Wirt (kształcenie wypowiedzi słownych poprzez akcję dramatyczną). We Francji, w latach trzydziestych, gry dramatyczne wprowadził Leon Chancerel. W Anglii pierwsze eksperymenty \"dramatyczne\" pojawiły się w latach dwudziestych i trzydziestych naszego stulecia. W latach czterdziestych do szkół wprowadził dramę Peter Slade. Uważał ją za swoistą formę artystyczną i domagał się, żeby stała się odrębnym przedmiotem, na takich samych prawach jak literatura, historia, muzyka czy plastyka. Kontynuatorem jego poczynań był Brian Way, który oparł swoją koncepcję na wykorzystywaniu pięciu zmysłów człowieka: wzroku, słuchu, węchu, smaku i dotyku. We Włoszech bezpośrednio do procesu dydaktycznego włączył dramę Claudio Desinan. W Kanadzie ciekawą propozycję edukacji przez dramę przedstawił Richarde Courtney, a mianowicie trzyetapowego nauczania:\n\npraca z dziećmi od 5 do 10 lat (poprzez gry dramatyczne inspirowane przez nauczyciela),\ndziałania dzieci starszych do 18 lat (gra dramatyczna może być łączona z formami teatralnymi),\npowyżej 18 lat (dominują spektakle teatralne bazujące na grach dramatycznych).\nObecnie w szkolnictwie angielskim, a także w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, dramę stosuje się w dwojaki sposób:\n\njako metodę uzupełniającą, dydaktyczną (na lekcjach różnego rodzaju, np. literatury, języków obcych, historii, geografii, a także matematyki, ekonomii itp.),\njako przedmiot artystyczno-wychowawczy, często fakultatywny, na równi z zajęciami plastycznymi i muzycznymi.\nTen przedmiot w różnych krajach ma trochę odmienne nazwy: \"gry dramatyczne\", \"drama\", \"teatr\". Za krajami anglosaskimi, szczególnie Anglią, w Polsce przyjęła się nazwa \"drama\".\n\n\n== Drama a teatr ==\nDrama jest metodą dydaktyczno-wychowawczą nastawioną świadomie na proces nauczania. Z tym łączy się spontaniczność, naturalność zachowań uczniów-uczestników w rolach oraz improwizacyjność formy. Z kolei teatr jest sztuką, zamkniętym dziełem artystycznym, produktem wykonanym zespołowo przez artystów teatru w celu dostarczenia widzom przeżyć estetycznych.\nNajważniejsze różnice pomiędzy dramą a teatrem:\n\nw dramie nie ma podziału na aktorów i widzów;\nw dramie najważniejszy jest pełny, całościowy rozwój indywidualności człowieka uczestniczącego w fikcyjnym zdarzeniu, w spektaklu aktor spełnia funkcję medium, wyzwala uczucia widzów i prowadzi ich do katharsis;\nw dramie uczestnicy zachowują się naturalnie i logicznie, koncentrując się i angażując w pełni na określonej sytuacji; w przedstawieniu uwaga aktora jest podzielona między uczucia postaci, którą odgrywa;\nw dramie uczestnicy improwizują, to znaczy pracują bez scenariusza; w spektaklu aktorzy recytują tekst z pamięci, a także działają zgodnie z opracowanym scenariuszem.\n\n\n== Przebieg dramy ==\nWprowadzenie przez nauczyciela (opowiadanie, zdarzenie, sytuacja wyjściowa, inicjująca fikcję dramatyczną)\nPrzygotowanie się uczestników do wejścia w role w formie różnych technik\nOdegranie ról przez uczestników\nOmówienie pracy uczniów.\n\n\n== Zobacz też ==\nTeatr forum\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nDrama jako metoda nauczania. cwro.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-10-27)].\nRola dramy w wychowaniu dzieci", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka\n\nDziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka (800 12 12 12) – telefoniczna linia interwencyjna dla dzieci i młodzieży. Działa bezpłatnie. Jest zarówno telefonem zaufania, jak i pełni rolę telefonu interwencyjnego. Rozpoczęła ona swoją działalność 20 listopada 2008, będąc jednocześnie jednym z pierwszych działań podjętych przez Marka Michalaka po objęciu urzędu Rzecznika Praw Dziecka.\nZadaniem Dziecięcego Telefonu Zaufania jest ochrona dzieci przed krzywdzeniem w celu zapewnienia im bezpiecznego dzieciństwa. Pedagodzy, psychologowie i prawnicy udzielają niezbędnego wsparcia wszystkim dzwoniącym dzieciom.  Przy użyciu numeru interwencyjnego osoby dorosłe mają możliwość zgłaszać problemy dzieci, zaobserwowania rażących zaniedbań względem nich. Najczęściej zgłaszane problemy dotyczą przemocy, problemów emocjonalnych w środowisku rówieśniczym, szkolnym i rodzinnym. Konsultanci zajmują się problemem, monitorują sytuację i przy pomocy różnych instytucji organizują dalszą współpracę i pomoc.\nOd grudnia 2020 r. telefon jest czynny całodobowo, we wszystkie dni tygodnia i święta. Z ekspertami dyżurującymi przy telefonie można się skontaktować również poprzez czat internetowy.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTelefon Zaufania z informacją o edukacji szkolnej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Edukacja kooperatywna\n\nEdukacja kooperatywna – rodzaj edukacji, w której dwie lub więcej osób próbuje wspólnie pozyskać wiedzę lub umiejętności. W odróżnieniu od kształcenia grupowego, model edukacji kooperatywnej zakłada wysoki stopień odpowiedzialności kooperujących osób i wykorzystanie współczesnych narzędzi komunikacji synchronicznej lub asynchronicznej. W podstawach teoretycznych edukacja kooperatywna opiera się na osiągnięciach w zakresie psychologii konstruktywistycznej.\nW edukacji kooperatywnej bierze się pod uwagę, że nie jest już możliwe, aby uczący się nauczyli wszystkiego. Przyjmuje się, że wiedza jest podzielona na różne reprezentacje (jest dostępna w sieci, bibliotekach, bazach danych, jak również u przyjaciół i członków grupy kooperujących osób). Stąd głównym zadaniem w procesie nauczania-uczenia się będzie już nie przekazanie jak największej ilości wiedzy, lecz zdobycie umiejętności szybkiego dotarcia do interesującej nas informacji. Nie bez znaczenia są umiejętności szybkiego przetworzenia pozyskanej informacji i takiego jej dostosowania, aby była ona przydatna w rozwiązaniu postawionego problemu. Tego typu umiejętności są pozyskiwane głównie w grupie kooperujących osób.\nEdukację kooperatywną stosuje wiele uczelni na całym świecie, wykorzystując do tego przede wszystkim platformy zdalnej edukacji. Coraz więcej krajów decyduje się na wprowadzanie modelu edukacji kooperatywnej także do szkół. Kraje te w międzynarodowych badaniach PISA i TIMSS osiągają najwyższe wyniki nauczania (w Polsce badania te prowadzi Instytut Badań Edukacyjnych). Strategia edukacji kooperatywnej przewiduje daleko idące zmiany modelu edukacji w najbliższych latach.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Edukacja wczesnoszkolna\n\nEdukacja wczesnoszkolna – w obowiązującym w Polsce systemie edukacji pierwszy (młodszy) etap szkoły podstawowej. Obejmuje dzieci z klas 1–3, a więc dzieci w wieku 7–10 lat. Na tym etapie edukacji zajęcia przeprowadzane są głównie przez jednego nauczyciela, który pełni funkcję wychowawcy. Na świadectwie, zamiast ocen punktowych, znajduje się ocena opisowa m.in. postępów, aktywności, zachowania i zaangażowania ucznia.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSerwis EdukacjaWczesnoszkolna.edu.pl", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ergonomia pedagogiczna\n\nErgonomia pedagogiczna – dział pedagogiki zajmujący się problemami optymalizacji warunków materialnych pracy w szkole.\nErgonomia pedagogiczna bierze pod uwagę zasady i metody dostosowania zarówno stanowiska pracy nauczyciela jak i ucznia do ich konkretnych potrzeb wynikających z pracy dydaktycznej. Kształtuje prawidłowe warunki bezpieczeństwa i higieny pracy, dba o prawidłowy dobór środków dydaktycznych niezbędnych do osiągnięcia celu procesu nauczania, poszukuje rozwiązań dla osiągnięcia optymalnych warunków rekreacyjnych oraz zajmuje się estetyką szkoły i jej otoczenia.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnopsychologia\n\nEtnopsychologia – inaczej psychologia ludów, poddyscyplina antropologii kulturowej. Etnopsychologia została zapoczątkowana przez Wilhelma Wundta.\nZajmuje się psychologiczną charakterystyką zbiorowości ludzkich. Bada wybrane wytwory z życia psychicznego, przejawiające się: w: mowie, religii, prawie, sztuce, polityce, a także poszukuje i analizuje skutki oddziaływania na siebie kultur różnych ludów lub narodów.\nW Stanach Zjednoczonych etnopsychologię rozwijali Margaret Mead, Ruth Benedict, Abram Kardiner i Ralph Linton.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAdamski Wojciech, Balon Jarosław i inni, Popularna Encyklopedia Powszechna, Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media, Kraków 2001, t.4 s. 152, ISBN 83-85719-60-1\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nEmilia Zimnica-Kuzioła: Główne stanowiska w psychologii religii – wprowadzenie. kulturaiwartosci.umcs.lublin.pl. [dostęp 2017-12-09]. (pol.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnosocjologia\n\nEtnosocjologia – poddyscyplina antropologii kulturowej. Wykorzystuje metodę badań porównawczych, analizuje różne zjawiska, a także instytucje społeczne i organizacje społeczno-kulturowe związane z procesami etnicznymi. Analizuje także procesy zmiany społeczeństwa zachodzące w obrębie grup etnicznych.\n\n\n== Bibliografia ==\nAdamski Wojciech, Balon Jarosław i inni, Popularna Encyklopedia Powszechna, Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media, Kraków 2001, t.4, s. 152, ISBN 83-85719-60-1", "source": "wikipedia"}
{"text": "Filantropiści\n\nFilantropiści – ruch w pedagogice, który ukształtował się w Niemczech w II połowie XVIII wieku. Ruch powstał na rzecz szerzenia oświaty w niższych warstwach społecznych.\nPrekursorem powstania ruchu był Johannes Bernhard Basedow, pedagog i teolog niemiecki, przedstawiciel pedagogiki oświecenia w Niemczech, który inspirował się poglądami Jean-Jacques Rousseau. Oprócz krzewienia oświaty w najniższych warstwach społecznych ruch zajmował się zakładaniem szkół, w których podstawowym zadaniem edukacyjnym było wychowanie dzieci w miłości do człowieka i przyrody. Wychowanie zgodne z naturą zawierało elementy prawidłowego rozwoju fizycznego oraz praktyczną naukę pracy na roli lub w rzemiośle.\nPierwsza szkoła, nazwana Philantropinum, z programem zgodnym z poglądami filantropistów, została założona przez Basedowa w 1774 roku w Dessau. Kolejna powstała w 1785 roku w Schnepfenthal, a jej założycielem był Christian Gotthilf Salzmann. Ruch filantropistów odegrał rolę w kształtowaniu modelu pedagogiki nie tylko na terenie Niemiec.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Formacja chrześcijańska\n\nFormacja chrześcijańska – proces stopniowego doskonalenia się osoby, która posiada wiarę chrześcijańską i stara się realizować powszechne dla wszystkich chrześcijan powołanie do świętości i doskonałości. Pojęcie to dotyczy w równym stopniu wszystkich chrześcijan, niezależnie od przynależności do stanu duchownego bądź zakonnego.\n„Człowiek od momentu poczęcia jest formowany. Ogromny wpływ mają dom, rodzina i środowisko, w których wzrasta”. \nFormacja chrześcijańska w wymiarze aktywnym polega na przyjmowaniu wskazań i zasad wiary życia chrześcijańskiego oraz dostosowywaniu do nich swego życia. „Chrześcijańska formacja obejmuje całe życie człowieka, odpowiedzialny rozwój jego reakcji uczuciowych, woli oraz działań w osiąganiu dojrzałości osobowej i wierności Bogu”.\nFormacja chrześcijańska opiera się na Piśmie Świętym i nauczaniu Kościoła. Jednym z podstawowych elementów właściwej formacji chrześcijańskiej jest bogate życie sakramentalne (częsta Eucharystia oraz regularna spowiedź święta). W pogłębianiu własnej formacji pomaga kierownictwo duchowe, lektura duchowa czy też rekolekcje.\n„Chrześcijańska formacja jako permanentny proces osobistego dojrzewania oznacza zespół postaw określających zarówno relację człowieka bezpośrednio do Boga, jak i charakter jego odniesień do świata, ludzi i rzeczy, ściśle związanych ze stosunkiem do Boga”.\nFormację chrześcijańską można rozpatrywać w 5 kategoriach:\n\nFormacja duchowa\nFormacja doktrynalna\nFormacja zawodowa\nFormacja ludzka\nFormacja apostolska\n\n\n== Zobacz też ==\nFormacja zakonna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Godzina wychowawcza\n\nGodzina wychowawcza – zwykle jedna godzina lekcyjna w tygodniowym planie nauczania, która jest przeznaczona do dyspozycji wychowawcy danej klasy.\nGodzina wychowawcza służy pedagogowi do podejmowania i integracji działań wychowawczych całej szkoły (jako placówki wychowawczej) w stosunku do uczniów konkretnej klasy. Właściwym programem, który powinien być realizowany w ramach godziny wychowawczej, jest analiza procesu przemian uczniów pod względem wychowawczym. Na tematykę lekcji składają się zagadnienia ogólne (m.in. społeczne, kulturowe, moralne, bieżące wydarzenia mające oddźwięk w mediach), a także szczegółowe – dotyczące życia szkolnego (m.in. postępy klasy w nauce i zachowaniu, działalność samorządu i szkolnych organizacji, samopomocy uczniów, spraw związanych z działaniami niewynikającymi bezpośrednio z toku nauczania: imprez i uroczystości szkolnych, wycieczek). Częstą metodą stosowaną podczas godziny wychowawczej jest swobodna, niewymuszona dyskusja, która umożliwia uczniom przedstawienie własnych poglądów na omawianą sprawę.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gry i zabawy towarzyskie w pokoju oraz na wolnem powietrzu\n\nGry i zabawy towarzyskie w pokoju oraz na wolnem powietrzu, zebrała i ułożyła Marja Weryho – mała encyklopedia gier i zabaw dziecięcych, opublikowana przez Marię Rodziewiczównę pod pseudonimem \"Maria Weryho\". Została wydana przez Michała Arcta w 1900 roku. \nKsiążka zawiera opis 199 zabaw pochodzących z tamtego okresu, zaczerpniętych z publikacji krajowych i zagranicznych. M.in. \"kot i mysz\", \"grele\", \"świnka\", \"piłka o ścianę\". Przeznaczona była dla rodziców i opiekunów, dla których ważne jest nie tylko wychowanie, ale i rozwój fizyczny dzieci.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hiperkorekcja\n\nHiperkorekcja – w teorii wychowania: działanie, w którym pojawia się czynnik określany jako wynagrodzenie straty. W sensie ogólnym polega na postawieniu przed jednostką żądania, by doprowadziła otoczenie do stanu doskonałego; powrót do status quo. Alternatywa dla kary.\n\n\n== Geneza metody i jej właściwości ==\nMetoda opracowana przez pp. Foxxa i Azrina w 1973. Ma na celu, u osób niepełnosprawnych umysłowo, ograniczyć zachowania agresywne, niszczycielskie i autostymulacyjne. Choć jest to procedura karząca, to jednak minimalizuje negatywne właściwości kary.\nMetoda wykazuje dużą skuteczność, ale zwykle wymaga udziału personelu pomocniczego. Nie należy jej też stosować w sposób spontaniczny i agresywny. Przeznaczona jest głównie do korygowania zachowania stanowiącego duże zakłócenie.\n\n\n== Odmiany i przykłady praktyczne ==\nMożna rozróżnić dwie odmiany hiperkorekcji:\n\npraktykę pozytywną, czyli wielokrotną naprawę szkód wywołanych działaniem nieprawidłowym:\nNp. jeśli dziecko w sposób celowy rozlewa mleko, to możemy mu wydać polecenie wyczyszczenia całej podłogi. Przy czym działanie takie powinno być podjęte od razu po zauważeniu niewłaściwego zachowania. A terapeuta, w razie potrzeby, powinien manualnie poruszać rękoma i nogami dziecka, aby kontynuowało pracę.\nwielokrotne trenowanie zachowania pozytywnego (w ciągu krótkiego okresu od 15 do 30 min.):\nNp. jeśli dziecko celowo drze papier, to uczy się go klejenia papieru.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nmgr Daria Krawczyk - Metody wychowawcze stosowane w pracy z dziećmi upośledzonymi umysłowo, s. 12-13\nJacek Kozłowski - Zastosowanie teorii uczenia się w terapii małych dzieci z autyzmem na przykładzie projektu wczesnej interwencji O. I. Lovaasa. ptab.univ.gda.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-17)]., Instytut Psychologii, Uniwersytet Gdański, Polskie Towarzystwo Analizy Behawioralnej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hipnologia\n\nHipnologia (gr. hýpnos – sen, lógos – nauka) – nauka zajmująca się badaniem stanu hipnozy i jej praktycznym wykorzystaniem.\n\n\n== Geneza hipnologii w Europie ==\nW okresie Rozbiorów Polski, gdy Rzeczpospolita Polska utraciła suwerenność a uczeni byli pozbawieni polskich praw obywatelskich i naukowych wówczas, życzliwie nastawiony był Théodule-Armand Ribot francuski psycholog, który opublikował w swoim dzienniku \"Revue philosophique\". z (1881 r.) artykuł psychologa Juliana Ochorowicza zatytułowany \"Projet pour un Congrès international de psychologie\". Po opublikowaniu artykułu J. Ochorowicza, podjęto próbę zjazdu naukowców z zakresu psychologii do Paryża pod przewodnictwem sekretarza profesora medycyny Charles R. Richet na Międzynarodowy Kongres Psychologii Fizjologicznej, która zakończyła się z powodzeniem, naukowcy z tej dziedziny wiedzy spotykają się kolejno w kongresach co roku aż do czasu obecnego. W czasie I Międzynarodowego Kongresu Psychologii Fizjologicznej na platformie w Wieży Eiffla w Paryżu, który odbył się w dniach 6–10 sierpnia 1889 r., był podzielony na cztery sesje. W drugiej sesji kongresu której poświęcona była hipnoza, była kierowana przez Józefa Rémi Léopold Delboeuf, profesora psychologii na Uniwersytecie w Liège Belgia, który założył również pracownię psychologiczną. Prezentacje i debaty w przeciwieństwie co do stanowisk szkoły w Nancy i Salpetriere szpitala w Paryżu, były podzielone. Według szkoły w Nancy, kierowanej przez lekarza medycyny Hippolyte Bernheim, że hipnoza to zjawisko normalnego zachowania związanego z sugestią i snem. Natomiast grupa Salpetriere, kierowana przez lekarza medycyny o specjalności neurologia Jean-Martin Charcot, który utrzymywał, że hipnoza jest stanem patologicznym, związanym z histerią. Studentami Jean-Martin Charcot byli m.in.: Zygmunt Freud, Józef Babiński i inni. Józef Babiński został w roku 1885 asystentem J. M. Charcota.\n\n\n== Neurohipnologia ==\nW związku z rozbieżnościami co do samej natury hipnozy, Zygmunt Freud odwiedził w tym celu zarówno grupę Nancy i grupę Salpetriere we Francji i wziął udział w kilku kongresach hipnozy i psychologii, był również świadkiem kilku ich prezentacji. Według raportu Williama Jamesa, \"studenci szkoły z Nancy byli zdecydowanie w większości na posiedzeniach kongresu, a wszystko wydawało się, że oryginalna doktryna Salpetriere hipnozy, określanej jako stan patologiczny z trzech etapów dodatkowo przyczyny somatyczne. Była to już przeszłością \". H. Bernheim brał czynny udział w dyskusji hipnologicznej, ale jak zauważono wcześniej, J. M. Charcot, chociaż był honorowym przewodniczącym kongresu, nie uczestniczył w jego posiedzeniach. William James stwierdził, że różnorodność poglądów na temat samej hipnozy poprzez Zygmunta Freuda pokazała, jak wiele pracy naukowo-badawczej  jeszcze jest do zrobienia w tej dziedzinie nauki zwanej neuro- hipnologią.\n\n\n== Prawo nauki ==\nSekretarz Generalny, I Kongresu Psychologii fizjologicznej, profesor medycyny Charles R. Richet (fizjolog), podczas swojego wystąpienia omówił metapsychologię i zaproponował status naukowy dla badań nad hipnozą. Hipnoza jako metoda hipnagogiczna znalazła prawo obywatelstwa w ramach empirycznej nauki jako hipnologia. Na Kongresie tym przedstawiono również najnowsze osiągnięcia naukowe z metapsychologii i hipnologii. Uniwersytet Jena (Niemcy), gdzie hipnologia została na stałe włączona do programu medycyny w końcu XX wieku. Wykładał tam hipnologię prof. Rudolf Heidenhain, który w 1859 otrzymał katedrę fizjologii na Uniwersytecie we Wrocławiu, gdzie pozostał do końca swojej kariery naukowej. Jego uczniami byli m.in. Carl Weigert i Iwan Pawłow.\n\n\n== Kierunki badawcze ==\nW XX wieku na podstawie wszechstronnych badań naukowych i bogatej literatury naukowej uznano nową dyscyplinę naukową – hipnologia.\nTeoria hipnologii wywodzi się z filozofii religii i ma praktyczne zastosowanie w wielu dziedzinach nauki, przykładowo w medycynie (somnologia), psychologii (psychoterapia), pedagogice (hipnopedia). Polska prof. zw. dr hab. Marii Szulc w zależności od dziedziny zastosowania, podzieliła na kilka podstawowych kierunków badawczych:  \n\nhiperstezja – zastosowanie metody hipnozy do celów terapeutycznych (hipnoterapia);\nhiperanestezja – zastosowanie metody hipnozy do znieczuleń ogólnych i miejscowych;\nhipnopedia – zastosowanie metody hipnozy dla celów edukacyjnych (uczenia się);\nhipermnezja – pogłębianie pamięci (LTM, STM) w czasie fazy \"snu\";\nhiperpraksja – uruchomienie ukrytych rezerw energetycznych organizmu (może służyć dla regeneracji i odmłodzenia organizmu).\nhipnoanaliza – zastosowanie metody hipnozy do celów analizy marzeń sennych;\nhipnorelaksacja – łagodzenie stanu pobudzenia fal mózgowych (odstresowanie się);\nhipnoregresja – poznanie poprzednich wcieleń duchowych człowieka (regresja hipnotyczna);\nPotwierdzone odruchy warunkowe studiowane przez Iwana Pawłowa były podstawą do badań psychologii eksperymentalnej dla zjawisk psychoterapeutycznych i oddziaływania hipnogenicznego (hamowania kory mózgowej) jako teorii czynników ideomotorycznych.\n\n\n== Współcześnie ==\nWielu współczesnych pracowników nauki i badaczy, znających pełne zachowanie fizjologiczne i psychologiczne zachodzenia procesu hipnozy oraz możliwości jej wykorzystania dla dobra ludzkości, wyrażała pogląd w wielu publikacjach potwierdzając, że medycyna psychosomatyczna z zastosowaniem hipnozy będzie w przyszłości szeroko stosowana przez hipnologię. W XIX wieku pogląd ten podzielał również w licznych swych publikacjach, pracownik nauki hipnologicznej dr. hab. Julian Ochorowicz od roku 1889 jako członek francuskiego towarzystwa psychologii fizjologicznej. \nKierunek badań naukowych i publikacji z hipnologii, podtrzymywała skutecznie prof. zw. Maria Szulc jako kierownik Zakładu Biochemii w Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Kierunek podtrzymywało wielu podstawowych badaczy odmiennych stanów świadomości m.in. lek. med. Bożena Figarska-Religa - specjalistka psychiatrii, prowadząc praktycznie hipnoterapię w Instytucie Rozwoju Umysłu w Szczecinie. Praktykę hipnologiczną prowadzi obecnie Prof Luiz Carlos Crozera w Brazylijskim Instytucie Hipnologii kładąc nacisk na cztery podstawowe aspekty: wewnętrzny aklimatyzacji (fizjologiczna), zewnętrzne uwarunkowania (środowisko), a zmniejszonej regeneracji psychicznej rejestrów, wszczepienie w formie \"wyzwalaczy\" i \"negatywnych psychicznych zapisów t.j: blokady psychogenne\". W Tajwanie w Hogwarts Hypnology Medical College, M.D. William Yuh-Ming Hung (psychiatra) prowadzi z powodzeniem  praktykę hipnologiczną jako instruktor i hipnoterapeuta według zasad (NGH) The National Guild of Hypnotists.\nHipnologia jako nauka społeczna jest słabo znana w Polsce.\n\n\n== Znani społeczni badacze hipnologii ==\nJames Esdaile\nJean-Martin Charcot\nJózef Babiński\nJames Braid\nZygmunt Freud\nJulian Ochorowicz\nJosef Breuer\nLechosław Gapik\nJulian Aleksandrowicz\nJerzy Siuta\nMaria Szulc\nLewis R. Wolberg\nZbigniew Opaczewski\nStefan Manczarski\nJarosław Kantorowski\nAleksander Sękowski\nAndrzej Chaciński\nJan Rublewski\nLuiz Carlos Crozera\nWilliam Yuh-Ming Hung\nBenedykt Peczko\n\n\n== Zobacz też ==\nHipnoza\nHipnopedia\nHipnoterapia\nAutohipnoza\nSomnologia\nBiostymulacja\nregresja\nPsychopedagogika\nPsychologia\nPsychiatria\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nGuillermo Cobos Miranda, (1997), Hipnosis, Curso de Hipnologia, Wydawnictwo Diana redakcji S.A. ISBN 968-409-213-X, ISBN 978-9684092136\nKamińska-Szmaj I., (red. nauk.), (2001), Słownik Wyrazów Obcych, Wydawnictwo Europa, ISBN 83-87977-08-X\nZimbardo Philip G.,(2004), Psychology and Life, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa\nWolberg Lewis R.,(1972), MD, HYPNOSIS: IS IT FOR YOU?\nKantorowski J., (1993), Hypnology, PPPress, Phnom Penh.\nGheorgiu Vladimir Aristo,(1984), Hipnoza: rzeczywistość i fikcja, Wydawnictwo OMEGA pod patronatem Państwowej Akademii Nauk, Warszawa\nSiuta J., (2010), Psychologia zjawisk hipnotycznych, Wydawnictwo Partner, Kraków\nGapik L., (1984),Hipnoza, Wydawnictwo PZWL, Warszawa\nAleksandrowicz J.,  (1973), Hipnoza, Wydawnictwo Nauka dla wszystkich, Kraków\nSzulc M., (1981), Spotkania z podświadomością – hipnoza werbalna i biostymulacja, Wyd. Wiedza Powszechna\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nHipnologia według PWN\nHipnoza i jej zastosowanie w hipnologii. bioinfo.mol.uj.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)].\nJulian Ochorowicz inicjatorem I Międzynarodowego Kongresu Psychologii Fizjologicznej w Paryżu. e-book.lib.sjtu.edu.cn. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-24)].\nThe National Guild of Hypnotists\nHypnology Medical College in Taiwan", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hipnopedia\n\nHipnopedia (z gr.) – uczenie się w czasie snu; sposób uczenia się oparty na założeniu, że w początkowej fazie snu mózg ludzki jest w stanie odbierać i magazynować werbalne informacje, które z kolei w ciągu dnia mogą być przedmiotem ponownego uczenia się i szybszego utrwalania. Nocne „lekcje” eksponuje się więc w okresie od zaśnięcia do zapadnięcia w głęboki sen i przed obudzeniem się, tj. w okresach „płytkiego” snu. Badania nad hipnopedią znajdują się dopiero w stadium początkowym.\n\n\n== Etymologia ==\nHipnopedia – (gr. Ὕπνος Hýpnos – uosobienie snu + st.gr. παιδεία, paideía – „wykształcenie”) (hypnopaedia) nauka przez sen. Według Zbigniewa Opaczewskiego, oznacza prowadzenie i utrwalenie w pamięci człowieka informacji w czasie snu.\n\n\n== Historia ==\nHipnopedia była rozpowszechniona w okresie „zimnej wojny” w siłach specjalnych wywiadu USA, ZSRR i Japonii do roku 1960. W 1965 r. odbył się w Paryżu kongres poświęcony m.in. omówieniu i ustaleniu terminologii z tego zakresu w którym uczestniczyła prof Maria Szulc. Dokonano tam podziału zakresu znaczeń tej terminologii w zależności od tego, jakie mają oddziaływanie w skomplikowanej działalności ludzkiej. W roku 1967, założenia i realizację eksperymentu w zakresie nauki języka angielskiego z wykorzystaniem hipnopedii w Wyższej Szkole Oficerskiej, badał na podchorążych jako grupie reprezentatywnej nauczyciel języka angielskiego Antoni Prejbisz. W roku 1984, Prof. Rainer Dieterich z Wydziału Psychologii na Uniwersytecie Bundeswehry w Hamburgu jako pierwszy w Niemczech przeprowadził eksperyment hipnopedyczny, który potwierdził skuteczność nauki hipnopedii. Eksperyment polegał na nauce języka francuskiego. W roku 1998, Prof. zw. dr Jacek Izydor Fisiak z Instytutu Filologii Angielskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jako pierwszy w Polsce prowadził badania nad skutecznością hipnopedii.\n\n\n== Współcześnie ==\nW pedagogice hipnopedia jest odrębnym kierunkiem badań, zajmującej się oddziaływaniem sugestii psychopedagogicznej na kształcenie umysłu człowieka w odmiennym stanie świadomości (Alfa). W pedagogice jest to określenie formy pracy dydaktycznej połączona z metodą hipnozy, dotycząca nauczania w odmiennym stanie świadomości. Wykonane zawczasu poprzez nagranie audio (zapisanych analogowo czy cyfrowo w pliku audio) jako instrukcji (skryptu) z lektorem lub samodzielnie a następnie odtworzenie w czasie sesji hipnopedycznej.\nW hipnologii, hipnopedia zajmuje się, nauczaniem polegającym na podawaniu człowiekowi treści informacyjnych i aktywności immanentnej do działania bezpośrednio człowiekowi za pomocą fal akustycznych na progu słyszalności, nie wywołujących wyraźnego wrażenia słuchowego lecz bezpośrednio kierowanych i odbieranych oraz rejestrowanych w umyśle ludzkim. Sygnały ultrasoniczne za pomocą fal akustycznych wpływających na centralny układ nerwowy (CUN) człowieka są przełomowym odkryciem w surdopedagogice.\n\n\n== Kontrowersje ==\nPraktyka hipnopedii jest kontrowersyjna wśród naukowców, zwłaszcza sama hipnopedia może wywierać wpływ na zachowanie się ludzi.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nHiperanestezja\nHipermnezja\nSugestia\nPsychologia\nDydaktyka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPrejbisz A., (1968), Założenia i realizacja eksperymentu w zakresie nauki języka angielskiego z wykorzystaniem hipnopedii, Czasopismo \"Języki Obce w Szkole\" nr 3;\nOpaczewski, Z., (1974) Hipnopedia. Nauczanie we śnie naturalnym, Wydawnictwo Nasza Księgarnia, Warszawa.\nOpaczewski, Z., (1977) Hipnopedia, Wydawnictwo PAN, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk.\nLozanov G., Gateva E.,(1988), Foreign Language Teacher's Suggestopedic Manual, Gordon and Breach Science Publishers S.A., Switzerland. ISBN 0-677-21660-2.\nKantorowski J., (2007) Psychologiczne determinanty podatności hipnotycznej, Wrocław.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTop-Secret-Programs-Hidden-in-Plain-Sight", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hodegetyka\n\nHodegetyka (gr. hodós – droga, hēgéomai – prowadzę) – część pedagogiki oznaczająca pod koniec XIX oraz na początku XX wieku naukę o metodach wychowania. Hodegetyka była uzupełnieniem dydaktyki, nauki o metodach nauczania.\nPierwotnie, od czasów średniowiecza, hodegetyka była dyscypliną nauk medycznych (nauczana jako hodegetyka lekarska) i swym zakresem obejmowała wiedzę odpowiedniego postępowania z chorymi. Specjalizacja nauk pedagogicznych, która nastąpiła w XX wieku, doprowadziła do powolnego zaniku hodegetyki (nauczana była jeszcze w latach 50. XX wieku m.in. w Stanach Zjednoczonych i ZSRR).\nHodegetyka to również cześć teologii pastoralnej traktująca o pasterskim urzędzie Jezusa Chrystusa i Kościoła, która powstała na przełomie XIX i XX wieku. Jej głównym teoretykiem i przedstawicielem był Cornelius Krieg.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytucja szkoleniowa\n\nInstytucja szkoleniowa – w myśl polskiej ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy publiczny i niepubliczny podmiot prowadzący na podstawie odrębnych przepisów edukację pozaszkolną.\nOsoby prawne i fizyczne mogą zakładać szkoły i placówki niepubliczne po uzyskaniu wpisu do ewidencji prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu publicznych szkół i placówek.\nZarobkowe świadczenie usług przez te podmioty, również usług szkoleniowych, uznane zostało za działalność gospodarczą w myśl ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Usługi szkoleniowe nie zostały w ustawie zaliczone do tzw. działalności regulowanej, czyli takiej, której wykonywanie wymaga spełnienia szczegółowych warunków określonych specjalnymi przepisami prawa, nie wymaga się także dla ich prowadzenia koncesji, zezwolenia, licencji, dokonania zgłoszenia lub otrzymania zgody odpowiedniego organu.\nPrzedsiębiorca zamierzający prowadzić działalność szkoleniową, a który zgodnie z ustawą może być: osobą fizyczną lub prawną, spółką cywilną oraz jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej – w zależności od formy prawnej, spełnić powinien następujące warunki:\n\nosoba fizyczna – uzyskanie wpisu do Ewidencji Działalności Gospodarczej, prowadzonej przez organ ewidencyjny właściwy do miejsca zamieszkania (wójt, burmistrz, prezydent miasta);\npozostałe podmioty – uzyskanie wpisu do rejestru przedsiębiorców, prowadzonego jako element Krajowego Rejestru Sądowego, przez sądy rejonowe (sądy gospodarcze).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPaluch H. (2007 r.), Prawne podstawy świadczenia usług szkoleniowych na rynku niepublicznym, [w:] e-mentor nr 2/2007\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRejestr Instytucji Szkoleniowych. [dostęp 2010-02-22].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego\n\nInstytut Pedagogiki na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego jest jednym z siedmiu instytutów na tym wydziale.\n\n\n== Dyrekcja ==\ndr hab. Marcin Boryczko, prof. UG – dyrektor\ndr Joanna Izabela Belzyt – zastępca dyrektora\ndr Katarzyna Wajszczyk – zastępca dyrektora\n\n\n== Kierunki studiów ==\npedagogika\nstudia I stopnia\nstudia II stopnia\npedagogika specjalna\nstudia I stopnia\nstudia II stopnia\npedagogika wczesnej edukacji\nstudia I stopnia\npraca socjalna\nstudia I stopnia\nW Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego istnieje 21 specjalności studiów, zatrudnionych jest obecnie 21 profesorów zwyczajnych i doktorów habilitowanych, 51 doktorów oraz 11 magistrów.\n\n\n== Zakłady naukowe ==\nZakład Dydaktyki\nZakład Filozofii Wychowania i Studiów Kulturowych\nZakład Pedagogiki Ogólnej\nZakład Pedagogiki Społecznej\nZakład Pedagogiki Specjalnej\nZakład Teorii Wychowania\nZakład Patologii Społecznej i Resocjalizacji\nZakład Historii Nauki, Oświaty i Wychowania\nZakład Badań nad Dzieciństwem i Szkołą\n\n\n== Koła naukowe ==\nKoła Naukowe Badaczy Kultur „Na Styku”\nKoło Naukowe Didasco\nKoło Naukowe Historyków Edukacji\nKoło Komunikacji Kreatywnej\nKoło Naukowe Studentów Pedagogiki Specjalnej PORTA\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa Instytutu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Integracja w edukacji\n\nW pedagogice specjalnej integracja rozumiana jest jako wielokierunkowe, zespolone działanie, mające na celu rewalidację jednostek odbiegających od normy lub też proces integrowania (włączania) osób niepełnosprawnych (w miarę możliwości i w odpowiednich warunkach) w zwykłe formy życia osobistego i społecznego, a także jako cel kształcenia ogólnego oraz specjalnego bądź wynik procesu rehabilitacji niepełnosprawnych. Integracja jako włączenie osób niepełnosprawnych w zwykłe formy życia społecznego odbywa się na różnych poziomach i w różnorodnym zakresie ludzkiej działalności, dając szansę pełnej samorealizacji dzięki umożliwieniu realizacji różnych funkcji.\nIntegrację możemy ograniczać tylko do problematyki kształcenia osób niepełnosprawnych i traktować ją jako dążenie do zespolenia w procesie nauczania osób niepełnosprawnych wraz z osobami sprawnymi w naturalnym dla nich środowisku.\nW tym celu konieczne jest opracowanie integracyjnego systemu nauczania i wychowania, polegającego na maksymalnym włączaniu dzieci i młodzieży z odchyleniami od normy do zwykłych szkół i placówek oświatowych, co umożliwia im rozwój w gronie zdrowych rówieśników bez obniżania poziomu nauczania w klasie.\nIntegracyjny system edukacji polega na kształceniu i wychowywaniu osób z odchyleniami od normy w stanie zdrowia i rozwoju w powszechnych szkołach oraz w placówkach oświatowych, przy uwzględnieniu specyficznych potrzeb poznawczych i edukacyjnych takich uczniów oraz na stworzeniu warunków (przez dodatkowe zabiegi, świadczenia i pomoce naukowe) pozwalających na zaspokojenie tych potrzeb.\nTak więc w pedagogice specjalnej termin „integracja” może mieć szerszy i węższy zakres znaczeniowy. W szerszym znaczeniu wyraża umiejętność harmonijnego współżycia i współdziałania osób niepełnosprawnych we wszystkich formach i sytuacjach życia społecznego – w szkole, domu, pracy, czasie wolnym, czyli sprowadza się do integracji społecznej.\nZ kolei wąskie znaczenie tego terminu dotyczy integracji szkolnej, czyli włączania niepełnosprawnych uczniów do nauki w ogólnodostępnych szkołach i placówkach kształcenia masowego razem z uczniami pełnosprawnymi oraz umożliwiania im korzystania ze środków pomocniczych stosownie do indywidualnych możliwości.\nObecnie integracja w edukacji definiowana jest np. w Wielkiej Brytanii poprzez określenie jej części składowych, a więc to czym się zajmuje. I tak, według Centrum ds. Badań nad Edukacją Integracyjną (Centre For Studies on Inclusive Education) edukacja integracyjna zawiera:\n\nrówną ocenę wszystkich uczniów i nauczycieli;\nzwiększenie udziału uczniów w (oraz redukcję ich wykluczenia i separacji od) kultury programów nauczania i lokalnych społeczności szkolnych;\nzmianę kultury, polityki i praktyk stosowanych w szkołach, tak aby w lepszym stopniu odpowiadały one lokalnemu zróżnicowaniu uczniów;\nredukcję barier w edukacji i współuczestniczeniu w powszechnym życiu szkolnym dla wszystkich uczniów, nie tylko tych ze specjalnymi potrzebami nauczania;\nuczenie się na przykładach poszczególnych uczniów starających się przekroczyć bariery w dostępie do szerokiego społeczeństwa i przenoszenie tej wiedzy na rozwiązania kompleksowe;\ntraktowanie różnic w indywidualnych problemach poszczególnych uczniów raczej jako dobrą wskazówkę dla całego systemu nauczania, a nie jako problem do przeskoczenia;\nzwracanie uwagi środowiska lokalnego na prawa uczniów do włączania ich w system nauczania powszechnego;\npoprawianie, ulepszanie szkół zarówno dla uczniów, jak i nauczycieli;\nwzmacnianie roli szkoły w budowaniu społeczności i rozwoju i propagowaniu wartości;\nwzmacnianie więzi pomiędzy szkołą i społecznością lokalną;\npodkreślanie roli jaką odgrywa edukacja integracyjna w integracji całego społeczeństwa.\n\n\n== Zobacz też ==\npedagogika specjalna\nnauczanie\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Interferencja (pedagogika)\n\nInterferencja (łac. inter ‘między’ + ferre ‘nieść’)  – w pedagogice: nakładanie się na siebie wiedzy lub informacji, a także wpływ wyrobionych już nawyków na powstawanie nowych.\nInterferencja może być procesem hamującym, kiedy jako reakcję na ten sam bodziec wytwarzają się dwa nawyki (hamowanie asocjacyjne), przy czym jeden hamuje drugi, lub kiedy zachodzi reprodukcja nawyku (hamowanie reproduktywne), czyli kiedy uwarunkowanie konkurencyjnym charakterem nawyków uniemożliwia odtworzenie żadnego z nich mimo ich wcześniejszego utrwalenia. \nWyróżnić można interferencję retroaktywną, gdy nowy przyswajany materiał powoduje zapominanie starszego, oraz interferencję proaktywną, gdy materiał przyswojony wcześniej uniemożliwia przyswojenie nowego.\n\n\n== Bibliografia ==\nWincenty Okoń: Słownik pedagogiczny. Warszawa: PWN, 1981, s. 111. ISBN 83-01-01958-1.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Introspekcja (psychologia)\n\nIntrospekcja (łac. introspectio „wglądanie do wnętrza”) – w psychologii oraz pedagogice, obserwacja oraz analiza własnych subiektywnych stanów psychicznych, myśli i przemyśleń.\nIntrospekcja była szeroko stosowana w psychologii, jednakże spotkała się z krytyką ze strony behawioryzmu, który odrzuca tę metodę badawczą (zarzut niesprawdzalności twierdzeń opartych na introspekcji), skupiając się tylko na obserwacji i opisie zachowań zewnętrznych.\nPodejście to jest stosowane w kognitywistyce symbolicznej w badaniach samoświadomości, a także w modelowaniu rozumowania/funkcji myślowych nieobserwowalnych fizycznie.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nintrospekcjonizm\nekstraspekcja\npoznaj samego siebie\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nEricE. Schwitzgebel EricE., Introspection, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 24 kwietnia 2014, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-31]  (ang.). (Introspekcja)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kara cielesna\n\nKara cielesna (kara fizyczna) – rodzaj kary mającej na celu zadanie bólu osobie karanej za pomocą użycia siły fizycznej wobec niej. W przypadku tej kary cierpienie fizyczne często łączy się z cierpieniem psychicznym. Kara fizyczna jest jedną z najstarszych kar w historii prawa.\nKary cielesne można podzielić na trzy główne rodzaje:\n\nkarę cielesną w domu – stosowaną przez rodziców i innych opiekunów prawnych w celu zdyscyplinowania dzieci;\nkarę cielesną w szkole – wymierzaną przez nauczycieli wobec uczniów również jako środek dyscyplinujący;\nsądową karę cielesną – wykonywaną na podstawie wyroku sądowego za wykroczenia i przestępstwa.\n\n\n== Historia ==\n\n\n=== Starożytność i średniowiecze ===\nKary cielesne były stosowane już w starożytności. Wspomina o nich Biblia, m.in. w Księdze Przysłów:\n\nZa niektóre przestępstwa przewidywał je kodeks Hammurabiego z XVIII wieku p. n. e. Jako przykład można wskazać np. § 197.: „Jeżeli kość obywatel złamał, kość złamią mu”. Były środkiem dyscyplinującym w wychowaniu i karą sądową m.in. w starożytnym Egipcie czy Rzymie.\nStosowano je jako podstawową karę wychowawczą w szczególności w Sparcie ze względu na bardzo surowe wychowanie państwowe (wychowanie spartańskie). Występowały też jako kara w prawie innych państw ówczesnego świata. Czasami kara była tak surowa, że z ciała skazanego leciała krew lub dochodziło do jego śmierci.\nPodobnie stosowano sądowe kary cielesne w średniowieczu. Za przestępstwa wymierzano m.in. karę chłosty oraz tzw. karę mutylacyjną, polegającą na okaleczaniu skazanego. W tym czasie Kościół katolicki popierał kary cielesne jako środek dyscypliny w wychowaniu społeczeństwa. Jednakże już w tych czasach zaczęto krytykować kary cielesne. Wypowiadał się o nich krytycznie m.in. angielski arcybiskup Canterbury święty Anzelm z Canterbury. Uważał, że są one nadmiernie używane w wychowaniu dzieci.\n\n\n=== Nowożytność i czasy współczesne ===\n\nW XVI wieku w Europie zaszły zmiany w stosowaniu sądowych kar cielesnych. Od tej pory wymierzano je publicznie wobec przestępcy. Zaczęto też krytykować stosowanie kar cielesnych w szkole. Filozof Roger Ascham stwierdził, że uczniowie są karani zbyt surowo.\nW XVIII wieku w Polsce próbowano zakazać stosowania kar cielesnych w szkole. Planów tych nie zrealizowano z uwagi na rozbiory Polski. Również niektórzy filozofowie w tym wieku m.in. Jeremy Bentham krytykowali koncepcję takich kar. Proponowali odpowiednie reformy prawa. Z upływem czasu zniesiono sądowe kary cielesne w wielu krajach (w tym niemal wszystkich państwach europejskich). W wyniku zmian w prawie państw zaborczych, w XIX wieku kary cielesne na ziemiach polskich zostały zniesione. W Królestwie Polskim zniesiono je w 1864 r., zaś na terenie Galicji – w latach 60. XIX wieku, a w zaborze pruskim – w 1872 r. nowym niemieckim kodeksem karnym. W Wielkiej Brytanii zostały one zniesione w 1948 roku, w Kanadzie – w 1972 roku, a w Nowej Zelandii – w 1941 roku. W Stanach Zjednoczonych na przełomie 1905/1906 została przywrócona kara cielesna (dla małoletnich kara słupka, dla pełnoletnich kara chłosty).\nObecnie kara cielesna jest wymierzana poprzez mocne uderzanie, np. pasem lub kablem w określoną część ciała (zob. „Szkodliwość i stosowanie kar cielesnych”) (tzw. „lanie”). Również za formę tej kary można uznać łagodniejsze „klapsy” popularne w wychowaniu w rodzinie. W czasach obecnych kara fizyczna, tak jak dawniej, również ma charakter kary wychowawczej.\n\n\n== Współczesne regulacje prawne ==\n\n\n=== Kary cielesne w poszczególnych krajach ===\n\n\n==== Polska ====\nW Polsce stosowanie kar cielesnych jest całkowicie zabronione – stan ten od 2010 roku nie ulega wątpliwości, wcześniej wyrażano rozbieżne poglądy co do dopuszczalności ich stosowania względem dzieci.\n\n\n===== Konstytucja RP =====\nKary cielesne są przez Konstytucję całkowicie zakazane, ponieważ naruszają one niezbywalną godność człowieka.\n\nWedług części doktryny powyższy zakaz dotyczy wyłącznie kar cielesnych sądowych, nie obejmuje natomiast kar stosowanych wobec dzieci przez ich rodziców lub opiekunów.\nKażdy może domagać się od władzy publicznej ochrony dziecka przed wyzyskiem, stosowaniem przemocy oraz demoralizacją. Dziecko również ma prawo do ochrony przed przemocą ze strony władz państwa.\n\n\n===== Kary cielesne w domu =====\nMożliwość traktowania przemocy wobec własnego dziecka jako kontratypu względem odpowiednich zapisów Kodeksu karnego miałaby wynikać z uprawnienia do jego wychowywania, gwarantowanego przez Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 95 § 1. Było to przez część interpretujących podawane w wątpliwość po wejściu w życie Konstytucji z 1997 roku oraz Ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie z 2005, jako sprzeczne z zawartymi w nich normami.\nOd 2007 roku Rada Ministrów i Sejm RP pracowały nad zmianą przepisów dotyczących zwalczania przemocy domowej. W czerwcu 2010 roku została uchwalona nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Zakazuje ona stosowania kar cielesnych (również „klapsów”) w wychowaniu rodzinnym przez rodziców i innych opiekunów prawnych, dodając do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przepis w następującym brzmieniu: Osobom wykonującym władzę rodzicielską oraz sprawującym opiekę lub pieczę nad małoletnim zakazuje się stosowania kar cielesnych. Ustawa weszła w życie 1 sierpnia 2010 roku. Nie przewiduje ona sankcji karnych za stosowanie kar cielesnych niepowodujących uszkodzenia ciała dziecka. Stosowanie kar cielesnych wobec małoletniego dziecka może jednakże skutkować wszczęciem postępowania sądowego przez sąd opiekuńczy zmierzającego do ograniczenia lub pozbawienia władzy rodzicielskiej rodziców, którzy stosują kary cielesne.\n\n\n===== Kary cielesne w szkole =====\nJuż w XVIII wieku pamiętnikarz Jędrzej Kitowicz, wspominając wymierzanie kary cielesnej uczniom szkółek parafialnych, pisał o takich instrumentach kary jak „(...) rózga brzozowa albo dyscyplina pospolicie rzemienna; u surowszych zaś nauczycieli z sznurków nicianych tęgo spleciona, siedem lub dziewięć odnóg mająca (...), a także, (...) placenta, to jest skóra okrągła, gruba w kilkoro złożona, na dłoń ręki szeroka, na trzonku drewnianym obdłużnym osadzona, którą za omyłki w czytaniu, lub na pamięć tego, czego się nauczyć naznaczono, odmawianiu, bito w rękę (...)”.\nMiędzynarodową uwagę przyciągnął strajk dzieci we Wrześni, który rozpoczął się 20 maja 1901 r. Niemiecki nauczyciel wymierzył karę cielesną dzieciom za odmowę odpowiadania w języku niemieckim na lekcji religii.\nW Polsce zakazano stosowania kar cielesnych w szkole w 2001 roku.\n\n\n===== Sądowe kary cielesne =====\nUstawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (do 2022 r. Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich po nowelizacji z 2000 roku) i nowy kodeks karny z 1997 roku (zobacz sekcję poniżej) nie przewidują możliwości stosowania sądowych kar cielesnych w Polsce (nie stosuje się ich też wobec nieletnich).\n\n\n===== Odpowiedzialność według Kodeksu karnego =====\nOdpowiedzialność karną określają przepisy art. 157 § 1, 2 i 4 Kodeksu karnego:\n\n\n==== Szwecja ====\nW Szwecji zakaz stosowania kar cielesnych został wprowadzony w 1979 roku. Wprowadzenie go było poprzedzone konsultacjami społecznymi i miało kilka celów: wyparcie ze społecznej świadomości opinii, jakoby kara cielesna była skuteczną metodą wychowawczą, ograniczenie liczby dzieci doznających uszczerbku na zdrowiu w wyniku przemocy domowej, usprawnienie działania organów pomocy społecznej.\nPierwsze głosy na rzecz poprawy sytuacji najmłodszych członków społeczności pojawiły się jako reakcja na okrucieństwo szalejącej w latach 1914–1918 I wojny światowej. Pierwszym widocznym skutkiem prawnym było wprowadzenie w 1928 roku zakazu stosowania kar fizycznych w szkołach średnich. Zakaz ów pociągnął za sobą pierwsze widoczne zmiany w mentalności Szwedów. W 1957 roku przyznano dzieciom prawo do ochrony nietykalności osobistej przez wykreślenie z kodeksu karnego zapisu dopuszczającego stosowanie kar cielesnych przez rodziców lub opiekunów prawnych. Dziewięć lat później z kodeksu rodzinnego został usunięty również paragraf, który pozwalał stosować łagodne kary cielesne w uzasadnionych przypadkach. Powszechne wówczas było przeświadczenie o tym, że wymienione wyżej zmiany wpłyną znacząco na społeczną akceptację stosowania przemocy fizycznej w stosunku do dzieci. W połowie lat 70. została powołana Komisja Praw Dziecka, której zadaniem było opracowanie szeregu gruntownych zmian w artykułach kodeksu rodzinnego dotyczących dzieci. W wyniku pracy Komisji Praw Dziecka, która ujawniła, że przepisy zakazujące stosowania kar cielesnych są źle sformułowane i niewystarczająco klarowne, wniesiono o umieszczenie w kodeksie rodzinnym paragrafu, który jednoznacznie zakazywałby stosowania tego rodzaju kar. Riksdag wprowadził stosowny przepis 1 lipca 1979 roku w wyniku znacznego poparcia dla projektu w głosowaniu. Dany fragment stwierdzał, że: Dzieci mają prawo do troski, bezpieczeństwa i dobrego wychowania. Dzieci powinny być traktowane z poszanowaniem dla ich osoby i indywidualności i nie mogą być poddawane karze cielesnej ani jakiemukolwiek poniżającemu traktowaniu.\n\n\n==== Niemcy ====\nW Niemczech oficjalnie zakazano stosowania kar cielesnych w roku 2000, a pośrednim powodem było wprowadzenie takich przepisów prawnych w innych krajach. Z kolei wśród powodów bezpośrednich wymienia się rozpowszechnienie w Niemczech przekonania, że znęcanie się nad dziećmi w domu rodzinnym jest ściśle powiązane z narastającą przemocą wśród młodzieży w wieku gimnazjalnym. Bundestag był przekonany, że państwo chcące skutecznie zapobiegać przestępczości winno wkroczyć na do tej pory niefunkcjonujący w systemie prawnym obszar, jakim było życie rodzinne. Dodatkowo uznano, że karanie fizyczne dzieci, poza konsekwencjami dla społeczeństwa, może łatwo przeobrazić się w ich fizyczne bądź psychiczne krzywdzenie. Przepis został sformułowany następująco: „Dzieci mają prawo do wychowania wolnego od przemocy. Stosowanie kar cielesnych, dręczenia psychicznego i innych poniżających dziecko praktyk jest zabronione” (§ 1631 II BGB (niemieckiego kodeksu cywilnego)).\n\n\n==== Wielka Brytania ====\nW Wielkiej Brytanii już w 1889 roku uchwalono pierwszy z wielu aktów prawnych dotyczących tej sfery życia – Children`s Charter, którego celem było zapobieganie zjawisku przemocy względem dzieci. Brytyjskie organy państwowe po raz pierwszy w historii tego państwa uzyskały upoważnienie do interwencji i ingerowania w relacje dzieci i rodziców. Karta Dzieci zezwalała między innymi na to, żeby osoba podejrzana o stosowanie przemocy fizycznej wobec dziecka została tymczasowo aresztowana do czasu wyjaśnienia sprawy. Pięć lat później, w roku 1894, część zapisów została poprawiona a sam zakres działania aktu prawnego został znacznie poszerzony. Wniesione poprawki pozwalały między innymi na to, żeby osoba małoletnia mogła uczestniczyć w procesie sądowym w charakterze świadka. Dodatkowo, pojęcie przemocy fizycznej zostało dosyć szczegółowo zdefiniowane. Pojawiły się również sankcje prawne za odmówienie udzielenia pierwszej pomocy choremu dziecku. W roku 1908 parlament brytyjski uchwalił kolejny akt prawny, tzw. The Children Act, który zakładał między innymi utworzenie specjalnych sądów dla nieletnich oraz wprowadzenie rejestru rodzin zastępczych. Uprawnienia powstałych sądów dla nieletnich uległy poszerzeniu w 1932 roku, wraz z uchwaleniem ustawy o dzieciach i młodzieży – The Children and Young Persons Act. W kolejnym roku podjęto próbę uporządkowania obowiązujących wówczas aktów prawnych poprzez przyjęcie nowej ustawy, w której zawarte zostały dotychczasowe ustalenia. Ustawa owa utrzymywała się w mocy do 1948 roku, kiedy to przyjęto zupełnie nową ustawę dotyczącą praw dzieci.\nObecnie ustawą, która w Wielkiej Brytanii chroni dzieci przed przemocą, jest The Children Act z 1989 roku. Jego zapisy zapewniają każdemu dziecku prawo do ochrony przed przemocą psychiczną i fizyczną oraz szeroko rozumianym wykorzystywaniem. The Children Act został zatwierdzony w Anglii i Walii w roku 1991, po wprowadzeniu drobnych poprawek, od 1996 roku również w Irlandii Północnej. W 2019 r. zakazano całkowicie stosowania kar cielesnych wobec dzieci w Szkocji, natomiast w Walii miało to miejsce w 2020 r.\n\n\n==== Inne kraje ====\nKary cielesne w wychowaniu, oświacie i prawie są zakazane w sumie w 67 krajach świata.\nZakazane są zarówno w szkole, jak i w domu m.in. w Szwecji, Polsce, Norwegii, Grecji, Niemczech, na Ukrainie i w San Marino, jak również we Francji. Zakazano stosowania ich tylko w szkole m.in. w Czechach, Rosji, Włoszech, w Belgii, Wielkiej Brytanii, Turcji i niektórych krajów byłej Jugosławii. W Stanach Zjednoczonych w niektórych stanach wprowadzono zakaz stosowania tych kar wobec uczniów, natomiast w żadnym stanie nie jest zabronione ich stosowanie w domu. Sądowa kara cielesna występuje m.in. w Arabii Saudyjskiej, Sudanie i Indonezji. Prawo karne tych państw opiera się na szariacie, który przewiduje stosowanie takich kar.\n\n\n=== Prawo międzynarodowe ===\n\n\n==== Konwencja o prawach dziecka ====\nMiędzynarodowa Konwencja o prawach dziecka z 1989 roku bezwzględnie zabrania stosowania kar cielesnych wobec dzieci, również tych niepowodujących urazu ciała dziecka, przyznając dzieciom nietykalność cielesną i zobowiązując jej sygnatariuszy do zapewnienia dzieciom ochrony przed przemocą.\n\n\n==== Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych ====\nMiędzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych zabrania stosowania poniżających kar (w tym kar cielesnych).\n\n\n== Szkodliwość i stosowanie kar cielesnych ==\nNaukowcy badający wpływ kar cielesnych na rozwój dzieci wskazują, że rosnąca liczba badań na ten temat sugeruje, że mogą mieć one niezamierzone negatywne konsekwencje, takie jak:\n\nwzrost zachowań agresywnych u dzieci\nwiększe prawdopodobieństwo popełnienia przestępstw w przyszłości\ngorsze funkcjonowanie poznawcze dzieci\nryzyko występowania zaburzeń psychicznych w przyszłości (np. depresji)\nryzyko uzależnień od narkotyków czy alkoholu w przyszłości.\nW podsumowaniu meta-analizy badań na temat wpływu kar cielesnych w formie klapsów na dzieci opublikowanej w 2016 roku naukowcy stwierdzili, że nie ma dowodów na to, że karanie dzieci za pomocą klapsów jest powiązane z poprawą ich zachowania lub daje jakiekolwiek inne pozytywne skutki.\nStosowanie kar fizycznych nie musi powodować uszkodzeń ciała. W krajach, w których wolno stosować kary fizyczne, dopuszczalne jest stosowanie kar cielesnych niepowodujących urazów. Według badań jednak dzieci, które są karane cieleśnie, częściej spotykają się z nieuzasadnioną przemocą ze strony rodziców, są częściej bite, kopane i uderzane, częściej także doświadczają urazów, które wymagają opieki medycznej.\nKara cielesna jest obecnie wymierzana poprzez:\n\nuderzanie w pośladki – najpopularniejszy sposób wykonania tej kary w Europie i krajach anglojęzycznych\nuderzanie w głowę – sposób niebezpieczny, gdyż może spowodować, między innymi, wstrząśnienie mózgu lub pęknięcie tętniaka\nuderzanie w dłoń – ten sposób wykonania kary także jest niebezpieczny, gdyż ręce dzieci są wrażliwe i delikatne\nciągnięcie uszu – czasami również może skutkować urazem\nuderzanie w nogę – metoda stosowana w szkołach Korei Południowej, powoduje powstanie blizn i siniaków.\nW kulturze zachodniej częściej karani są w ten sposób chłopcy.\n\n\n== Kary cielesne w debacie publicznej ==\nStosowanie kar cielesnych wobec jest tematem debaty publicznej. Poniżej przedstawiono argumenty zwolenników i przeciwników tych sposobów karania, dyscyplinowania w tej dyskusji:\n\nWedług zwolenników stosowania kar cielesnych są one tańsze niż utrzymywanie więźniów, trwają krótko –  nie narażają dzieci i partnerów karanych na popsucie się ich relacji przez długą rozłąkę, pozwalają precyzyjniej dostosować stopień kary –  kara więzienia różnie wpływa na różne osoby, dla niektórych skazanych kara więzienia może być również bardzo poniżająca.\nNatomiast przeciwnicy kar cielesnych argumentują, że naruszają one godność człowieka. Taki pogląd wyrażał m.in. Rzecznik Praw Obywatelskich Janusz Kochanowski.\nW Stanach Zjednoczonych przeciwko karom cielesnym występowało Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne. Psycholodzy uważali je za zbyt surowy środek wychowawczy obniżający poczucie własnej wartości. Stwierdzili, że taki rodzaj kar prowadzi do przemocy wobec dzieci.\nRównież Komitet ONZ ds. Praw Dziecka sprzeciwia się stosowaniu kar cielesnych wobec dzieci. Przypomina on, że są one sprzeczne z Konwencją o prawach dziecka. Zobacz też sekcję poświęconą legalności tych kar w świetle Konwencji o prawach dziecka.\n\n\n== Międzynarodowy Dzień bez Kar Cielesnych ==\n30 kwietnia obchodzony jest w USA i wielu państwach europejskich Międzynarodowy Dzień bez Kar Cielesnych.\n\n\n== Zobacz też ==\nkara mutylacyjna\nkara szkolna\nkara śmierci\nprzemoc domowa\nprzemoc w szkole\nchłopiec do bicia\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nNiebieska Linia, nr 5/2000; Adam Łopatka, Kara cielesna w świetle prawa polskiego i międzynarodowego. 2014-01-24. [dostęp 2010-10-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-26)].\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nArchiwalna strona Centrum na Rzecz Skutecznej Dyscypliny. (ang.).\nStrona Global Initiative to End All Corporal Punishment of Children (GITEACPOC). (ang.).\nStrona World Corporal Punishment Research. (ang.).\nStrona Ontario Consultants on Religious Tolerance spanking. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kara szkolna\n\nKara szkolna – kara wymierzana wobec ucznia przez nauczyciela lub innego pracownika oświaty. Ma ona na celu go zdyscyplinować.\n\n\n== Rodzaje kar szkolnych ==\nStatut danej szkoły określa kary stosowane wobec uczniów. Nie mogą one naruszać godności, ani nietykalności cielesnej ucznia.\nW 2001 roku w Polsce zakazono stosowania kar cielesnych w szkole.\nPrzykłady kar szkolnych:\n\npouczenie słowne,\nupomnienie pisemne nauczyciela lub wychowawcy klasy,\nupomnienie lub nagana dyrektora szkoły,\nprzeniesienie do klasy równoległej,\nzawieszenie bądź ograniczenie praw ucznia,\nprzeniesienie do innej szkoły za zgodą kuratora oświaty,\nskreślenie z listy uczniów (jeżeli uczeń nie podlega obowiązkowi szkolnemu; nie dotyczy to szkoły artystycznej).\nUczeń może się odwołać od nałożonej na niego kary do właściwego organu szkoły, następnie istnieje możliwość wniesienia skargi do kuratora oświaty. Od decyzji dyrektora szkoły o wymierzeniu ostatniej z powyższych kar służy odwołanie do kuratora oświaty. Decyzja kuratora oświaty może być zaskarżona do wojewódzkiego sądu administracyjnego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nodpowiedzialność dyscyplinarna studentów", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kieszonkowe\n\nKieszonkowe – potoczna nazwa stałej i niewielkiej pensji, wypłacanej dziecku przez jego rodziców raz w tygodniu lub miesiącu.\n\n\n== Za i przeciw ==\nCzęść rodziców uważa, że dawanie dzieciom kieszonkowego jest dobrą metodą wychowawczą, gdyż uczy dzieci oszczędności, cierpliwości i planowania wydatków. Dzieci poznają wartość pieniądza, uczą się na własnych błędach świadomie i odpowiedzialnie podejmować decyzje. Przeciwnicy tej metody twierdzą, że to rodzice powinni zaspokajać podstawowe potrzeby dzieci i że powinni mieć oni kontrolę nad tym co i za ile kupują ich pociechy.\n\n\n== Statystyki ==\nNa podstawie badania przeprowadzonego przez IPSOS w 2010 r. wynika, że 2/3 rodziców dzieci w wieku od 4 do 18 lat daje im regularnie (jako stałe kieszonkowe) bądź nieregularnie (np. w formie prezentu) pieniądze do samodzielnego dysponowania. Z badania wynika, że stałe kieszonkowe daje 79% rodziców, a średnia wartość kieszonkowego to 60 zł / miesiąc.\nWedług ich rodziców, dzieci wydają pieniądze głównie na słodycze (61%), napoje (37%) oraz gazety i czasopisma (27%). Młodzież w wieku 15–18 lat wydaje kieszonkowe głównie na karty do telefonów lub abonament komórkowy, kosmetyki oraz na rozrywkę: bilety do kina, koncerty, kluby.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDzieci i pieniądze: kieszonkowe nie poddaje się kryzysowi. ipsos.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-24)]., opracowanie IPSOS [dostęp: 2015-03-24]", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kodeks rodzinny i opiekuńczy\n\nKodeks rodzinny i opiekuńczy – akt normatywny będący podstawowym źródłem polskiego prawa rodzinnego, w sposób kompleksowy regulujący stosunki rodzinne, uchwalony przez Sejm PRL w dniu 25 lutego 1964 r., wszedł w życie w dniu 1 stycznia 1965 r.\n\n\n== Geneza ==\nKodeks rodzinny i opiekuńczy został uchwalony w celu rozbudowania i uzupełnienia regulacji prawa rodzinnego w porównaniu z kodeksem rodzinnym z 1950 r. wobec wielu luk i rozrastającego się orzecznictwa sądowego. Jego uchwalenie stanowiło też ostatni etap unifikacji polskiego prawa rodzinnego w okresie powojennym.\nRównocześnie uchwalono ustawę – przepisy wprowadzające kodeks rodzinny i opiekuńczy, która określiła datę wejścia w życie kodeksu, uchylała przepisy obowiązujące poprzednio w tej materii oraz zawierała szereg przepisów intertemporalnych.\n\n\n== Systematyka kodeksu ==\nKodeks rodzinny i opiekuńczy składa się z 3 tytułów.\n\nTYTUŁ I: MAŁŻEŃSTWO (art. 1 – 616)\nDział I: Zawarcie małżeństwa (art. 1 – 22)\nDział II: Prawa i obowiązki małżonków (art. 23 – 30)\nDział III: Małżeńskie ustroje majątkowe (art. 31 – 54)\nRozdział I: Ustawowy ustrój majątkowy (art. 31 – 46)\nRozdział II: Umowne ustroje majątkowe (art. 47 – 515)\nOddział 1: Przepisy ogólne (art. 47 – 471)\nOddział 2: Wspólność majątkowa (art. 48 – 501)\nOddział 3: Rozdzielność majątkowa (art. 51 – 511)\nOddział 4: Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków (art. 512 – 515)\nRozdział III: Przymusowy ustrój majątkowy (art. 52 – 54)\nDział IV: Ustanie małżeństwa (art. 55 – 61)\nDział V: Separacja (art. 611 – 616)\nTYTUŁ II: POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO (art. 617 – 1441) (do 13 czerwca 2009 POKREWIEŃSTWO)\nDział I: Przepisy ogólne (art. 617 – 618)\nDział Ia: Rodzice i dzieci (art. 619 – 113)\nRozdział I: Pochodzenie dziecka (art. 619 – 86)\nOddział I: Macierzyństwo (art. 619 – 6116)\nOddział II: Ojcostwo (art. 62 – 86)\nRozdział II: Stosunki między rodzicami a dziećmi (art. 87 – 1136)\nOddział 1: Przepisy ogólne (art. 87 – 91)\nOddział 2: Władza rodzicielska (art. 92 – 112)\nOddział 2a: Piecza zastępcza (art. 112 – 1128)\nOddział 3: Kontakty z dzieckiem (art. 113 – 1136)\nDział II: Przysposobienie (art. 114 – 127)\nDział III: Obowiązek alimentacyjny (art. 128 – 1441)\nTYTUŁ III: OPIEKA I KURATELA (art. 145 – 184)\nDział I: Opieka nad małoletnim (art. 145 – 174)\nRozdział I: Ustanowienie opieki (art. 145 – 153)\nRozdział II: Sprawowanie opieki (art. 154 – 164)\nRozdział III: Nadzór nad sprawowaniem opieki (art. 165 – 168)\nRozdział IV: Zwolnienie opiekuna i ustanie opieki (art. 169 – 174)\nDział II: Opieka nad ubezwłasnowolnionym całkowicie (art. 175 – 177)\nDział III: Kuratela (art. 178 – 184)\nTytuły dzielą się na działy, działy podzielono na rozdziały, a w niektórych rozdziałach wydzielono oddziały.\n\n\n== Nowelizacje ==\nOd czasu uchwalenia kodeks rodzinny i opiekuńczy znowelizowano wielokrotnie, głównie w okresie III Rzeczypospolitej. Najważniejsze zmiany dotyczyły:\n\nprzepisów o przysposobieniu,\nwyboru nazwisk noszonych przez małżonków,\nunormowania w kodeksie wyznaniowej formy zawarcia małżeństwa,\nunormowania w kodeksie instytucji separacji,\nreformy małżeńskich ustrojów majątkowych,\nwprowadzenia zakazu stosowania kar cielesnych przez rodziców i opiekunów prawnych wobec małoletniego.\nOstatnia zmiana weszła w życie w 2023 roku.\n\n\n== Zobacz też ==\nkodeks\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nUstawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 1964 r. nr 9, poz. 59)\nObwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 7 grudnia 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2023 r. poz. 2809)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Koedukacja\n\nKoedukacja (łac. co- – razem; educare – kształcić, wychowywać) – system wspólnego kształcenia dzieci i młodzieży obojga płci, przeciwieństwo edukacji zróżnicowanej.\n\n\n== Historia ==\nPierwotnie, ze względów społecznych, uznawano konieczność kształcenia jedynie chłopców – dla dziewcząt i kobiet przewidziane były inne role. Gdy dostrzeżono wagę edukacji również w przypadku dziewcząt, tworzono dla nich osobne szkoły – zarówno ze względów obyczajowych, jak i z powodu specyfiki programu nauczania.\nDopiero w połowie XIX wieku, wraz z budzeniem się społecznej świadomości kobiet i powstawaniem ruchów emancypacyjnych, zaczęły powstawać szkoły koedukacyjne. W szkolnictwie elementarnym, w małych ośrodkach, było to podyktowane także względami ekonomicznymi (małą liczbą nauczycieli czy stosownych placówek). Jeśli chodzi o szkoły średnie i uczelnie wyższe, chodziło przede wszystkim o kwestie równouprawnienia.\nDziś znaczna większość uczelni jest koedukacyjna, niewiele z nich było jednak takimi od założenia. W Stanach Zjednoczonych pierwszą uczelnią od początku koedukacyjną był Oberlin College, założony w 1833 roku.\nPod koniec XX wieku koedukacyjne stały się nawet placówki kształcące do niedawna wyłącznie mężczyzn, takie jak akademie wojskowe, lotnicze czy marynarki wojennej.\n\n\n== Opinie krytyczne ==\nWady koedukacji, na jakie wskazują jej przeciwnicy, to:\n\nUmieszczenie w jednej grupie chłopców i dziewcząt w wieku dojrzewania prowadzi do przeniesienia ich uwagi z nauki na współzawodnictwo o względy osób przeciwnej płci, zaś niedojrzałość i znaczne różnice psychologiczne prowadzą do konfliktów (niewybredne żarty ze strony chłopców, prowokujące zachowanie dziewcząt, rywalizacja o chłopaka lub dziewczynę).\nTempo dojrzewania jest dla obu płci inne i zrównuje się dopiero w wieku maturalnym. Siedmioletni chłopcy wyprzedzają dziewczynki pod względem fizycznym, ale pozostają w tyle pod względem zdolności koncentracji, koordynacji i umiejętności pisania.\nUjednolicenie metodyki nauczania dla obu płci w klasie koedukacyjnej wymusza konieczność narzucenia wzorca zachowań jednej płci całej grupie, ignorując psychologiczne i fizjologiczne różnice między chłopcami i dziewczynkami, nawet w takich aspektach jak temperatura w klasie.\nChłopców łatwiej jest zmotywować do nauki przez rywalizację, a dziewczęta przez kontakt i współdziałanie.\nKrytycy wskazują także na lepsze wyniki absolwentów szkół jednopłciowych w porównaniu ze szkołami koedukacyjnymi.\n\n\n== Opinie pochlebne ==\nZwolennicy koedukacji odpowiadają, że większość badań wskazuje, że choć istnieją drobne różnice w budowie mózgu osobnika płci męskiej i żeńskiej, to wynikające stąd różnice w percepcji i przetwarzaniu informacji przez chłopców i dziewczęta są znacznie mniejsze niż indywidualne różnice między dziećmi tej samej płci. W przypadku osób dorosłych różnice sprawności intelektualnej między płciami przestają mieć jakiekolwiek znaczenie.\nPrzeprowadzone w Wielkiej Brytanii, gdzie współistnieją obie koncepcje edukacji, badania nie wykazały, aby chłopcy lub dziewczęta wybierali inne przedmioty, lub mieli lepsze wyniki w nauce w zależności od tego, czy uczą się w szkołach koedukacyjnych czy realizujących koncepcję edukacji zróżnicowanej. Wnioski z tych badań są takie, że istnieją bardzo dobre szkoły oparte na obu z tych koncepcji, lecz nie dlatego, że są tylko dla chłopców, tylko dla dziewcząt, bądź dla obojga płci. Podstawowymi czynnikami są zdolności uczniów, środowisko, z jakiego się wywodzą oraz kwalifikacje nauczycieli. Autorzy przytaczanego badania przebadali szczegółowo argumenty zwolenników edukacji zróżnicowanej i stwierdzili, że zazwyczaj są to argumenty nieadekwatne lub wybiórczo przedstawiane.\nDotyczy to np. badań naukowych prowadzonych od początku lat 90. mających dowodzić, że dzieci ze szkół zróżnicowanych ze względu na płeć osiągają lepsze rezultaty niż dzieci ze szkół mieszanych.\nNa argument, że koedukacja jest niewłaściwym rozwiązaniem, gdyż chłopcy i dziewczęta uczą się w inny sposób, zwolennicy wskazują, iż liczne badania wykazały, że niewielkie różnice w percepcji i przetwarzaniu informacji, jakie można stwierdzić u dziewcząt i chłopców, nie wpływają w widoczny sposób na efektywność nauki.\nNatomiast na argument, że w klasach starszych wyłączony zostaje element roztargnienia związanego z obcowaniem z płcią przeciwną, zwolennicy koedukacji odpowiadają, że obcowanie z własną płcią też może rodzić napięcia, które w znacznie większym stopniu utrudniają proces edukacyjny.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nedukacja zróżnicowana\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konferencja w Elsinorze\n\nKonferencja w Elsinorze (Dania) – odbyła się w 1949 r.; po raz pierwszy poruszono problemem edukacji dorosłych jako autonomicznego obszaru oświaty. Uczestnikami byli przede wszystkim, przedstawiciele Europy Zachodniej (54 delegatów z 14 krajów europejskich na 79 uczestników konferencji), którzy swoją uwagę skoncentrowali na sytuacji oświaty dorosłych reprezentowanego kontynentu w kontekście odbudowy i rodzącej się demokracji. W nowych warunkach za cel oświaty dorosłych przyjęto: „pomoc i popieranie ruchów, których zadaniem jest stworzenie kultury powszechnej i zlikwidowanie przeciwieństw pomiędzy tak zwaną kulturą masową i elitarną”. Najbardziej wymiernym rezultatem konferencji było zainicjowanie międzynarodowej współpracy na rzecz edukacji dorosłych.\n\n\n== Zobacz też ==\nKonferencja w Montrealu\nKonferencja w Hamburgu\n\n\n== Bibliografia ==\nSolarczyk H., Edukacja ustawiczna w Niemczech w kontekście międzynarodowym. Wydaw. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2001.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konferencja w Hamburgu\n\nKonferencja w Hamburgu – V światowa konferencja odbyła się w 1997 r., pod hasłem „Uczenie się dorosłych kluczem do XXI wieku”. Potwierdziła ona aktualność koncepcji edukacji ustawicznej i nadała jej status polityczno-oświatowej strategii XXI wieku.\nUzasadnieniem przyjęcia jej przez różne kraje jest:\n\nglobalizacja życia ekonomicznego\nglobalizacja życia społecznego\ngwałtowny rozwój nauki i technologii w świecie\nOd przyjęcia zasady uczenia się przez całe życie w deklaracji II Światowej Konferencji Edukacji Dorosłych, UNESCO czyniła starania, by edukacją objąć jak najszersze kręgi społeczne.\nCele:\n\nrozwój kreatywności oraz kompetencji do rozwiązywania osobistych, społecznych, narodowych i międzynarodowych problemów\npodkreślenie roli edukacji dorosłych w rozwiązywaniu problemów\nwalka o urzeczywistnienie prawa wszystkich ludzi do edukacji\nakcentowanie walorów międzynarodowej współpracy\ndziałanie na rzecz upowszechnienia kultury, pokoju i tolerancji\nHamburska konferencja postawiła sobie za cel wymianę doświadczeń związanych z realizacją zasad przyjętych na poprzednich konferencjach, ich aktualizację oraz nakreślenie kierunków polityki oświatowej na przyszłość.\nZa szczególnie ważne w obecnej sytuacji uznano następujące zagadnienia:\n\nuczenie się dorosłych jako wkład w demokratyzację stosunków społecznych\npoprawę warunków i jakości edukacji dorosłych\nzapewnienie powszechnego prawa do nauki pisania i czytania oraz podstawowej edukacji\npromowanie kobiet w edukacji dorosłych\npromowanie prawa do pracy i możliwości zawodowego dokształcania i doskonalenia\nzaangażowanie dorosłych na rzecz środowiska, zdrowia i ludności\nstworzenie ściślejszych relacji między edukacją dorosłych a kulturą, mediami oraz nowymi technologiami informacyjnymi\notwarcie edukacji dorosłych dla wszystkich oraz wykorzystanie potencjału różnych grup\nwypracowanie doskonalszych mechanizmów finansowania edukacji dorosłych\nrozszerzenie międzynarodowej współpracy i solidarności\nZagadnienia te stanowiły przedmiot pracy dziesięciu grup, a rezultaty ich rozważań znalazły się w uchwalonym na konferencji „Planie działania na przyszłość w obszarze edukacji dorosłych”. Teoretyczną bazę tworzyły cztery filary edukacji:\n\nuczyć się, aby wiedzieć,\nuczyć się, aby działać,\nuczyć się, aby żyć razem,\nuczyć się, aby być,\nstanowiące rozwinięcie koncepcji edukacji ustawicznej zaproponowanej w raportach Faure’a i Delorsa. Za pomocą tych idei ma zostać przezwyciężony podział na kształcenie pierwotne i dalsze, uwolnienie edukacji od miejsca i ściśle określonych ram czasowych oraz urzeczywistnienie idei uczącego się społeczeństwa.\n\n\n== Zobacz też ==\nKonferencja w Elsinorze\nKonferencja w Montrealu\n\n\n== Bibliografia ==\nSolarczyk H., Edukacja ustawiczna w Niemczech w kontekście międzynarodowym. Wydaw. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2001.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konferencja w Montrealu\n\nKonferencja w Montrealu – II światowa konferencja, która odbyła się w 1960 r., pod hasłem „Edukacja dorosłych w zmieniającym się świecie”. Celem konferencji była ocena głębokich przemian, jakie dokonały się w ostatnim dziesięcioleciu w wyniku dekolonizacji, eksplozji demograficznej, postępu technicznego. Ważną rolę w konferencji odegrali delegaci nowych państw Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej, którzy na światło dzienne wydobyli problem analfabetyzmu, przyczyniając się w ten sposób do redefinicji edukacji dorosłych.\nW toku obrad powszechnie wyrażano przekonanie, że skoro edukacja jest procesem ciągłym, trwającym całe życie, zachodzi potrzeba nie tylko zmiany ujęcia i metod oświaty dorosłych, ale także całkowitego przewartościowania metod, form i treści całego kształcenia na poziomie podstawowym, średnim i wyższym. Konsekwencją tego było proklamowanie koncepcji uczenia się przez całe życie oraz żądanie podjęcia działań mających na celu zintegrowanie edukacji dorosłych z powszechnym systemem oświaty. Termin education permanente pojawił się zarówno w Deklaracji, jak i rekomendacjach przyjętych w wyniku konferencji, a w rezultacie także na międzynarodowej arenie, zapoczątkowując trwający do dnia dzisiejszego dyskurs przedstawicieli różnych krajów świata. Na montrealskiej konferencji powołano także do życia Międzynarodowy Komitet Rozwoju Oświaty Dorosłych, który stał się w kolejnych latach forum prezentowania koncepcji edukacji ustawicznej, m.in. przez P. Lengranda w 1965 r. Konferencja w Montrealu stała się punktem zwrotnym w rozwoju edukacji ustawicznej, ponieważ proklamowała hasło „od dalszego kształcenia do kształcenia ciągłego”, zaś UNESCO podjęła szeroką akcję na rzecz upowszechnienia i akceptacji tej idei w państwach członkowskich. To zaowocowało przyjęciem w 1964 r. zasady, że edukacja ustawiczna powinna stanowić zasadniczy czynnik reform szkolnych.\n\n\n== Zobacz też ==\nKonferencja w Elsinorze\nKonferencja w Hamburgu\n\n\n== Bibliografia ==\nSolarczyk H., Edukacja ustawiczna w Niemczech w kontekście międzynarodowym. Wydaw. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2001.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konwencja o prawach dziecka\n\nKonwencja o prawach dziecka (ang. Convention on the Rights of the Child) – międzynarodowa konwencja przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 20 listopada 1989 r. Jest to dokument obowiązujący we wszystkich państwach świata z wyjątkiem USA – liczba ratyfikacji (listopad 2016) wynosi 196. W konwencji o prawach dziecka zostały spisane wszystkie prawa dziecka.\nUchwalenie Konwencji jest jednym z ważniejszych osiągnięć Polski w dziedzinie ochrony praw dziecka. W roku 1978 Polska zaproponowała Komisji Praw Człowieka ONZ jej uchwalenie i przedstawiła projekt, który był później dwukrotnie modyfikowany. Na podstawie Konwencji powołano do życia organ nadzorujący jej realizację przez państwa, które ją ratyfikowały – Komitet Praw Dziecka.\n\n\n== Treść konwencji ==\nSkłada się z preambuły i 54 artykułów. Katalog sformułowano kierując się następującymi zasadami:\n\ndobra dziecka,\nrówności (wszystkie dzieci są równe wobec prawa bez względu na pochodzenie, płeć, narodowość, itd.),\nposzanowania praw i odpowiedzialności obojga rodziców (państwo respektuje autonomię rodziny i ingeruje tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach według określonych procedur),\npomocy państwa (państwo zobowiązane jest do podejmowania wszelkich działań ustawodawczo-administracyjnych dla realizacji praw uznanych w konwencji).\nKonwencja ustanawia status dziecka oparty na następujących założeniach:\n\ndziecko jest samodzielnym podmiotem, ale ze względu na swoją niedojrzałość psychiczną i fizyczną wymaga szczególnej opieki i ochrony prawnej, zarówno przed, jak i po urodzeniu,\ndziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności i prywatności,\nrodzina jest najlepszym środowiskiem wychowania dziecka,\npaństwo ma wspierać rodzinę, a nie wyręczać ją w jej funkcjach.\nKatalog praw i wolności obejmuje prawa cywilne, socjalne, kulturalne, polityczne i z założenia w niewielkim zakresie uwzględnia prawa ekonomiczne (dziecko powinno uczyć się, a nie pracować). W skład tego wchodzą:\n\n\n=== Prawa cywilne ===\nprawo do życia i rozwoju,\nprawo do tożsamości (nazwisko, imię, obywatelstwo, wiedza o własnym pochodzeniu),\nprawo do wolności, godności, szacunku, nietykalności osobistej,\nprawo do swobody myśli, sumienia i wyznania,\nprawo do wyrażania własnych poglądów i występowania w sprawach dziecka dotyczących, w postępowaniu administracyjnym i sądowym,\nprawo do wychowywania w rodzinie i kontaktów z rodzicami w przypadku rozłączenia z nimi,\nprawo do wolności od przemocy fizycznej lub psychicznej,\nprawo nierekrutowania do wojska poniżej 15. roku życia.\n\n\n=== Prawa socjalne ===\nprawo do odpowiedniego standardu życia,\nprawo do ochrony zdrowia,\nprawo do zabezpieczenia socjalnego,\nprawo do wypoczynku i czasu wolnego.\n\n\n=== Prawa kulturalne ===\nprawo do nauki (bezpłatnej i obowiązkowej w zakresie szkoły podstawowej),\nprawo do korzystania z dóbr kultury,\nprawo do informacji,\nprawo do znajomości swoich praw.\n\n\n=== Prawa polityczne ===\nprawo stowarzyszania się i zgromadzeń w celach pokojowych.\n\n\n== Protokoły dodatkowe ==\n25 maja 2000 roku rozszerzono możliwy zakres ochronny konwencji poprzez uchwalenie do niej dwóch protokołów dodatkowych:\n\nW sprawie udziału dzieci w konfliktach zbrojnych, obowiązuje od 12 lipca 2002 r.;\nW sprawie handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii, obowiązuje od 18 stycznia 2002 r..\n19 grudnia 2011 roku rozszerzono możliwy zakres ochronny Konwencji o kolejny protokół:\n\nW sprawie procedury rozpoznawania skarg.\nPaństwa-strony Konwencji nie mają obowiązku ratyfikowania Protokołów. Pomimo to liczba ratyfikacji obu pierwszych przekroczyła 170 (listopad 2019). Protokół w sprawie procedury składania skarg obowiązuje od 14 kwietnia 2014, jego stronami jest 46 państw. Polska ratyfikowała oba pierwsze protokoły w roku 2005.\n\n\n== Konwencja o prawach dziecka a stanowisko Polski ==\nPolska ratyfikowała Konwencję 7 czerwca 1991 r., jednak z pewnymi zastrzeżeniami oraz własną interpretacją niektórych przepisów. Zgodnie z pierwszym zastrzeżeniem, a wbrew tekstowi konwencji, dziecku adoptowanemu prawo do ustalania danych jego rodziców naturalnych miało nie przysługiwać. Drugie zastrzeżenie dotyczyło zapisu o wieku, w którym istnieje możliwość powołania do służby wojskowej lub podobnej i uczestnictwa w działaniach wojennych, a które będzie regulowane zgodnie z przepisami obowiązującymi w Polsce (ale nie niższym niż 15 lat). Oba te zastrzeżenia zostały przez Polskę wycofane z dniem 4 marca 2013 roku.\nPrócz powyższych, w następujących po tych zastrzeżeniach deklaracjach (będących w istocie interpretacjami) strona polska stwierdza, że prawo do swobody myśli, sumienia i wyznania oraz wyrażania własnych poglądów przez dziecko i występowania w sprawach dziecka dotyczących, w postępowaniu administracyjnym i sądowym jest obwarowane poszanowaniem władzy rodzicielskiej i musi być zgodne z polskimi zwyczajami i tradycjami dotyczącymi miejsca dziecka w rodzinie i poza rodziną. W drugiej deklaracji strona polska stwierdza, że poradnictwo dla rodziców oraz wychowanie w zakresie planowania rodziny powinno pozostawać w zgodzie z normami moralności.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nKonwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. z 1991 r. nr 120, poz. 526)\nJolanta Szymańczak: Uwagi o realizacji konwencji przez Rzeczpospolitą Polską – obszerny artykuł na temat historii ochrony praw dziecka, Konwencji oraz jej realizacji przez Polskę, umieszczony na stronach Sejmu. biurose.sejm.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-25)].\nKonwencja o prawach dziecka. mpips.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-17)].\nGeneza praw dziecka. unicef.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-08)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kształcenie\n\nKształcenie – całość doświadczeń składających się na proces zdobywania przez jednostkę umiejętności, wiedzy oraz rozumienia otaczającego ją świata. \nKształcenie obejmuje zarówno proces nauczania jak i uczenia się. Pojęcie kształcenie często utożsamia się z formalnym kształceniem w instytucjach systemu szkolnictwa. W szerszym rozumieniu, obejmuje ono także kształcenie nieformalne, mające źródło w codziennych doświadczeniach, rodzinnych, kontaktach z rówieśnikami i informacjami pochodzącymi z mass mediów. Podkreśla się także znaczenie szeroko rozumianego kształcenia ustawicznego (uczenia się przez całe życie).\nKształcenie jest przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin naukowych: przede wszystkim pedagogiki, psychologii i socjologii.\n\n\n== Zobacz też ==\ncele kształcenia\ndydaktyka\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTrudności z pojęciem kształcenie", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kształcenie na odległość\n\nKształcenie na odległość – kształcenie, w którym nauczający znajduje się w dystansie przestrzennym, a często też czasowym od kształcącego się. Proces nauczania jest pobudzany i kierowany przez nauczyciela w sposób pośredni i ciągły za pomocą różnych mediów pozwalających pokonać dystans. Kształcenie zdalne ma na celu przede wszystkim przełamanie barier edukacyjnych takich jak miejsce zamieszkania czy sztywne pory zajęć, jakie są wyznaczane przez uczelnie stacjonarne.\nMediami nauczania mogą być wszystkie środki pośredniczące w procesie komunikowania prezentujące treści nauczania. Media mogą być techniczne i nietechniczne, personalne i niepersonalne. Należą do nich drukowane materiały nauczania jak i media techniki elektronicznej, zarówno masowe i niemasowe. Wobec szerokiego znaczenia terminu „medium nauczania” może nie tylko chodzić o nośniki informacji, lecz także inne bodźce kształcenia się jak: zachęta, pobudzanie, ocenianie, kontrolowanie.\n\n\n== Role mediów elektronicznych ==\nRole pełnione przez elektroniczne środki masowego przekazu w procesie kształcenia na odległość:\n\nrola składnika środowiska oddziałującego wychowawczo – odbiorca często nie zdaje sobie sprawy z oddziaływania wychowawczego środków masowego przekazu,\nrola środka nauczania i pomocy w uczeniu się, stosowanej w procesie kształcenia się w szkołach i placówkach kulturalno-oświatowych, bądź w samokształceniu,\nrola odrębnej formy organizacyjnej kształcenia – niektórzy traktują tę rolę, jako metodę nauczania.\n\n\n== Zasady dydaktycne ==\nGłówne zasady dydaktyczne kształcenia zdalnego:\n\nzasada obiektywizacji nauczania – opracowane i utrwalone treści programowe, porady i wskazania odtwarza i przekazuje nieosobowe medium, przechowujące te treści. Powoduje to specyficzne odłączenie procesu nauczania od osoby nauczającej. Poza tym taki materiał nauczania jest dobrze zaplanowany pod względem metodycznym i merytorycznym, odznacza się większą przejrzystością i może być stale kontrolowany z punktu widzenia efektywności,\nzasada różnicowania mediów – nie każde medium nadaje się w jednakowy sposób do pełnienia określonej funkcji kształceniowej w danym procesie nauczania, należy więc dokonać wyboru odpowiedniego do danej sytuacji edukacyjnej środka przekazu.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPolska Wszechnica Informatyczna\nPolski Uniwersytet Wirtualny\nII Sympozjum Kształcenie na odległość - metody i narzędzia\nDobromir Dziewulak Kształcenie na odległość w wybranych państwach europejskich, \"Analizy BAS\" Nr 18/2012, Biuro Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kształcenie ustawiczne\n\nKształcenie ustawiczne (również edukacja permanentna) – proces stałego odnawiania, rozwijania i doskonalenia kwalifikacji ogólnych i zawodowych jednostki trwający przez całe jej życie.\nJest to dotycząca osób dorosłych część uczenia się przez całe życie (ang. lifelong learning) rozumianego jako całość aktywności poznawczych podejmowanych w trakcie życia z myślą o pogłębianiu wiedzy, umiejętności lub kwalifikacji (z przyczyn osobistych, społecznych lub zawodowych).\n\n\n== Definicja UNESCO ==\nWedług definicji UNESCO edukacja ustawiczna to kompleks procesów oświatowych, formalnych, nieformalnych i incydentalnych, które niezależnie od treści, poziomu i metod umożliwiają uzupełnianie wykształcenia w formach szkolnych i pozaszkolnych, dzięki czemu osoby dorosłe rozwijają swoje zdolności, wzbogacają wiedzę, udoskonalają kwalifikacje zawodowe lub zdobywają nowy zawód, zmieniają swoje postawy.\nObejmuje całokształt działalności oświatowej i wychowawczej wobec dorosłych. Edukacja ustawiczna to proces zmierzający do możliwie wszechstronnego rozwoju osobowości, kształtowania określonych uzdolnień, zainteresowań i ogólnej sprawności umysłowej. Jest charakterystycznym zjawiskiem współczesnej oświaty stymulującym zmianę kierunku myślenia o systemach oświatowych. Koncepcja edukacji ustawicznej, jako procesu dokonywania planowych zmian w całej osobowości człowieka, jest organicznym składnikiem całego systemu oświaty, który obok tradycyjnej „drabiny szkolnej” obejmuje instytucje realizujące różne formy upowszechniania i modernizacji wiedzy, podnoszenia kwalifikacji, doskonalenia profesjonalnego w dojrzałym życiu człowieka.\n\n\n== Zadania stawiane systemowi oświaty wynikające z przyjęcia koncepcji edukacji ustawicznej ==\ndoskonalenie kwalifikacji człowieka w toku jego życia\nprzygotowywanie młodej generacji do edukacji ustawicznej\nzwiększenie roli wychowania pozaszkolnego poprzez poszerzenie oddziaływania wychowawczego instytucji społecznych, kulturalnych, politycznych, gospodarczych,\ndoskonalenie struktury planowania oświatowego i sieci oświatowej\n\n\n== Formy kształcenia ustawicznego ==\nKształcenie może odbywać się poprzez uczestnictwo w:\n\nzajęciach w centrach kształcenia ustawicznego, uniwersytetach trzeciego wieku itp.\nszkoleniach, kursach zawodowych lub hobbystycznych\nstudiach podyplomowych\nwyjazdach studyjnych, konferencjach, seminariach\na także poprzez:\n\noglądanie lub słuchanie audycji edukacyjnych\nczytanie czasopism edukacyjnych\nnaukę za pomocą Internetu (na odległość).\nKształcenie ustawiczne może być sprawą indywidualnej jednostki (podnoszącej swoje kwalifikacje z własnej inicjatywy i na własny koszt), bądź też może być projektowane, organizowane i finansowane przez pracodawcę. W takim przypadku kształcenie ustawiczne pracowników jest elementem uczenia się organizacji.\n\n\n== Rozwój kształcenia ustawicznego ==\nRozwój kształcenia ustawicznego w Europie jest jednym z celów Europejskiego Funduszu Społecznego. Dzięki funduszom strukturalnym realizowane są liczne projekty adresowane do:\n\nosób, które znajdują się w zbyt trudnej sytuacji, by samodzielnie finansować swoje kształcenie;\nprzedsiębiorstw, które potrafią udowodnić, że doskonalenie ich własnych kadr przyniesie korzyści krajowej gospodarce;\ninstytucji, które rozwijają ofertę kształcenia ustawicznego i promują w społeczeństwie postawę człowieka uczącego się przez całe życie.\nW świecie akademickim za rozwijanie oferty kształcenia ustawicznego odpowiadają specjalnie wydzielone jednostki uczelni, na przykład lifelong learning centers, university extensions (Stany Zjednoczone), departments for continuing education (Europa). W Polsce rolę taką pełni, między innymi, Wszechnica Uniwersytetu Jagiellońskiego i Centrum Rozwoju Edukacji Niestacjonarnej SGH. Ciekawą formą edukacji są uniwersytety trzeciego wieku skupiające osoby starsze i organizujące im zajęcia w grupach tematycznych. Podobną rolę pełniły kiedyś uniwersytety ludowe, służąc edukacji społecznej szerokich rzesz.\n\n\n== Role zawodowe ==\nZgodnie z definicją kształcenia ustawicznego Wszechnicy Uniwersytetu Jagiellońskiego na rynku usług kształcenia ustawicznego można wyodrębnić następujące role zawodowe:\n\ntrener\ncoach\nasesor kompetencji\nkonsultant\nmenedżer projektów szkoleniowych\nprojektant procesów rozwojowych\nmentor kształcenia ustawicznego.\n\n\n== Trzy wymiary edukacji ustawicznej według Roberta J. Kidda ==\nKształcenie w pionie – obejmuje wszystkie kolejne szczeble szkolne od przedszkola przez szkołę do studiów wyższych i podyplomowych; zasady drożności i dostępności gwarantują realizację tego wymiaru, zapewnianego młodzieży i dorosłym niezależnie od wieku, zawodu miejsca zamieszkania lub innych czynników tradycyjnie utrudniających edukację.\nKształcenie w poziomie – ma zapewnić poznawanie różnych dziedzin życia, nauki i kultury niezależnie od studiów pionowych; likwidacja sztucznych barier między różnymi dziedzinami życia i kultury umożliwia pełną realizację tego wymiaru poprzez własną aktywność człowieka i dzięki działalności pozaszkolnych instytucji oświatowych.\nKształcenie w głąb ściśle związane z jakością edukacji i wyraża się w bogatej motywacji kształcenia, w umiejętnościach samokształceniowych, zainteresowaniach i zamiłowaniach intelektualnych, w stylu życia zgodnym z ideą ustawicznego kształcenia i kulturalnym wykorzystaniem czasu wolnego.\nKoncepcja R. J. Kidda wzbogaca rozumienie edukacji ustawicznej dzięki akcentowaniu jakości działań oświatowych i wskazaniu bogatych potrzeb oraz możliwości oświaty pozaszkolnej i oświaty dorosłych.\nMa ona szczególną wartość dla dydaktyki dorosłych, ponieważ wyraźnie łączy trzy różne formy aktywności edukacyjnej: kształcenie szkolne, oświatę pozaszkolną i samokształcenie. Ukazuje potrzebę łącznego realizowania aktywności edukacyjnej w trzech wymiarach kształcenia: w pionie, w poziomie i w głąb, co oznacza edukację programową w szkole i uczelni wyższej wspieraną aktywnością samokształceniową i udziałem w formach pozaszkolnej oświaty dorosłych. Dydaktyka dla tych trzech możliwości powinna przedstawić propozycję możliwie skutecznego i nowoczesnego kształcenia.\n\n\n== Zobacz też ==\nedukacja dorosłych\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJ. Wołczyk (red.), Kształcenie dorosłych, a potrzeby gospodarki i kultury. Instytut Wydawniczy CRZZ, Warszawa 1979.\nJ. Półturzycki, Dydaktyka dorosłych. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1991.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kumon\n\nKumon – sieć centrów edukacyjnych oraz metoda nauczania, której twórcą jest Toru Kumon. \nMetoda nauczania Kumon, wywodząca się z Japonii, stanowi systematyczny program edukacyjny, który skupia się na rozwijaniu umiejętności matematycznych i językowych uczniów poprzez regularne wykonywanie zadań w formie kart pracy. Opracowana w latach 50. XX wieku, technika ta kładzie nacisk na samodzielną pracę i systematyczne powtarzanie zadań, dążąc do wewnętrznego zrozumienia materiału przez ucznia. Głównym celem metody jest rozwijanie nie tylko umiejętności w danej dziedzinie, ale także kształtowanie samodyscypliny, wytrwałości i pewności siebie u uczniów. W Polsce w centrach Kumon prowadzone są zajęcia z matematyki i angielskiego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona internetowa grupy.\nKumon w Polsce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Literatura parenetyczna\n\nLiteratura parenetyczna (pareneza – pouczenie) – utwory piśmiennicze kształtujące i propagujące wzory postępowania związane z odgrywaniem określonych ról społecznych. Jedną z cech parenetyki jest właściwy jej normatywizm, który wyłonił określone wzory osobowe i sformułował modele idealnych postaci o ścisłym usytuowaniu społecznym, konkretne zaś zalecenia właściwego postępowania zawierały jednocześnie i utrwalały swoistą hierarchię wartości przypisywanych prezentowanym postaciom. Motywy te przewijają się stale w literaturze XVI i XVII wieku, ulegając jedynie nieznacznym modyfikacjom.\nW związku z tym, że taka postawa parenetyczna występowała niezwykle często i w różnych formach w piśmiennictwie tamtego czasu, wyodrębnienie tzw. literatury parenetycznej jest zabiegiem arbitralnym historyków literatury.\n\n\n== Literatura parenetyczna w Europie ==\nLiteratura parenetyczna swoimi korzeniami sięga starożytnej Grecji – Platon w swoich dialogach (np. w Państwie) oraz Arystoteles w traktatach sformułowali uniwersalne kanony ogólnego ideału człowieka. Według Platona cechy, które składały się na wzór jednostki ludzkiej, to religijność oraz męstwo, umiarkowanie i sprawiedliwość. Cnoty te można zdobyć poprzez właściwe wychowanie duchowe i cielesne. Natomiast Arystoteles dokonał podziału na problematykę moralną i religijną, a pojęcie cnoty utożsamił z cnotą obywatelską. Na gruncie powstałej później pedagogiki uformowały się konkretne wzory osobowe, propagowane następnie w literaturze. Izokrates stworzył pierwsze zwierciadła, prezentujące wzory księcia i króla, zalecając, aby kładziono nacisk na konieczność wychowawczego oddziaływania na jednostkę w dzieciństwie i wczesnej młodości. Zasada ta zainspirowała później Plutarcha z Cheronei do napisania niewielkiego, ale bardzo znaczącego traktatu O wychowaniu dzieci. Tekst ten stał się później (w postaci nieco zmodyfikowanej, opatrywanej przeróżnymi tytułami) swego rodzaju kanonem pedagogiki.\nTeksty Isokratesa i Plutarcha dały początek dwóm typom przekazu parenetycznego. Pierwszy z nich to literacka konstrukcja \"wzoru\" – wizerunku idealnego nosiciela jakiejś roli, realizowana w rozmaitych gatunkach literackich, np. w bajce, paraboli, egzemplum, biografii, romansie lub noweli. Natomiast drugi typ to wypowiedź perswazyjna, systematyzująca i zalecająca konkretne cechy oraz wskazująca sposoby ich wypracowania, realizowana w gatunkach ściśle parenetycznych, takich jak traktat i zwierciadło.\nOba nurty parenezy zapoczątkowane w starożytnej Grecji rozwijały się równolegle w kolejnych okresach historycznoliterackich.\nW literaturze starożytnego Rzymu rozwijano literaturę parenetyczną w wymienionych gatunkach, popularne były liczne wizerunki idealnego mówcy (Kwintylian Institutio oratoria). Propagowano zwłaszcza ideał vir bonus, który łączono z cechami dobrego gospodarza-rolnika.\nChrześcijaństwo, czerpiąc z tradycji Grecji i Rzymu, wysunęło jednocześnie nowe wartości moralne i nieznane dotychczas wzorce osobowe. W Bizancjum powstają niezliczone \"upomnienia dla panujących\" i \"o obowiązkach króla\"; tam też powstaje ważne dla całej późniejszej literatury parenetycznej dzieło pt. Pszczoła. Rozwija się nieznany wcześniej gatunek, jakim jest kazanie. Podobnie jak w Bizancjum, tak i w średniowieczu koncentrowano się głównie na wychowaniu panującego króla lub księcia. Najważniejszymi dziełami tamtego okresu są:\n\nTractatus de eruditione filiorum regalium Wincentego z Beauvais (dzieło uchodzące w średniowieczu za podręcznik pedagogiki),\nDe eruditione principum św. Tomasza z Akwinu,\nDe regimino principum Egidiusa z Kolumny.\nW okresie renesansu nastąpił powrót do podstawowych nurtów literatury parenetycznej starożytności, a jednocześnie – rozwój idei humanistycznych. Treści parenetyczne dochodziły do głosu w bujnie rozwijających się gatunkach narracyjnych, takich jak romans (prozą i wierszem), biografia i autobiografia. Miejscem wykładu nowych idei pedagogicznych były traktaty oraz niezwykle popularne zwierciadła.\n\n\n== Staropolska literatura parenetyczna ==\nW okresie średniowiecza w Polsce do głównych przekazów parenetycznych należały wszelkie biografie, także te wkomponowane w kronikę (wzór króla-rycerza) bądź utwór hagiograficzny (wzór świętego). Konstrukcje typu parenetycznego pojawiały się również w kaznodziejstwie oraz w wierszowanych legendach, takich jak Legenda o świętym Aleksym.\nW renesansie zapotrzebowanie na parenetykę typu traktatowego zaspokajano przede wszystkim autorami starożytnymi, oprócz Arystotelesa, Platona i Plutarcha znane były również dzieła Izokratesa, a z pisarzy starożytnego Rzymu wielkim uznaniem cieszył się Kwintylian. Źródłem kultury pedagogicznej byli pisarze humanistyczni zachodniej Europy. W 1 poł. XVI w. dystrybuowano teksty Krzysztofa Hegendorfina, L. Coxe'a (autora łacińskiej mowy o publicznym wychowywaniu i nauczaniu języków klasycznych) oraz wydaną w 1546 r. Ekonomię nieznanego autorstwa. W 2 poł. XVI w. zaczynają ukazywać się teksty polskich autorów – np. Marcina Kwiatkowskiego Książeczki rozkoszne a wielmi użyteczne [...] o wychowaniu i rozmaitych wyzwolonych naukach ćwiczenia dziatek (1564). Natomiast największą popularnością cieszyły się pisma Erazma z Rotterdamu.\nW czasach baroku nastąpiło przewartościowanie ideału człowieka – wyłoniono nową hierarchię cnót, która ukształtowała odmienne wzory osobowe. Instytucją formułującą i propagującą nowe ideały był Kościół katolicki, który reaktywował takie gatunki średniowieczne jak hagiografia czy kaznodziejstwo. W propagowaniu nowych wzorów osobowych znaczącą rolę odegrał zakon jezuitów. Dużą rolę odgrywała też pareneza polityczna, znajdująca wyraz zarówno w zwierciadłach, jak i w traktatach.\nKontynuowano wprawdzie gatunki literackie, jakie służy parenezie od wielu wieków, stosowano jednak także nowe sposoby perswazji – najbardziej charakterystyczne było działanie poprzez zadziwianie i zaskakiwanie czytelnika niezwykłymi sposobami prezentacji postaci bohatera wątku fabularnego. Popularnym motywem było pokazywanie życia jako walki dobra ze złem, wewnętrznego rozdarcia i oscylowania między grzechem a cnotą, przy czym – jak nietrudno się domyślić – zmaganie takie doprowadzało do zwycięstwa dobra, a w dalszej perspektywie – do świętości bohatera.\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik literatury staropolskiej. Teresa Michałowska (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2002. ISBN 83-04-04621-0. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Zobacz też ==\n\nPareneza\nBiografia\nHagiografia\nZwierciadło", "source": "wikipedia"}
{"text": "Łejery\n\nŁejery – teatr szkolny, założony w 1975 roku przez Jerzego Hamerskiego w Poznaniu jako „dziecięcy teatr gromadny”.\nW 1986 roku współpracę z zespołem podjęła Elżbieta Drygas, na stałe związując swe losy z Łejerami, od tego czasu stanowi jego drugi filar artystyczno-wychowawczy. W 1990 roku po opracowaniu programu, powstała szkoła podstawowa o tej samej nazwie, założona przez twórców teatru łejerskiego, przy dużym udziale rodziców dzieci należących do Łejerów. Przez teatr i szkołę przeszła ogromna rzesza dzieci i młodzieży, uczonych przez zabawę w sztukę wrażliwości i refleksji, rozwijających własne artystyczne zainteresowania. Wielu z nich kontynuowało i rozwijało umiejętności w dziedzinie sztuki w życiu dorosłym.\n\n\n== Historia powstania ==\nTeatr Szkolny „Łejery” powstał w 1975 roku jako Harcerska Drużyna Artystyczna, zamieniając się potem w dziecięce i młodzieżowe grupy teatralne, by wreszcie w 1990 roku przekształcić się w Szkołę Podstawową „Łejery” o profilu teatralnym. Celem szkoły nie jest jednak przygotowanie aktorów z wykształceniem podstawowym, lecz wykorzystanie teatru i wychowania przez sztukę do wspomagania wszechstronnego rozwoju dzieci (zarówno w zakresie rozwoju talentów artystycznych jak i pomagania wychowankom w rozwiązywaniu trudności w kontaktach ze sobą i innymi).\nŁejery wywodzą swoją nazwę z poznańskiej gwary – „łe jery!” to zawołanie w stylu: o rety!, o jejku! olaboga!.\nOd początku swego istnienia po dzień dzisiejszy Łejery promują niekonwencjonalne myślenie, optymistyczny styl życia w gromadzie i rodzinność, wciągając do działań wychowawczych i artystycznych całe rodziny.\n\n\n== Dorobek artystyczny ==\nTeatr Łejery ma na swoim koncie dziesiątki spektakli teatralnych, z których takie jak np.: Romeo i żulia, Opera o Kolumbie, Kolędy domowe czy Lokomotywa były realizowane wielokrotnie przez różne pokolenia łejerskie. Przedstawienia zdobywały liczne nagrody na przeglądach i festiwalach teatralnych, w tym dwie Złote Jodły na Harcerskich Festiwalach w Kielcach i dwukrotnie Złote Maski na Ogólnopolskim Forum Teatrów Szkolnych w Poznaniu. Liczne są również realizacje telewizyjne Łejerów: spektakle teatralne, teledyski i programy edukacyjne. Wiele z nich, jak np. cykle: „Wyłącz telewizor” czy „Śpiewanki rodzinne”, prócz wartości artystycznych niosą przesłania wychowawcze.\nW większości spektakle Łejerów są radosne, pełne optymizmu. Nie uciekają jednak Łejery także od trudnych i bolesnych tematów, jak łamanie praw dziecka i przemoc w rodzinie. Przykładami spektakli, które mówią o tych problemach są: Dzieci też mają głos, Masz prawo do swych praw a także liczne teledyski, w tym nominowany do nagrody EMMY teledysk Jak to jest.\nPrzygotowując dzieci do uczestnictwa w świecie kultury, szczególnie bliski kontakt nawiązywały Łejery z Centrum Sztuki Dziecka i Teatrem Animacji w Poznaniu. W 2007 roku Łejery razem z Wandą Chotomską obchodziły Wandalia, czyli 30. rocznicę współpracy artystycznej.\n\n\n== Osoby związane z Łejerami ==\nWanda Chotomska – poetka, autorka wielu łejerskich piosenek\nWitold Dębicki – aktor, współtwórca wielu łejerskich projektów\nPiotr Gąsowski – aktor, wychowanek Łejerów\nMariusz Matuszewski – kompozytor, aranżer łejerskich piosenek\nEmilia Waśniowska – poetka, autorka łejerskich piosenek, patronka łejerskiej szkoły\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona autorska Jerzego Hamerskiego i Elżbiety Drygas. lejery.art.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-15)].\nStrona szkoły Łejery. szkola.lejery.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-03)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Makrokierunek\n\nMakrokierunek – kierunek studiów na uczelniach wyższych, którego program łączy dwie lub więcej tradycyjnych dyscyplin naukowych lub technicznych, lub który kształci na pierwszych dwóch latach w dziedzinie nauk, będących wspólną bazą kilkunastu specjalności, a następnie daje możliwość wyboru jednej z nich jako ostatecznego kierunku dyplomowania.\nCelem tworzenia makrokierunków jest kształcenie specjalistów posiadających wiedzę interdyscyplinarną, a z drugiej strony umożliwienie wyboru bardziej precyzyjnej specjalizacji po wstępnym zapoznaniu się wieloma dyscyplinami nauki i techniki.\n\n\n== Makrokierunki w Polsce ==\nTypowe przykłady makrokierunków to np: \"Elektronika, Informatyka i Telekomunikacja\" (obejmujące Informatykę, Automatykę, Robotykę, Elektronikę i Telekomunikację), które możne studiować na Wydziale Elektroniki i Technik Informacyjnych Politechniki Warszawskiej, czy \"Makrokierunek Humanistyczy\" (obejmujący: historię, etnologię, archeologię, filozofię, polonistykę i inne filologie, kulturoznawstwo, pedagogikę, psychologię, studia międzykulturowe), który być może będzie można studiować od 2007 r, na Uniwersytecie Warszawskim. Na Politechnice Śląskiej w Gliwicach dostępny jest Makrokierunek prowadzony w języku angielskim, a w Katowicach makrokierunek \"Informatyka przemysłowa\". Na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu prowadzony jest makrokierunek \"Informatyka i Agroinżynieria\" oraz \"Ekoenergetyka\", a także najnowszy makrokierunek powstały na Uniwersytecie Warmińsko Mazurskim w Olsztynie – \"Gastronomia-Sztuka kulinarna\". Nowym makrokierunkiem prowadzonym przez Uniwersytet Warszawski jest Samorząd terytorialny i polityka regionalna obejmujący administrację, politologię i prawo.\nZgodnie z zaleceniami Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego:\n\nUczelnia lub kilka uczelni mogą utworzyć makrokierunek co najmniej z dwóch kierunków studiów, z których jeden wybiera student jako kierunek podstawowy. Program nauczania na makrokierunku musi zawierać wszystkie przedmioty kształcenia ogólnego oraz co najmniej 70% przedmiotów podstawowych i kierunkowych określonych w standardach kształcenia podstawowego kierunku studiów w wymiarze nie mniejszym, niż ustalony w tych standardach. Na pierwszym poziomie kształcenia makrokierunek mogą utworzyć jednostki posiadające prawo do nadawania tytułu magistra na wszystkich kierunkach wchodzących w skład makrokierunku. Makrokierunek na drugim poziomie kształcenia mogą utworzyć jednostki posiadające prawo do nadawania tytułu magistra na kierunkach współtworzących makrokierunek oraz prawo do doktoryzowania na jednym z nich.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Manipulacja pedagogiczna\n\nManipulacja pedagogiczna – zestaw specjalnych metod i technik oddziaływania pedagoga na wychowanków, w celu poddania ich szczególnej kontroli i wpływowi, a w efekcie ich uprzedmiotowieniu, w warunkach którego skrycie realizowane są cele pedagogiczne.\nManipulacja tego typu jest charakterystyczna dla wychowania autorytarnego, manifestuje się ona poprzez ubezwłasnowolnienie podopiecznych, którzy odnoszą wrażenia, że ich działania podejmowane są z własnej, nieprzymuszonej woli, spontanicznie, a nawet z własnej inicjatywy. Pedagog wykorzystuje tutaj oprócz swojej wiedzy o regulacji zachowań ludzkich, także swoją pozycję autorytetu, w ten sposób używając fizycznej, psychicznej, społecznej i prawnej bezbronności wychowanków. W takich warunkach realizowane mogą być cele korzystne dla jakiejś ideologii, władzy, społeczeństwa lub jednostki.\nW związku z liczbą uczestników można wyróżnić manipulację indywidualną, grupową lub zbiorową, a w związku ze sposobem jej inicjacji – manipulację spontaniczną lub zamierzoną.\n\n\n== Metody i skutki ich stosowania ==\nW procesie manipulacji pedagogicznej wykorzystywane są różne metody, takie jak ograniczenie swobodnego myślenia, nieustanne zmiany reguł postępowania wraz z ich uzasadnieniem, wykorzystywanie pochlebstw, utrudnianie dostępu lub celowe skrywanie przed wychowankiem faktów i informacji a dodatkowo celowe ich preparowanie w tendencyjny sposób, sentymentalizację dostępnych treści, stwarzanie nadmiaru lub deficytu dóbr, wzbudzanie antagonistycznej rywalizacji, stwarzanie pozorności w wyborze, deformowanie treści komunikatów, odwoływanie się do presji grupy w łamaniu czyjejś woli, szersze angażowanie autorytetów, wywoływanie poczucia winy. Efektem tego typu działań jest zwykle pełen konformizm, zanik samodzielności w myśleniu i wrażliwości moralnej, usprawiedliwienie braku odpowiedzialności za własne zachowanie, podejmowanie pozornych działań. Często efektem są też różnego rodzaju reakcje obronne jak bunt, opór i agresja, zwykle w przypadkach rozpoznania skrywanych intencji manipulatora.\n\n\n== Zobacz też ==\nczarna pedagogika\n\n\n== Bibliografia ==\nM. Dudzikowa: Wychowanie przez aktywne uczestnictwo. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1987. ISBN 83-02-02846-0. Brak numerów stron w książce\nS. Forward: Toksyczni rodzice. Warszawa: Jacek Santorski & Co, 1992. ISBN 83-85386-17-3. Brak numerów stron w książce\nA. Grzywa: Manipulacja. Mechanizmy psychologiczne. Kraśnik: Mad Graf, 1997. ISBN 83-908786-0-7. Brak numerów stron w książce\nH. Świda-Ziemba: Człowiek wewnętrznie zniewolony. Warszawa: Uniwersytet Warszawski, 1997. ISBN 83-902279-5-9. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metakomunikat\n\nMetakomunikat – zakamuflowana informacja przekazana razem z komunikatem werbalnym na poziomie uczuć i nastroju mówiącego. \nMetakomunikat można przekazać  poprzez zaakcentowanie jakiegoś słowa, rytm lub wysokość głosu a także poprzez modyfikatory werbalne (wyrazy modalne) takie jak: tylko, jedynie, znów, teraz, ciągle, zawsze itp. Zazwyczaj jednak modulacja głosu i modyfikator werbalny występują razem tworząc komunikat, który choć nie wypowiedziany werbalnie jest zrozumiały na poziomie uczuć często z pominięciem świadomości. Metakomunikat pojawia się wtedy, gdy człowiek boi się przekazać wprost jakiejś informacji drugiej osobie. Za metakomunikatem ukrywa się co tak naprawdę myśli się o wydarzeniach czy innych ludziach. Ludzie szyfrują uczucia negatywne (agresję, irytację, dezaprobatę, ironię, niechęć itp.) i takie, z którymi nie chcą się zdradzić.   \n\n\n== Przykład ==\n\"To tylko gra\". - Poprzez użycie wyrazu modalnego tylko i odpowiedniej modulacji głosu przekazuje się drugiej osobie tak  naprawdę informacje, aby nie przejmowała się tak bardzo grą i nie brała jej zbyt poważnie, jak to teraz robi.\n\"Nie, dziękuję\" - ta zwykła fraza może nieść ze sobą bardzo różne komunikaty w zależności od rytmu, intonacji i akcentów, które się postawi. Może wyrażać grzeczną odmowę, ale jeśli zaakcentuje się ostro te dwa słowa komunikat może znaczyć wówczas: \"Nie chcę nic od Ciebie. Zostaw mnie w spokoju\".\n\n\n== Jak radzić sobie z negatywnymi metakomunikatami? ==\nKrok pierwszy: Uchwyć metakomunikat. \nAby móc obronić się przed metakomunikatem, najpierw trzeba go zauważyć. Pomagają nam w tym nasze uczucia. Jeśli w rozmowie z kimś nagle nie wiedząc skąd, czujemy się nieswojo lub zaatakowani, choć ze słów osoby z nami rozmawiającej to nie wynika, to warto przeanalizować w myślach wypowiedź naszego rozmówcy (intonacja głosu, akcenty, tempo, modyfikatory werbalne) i sprawdzić czy nie zawiera w sobie metakomunikatu.\nKrok drugi: Rozszyfruj metakomunikat. \nKiedy już się odkryje, w czyjejś wypowiedzi ukrytą informację, sprawdź czy twoje domysły są prawdą. Zapytaj swego rozmówcy czy te uczucia, które rozszyfrowałeś z metakomunikatu faktycznie mu towarzyszą. Ten krok jest niezbędny. Łatwo bowiem można się pomylić, źle odczytać czyjąś intencje i jeśli nie zweryfikujesz swoich domysłów, pozostaniesz ze swoją interpretacją i nigdy nie dowiesz się tego, co tak naprawdę ta osoba myśli czy czuje. Ujawnienie zakamuflowanych komunikatów zwiększa prawdopodobieństwo, że następnym razem komunikacja będzie bardziej otwarta i bezpośrednia.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMcKay M., Davis M., Fanning P, Sztuka skutecznego porozumiewania się, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2007", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metoda Montessori\n\nMetoda Montessori – system dydaktyczny dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, który został stworzony przez włoską lekarkę Marię Montessori i który pomaga we wszechstronnym rozwoju dziecka. Duży nacisk w tej metodzie edukacyjnej postawiony jest na środowisko (które także obejmuje materiały wspomagające proces uczenia) oraz nauczycieli tworzących to środowisko.\n\n\n== Całościowe podejście do dziecka ==\n\nGłównym celem programu Montessori jest pomoc dziecku w osiągnięciu przez nie pełnego potencjału we wszystkich sferach życia. Zajęcia sprzyjają rozwijaniu zdolności społecznych, emocjonalnemu wzrastaniu oraz podnoszeniu koordynacji fizycznej, jak również poznawczemu przygotowaniu do przyszłego intelektualnego wysiłku akademickiego. Pod kierownictwem specjalnie przygotowanego nauczyciela całościowy program nauczania pozwala dziecku doświadczyć radości uczenia się, czerpać przyjemność z procesu nabywania wiedzy i zapewnia rozwój poczucia jego własnej wartości. Dostarcza doświadczeń, z których dzieci tworzą swą wiedzę.\n\n\n== Przygotowane środowisko ==\nAby doszło do samouczenia się, całe środowisko edukacyjne – klasa, materiały edukacyjne oraz atmosfera – muszą wspierać dziecko. Nauczyciel dostarcza niezbędnych zasobów, w tym wszelkich możliwości, aby dzieci funkcjonowały w bezpiecznym i pozytywnym środowisku. Nauczyciel razem z dzieckiem tworzą relację opartą na zaufaniu i szacunku, co daje wzrost pewności siebie u ucznia i gotowość do spróbowania nowych rzeczy. Charakterystyczne dla trybu edukacji są np. tzw. ścieżki tematyczne (Kosmos, Historia...); prezentacje trymestralne przygotowywane samodzielnie przez dzieci w grupach na tematy wybrane przez dzieci; brak prac domowych (zamiast tego praca własna w szkole z nauczycielem gotowym pomóc, jeśli dziecko zgłosi taką potrzebę); częste spotkania nastawione na usamodzielnianie dzieci (np. wspólnie szykowane śniadania, opieka nad klasowym zwierzątkiem itp.); brak dzwonków między lekcjami; międzygrupowe zajęcia dla uczniów w różnym wieku.\n\n\n== Wychowanie kosmiczne ==\nTzw. edukacja kosmiczna w pedagogice Montessori ma (za pomocą materiałów i zajęć) umożliwić dzieciom:\n\nrozwijanie i poszerzanie swoich zainteresowań otaczającym światem;\nwzbogacanie wiedzy i pogłębianie zrozumienia zjawisk i procesów zachodzących w przyrodzie i w życiu społecznym;\nzapoznanie się z dokonaniami i osiągnięciami ludzkości w dziedzinie cywilizacji i kultury;\npoznawanie wzajemnych związków i zależności między różnymi elementami otoczenia;\nuczenie się oceniania i wartościowania własnych i cudzych działań oraz zjawisk zachodzących w przyrodzie i społeczeństwie;\nkształtowanie określonych postaw wobec wszystkiego, co dzieci otacza, o czym się dowiadują i z czym się stykają;\nrozwijanie poczucia odpowiedzialności za środowisko, w którym dzieci żyją, oraz gotowość i umiejętność włączania się w kształtowanie otaczającej rzeczywistości poprzez własne działanie.\n\n\n== Materiały edukacyjne Montessori ==\nPrzeprowadzone przez dr Montessori obserwacje rodzajów przedmiotów, które sprawiają dzieciom przyjemność i do których wielokrotnie wracają, doprowadziły do zaprojektowania wielu sekwencyjnych pomocy edukacyjnych, pobudzających różne zmysły i pozwalających na dokonanie autokorekty. Są to m.in.: koraliki i wrzeciona do nauki algebry, walce i patyki do nauki geometrii, globusy, foremki i mapy-puzzle do nauki geografii, karty i ruchomy alfabet do nauki języków i inne.\n\n\tPomoce edukacyjne w metodzie Montessori\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Nauczyciel ==\nNauczyciel według metody Montessori funkcjonuje jako kreator środowiska, osoba od zasobów, przykład do naśladowania, osoba demonstrująca, prowadząca zapiski i szczegółowo obserwująca zachowanie i rozwój każdego dziecka. Nauczyciel umożliwia uczenie się. Każdy nauczyciel Montessori posiada wyższe wykształcenie pedagogiczne, kursy pedagogiki Montessori oraz rok praktyki studenckiej pod nadzorem – nakierowane na grupę wiekową, z którą nauczyciel będzie pracował.\n\n\n== Zobacz też ==\npedagogika waldorfska\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAnna Łukaniuk-Quintanilla: Szkoła Marii Montessori - historia i współczesność. Oficyna Wydawnicza ESPERO, 1998.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPolskie Stowarzyszenie Montessori\nMiędzynarodowy Instytut Montessori\nAssociation Montessori Internationale (AMI)\nInternational Montessori Index\nWychowani według metody Montessori\nBibliografia Montessori online", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metodologia badań pedagogicznych\n\nMetodologia badań pedagogicznych – nauka o metodach naukowych i działalności naukowej w pedagogice obejmująca sposoby przygotowania i prowadzenia badań naukowych na gruncie pedagogiki, opracowania ich wyników, budowy systemów naukowych oraz utrwalenie w mowie i w piśmie osiągnięć pedagogiki naukowej.\nMetodologię badań określamy jako naukę o zasadach i sposobach postępowania badawczego zalecanych i stosowanych w pedagogice. Metodologia uprawiana jest w sposób opisowo – normatywny, pozwalający na prezentowanie zarówno stosowanych, jak i postulowanych reguł postępowania badawczego. Przedstawia się w niej konkretne badania i zarazem postuluje się bardziej efektywne ich zastosowanie w naukach pedagogicznych.\nZe względu na zakres stosowania wyróżnia się:\n\nmetodologię ogólną, która zajmuje się ogólnymi problemami metod i systemów naukowych\nmetodologię szczegółową badającą metody i systemy wybranych nauk np.: pedagogicznych\nPostęp pedagogiki, w sensie zdobywania nowej wiedzy o wychowaniu, zależny jest od odpowiednich badań pedagogicznych z zastosowaniem właściwych metod. Wybór metody jest uzależniony od specyfiki badanego obiektu (np. liczby badanych osób) i sytuacji (gdzie, w jakich warunkach przeprowadzane jest badanie). Wybór ten jest nadrzędny wobec wyboru techniki i narzędzi. Prawidłowe przygotowanie do badań powinno obejmować wybór metody, techniki i narzędzi – według podanej kolejności. Żadna z metod nie występuje w stanie czystym. Wielowymiarowość i złożoność rzeczywistości wychowawczej nie pozwala zamknąć jej w ramach jednej metody, dlatego zwykle sięga się do kilku różnych metod jednocześnie.\n\n\n== Metody badań pedagogicznych ==\nW pedagogice, metody badawcze dzielimy na ilościowe i jakościowe. Badacz korzystający z metod ilościowych zakłada istnienie obiektywnej rzeczywistości i możliwości poznania jej. Ograniczeniem jest tutaj niemożność zbadania obiektów, które nie poddają się takiemu precyzyjnemu pomiarowi. Natomiast metody jakościowe posługują się narzędziami elastycznymi, które można dostosować do nowych warunków, nieprzewidzianych przed rozpoczęciem badania. Charakterystyczna dla tych metod jest bezzałożeniowość (brak hipotez, które następnie podlegałyby weryfikacji) i możliwość sięgnięcia do głębszego kontekstu – zbadania także tego, czego nie da się obiektywnie zmierzyć.\nmetody ilościowe: \n\n eksperyment pedagogiczny\n monografia pedagogiczna\n metoda indywidualnych przypadków\n metoda sondażu diagnostycznego\nmetody jakościowe:\n\nwywiad pogłębiony\n metoda biograficzna\njakościowa analiza tekstu\n obserwacja\nMetoda badań pedagogicznych to zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących całość postępowania badacza, zmierzających do rozwiązania problemu naukowego. Jest to określony powtarzalny sposób rozwiązania problemu z zastosowaniem odpowiedniej techniki badawczej, przy pomocy właściwych dla tej techniki narzędzi.\n\n\n== Techniki badań pedagogicznych ==\nTechnika badań to czynności praktyczne, regulowane wypracowanymi drogą doświadczenia dyrektywami pozwalającymi na otrzymanie optymalnie sprawdzalnych informacji.\nrodzaje technik badań pedagogicznych:\n\nobserwacja\nwywiad\nankieta\nbadanie dokumentów\nanaliza treści\ntechniki projekcyjne\n\n\n== Narzędzia badawcze ==\nNarzędziem badawczym nazywamy każdy przedmiot służący do realizacji wybranej techniki badań. Takim przedmiotem może być kwestionariusz, dyktafon, a nawet długopis czy ołówek.\nGłówne narzędzia badawcze to:\n\n kwestionariusz wywiadu\n kwestionariusz ankiety\n narzędzia socjometrii\nnarzędzia obserwacji\n skale\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBrzeziński J., Badania eksperymentalne w psychologii i pedagogice, Wydawnictwo Scholar 2008; ISBN 978-83-7383-296-1\nBrzeziński J., Metodologia badań psychologicznych, Warszawa, PWN 2007\nFerguson G.A., Takane Y., Analiza statystyczna w psychologii i pedagogice, Warszawa, PWN 2003\nŁobocki M., Metody i techniki badań pedagogicznych, Kraków, Impuls 2006\nŁobocki M., Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, Kraków 2006\nNowak S., Metodologia badań społecznych, Warszawa, PWN 2007\nPalka S., Metodologia. Badania. Praktyka pedagogiczna, Gdańsk 2006\nPilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych, Warszawa 2001\nSztumski J., Wstęp do metod i technik badań społecznych, Katowice, „Śląsk” 2005", "source": "wikipedia"}
{"text": "Monografia pedagogiczna\n\nMonografia pedagogiczna to metoda badań polegająca na badaniu terenowym i analizie wzajemnych powiązań elementów rzeczywistości w kontekście wychowania. Rezultatem jest autorski i syntetyczny opis złożoności, który może być użyteczny dla dalszych badań lub działań naprawczych.\n\n\n== Charakterystyka ==\nMetoda monografii pedagogicznej uwzględnia zmienność zjawisk w czasie (podejście diachroniczne) i ich rolę dla całości systemu społecznego. Tym różni się od studium przypadku, gdzie dominuje podejście synchroniczne, czyli stan zjawiska w badanym momencie. W porównaniu z badaniami etnograficznymi monografia pedagogiczna stwarza możliwość selektywnego doboru historycznych wydarzeń, dzięki którym można rozpoznać korzenie ładu i ustalić, dlaczego dane reguły społeczne przyjęły się na danym terytorium, podczas gdy inne rozwiązania zostały odrzucone. \n\n\n== Ograniczenia ==\nBadania metodą monograficzną cechuje niekumulatywny charakter i trudności w łączeniu badań monograficznych w większe badanie. Trudno też zagwarantować ich rzetelność rozumianą jako możliwość powtórzenia uzyskanych wyników. Tradycyjne, XIX wieczne badania monograficzne, których prekursorem był Pierre Guillaume Frédéric le Play, zostały porzucone w socjologii i określa się je dziś mianem socjografii. \nW polskiej pedagogice w XX wieku zawężono przedmiot badań metody monograficznej. Ograniczano się „tylko do badań instytucji społecznych rozumianych jako organizacje społeczne”, a podstawą tych badań były wizytacje placówek. To ograniczenie opierało się na  przekonaniu, że wyjaśnić zachowania ludzi jesteśmy w stanie przez analizę posiadających osobowość prawną instytucji, które składają się na społeczeństwo. W rezultacie przyjęto, że „przedmiotem (badania metodą monograficzną) są instytucje wychowawcze w rozumieniu placówki lub instytucjonalne formy działalności wychowawczej, lub jednorodne  zjawiska  społeczne,  prowadząca  do  gruntownego  rozpoznania  struktury instytucji, zasad i efektywności działań wychowawczych oraz opracowania koncepcji ulepszeń prognoz rozwojowych\".\n\n\n== Krytyka ==\nW artykule „Uwolnienie monografii pedagogicznej” Piotr Kowzan zaproponował rozszerzenie przedmiotu badań monografii pedagogicznej z instytucji na urządzenia (ang. dispositif).  \nKonieczność poszerzenia zastosowania metody badań monograficznych wynika z faktu, że ulepszanie pojedynczych instytucji wychowawczych nie przynosi już takich samych rezultatów dla wychowanków jak dawniej. „Z pedagogicznego punktu widzenia to, czy badane działania zbiorowe zostaną rozpoznane i uznane przez państwo oraz otrzymają pozwolenia na działania typowe dla zespołów (ludzi i narzędzi), w postaci nadania osobowości prawnej (np. szkoły), jest nieistotne”. Skupienie się na kontekście działania instytucji, a nie na ich formalnej konstrukcji, pozwala lepiej zrozumieć ich znaczenie dla społeczeństwa i zasięg oddziaływania na populację.\n\n\n== Zobacz też ==\nTraktat (nauka)\nMonografia\nMetoda monograficzna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Motologia\n\nMotologia – nauka o motoryce ujmowana jako podstawa zdolności działania i komunikacji człowieka, o jej rozwoju, zaburzeniach i ich leczeniu. Za obszary stosowania motologii uważa się motopedagogikę, mototerapię i psychomotorykę. \nMotologia jest względnie młodą dziedziną multidyscyplinarną, ukierunkowaną naukowo, wywodzi się z psychomotoryki i łączy różne inne dyscypliny jak pedagogika, psychologia, medycyna, kultura fizyczna, socjologia, neurologia, psychologia rozwoju i filozofia, aby badać zależności pomiędzy ruchem, ciałem a rozwojem osobowości. Motologia określana jest „psychologią ruchu”.\n\n\n== Kształcenie w zakresie motologii ==\nOd roku 1986 studia podyplomowe z motologii oferowane są na uniwersytecie w Marburgu. Kierunek ten jest zorientowany na całościowość i na osobowość. Przedmiotem studiów motologicznych jest motoryka człowieka ujmowana jako jednostka funkcyjna składająca się z percepcji, mowy, przeżywania, myślenia, działania i odczuwania. Motoryka jest postrzegana jako podstawa zdolności do działania i komunikowania się człowieka.\nZagadnienia motologii koncentrują się na tym, jakie znaczenie ma ruch i „fizyczność” dla podstawowych procesów rozwojowych na przestrzeni całego życia. W związku z tym w motologii uformowały się różne założenia zorientowane na rozwój, zasoby i sytuacje, które stawiają sobie za cel wspieranie osobowości i zdrowia człowieka w każdym wieku. Ponadto motologia zajmuje się rozwojem motoryki, jej zaburzeniami i ich leczeniem.\nKwestią centralną w motologii, jako nauce o zależności pomiędzy ruchem a psychiką, jest pytanie, w jaki sposób można wspierać rozwój człowieka poprzez pracę z ciałem i ruchem. Motologia zajmuje się wszystkimi grupami wiekowymi: dziećmi i młodzieżą, dorosłymi i ludźmi w podeszłym wieku. Jako koncepcja pedagogiczna i terapeutyczna jest reprezentowana w wielu instytucjach przez będącą dla niej pojęciem nadrzędnym psychomotorykę.\n\n\n== Bibliografia ==\nJolanta i Andrzej Majewscy: Zarys Psychomotoryki. Główne nurty psychomotorycznego wspierania rozwoju dzieci i młodzieży. Teoria i Praktyka. Wydawnictwo Harmonia 2011\nJürgen Seewald: Aktuelle Themen in Psychomotorik und Motologie: Zwischen Forschungsfragen und Praxisbezug. Reinhardt, Monachium 2009\nKlaus Fischer: Mosaiksteine der Motologie. Hofmann, Schorndorf 2001\nMelanie Könnecke: Angewandte Motologie in der Sonderschule mit dem Förderschwerpunkt geistige Entwicklung. Grin Verlag 2009\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAkademia Psychomotoryki\nMotopädie-Verband\nAktionskreis Psychomotorik AKP\nMotologia w Niemczech", "source": "wikipedia"}
{"text": "Motopedagogika\n\nMotopedagogika – forma wspierania oraz terapii, łącząca wiedzę psychologiczną, pedagogiczną, sportową i wychowawczą z wiedzą medyczną i jej metodami. Głównym założeniem jest ruch, a ściślej ujmując wzajemne oddziaływanie ciała w ruchu na psychikę człowieka. To wzajemne oddziaływanie odzwierciedla się w uznanym na całym świecie pojęciu psychomotoryki. Ruch jest pojmowany jako istotna część rozwoju osobowości, jako część konfrontacji człowieka ze swoim ciałem oraz z otoczeniem materialnym i społecznym. Tym samym motopedagodzy są specjalistami z zakresu ruchu i wychowania, którzy postępują świadomie, planowo, metodycznie oraz precyzyjnie, aby uzyskać pożądane zmiany zachowania.\nPojęcie motopedagogika składa się z dwóch słów: motoryka (ruch) i pedagogika (wychowanie) i tym samym w przybliżeniu oznacza ‘wychowanie poprzez ruch’. Motopedagogika jest stosowana zazwyczaj jako pojęcie nadrzędne, obejmujące zarówno motopedagogikę, jak i mototerapię. W zależności od specjalizacji terapii i praktycznego zastosowania metoda motopedagogiczna zorientowana jest na cele pedagogiczno-zapobiegawcze → motopedagogika lub terapeutyczno-rehabilitacyjne → mototerapia.\nWskutek profesjonalizacji i systematyzacji psychomotoryki w latach 80. XX wieku w Niemczech stworzono pojęcie ‘motopedagogika’. Początkowo wydawało się, że termin ten wyprze psychomotorykę. Jednakże to ostatnie okazało się słowem częściej używanym i rozumianym na całym świecie. Obecnie oba terminy są używane przez wielu autorów jako synonimy, choć nie są one równoznaczne w każdym przypadku.\nMotopedagogika jest ujmowana jako całościowa koncepcja wychowania przez percepcję, przeżywanie i ruch.\nMotologia jest obszarem badawczo dydaktycznym, stanowiącym część motopedagogiki.\n\n\n== Cechy charakterystyczne metody motopedagogicznej ==\nciało, umysł i dusza jako jedność funkcyjna\nkontakt z drugim człowiekiem jako podstawa\norientacja na zasoby\nszacunek i uwzględnienie emocjonalności\nzorientowanie na działanie, przeżywanie i konflikt\npoczucie własnej skuteczności\ntworzenie pozytywnej koncepcji siebie\naktywacja sił autoleczniczych\nwykorzystanie procesów związanych z dynamiką grupy\nuwzględnienie czynników systemicznych\n\n\n== Geneza motopedagogiki ==\nW połowie lat pięćdziesiątych pedagog wychowania fizycznego Ernst J. Kiphard wraz z psychiatrami dziecięcymi i młodzieżowymi dr. Elisabeth Hecker i dr. Helmutem Hünnekens stworzył koncepcję leczenia psychomotorycznych zaburzeń wydajności i zachowania. Punktem wyjścia dla tej koncepcji była funkcjonalna jedność procesów psychicznych i motorycznych, odzwierciedlająca się w uznanym na całym świecie pojęciu psychomotoryki.\nTak zwana „psychomotoryczna terapia ćwiczeniowa” po raz pierwszy łączyła teorię i metody terapii ruchu i pedagogiki ruchu w jedną koncepcję terapeutyczną.\n\n\n== Kształcenie motopedagogów ==\nRozwój kształcenia motopedagogicznego sięga roku 1976, w którym to powstał Aktionskreis Psychomotorik e.V. (AKP). Inicjatorom – prof. dr. Ernstowi J. Kiphard, dr. Helmutowi Hünnenkens i prof. dr. Friedhelm Schilling – zależało na tym, aby rozpowszechnić wiele obiecującą terapię psychomotoryczną u dzieci z zaburzeniami ruchu i zachowania jako samodzielną metodę leczniczą. Utworzono Komisję Programową AKP, która m.in. opracowała programy dydaktyczne dla jednorocznego studium zawodowego. Następnie utworzono program będący podstawą studiów motopedagogiki kończących się egzaminem państwowym.\n20 kwietnia studium zawodowe terapii ruchowo-gimnastycznej w Dortmundzie otrzymało akredytację państwową, a w roku akademickim 1977/78 pierwsi motopedagodzy zakończyli egzaminem państwowym jednoroczne studium dalszego kształcenia zawodowego. Od roku 1996 w Kolegium Zawodowym im. Ernsta Kipharda w Dortmundzie można podjąć studia w trybie wieczorowym w systemie dwuletnim. W celu systematyzacji i stworzenia podstaw naukowych w roku 1983 na Uniwersytecie Philippsa w Marburgu utworzono odrębna katedrę motologii jako jednostkę dydaktyczno-badawczą.\nW studium zawodowym pedagogiki integracyjnej w Kolegium Diakonijnym w Hanowerze (Stephansstift) oferowane są studia motopedagogiki połączone z przygotowaniem do egzaminu państwowego z pedagogiki integracyjnej, dzięki czemu obszary pracy pedagogiki integracyjnej oraz motopedagogiki łączą się w formie uzupełniającej się koncepcji na płaszczyźnie kształceniowej (studia interdyscyplinarne). Motopedagogika ujmowana jest tutaj jako szczególna metoda w pedagogice integracyjnej.\nOd 2011 roku akademickiego studia psychomotoryczne na Wydziale Nauk Pedagogicznych oferuje Dolnośląska Szkoła Wyższa.\n\n\n== Bibliografia ==\nErnst J. Kiphard: Motopädagogik. Modernes Lernen. Dortmund 1980\nJolanta i Andrzej Majewscy: Zarys Psychomotoryki. Główne nurty psychomotorycznego wspierania rozwoju dzieci i młodzieży. Teoria i Praktyka. Wydawnictwo Harmonia. 2011\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAkademia Psychomotoryki\nPsychomotoryka – Dolnośląska Szkoła Wyższa\nPedagogika – Dolnośląska Szkoła Wyższa. ikunise.dsw.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-15)].\nMotopädie-Verband\nAktionskreis Psychomotorik AKP", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mototerapia\n\nMototerapia – całościowy, wielowymiarowy proces terapeutyczny. Daje możliwość całościowego leczenia zaburzeń i nieprawidłowości lub opóźnienia w rozwoju, w przetwarzaniu percepcji i w zdolności ruchowej, w zdolności przeżywania. Leczy zaburzenia nastroju emocjonalnego oraz zaburzenia zachowań społecznych.\nMototerapia należy do dziedziny motopedagogiki, który to termin jest z reguły używany jako pojęcie nadrzędne dla mototerapii. W zależności od specjalizacji terapii i praktycznego zastosowania, terapia motopedagogiczna zorientowana jest na cele pedagogiczno-prewencyjne → motopedagogika lub terapeutyczno-rehabilitacyjne → mototerapia. Mototerapia uważana jest za zorientowaną na ruch metodę leczenia zaburzeń, opóźnień i nieprawidłowości zachowania i wydajności. Mototerapia ma działanie rehabilitacyjne i należy do obszaru leczenia klinicznego. Mototerapeuta rozpoczyna pracę na podstawie lekarskiego wskazania do leczenia, za punkt wyjścia biorąc indywidualne symptomy oraz na ich podstawie opracowując program terapeutyczny.\n\n\n== Zaburzenia leczone mototerapią ==\nopóźnienie rozwoju motorycznego\nniezręczność i niepewność ruchowa\nnieprawidłowa koordynacja ciała i motoryka ręki\nniepokój motoryczny, nadaktywność\nzaburzenia uwagi\nzaburzenia koncentracji, odwracanie uwagi\nZaburzeniom tym często towarzyszą:\n\nniskie poczucie wartości\nlęk przed sytuacjami ruchowymi i wyzwaniami wydajnościowymi\nzahamowanie lub zwiększona agresja w zachowaniu\nwahania nastroju, niestabilność emocjonalna\nzaburzenia w zabawie i w nauce\nczęste poczucie niepowodzenia i frustracja\ntrudności w nawiązywaniu kontaktów i tworzeniu więzi\nodmowa współuczestnictwa i wycofanie społeczne\n\n\n== Bibliografia ==\nErnst J. Kiphard: Mototherapie. Modernes Lernen. Dortmund 1995, cz. I i cz.II\nJolanta i Andrzej Majewscy: Zarys Psychomotoryki. Główne nurty psychomotorycznego wspierania rozwoju dzieci i młodzieży. Teoria i Praktyka. Wydawnictwo Harmonia 2011\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAkademia Psychomotoryki\nMotopädie-Verband\nAktionskreis Psychomotorik AKP", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nadzór pedagogiczny\n\nNadzór pedagogiczny – zgodnie z art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. z 2021 r. poz. 1082) – „polega na: 1) ocenianiu stanu i warunków działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkół, placówek i nauczycieli; 2) analizowaniu i ocenianiu efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek; 3) udzielaniu pomocy szkołom, placówkom i nauczycielom w wykonywaniu ich zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych; 4) inspirowaniu nauczycieli do innowacji pedagogicznych, metodycznych i organizacyjnych.” Szczegółowe zasady nadzoru pedagogicznego określone zostały w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej  w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz.U. z 2024 r. poz. 15).\nNadzór pedagogiczny dzieli się na nadzór o charakterze zewnętrznym i wewnętrznym.\n\n\n== Organy nadzoru pedagogicznego o charakterze zewnętrznym ==\nkuratorzy oświaty\nminister właściwy do spraw oświaty i wychowania\nminister właściwy do spraw kultury i dziedzictwa narodowego\nminister właściwy do spraw rolnictwa\nminister właściwy do spraw środowiska\nminister sprawiedliwości\nminister właściwy do spraw transportu\nMinistrowie inni niż minister właściwy do spraw oświaty i wychowania sprawują nadzór pedagogiczny wyłącznie nad podlegającymi im szkołami i placówkami oświatowymi (tzw. szkoły i placówki resortowe).\n\n\n== Organy nadzoru pedagogicznego o charakterze wewnętrznym ==\ndyrektor szkoły\ndyrektor placówki oświatowej\n\n\n== Nadzór pedagogiczny sprawowany przez kuratora oświaty ==\nNadzorem pedagogicznym w danym województwie zajmuje się kurator oświaty, który ustanawia również delegatury kuratorium oświaty.\nTypowe zadania wydziału kuratorium oświaty do spraw nadzoru pedagogicznego:\n\nsprawowanie nadzoru pedagogicznego nad publicznymi i niepublicznymi przedszkolami, przedszkolami specjalnymi, szkołami podstawowymi, gimnazjami, szkołami ponadgimnazjalnymi, szkołami i placówkami kształcenia specjalnego, poradniami psychologiczno-pedagogicznymi;\nsprawowanie nadzoru pedagogicznego nad nauczaniem przedmiotów ogólnokształcących w szkołach resortowych;\nsprawowanie nadzoru pedagogicznego nad publicznymi i niepublicznymi szkołami działającymi w placówkach opiekuńczo-wychowawczych;\nopiniowanie arkuszy organizacyjnych nadzorowanych szkół i placówek;\nwspółdziałanie z jednostkami samorządu terytorialnego w projektowaniu sieci publicznych szkół i placówek;\nkoordynowanie działań w zakresie:\nwychowania i profilaktyki,\nregionalizmu,\nekologii,\nwychowania komunikacyjnego,\nkształcenia obywatelskiego,\nedukacji prozdrowotnej,\nedukacji prorodzinnej,\nnauczania religii w szkołach i placówkach,\nkształcenia integracyjnego,\nprzestrzegania praw dziecka i praw ucznia,\nudzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz organizowania pomocy profilaktyczno-wychowawczej,\ndziałalności pozalekcyjnej i pozaszkolnej, sportu szkolonego, krajoznawstwa i turystyki,\npomocy materialnej dla uczniów,\nstypendiów dla uczniów,\nzapewnienia uczniom bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki,\nindywidualnego toku nauki,\nwspółpracy z ochotniczymi hufcami pracy,\nlegalizacji i nostryfikacji świadectw oraz wydawania duplikatów,\nkształcenia ogólnozawodowego, zawodowego i ustawicznego, w tym dokształcania pracowników młodocianych,\nkształcenia i zatrudniania cudzoziemców,\nrekrutacji do szkół ponadgimnazjalnych,\nnauczania języków obcych,\nedukacji europejskiej.\n\n\n== Bibliografia ==\nAdam Balicki, Magdalena Pyter, Prawo oświatowe, Warszawa 2011, s. 21-42.\nBeata Dyrda, Sabina Koczoń-Zurek, Irena Przybylska, Podstawy prawne i organizacyjne oświaty, Katowice 2008, s. 85-89.\nMateusz Pilich, Ustawa o systemie oświaty. Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2009, s. 370-407.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAkty prawne dotyczące nadzoru pedagogicznego w Polsce\nReforma programowa o nadzorze pedagogicznym. reformaprogramowa.men.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-07-13)].\nDobromir Dziewulak Nadzór pedagogiczny w systemach edukacyjnych w Polsce i w wybranych państwach Unii Europejskiej , „Analizy BAS” Nr 7/2013, Biuro Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu, sejm.gov.pl.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nauczyciel wspomagający\n\nNauczyciel wspomagający – wykwalifikowana osoba, której głównym celem jest wsparcie dziecka z opinią, orzeczeniem o fizycznej lub innej niepełnosprawności oraz pomoc w prowadzeniu lekcji nauczycielowi przedmiotu.\n\n\n== Kwalifikacje ==\nNauczyciele wspomagający muszą posiadać przygotowanie z pedagogiki specjalnej.\n\n\n== Podstawa prawna ==\nPodstawą prawną regulującą zasady pracy nauczycieli wspomagających jest Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (Dz.U. z 2017 r. poz. 1578).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ocenianie kształtujące\n\nOcenianie kształtujące (formative assessment) – rodzaj oceniania szkolnego, którego głównym celem jest pomoc uczniowi w uczeniu się.\nPodczas gdy ocenianie sumujące ma na celu podsumowanie wiedzy uzyskanej przez ucznia po zakończeniu procesu uczenia się, ocenianie kształtujące ma towarzyszyć procesowi uczenia się i go wspomagać.\nWedług Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) ocenianie kształtujące to częste, interaktywne ocenianie postępów ucznia i uzyskanego przez niego zrozumienia materiału, tak by móc określić, jak uczeń ma się dalej uczyć i jak najlepiej go nauczać. Taka definicja znajduje się w raporcie opublikowanym w 2005 roku przez tę organizację.\nW Wielkiej Brytanii tamtejsze Ministerstwo Edukacji upowszechnia zasady i praktykę oceniania kształtującego posługując się terminem \"ocenianiu służącym uczeniu się\" (assessment for learning) i definiują go jako proces poszukiwania i interpretowania dowodów, które mogą posłużyć nauczycielowi i uczącemu się do określenia, na jakim etapie nauczania/uczenia się znaleźli, jaki następny krok mają do wykonania i jak najlepiej go wykonać. W języku polskim prowadzony jest specjalny serwis oceniania kształtującego.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Odimienna metoda nauki czytania\n\nOdimienna metoda nauki czytania – metoda nauki czytania, opracowana przez polską pedagog i socjolog Irenę Majchrzak na początku lat 80. XX wieku z wykorzystaniem myśli pedagogicznej Marii Montessori. Naukę rozpoczyna przedstawienie sposobu zapisu słowa (pierwszy poznany wyraz), którego znaczenie jest znane od wczesnego dzieciństwa – własnego imienia. Dzieci, które są uczone w ten sposób, szybko orientują się, że czytanie nie jest „wymawianiem” zapisanych słów (łączeniem odczytanych głosek), lecz odnajdywaniem znaczeń wyrazów, będących literowym szyfrem.\n\n\n== Historia ==\nIrena Majchrzak opracowała tę metodę podczas pracy z Indianami Czontoli w meksykańskim stanie Tabasco. W tym okresie miała ona pod opieką ok. 700 uczniów w 14 internatach. Podczas pomocy w odrabianiu pracy domowej dziewczynce o imieniu Simona, Majchrzak zastosowała naukę poprzez prezentowanie zapisu literowego imienia na wizytówce. Odkryła ona, iż dzieci lepiej kojarzą obraz niż dźwięk i oparła swoją metodę na zmyśle wzroku. Jej koncepcja stała w opozycji wobec stosowanej dotąd metody głoskowej. Metoda ta z powodzeniem była stosowana od początku lat 80. w nauce dzieci i dorosłych w Meksyku, a także od początku lat 90. XX wieku w Polsce. We wrześniu 2010 roku rozpoczęto naukę dzieci romskich w Polsce metodą Majchrzak.\nSama Majchrzak uzasadniała zastąpienie zmysłu słuchu wzrokiem w wywiadzie dla Joanny Podgórskiej w „Polityce” z lipca 2010 r. następująco:\n\n\n== Stosowanie ==\nNauka oparta jest na różnego typu zestawach ćwiczeniowych, elementarzach i grach. Dziecku prezentowane są obrazy, które łączy ze znaczeniem słowa. Naukę można rozpocząć w momencie, gdy dziecko jest w stanie łączyć znaczenie słowa z jego zapisem graficznym będącym abstrakcją. Według Majchrzak zapis pisemny jest stały i dziecko może się do niego odwołać w każdej chwili, podczas gdy doznanie słuchowe zależne jest od nadawcy dźwięku i przemija.\n\n\n== Zobacz też ==\nimię (gramatyka)\nnazwa pospolita – imię pospolite, apelatyw\nnazwa własna, imię własne\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWywiad Joanny Podgórskiej z Ireną Majchrzak pt. Odczytać siebie w „Polityce” (9 lipca 2010)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMajchrzak Irena , Wasil Elżbieta: W obronie dziecięcego rozumu (informacje bibliograficzne). Kraków: www księgarni medycznej Medicon, 2007. ISBN 987-83-918781-7-8. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Open space technology\n\nOpen space technology (pol. metoda otwartej przestrzeni), zwana też open space (pol. otwarta przestrzeń) lub OST) – metoda organizacji spotkań i konferencji dla grup od 12 do 2000 uczestników.\nOST jest procesem samoorganizacji grupy – sami uczestnicy tworzą program i jego zawartość dopiero w trakcie trwania konferencji. Dzięki temu oraz określonym zasadom OST umożliwia maksymalne zaangażowanie wszystkich zainteresowanych tematem uczestników. Konferencje te trwają zwykle od 6 godzin do dwóch lub trzech dni. \n\n\n== Historia ==\nW 1983 roku Amerykanin Harrison Owen organizował międzynarodową konferencję, na którą miało przybyć 250 uczestników.\nCały rok ciężko pracował, aby jak najlepiej tę konferencję przygotować. Po zakończeniu postanowił, że już nigdy więcej nie będzie robił czegoś podobnego. Wszyscy uczestnicy konferencji mówili na zakończenie, że najlepszą i najbardziej przydatną częścią spotkania były przerwy na kawę. Postawił sobie pytania: Jak można wykorzystać energię i zachwyt, panujący podczas dobrych przerw na kawę, aby w czasie spotkania uczestnicy aktywnie angażowali się w pracę i osiągali wyniki? Jak można coś takiego zorganizować w czasie krótszym niż 1 rok? \nZ tych poszukiwań zrodziła się metoda Open Space. Harrison Owen napisał: \n\n\n== Zastosowanie ==\nOST stosuje się w sytuacji, kiedy grupa osób w krótkim czasie wymienić musi się swoją wiedzą, przedyskutować ważne dla nich zagadnienia i znaleźć rozwiązania. Konferencja kończy się planowaniem działań na przyszłość, za które uczestnicy biorą odpowiedzialność. Metoda nie sprawdzi się jednak w sytuacji, kiedy uczestnicy mają obojętny stosunek do tematu lub organizator z góry narzuca pożądane przez siebie rezultaty. \n\n\n== Tematyka ==\nWszelka tematyka jest możliwa, jeśli tylko jest ważna dla uczestników, złożona, zawiera problem a nawet konflikt a rezultaty nie są z góry zaplanowane. Możliwe tematy to np. rozwój dzielnicy miasta czy gminy, problem z produktywnością w firmie czy komunikacją w organizacji, potrzeba innowacji, fuzja dwóch firm, planowanie projektu społecznego, integracja społeczna danej grupy, nowe drzwi do produkowanego samolotu itp.  \n\n\n== Przebieg ==\n\n\n=== Przed konferencją ===\nSpecjalista OST pomaga organizatorom w sformułowaniu głównego temat konferencji oraz w kwestiach organizacyjnych takich jak: dobór przestrzeni (optymalnie jest to sala, gdzie uczestnicy mogą usiąść w okręgu lub kilku okręgach koncentrycznych), konsultacja profilu uczestników, ramowy program spotkania itp. \n\n\n=== Konferencja OST ===\nOrganizator krótko wita uczestników i przedstawia główny powód spotkania. Następnie prowadzący OST przedstawia metodę i zaprasza uczestników by zgłaszali te kwestie do dyskusji, które są dla nich ważne i mogą przybliżyć grupę do osiągnięcia celu. \nInicjatorzy poszczególnych dyskusji wybierają miejsce i czas spotkania. Dyskusje trwają zwykle od 50 min. do 1,5 godz. Ilość równocześnie toczących się dyskusji oraz rund zależna jest od wielkości grupy, warunków przestrzennych i organizacyjnych oraz od złożoności problemu i zaangażowania uczestników. Zadaniem organizatorów i zespołu asystentów OST jest takie zabezpieczenie konferencji, aby uczestnicy mogli skupić się tylko na temacie i problemach merytorycznych (zapewnione są  napoje, posiłki, materiały, czytelna informacja, sprawna organizacja). \nUdział w dyskusjach jest dobrowolny do tego stopnia, iż można dyskusje w każdej chwili opuścić i dołączyć do innych. Można też nie uczestniczyć w żadnej i prowadzić mniej formalne rozmowy z przygodnie napotkanymi uczestnikami. Dzięki temu rezultaty konferencji są autentyczne, a uczestnicy sami biorą odpowiedzialność za swój czas i za interesujący ich problem. \nZ każdej dyskusji sporządzany jest raport, który następnie udostępniany jest wszystkim uczestnikom. Po chwili indywidualnej refleksji następuje planowanie postanowień i działań po konferencji. Są one również notowane i kopiowane dla wszystkich, razem z listą kontaktów. \n\n\n=== Po konferencji ===\nPo konferencji OST uczestnicy są bardzo zaangażowani w realizację podjętych zamierzeń, gdyż sami je wypracowali i zaplanowali. Jednakże monitoring i wsparcie ze strony organizatorów, a nawet jeszcze jedno spotkanie najbardziej zaangażowanych osób, wzmacniają te rezultaty. \n\n\n== Open Space na świecie ==\nKonferencje metodą Open Space realizowane są w ponad 130 krajach na całym świecie. Najbardziej popularne są w Stanach Zjednoczonych oraz w Niemczech.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPolska strona poświęcone metodzie open space\nSerwis praktyków OST\nStrona Open Space Institute USA, wspierana przez praktyków OST z całego świata\nStrona autora OST Harrisona Owena", "source": "wikipedia"}
{"text": "Opiniodawczy zespół sądowych specjalistów\n\nOpiniodawczy zespół sądowych specjalistów (OZSS), do 31 grudnia 2015 r. pod nazwą rodzinny ośrodek diagnostyczno-konsultacyjny (RODK) – specjalistyczna instytucja działająca na zlecenie sądów rodzinnych, jak również prokuratury,  .\nGłówne zadania RODK były następujące: przeprowadzanie badań psychologicznych, pedagogicznych lub lekarskich oraz wydawanie na ich podstawie opinii, prowadzenie mediacji w sprawach nieletnich i sprawach rodzinnych na zlecenie sądu, sprawowanie opieki specjalistycznej nad nieletnimi skierowanymi przez sąd, prowadzenie poradnictwa specjalistycznego dla nieletnich, ich rodzin oraz rodzin zagrożonych demoralizacją, na zlecenie sądu, współdziałanie z placówkami wykonującymi orzeczenia sądu, instytucjami i organizacjami zajmującymi się problematyką ochrony i umacniania rodziny.\nPsychologowie sporządzający opinie na potrzeby RODK nie musieli być i często nie byli zaprzysiężonymi przez sądy biegłymi. Na bezprawność przyjmowania ich opinii przez sądy wskazywało m.in. Biuro Spraw Konstytucyjnych Prokuratora Generalnego oraz Rzecznik Praw Obywatelskich. Działalność RODK była krytykowana za niekompetencję, stronniczość oraz stosowanie pseudonaukowych i przestarzałych metod diagnostycznych takich jak test Luschera czy test Kocha. Używany tam system interpretacji określono jako impresyjny lub oznakowy, a nie całościowy.\nW 2013 roku Forum Matek przeciw Dyskryminacji Ojców wskazało lukę prawną, podważającą podstawę prawną stosowania opinii RODK przez sądy, co potwierdziło pismo Biura Spraw Konstytucyjnych Prokuratury Generalnej.\nPsycholodzy zatrudnieni w RODK nie mieli uprawnień do wydawania opinii, jeśli nie należeli do samorządu zawodowego psychologów. Ze stanowiska z 12 marca 2012 r. Rzecznika Praw Pacjenta RzPP-ZZP-4110-1-2/KAS/12 wynika iż: „Nie powołano do chwili obecnej samorządu, do którego zadań należy dbałość o przestrzeganie standardów wykonywania zawodu psychologa oraz nadzór nad przestrzeganiem zasad etyki zawodowej psychologa, o czym stanowi art. 33 ust. 1 pkt. 1 i 2 ustawy o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (Dz.U. z 2019 r. poz. 1026). Zgodnie z art. 30 ust. 2 ww. ustawy jednostkami organizacyjnymi samorządu są: Krajowa Izba Psychologów, Regionalne Izby Psychologów. Niepowołanie samorządu zawodowego psychologów (a tym samym jego organów) skutkuje brakiem realizacji ustawowych zadań mających istotne znaczenie w sprawowaniu nadzoru nad sposobem wykonywania zawodu psychologa i odpowiedzialności dyscyplinarnej psychologów. Art. 7 ww. ustawy stanowi, iż prawo do wykonywania zawodu powstaje z chwilą dokonania wpisu na listę psychologów Regionalnej Izby Psychologów. Niemożność weryfikacji kompetencji osób wykonujących zawód psychologa – z powodu nieobowiązującej listy psychologów, o której mowa w art. 8 ust 1 ustawy – powoduje, że opinie wydawane przez te osoby są nieważne.”\nZ dniem 1 stycznia 2016 r. rodzinne ośrodki diagnostyczno-konsultacyjne stały się opiniodawczymi zespołami sądowych specjalistów.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagog\n\nPedagog (łac. paedagōgus od stgr. παιδαγωγός [paidagōgós]) – profesjonalista wykonujący zawód po ukończeniu wyższych studiów pedagogicznych lub po dodatkowym kursie specjalizacyjnym; również pracownik naukowy zajmujący się badaniami w dziedzinie wychowania i oświaty lub nauczyciel akademicki.\n\n\n== Pierwsze dzieło pedagogiczne w Polsce ==\nAutorem najstarszego w Polsce dzieła o pedagogice jest Konrad Bitschin, zwany Konradem z Byczyny, pedagog i pisarz chełmiński, pochodzący z Luckau (Łuków) na Dolnych Łużycach. Stanowi ono czwartą księgę jego obszernej encyklopedii pt. Labyrinthus vitae coniugalis authore Bitschin, scriba Culmensi. Dedykacja tego dzieła, którego dwa rękopisy posiada biblioteka królewiecka, jest datowana na 1432 rok. Wydanie całości jest zapowiedziane w Monumenta Germaniae paedagogica. \n\n\n== Ogólna współczesna rola pedagoga w społeczeństwie ==\nPedagog kurator oświaty do spraw kształcenia i wychowania społecznego (edukacji) dba o prawidłowy holistyczny rozwój człowieka jako istoty społecznej w oparciu o Powszechną deklarację praw człowieka, normy społeczne i kulturowe oraz prawo powszechne.\nRola pedagoga w społeczeństwie jest określona powołaniem do sprawowania nadzoru w granicach prawa nad prawidłową opieką i wychowaniem oraz kształceniem społeczeństwa poprzez państwo, instytucje rządowe (Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego) w drodze ustaw i rozporządzeń, a także na podstawie przepisów odrębnych w instytucjach państwowych, tj.: sądy powszechne (kurator sądowy) lub (opiekun prawny) stosujący kuratelę, kuratorium oświaty (kurator oświaty), kuratorium kultury i sztuki (kurator sztuki), pedagog, psychopedagog, pedagog szkolny, pedagog medialny, pedagog animacji kulturowej i inni pedagodzy.\nPedagog bada i opisuje zjawiska wychowawcze w kontekście i przy uwzględnieniu jednostkowych procesów psychicznych; określa wpływ na człowieka różnorodnych oddziaływań, warunkujących jego rozwój w poszczególnych fazach całego życia: rodziny, przedszkola, szkoły, kręgu rówieśników, otoczenia społecznego, środowiska lokalnego, zakładu pracy, służby wojskowej i policji, organizacji społecznych, placówek kulturalnych, środków masowego przekazu i innych instytucji powołanych do wywierania wpływów wychowawczych.\nPedagog prowadząc praktykę zawodową przyczynia się do udzielania porad pedagogicznych w środowiskach społecznych, polegających w szczególności na: diagnozie pedagogicznej, opiniowaniu i orzekaniu oraz na udzielaniu pomocy lub terapii pedagogicznej oraz tworzeniu i prowadzeniu ośrodków edukacji niezbędnej w danym miejscu i czasie współpracując jako mentor z nauczycielami, instruktorami czy animatorami kultury.\n\n\n== Zadania zawodowe ==\nbadanie i gromadzenie oraz przetwarzanie wiedzy o rzeczywistości wychowawczej, instytucjach edukacyjnych; problemach wychowawczych i zjawiskach społecznych, które mają wpływ na procesy wychowania;\nprowadzenie badań empirycznych nad zjawiskami wychowawczymi, wykrywanie związków i zależności między zjawiskami wychowawczymi i formułowanie wniosków przedstawiających prawidłowości przebiegu procesów wychowawczych;\nustalanie ideałów, celów i zasad wychowania w funkcjonalnym związku z rozwojem społeczno-ekonomicznym;\nwytyczanie metod realizacji celów wychowania, sprawdzanie ich skuteczności w praktyce wychowawczej\nformułowanie wzoru osobowości nauczyciela – wychowawcy na podstawie analizy celów wychowawczych i wiedzy empirycznej o jego roli i działaniu w procesie wychowania;\nwskazywanie możliwości i sposobów rozwiązywania problemów wychowawczych w konkretnych środowiskach wychowawczych i w odniesieniu do konkretnej sytuacji życiowej człowieka;\nopracowywanie głównych założeń organizacji pracy wychowawczej i dydaktycznej, które zapewniałyby optymalną efektywność wysiłków, zmierzających do osiągnięcia określonych zmian w osobowości człowieka;\nopracowywanie ekspertyz pedagogicznych na potrzeby różnych instytucji i organizacji, ze wskazaniem optymalnych rozwiązań praktycznych;\nutrzymywanie kontaktów z przedstawicielami innych nauk humanistycznych i społecznych, np.: socjologami, psychologami, politologami oświatowymi i społecznymi;\npublikowanie wyników badań, uczestniczenie w seminariach i konferencjach naukowych;\nzrzeszanie się w kołach, stowarzyszeniach lub innych o charakterze naukowym;\nplanowanie tematyki godzin wychowawczych\nstworzenie odpowiednich warunków oraz zaoferowanie czasu i własnego zainteresowania dla każdego ucznia i jego rodzica, którzy potrzebują kontaktu z pedagogiem szkolnym.\nPedagog wykonuje zawód samodzielnie lub w zespole urzekająco-kierującym (pedagog zdrowia, psycholog kliniczny, lekarz) do podjęcia nauki lub zawodu czy specjalistycznej działalności gospodarczej.\n\n\n== Zadania i rola pedagoga w zakresie edukacji ==\nPedagog:\n\nukłada programy kształcenia i nauczania;\nprzeprowadza okresową ewaluację jakości nauczania;\nprzeprowadza analizę statystyczną jakości wykształcenia absolwentów;\ndiagnozuje i orzeka o dojrzałości przedszkolnej, szkolnej, akademickiej;\norganizuje koła naukowe i olimpiady wychowawcze;\nkieruje do poradni psychologiczno-pedagogicznej.\n\n\n== Dodatkowe zadania zawodowe ==\nprowadzenie działalności dydaktycznej;\nprowadzenie działalności terapeutycznej;\nprowadzenie działalności popularyzatorskiej i szkoleniowej dla nauczyciel i pedagogów szkolnych i innych odbiorców zainteresowanych wdrażaniem wiedzy o zjawiskach wychowawczych do praktyki;\nprowadzenie indywidualnej praktyki pedagogicznej;\nprowadzenie nadzoru pedagogicznego w charakterze kuratora oświaty;\nwykonywanie ekspertyz pedagogicznych;\npopularyzowanie nowych metod wychowania;\nwydawanie publikacji pedagogicznych;\nopieka indywidualna nad uczniami wymagającymi takiego wsparcia\nPedagog pełni rolę:\n\nkompetentnego konsultanta metodycznego pomaga nauczycielowi w radzeniu sobie z problemami dziecka;\nwsparcia emocjonalnego dla nauczyciela;\nudzielającego informacji pedagogicznych zainteresowanym;\npośredniczącą w relacji: pedagog – rodzice – nauczyciele – dyrekcja – uczniowie;\nprzewodniczącego rady pedagogicznej lub jako ekspert dyrektora placówki jest jego konsultantem ds. pedagogicznych;\norganizatora praktyk pedagogicznych (nauczyciele, studenci, kursanci).\n\n\n== Kształcenie w zakresie pedagogiki w Polsce ==\nZgodnie z polskim prawem pedagogiem może być tylko osoba, która ukończyła jednolite studia magisterskie (wyjątek od Deklaracji Bolońskiej) na kierunku pedagogika i odbyła praktykę pedagogiczną w wymiarze co najmniej 150 godzin. Prawo wykonywania zawodu pedagoga, uzyskuje się po ukończeniu podyplomowego studium z kierunkowego zakresu i odbyciu stażu zawodowego potwierdzonego dokumentem. Ponadto pedagog winien przynależeć i potwierdzać swoje kompetencje poprzez oddział środowiska pedagogów w centralnym rejestrze Polskim Towarzystwie Pedagogicznym (PTP).\n\n\n== Specjalności pedagogiczne ==\nNa potrzeby rozwoju społecznego człowieka i rynku edukacyjnego oraz cywilizacji, powołano pedagogiczne specjalności i nadano im kierunek i obszar operacyjny, np:\n\nandragog;\npedagog wczesnoszkolny;\npedagog szkolny;\npedagog szkoły wyższej;\npsychopedagog;\ni wiele innych wraz ze specjalizacjami;\n\n\n== Prawo wykonywania zawodu pedagoga ==\nUstawa (Dz.U.144, poz.1401) nakłada standardy nauczania dla kierunku studiów – pedagogika.\nZasady wykonywania zawodu pedagoga, w/. ustawa nie reguluje. Prawo wykonywania zawodu pedagoga, podobnie jak innych wolnych zawodów, reguluje obowiązujące prawo na terenie Republiki Polskiej. Każdy względu na wykonywaną profesję zawodu zaufania publicznego jakim jest pedagog - winien posiadać:\n\nObowiązkowo - poświadczenie bezpieczeństwa w przypadku dostępu do informacji niejawnych o klauzuli \"poufne\" - 10 lat;\nWniosek o wpis do rejestru samorządu zawodowego pedagogów (PTPed.) lub regionalnej izby pedagogicznej (do wypełnienia Dział I oraz XII)...;\nWykaz dokumentów wymaganych do uzyskania prawa wykonywania zawodu pedagoga na staż podyplomowy dostępny w ramach refundacji ze stosunku pracy, Izby Pedagogicznej, przynależność do Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego;\nRealizując zadania na rzecz Wojewody np. Mazowieckiego, Urząd Marszałkowski danego województwa, wystawia poświadczenie prawa wykonywania zawodu pedagoga na rzecz Wojewody np. Mazowieckiego w obrębie województwa np. mazowieckiego z ograniczeniami lub bez ograniczeń (na terenie RP);\nPonowne uzyskanie prawa wykonywania zawodu pedagoga, po utraceniu ważności poświadczenia z urzędu marszałkowskiego.\nPonadto, każdy pracodawca po zatrudnieniu pracownika zawiera umowę o pracę itp., winien określić:\n\nkompetencyjny zakres obowiązków (KZO) na stanowisku pracy pedagoga - reguluje Statut placówki.\nwarunki, miejsce wykonywania i czas pracy oraz pomieszczenie wraz z wyposażeniem niezbędnym do właściwego wykonania obowiązków pedagoga.\njednym z wyposażeń w dopuszczonym do pracy pedagoga jest komputer z drukarką, szafa odpowiedniej klasy, która winna być sprawdzona i dopuszczona wraz z pomieszczeniem do pracy w warunkach przetwarzania danych niejawnych z oznaczoną klasą - strefą dostępu.\nW pracy pedagoga pojawiają się informacje niejawne i jawne, zatem dostęp do tych informacji winien odbywać się za pośrednictwem dwóch odrębnych kancelarii niejawnej i kancelarii jawnej. Ustawodawca nałożył obowiązek posiadania kancelarii niejawnej dla kierownika ochrony danych osobowych, RODO w szkole. Obowiązki kierownika jednostki organizacyjnej w zakresie ochrony danych osobowych w świetle rozporządzenia UE 2016/679 (RODO) organizuje i odpowiada dyrektor lub kierownik placówki podległej Kuratorium Oświaty w danym województwie.\n\n\n== Polskie Towarzystwo Pedagogiczne (PTP) ==\nPolscy pedagodzy zrzeszają się w Polskim Towarzystwie Pedagogicznym\n\n\n== Klasyfikacja Zawodów i Specjalności (KZiS) ==\nDrzewko klasyfikacji Klasyfikacja zawodów i specjalności dla potrzeb rynku pracy:\n\n2 – Specjaliści\n23 – Specjaliści nauczania i wychowania\n235 – Inni specjaliści nauczania i wychowania\n2351 - Wizytatorzy i specjaliści metod nauczania\n235101 – Andragog\n235102 – Ewaluator programów edukacji\n235103 – Metodyk edukacji na odległość\n235104 – Metodyk multimedialny\n235105 – Nauczyciel doradca metodyczny\n235106 – Nauczyciel instruktor\n235107 – Pedagog\n235108 – Pedagog medialny\n235109 – Wizytator\n235190 – Pozostali wizytatorzy i specjaliści metod nauczania\n\n\n== Uczelnie prowadzące studia pedagogiczne ==\nUniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Wydział Pedagogiczny\nAkademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie, Wydział Nauk Pedagogicznych\nAkademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku Wydział pedagogiczny\nAkademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi, Wydział Humanistyczny\nUniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie, Wydział Pedagogiczny\nDolnośląska Szkoła Wyższa we Wrocławiu, Wydział Nauk Pedagogicznych\nGdańska Wyższa Szkoła Humanistyczna w Gdańsku i Koszalinie (filia), Wydział Pedagogiki\nKatolicki Uniwersytet Lubelski, Wydział Nauk Społecznych\nKrakowska Akademia im. Frycza Modrzewskiego, Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych\nSzkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Wydział Nauk Społecznych\nUniwersytet Jagielloński w Krakowie, Wydział Filozoficzny, Instytut Pedagogiki\nUniwersytet Gdański, Wydział Nauk Społecznych\nUniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Studiów Edukacyjnych, Wydział Pedagogiczno-Artystyczny w Kaliszu\nUniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Wydział Pedagogiczny i Artystyczny\nUniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Wydział Pedagogiki i Psychologii\nUniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu\nUniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Wydział Pedagogiki i Psychologii\nUniwersytet Szczeciński, Wydział Humanistyczny\nUniwersytet Śląski, Wydział Pedagogiki i Psychologii\nUniwersytet Opolski, Wydział Historyczno-Pedagogiczny\nUniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych\nWyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie, Wydział Pedagogiki\nWyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum” w Krakowie, wydział Pedagogiki (Instytut Nauk o wychowaniu)\nUniwersytet Warszawski, Wydział Pedagogiki\nUniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Wydział Nauk Pedagogicznych\nUniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Wydział Nauk Pedagogicznych\nWyższa Szkoła Humanistyczna w Lesznie, Wydział Nauk Społecznych\nWyższa Szkoła Pedagogiczna w Łodzi\nWyższa Szkoła Edukacji Zdrowotnej i Nauk Społecznych, Instytut Studiów Edukacyjnych\n\n\n== Naukowcy uznawani w pedagogice ==\nLudzie, którzy zajmowali się formułowaniem teorii pedagogicznych i praktycznym zastosowaniem tych teorii w praktyce pedagogicznej, to m.in.:\n\nCaleb Gattegno\nBenjamin Bloom\nJohn Dewey\nCelestin Freinet\nPaulo Freire\nFriedrich Fröbel\nEugenio María de Hostos\nKurt Hahn\nGloria Jean Watkins\nJan Amos Komensky\nHenryk Goldszmit – pseudonim Janusz Korczak\nWilliam G Perry\nJohann Heinrich Pestalozzi\nJean Piaget\nSimon Sołowiejczyk\nRudolf Steiner\nLew Wygotski\nHenry Giroux\nPeter McLaren\nMaria Montessori\nPierre Bourdieu\nJoseph Jacotot\nTsunesaburo Makiguch\nJózefa Joteyko\nWincenty Okoń\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDanysz Antoni, (1902), ELŻBIETY, KRÓLOWEJ POLSKIEJ MAŁŻONKI KAZIMIERZA JAGIELLOŃCZYKA. TRAKTAT PEDAGOGICZNY O WYCHOWANIU KRÓLEWICZA. Wydawnictwo Związkowa Drukarnia we Lwowie. LWÓW.\nOkoń Wincenty (2004), Nowy Słownik Pedagogiczny, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa, ISBN 83-89501-19-8.\nLipkowski O., (1968), Józefa Joteyko – życie i działalność, PWN.\nElliotE. Aronson ElliotE., JoshuaJ. Aronson JoshuaJ., Człowiek istota społeczna, JózefJ. Radzicki (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, ISBN 978-83-01-15786-9, OCLC 751167179 . Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStandardy kwalifikacji zawodowych. kwalifikacje.praca.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-04-15)].\nPedagog na trzecie tysiąclecie\nCo to znaczy myśleć odczuwać i działać jak pedagog\nPedagog\nProcesy społeczne\nKim jest pedagog. psdlux.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-31)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagogia\n\nPedagogia (gr. paidagogía) – dyscyplina pedagogiczna stosowana przez nauczycieli, która zajmuje się zespołem metod i środków stosowanych w nauczaniu oraz wychowywaniu. \nPojęcie pedagogii odnosi się do praktycznej sztuki nauczania, obecnie – także do paradygmatu edukacyjnego, który może przybierać formę doktryny pedagogicznej, ideologii edukacyjnej bądź ukrytego programu wychowawczego.\n\n\n== Pedagogia a pedagogika ==\nW sprawach wychowania używa się dwóch terminów: pedagogia i pedagogika. Pochodzą z języka greckiego od słowa paidagogos, co oznacza niewolnika w starożytnej Grecji, mającego odprowadzać chłopców do palestry – miejsca ćwiczeń fizycznych. Słowo paidagogos etymologicznie oznacza prowadzący chłopca. Początkowo było to wychowanie fizyczne, które poszerzyło się do wychowania moralnego i duchowego. Pedagog uczył wychowanka odpowiedniego zachowania, zasad moralnych. Wszystkie te czynności, które wykonywane były wokół chłopca, zaczęto nazywać paidagogia, a więc pedagogia to dzieło wychowania, zespół czynności, a także umiejętności wychowawczych, np. pedagogia domowa, czy też szkolna.\nPedagogika to nauka, której przedmiotem jest sprawa praktycznej pedagogii różnego rodzaju (np. sztuki i techniki wychowania), a więc wychowawczego prowadzenia dzieci i młodzieży, a także oddziaływania na rozwój dorosłych osób. Pedagogia wywołuje więc wpływ na człowieka, żeby zrealizować określone cele.\nMianem pedagogii określa się także cały obszar refleksji o edukacji, a także edukacyjnej praktyki. Można sądzić, że różni się to od dawniejszego znaczenia tego pojęcia, lecz z racji tego, że dotychczas nie było określenia obejmującego badania, praktyki edukacyjnej i myślenia o edukacji.\n\n\n== Historia terminu ==\nTermin „pedagogia” początkowo dotyczył tego, który się uczy i jest prowadzony, następnie tego, który uczy i prowadzi, odnosi się również do samego procesu prowadzenia, a także do tego, co jest przedmiotem nauczania.\nPedagogia boska pokazuje drogę prawdy, która prowadzi do kontemplacji Boga, a także wzory działań świętych w wiecznym przebywaniu (Klemens Al., Paed. I54, 1). Można wnioskować więc, że pedagogia dotyczy wychowanków, wychowawców, procesu prowadzenia oraz programu formacji moralnej i intelektualnej.\nWedług poglądów Klemensa Aleksandryjskiego pedagogia to posłuszeństwo Bogu i zarazem wychowanie, poprzez które poznajemy prawdę i usposabiamy się tak, by dojść do nieba.  \nZdaniem Jana Pawła II pedagogia jest działaniem wychowawczym, a także edukacyjnym. Wiąże się z poszukiwaniem różnorodnych możliwości kierowania młodym człowiekiem tak, by dążył do postępowań poprawnych moralnie, odpowiednich do osiągania postawionych celów. Można stwierdzić, iż tę pedagogię stosuje każdy rodzic, wychowując i otaczając dwoje dziecko. \nStanisław Staszic uważał, że pedagogia to „nauka najtrudniejsza, bo nauka szukania najłatwiejszego sposobu dla udzieleń w krótkim czasie swych wiadomości innym ludziom”. Twierdził, iż tej sztuki należy uczyć się przez teorię oraz własne doświadczenie.\nPedagogia może być twórczym oddziaływaniem na dzieci oraz młodzież, które płynie z talentu wychowawcy, graniczy wtedy ze sztuką, stając się „sztuką sztuk”. Pedagogia może być również rzemieślniczym naśladowaniem wzorów postępowania wychowawczego. Staje się wtedy techniką pedagogiczną, którą można przekazywać innym w kształceniu kandydatów na stanowisko wychowawcy.\n\n\n== Zobacz też ==\npedagogika\n\n\n== Bibliografia ==\nS. Kunowski, Podstawy współczesnej pedagogiki, Warszawa 2001\nJ. Placha, Pedagogia na co dzień, Warszawa 2009\nEncyklopedia pedagogiczna XXI w., t. IV, Warszawa 2012\nB. Śliwerski, Pedagogika alternatywna, Postulaty, projekty i kontynuacje, t. 1, Kraków 2007\nPod. Red. D. Waloszek, Pedagogia J.P.II wyzwaniem dla współczesnej myśli i teorii wychowania, Mysłowice 2008\nCiechaniewicz, Pedagogika- podręcznik dla szkół medycznych, 2000\nJ. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego, t. 2, PWN, Warszawa 2002\nM. Jaworska-Witkowska, Z. Kwieciński, Nurty pedagogii, s. 23-27, Kraków 2011\nJ. Gnitecki, Wprowadzenie do pedagogiki ogólnej, Poznań 2006\nB. Śliwerski, Współczesne teorie i nurty wychowania, Impuls, Kraków 2010\nW. Horoch, Polskie badania nad myślą pedagogiczną w latach 1900-1939, Znaczenie pedagogii naturalnej Rousseau w dziejach wychowania, Gdańsk 2006\nM. Jaworska-Witkowska, Z. Kwieciński, Nurty pedagogii, Kraków 2011", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagogika dla cudzoziemców\n\nPedagogika dla cudzoziemców (niem. Ausländerpädagogik) – orientacja pedagogiczna, która wykształciła się na terenie RFN w latach 80. XX wieku.\nOd lat 50. do Republiki Federalnej Niemiec zaczęły napływać w celach zarobkowych kolejne fale ludności z Włoch, Hiszpanii, Grecji, Turcji, Portugalii, Tunezji i Jugosławii. Nazywano ich gastarbeiterami, czyli \"pracownikami-gośćmi\". Kiedy jednak okazało się, że migranci nie traktują swej obecności jako pobytu tymczasowego, zrodził się problem przystosowania ich do życia w nowym kraju, zróżnicowanym kulturowo, etnicznie i językowo. Odtąd też nazywano ich nie \"gośćmi\", lecz cudzoziemcami.\nPedagogika dla cudzoziemców oscylowała między dwiema koncepcjami: rotacji i integracji. Pierwsza koncepcja opierała się na założeniu, że obcokrajowcy wrócą kiedyś do swoich ojczyzn. Celem szkoły miała być pomoc cudzoziemcom w zachowaniu tożsamości kulturowej. Należało więc umożliwić ich dzieciom edukację w zakresie rodzimego języka i kultury. Aby nauczanie mogło odbywać się w ojczystym języku danej grupy etnicznej, tworzono osobne klasy dla cudzoziemców. Zabieg ten okazał się jednak krótkowzroczny i na dłuższą metę upośledził społecznie imigrantów, sprzyjając ich samowolnemu zamykaniu się w gettach, nierównemu poziomowi kształcenia i – co za tym idzie – nierównemu startowi życiowemu. Zwrócono się zatem w stronę koncepcji integracji, pojmowanej jako asymilacja mniejszości narodowej w danej większości (w tym przypadku – większości niemieckojęzycznej).\nWadą pedagogiki dla cudzoziemców było umniejszanie wartości kultur mniejszościowych. Z czasem w niemieckiej pedagogice nastąpiła reorientacja w kierunku pedagogiki międzykulturowej.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagogika emancypacyjna\n\nPedagogika emancypacyjna – koncepcja pedagogiki powstała na przełomie lat 60. i 70. XX wieku, zaproponowana przez Paulo Freire w książce „Pedagogika uciśnionych”. Pedagogika emancypacyjna potępia tradycyjny system nauczania (bankowy model edukacji), w którym nauczyciel jest stawiany na poziomie nieomylnego mistrza, a uczeń ma za zadanie odtwarzanie wszystkiego zadanego przez dorosłego. Pedagogika emancypacyjna była buntem, wobec narzucania ludziom sposobu myślenia w aspekcie politycznym i oświatowym, była zapoczątkowana jako proces dążący do podmiotowości, wyzwolenia, wpływu na obecne konteksty społeczno-kulturowe. Entuzjaści tej koncepcji pragnęli zniesienia władzy oraz wprowadzenia reform. Przedstawicielami nurtu są Iwan Illich i Noam Chomsky.\n\n\n== Metody w pedagogice emancypacyjnej ==\nDialog – dialog edukacyjny ma na celu możliwość zadawania problemów, w sytuacji, gdy wypowiedź każdej ze stron jest równej wartości. Umożliwia on uczestnikom wypowiedzenia się, bez narażania się na ocenianie.\nStawianie problemów – umożliwia każdemu biorącemu udział w dialogu, realnie zapoznać się z tematem. Dzięki zastosowaniu stawiania problemów edukacja nabiera: Słuszności, Zrozumiałości, adekwatności, prawdziwości i szczerości danego tematu.\nSynektyka – jej zadaniem jest kreatywne i odważne rozwiązywanie zadań zbiorowych. Sposób prowadzenia ma umożliwić rozwiązywanie zadań bez ograniczeń, a sam proces ma rozwijać kreatywność.\n\n\n== Etapy powstawania koncepcji ==\nEtap negacji (do lat 70. XX wieku) – powstawały projekty zerwania z tradycyjną kulturą, odbywały się również protesty mające na celu wprowadzenie radykalnych zmian.\nEtap wdrażania pozytywnych rozwiązań do praktyki społecznej – wdrażano w życie przygotowanie młodych ludzi do racjonalnego wyrażania buntu, etap ten trwa od lat 70. XX wieku do teraz, a w życie systematycznie wchodzą nowe środki obywatelskiej i kulturalnej emancypacji.\nEtap wdrażania koncepcji emancypacji do szkolnej praktyki – rozgłaszano hasła dotyczące konieczności prowadzenia przez uczniów dialogu, pochwala się stawianie problemów przez uczniów, kolejną zasadą jest przestrzeganie praw człowieka.\n\n\n== Etapy procesu emancypacji ==\nObrona przed agresją i przymusem, odrzucanie ograniczeń – podmiot musi być świadomy własnych pragnień, musi rozumieć i zauważać istotę źródeł ograniczenia, a także sprzeciwiać się sytuacją opresji, takich jak bunt protest. Ten etap porównuje się do rewolucji – niszczenie wszystkiego co ogranicza, pozbawia dostępu do dóbr, zniewala.\nTworzenie kreatywnych rozwiązań – wcześniejszy etap -negacja, zastępowany jest własną inicjatywą zmiany, projektami, w której można wykorzystać własną kondycje intelektualną, fizyczną i emocjonalną.\nWeryfikacja projektów w praktyce – w tej fazie podjęte są decyzję i organizuje się ruchy mające na celu osiąganie praw i dostępu do wartościowych dóbr.\n\n\n== Relacje pomiędzy emancypacją i wychowaniem ==\nEmancypacja wychowania – jest rezultatem wyzwolenia od procesu wychowania w takich wymiarach życia jak: naciski grup interesów, naciski polityczne i ideologiczne, monizm rodzajów wychowania oraz brak innych alternatyw.\nWychowanie do emancypacji – polega na stwarzaniu warunków, które sprzyjają osiąganiu autonomii i własnej wartości, poprzez rozwój cech osobowościowych takich jak otwartość, godność, mobilność czy odwaga.\nEmancypacja poprzez wychowanie – w warstwach personalnej i interpersonalnej, jest celem wychowania oraz jest wyznacznikiem form i treści.\n\n\n== Cele szczegółowe pedagogiki emancypacyjnej ==\nZnajomość siebie, własnych słabych i silnych stron.\nOperatywność w samodzielnym i zbiorowym działaniu.\nWyobraźnia i zdolności w przewidywaniu reakcji swoich i zachowań innych.\nOdwaga w kwestii podejmowania ryzyka i gotowość ponoszenia odpowiedzialności.\nOtwartość w kwestii dostrzegania problemów oraz twórczość i innowacyjność, w ich rozwiązywaniu.\nGotowość do rezygnacji ze standardów, rytuałów i stereotypów.\nKierowanie się własną świadomością.\nZakończenie przekazywania depozytu wiedzy.\nDostosowanie szkolnictwa do praktyki społecznej.\n\n\n== Współczesne nurty pedagogiki emancypacyjnej ==\nPedagogika emancypacyjna w wąskim zakresie\nPedagogika wyzwolenia\nPedagogika radykalna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nCzerepaniak-Walczak M., (1995) Między dostosowaniem a zmianą. Elementy emancypacyjnej teorii edukacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin\nCzerepaniak-Walczak M., (2006) Pedagogika emancypacyjna, rozwój świadomości krytycznej człowieka, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk\nIllich I., (2011) Odszkolnić społeczeństwo, Fundacja Bęc Zmiana\nŚliwerski B., (2015) Współczesne teorie i nurty wychowania, Oficyna Wydawnicza „Impuls”\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nhttps://www.researchgate.net/publication/320634738_Pedagogika_emancypacyjna_a_pedagogika_specjalna_-_kluczowe_kategorie_w_emancypacyjnym_dyskursie_niepelnosprawnosci\nhttp://stareaneksy.pwn.pl/pedagogika/?id=846\nhttp://abcmalucha.net/koncepcje-pedagogika-emancypacyjna/", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagogika ogólna\n\nPedagogika ogólna - nauka teoretyczna będąca podstawą tworzenia się tzw. subdyscyplin pedagogicznych. O tyle o ile subdyscypliny pedagogiczne mają  raczej charakter stosowany, o tyle pedagogika ogólna ma charakter nauki teoretycznej (czy też podstawowej). Jest to jakby podstawowy system pojęć i twierdzeń, wspólny dla wszystkich nauk pedagogicznych. Różni teoretycy mają na ten temat różne zdania.\nStefan Wołoszyn - określa pedagogikę ogólną jako ogólne rozważania dotyczące filozoficznych, biologicznych, psychologicznych i społeczno-historycznych podstaw i założeń wychowania. Odnoszą się one do sensu, celu, środków, form procesu wychowawczego.\nKazimierz Sośnicki - uważa, że pedagogika ogólna to teoria wychowania, która ustala ideał wychowania i normy postępowania umożliwiające jego skuteczną realizację. Pedagogika bada istotę wychowania, zagadnienia, doświadczenia, cele wychowania, jego zasady i wartości na których się opiera.\nZygmunt Wiatrowski - jest autorem najbardziej współczesnego podejścia. Wskazuje on na istnienie wąskiej i szerokiej definicji pedagogiki ogólnej. W znaczeniu szerokim jest to tradycyjnie pojmowana dyscyplina (tak jak przedstawiał ją Sośnicki). W znaczeniu wąskim zalicza się ona do subdyscyplin pedagogicznych, która ma badać podstawowe zagadnienia metodologiczne, zagadnienia reprezentacji instytucjonalnej i personalnej. Ma stanowić podstawowy system pojęć i twierdzeń pedagogicznych.\nTeresa Hejnicka-Bezwińska - wskazuje na fakt, iż pedagogika ogólna jest jedną z trzech działów pedagogiki (tradycja herbartowska), obok dydaktyki, historii myśli i praktyki edukacji. Duży wkład w rozwój tej subdyscypliny wnieśli tacy pedagodzy jak: Ludwik Bandura, Sergiusz Hessen, Karol Kotłowski, Stefan Kunowski, Bogdan Nawroczyński, Romana Miller, Zygmunt Mysłakowski, Kazimierz Sośnicki, Bogdan Suchodolski i Stefan Wołoszyn. Wszyscy oni, wedle tegoż ostatniego, są przedstawicielami pedagogiki ogólnej. Pojęcie pedagogika ogólna znikło w latach 1945 - 1989, w czasach tzw. \"naukowej pedagogiki socjalistycznej\", a jej miejsce zajęła teoria wychowania socjalistycznego. Obecnie pedagogika ogólna jest subdyscypliną obejmująca takie obszary tematyczne jak: współczesne kierunki i ideologie pedagogiczne, filozofię edukacji, aksojologię wychowania, metodologię badań procesów i dyskursów edukacyjnych, ontyczne podstawy edukacji i jej funkcje społeczne, język pedagogiki, tożsamość pedagogiki w procesie przejścia od ortodoksji do heterogeniczności, metatorię pedagogiki (czym jest \"ogólność\" w pedagogicznym myśleniu o edukacji), relację pomiędzy wiedzą pedagogiczną a praktyką edukacyjną oraz refleksję nad miejscem pedagogiki w kontekście przemian edukacyjnych.  \n\nPedagogika ogólna jest nauką społeczną. Nauki z nią powiązane to: filozofia, socjologia, psychologia, antropologia wychowania, antropologia kultury, mając na uwadze społeczny aspekt wychowania także ekonomia.\n\n\n== Bibliografia ==\nTeresa Hejnicka-Bezwińska: Pedagogika ogólna, Warszawa 2008.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagogika porównawcza\n\nPedagogika porównawcza – oddzielna dyscyplina naukowa zajmująca się porównywaniem i ocenianiem efektów zastosowania różnych systemów wychowawczych w różnych krajach oraz różnych epokach. Bazuje na historii wychowania, na naukach z zakresu organizacji i zarządzania oświatą, statystyce, ekonomii.\n\n\n== Stadia rozwoju ==\nstadium relacji podróżników (od starożytności do XIV w.)\nstadium zapożyczeń (XV–XVI do początków XX w.) – bezkrytyczne zapożyczanie wzorów obcych i zaszczepianie ich. Twórca pedagogiki porównawczej – M.A. Jullien de Paris (XVIII–XIX w.) – podróżował i opisywał systemy edukacyjne różnych krajów.\nstadium międzynarodowej współpracy (20 lecie międzywojenne – do dziś)\nstadium sił i czynników pojawiło się po II wojnie światowej, w niektórych krajach trwa do chwili obecnej (położenie geograficzne kraju, sytuacja ekonomiczna ustrój)\nstadium problemowe (od 10–15 lat), np. skąd się bierze agresja u młodocianych przestępców.\n\n\n== Koncepcje metodologiczne pedagogiki porównawczej i jej główni przedstawiciele ==\nMarc-Antoine Jullien de Paris – jego koncepcja miała na celu podniesienie poziomu szkolnictwa francuskiego poprzez wykorzystywanie najlepszych wzorów, jakie występowały w innych krajach z zakresu teorii i praktyki pedagogicznej. Uważał, że wychowanie można by poznać na podstawie faktów i obserwacji.\nPedro Rossello (Hiszpan), zm. 1970 – pedagogika porównawcza ma stanowić instrument porozumiewania międzynarodowego, badania miały objąć cały świat, a ich rezultatem miało być wykrycie prądów w obrębie wychowania. Utworzył dwie stosowane do dziś zasady interpretujące powstawanie prądów w zakresie wychowania:\nżycie społeczne i szkoła wzajemnie na siebie oddziałują\nfakty oświatowe pozostają wobec siebie w stosunku wzajemnej zależności\nMichael Sadler: w badaniach porównawczych należy wnikać w  siłę duchową narodów. Wysunął dwie ciągle aktualne tezy:\nto, co się dzieje poza szkołą znaczy więcej niż to, co się dzieje w szkole\npraktyczna korzyść z badań porównawczych zagranicznych systemów oświaty polega na tym, że zaczynamy lepiej rozumieć nasz własny system oświatowy\nIzaak Kandel uważał, że badania porównawcze należy prowadzić różnymi metodami:\nopis\nmetoda statystyczna\nanaliza tradycji oświatowych pełny obraz badań porównawczych\nanaliza kultury kraju\nanaliza społeczno-ekonomiczna\nNikolas Hans: należy dokonać analizy historycznej sił, które miały wpływ na oświatę. Są trzy grupy sił kształtujących oświatę:\nsiły naturalne (środowisko geograficzne, ekonomiczne, rasa, język)\nsiły religijne (chrześcijaństwo, islam, hinduizm)\nczynniki świeckie (humanizm, socjalizm, nacjonalizm)\nFridrich Schneider, Franz Hilker stworzyli listę czynników mających wpływ na rozwój oświaty w poszczególnych krajach. Naród jest zwarty jednością duchowa, pedagogika zaś jest uzewnętrznieniem charakteru narodowego\nGeorge Bereday (Zygmunt Fijałkowski): aby prowadzić skuteczne badania porównawcze należy stworzyć metodologię prowadzenia tych badań:\nnależy wybrać jedno zjawisko\ngromadzić i porządkować dane dotyczące problemu\ndokonać interpretacji z wykorzystaniem wiedzy z innych dyscyplin naukowych\nsformułować hipotezy\ndokonać weryfikacji hipotez\nBrian Holmes – jego zdaniem pedagogika porównawcza jest środkiem do planowego rozwoju reformy i polityki oświatowej; służy ustaleniu zasad, układów czy praw, które pomagają w wyjaśnieniu funkcjonowania systemów oświatowych. By osiągnąć te cele zaleca wybór metody problemowej, dzięki której będzie można tworzyć teorie i ułatwić formułowanie predykacji (relacja łącząca dwa elementy w odpowiedniej konfiguracji strukturalnej) – w tym przypadku wyników możliwych wariantów polityki oświatowej. W opracowaniu metody problemowej Holmes sięgnął do analizy myślenia refleksyjnego Johna Deweya. Analiza ta jest wyrażona w następującej sekwencji:\nNiejasność lub problem,\nHipoteza lub sformułowanie rozwiązania,\nIntelektualizacja problemu (lub analiza problemu),\nAnaliza kontekstu,\nLogiczna dedukcja konsekwencji,\nPraktyczna weryfikacja.\nHolmes przyczynił się do wzbogacenia metodologii badań porównawczych w pedagogice – jego celem było „unaukowienie” pedagogiki porównawczej, tak by mogła nie tylko pomagać w rozwiązywaniu problemów ale również przyczynić się do tworzenia teorii szkoły.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagogika Pracy\n\nPedagogika Pracy (Labour Pedagogy) – półrocznik naukowy z zakresu pedagogiki pracy, założony w 1975 roku w Warszawie przez Stanisława Kaczora, wydawany w latach 1975–2009 przez Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagogika prawa\n\nPedagogika prawa – subdyscyplina teorii i filozofii prawa zajmująca się wychowawczym oddziaływaniem prawa. Jej twórcą jest prof. dr hab. Stanisław Leszek Stadniczeńko. Sam termin \"pedagogika prawa\" został wprowadzony przez Leona Petrażyckiego na określenie funkcji polityki prawa (nauki zajmującej się zasadami tworzenia prawa), jaką jest utrwalanie postaw społecznych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagogika przygody\n\nPedagogika przygody – jest pojęciem pochodzącym z potocznej teorii wychowania, a wraz z rozwojem badań i rozważań teoretycznych towarzyszących temu pojęciu, klasyfikuje się ją niekiedy jako pojęcie na skrzyżowaniu pedagogiki społecznej oraz nauk o kulturze fizycznej. Postulowane jest definiowanie jej jako interdyscyplinarnej subdyscypliny pedagogiki, związanej z innymi dyscyplinami naukowymi w obszarze nauk społecznych (socjologia, psychologia, polityka społeczna i in.) oraz nauk o wychowaniu (m.in. turystyki i rekreacji), w której przedmiotem badań byłaby teoria, metodologia i praktyka wspierania rozwoju człowieka poprzez świadomy kontakt z naturą. W obszarze zainteresowań pedagogów przygody znalazły by się bezpośrednie, aktywne i angażujące doświadczenia kształcące, które dotyczą całościowo danej osoby oraz mają realne konsekwencje rozwojowe.\nW Polsce, dyskusje nad zakresem pojęciowym pedagogiki przygody rozpoczęły się na początku pierwszej dekady XXI w. wraz z upowszechnieniem się nurtów adventure education, outdoor education oraz pedagogiki przeżyć. Niektórzy badacze nazywają pedagogikę przygody polską syntezą wspomnianych nurtów.\n\n\n== Definiowanie dziedziny ==\nPróbę dookreślenia dziedziny podejmowali naukowcy oraz praktycy związani m.in. z turystyką i rekreacją, edukacją przyrodniczą, edukacją leśną, pedagogiką społeczną, adragogiką, psychologią, animacją społeczno-kulturalną, na trzech kolejnych konferencjach poświęconych temu zagadnieniu „Edukacja Przygodą” (2011, 2013, 2015). Postulowani oni uzgodnienie konsensusu w zakresie definiowania, umożliwiającego nazwanie pedagogiki przygody interdyscyplinarną subdyscypliną pedagogiki, związaną z innymi dyscyplinami naukowymi w obszarze nauk społecznych (socjologia, psychologia, polityka społeczna i in.) oraz nauko o wychowaniu (m.in. turystyki i rekreacji), w której przedmiotem badań byłaby teoria, metodologia i praktyka wspierania rozwoju człowieka poprzez świadomy kontakt z naturą. W obszarze zainteresowań pedagogów przygody znalazły by się bezpośrednie, aktywne i angażujące doświadczenia kształcące, które dotyczą całościowo danej osoby oraz mają realne konsekwencje rozwojowe.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedagogika religii\n\nPedagogika religii – kierunek badań w ramach teologii i zarazem jej nauka pomocnicza, będącą częścią teologii pastoralnej (praktycznej) i uzupełnieniem katechetyki. Jej podstawowym zadaniem jest pomoc w usprawnieniu tzw. formacji religijnej człowieka poprzez włączenie do refleksji katechetycznej dorobku pedagogiki, a zwłaszcza koncepcji uczenia się i nauczania, psychospołecznych i rozwojowych uwarunkowań katechizacji, jak też alternatywnych metod nauczania. Jest to nauka opierająca się zarówno na dorobku teologii jak również pedagogiki, podejmująca zagadnienia praktyki i teorii szeroko pojętych procesów edukacji i socjalizacji religijnej.\n\n\n== Bibliografia ==\nLEKSYKON PEDAGOGIKI RELIGII. Podstawy – koncepcje – perspektywy; Cyprian Rogowski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pedologia (pedagogika)\n\nPedologia (gr.) – nauka o dziecku; wyodrębniła się i rozwinęła w pierwszej ćwierci XX w., obejmując swym zakresem całość problematyki związanej z rozwojem psychicznym i fizycznym dziecka, a także zastosowaniem tej wiedzy do zagadnień wychowania i nauczania; jej powstanie wiązało się ze wzrostem zainteresowania na przełomie XIX i XX w. sytuacją społeczną dziecka i jego prawami oraz rozwojem badań eksperymentalnych w dziedzinie psychologii rozwojowej; upatrując podstawę wszelkiej działalności wychowawczej w psychologii jednostki.\nPedologia wywarła znaczny wpływ na koncepcje pedagogiczne tego okresu (naturalizm pedagogiczny, pajdocentryzm) oraz przyczyniła się do wykorzystania zdobyczy eksperymentalnej psychologii dziecka i pediatrii w instytucjach oświatowo-wychowawczych: żłobek, przedszkole, szkoła.\nTermin pedologii wprowadził amerykański badacz O. Chrisman (1893); w Europie pionierami pedologii byli: A. Binet, E. Claparede i polska psycholog J. Jeteyko, założycielka Międzynarodowego Fakultetu Pedologicznego w Brukseli (1912).\n\n\n== Zobacz też ==\npedagogika\nmedycyna\n\n\n== Bibliografia ==\nNowa Encyklopedia Powszechna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996, s. 815. ISBN 83-01-11967-5 t.4", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pogranicze terytorialne (pedagogika)\n\nPogranicze terytorialne (stykowe, przejściowe) – pojęcie pedagogiczne według Jerzego Nikitorowicza oznaczające obszar wspólny znajdujący się pomiędzy różnymi ze względu na narodowość lub pochodzenie etniczne centrami kulturowymi. To strefa społeczna wzajemnie się przenikająca i bezpośrednio na siebie oddziałująca. Jerzy Nikitorowicz dzieli pogranicze obszarowo kulturowe na dwa oddzielne centra kulturowe – dominujące oraz teren styku tych dwóch centrów, w którym dwie jednostki centrum konfrontują się wzajemnie tworząc płaszczyznę porównawczą.\nW ujęciu Andrzeja Sadowskiego jest to terytorium ograniczone obszarowo, podsiadające duży zasięg oddziaływania, które obejmuje całą strefę przejściową.\nW ujęciu Aliny Awramiuk to przestrzeń wytworzona i kreowana przez ludzi wchodzących w stosunki władzy, własności i wymiany, a powstałe w ten sposób formy przestrzenne są odzwierciedleniem stosunków społecznych.\nW rozumieniu pedagogiki społecznej to kompleks współistniejących grup, wzajemnie się przenikających i krzyżujących się w granicach swojej odrębności kulturowej.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polaryzacja uwagi\n\nPolaryzacja uwagi występuje, gdy w procesie wychowania uwzględnione są potrzeby rozwojowe dziecka oraz wykorzystywane są „okresy szczególnej wrażliwości”. Jest to zjawisko, charakteryzujące się głęboką koncentracją i długotrwałym zainteresowaniem jednym przedmiotem lub czynnością. Dzięki polaryzacji uwagi dziecko dokonuje własnych odkryć, potrafi pracować w sposób poważny i zdyscyplinowany, przeżywając jednocześnie radość i satysfakcję z efektu własnych działań.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Porozumienie bez przemocy (utwór)\n\nPorozumienie bez przemocy – dzieło autorstwa amerykańskiego psychologa Marshalla Rosenberga, opisujące autorską metodę porozumiewania się, poprzez skupianie się na potrzebach i uczuciach rozmówców, tzw. Porozumienie Bez Przemocy. \nRosenberg argumentuje, że sposób w jaki posługujemy się językiem w wielu kulturach sprzyja eskalacji przemocy. Tradycyjne, wyuczone formy komunikacji zachęcają do skupiania się na osądzaniu rozmówców. Rosenberg dowodzi, że za każdym komunikatem kryją się różnorodne potrzeby ludzkie i związane z nimi emocje, jednakże tradycyjne formy wykorzystywania języka utrudniają dostrzeżenie tych potrzeb. \n\n\n== Zobacz też ==\nPorozumienie Bez Przemocy\n\n\n== Bibliografia ==\nMarshall B. Rosenberg: Porozumienie Bez Przemocy: Język Serca. Warszawa: Jacek Santorski, 2003. ISBN 978-83-88875-44-1. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Przygotowanie przedszkolne\n\nPrzygotowanie przedszkolne – osiągnięcie przez dziecko takiego stopnia rozwoju umysłowego, emocjonalno – społecznego i fizycznego, który umożliwi mu podjęcie nauki w szkole podstawowej. Przygotowanie przedszkolne w oparciu o programy kształcenia i wychowania przedszkolnego realizują nauczyciele wychowania wczesnoszkolnego zgodnie z metodyką kształcenia wczesnoszkolnego odpowiednio w grupie wiekowej i możliwości psychofizycznych dziecka. Rozpoznanie gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej dokonuje się, poprzez diagnozę przedszkolną.\nCelem diagnozy jest rozpoznanie poziomu rozwoju intelektualnego, fizyczno-ruchowego, emocjonalno-społecznego dziecka i na tej podstawie określenie, czy dziecko sprosta obowiązkom szkolnym.\n\n\n== Charakterystyka gotowości szkolnej dziecka ==\n\n\n=== Charakterystyka częściowa dziecka dojrzałego umysłowo ===\nChce się uczyć i poznawać;\nZ zainteresowaniem opowiada o obowiązkach przedszkolnych;\nInteresuje się czytaniem i pisaniem oraz liczbami;\nZadaje dużo pytań dorosłym;\nSwobodnie posługuje się mową;\nRozumie mowę innych;\nOpanowało określony zakres umiejętności czytania;\nZdolne jest do skupienia uwagi;\nPosiada pewien zasób doświadczeń; itp.\nW zakresie gotowości intelektualnej ważną rolę odgrywa aktywność poznawcza dziecka, jego zainteresowanie bliższą i dalszą rzeczywistością, zainteresowanie wiedzą jako głównym źródłem informacji. Dziecko – gotowe intelektualnie do szkoły – chce się uczyć i dysponuje zasobem wiadomości, doświadczeń wyobrażeń, będących podstawą do rozwoju pojęć. Potrafi też słuchać ze zrozumieniem tego, o czym mówi nauczyciel, spełniać jego polecenia, jasno i konkretnie odpowiadać na jego pytania. Ma dobrze rozwinięte procesy poznawcze (mowę, myślenie, uwagę, pamięć, wyobraźnię, spostrzegawczość), a jego mowa jest poprawna pod względem artykulacyjnym. W zakres gotowości intelektualnej wchodzi też gotowość do pisania, czytania i matematyki. Na gotowość do pisania składa się rozpoznawanie kierunków, orientacja w przestrzeni, pamięć ruchowa, myślenie reprodukcyjno – analityczne, usprawniona ręka prawa i lewa, szybkość odtwarzania znaków graficznych, koordynacja wzrokowo-ruchowa. O gotowości do nauki czytania można mówić wtedy, gdy dziecko ma dobrze rozwiniętą spostrzegawczość wzrokową i słuchową. Stanowi ona podstawowy warunek opanowania umiejętności dokonywania przez nie analizy i syntezy wzrokowej i słuchowej, która przejawia się w różnicowaniu i rozpoznawaniu dźwięków i kształtów. Ważne jest też to, by dziecko wymawiało poprawnie wszystkie głoski, wyrazy i zwroty. Natomiast gotowość do nauki matematyki obejmuje rozumienie i umiejętność określania przez dziecko stosunków przestrzennych, czasowych i ilościowych w działaniu praktycznym. Szczególnego znaczenia nabiera również umiejętność wyodrębniania i klasyfikowania zbiorów różnych przedmiotów według cech jakościowych.\n\n\n=== Charakterystyka częściowa dziecka dojrzałego emocjonalno – społecznie ===\nJest samodzielne, zaradne, itd.;\nPotrafi nawiązywać kontakty z rówieśnikami i nauczycielem wychowania przedszkolnego;\nŁatwo orientuje się w nowym środowisku społecznym;\nPosiada równowagę uczuciową i opanowanie;\nJest zdyscyplinowane;\nJest obowiązkowe i wytrwałe;\nJest wrażliwy na opinię nauczyciela;\nWierzy we własne siły; itp.\nPrzejawem gotowości emocjonalno-społecznej dziecka jest panowanie nad własnymi emocjami i równowaga nerwowa, a także wiara w siebie i swoje możliwości, radość z odnoszonych sukcesów i spokojne znoszenie porażek. Dziecko wstępujące do szkoły przejawia duży stopień samodzielności, zaradności, odpowiedzialności. Potrafi\nnawiązywać kontakty z rówieśnikami, nauczycielem, innymi osobami dorosłymi i obdarza je uwagą wartościującą. Przestrzega norm i zasad obowiązujących w grupie\ni respektuje prawa kolegów. Poza tym jest obowiązkowe, wytrwałe, umiejące oceniać nie tylko poczynania innych osób, ale także dokonywać samooceny. Stosuje zwroty\ngrzecznościowe, zna swoje imię i nazwisko.\n\n\n=== Charakterystyka częściowa dziecka dojrzałego fizycznie ===\nJest zdrowe;\nPosiada ogólną sprawność i wydolność organizmu;\nPosiada odpowiedni zasób sił fizycznych;\nJest odporne na zmęczenie;\nJest zrównoważone nerwowo;\nJest zręczne i sprawne;\nWykonuje ruchy ciągłe;\nUtrzymuje kierunek ruchu;\nPotrafi hamować impulsy ruchowe;\nPrzetwarza graficzny obraz litery lub wyrazu na obraz dźwiękowy głosek lub słów; itp.\nRozwój fizyczno-ruchowy dziecka jest prawidłowy, gdy przejawia ono ogólną sprawność fizyczną, a także sprawność manualną, polegającą na koordynacji wzrokowo-ruchowej. Ruchy wykonywane przez dziecko są precyzyjne i nie występują nasilone współruchy podczas wykonywania różnych czynności. Zmniejsza się też napięcie mięśniowe podczas wykonywania ruchów przyswojonych wcześniej. Występuje też dobra koordynacja ruchów całego ciała podczas wykonywania przez kilkulatka czynności samoobsługowych. U dziecka gotowego do rozpoczęcia nauki w szkole dobrze rozwinięte są ruchy postawno-lokomocyjne, przejawiające się w umiejętności zachowania ciała w równowadze, dostosowaniu własnego kroku do kroku rówieśników, a nawet do osób dorosłych. Ważny jest stan zdrowia dziecka, odporność na choroby, zmęczenie oraz prawidłowy rozwój narządów i układów wewnętrznych.\n\n\n== Rzecznik Praw Dziecka ==\nRzecznik Praw Dziecka wypowiadał się o dotowaniu przedszkoli publicznych przez gminy. Dzieci posiadają szczególne prawa. Aktualizacja ich człowieczeństwa przebiega bowiem w szczególny sposób. Dziecko nie potrafi samo zadbać o siebie, nie potrafi samodzielnie aktualizować swojej natury. Potrzebuje do tego rodziców, opiekunów, nauczycieli i wychowawców wczesnoszkolnych w przedszkolach, którzy respektować również będą ich niezbywalne prawa do edukacji wczesnoszkolnej i przygotowania się do podjęcia nauki w szkole podstawowej. W Polsce przyjęta Konstytucja RP i Konwencja o Prawach Dziecka oraz Ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka, stanowią najważniejsze odnoszące się do dziecka – stanowione akty prawne.\n\n\n== Obowiązek rodzicielski ==\nUstawa Prawo oświatowe określa obowiązki rodziców (prawnych opiekunów) dziecka podlegającego obowiązkowi przygotowania przedszkolnego; są oni zobowiązani do:\n\ndopełnienia czynności związanych ze zgłoszeniem dziecka do przedszkola, oddziału przedszkolnego zorganizowanego w szkole podstawowej lub innej formie wychowania przedszkolnego,\nzapewnienia regularnego uczęszczania dziecka na zajęcia zgodnie z podpisaną umową między Stronami,\ninformowania w terminie do 30 września każdego roku, dyrektora szkoły podstawowej w obwodzie której mieszka dziecko, o realizacji tego obowiązku za granicą.\nPrzez niespełnienie obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego należy rozumieć nieusprawiedliwioną nieobecność w okresie jednego miesiąca na co najmniej 50% obowiązkowych zajęć edukacyjnych w przedszkolu (oddziale przedszkolnym zorganizowanym w szkole podstawowej). Na gruncie ustawy egzekucyjnej obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego należy do kategorii obowiązków o charakterze niepieniężnym (art. 2 § 1 pkt 10). Środkiem przymuszającym do wyegzekwowania obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego jest grzywna w celu przymuszenia.\n\n\n== Nadzór i kontrola przygotowania przedszkolnego ==\nNadzór i kontroli nad prawidłowym przebiegiem przygotowania przedszkolnego dokonują kuratoria oświaty i wychowania w rejonie zamieszkania dziecka.\nZa przygotowanie przedszkolne, tj. gotowość dziecka do podjęcia podstawowych obowiązków w szkole elementarnej odpowiedzialni są dyrektorzy przedszkoli (szkół podstawowych) przed organem prowadzącym (gminy), z której dotowane jest przedszkole. Zadania organu prowadzącego (gminy) dotyczących przedszkoli określa Prawo oświatowe.\n\n\n== Prawo oświatowe w Polsce ==\nObowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego rozpoczyna się z początkiem roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 6 lat.\nW przypadku dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, wychowaniem przedszkolnym może być objęte dziecko w wieku powyżej 6 lat, nie dłużej jednak, niż do końca roku szkolnego w tym roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 10 lat (od 01.09.2016 r. nie dłużej niż do roku szkolnego w którym dziecko kończy 9 lat). Obowiązek szkolny tych dzieci może być odroczony do końca roku szkolnego w tym roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 10 lat (od 01.09.2016 r. do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 9 lat).\n\nUstawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (Dz.U. z 2021 r. poz. 1082), zwana dalej „Prawem oświatowym”\nRozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz.U. z 2017 r. poz. 356)\nUstawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2025 r. poz. 132), zwana dalej „ustawą egzekucyjną”.\nZgodnie z art. 31 ust. 4 Prawa oświatowego dziecko w wieku 6 lat jest obowiązane odbyć roczne przygotowanie przedszkolne w przedszkolu lub w innej formie wychowania przedszkolnego. Kontroli realizacji obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego dokonują dyrektorzy szkół stosownie do art. 33 ust. 2 Prawa oświatowego.\nZgodnie z art. 42 Prawa oświatowego niespełnienie obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego podlega egzekucji w trybie przepisów ustawy egzekucyjnej.\n\n\n== Bibliografia ==\nBrzezińska A., Burtowy M., (1995), Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszkolnej. Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM.\nSzmidt K., J., Modrzejewska-Świgulska M., (2004), Psychopedagogika działań twórczych, Kraków, Wydawnictwo Impuls; ISBN 978-83-7308-486-1\nJerzyJ. Brzeziński JerzyJ., Badania eksperymentalne w psychologii i pedagogice, Warszawa: Wydawnictwo Scholar, 2008, ISBN 978-83-7383-296-1, OCLC 297675100 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Psychologizm pedagogiczny\n\nPsychologizm pedagogiczny – szeroki ruch w pedagogice, który w procesie wychowania wymaga uwzględniania przede wszystkim psychicznej strony wychowanka. W swej skrajnej postaci psychologia i rezultaty jej badań mają być nie tylko pomocnicze dla teorii i praktyki wychowania, ale stanowić i wyznaczać zarówno środki, jak i cele wychowania. Psychologia nie tylko jest uważana za naukę pomocniczą pedagogiki, ale staje się wprost pedagogiką. Szczególnie psychologia wychowawcza ma zastąpić w tym ujęciu pedagogikę. Całe wychowanie bowiem, zarówno nauczanie jak kształcenie charakteru, czerpią swe cele i środki z prawidłowości rozwoju psychicznego dziecka.\nPsychologizm pedagogiczny zwraca się szczególnie przeciw pedagogice tzw. „szkoły tradycyjnej”, stworzonej przez Herbarta i herbarystów oraz wprowadzonej zwłaszcza do szkół ogólnokształcących niemal w całej Europie, a także w USA, gdzie powstał w końcu XIX wieku i przetrwał aż do I wojny światowej. Psychologizm „nowej szkoły” zwraca się przeciw skrajnemu kształceniu intelektu i zyskiwaniu wiedzy dla wiedzy, zwanej też „wiedzą czystą” i żąda głównie rozwijania myślenia praktycznego wraz z rozwojem strony uczuciowej, woli i działania.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPomykało Wojciech,(red) (1997), Encyklopedia pedagogiczna, Warszawa, Wydawnictwo Fundacja INNOWACJA, ISBN 83-86169-03-6\nKazimierz Sośnicki, Kierunki pedagogiki  psychologicznej, czasopismo \"Nowa Szkoła\" nr 11/1959\nKazimierz Sośnicki, O psychologizmie i obiektywizmie  w nauce, czasopismo \"Nowa Szkoła\" nr  6/1959\nKazimierz Sośnicki, Obiektywizm i subiektywizm w pedagogice współczesnej, czasopismo \"Ruch pedagogiczny\"  nr 2/1959\nPerez Bernard: La psychologie de l'enfant: les trois premières années. Paryż: 1882, s. 362.\nWilhelm Thierry Preyer: Die Seele des Kindes. Beobachtungen über die geistige Entwicklung des Menschen in den ersten Lebensjahren. Lipsk: Th. Griebens Verlag, 1884, s. 505.\nJan Władysław Dawid. Nauka o rzeczach - rys jej historycznego rozwoju, podstawy psychologiczne, metoda oraz wzory lekcji. „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”. 6 (1), s. 152, 1961. ISSN 0023-589X. (pol.). \nJan Władysław Dawid: Inteligencja, wola i zdolność do pracy. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1927, s. 583, seria: Biblioteka Dzieł Pedagogicznych.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Psychomotoryka\n\nPsychomotoryka − dziedzina zajmująca się teorią i metodami psychologii ruchu. Pojęcie „psychomotoryka” składa się z dwóch słów psychika i motoryka i w ten sposób opisuje zależność pomiędzy percepcją, ruchem, przeżywaniem, uczeniem się a działaniem. Procesy umysłowe, takie jak emocjonalność czy koncentracja, oraz indywidualne cechy osobowości wpływają na spontaniczność ruchów oraz sposób poruszania się. Ten związek przyczynowo-skutkowy jest nazywany psychomotoryką. W poniższym artykule termin ten oznacza całościową, ukierunkowaną na rozwój koncepcję, która wspiera zarówno rozwój percepcji, jak i ruchu.\nPojęcie psychomotoryka wywodzi się etymologicznie od stgr. ψυχή (czyt. psyche) „podmuch, dusza, umysł” oraz łac. mōtāre oznaczającego „wprawiać w ruch”. W dosłownym tłumaczeniu pojęcie to oznacza „poruszanie duszy”. Poza tym psyche w języku starogreckim jest słowem używanym do opisu całej osoby ludzkiej. W tym sensie psychomotoryka jest rozumiana zarówno jako „poruszanie duszy”, jak i „poruszanie uczuć i ciała”.\n\n\n== Szkoły, koncepcje i założenia psychomotoryki ==\nIstnieje wiele szkół psychomotorycznych, jak psychomotoryka francuska, belgijska, austriacka i niemiecka.\nRozmaite szkoły psychomotoryki wspólnie podkreślają współdziałanie psychicznego doświadczenia człowieka lub jego rozwoju psychiczno-duchowo-emocjonalnego oraz rozwoju motoryki i percepcji. Uwzględnia się wpływy otoczenia socjalnego i materialnego na jedność psychiki i motoryki. Szkoły psychomotoryki różnią się natomiast pod względem kilku podstawowych założeń dotyczących przyczyn powstania ograniczonej zdolności percepcji, uczenia się, koordynacji ruchowej i zaburzonego zachowania oraz pod względem możliwości ich leczenia.\nTwórcy tych założeń posługują się rozmaitymi psychologicznymi, pedagogicznymi, socjologicznymi i medycznymi systemami teoretycznymi, aby ugruntować działania praktyczne. Przykładowo do ich uzasadnienia wykorzystywane są pewne elementy psychoanalizy i psychologii kognitywnej lub neurofizjologii. W latach 70. i 80. teoriami, do których nawiązywała psychomotoryka, była teoria Gestaltkreis (jedność ruchu i percepcji) według Viktora von Weizsäckera, materialistyczna teoria działalności według Aleksieja Leontjewa, a także teoria Jeana Piageta.\n\n\n== Historia psychomotoryki ==\nTwórcą psychomotoryki w latach 50. w Niemczech był Ernst John Kiphard, który uchodzi za pioniera tego nurtu.\nPojęcie psychomotoryka przejął on od niemieckiej przedstawicielki rytmiki Charlotte Pfeffer, która w roku 1938 opublikowała artykuł pod tytułem: Terapia psychomotoryczna.\nW latach 50. w Gütersloh, w Westfalskiej Klinice Psychiatrii dla młodzieży, Kiphard leczył dzieci i młodzież z zaburzeniami zachowania w oparciu o ćwiczenia fizyczne. Szybko doszedł do wniosku, że: „Opanowanie ruchu jest pierwszym krokiem do opanowania siebie.“ W latach 1957/58 realizował badania zlecone przez Ministerstwo ds. Społecznych w Westfalii. Wyniki badań opublikowano w roku 1960 pod tytułem: „Ruch leczy. Psychomotoryczna metoda leczenia poprzez ćwiczenia u dzieci opóźnionych w rozwoju“. Publikacja ta stała się dniem narodzin niemieckiej psychomotoryki. W tym samym roku ukazała się pierwsza książka Kipharda „Ruch leczy“, w której autor przedstawił podstawowe zarysy Psychomotorycznego Leczenia Ruchem (PMÜ).\nW czasie długoletniej pracy Kipharda z dziećmi i młodzieżą stało się jasne, że jego zajęcia ruchowe pozytywnie oddziałują na emocjonalny rozwój dzieci.\nZe względu na terapeutyczne i wspierające działanie Kiphard rozpoczął systematyczne badanie i rozwijanie zajęć ruchowych. Wraz z współpracownikami stworzył także motopedagogikę, mototerapię i motologię.\nPsychomotoryka w Niemczech:\n1975 utworzenie Aktionkreis Psychomotorik e.V.\nW Hamm w dniach 11–12 lipca 1975 odbyło się posiedzenie założycielskie Aktionkreis Psychomotorik e.V. (ak’P). Na pierwszego przewodniczącego 15 członków założycielskich wybrało Helmuta Hünnekensa. Bezpośrednio po utworzeniu stowarzyszenia przystąpiło do niego 120 sympatyków.\n1977 kształcenie w szkołach państwowych\n20 kwietnia 1977 zezwolono na działalność Szkoły Zawodowej Terapii Gimnastyki i Ruchu w Dortmundzie, która od tego czasu prowadzi studia dla motopedagogów kończące się egzaminem państwowym. Podstawy programu nauczania wywodzą się z Komisji Curriculum stowarzyszenia ak’P i nawiązują do tradycji psychomotorycznego leczenia przez ćwiczenia.\n1983 motologia jako kierunek studiów\nWraz z utworzeniem studiów podyplomowych na Uniwersytecie Philippsa w Marburgu motologia awansowała od nauki zawodowej do dyscypliny naukowej. Katedrę objął prof. dr Friedhelm Schilling i kierował nią do roku 2002.\n1990 utworzenie Akademii Motopedagogiki i Mototerapii (ak’M)\nSzeroka oferta kształceniowa stowarzyszenia ak’P doprowadziła do utworzenia w roku 1990 Akademii Motopedagogiki i Mototerapii jako samodzielnej jednostki doskonalenia zawodowego. Od tego czasu Akademia oferuje zatwierdzone przez Ministerstwo studia podyplomowe i kursy kwalifikacyjne na wielu obszarach psychomotoryki i jest największą instytucją kształcącą w zakresie psychomotoryki w Niemczech.\n2006 utworzenie Niemieckiego Towarzystwa Psychomotoryki\n16.09.2006 Aktionkreis Psychomotorik wraz ze związkiem zawodowym dyplomowanych motologów i związkiem zawodowym motopedagogów utworzył Niemieckie Towarzystwo Psychomotoryki, aby wspólnie propagować idee psychomotoryki.\n2008 zmiana nazwy Akademii Motopedagogiki i Mototerapii\nW połowie roku 2008 zmieniono nazwę na Niemiecką Akademię Psychomotoryki (dakp), aby w jeszcze większym stopniu zaakcentować swoją pozycję w Niemczech i ścisłe powiązanie z Aktionskreis Psychomotorik.\nNurty psychomotoryki niemieckiej:\n\nPsychomotoryczne leczenie przez ćwiczenia według Kipharda.\nNurt zorientowany na kompetencje według Friedhelma Schillinga,\nPsychomotoryka systemiczna według Rolfa Balgo i Reinhardta Vossa\nNurt zorientowany na dziecko według Renate Zimmer\nPsychomotoryka (IPE) według Andrzeja Majewskiego (samostanowienie, kontrola nad sobą, autonomia) ↔IPE-pol. IPW Integracyjne Pedagogiczno-Terapeutyczne Wspieranie Rozwoju\n\n\n== Rozwój psychomotoryki ==\nPsychomotoryczna terapia ćwiczeniowa Kipharda od połowy lat 80. zaczęła być poddawana krytyce. Uważano, że koncepcja jest zbyt monokauzalna, zbyt medyczno-psychiatryczna i zanadto koncentruje się na deficytach. Wskutek tego uległa ona rozwinięciu i na plan pierwszy wysunęło się uwzględnienie „dziecięcego punktu widzenia“. Powstały nowe nurty psychomotoryczne. Najbardziej znanym z nich jest nurt zorientowany na dziecko według Renate Zimmer. W latach 90. Renate Zimmer oparła ją na teorii osobowości Carla Rogersa. Jej koncepcja wykazuje także podobieństwo do niedyrektywnej terapii zabawowej według Virginii Axline. W ramach swej koncepcji psychomotorycznej Zimmer proponuje dzieciom ruchowy i socjalny pokój doświadczeń, aby poprzez ruch mogły one odnaleźć ścieżki pokonania trudności i problemów emocjonalnych. Dzięki samodzielnie znalezionym i niesterowanym doświadczeniom ruchowym wzmacnia się koncepcja samego siebie. Centralną kwestią jest to, że dzieci są świadome własnej skuteczności i możliwości działania. W nurcie stworzonym przez Renate Zimmer cała uwaga skupia się na mocnych stronach dziecka i na jego potrzebach. Koncepcja ta przyspieszyła rozwój psychomotoryki i dostosowała ją do wyników badań współczesnej psychologii, pedagogiki i socjologii.\nNowoczesna koncepcja psychomotoryki J. i A. Majewskich opiera się na konstruktywizmie, założeniu empowermentu, koncepcji autopoezy, teorii systemu, salutogenezie, teorii osobowości Carla Rogersa, zorientowanej na dziecko metodzie Zimmer, transgresywnej koncepcji człowieka według Józefa Kozieleckiego i na wybranych elementach psychiatrii humanistycznej Antoniego Kępińskiego. Należy wspomnieć ważną kwestię, że psychomotoryka jest zarówno koncepcją pedagogiczną, jak i terapeutyczną.\n\n\n== Obszary zastosowania psychomotoryki ==\nPsychomotoryka wykorzystywana jest w celach profilaktycznych i terapeutycznych w przedszkolach, szkołach, klubach sportowych, praktyce lekarskiej, w pedagogice integracyjnej, w instytucjach pedagogicznych, w pracy socjalno-pedagogicznej z dziećmi i młodzieżą itp. Z powodzeniem metodą psychomotoryczną pracuje się w psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej, z dziećmi i młodzieżą z trudnościami w nauce lub z zaburzeniami zachowania lub rozwoju.\nW kontekście pedagogiki integracyjnej i pedagogiki specjalnej psychomotoryka jest tradycyjnie stosowana w pracy z dziećmi i młodzieżą niepełnosprawną (intelektualnie, psychicznie, fizycznie) lub zagrożonych taką niepełnosprawnością.\nDzieci i młodzież niepełnosprawne wykazują problemy na obszarze dotyczącym zmysłów, motoryki, emocji, komunikacji i procesów poznawczych. Terapia psychomotoryczna może mieć pozytywny wpływ właśnie na te obszary. W tym kontekście psychomotoryka wnosi istotny wkład zarówno do wychowania ruchowego, jak i do pozytywnego rozwoju osoby niepełnosprawnej. Pod względem celu jaki sobie stawia, aby przekazać dzieciom i młodzieży kompetencję odnoszącą się do Ja, kompetencję socjalną i rzeczową. Psychomotoryka współgra z celami, do których dąży zarówno pedagogika ogólna, jak i pedagogika integracyjna i specjalna.\nElementy psychomotoryczne znajdują się także w ramach pracy fizjoterapeutów, ergoterapeutów i logopedów.\n\n\n== Psychomotoryka w kontekście społecznym ==\nW kontekście społecznym ruchowi przypisuje się coraz większe znaczenie. Z jednej strony pojawiły się liczne wyniki badań rozwojowo-psychologicznych, które ukazują znaczenie ruchu i percepcji dla stabilnego rozwoju wczesnodziecięcego w obszarze emocjonalności, rozwoju mowy, zachowania społecznego i procesów poznawczych. Z drugiej strony takie zmiany społeczne jak zwiększająca się urbanizacja wraz z wzrastającą izolacją dzieciństwa, ubóstwo, niekontrolowana konsumpcja mediów u dzieci, powodują ograniczenie możliwości ruchu, doświadczenia, działania i komunikacji dzieci i tym samym prowadzą do socjalnego kalectwa.\nW obliczu wielokrotnie obserwowanego ograniczania dziecięcych przestrzeni ruchu i wynikającego z tego wzrostu liczby dzieci z problemami koordynacji, wadami postawy, problemami szkolnymi, nierozwiniętą stosownie do wieku kompetencją socjalną i niedojrzałą koncepcją siebie, instytucje społeczno-pedagogiczne są odpowiedzialne za zapewnienie dostatecznego wsparcia psychomotorycznego jako środka do wspomagania rozwoju i zdrowia dzieci, które zostały im powierzone.\n\n\n== Cele psychomotoryki ==\nKoncepcja psychomotoryczna jest metodą zorientowaną na ruch, która dzięki różnorodnym możliwościom działania i rozwiązywania problemów w specjalnie zaaranżowanych scenariuszach psychomotorycznych wywiera pozytywny wpływ na cały rozwój człowieka. Punktem wyjścia w tej koncepcji jest holistyczny obraz człowieka. Równocześnie psychomotorycy podkreślają jedność ciała, duszy i umysłu. W szerszym kontekście psychomotoryka opisuje wzajemne oddziaływanie na siebie percepcji, procesów poznawczych, emocji, psychiki i ruchu oraz ich znaczenie dla rozwoju kompetencji działania jednostki w kontekście psychospołecznym.\nPodstawą psychomotoryki jest założenie, że wspieranie ruchu, percepcji i działania przyczynia się do zyskania pewności siebie i tworzy warunki uczenia się oraz że proces uczenia przebiega podczas konfrontacji z otoczeniem. W praktyce psychomotoryka daje dziecku możliwość wyrażenia swojego ciała i przeżyć, eksperymentowania z ciałem i przedmiotami, rozwiązywania zadań w grupie i tym samym udoskonalenia kompetencji siebie samego, kompetencji rzeczowej i socjalnej.\nCele kształcenia i kompetencje psychomotoryczne\n\nEstetyczna zdolność do percepcji, tworzenia i oceniania\nUkształtowanie pozytywnej świadomości ciała\nUkształtowanie międzyludzkich możliwości komunikacji\nDostrzeganie potrzeb, życzeń, zainteresowań i oczekiwań innych oraz odpowiednie uwzględnienie własnego zachowania\nEmpatia\nRozwój pewności siebie i poczucia własnej wartości\nUmiejętność podejmowania ryzyka i ponoszenia odpowiedzialności\nUmiejętność wyciągania wniosków\nUmiejętność myślenia strategicznego\nUmiejętność słownego przekazywania informacji i porozumienia\nŚwiadomość zdrowotna i odpowiednia pielęgnacja ciała\nGotowość do pomocy, poczucie sprawiedliwości i umiejętność solidarnego działania\nRozpoznawanie zależności w otoczeniu naturalnym i społecznym\nZdolność do zawierania kompromisu i pokoju\nŚwiadomość odpowiedzialności za przyrodę i otoczenie, szacunek do świata istot żywych, którego częścią jesteśmy\nKreatywność\nUmiejętność współdecydowania\nMotywacja\nZdrowie psychiczne\nZdolność do refleksji\nOpanowanie\nUmiejętność decydowania o sobie, oceniania i krytyki\nKoncepcja siebie\nSamorealizacja w kontekście społecznym\nOdpowiednie zachowywanie się w stosunku do otoczenia\nDoskonalenie percepcji zmysłowej, rozwijanie przeżyć ruchowych i doświadczenia ciała\nZdolność do solidarności\nKompetencja socjalna\nUmiejętność pracy w grupie\nTolerancja, w szczególności jako szacunek do jednostki i postawy innych\nDoskonalenie zdolności do działania i komunikacji\nDoskonalenie sprawności motorycznej i sensorycznej\nDoskonalenie osiągnięć szkolnych\n\n\n== Psychomotoryka w praktyce ==\nZajęcia psychomotoryczne zachęcają dzieci do percepcji swej fizycznej tożsamości i do jej zaakceptowania, do wypróbowania nowych ról, do komunikacji z innymi. Z takich spontanicznych działań zabawowych często powstają projekty. Bazują one na autentycznym zainteresowaniu dzieci, które jest wprawdzie stymulowane przez dorosłych za pomocą sugestii, jednak nie jest przez nich sterowane. Dlatego też projekt może trwać przez różny czas (od jednych zajęć psychomotorycznych do kilku). Również liczba uczestników projektu zależy od zainteresowania osób biorących w nim udział.\nPomieszczenia przeznaczone do wychowania ruchowego powinny stwarzać poczucie bezpieczeństwa (np. przez strefy odpoczynku) i równocześnie oferować wyzwania do bycia aktywnym (sala psychomotoryczna/gimnastyczna jako punkt styczności zachęcający do komunikacji między dziećmi a psychomotorykami, pedagogami i terapeutami).\nPsychomotoryk lub pedagog-terapeuta nie jest trenerem czy instruktorem, który organizuje przebieg zajęć, lecz osobą towarzyszącą i partnerem w dialogu z dziećmi. Tworzy atmosferę komfortu – wysłuchuje dzieci i obserwuje je – poprzez własne zainteresowanie i aktywne towarzyszenie wspiera chęć badania i eksploracji u dzieci, tworzy przestrzeń dla rozwoju wrodzonych zasobów aktywności dzieci i daje im impulsy – komunikuje i zastanawia się razem z dziećmi. Dla pedagogów i terapeutów pracujących metodą psychomotoryczną dzieci są współtwórcami zajęć.\n\n\n== Psychomotoryka a motoryka sportowa ==\nPodstawą psychomotoryki jest humanistyczny obraz człowieka, który opiera się na liberalnym systemie wartości. Dla działającego człowieka oznacza to stanowienie o samym sobie. Stąd też ruch nigdy nie może być rozpatrywany wyłącznie w aspektach biomechanicznych.\nMotoryka sportowa ma charakter funkcjonalistyczny i zorientowana jest na cel nauczania, natomiast psychomotoryka stanowi otwartą propozycję. Funke i Wienke ujęli różnicę między sportem a psychomotoryką w następujący sposób: „Gdy trener odkrywa w dziecku sportowca, ponieważ widzi jego potencjał dostosowania się do form i wyzwań sportowych, psychomotoryk odkrywa, że dziecko ruszając się, wchodzi w kreatywny i oczywiście także socjobiograficznie uwarunkowany kontakt z okolicznościami ruchowymi. Patrząc z tej perspektywy, psychomotoryka nie potrzebuje przedmiotu przekazu i nie wymaga także przedmiotowej dydaktyki. Z całą pewnością posiada ona, choć nie jest przedmiotem do nauczania, szczególną rzeczowość. W sporcie rzeczowość oznacza zachowanie stosownie do zasad sportowych, natomiast w psychomotoryce rzeczowość polega na tym, aby sprostać rzeczom, z którymi ma się do czynienia, zgodnie z własnymi zamiarami. Tym samym psychomotoryka w zasadzie staje się dyscypliną estetyczną.“\nObraz dziecka w psychomotoryce jest ukształtowany przez przekonanie, że dzieci dysponują wieloma kompetencjami i są zainteresowane ich rozszerzaniem. Wyróżniają się przy tym energią, kreatywnością i elastycznością, a także własną kulturą, w której poczucie rzeczywistości i wyobraźnia są ze sobą ściśle powiązane. Dzieci zdobywają wiedzę przez codzienne doświadczenia, przez badanie, eksperymentowanie i przede wszystkim przez to, że wyrażają odkrycia, przeżycia, odczucia i znaczenia w swój indywidualny i specyficzny sposób oraz że dla nas dorosłych ten charakterystyczny dla dzieci, psychomotoryczny sposób wyrażania się jest często „ziemią nieznaną“. Jednakże to, czego nie rozumieją rodzice, niekoniecznie stanowi błąd i wymaga poprawy.\n\n\n== Treści psychomotoryki ==\nDo najważniejszych treści psychomotoryki należą (według Zimmer):\n\ndoświadczenia ciała i siebie samego, jak percepcja i przeżywanie własnego ciała, doświadczenia zmysłowe, doświadczenie cielesnych możliwości wyrażania się\ndoświadczenia rzeczowe, jak konfrontowanie się z przestrzennymi i przedmiotowymi warunkami otoczenia, jak dostosowanie się do prawidłowości obiektów lub dostosowanie ich do siebie, badawcze i eksperymentalne uczenie się przez ruch\ndoświadczenia społeczne, jak komunikacja z innymi poprzez ruch\ngry z samodzielnie stworzonymi lub dostosowanymi do sytuacji regułami, granie razem lub przeciwko sobie\nangażujące ćwiczenia ruchowe służące wspomaganiu percepcji zmysłowej\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzej Majewski, Jolanta Majewska: Zarys Psychomotoryki. Harmonia, Gdańsk 2011\nMałgorzata Sekułowicz, Joanna Kruk-Lasocka, Lesław Kulmatycki: Psychomotoryka ruch pełen znaczeń. Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, Wrocław 2008\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAkademia Psychomotoryki\nPsychomotoryka – Dolnośląska Szkoła Wyższa\nMotopedagogika w Niemczech\nMotologia w Niemczech\nPsychomotoryka w Niemczech", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rada pedagogiczna\n\nRada pedagogiczna – organ wewnętrzny szkoły lub innej placówki, zajmujący się planowaniem, realizacją i kontrolą wykonania planów pracy dydaktyczno-wychowawczej i organizacyjnej szkoły. W skład rady pedagogicznej wchodzą wszyscy pracownicy pedagogiczni, niekiedy również przedstawiciele rodziców, organizacji społecznych i młodzieży. Rada pedagogiczna uchwala roczny plan i budżet szkoły, dokonuje analizy osiągnięć dydaktyczno-wychowawczych i podejmuje decyzje w sprawie ich doskonalenia, klasyfikuje i promuje uczniów, organizuje samokształcenie nauczycieli.\n\n\n== Przewodniczący i skład rady pedagogicznej ==\nUstawa o systemie oświaty wyznacza zadania Rady Pedagogicznej jako organu szkoły. Dookreślane są one w postaci szczegółowych kompetencji w statucie szkoły, w części dotyczącej szczegółowych kompetencji organów szkoły. Rada pedagogiczna jest jednym z ważniejszych elementów organów działających w oparciu o statut szkoły. W każdej placówce oświatowo-wychowawczej podległej Kuratorium oświaty i wychowania w danym województwie winny działać: Rady i samorządy szkolne (rady szkoły, rady rodziców, rady uczniowskie).\n\n\n=== Przewodniczący rady pedagogicznej ===\nPrzewodniczącym rady pedagogicznej jest dyrektor lub kierownik placówki oświatowej bądź jego zastępca, w sytuacji gdy dyrektor nie posiada uprawnień pedagogicznych.\n\n\n=== Skład rady pedagogicznej ===\nW skład rady pedagogicznej, wewnętrznego kolegialnego organu szkoły bądź innej placówki oświatowej w zakresie realizacji jej zadań  statutowych, wchodzą etatowi pracownicy pedagogiczni tj.: zastępca dyrektora lub kierownika placówki oświatowej, pedagog szkolny, nauczyciele danej szkoły lub placówki.\n\n\n=== Kompetencje rady pedagogicznej ===\nKompetencje rady pedagogicznej zostały określone w Ustawie o systemie oświaty (DzU z 2004 r., Nr 256, poz. 2572). W artykule 41. ustawy zostały określone\ndecyzje, które rada podejmuje w drodze uchwały pedagogicznej. \nDo takich należą: \n\nklasyfikacja i promocja uczniów,\ndecyzje w sprawie innowacji i eksperymentów pedagogicznych w szkole,\nskreślanie uczniów z listy (nie dotyczy uczniów objętych obowiązkiem szkolnym – art. 16 ust. 5) oraz\ndokonywanie nowelizacji w statucie bądź zatwierdzanie nowego statutu szkoły (w przypadku gdy w szkole istnieje rada szkoły, to ona podejmuje uchwały dotyczące statutu, natomiast rada pedagogiczna przygotowuje projekty).\n\n\n=== Debata rady pedagogicznej ===\nNa debatę rady pedagogicznej mogą być zapraszani indywidualnie rodzice uczniów, co do których są uzasadnione wątpliwości wychowawcze w danej szkole. \nPrzed rokiem 1989 debaty szkolne, potocznie były nazywane – posiedzeniami. Pojęcie „rada pedagogiczna” jest nadal mylone przez nauczycieli i rodziców z pojęciem „posiedzenie rady pedagogicznej”. Rada pedagogiczna jest organem jednostkowej placówki oświatowo-wychowawczej, tymczasem posiedzenia są debatami lub obradami, w których bierze udział organ tej szkoły.\n\n\n=== Uchwały rady pedagogicznej ===\nW przypadku braku rady szkoły, rada pedagogiczna może wyjątkowo podjąć uchwały dotyczące:\n\norganizacji pracy szkoły w oparciu o arkusz organizacyjny (diagram cyklu szkolenia uczniów klas I-VIII);\nprowadzenia pełnej dokumentacji szkoleniowej placówki oświatowo-wychowawczej tj.: (sumaryczny dziennik szkolenia w szkole, dzienniki lekcyjne, indywidualne dzienniczki ucznia, szkolną książkę skarg i zażaleń do dyspozycji – nauczycieli, rodziców);\nsemestralnych i miesięcznych planów pracy szkoły;\ntygodniowy plan szkolenia i rozkład zajęć lekcyjnych i pozalekcyjnych,\ndostosowania się do programów nauczania MEN i zaopatrzenia bibliotekę szkolną w indywidualny zestaw uczniowski podręczników i ćwiczeń w klasach I-VIII w formie tradycyjnej lub elektronicznej (ebook);\nprogramu zajęć obowiązkowych i dodatkowych,\nplanów wychowawczych i programu profilaktyki,\nregulaminu szkoły,\nrady pedagogicznej oraz\nkalendarium szkoły.\nrada pedagogiczna w porozumieniu z radą rodziców może wystąpić z wnioskiem o odwołanie dyrektora lub jego zastępcy;\nJeśli w szkole nie została powołana Rada Szkoły, jej zadania wykonuje Rada Pedagogiczna, czyli w przypadku przygotowanych zmian w statucie szkoły – Rada Pedagogiczna również te zmiany uchwala. \nPonadto, w przypadku braku rady szkoły, opiniuje dokumenty przedstawiane radzie pedagogicznej szkoły:\n\nprojekt statutu szkoły albo jego zmian i przedstawia do uchwalenia Radzie Szkoły.\nprojekt finansowy szkoły (rozdział subwencji lub dotacji na grupy szkoleniowe I-VIII),\npropozycje dyrektora dotyczące przydziałów czynności w/g. Karty Opisu Stanowiska (KRP) oraz przydziale sprzętu szkoleniowego i pomieszczeń, miejsc szkoleniowych.\nwnioski dyrektora o przyznanie nauczycielom odznaczeń, nagród i innych wyróżnień lub zapomogi socjalnej,\nKażde posiedzenie rady pedagogicznej jest rejestrowane (protokólarnie) i przedstawiane w kwartalnym raporcie do kuratorium oświaty i wychowania.\nPodczas dostosowania statutu szkoły do przepisów ustawy o oświacie lub innych ustaw należy zwrócić uwagę na zapis art. 41, który poszerza zadania Rady Pedagogicznej szkoły o: \n\nustalanie sposobu wykorzystania wyników nadzoru pedagogicznego, w tym sprawowanego nad szkołą lub placówką przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny, w celu doskonalenia pracy szkoły lub placówki.\nWszystkie Uchwały rady pedagogicznej podejmowane są większością głosów w obecności co najmniej połowy jej członków. Obrady rady pedagogicznej są niejawne w zakresie spraw mogących naruszać wszelkie prawa osobowe i osobiste uczniów bądź ich rodziców oraz nauczycieli i innych pracowników szkoły.\n\n\n== Zobacz też ==\nStatut szkoły\nRada szkoły;\nRada rodziców;\nSamorząd uczniowski;\nKuratorium oświaty;\nNadzór pedagogiczny nad radami pedagogicznymi podległych placówek oświatowo-wychowawczych;\n\n\n== Ustawodawstwo polskie ==\nustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. z 2021 r. poz. 1082)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nArt. 70. – Kompetencje rady pedagogicznej\nRola i zadania rady pedagogicznej w szkole.\nOrgany szkoły – kompetencje, zasady współdziałania\nkompetencje rady pedagogicznej, stan prawny na dzień 01 września 2017 roku.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sieroctwo społeczne\n\nSieroctwo społeczne – stan określający sytuację i położenie społeczne dzieci, wychowywanych poza rodziną w domach dziecka lub w rodzinach zastępczych ze względów innych niż śmierć rodziców – najczęściej z powodu niewywiązywania się rodziny z podstawowych obowiązków opiekuńczych. Termin ten po raz pierwszy w publicystyce naukowej został użyty przez W. Żelazko w 1958 roku, następnie w 1967 roku pojawił się w statystykach Głównego Urzędu Statystycznego opisujących informacje dotyczące braku opieki rodzicielskiej nad dziećmi. \nTermin ten odnosi się również do dzieci, które są wychowywane w rodzinie naturalnej jednak są pozbawione opieki rodziców. Opiekę nad nimi sprawują inne osoby lub instytucje, a kontakt z rodzicami jest niedostateczny lub nie ma go wcale.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Strefa najbliższego rozwoju\n\nStrefa najbliższego rozwoju – według teorii Lwa Wygotskiego są to zadania, których dziecko nie potrafi za pierwszym razem wykonać samodzielnie, jednak jest w stanie je wykonać przy wsparciu radą. W tej strefie dziecko najlepiej zdobywa nową wiedzę poznawczą. W miarę pozyskiwania nowych umiejętności strefa najbliższego rozwoju ciągle się poszerza i obejmuje nowe, coraz trudniejsze zadania.\n\n\n== Bibliografia ==\nH. Bee: Psychologia rozwoju człowieka. Zysk i S-ka, 2009. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Strukturalizacja\n\nStrukturalizacja – proces badawczy polegający na właściwym ukształtowaniu i stworzeniu hierarchii struktur. Wybrany przez siebie materiał należy uporządkować tak, by doprowadzić jednocześnie do wyodrębnienia w miarę logicznych układów, które powinny pomiędzy sobą zawierać pewne zgodne elementy i związki. Dzięki zastosowaniu strukturalizacji powstaje m.in. program nauczania oraz podręcznik edukacyjny.\n\n\n== Bibliografia ==\nWincenty Okoń, Słownik pedagogiczny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szkolenie\n\nSzkolenie – w pedagogice kształcenie w zakresie nieskomplikowanych umiejętności i nawyków praktycznych, które nie wymagają szczegółowego przygotowania teoretycznego.\nW ujęciu słownikowym szkolenie to cykl wykładów poświęconych sprecyzowanemu tematowi, którego głównym celem jest uzupełnienie czyjegoś wykształcenia, zdobycie wiedzy, albo uzupełnienie i doskonalenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych.\n\n\n== Etymologia ==\nSzkolenie pochodzi od słowa (ros.) школить – szkolić. Słowo szkolenie to potoczna nazwa procesu kształcenia, która była zapożyczona w czasach zaboru rosyjskiego przez szkoleniowców i instruktorów – często bez przygotowania pedagogicznego do instruowania bądź szkolenia osób, które miały wykonywać czynności proste nie wymagającego przygotowania teoretycznego do działalności produkcyjnej w fabrykach. Zgodnie z zasadą zapożyczeń poprawności leksykalno – językowej stosowano mowę ojczystą w słowach narodu i kraju oraz przyjętego obowiązującego języka urzędowego w Polsce. Polscy pedagodzy są zgodni co do zasad poprawnej wymowy logopedycznej słowa – szkolenie, kształcenie, uczenie, nabywanie wiedzy i na podstawie tej zasadności formują wiedzę dydaktyczną z zakresu szkoleń by przytoczyć wiele idiomów i frazeologizmów, rozważając ich genezę, rozkładając je na czynniki pierwsze i dokonując ich interpretacji, można formułować tj.: Szkoła – szkoli a Uczenia – uczy czy szkoleniowcy – szkolą, szkolonych podczas procesu szkolenia.\n\n\n== Opis ==\nSzkolenia mają formę zajęć pozaszkolnych. W ujęciu badawczym, szkolenie jest złożoną metodą podnoszenia kwalifikacji, którą można umieścić na styku dziedzin: zarządzania, psychologii i pedagogiki (ściślej metodyki i dydaktyki). Szkolenie należy rozpatrywać z jednej strony jako nauczanie osób dorosłych, gdzie należy uwzględnić psychologię uczenia się oraz psychologię zachowania grupy, a z drugiej strony – z punktu widzenia instytucji zatrudniającej trenerów w celu przeprowadzenia szkolenia – jest ono jednym z elementów zarządzania zasobami ludzkimi, dlatego należy do obszaru zarządzania organizacją.\nPierwotnie szkolenie definiowało się jako przyuczanie pracowników do wykonywania konkretnych zadań. Według takiej definicji szkolenia traktowano wyłącznie jako systematyczne rozwijanie wiedzy, umiejętności i postaw koniecznych do właściwego wykonywania zadań na określonym stanowisku pracy. Szybko jednak nastąpiła zmiana tego podejścia. Szkolenia zaczęto traktować jako szereg systematycznych i celowych działań organizacji, które mają na celu pogłębianie i poszerzanie potencjału pracownika, aby spełniał nie tylko aktualne, ale i przyszłe potrzeby firmy. Tradycyjną definicję szkolenia (przyuczenie w celu wykonywania konkretnych zadań) przejęło określenie instruktaż. Dodatkowym wyróżnikiem szkolenia jest uzupełnienie przez pracownika wiedzy, umiejętności i kompetencji niezbędnych pod kątem awansu. W szkoleniu, w odróżnieniu do liczniejszej pod względem uczestników konferencji, bierze udział najczęściej ok. 15-30 osób.\n\n\n== Rodzaje szkoleń ==\notwarte – dostępne dla wszystkich chętnych; udział w nich jest dobrowolny, choć również na takie szkolenia przedsiębiorstwa mogą kierować swoich pracowników pokrywając część kosztów uczestnictwa; w Polsce agencja rządowa (PARP) prowadzi kampanię społeczną „Inwestycja w kadry”, w ramach której propaguje podnoszenie kwalifikacji i udostępnia internetową bazę dostępnych szkoleń otwartych\nzamknięte – organizowane na potrzeby konkretnego podmiotu (np. szkolenie pracowników konkretnego przedsiębiorstwa, członków organizacji), na szkolenia tego typu uczestnicy są kierowani przez organizatora (pracodawcę)\nwewnętrzne (wewnątrzzakładowe) – prowadzone przy pomocy własnej kadry szkoleniowej zakładu pracy\nzewnętrzne – prowadzenie zakład pracy zleca wyspecjalizowanym firmom szkoleniowym.\nindywidualne – odbywa się bezpośrednio między uczestnikiem a trenerem, którym często jest bezpośredni przełożony. Jest to proces, który pomaga rozwijać umiejętności i osiągać lepsze wyniki, dzięki rzetelnej ocenie, ukierunkowanej praktyce i informacji zwrotnej.\ngrupowe – skierowane do większej liczby osób. Z uwagi na siłę oddziaływania grupy na jednostki, podczas takich szkoleń rozwijane są kompetencje, które ciężko zdobyć w czasie edukacji szkolnej (np. praca w zespole, rozwiązywanie konfliktów, radzenie sobie ze stresem).\n\n\n== Funkcje szkoleń ==\nWyróżnia się następujące funkcje szkoleń\n\nadaptacyjna – jej celem jest dostosowanie wiedzy i umiejętności pracownika do wymagań stanowiska pracy. Stosowana jest zazwyczaj w przypadku nowych pracowników,\nmodernizacyjna – jej celem jest odświeżanie wiedzy z danej dziedziny, która na skutek postępu w nauce i technice, mogła okazać się przestarzała. Szkolenia pełniące tę funkcję nie prowadzą do awansu, a do możliwości pracy w danym obszarze,\ninnowacyjna – jej celem jest szkolenie pracowników, którzy mają mieć wpływ na wdrażanie nowych rozwiązań w funkcjonowaniu organizacji oraz są odpowiedzialni za podejmowanie decyzji lub ich celem jest awans,\nspołeczna – jej celem jest rozwijanie umiejętności interpersonalnych, które służyć będą integracji pracowników.\n\n\n== Etapy w cyklu szkolenia ==\nWyróżnia się 7 etapów w cyklu szkolenia:\n\nAnaliza potrzeb szkoleniowych/analiza potrzeb marketingowych. W zależności, czy planowane szkolenie jest zamknięte czy otwarte, stosuje się odpowiednio różne analizy potrzeb. Dla szkolenia zamkniętego, przeprowadzonego dla określonej firmy, stosuje się analizę potrzeb szkoleniowych – czyli określenie tego, kto powinien zostać przeszkolony i na rozwijanie jakich kompetencji należy zwrócić uwagę, aby uczestnicy skorzystali ze szkolenia jak najpełniej. Analizę potrzeb marketingowych stosuje się w przypadku szkoleń otwartych, gdzie na początku należy zbadać rynek i ocenić, jaki rodzaj szkolenia wzbudzi zainteresowanie odbiorców.\nDobór uczestników szkolenia. Ustalając wielkość grupy, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę cele, które podczas szkolenia mają być osiągnięte. Im szkolenie będzie bardziej praktyczne, tym grupa powinna być mniejsza, aby każdy z uczestników mógł swobodnie wziąć udział w ćwiczeniach.\nProjektowanie szkolenia. Po przeprowadzonej analizie potrzeb szkoleniowych lub marketingowych, należy skupić się na zaprojektowaniu planu szkolenia. Warto, aby był on na tyle elastyczny, by umożliwiał pominięcie któregoś z etapów, aby dostosować przebieg szkolenia do aktualnych potrzeb uczestników.\nPrzygotowanie materiałów szkoleniowych. Zarówno brak materiałów, jak i ich nadmiar, jest przeszkodą w efektywnym uczeniu się. Należy przewidzieć, w którym momencie szkolenia materiały będą potrzebne oraz jaki rodzaj materiałów wykorzystać (np. materiały audiowizualne, materiały interaktywne, testy i narzędzia psychometryczne).\nPrzeprowadzenie szkolenia. Punkt kulminacyjny cyklu szkoleniowego, który wymaga od trenera ogromnej elastyczności, czuwania nad przebiegiem poszczególnych etapów oraz bieżącego badania potrzeb i poziomu zadowolenia uczestników.\nOcena szkolenia po jego zakończeniu (ankietyzowanie). Na ocenę szkolenia składa się ocena efektywności szkolenia (czyli porównanie wiedzy zdobytej podczas szkolenia z poziomem wiedzy przed szkoleniem) oraz ocena poziomu zadowolenia ze szkolenia (czyli jakość przeprowadzonego szkolenia).\nDziałanie. Często pomijany element w cyklu szkoleniowym, a jednocześnie najważniejszy. Sam udział w szkoleniu jest dopiero początkiem, fundamentem. Aby mówić o powodzeniu szkolenia, należy jak najszybciej zacząć stosować zdobytą wiedzę w praktyce, dlatego bardzo ważne jest badanie postępów oraz wspieranie uczestników przez trenera w praktycznym wykorzystywaniu wiedzy.\n\n\n== Fundusz szkoleniowy ==\nPracodawcy, którzy na podstawie Ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy utworzyli zakładowy fundusz szkoleniowy przeznaczony na finansowanie lub współfinansowanie kosztów kształcenia ustawicznego pracowników i pracodawców, mogą starać się o dofinansowanie szkoleń z Funduszu Pracy oraz z funduszy Unii Europejskiej.\n\n\n== Rejestr instytucji szkoleniowych ==\nTe instytucje szkoleniowe, które prowadzą finansowane ze środków publicznych szkolenia dla bezrobotnych i poszukujących pracy, podlegają wpisowi do Rejestru instytucji szkoleniowych prowadzonego przez Wojewódzkie Urzędy Pracy.\n\n\n== Rankingi i rating firm szkoleniowych ==\nDostawcy i organizatorzy szkoleń biznesowych są oceniani w Polsce w trzech głównych rankingach, z których każdy oparty jest na innej metodologii:\n\nRanking firm szkoleniowych Gazety Finansowej skupia się na wielkości i obrotach firm. O pozycji w rankingu decyduje przychód firmy szkoleniowej, liczba oferowanych szkoleń.\nRanking „Klubu Menedżerów HR” opublikowany w Pulsie HR pozycjonuje dostawców szkoleń na podstawie liczby rekomendacji udzielonych przez ponad 800 menedżerów personalnych polskich firm. O pozycji w rankingu decyduje liczba rekomendacji klientów. Ten ranking jako jedyny posiada sub-rankingi tematyczne: dostawcy szkoleń menedżerskich, handlowych, finansowych, prawnych, językowych, informatycznych integracyjnych oraz gier symulacyjnych.\nKrajowy Rating Firm Szkoleniowych opiera się o jakościowe kryteria punktowe (np. oceniające posiadane autorskie koncepcje i narzędzia, doświadczenie menedżerskie i dydaktyczne trenerów, liczba wydanych książek, liczba posiadanych referencji). Charakterystyczną cechą tego rankingu jest jawność modelu punktacji oraz jawność cząstkowych punktów uzyskanych przez każdego z dostawców.\nCzterej dostawcy szkoleń biznesowych, którzy zajmują wysokie pozycje w przynajmniej dwóch z trzech rankingów to: Ośrodek Doradztwa i Treningu Kierowniczego, Fundacja Training Projects, Ośrodek Szkolenia Handlowców KONTRAKT, Centrum Szkoleniowe JET. \n\n\n== Zobacz też ==\n\nPedagogika\nPsychopedagogika\nAndragogika\nEdukacja\nKształcenie\nKształcenie ustawiczne\nUczenie się\nSzkolenie zawodowe w ramach współpracy międzypaństwowej\nSzkolenie wojskowe\nCoaching\nE-learning\nMentoring\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMariola Łaguna, Paweł Fortuna, Przygotowanie szkolenia, czyli jak dobry początek prowadzi do sukcesu, GWP, Gdańsk, 2011, s. 53–121, ISBN 978-83-7489-216-2.\nTadeusz WacławT.W. Nowacki Tadeusz WacławT.W., Kształcenie i doskonalenie pracowników. Zarys andragogiki pracy., Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-04572-3, OCLC 830227313 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szkoła Kofoeda\n\nSzkoła Kofoeda – organizacja społeczna działająca w Danii w Kopenhadze, przeznaczona dla osób dorosłych, oparta na działaniach pedagogicznych zmierzających do aktywizacji ludzi bezrobotnych poprzez ich rozwój zawodowy i osobisty. Założona przez H.Ch. Kofoeda (1898-1952) w 1928 roku.\n\n\n== Historia ==\nSzkoła Kofoeda została założona w 1928 roku przez protestanckiego pastora H. Ch. Kofoeda, były to czasy kryzysu ekonomicznego. W okresie międzywojennym panowało duże bezrobocie, które dotknęło wiele rodzin. Ponieważ w parafii było wielu bezrobotnych, Kofoed zaczął myśleć nad stworzeniem im jakiegoś zajęcia czy nauki, które rozwinęłyby ich zainteresowania, i pozwoliłoby kobietom i mężczyznom przetrwać trudny okres pozostawania bez pracy i powrót do aktywnego życia w społeczeństwie. W swojej szkole Kofoed wprowadził metody aktywizujące, ponieważ nie chciał, aby bezrobotni przyzwyczajali się do dostawania pieniędzy i przyjmowali postawę roszczeniową. Osoby bezrobotne mogły otrzymać jedzenie dopiero wtedy, gdy wykonały jakąś nawet niewielką aktywność np. dbanie o ubranie. Jak na tamte czasy była to rewolucyjna metoda aktywizacji ludzi bezrobotnych. Kofoed, który sam był kiedyś bezrobotnym wiedział, że zła pomoc może spowodować więcej szkody niż pożytku. Jedną z pierwszych metod aktywizacji była pralnia, gdzie bezrobotni prali swoje ubrania za darmo, w szkole otworzono warsztaty gdzie można było naprawiać buty czy stare ubrania. W latach 30. podopieczni Kofoeda mogli nie tylko pracować, ale uczyć się, stworzono kursy, na których bezrobotni uczyli się przede wszystkim języka duńskiego, angielskiego, niemieckiego matematyki, śpiewu i gimnastyki. Od 1938 roku placówka funkcjonuje pod nazwą Szkoła dla Bezrobotnych, a od 1940 roku, jako Szkoła Kofoeda. Uczeń Szkoły Kofoeda dzięki pracy własnych rąk i umysłu mógł poprawić swoje życie, hasłem ideowym było „pomoc ku samopomocy”. W następnych latach liczba kobiet uczących się prac domowych wzrosła. Działalność szkoły rozwijała się a liczba uczniów nadal gwałtownie wzrastała, szkoła Kofeoda była dobrze znaną organizacją w Danii. W warsztatach stolarskich mężczyźni mogli reperować stare meble, a w ogrodzie przy szkole można było uprawiać za darmo warzywa na swoje potrzeby. W 1952 roku H. Ch. Kofoed zginął w wypadku samochodowym. Po śmierci Kofoeda dalej kontynuowano działalność szkoły. Od 1960 roku liczba nadal intensywnie wzrastała głównie poprzez rozszerzenie oferty o różne rodzaje kursów dokształcających. Szkoła funkcjonuje do dziś i dalej się rozwija.\n\n\n== Koncepcja szkoły ==\nSzkoła Kofoeda opiera się na koncepcji, jeśli ludzie mają być wspomagani społecznie, muszą także być wspomagani edukacyjnie gdzie określenia edukacja i szkoła są rozumiane w szerszym znaczeniu, niezwiązanym wyłącznie z wąskimi kwalifikacjami zawodowymi. Pojęcie edukacji jest kamieniem węgielnym funkcjonowania szkoły, jako podstawy rozwoju zasobów ludzkich.\nLudzie korzystający z usług w Szkole Kofoeda nazywani są studentami dla podkreślenia pedagogicznego podejścia do problemów socjalnych. Szkoła\npomaga uczniom rozwijać ich siłę, poczucie własnej wartości i umiejętności, skupia się na możliwościach, własnych zainteresowaniach\ni życzeniach uczniów. Zasadniczo szkoła podchodzi do ucznia jak do normalnej istoty ludzkiej, która przechodzi w życiu trudności społeczne.\nOd powstania Szkoła Kofoeda była zaangażowana w szeroki zakres problemów społecznych jak bezdomność, bezrobocie, imigracja miejska, problemy integracji grup etnicznych, alkoholizm, nadużywanie narkotyków i problemy psychiatryczne.\n\n\n== Metoda ==\nMetoda szkoły podkreśla znaczenie aktywności samych uczniów. Celem nie jest tylko pomóc uczniom, ale także pomóc im wziąć odpowiedzialność za\nswoje wysiłki. Szkoła pracuje w oparciu o przekonanie, że pomoc jest dwuznacznym dobrodziejstwem. Udzielona bez oczekiwania na aktywność ze\nstrony osoby potrzebującej pomocy, może je pacyfikować i uczynić zależnymi. Udzielona we właściwy sposób, może ich aktywować, uczynić\nbardziej optymistycznymi i zwiększyć ich możliwość samodzielnego działania.\nKoncepcja ta dąży do odbudowy i wzmocnienia samooceny uczniów jednocześnie w tym samym czasie niwelując ich problemy społeczne. W czasie pracy z uczniami, głównie skupiamy się na ich umiejętnościach i mocnych stronach, a metoda dąży do pchania ludzi na przód, nie tylko do\nrozwikłania ich chwilowych problemów.\n\n\n== Szkoły w Europie ==\nDo 1997 roku Szkoła Kofoeda działała tylko w Kopenhadze, od 1997 roku zaczęły powstawać nowe placówki poza Danią, jest ich 25: w Polsce, Czechach, Estonii, Bułgarii, Rumunii, na Litwie i Ukrainie, a także w Azji w Armenii. Pierwsza szkoła poza Danią powstała w Polsce w Siedlcach w 1997 roku.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStowarzyszenie Kofoeda w Siedlcach\nFundacja Pomocy Wzajemnej Barka", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szkoła Summerhill\n\nSzkoła Summerhill – pionierska szkoła w Leiston w hrabstwie Suffolk, (Wielka Brytania) założona 1921 przez Alexandra Sutherlanda Neilla, który oparł się na poglądach amerykańskiego pedagoga Homera Lane (1875–1925).\nCechą charakterystyczną szkoły jest brak przymusu uczenia się i uczęszczania na lekcje; instytucja opiera się na samorządności uczniów i nauczycieli. Szkoła jest neutralna światopoglądowo i areligijna. W szkole dostępny jest szeroki wybór przedmiotów, do poziomu minimum GCSE (angielskie państwowe egzaminy dla uczniów w wieku 16 lat). Na początku każdego semestru następują zapisy starszych uczniów na zajęcia, po czym przygotowywany jest plan lekcji. Znajduje się tu także przestrzeń, gdzie dzieci mogą się bawić i prowadzić życie towarzyskie itd. Czas nie jest organizowany dzieciom przez dorosłych, to one same kreują zajęcia według własnego uznania. Stoi to w opozycji do szkół tradycyjnych, które według Kena Robinsona (lidera w dziedzinie rozwoju kreatywności) zabijają kreatywność, prowadzą do standaryzacji. \nPrzywilej, jakim jest wolność, jest tu możliwością działania świadomie i z własnego wyboru. W Summerhill podchodzi się do niej jak do cechy osobowości człowieka – ze zrozumieniem i pietyzmem. Wolność jednostki jest tu prawem do wyboru motywów działania, które implikują odpowiedzialność. Określa się ją tu jako prawo do robienia wszystkiego, co nie przynosi szkody innym. Tak na przykład uczeń może nie pójść na zajęcia angielskiego, jeśli nie ma na nie ochoty, ale za zakłócanie ciszy nocnej będzie już pociągnięty do odpowiedzialności, gdyż wpływa to na niekorzyść innych osób. Uczy to wychowanków ciągłego podejmowania decyzji i samodzielnego działania – korzystania ze swobody i dokonywania wyborów zgodnych ze wspólnym dobrem. \nPo śmierci A.S. Neilla w roku 1973 kierownictwo szkoły objęła jego żona Ena, po niej kierownictwo szkoły przejęła w roku 1985 jego córka, Zoë Neill Readhead. \nSzkoła powstała pierwotnie w Niemczech, w mieście-ogrodzie Hellerau niedaleko Drezna, pod wpływem pedagogiki niemieckiej Neue Schule. Wkrótce jednak przeniosła się do Sonntagberg w Dolnej Austrii. Ze względu na niechętny stosunek miejscowej ludności, założyciel szkoły przeniósł ją w roku 1923 do Lyme Regis w Anglii. W roku 1927 szkoła została przeniesiona do swojej ostatecznej lokalizacji – Leiston (jedynie podczas II wojny światowej szkoła była ewakuowana do Walii).\nŻycie szkoły oparte jest na dwustu zasadach, ustalanych przez walne zgromadzenie uczniów i pedagogów. Przyjęto zasadę podziału władzy na cztery organy zarządzające: komitet, rzecznicy praw, trybunał i walne zgromadzenie.\nWalne zgromadzenie zbiera się każdej soboty. Uczniowie dysponują w nim większością głosów. Trybunał zbiera się każdego piątku. Jedyną karą jest obowiązek prac przy zmywaniu naczyń lub przy porządkach. Rzecznikami praw są uczniowie, wybierani na okres 14 dni. Zajmują się rozstrzyganiem sporów. Poważniejszymi sprawami zajmuje się trybunał. Starsi uczniowie zajmują się kontrolą przestrzegania ciszy nocnej.\nSzkoła Summerhill stała się inspiracją dla wielu szkół i organizacji na całym świecie. \n\n\n== Zobacz też ==\nNowa Summerhill\nedukacja demokratyczna\nantypedagogika\npedagogika waldorfska\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona szkoły (ang.)\nPolska strona informacyjna (pol.)\nPolski blog poświęcony szkole Summerhill (pol.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Taksonomia Blooma\n\nTaksonomia Blooma jest to klasyfikacja celów nauczania w edukacji autorstwa Benjamina Blooma. Określa różne kategorie celów, jakie nauczyciele stawiają uczniom. Taksonomia ta po raz pierwszy zaprezentowana została w 1956 roku w publikacji Taksonomia celów kształcenia, klasyfikacja celów edukacji, Podręcznik I: Sfera poznawcza. Publikacja uważana jest za podstawowe i niezbędne dzieło z zakresu szkolnictwa.\nWiele mitów wzrosło wokół taksonomii, prawdopodobnie z powodu ludzi, którzy informacje o niej czerpali z drugiej ręki. Sam Bloom wypowiedział się o podręczniku w ten sposób: jedna z najczęściej cytowanych, ale najrzadziej czytanych książek w amerykańskiej edukacji.\n\n\n== Sfery ==\nKluczem do zrozumienia taksonomii, jej zmian i uzupełnień na przestrzeni lat jest świadomość faktu, że oryginalny podręcznik dotyczył wyłącznie jednej z trzech sfer. Jednocześnie pojawiły się oczekiwania, że dodatkowy materiał wypracuje inne dziedziny. Bloom rozważył podjęcie takiej próby, co oświadczył w notatce z 1971 r.: Idealnie byłoby, gdyby każda dziedzina posiadała własną taksonomię stworzoną we właściwym jej języku, bardziej szczegółową, zawierającą słownictwo wypracowane przez jej ekspertów, odzwierciedlającą właściwe jej podziały i poziomy kształcenia, z możliwymi nowymi kategoriami, ich kombinacjami oraz odpowiednimi pominięciami.\nTaksonomia Blooma dzieli się na trzy sfery celów: poznawczą, afektywną i psychomotoryczną. Nauka na wyższych poziomach zależna jest od osiągnięcia wiedzy i umiejętności na niższych poziomach. Celem taksonomii Blooma jest motywowanie nauczycieli do koncentrowania się na wszystkich trzech dziedzinach, tworzących holistyczną (całościową) formę kształcenia.\n\n\n=== Sfera poznawcza (kognitywna) ===\nUmiejętności poznawcze koncentrują się wokół wiedzy, rozumienia i krytycznego myślenia. Wyróżniamy tu sześć poziomów:\n\n\n==== 1. Wiedza ====\nWyodrębnianie z pamięci wcześniej wyuczonego materiału poprzez przypominanie faktów, terminów, podstawowych pojęć i odpowiedzi.\n\nZnajomość specyfiki – terminologia, konkretne fakty.\nZnajomość sposobów i metod postępowania – konwencje, trendy i sekwencje (następstwa), klasyfikacje i kategorie, kryteria, metodologia.\nWiedza o pojęciach ogólnych i abstrakcyjnych na danym obszarze – zasady i uogólnienia, teorie i struktury.\nPytania typu: Jakie korzyści zdrowotne wynikają z jedzenia jabłek?\n\n\n==== 2. Rozumienie ====\nUkazywanie rozumienia faktów poprzez porządkowanie, porównywanie, tłumaczenie, interpretowanie, opisywanie oraz ustalanie głównych idei.\n\nTłumaczenie\nInterpretacja\nWnioskowanie\nPytania typu: Porównaj korzyści zdrowotne z jedzenia jabłek i pomarańczy.\n\n\n==== 3. Zastosowanie ====\nRozwiązywanie problemów w nowych sytuacjach poprzez zastosowanie nabytej wiedzy, faktów, technik i zasad w inny sposób.\nPytania typu: Jakiego rodzaju jabłka są najlepsze do pieczenia ciasta, i dlaczego?\n\n\n==== 4. Analiza ====\nAnaliza informacji i ich podział na części poprzez rozpoznawanie motywów lub przyczyn. Wyprowadzanie wniosków i dowodów na poparcie twierdzeń.\n\nAnaliza elementów\nAnaliza relacji między elementami\nAnaliza zasad organizacyjnych\nPytania typu: Wymień cztery dania przyrządzane z jabłek i wyjaśnij, które z nich ma największe korzyści zdrowotne. Dostarcz argumentów, by uzasadnić swoje zdanie.\n\n\n==== 5. Synteza ====\nZestawianie wszystkich informacji w innowacyjny sposób poprzez łączenie elementów w nowe struktury lub proponowanie alternatywnych rozwiązań.\n\nTworzenie unikalnej komunikacji\nTworzenie planu lub proponowanie zestawów działań\nWyprowadzenie zbioru abstrakcyjnych relacji\nPytania typu: Przekształć „niezdrowy” przepis na jabłecznik na „zdrowy”, zastępując wybrane składniki. Wyjaśnij korzyści zdrowotne wynikające z zastosowania wybranych składników zamiast poprzednich.\n\n\n==== 6. Ewaluacja (Ocena) ====\nPrzedstawianie i obrona opinii poprzez wyrażanie sądów o słuszności pomysłów lub jakości pracy w oparciu o założone cele.\n\nOcena w zakresie kryteriów wewnętrznych\nOcena w zakresie kryteriów zewnętrznych\nPytania typu: Czy uważasz, że podawanie dzieciom szarlotki jako przekąski po szkole jest zdrowe? Uzasadnij.\nNiektórzy krytycy taksonomii Blooma w sferze poznawczej aprobują istnienie tych sześciu kategorii, ale kwestionują ich kolejność. Ponadto, zmienione wydanie taksonomii Blooma przeniosło Syntezę na stopień wyższy niż Ewaluację. Niektórzy uważają, że trzy najniższe poziomy są uporządkowane hierarchicznie, natomiast trzy kolejne – równolegle. Inni natomiast twierdzą, że czasami lepiej jest przejść do Aplikacji przed wprowadzeniem pojęć. Takie myślenie wydaje się odnosić do sposobu uczenia się skoncentrowanego na problemie.\n\n\n=== Sfera emocjonalna (uczuciowa, afektywna) ===\nUmiejętności w sferze uczuciowej opisują sposób, w jaki ludzie reagują emocjonalnie, oraz ich zdolność do odczuwania bólu i radości innych (empatii). Cele afektywne zwykle prowadzą do wzrostu świadomości postaw, emocji i uczuć. Rozróżniamy pięć poziomów w sferze uczuciowej:\n\n\n==== 1. Postrzeganie ====\nNajniższy poziom, uwaga ucznia jest bierna. Bez tego poziomu uczenie się nie może wystąpić.\n\n\n==== 2. Odpowiadanie (Reakcja) ====\nUczeń aktywnie uczestniczy w procesie uczenia się, nie tylko odbiera bodziec, ale również na niego reaguje.\n\n\n==== 3. Wartościowanie ====\nUczeń określa wartość obiektu, zjawiska lub informacji.\n\n\n==== 4. Organizowanie ====\nUczeń potrafi zestawić różne wartości, informacje oraz pomysły i ulokować je we własnym schemacie; porównywanie, odnoszenie i opracowanie tego, co się umie.\n\n\n==== 5. Charakteryzowanie (Opisywanie) ====\nPewna dominująca cecha ucznia wywiera wpływ na jego zachowanie i staje się dla niego charakterystyczna.\n\n\n=== Sfera psychomotoryczna ===\nUmiejętności w sferze psychomotorycznej opisują zdolność do manipulacji fizycznej narzędziem lub instrumentem, jak ręka lub młotek. Cele psychomotoryczne zwykle koncentrują się na zmianach i rozwoju zachowań oraz umiejętności.\nBloom i jego koledzy nie stworzyli podkategorii dla umiejętności w dziedzinie psychoruchowej, ale od tego czasu inni nauczyciele konstruowali własne taksonomie. Elizabeth Simpson (1972) wykreowała taką taksonomię, która przyczynia się do wyjaśnienia zachowań typowych dla uczniów i sportowców wyczynowych. Proponowane przez nią poziomy to:\n\n\n==== 1.Percepcja (postrzeganie) ====\nMożliwość wykorzystania bodźców sensorycznych do prowadzenia aktywności ruchowej.\n\n\n==== 2.Postawa ====\nGotowość do działania. Obejmuje stan umysłowy, fizyczny i emocjonalny. To trzy dyspozycje, które predestynują reakcje osoby na różne sytuacje (nastawienie, sposób myślenia).\n\n\n==== 3.Reagowanie kierowane ====\nWczesne etapy uczenia się złożonych umiejętności, które obejmują naśladownictwo, próby i błędy. Efektywność uzyskuje się poprzez praktykę.\n\n\n==== 4.Mechanizm ====\nJest to pośredni etap uczenia się złożonych umiejętności. Wyuczone reakcje stają się przyzwyczajeniem, a ruchy są wykonywane sprawnie, z pewnością siebie.\n\n\n==== 5.Jawne reagowanie kompleksowe ====\nUmiejętne wykonywanie czynności mechanicznych, które wymagają skomplikowanych wzorów ruchu. Sprawność jest sygnalizowana przez szybkie, dokładne i wysoce skoordynowane odtwarzanie, wymagające minimum energii. Ta kategoria obejmuje wykonywanie ruchów bez wahania.\n\n\n==== 6.Adaptacja (przystosowanie) ====\nUmiejętności są dobrze rozwinięte. Jednostka może modyfikować wzorce ruchu, dopasowując je do wymagań.\n\n\n==== 7.Oryginalność ====\nTworzenie nowych wzorców ruchowych w celu dopasowania ich do danej sytuacji lub konkretnego problemu. Efekty kształcenia podkreślają kreatywność opartą na wysoko rozwiniętych umiejętnościach.\n\n\n== Zobacz też ==\nPsychologia wychowawcza\nWychowanie fizyczne\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nTaxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals; pp. 201–207;B. S. Bloom (Ed.) Susan Fauer Company, Inc. 1956.\nA Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing — A Revision of Bloom's Taxonomy of Educational Objectives; Lorin W. Anderson, David R.\nKrathwohl, Peter W. Airasian, Kathleen A. Cruikshank, Richard E. Mayer, Paul R. Pintrich, James Raths and Merlin C. Wittrock (Eds.) Addison Wesley Longman, Inc. 2001\nTaxononmy of Educational Objectives. Handbook II: The affective domain; Krathwohl, D. R., Bloom, B. S., Masia, B. B.; 1964.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTaksonomia Blooma, Krathwohla i Simpsona", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teatr forum\n\nTeatr Forum – interaktywna forma teatralna stworzona przez brazylijskiego praktyka dramy, pedagoga, reżysera oraz twórcę koncepcji „Teatru Uciśnionych” (Theatre of the Oppressed) Augusto Boal'a. To także metoda pracy z grupą z pogranicza teatru i edukacji egzystencjalnej (zob. kierunki pedagogiczne). \n\n\n== Opis ==\nTeatr Forum w odróżnieniu od teatru w rozumieniu tradycyjnym zezwala widowni wejść na scenę. Dlatego w TF występują tzw. widzo-aktorzy. Ta metoda daje więc szansę nie tylko na refleksję, ale również na działanie. I „nie ważne, że działanie jest fikcyjne, ważne, że to jest działanie!” jak pisał Boal. Widzo-aktorzy, wcielając się w rolę głównego bohatera tzw. protagonistę i uczestnicząc w interwencjach, badają dostępne alternatywy i trenują rozwiązania problemów, które są adekwatne do ich codziennych trudności. Dzięki temu następuje zderzenie z własnymi sytuacjami problemowymi oraz z konsekwencjami podejmowanych lub zaniechanych działań. Widzowie improwizują, we współpracy z aktorami i prowadzącym, tzw. jokerem, który pośredniczy między sceną a widownią, nad kolejnymi scenami.\n\nCelem Teatru Forum jest aktywizacja i szukanie sposobów rozwiązania problemów społecznych. Może być z powodzeniem stosowany zarówno w pracy z młodzieżą jak i dorosłymi nad prawie każdym tematem. Często adresowany jest do grup defaworyzowanych społecznie (zob. dyskryminacja), by przeciwdziałać ich wykluczeniu, dostarczając narzędzi konstruktywnej ekspresji i radzenia sobie z opresją.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ndrama (pedagogika)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBoal Augusto „Gry dla aktorów i nieaktorów”\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa „Teatr zaangazowany”, realizowana przez Drama Way Fundację Edukacji i Kultury. teatrzaangazowany.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-29)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teatr Uciśnionych\n\nTeatr Uciśnionych (ang. Theatre of the Oppressed) – koncepcja interaktywnego przedstawienia (dramy) autorstwa Augusto Boala, reżysera teatralnego z Brazylii oparta na improwizacyjnej formie teatru, a także na pedagogice uciśnionych sformułowanej przez Paulo Freire.\nKoncepcja została stworzona w latach 70. XX wieku, w czasach rządów junty wojskowej. Początkowo był to teatr zaangażowany politycznie, a z czasem znalazł zastosowanie jako narzędzie zmiany społecznej w obszarze dyskryminacji na różnych tłach. Adaptacja technik teatru uciśnionych znalazła swoje zastosowanie w edukacji. Od lat 90. XX wieku odmiana zaczęła się upowszechniać na całym świecie.\nTwórca wykorzystał teatr jako narzędzie dialogu społecznego, uznając, że wszyscy uczestnicy poszczególnych społeczności są zarówno aktorami, jak i widzami otaczających ich zdarzeń. W związku z tym każdy uczestnik ma też prawo do wypowiedzenia się w kwestiach swojego otoczenia, zwłaszcza w obszarze dotyczących go opresji i zagrożeń. Teatr Uciśnionych ma ukazać człowieka w opresji i podjąć próbę uwolnienia go z niej, a zatem z założenia wzmacniać ma postawy demokratyczne i pozytywne współdziałanie obywateli z uwzględnieniem różnych perspektyw. Teatr ten pozwala włączyć do debaty społecznej jak najszersze grupy osób, w tym te z różnych względów wykluczone społecznie.\nFormą Teatru Uciśnionych, kreowaną w oparciu o doświadczenia pedagogiki krytycznej, był Teatr Forum, stworzony przez Augusto Boala w 1973 w Limie.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "TEFL\n\nTEFL (ang. teaching English as a foreign language, nauczanie języka angielskiego jako języka obcego) dotyczy nauczania języka angielskiego osób, których pierwszym językiem nie jest angielski. Zazwyczaj tacy uczniowie uczą się języka angielskiego na obszarze, gdzie nie jest on używany na co dzień. Z TEFL zazwyczaj możemy się spotkać w kraju ojczystym uczniów w szkołach państwowych lub na lekcjach prywatnych (szkoły językowe, korepetycje). Nauczycielami mogą być native speakerzy lub osoby, dla których angielski nie jest językiem ojczystym. Nauczanie różni się w tych dwóch przypadkach, dlatego w profesji nauczycielskiej znajdziemy dla nich inne nazewnictwo.\nTen artykuł koncentruje się na nauczaniu angielskiego przez native speakerów, pracujących w krajach innych niż anglojęzyczne. Nie jest to najpowszechniejszy sposób nauczania angielskiego na świecie.\n\n\n== Wymagane kwalifikacje ==\nOsoba zatrudniona w szkole językowej jako nauczyciel języka angielskiego powinna posiadać dyplom ukończenia filologii angielskiej oraz przygotowanie pedagogiczne. Do niektórych szkół językowych przyjmowane są osoby, które posiadają dyplom licencjata z dowolnej specjalności, certyfikat znajomości języka na poziomie C2 oraz ukończony kurs metodyczny. Wiele instytucji organizuje kursy metodyczne zakończone wydaniem certyfikatów, jednak pracodawcy różnie oceniają ich wartość merytoryczną. Do certyfikatów, które zyskały akceptację British Council, należą: CELTA i CertTESOL.\n\nCELTA jest certyfikatem opracowanym i administrowanym przez Kapitułę Egzaminacyjną Uniwersytetu Cambridge. Można go zdobyć przez uczestnictwo w kursie, który zawiera 100 godzin nauki, 6 godzin prowadzenia lekcji i 8 godzin obserwacji. W ciągu 30 dni egzaminatorzy delegowani przez Kapitułę Egzaminacyjną oceniają teoretyczne i praktyczne przygotowanie kandydatów.\nCertTESOL jest certyfikatem administrowanym przez Kapitułę Egzaminacyjną Trinity College w Londynie. Kurs przygotowujący do uzyskania certyfikatu zawiera 130 godzin nauki oraz 6 godzin praktyk nauczycielskich.\nWarto zaznaczyć, że również uniwersytety nadają uprawnienia nauczycielskie w zakresie nauczania języka angielskiego w toku studiów licencjackich, magisterskich lub podyplomowych. Uniwersytety organizują też krótsze kursy metodyczne.\nNa świecie zaznacza się brak jednolitości co do wymaganych kwalifikacji nauczyciela języka angielskiego jako języka obcego. Co więcej, nawet w jednym kraju pracodawcy nie mają jednolitych oczekiwań odnośnie do merytorycznej strony kwalifikacji nauczyciela. Na przykład niektóre szkoły językowe nie wymagają od kandydatów na nauczyciela certyfikatów metodycznych ani bardzo dobrej znajomości języka. Większość prywatnych szkół językowych zatrudnia tylko tych nauczycieli, którzy posiadają dyplom ukończenia 120-godzinnego kursu metodycznego oraz minimum 6 godzin praktyk pedagogicznych. Niektóre szkoły akceptują każdy certyfikat metodyczny spełniający powyższe kryteria, inne przyjmują kandydatów, posiadających certyfikat wydany przez prestiżowe uniwersytety lub instytucje międzynarodowe. Warto dodać, że pracodawcy niechętnie akceptują dyplomy ukończenia kursów krótszych niż 120-godzinne oraz kursów teleedukacyjnych z uwagi na mniejszą liczbę godzin przeznaczonych na praktyki nauczycielskie. Bardziej prestiżowe szkoły wymagają od nauczycieli uczestnictwa w specjalnych wewnętrznych szkoleniach metodycznych.\n\n\n== Zarobki i warunki pracy ==\nZarobki nauczycieli zależą od wykształcenia, doświadczenia, wieku oraz rozwoju ekonomicznego danego kraju. Warto zaznaczyć, że nawet w krajach biedniejszych niższe zarobki mogą wystarczyć, by wieść dostatnie życie.\nRównież w zawodzie nauczycielskim zdarzają się przypadki łamania praw pracowniczych. Na przykład pracodawca nie respektuje warunków umowy dotyczących liczby godzin pracy lub nie wypłaca pracownikom pensji w określonym w umowie terminie. Nauczyciele zatrudnieni w obcym kraju, nie znający dobrze języka i miejscowego kodeksu pracy miewają problemy z dochodzeniem praw pracowniczych. Problemy z zaadaptowaniem się do nowych warunków bywają często przyczyną wyjazdu.\nAby dowiedzieć się, które szkoły językowe nie przestrzegają zawartych umów o pracę, warto zajrzeć na tak zwane czarne listy. Niektóre szkoły zamieszczone na „czarnych listach”, bojąc się utracić dobry wizerunek, decydują się czasem na przekupienie administratora strony lub wynajęcie osób, których zadaniem jest atakowanie stron zamieszczających negatywne informacje.\n\n\n=== Europa ===\nW wielu miastach Europy Zachodniej istnieje po kilka szkół językowych. Niektóre z nich organizują kursy nie tylko we własnym budynku, ale także w firmach, instytucjach lub domach prywatnych. Dla nauczycieli tam zatrudnionych może stanowić to dodatkową trudność ze względu na konieczność dojazdu.\nProces rekrutacyjny w europejskich szkołach językowych rozpoczyna się we wrześniu, a nauczyciel jest zazwyczaj zatrudniany na okres jednego roku szkolnego, to znaczy od października do czerwca. Większą szansę na zatrudnienie mają kandydaci, którzy posiadają doświadczenie w nauczaniu języka biznesowego lub specjalizują się w pracy z małymi dziećmi.\nJedną z ważniejszych instytucji specjalizujących się w nauczaniu języka angielskiego jest British Council. Nauczyciele tu zatrudnieni wykorzystują brytyjskie materiały dydaktyczne.\nNajwiększy odsetek obcokrajowców zatrudnionych jako nauczyciele języka angielskiego stanowią obywatele Wielkiej Brytanii i Irlandii, którzy nie potrzebują pozwolenia na pracę. Mniej nauczycieli pochodzi z krajów spoza Unii Europejskiej, ponieważ opłaty za wizy są wysokie, a pracodawcy niechętnie zwracają poniesione koszty. Obywatele Stanów Zjednoczonych, Kanady i Australii, którzy nie mają większych problemów z uzyskaniem pozwolenia na pracę w krajach Unii Europejskiej, są zatrudniani jako niezależni konsultanci, a ci, którzy posiadają wysokie kwalifikacje metodyczne, znajdują pracę w szkołach międzynarodowych. Amerykańscy i kanadyjscy studenci ostatnich lat studiów pracują w hiszpańskich szkołach publicznych jako nauczyciele asystenci. Za pracę w wymiarze od 12 do 16 godzin tygodniowo otrzymują pensję rzędu 700 euro. Ministerstwo Edukacji opłaca im ponadto koszty wyżywienia i zakwaterowania. W krajach niedawno przyjętych do Unii można zaobserwować większe zapotrzebowanie na nauczycieli języka angielskiego.\n\n\n=== Chiny ===\nW Chinach istnieje wiele możliwości nauki języka w przedszkolach, na uniwersytecie, w szkołach prywatnych i instytutach, firmach oraz na lekcjach prywatnych. Szkoły publiczne są zarządzane przez prowincje oraz Departament Edukacji w Pekinie, podczas gdy szkoły prywatne posiadają większą swobodę przy ustalaniu planu pracy, płac i wymagań. Szkoły publiczne mają zwykle mniejszą liczbę godzin tygodniowo (od 12 do 18) i oferują niskie wynagrodzenie, natomiast szkoły prywatne wymagają ponad 22 godzin tygodniowo, co może wiązać się z wyższymi zarobkami. Wyjątek mogą stanowić przedszkola i szkoły podstawowe, które proszą nauczycieli, by przeprowadzili więcej lekcji, tak jak zrobiliby to nauczyciele chińscy. Większość szkół pokryje część kosztów związanych z podróżą do i z Azji i zazwyczaj opłaci bilet w dwie strony przy rocznym kontrakcie (zazwyczaj 10 m-cy) lub bilet w jedną stronę przy kontrakcie 6-miesięcznym. Szkoły publiczne zwykle płacą również w czasie urlopu, jednak nie w okresie letnim, podczas gdy wiele szkół prywatnych ma skrócony plan dni wolnych i są skłonne zapłacić jedynie za najmniejszą liczbą dni wolnych, jaka jest przeznaczona na urlopy. Szkoły prywatne mogą również wymagać nauczania w weekendy i wieczorami, czego rzadko żądają szkoły publiczne. Zarówno szkoły prywatne, jak i publiczne mogą mieć zajęcia w innym miejscu niż kampus uniwersytecki lub też główna siedziba szkoły, co wymaga dodatkowego czasu na dojazd na zajęcia. Szkoły publiczne zapewniają mieszkanie z podstawowym wyposażeniem. Niektóre szkoły prywatne również to robią, jednak większość nie zapewnia zakwaterowania. Firmy bardzo różnią się od siebie w zależności od liczby pracowników, których chcą wyszkolić, oraz czy chcą zatrudnić nauczyciela na jedne lub dwa zajęcia, czy też na cały etat obejmujący od 14 do 16 godzin tygodniowo. Lekcje prywatne również wyglądają inaczej, gdyż czasami tylko jedna osoba a czasami cała rodzina uczestniczy w zajęciach.\nNiektórzy nauczyciele z powodzeniem pracują samodzielnie, łącząc kilka umów za prywatne lekcje, pojedyncze zajęcia akademickie oraz pracę w firmach. Większość nauczycieli akceptuje warunki umów ze szkołami, które w przypadku szkół publicznych są raczej standardowe, podczas gdy szkoły prywatne ustalają swoje własne wymagania. Przeważnie szkoły starają się zatrudniać nauczycieli, którzy są obywatelami krajów anglojęzycznych, ponieważ jednak zapotrzebowanie na nauczycieli jest duże, obywatele pozostałych państw dobrze znający angielski również mogą znaleźć pracę.\n\n\n=== Hongkong ===\nZ powodu osobliwej historii Hongkongu, prowincja traktuje naukę języka angielskiego bardzo poważnie, co wykazało ostatnie badanie sfinansowane ze środków rządowych.\n\n\n=== Japonia ===\nW Japonii Program JET zatrudnia lektorów do pracy w japońskich liceach i szkołach podstawowych. Pozostali nauczyciele pracują w prywatnych szkołach językowych (eikaiwa), z których największe to: Aeon, GEOS i ECC, jednak ta dziedzina nie jest zbyt dobrze uregulowana. Nova, jedna z największych sieci szkół językowych z ponad 900 filiami, upadła w październiku 2007 roku, zostawiając tysiące Amerykanów, Australijczyków i Brytyjczyków bez środków do życia. Pozostali nauczyciele pracują na uniwersytetach. Coraz częściej wykorzystuje się agencje do wysyłania osób znających język angielski do przedszkoli, szkół podstawowych i prywatnych firm, których pracownicy muszą poprawić swoją znajomość angielskiego.\n\n\n=== Korea Południowa ===\nW Korei Południowej jest duże zapotrzebowanie na native speakerów języka angielskiego. Instytucje często opłacają przelot samolotem w dwie strony i zapewniają darmowe mieszkanie.\n\n\n=== Tajwan (Republika Chińska) ===\nNa Tajwanie (Republice Chińskiej) większość nauczycieli pracuje w szkołach językowych znanych lokalnie jako bushibans lub buxibans. Niektóre z nich to filie takich sieci jak Hess i Kojen, pozostałe są prowadzone niezależnie. Miesięczne wynagrodzenie w takich szkołach wynosi około 2 tys. dolarów. Przy wygasaniu kontraktu wszelkie premie pieniężne odpowiadające miesięcznemu wynagrodzeniu nie są ustanowione przez prawo, tak jak w Korei, i nie są częste na Tajwanie.\n\n\n=== Tajlandia ===\nW Tajlandii jest duże zapotrzebowanie na native speakerów języka angielskiego, a państwo zdobywa siłę roboczą w postaci turystów, podróżników i uciekinierów, dla których tamtejszy styl życia wydaje się bardzo atrakcyjny pomimo stosunkowo niskich zarobków.\nPonieważ Tajlandia zabrania obcokrajowcom podejmowania większości prac niewymagających żadnych kwalifikacji, duży odsetek pracujących tam cudzoziemców uczy angielskiego, jako że nie istnieje inny legalny sposób, by się mogli utrzymać, a nauczanie traktują raczej jako możliwość pobytu, niż świadomy wybór tego zawodu.\nDo niedawna Tajlandia miała światową opinię kraju, w którym znalezienie pracy nauczyciela było stosunkowo łatwe dla każdego native speakera języka angielskiego, ubiegającego się o taką pracę, a rekrutacja pracowników była słabo uregulowana. Jednakże gdy w 2006 roku odkryto, że John Mark Karr, człowiek aresztowany w związku z zabójstwem JonBenét Ramsey (po czym wypuszczony na wolność i oczyszczony z zarzutów), przed deportacją do USA pracował w szkole w Bangkoku, wzięto tę profesję pod lupę, co przyczyniło się do rozprawienia się przez tajskie władze ze szkołami zatrudniającymi nielegalnych pracowników, a regulacje dotyczące wiz i pozwoleń na pracę zostały zaostrzone. To jednak ułatwiło legalnym pracownikom otrzymanie wiz w kraju. W podobnym przypadku Brytyjczyk, Sean McMahon, został zatrzymany w Bangkoku pod zarzutem gwałtu na nieletnich w styczniu 2007 roku, po tym jak uciekł z Wielkiej Brytanii za kaucją. Wcześniej uczył przez kilka lat angielskiego w szkole z Bangkoku.\nNiektóre strony internetowe dla nauczycieli, jak np. Ajarn.com, Sataban.com, pobierają rzekomo opłaty za wypełnianie kursów TEFL i wykorzystywanie ich forów, by zwabić chętnych do podjęcia kursów, które są bezwartościowe. Ajarn.com nie spełniło wymagań Federalnej Komisji Handlu.\n\n\n=== Problemy ===\nBez względu na to, czy uczy się żeby podróżować, czy też podróżuje się, żeby nauczać, nauczanie języka angielskiego niesie ze sobą problemy. Na przykład jednym z problemów rozpoczynających pracę nauczycieli jest kwestia integracji kulturowej. Pomimo psychicznego przygotowania, szok kulturowy może wpłynąć niekorzystnie na efektywność pracy. Czynniki takie jak bariera językowa, różnice kulturowe i religijne, infrastruktura finansowa, klimat, administracja, dostęp do opieki medycznej, czy jakość jedzenia, stanowią również potencjalne problemy.\nWielu nauczycieli języka angielskiego, dla których nauczanie jest stałą pracą, ma obawy związane z odkładaniem oszczędności oraz uzyskaniem bezpiecznej emerytury.\n\n\n== Metody nauczania ==\n\n\n=== Nauczanie czytania ===\nMetoda nauczania czytania, wykorzystująca literaturę dla dzieci i młodzieży zyskuje coraz większą popularność. Zarówno literatura dla dzieci, jak i młodzieży jest uproszczona (jest ona publikowana przez wszystkie większe wydawnictwa) i, w przeciwieństwie do literatury dla dorosłych, jest napisana językiem angielskim życia codziennego. Szczególnie literatura dziecięca uczy wymowy poprzez wykorzystanie rymów i gry słów. Jedną z metod wykorzystania literatury dziecięcej jest „metoda wielokrotnego czytania”. Nauczyciel czyta książkę, często zatrzymując się w celu objaśnienia słownictwa. Za drugim razem nauczyciel czyta książkę bez zatrzymywania.\n\n\n=== Metoda komunikacyjna ===\nMetoda komunikacyjna jest podejściem do nauczania języków obcych, w którym rozwinięcie sprawności mówienia jest zarówno środkiem, jak i celem. Pomimo wielu głosów sprzeciwu, jest ona ciągle popularna szczególnie w Japonii, na Tajwanie i w Europie. Metoda zadaniowa jest jedną z technik metody komunikacyjnej, która zyskuje popularność w ostatnich latach.\n\n\n=== Nauczanie mieszane ===\nNauczanie mieszane (blended learning) jest połączeniem tradycyjnego nauczania z nauczaniem internetowym. Może ono być stosowane dzięki powstaniu Wirtualnego Środowiska Nauczania (Virtual Learning Environment VLE).\nNauczanie języka angielskiego stało się bardziej efektywne od momentu powstania pięć lat temu Wirtualnego Środowiska Nauczania. Wyróżnia się dwa typy Wirtualnego Środowiska Nauczania: zewnętrzne platformy teleedukacyjne, na które wysyłane są przez szkołę lub instytucję materiały (typowym przykładem są narzędzia kursu internetowego lub darmowa platforma teleedukacyjna Moodle), lub wewnętrzne platformy teleedukacyjne należące do danej szkoły lub instytucji (na przykład, platforma teleedukacyjna wydawnictwa Macmillan).\nRóżnica pomiędzy wymienionymi wyżej dwoma typami Wirtualnego Środowiska Nauczania polega na tym, że wewnętrzne platformy teleedukacyjne są własnością danej szkoły lub instytucji i bezpośrednio wspierają proces nauczania. Oznacza to, że nauczyciele mogą uzupełniać prowadzony przez nich kurs o dodatkowe materiały internetowe (znajdujące się na platformie teleedukacyjnej) takie jak gry, ćwiczenia rozwijające sprawność rozumienia ze słuchu, ćwiczenia gramatyczne. Mają one zastosowanie zarówno na zajęciach, jak również mogą być wykorzystywane do samodzielnej pracy w domu lub w kawiarence internetowej.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nJęzykoznawstwo\nSocjolingwistyka\n\n\n== Bibliografia ==\nCELTA\nTrinity College\nKomorowska, Hanna „Nauczanie Języków Obcych: Polska a Europa”, Warszawa: Academica Wydawnictwo SWPS, 2007.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTEFL.net zasoby TEFL\nWikigogy.org dla nauczycieli języka angielskiego\njęzyk angielski jako drugi język obcy. icalweb.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-04-18)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teleewangelizm\n\nTeleewangelizm – sposób nauczania, ewangelizacji za pomocą mediów jak radio lub telewizja. \nTeleewangelizm został zapoczątkowany w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, gdzie zyskał sobie dość sporą grupę zwolenników. Niektórzy z pastorów prowadzili regularne audycje już od pierwszych dni funkcjonowania radia. Jednym z bardziej znanych teleewangelistów był o. Charles Coughin, którego nauczanie można było usłyszeć w czasie trwania wielkiego kryzysu w Stanach Zjednoczonych.\n\n\n== Bibliografia ==\nTime: 75th Anniversary issue, March 9, 1998", "source": "wikipedia"}
{"text": "To, co powiesz, może zmienić świat\n\nTo, co powiesz, może zmienić świat – dzieło autorstwa amerykańskiego psychologa Marshalla Rosenberga, opisujące autorską metodę porozumiewania się, poprzez skupianie się na potrzebach i uczuciach rozmówców, tzw. Porozumienie Bez Przemocy. \nRosenberg argumentuje, że sposób w jaki posługujemy się językiem w wielu kulturach sprzyja eskalacji przemocy. Tradycyjne, wyuczone formy komunikacji zachęcają do skupiania się na osądzaniu rozmówców. Rosenberg dowodzi, że za każdym komunikatem kryją się różnorodne potrzeby ludzkie i związane z nimi emocje, jednakże tradycyjne formy wykorzystywania języka utrudniają dostrzeżenie tych potrzeb. \nRosenberg rozwija tutaj idee, które rozpowszechniał we wcześniejszych publikacjach, m.in. w Porozumieniu bez przemocy, próbując jednocześnie nakreślić pomysły rozwiązania współczesnych problemów społecznych. \n\n\n== Zobacz też ==\nPorozumienie Bez Przemocy\n\n\n== Bibliografia ==\nMarshall B. Rosenberg: To, co powiesz, może zmienić świat. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2013. ISBN 978-83-7554-659-0. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Transmisja kulturowa\n\nTransmisja kulturowa – proces, w którym wartości, normy, wiedza, umiejętności i artefakty kulturowe są przekazywane z jednego pokolenia na drugie oraz między różnymi grupami społecznymi. Dokonuje się tego przekazując zasoby wiedzy, norm i wartości zebrane w przeszłości.\n\n\n== Przykłady koncepcji ==\nWyróżnia się następujące systemy:\n\nJohann Friedrich Herbart (twórca systemu) i system szkoły tradycyjnej\nszkoła socjalistyczna\nsystem pedagogiki oparty na wzorach psychologii behawioralnej\n\n\n=== Szkoła tradycyjna ===\nModel wywodzący się z pedagogiki zakorzenionej w filozofii.\nHerbart w XIX wieku nadał pedagogice rangę naukową. Według teorii Herbarta pedagogika zajmuje się procesem wychowania prowadzącym do konkretnego efektu (zamierzonego celu kształtowania). Nauka praktyczna dostarcza środków gwarantujących osiągnięcie zamierzonych przebiegów wychowania. Działalność pedagogiczna ukierunkowana jest na kształtowanie określonego typu ludzi. Herbart: „pedagogika to urabianie człowieka do określonego ideału wychowania”.\nIdeał wychowania – sposób formułowania celów pedagogicznych, ideał człowieka pełnego, doskonałego produktu szkoły.\nNa ideał wychowania składa się:\n\ndoskonałość,\nwewnętrzna wolność,\nżyczliwość,\nprawo,\nzadośćuczynienie.\n\n\n== Cele kształcenia ==\nInternalizacja wiedzy i wartości składających się na kulturę legalną (kształcenie pełni funkcję dyscypliny).\nJednostka wobec reguł porządku społecznego - celem jest adaptacja jednostki do społeczeństwa.\n\n\n== Relacja pomiędzy jednostką, funkcją szkoły a społeczeństwem ==\nSocjocentryzm – szkoła służy społeczeństwu, jest podporządkowana ogólnemu interesowi społeczeństwa.\nObiektywizm pedagogiczny – zakłada, że kształcenie powinno odbywać się przy użyciu trwałych prawd, rozumianych przez wszystkich w podobny sposób.\nRozwój człowieka: kierowany (gromadzenie przez dziecko doświadczenia, wiedzy); \nRola środowiska dla rozwoju: szkoła jest niezbędna dla rozwoju, kieruje procesem uczenia się (rozumianym w kategoriach nabywania wiedzy); \nKształcenie: przekaz kulturowy, dominacja nauczania nad uczeniem się.\n\nnormalizacja, standaryzacja – uczniów próbuje się ukształtować na jeden typ;\nzdominowane jednostronnym przekazem treści – nauczyciel mówi, uczniowie słuchają;\nprzypisywanie wiedzy szkolnej statusu wiedzy niepodważalnej, prawdziwej;\ndostosowanie uczniów do istniejącego porządku społecznego;\ndziałalność szkoły służy utrwaleniu istniejącego porządku społecznego – podział na klasy społeczne;\nutrwalenie władzy panującej.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Trener\n\nTrener – osoba zajmująca się przygotowaniem fizycznym i psychicznym swoich podopiecznych (najczęściej grupy) w wielu dziedzinach życia, m.in. sportu. Najczęściej wyspecjalizowany jest w jednej, konkretnej dyscyplinie (np. piłka nożna, koszykówka czy gimnastyka). Jego zadaniem jest umotywowywanie i wyszkolenie osób, z którymi pracuje.\nW kształceniu ustawicznym trenerem nazywa się osobę prowadzącą szkolenie, którego celem jest nie tyle przekazanie wiedzy, co trenowanie odpowiednich umiejętności i zachowań, np. prowadzenie rozmowy sprzedażowej, publiczne przemawianie, czy też umiejętne planowanie czasu. Zawód trenera nie jest jednoznaczny z zawodem coacha, gdyż inna jest rola coacha i trenera. Według Coaching Institute, rolą coacha jest głównie odkrycie wiedzy w kliencie, jego własnych rozwiązań oraz jego potencjału.\nW kształceniu policealnym trenerem nazywa się osobę prowadzącą zajęcia praktyczne, których celem jest kształtowanie umiejętności praktycznych i świadczenie usług w zakresie opanowanych umiejętności.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ncoach\nszkolenie\ntrening\ntrener szachowy\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Understanding by Design\n\nUnderstanding by Design, UbD (czyt. /ju-bi-di/)  – podejście edukacyjne obejmujące proces planowania. Polskim tłumaczeniem tego terminu jest planowane zrozumienie. UbD stanowi jeden z przykładów odwróconego planowania, w którym odgórnie założone rezultaty bierzemy za punkt odniesienia przy projektowaniu: programu nauczania, kryteriów oceny i instrukcji dla uczniów. Model edukacyjny UbD koncentruje się na takim nauczaniu, które ma doprowadzić uczniów do zrozumienia nauczanego tematu. Orędownikami modelu UbD byli Jay McTighe and Grant Wiggins, którzy opisali go w swojej książce z roku 1998 pod tytułem Understanding by Design, opublikowanej w Association for Supervision and Curriculum Development „Understanding by Design” oraz „UbD” są zastrzeżonymi znakami towarowymi Stowarzyszenia „Association for Supervision and Curriculum Development” (ASCD).\n\n\n== Nauczanie dla rozumienia ==\nSmith and Siegel postulowali w swoim artykule iż „edukacja ma na celu przekazywanie wiedzy: uczniowie są kształceni do pewnego momentu, gdy będą zdolni sami dojść do zrozumienia nauczanego przedmiotu”.\nPodczas gdy uczniowie są zdolni dysponować elementarną wiedzą w konkretnym temacie, nauczyciele mogą odnosić się do ich zasobów w sposób holistyczny i kształcić uczniów poprzez przywoływanie uczniowskiej wiedzy w różnych kontekstach tematycznych na zasadzie prostego przypominania – w tym właśnie miejscu rozumienie odgrywa kluczową rolę. Celem nauczania dla rozumienia (ang. teaching for understanding) jest zaopatrzenie uczniów w narzędzia potrzebne do przekucia, tego co wiedzą i tego co będą wiedzieć pod koniec cyklu nauczania, na świadome wykorzystywanie swoich zasobów intelektualnych w realizacji twórczych pomysłów.\nW świecie przepełnionym informacjami, nauczyciele są tylko w stanie wesprzeć uczniów w nauczeniu się przez nich niewielkiej liczby faktów i idei. W związku z tym tak ważne jest, aby nauczyciele zaopatrywali uczniów w narzędzia potrzebne do odszyfrowywania i rozumienia różnych idei. Przekładalność umiejętności przezywanych uczniom na rzeczywistość to kwintesencja technik postulowanych przez McTighe'a i Wigginsa. Jeśli uczeń jest w stanie przełożyć swoje umiejętności ćwiczone w klasie na nieznane wcześniej sytuacje (niezależnie czy akademickie, czy nieakademickie), można mówić u niego o prawdziwym i głębokim rozumieniu.\nNauczanie dla rozumienia wykorzystano jako bazę do rozwoju nauki czytania i pisania dla uczniów podlegających pod system TESOL (ang. Teaching English as a second or foreign language).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej\n\nUstawa z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu przemocy domowej (do 21 czerwca 2023 ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie) – polska ustawa uchwalona przez Sejm RP, regulująca kwestię przeciwdziałania przemocy domowej.\nOkreśla ona:\n\nzadania w zakresie przeciwdziałania przemocy domowej\nzasady postępowania wobec osób dotkniętych przemocą domową\nzasady postępowania wobec osób stosujących przemoc domową.\nDotyczy ona pracowników socjalnych, organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości (funkcjonariuszy Policji, sądu opiekuńczego i prokuratury).\n\n\n== Nowelizacje ==\nUstawę znowelizowano kilkukrotnie. Ostatnia zmiana weszła w życie w 2024 roku.\nNowelizacja tej ustawy z 10 czerwca 2010 roku wprowadziła zmiany w strukturze organizacyjnej i zadaniach Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. Kontrolę nad realizacją tego programu sprawuje Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Ponadto nowelizacja ta zakazała stosowania kar cielesnych w wychowaniu w rodzinie.\n\n\n=== Kontrowersje wokół nowelizacji z 2010 roku ===\nNowelizacja ta wywołała protesty społeczne ze strony organizacji rodzicielskich oraz Kościoła katolickiego. Przeciwnicy jej przyjęcia uważali, że wprowadza nadmierną ingerencję państwa w życie obywateli poprzez umożliwienie pracownikowi socjalnemu odbierania rodzicom dzieci bez wydania orzeczenia sądu rodzinnego oraz utworzenie kolejnych instytucji ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie, które będą zbierać dane dotyczące tego zjawiska. Zwracano uwagę na nieostrość pojęcia „przemoc w rodzinie”. Zdaniem osób sprzeciwiających się uchwaleniu tego aktu prawnego zmiany te mogą przyczynić się do nadużyć ze strony państwa. Podnoszono również, że wprowadzenie zakazu stosowania kar cielesnych przez opiekunów dzieci stoi w sprzeczności z konstytucyjnym prawem rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami.\n\n\n== Zobacz też ==\nNiebieska Karta\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wiek społeczny\n\nWiek społeczny – sytuacja społeczna jednostki w stosunku do jej roku życia.\nSkładają się na niego określone poniżej kryteria:\n\nwiek fizjologiczny – stopień rozwoju fizjologicznego jednostki w stosunku do jej roku życia\nwiek intelektualny – stopień rozwoju intelektualnego jednostki w stosunku do jej roku życia\nwiek prawny – określenie obowiązków i praw związanych z wiekiem chronologicznym jednostki\nJest on indywidualny dla każdej jednostki ale określony pewnymi ramami czasowymi. Jeśli jednostka wykracza poza te ramy mówimy o przyspieszonym lub opóźnionym wieku społecznym.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wspomaganie rozwoju\n\nWspomaganie rozwoju – proces intencjonalny prowadzący do umożliwienia osobie wspomaganej samodzielnego rozwiązywania zadań i problemów życiowych. Jego istotę stanowi specjalny rodzaj interakcji międzyludzkich ukierunkowanych na człowieka działającego w swoim życiu i poszukującego w nim sensu, także poprzez kształtowanie umiejętności i sprawności. Stanowi dopełnienie naturalnie przebiegających procesów wychowania i socjalizacji.\n\n\n== Źródło ==\nBarbara Kaja, Psychologia wspomagania rozwoju, Sopot, 2010", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wychowalność\n\nWychowalność – podatność na wpływy i oddziaływania wychowawcze, szczególnie duża w początkowych fazach rozwoju człowieka, następnie stopniowo malejąca.\n\n\n== Stopień wychowalności ==\nStopień wychowalności jest różny u różnych osób, można go zwiększać przez stwarzanie warunków i stosowanie oddziaływań rozwijających samodzielność, inicjatywę i postawy innowacyjne.\n\n\n== Cecha wychowalności ==\nWychowalność jest cechą warunkującą pełnowartościowy udział w procesach kształcenia ustawicznego.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wychowanie morskie\n\nWychowanie morskie w ujęciu pedagogicznym to proces w zorganizowany i celowy sposób wpływający na osobowość, postawy, cechy i hierarchię wartości jego uczestników, kształtujący charakter i kompetencje społeczne, oddziaływający na uczestników w każdej sferze (fizycznej, psychicznej, duchowej, społecznej, kulturowej) w pożądany społecznie sposób, odbywający się na pokładzie statku żaglowego w rejsie pełnomorskim, bazujący na kontakcie uczestników z żywiołem morza, poprzez który dochodzi do transgresji i skoku rozwojowego, który jest doświadczeniem zmieniającym życie.\nWspółcześnie, wychowanie morskie prowadzone jest przede wszystkim w trakcie pełnomorskich rejsów organizowanych dla młodzieży na żaglowcach STS Generał Zaruski, STS Pogoria oraz STS Fryderyk Chopin. Dawniej, wykorzystywany był także STS Kapitan Głowacki. Najbardziej znanymi projektami są Szkoła pod Żaglami Krzysztofa Baranowskiego, Niebieska Szkoła oraz Gdańska Szkoła pod Żaglami. Mniej znane lub zawieszone projekty o mniejszym zakresie to Szczecińska Szkoła pod Żaglami, Chrześcijańska Szkoła pod Żaglami, Katolicka Szkoła pod Żaglami. Wychowaniem morskim zajmują się również między innymi Fundacja Rejs Odkrywców, Fundacja Ocean Marzeń, Fundacja Nowy Azymut, Fundacja Daj Mi Czas, Stowarzyszenie Wychowanie Przez Żagle oraz Szkoła Jungów. W swoich statutach wychowanie morskie zawierają również takie organizacje jak Bractwo Kaphornowców czy Centrum Wychowania Morskiego ZHP.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wzór osobowy\n\nWzór osobowy (ideał osobowy) – zespół norm, cech, postaw w tym postaw politycznych, autorytetów i wyobrażeń obiegowych w danej zbiorowości społecznej, grupie zawodowej lub rodzinie, kierowany pod adresem jej członków, charakteryzujący cechy idealnego członka grupy, pełniącego też określoną rolę społeczną.\nWłaściwie dobrane wzorce osobowe przez grupę społeczną lub media, dają konkretne wartości do naśladowania, wpływają na wyobraźnię, psychikę i mobilizują do pozytywnego działania, co szczególnie ważne jest dla młodego pokolenia.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklopedia Popularna PWN, Warszawa 1982 (wydanie trzynaste)\nwzór osobowy, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-09-05] .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Psychologia\n\nPsychologia (od stgr. ψυχή psyche „dusza”; λόγος logos „słowo, myśl, rozumowanie”) – nauka badająca mechanizmy i prawa rządzące psychiką oraz zachowaniami człowieka. Psychologia bada również wpływ zjawisk psychicznych na interakcje międzyludzkie oraz interakcję z otoczeniem. Według Specera A. Rathusa psychologia jest badaniem naukowym zarówno zachowania, jak i procesów umysłowych.\nPsychologia jako nauka dotyczy ludzi, ale mówi się również o psychologii zwierząt (czyli zoopsychologii), chociaż zachowaniem się zwierząt zajmuje się także dziedzina biologii – etologia.\n\n\n== Metody badawcze ==\nPsychologia jest nauką empiryczną, która posługuje się metodą naukową (metoda naukowa to „zorganizowany sposób badania ludzkiego doświadczenia i empirycznego sprawdzenia idei w celu poszerzenia i sprecyzowania wiedzy” – cytat z podręcznika Specera A, Rathusa).\nNa podstawie wiedzy potocznej, codziennego doświadczenia, ogólnych teorii naukowych (np. teorii psychologicznych) naukowiec formułuje pytanie badawcze, które staje się problemem badawczym. Badacz weryfikuje odpowiedzi (za pomocą dobranej kontrolowanej metody), po czym gromadzi dowody (obserwacje). Jest możliwe to, że pytanie badawcze można przekształcić w hipotezę – w tym przypadku zamiast weryfikować odpowiedzi na pytanie badawcze naukowiec sprawdza hipotezy, co pozwala na zebranie obserwacji, czyli dowodów. Po zebraniu dowodów badacz wyciąga wnioski oraz tworzy lub modyfikuje teorię, po czym może zadać nowe pytanie badawcze lub sformułować nową hipotezę badawczą i rozpocząć nowe badanie. W badaniu ważne jest określenie definicji operacyjnej badanych zmiennych, zastosowanie autoselekcji oraz możliwość replikacji wyników badania.\nW psychologii stosuje się metody obserwacji, eksperymenty i metody badania mózgu.\n\n\n=== Metody obserwacji ===\nMetodami obserwacji są:\n\nstudium przypadku,\nsondaże,\ntesty psychologiczne,\nobserwacja w warunkach naturalnych,\nobserwacja w warunkach laboratoryjnych.\n\n\n=== Eksperymenty ===\nPodczas eksperymentów badacz manipuluje zmiennymi niezależnymi i obserwuje zmienne zależne. Osoby badane są dzielone na grupy eksperymentalne, wśród których występuje grupa kontrolna. Przeprowadzenie eksperymentu wymaga w niektórych wypadkach zastosowanie placebo lub wprowadzenia badanych w nieświadomość. W niektórych eksperymentach stosuje się metodę nazywaną podwójną nieświadomością manipulacji eksperymentalnej.\n\n\n=== Metody badania mózgu ===\nMetody badania mózgu to:\n\nobserwacja osób, u których w wyniku wypadku doszło do uszkodzenia mózgu, w wyniku czego doszło do dezorganizacji lub do zaburzeń świadomości, zaburzeń pamięci, widzenia, słyszenia itp.,\nelektryczna symulacja mózgu,\nelektroencefalografia (EEG),\nkomputerowa tomografia osiowa (CAT, computerized axial tomography),\ntomografia pozytronowa,\nobrazowanie rezonansem magnetycznym,\ncelowe uszkodzenia mózgów zwierząt laboratoryjnych (badania na zwierzętach).\n\n\n== Psychologia a inne nauki ==\nNauki, z których czerpie psychologia, to głównie socjologia, antropologia, filozofia i biologia, dzięki wypracowaniu własnych metod eksperymentalnych psychologia jest nauką samodzielną. Psychologia bywa jednak zaliczana do nauk społecznych, a także humanistycznych. Bywa także zaliczana do nauk behawioralnych (nauk o zachowaniu) razem z socjologią, etologią, biologią behawioralną, antropologią kulturową, kryminologią, niektórymi działami medycyny (psychiatrią, medycyną behawioralną).\n\n\n== Dziedziny ==\nPsychologia akademicka zajmuje się m.in.:\n\nprocesami poznawczymi – postrzeganiem, myśleniem, wyobrażaniem, pamięcią (psychologia poznawcza);\nnabywaniem mowy i powiązaniem jej z pozostałymi procesami psychicznymi (psycholingwistyka);\nrozwojem i zmianami mechanizmów psychicznych (psychologia rozwoju człowieka);\nemocjami, procesami motywacji, stałymi cechami psychicznymi (psychologia osobowości i psychologia pozytywna);\npostrzeganiem osób i psychicznymi aspektami interakcji między ludźmi (psychologia społeczna) oraz komunikacją między nimi (negocjacje, mediacje);\nzwiązkiem procesów psychicznych i funkcjonowaniem ośrodkowego układu nerwowego (neuropsychologia), fizjologicznym podłożem procesów psychicznych (psychofizjologia), ewolucyjnymi aspektami mechanizmów psychicznych (psychologia ewolucyjna);\npsychologicznymi aspektami religii, twórczości naukowej i artystycznej oraz innych obszarów funkcjonowania człowieka;\nzaburzeniami osobowości (psychopatologia).\nPsychologia stosowana zajmuje się zastosowaniem wiedzy psychologicznej w:\n\nzaburzeniach procesów psychicznych (psychopatologia), ich diagnozowaniu i leczeniu (psychologia kliniczna) – pokrewną dziedziną medycyny jest psychiatria,\ndiagnozie i rehabilitacji osób z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego (neuropsychologia),\nkorygowaniu zaburzeń relacji społecznych w związkach partnerskich i rodzinie (psychoterapia, psychologia małżeństwa i rodziny),\npsychicznych uwarunkowaniach chorób somatycznych, promocji zdrowia i działań praktycznych na terenie medycyny (psychologia zdrowia),\nwymiarze sprawiedliwości (psychologia sądowa),\nproblemach szkolno-wychowawczych, funkcjonowaniu instytucji szkolnych i wychowawczych (psychologia wychowawcza),\norganizacjach (psychologia organizacji) i przedsiębiorstwach (psychologia pracy),\nzachowaniach ekonomicznych ludzi (psychologia ekonomiczna),\nw wojsku, sporcie, wyznaniach i w wielu innych obszarach.\nDziedzina psychologii na pograniczu statystyki zajmująca się konstrukcją testów psychologicznych to psychometria. Obecnie coraz lepsze rezultaty daje łączenie psychologii z neurobiologią (zob. także kognitywistyka).\n\n\n=== Dziedziny psychologii według Spencera A. Rathusa ===\nSpencer A. Rathus opisuje następujące dziedziny psychologii:\n\npsychologia kliniczna – zajmuje się udzielaniem pomocy z zaburzeniami psychicznymi. Pomoc dotyczy takich spraw, jak lęk, depresja, zaburzenia funkcjonowania seksualnego, utrata poczucia celu w życiu. Psycholodzy kliniczni badają te problemy za pomocą wywiadu i badań testowych, pomagają w rozwiązaniu kłopotów życiowych i zmianie autodestrukcyjnych sposobów postępowania. Osoby wykonujące zawód psychologa klinicznego pracują w instytucjach specjalizujących się w działalności medycznej (zarówno w poradniach, jak i oddziałach oraz klinikach), ale nie są lekarzami psychiatrami.\npsychologia specjalizująca się w poradnictwie – zajmuje się na udzielaniem pomocy osobom, które co prawda nie cierpią na żadne zaburzenie psychiczne, ale mają problem z adekwatnym funkcjonowaniem. Specjaliści specjalizujący się w tym obszarze psychologii również posługują się wywiadem oraz testami psychologicznymi w celu zidentyfikowania problemu klienta, pracują w poradniach, centrach i placówkach związanych z rehabilitacją i pomagają w podejmowaniu decyzji, nawiązaniu lub zakończeniu jakiejś relacji, rozwiązaniu konfliktu, a także udzielają pomocy osobom dotkniętym niepełnosprawnością lub mającym kłopoty zawodowe. Psycholodzy ci pomagają zidentyfikować problem i rozwiązać go.\npsychologia szkolna – bada problemy uczniów w nauce. Psycholodzy szkolni są zatrudnieni w placówkach edukacyjnych, rozpoznają problemy w nauce oraz ich przyczyny za pomocą wywiadu z uczniami, nauczycielami i rodzicami, testów oraz obserwacji uczniów w klasach, pomagają przezwyciężyć te problemy.\npsychologia kształcenia – przedmiotem tej dziedziny psychologii, podobnie jak psychologii szkolnej, jest nauczanie, z tym, że psychologia kształcenia nie skupia się na jednostkach (pojedynczych uczniach), ale koncentruje się na metodyce i programach nauczania. Psycholodzy kształcenia zajmują się problemem uczenia się, rozwojem dziecka, problemem dokonywania pomiarów osiągnięć ucznia oraz badają w jaki sposób szybkość i jakość uczenia się zależy od czynników psychologicznych, takich jak: rodzaj motywacji, inteligencja, postępowanie nauczyciela. Niektórzy psycholodzy kształcenia konstruują i badają to, jak konstruować standaryzowane testy mierzące uzdolnienia uczniów oraz osiągnięcia szkolne.\npsychologia rozwojowa, która bada zmian fizycznych i emocjonalnych, zmian w funkcjonowaniu poznawczym i funkcjonowaniu społecznym w ciągu życia człowieka. Psycholodzy rozwojowi starają się opisać czynniki związane z dziedziczeniem i wpływy środowiskowe, które to wpływy są wywierane na rozwój osoby. Problematyka tej dziedziny obejmuje na przykład to, jaki wpływ na dziecko ma zażywanie przez matkę narkotyków i innych substancji, konsekwencje stylów wychowawczych, konflikty w okresie dojrzewania, sposób postrzegania czasoprzestrzeni, adaptacyjne problemy osób w podeszłym wieku.\npsychologia osobowości – opisuje cechy oraz wpływ tychże cech na sposób myślenia, zachowanie i emocje. Psycholodzy społeczni próbują wyjaśnić przyczyny zaburzeń i chorób psychicznych oraz zajmują się takimi zagadnieniami jak: społeczne role płciowe, agresja, lęk.\npsychologia społeczna – która bada wyznaczniki postrzegania sytuacji społecznych oraz ich istotę, opisuje sposoby myślenia i odczuwania sytuacji społecznych, przeprowadza refleksję na temat postępowaniem człowieka wobec innych. W odróżnieniu od psychologów osobowości, którzy większą wagę kładą na wewnętrznych wyznacznikach zachowania, psycholodzy społeczni skupiają się na jego kontekście społecznym i sytuacyjnym, kiedy to w swojej istocie zachowanie zależy od obu klas tych czynników.\npsychologia środowiskowa – której reprezentacji nazywani są również psychologami ekologicznymi i dążą do opisania zależności pomiędzy ludzkim zachowaniem a cechami fizycznymi środowiska, a jakim dochodzi do tego zachowania. Psycholodzy środowiskowi badają na przykład wpływ czynników urbanistycznych (np. architektury) na zaspokajanie potrzeb oraz działanie (zachowanie). Psycholodzy ekologiczni biorą pod uwagę zanieczyszczenia (takie jak hałas czy zanieczyszczenie powietrza), krańcowe temperatury.\npsychologia pracy i organizacji – badającą prawidłowości funkcjonowania organizacji, stosunki międzyludzkie w miejscach pracy, czynniki ludzkie w funkcjonowaniu zespołów „człowiek – maszyna”.\npsychologia konsumenta – której reprezentanci próbują zbadać i przewidzieć to, co i kiedy ludzie kupują. Psycholodzy konsumenta doradzają handlowcom i kierownikom sklepów jak zachęcić klientów do nabywania towarów i usług (odpowiednio układając ekspozycje, stosując właściwe środki w reklamach).\npsychologia sądowa – pomaga ocenić to, w jaki sposób zaburzenia i choroby psychiczne oskarżonych miały wpływ na działanie oskarżonych oraz w ocenie wiarygodności zeznań świadków sądowych. Psycholodzy sądowi są nie tylko ekspertami i biegłymi, ale zatrudniani są również w komendach Policji, gdzie uczestniczą w selekcji kandydatów do pracy w zawodzie policjanta oraz doradzają funkcjonariuszom, jak radzić sobie ze stresem, jak postępować osobom, które chcą popełnić samobójstwo, negocjować w przypadku przestępstwa z uczestnictwem zakładników, czy jak rozwiązywać konflikty rodzinne.\npsychologia zdrowia – bada związek procesów psychicznych i zachowania ze zdrowiem i stanem fizycznym. Psycholodzy zdrowia interesują się wpływem stresu na problemy zdrowotne (takie jak: skłonność do chorób serca, chorób nowotworowych czy migreny), pomagają zmienić zachowanie w ten sposób, aby kształtować zachowania prozdrowotne i zapobiegać chorobom (np. kształtując odpowiednie nawyki dietetyczne, wychodząc z nałogów i unikając używek, uprawiając sport lub jakąkolwiek aktywność fizyczną).\npsychologia sportu, której reprezentanci pomagają sportowcom w uzyskiwaniu lepszych efektów sportowych, radzeniu sobie z lękiem, stresem, presją widowni. Psycholodzy sportu badają to, jak można wykorzystać strategie poznawcze dla osiągnięcia lepszych wyników oraz badają rolę emocji w sporcie (np. to, czy gniew na rywala obniża, czy też podwyższa szansę na dobre wyniki).\n\n\n== Pochodzenie nazwy ==\nTermin psychologia pochodzi z języka greckiego i dosłownie oznacza „naukę o duszy”. Nazwa ta jednak nie była znana ani używana przez starożytnych greków (stosowano wtedy gr. zwrot περι ψυχης--peri psychis). Nazwa „psychologia” została sztucznie utworzona dopiero w XVI wieku.\nNajwcześniej użył jej poeta i humanista Marko Marulić ze Splitu w zagubionej łacińskiej rozprawie „Psichiologia de ratione animae humanae” wydanej między 1510 a 1519 rokiem.\nWarto również zauważyć, że nazwa „psychologia” nie od razu się przyjęła: przez cały XVII wiek stosowano nazwę „pneumatologia” (od gr. pneuma – tchnienie, duch). Do rozpowszechnienia nazwy „psychologia” przyczynił się dopiero w XVIII wieku niemiecki filozof Christian Wolff poprzez wydanie Psychologia empirica i Psychologia rationalis.\n\n\n== Dzieje psychologii ==\nPsychika interesowała ludzi we wszystkich kulturach, ale systematyczne gromadzenie wiedzy empirycznej na ten temat rozpoczyna się dopiero w XIX wieku. Co prawda najczęściej jako początek psychologii wskazuje się rok 1879, kiedy to Wilhelm Wundt założył w Lipsku (miejscowość w Niemczech) pierwsze laboratorium psychologiczne, ale już wcześniej liczni badacze przeprowadzali namysł nad zjawiskami psychicznymi. Psychologia była traktowana wcześniej jako dziedzina filozofii.\nJuż Demokryt około 400 roku przed naszą erą sugerował prowadzenie namysłu o człowieku w kategoriach duszy i ciała, co jest wciąż aktualnym problemem współczesnej nam psychologii, która zajmuje się interakcjami czynników biologicznych i psychicznych. Demokryt jako jeden z pierwszych filozofów sformułował pytanie o to, czy człowiek posiada możliwość wyboru, a więc i czy posiada wolną wolę, a także wskazywał na problem uzależnienia zachowania człowieka od stymulacji zewnętrznej.\nFilozofem, którego koncepcje pozostają nadal inspiracją dla psychologii, jest Sokrates, który zauważał, że nie możemy czerpać wiarygodnej samowiedzy za pomocą zmysłów, gdyż te ani nie odzwierciedlają idealnie rzeczywistości, ani też nie są nieomylne – stąd współcześni nam psycholodzy często przyznają to, że spostrzeżenia i pamięć ludzka nie zawsze odpowiadają temu, co rzeczywiste, oraz proponują za Sokratesem introspekcję (badanie swoich myśli i odczuć w dążeniu do samowiedzy) oraz wskazują na wartość racjonalnego myślenia. Sokrates zwracał również uwagę na to, że człowiek jest stworzeniem społecznym, a jednostki ludzkie w społeczeństwie wywierają na siebie ogromny wpływ. Nie znamy żadnego tekstu napisanego przez Sokratesa, ale jego poglądy przetrwały dzięki jego uczniom. Jednym z takich uczniów był Platon (około 427–347 r. p.n.e.), który zapisał twierdzenie Sokratesa: „Poznaj samego siebie”. Sentencja ta jest ważnym mottem wielu z psychologów. Platon jako pierwszy opisał konflikty wewnętrzne.\nUczeń Platona, Arystoteles (384–322 r. p.n.e.), jako syn nadwornego lekarza, odbył studia medyczne, a potem sam nauczał między innymi Aleksandra Wielkiego (założył nawet Lykeion – szkołę uważaną za pierwszy uniwersytet). Arystoteles jest uważany za współtwórcę empiryzmu (w znaczeniu poglądu o tym, że wartościowa jest ta informacja, która pozyskana jest z ludzkich zmysłów), uważał, że psychika, jako byt inteligibilny, może być badana tak, jak badane są zjawiska przyrody, jako pierwszy twierdził, że człowiek ma pięć zmysłów (wzrok, słuch, smak, węch, dotyk), zajmował się naturą związków przyczynowo-skutkowych, widział w zdolności do racjonalnego myślenia różnicę pomiędzy człowiekiem a innymi przedmiotami ożywionymi, stworzył podwaliny prawa asocjacjonizmu, zauważył to, że obrazy w ludzkiej wyobraźni i marzeniach trwają dłużej niż stymulacja zmysłowa wywołująca te obrazy. Jedno z dzieł Arystotelesa nosi tytuł: „O psychice”.\nInnymi filozofami, którzy również mieli ogromny wpływ na psychologię, są św. Augustyn, Kartezjusz, John Stuart Mill.\nPierwsze próby zastosowania metody doświadczalnej wiążą się z nazwiskami niemieckich naukowców Johannesa Müllera, Hermanna von Helmholtza i Gustava Fechnera, których prace dotyczyły pogranicza fizjologii z psychologią (percepcja bodźców).\nGustaw Theodor Fechner (1801-1887) w roku 1860 wydał „Elementy psychofizyki” – dzieło obrazujące sposób, w jaki zdarzenia fizyczne (światło i dźwięk) są związane z wrażeniami psychicznymi i spostrzeżeniami oraz proponujące naukowy sposób mierzenia efektów tych zdarzeń.\nWilhelm Wundt wraz z zespołem w oparciu o publikację Jak należy badać duszę? Czyli o metodzie badań psychologicznych Juliana Ochorowicza w roku 1869 usystematyzował metodę rejestracji subiektywnych doznań określaną jako introspekcja. Julian Ochorowicz jako doktorant-metodolog współpracował w zespole Wilhelma Wundta, a w roku 1874 przedstawił własną dysertację o Warunkach świadomości na Uniwersytecie w Lipsku. Dodatkowo przedstawił publikację na temat stworzenia Międzynarodowego Kongresu Psychologii. Z inicjatywy Polskiego psychologa Juliana Ochorowicza i innych znanych psychologów w dniach 6–10 sierpnia 1889 roku na Polu Marsowym w Paryżu (na platformie w Wieży Eiffla) odbył się I Międzynarodowy Kongres Psychologii Fizjologicznej. W roku 1909, pierwszą kobietą powołaną do szóstego Komitetu organizacyjnego, Międzynarodowego Kongresu Psychologii Fizjologicznej mającego odbyć się 2–7 sierpnia 1909 roku w Genewie, była polska lekarz Józefa Joteyko – kierownik laboratorium psychologicznego na Uniwersytecie w Brukseli. Dr Ioteyko (pisownia późniejsza: Joteyko) była jedną z ośmiu polskich psychologów, w tym piątą kobietą Międzynarodowego Kongresu Psychologów w Genewie, gdzie doszło do zaproponowania podczas kongresu w 1909 roku, że kolejny międzynarodowy kongres odbędzie się w Warszawie. Ze względu na działania wojenne w latach 1914–1918, na terenie odradzającej się Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1918–1919. Do Zorganizowania Międzynarodowego Kongresu Psychologów w Warszawie nie doszło do dnia dzisiejszego, natomiast od roku 1918 zaczęto organizować na nowo życie publiczne i naukowe m.in.: psychologii. Kolejny siódmy Międzynarodowy Kongres Psychologów, odbył się w Oksfordzie w dniach 26 lipca – 2 sierpnia 1923 roku, któremu przewodniczył Charles S. Myers. Za datę ukonstytuowania się psychologii jako samodzielnej nauki empirycznej uważa się utworzenie w 1879 roku, pierwszego w Europie laboratorium psychologicznego na Uniwersytecie Lipskim przez profesora Wilhelma Wundta.\n\nPsychologia laboratoryjna była wykorzystywana przez szereg pierwszych szkół psychologicznych w Europie, w tym:\n\nasocjacjonizm (inaczej strukturalizm) (Wilhelm Wundt) zakładający, że złożone doznania są produktem łączenia się prostszych;\nfunkcjonalizm (William James) zakładający, że procesy psychiczne mają do wypełnienia funkcje, które je organizują;\npsychologia Gestalt (Max Wertheimer, Wolfgang Kohler, Kurt Koffka) zakładający, że istnieją mechanizmy aktywnie organizujące procesy psychiczne.\nMetoda introspekcyjna opierała się na założeniu, że procesy psychiczne możemy badać tylko „od wewnątrz”, rejestrując świadome doznania. Metoda ta jednak była powszechnie krytykowana z powodu subiektywizmu i nieuniknionych deformacji treści psychicznych przez sam fakt badania. Radykalnie odmienną metodologię zaproponował behawioryzm (John Watson) postulujący badanie człowieka jako „czarnej skrzynki”, przez analizę powiązań między docierającymi bodźcami a reakcjami. Współczesna psychologia przyjęła w dużej części metodologiczne postulaty behawioryzmu.\nDo najważniejszych osiągnięć psychologii (i nauk pokrewnych) należą:\n\nodkrycie warunkowania klasycznego (Iwan Pawłow) i instrumentalnego (E. Thorndike i Burrhus Skinner);\nbadania zapamiętywania i zapominania materiału werbalnego Hermanna Ebbinghausa – wykreślenie krzywej zapominania;\nrozróżnienie pamięci krótkotrwałej i długotrwałej (William James, D. Hebb, D. Broadbent);\nbadanie struktury pojęć (Eleanor Rosch);\ngramatyka generatywno-transformacyjna Noama Chomsky’ego;\nokreślenie etapów rozwoju umysłowego (Jean Piaget);\nokreślenie etapów rozwoju psychoseksualnego (Zygmunt Freud);\nkoncepcja dążenia do mocy i przewagi nad innymi (Władysław Witwicki, Alfred Adler)\nkoncepcja hierarchii potrzeb (Abraham Maslow);\nbadania funkcjonowania małych grup i zmiany postaw (Kurt Lewin);\nopracowanie metod diagnozy klinicznej i psychoterapii (Zygmunt Freud, Carl Rogers, Aaron Beck).\n\n\n=== Historyczne podstawy współczesnych nurtów psychologii ===\nfunkcjonalizm\nasocjacjonizm\nstrukturalizm\n\n\n=== Najważniejsze nurty (szkoły) psychologiczne ===\nW ogólności istnieją 4 główne podejścia do umysłu przedstawiane przez behawiorystów, kognitywistów, neuronaukowców oraz psychologów głębi.\n\nGestalt (psychologia postaci)\npsychologia głębi i związane z nią podejście psychodynamiczne dzielące się na następujące nurty:\npsychoanalizę zapoczątkowana przez Z. Freuda oraz neopsychoanalizę (niekiedy nazywaną psychologią kulturalistyczną; prace J. Lacana, E. Fromma, H. Sullivana);\npsychologie analityczną zapoczątkowana przez C. G. Junga, będąca częściową krytyką psychoanalizy i jej rozszerzeniem (m.in. wprowadzenie pojęcia nieświadomości zbiorowej i archetypów);\npsychologię indywidualną zapoczątkowana przez A. Adlera.\nbehawioryzm i neobehawioryzm\npsychologia humanistyczna\npsychologia poznawcza\npsychologia ewolucyjna\nneuropsychologia\npsychologia społeczna\npsychologia polityczna\npsychologia kulturowa\npsychologia religii\npsychologia tłumu\npsychologia międzykulturowa\npsychologia transpersonalna\n\n\n== Krytyka ==\nNaukowe badanie samej psychologii (czyli metanauka) ujawniło istotne problemy związane z metodologią badań psychologicznych: duży udział błędów, niska odtwarzalność (kryzys replikacyjny) i nagminne niewłaściwe a naiwne wykorzystywanie danych statystycznych. Krytykowane jest również wyciąganie wniosków dotyczących całej ludzkości na podstawie badań wykonanych na grupie niereprezentatywnej określanej jako WEIRD (Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic), często jeszcze bardziej ograniczonej do amerykańskich studentów psychologii lub socjologii. Odkrycie to doprowadziło do reform w ramach społeczności naukowej i poza nią.\nBadania na uniwersytecie w Tilburgu zburzyły złudzenie, że naukowcy są bardziej obiektywni niż większość ludzi, dowodząc, że większość badaczy ma słabą zdolność obiektywnego spojrzenia na dane i przeszacowuje statystyczną moc swoich badań.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nnatura człowieka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nGerrig, R., Zimbardo P. Psychologia i życie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nJulian Ochorowicz prekursorem I Międzynarodowego Kongresu Psychologii Fizjologicznej w Paryżu. e-book.lib.sjtu.edu.cn. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-24)].\nWykaz Międzynarodowych Kongresów Psychologii. e-book.lib.sjtu.edu.cn. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-24)].\nDlaczego psychologia jest nauką?\n Anna Bareś, Narodziny psychologii, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 11 października 2023 [dostęp 2024-10-08].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Psychika\n\nPsychika (gr. ψυχή, psyche – dusza) – «całokształt cech i procesów wewnętrznych człowieka, związanych z emocjami, intelektem, predyspozycjami i doświadczeniem życiowym» (źródło: Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego). Zespół indywidualnych cech psychofizycznych tworzy osobowość.\n\n\n== Modele ==\nNie istnieje jeden, powszechnie przyjęty model psychiki.\n\nWedług tradycyjnej psychologii akademickiej, psychika obejmuje procesy poznawcze, emocje, procesy motywacyjne i osobowość, przeciwstawianym procesom cielesnym (fizjologicznych).\nZupełnie inny podział psychiki można odnaleźć w psychoanalizie: gdzie obowiązuje podział na biologiczne id, społeczne superego oraz ego.\nPsychologia analityczna dzieli psychikę na dwa systemy: świadomość i nieświadomość.\nTeologia katolicka uznaje, że psychikę tworzy współdziałanie ciała człowieka z jego duszą.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nproces psychiczny\nstan psychiczny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bezpieczeństwo\n\nBezpieczeństwo – stan dający poczucie pewności i gwarancję jego zachowania oraz szansę na doskonalenie.\n\n\n== Rodzaje bezpieczeństwa ==\nWyróżnia się następujące rodzaje bezpieczeństwa:\n\nze względu na obszar jaki obejmuje – bezpieczeństwo globalne, bezpieczeństwo międzynarodowe, bezpieczeństwo regionalne, bezpieczeństwo narodowe;\nze względu na stosunek do obszaru państwa – bezpieczeństwo zewnętrzne i bezpieczeństwo wewnętrzne;\nze względu na dziedzinę, w jakiej występuje – bezpieczeństwo ekologiczne, ekonomiczne, energetyczne, fizyczne, informatyczne (cybernetyczne, teleinformatyczne), kulturowe, militarne, polityczne, socjalne i społeczne oraz identyfikacyjne.\n\n\n== Pojęcie bezpieczeństwa ==\nPojęcie bezpieczeństwa państwa ewoluowało przez wieki, a w ostatnich dekadach XX wieku szczególnie szybko zmieniało znaczenie. Wobec zmiany środowiska międzynarodowego na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku i związanej z tym ewolucji postrzegania zagrożeń coraz większe znaczenie zaczęto przywiązywać do bezpieczeństwa pozamilitarnego. Wyłoniło się więc bezpieczeństwo ekologiczne, ekonomiczne, energetyczne, informacyjne, socjalne i wiele innych, jak na przykład bezpieczeństwo humanitarne. Zarysowała się tendencja, aby przez bezpieczeństwo państwa rozumieć wszystko co może mieć jakikolwiek związek z zagrożeniem państwa i jego społeczeństwa.\nZ tego względu wydaje się rozsądna propozycja Ryszarda Zięby, żeby wyodrębnić następujące podstawowe wartości składające się na bezpieczeństwo współczesnych państw:\n\nprzetrwanie państwa jako niezależnej jednostki politycznej, narodu jako wyróżnionej grupy etnicznej, biologiczne przeżycie ludności państwa. Jest ono naczelną wartością, której każde państwo gotowe jest poświęcić inne wartości, gdyż nie mogą być one zachowane w sytuacji zagrożenia istnienia ludności. Wartość ta jest stawiana na naczelnym miejscu;\nintegralność terytorialna, która w potocznym rozumieniu nadal jest uważana za główny korelat bezpieczeństwa;\nniezależność polityczna (w sensie ustrojowym, samowładności i swobody afiliacji), czyli suwerenności;\njakość życia, na którą składają się takie wartości jak standard życia, szczebel rozwoju społeczno-gospodarczego, zakres praw i swobód obywatelskich, system kulturalny, narodowy styl życia, stan środowiska naturalnego, możliwości i perspektywy samorealizacji i rozwoju.\n\n\n== Postrzeganie bezpieczeństwa (według Daniela Freia) ==\nstan braku bezpieczeństwa – wówczas gdy występuje duże rzeczywiste zagrożenie, a postrzeganie tego zagrożenia jest prawidłowe;\nstan obsesji występuje wtedy, gdy nieznaczne zagrożenie jest postrzegane jako duże;\nstan fałszywego bezpieczeństwa ma miejsce wówczas, gdy zagrożenie jest poważne, a postrzegane bywa jako niewielkie;\nstan bezpieczeństwa występuje wtedy, gdy zagrożenie zewnętrzne jest nieznaczne, a jego postrzeganie prawidłowe.\n\n\n== Potrzeby społeczeństwa w dziedzinie bezpieczeństwa (według W. Kitlera) ==\npotrzeba bezpieczeństwa i porządku publicznego\npotrzeba bezpieczeństwa powszechnego\npotrzeba ochrony zdrowia oraz bezpieczeństwa sanitarno-epidemiologicznego\npotrzeba ochrony środowiska i gospodarki odpadami\npotrzeba ochrony dorobku kulturowego i tożsamości narodowej\npotrzeba bezpieczeństwa ekonomicznego\npotrzeba oświaty i wychowania\npotrzeba bezpieczeństwa narodowego\n\n\n== Bezpieczeństwo Polski ==\nDo tego zbioru wartości należą podstawowe cele polskiej polityki bezpieczeństwa, określone następująco:\n\nochrona suwerenności i niezawisłości Rzeczypospolitej;\nutrzymanie nienaruszalności granic i integralności terytorialnej kraju;\nzapewnienie bezpieczeństwa obywateli Polski, w tym praw człowieka i podstawowych wolności oraz demokratycznego porządku;\nstworzenie niezakłóconych warunków do cywilizacyjnego i gospodarczego rozwoju Polski oraz wzrostu dobrobytu jej obywateli;\nochrona dziedzictwa narodowego i tożsamości narodowej\nrealizacja zobowiązań sojuszniczych, a także obrona i promowanie interesów państwa polskiego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nRyszard Zięba (red.): Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, Warszawa 2008.\nR. Jakubczak, J. Flis: Bezpieczeństwo Narodowe Polski w XXI wieku, Warszawa 2006\nSłownik terminów z zakresu psychologii dowodzenia i zarządzania, Warszawa 2000.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biomorfizm\n\nBiomorfizm – określenie pewnych poglądów wiążących się z filozofią przyrody – mianowicie ujmowanie zjawisk psychicznych, społecznych a niekiedy nawet fizycznych jako specyficznych form życia. Poglądy takie wiązały się z biologizmem, zwłaszcza rozumianym jako występujące na gruncie psychologii próby wyjaśniania zjawisk psychicznych wyłącznie przy odwołaniu się do wyników i metod nauk biologicznych.\n\n\n== Zobacz też ==\nBiocentryzm\nBioromantik\n\n\n== Bibliografia ==\nAntoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000", "source": "wikipedia"}
{"text": "Comfort food\n\nComfort food (ang. jedzenie pocieszające) – żywność lub produkty w tradycyjnym stylu, którym przypisywana jest wartość sentymentalna lub nostalgiczna. Uczucie to może być specyficzne dla danej osoby lub mieć zastosowanie w określonej kulturze lub kręgu kulturowym.\n\n\n== Charakterystyka ==\nJedzeniem określanym jako comfort food są często tradycyjne, szybkie, domowe posiłki, kojarzone z dzieciństwem, rodzinnym domem czy przyjaciółmi. Pokarmy te mogą wywoływać pozytywne wspomnienia związane z konkretną osobą, czasem lub miejscem. Żywność ta niesie za sobą pewnego rodzaju psychiczny komfort. \nMianem comfort food nazywane są też produkty, charakteryzujące się wysoką kalorycznością, wysokim poziomym węglowodanów i prostym przygotowaniem. Bywa więc tak określana żywność typu Fast-food (niektóre rodzaje pizzy, frytki) czy słodycze (lody, czekolada).\n\n\n== Historia terminu ==\nSformułowanie comfort food pojawia się co najmniej od 1966 roku, kiedy to amerykańska gazeta codzienna Palm Beach Post użyła tego określenia w swoim opowiadaniu o otyłości. Miało brzmieć następująco: Dorośli pod wpływem silnego stresu, zwracają się do tego co można nazwać comfort food, czyli jedzenia kojarzonego z bezpieczeństwem w dzieciństwie jak gotowane jajko czy zupa z kurczaka. Jedenaście lat później, w 1977 roku, sformułowanie to, ponownie pojawiło się w artykule The Washington Post, a Oxford English Dictionary zaczął śledzić losy terminu.  Współcześnie, termin ten jest stosowany powszechnie, zwłaszcza przez specjalistów z zakresu psychologii jedzenia, socjologów, ale także restauratorów czy recenzentów kulinarnych.\n\n\n== Psychologia jedzenia ==\nSzukając odpowiedzi na pytanie dlaczego comfort food jest tak chętnie i często wybierane, można odnieść się do psychologii i przeprowadzonych dotychczas badań empirycznych. Czynnikiem sprzyjającym konsumpcji tego typu żywności jest doświadczanie negatywnych emocji oraz próba ich regulacji. Jedzenie staje się sposobem na pocieszenie i wejście w pozytywny stan emocjonalny.\nSpożywanie wysokokalorycznych i wysokotłuszczowych produktów z dużą zawartością soli lub cukru takich jak lody, frytki, pizza, aktywuje system nagradzania w mózgu, co powoduje chwilowe odczuwanie przyjemności i wzrost pobudzenia emocjonalnego. Osoby przeżywające negatywne emocje wykazują tendencję do wybierania niezdrowej żywności (pizza, frytki), chcąc w ten sposób doświadczyć natychmiastowej gratyfikacji. Badania wskazują, że zjedzenie czekolady zmniejsza głód, zwiększa poziom energii i poprawia nastrój. Badania wskazują, że spożywanie produktów mających sentymentalne konotacje poprawia samopoczucie. Jednocześnie część kobiet wskazuje, że spożyciu tych produktów towarzyszy poczucie winy. Warto podkreślić, że w Polsce jest już dostępna polska wersja Kwestionariusza Postaw wobec Czekolady\nJedzenie sentymentalne może być odpowiedzią na przeżywane negatywne emocje i stres, oraz przyjmować formę jedzenia emocjonalnego. To w konsekwencji stanowi czynnik sprzyjający epidemii otyłości w Stanach Zjednoczonych i na świecie.\nIstnieje bardzo duża różnorodności zarówno wśród osób jak i kultur pod względem klasyfikacji produktów do kategorii comfort food. Badania przeprowadzone wśród starszych mieszkańców Ameryki Północnej urodzonych w latach 1897-1949 wykazały, że za potrawę budzącą pozytywne myśli najczęściej była uznawana zupa z kurczaka.\nBadania sugerują również, że płeć może być czynnikiem różnicującym wybory produktów żywnościowych. W jednym z badań, dotyczącym preferencji żywieniowych Amerykanów, mężczyźni do comfort food chętniej zaliczali ciepłe posiłki (steki, zupy, zapiekanki), podczas gdy kobiety wolały szybkie przekąski, takie jak lody czy czekoladę. Dodatkowo, młodsze osoby częściej spożywały przekąski, w porównaniu z osobami powyżej 55 roku życia.\n\n\n== Polskie comfort food ==\nPosiłki typu comfort food są ściśle powiązane z kulturą danego regionu i kraju. Do polskich produktów sentymentalnych należą tradycyjne, wspominane z dzieciństwa, ulubione dania. Można do nich zaliczyć rosół, zupę pomidorową, pierogi, bigos, kotlet schabowy, czy sernik. Mimo że comfort food z często charakteryzuje się łatwością i prostotą sporządzenia, to część z polskich potraw wymaga większego wysiłku i dłuższego przygotowania. Lista tych produktów jest jednocześnie elastyczna i modyfikowalna, również ze względu na indywidualne upodobania.\n\n\n== Zobacz też ==\nDieta\nKuchnia polska\nJunk food\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czyn\n\nCzyn – zachowanie się podmiotu prawa, które rodzi skutki prawne, nawet wówczas, gdy do wywołania tych skutków podmiot swym zachowaniem nie zmierzał.\nCzyn można popełnić przez świadome działanie (sterowane wolą zachowanie przejawiające się w formie kompleksu ruchów) lub zaniechanie („bezczynność kierunkowa” - powstrzymanie się od działania). Nie należą do czynów w rozumieniu prawniczym zachowania człowieka w stanie wyłączającym świadomość, np. podczas snu. \nCzyny dzielone są na zgodne z prawem i niezgodne z prawem.\n\n\n== Teorie czynu ==\n\n\n=== Naturalistyczno-kauzalna ===\nCzyn jest zjawiskiem ontologicznym, to aktywność woli człowieka, pojęcie ogólne wobec przestępstw umyślnych i nieumyślnych. W ten sposób przesuwano problem psychicznego odniesienia do czynu w sferę winy. Zwolennicy: Liszt, Ernst Beling. Krytyka: wadą tej koncepcji jest to, że traktuje wolę jako czynnik sprawczy, którym nie jest (np. zaniechanie może mieć miejsce bez udziału woli).\n\n\n=== Finalistyczna ===\nCzyn jest zjawiskiem ontologicznym. Zamiar jest włączony do typu czynu zabronionego. Finalizm treści woli włącza do pojęcia czynu. Celowość (finalizm czynu) wynika z faktu, że człowiek może przewidywać skutki swego działania i dzięki temu sterować przebiegiem zdarzeń, aby osiągnąć określony cel. Wola determinuje kauzalny przebieg wydarzeń. Zaniechanie nie jest czynem. Zwolennicy: Welzel, Hirsch, Władysław Mącior. Krytyka: nie uwzględnia faktu istnienia zachowań, który wynik nie pokrywa się z zamierzony celem (zamiar ewentualny, przestępstwa nieumyślne).\n\n\n=== Socjologiczna ===\nCzyn to aktywność lub pasywność człowieka, która jest doniosła społecznie, związana z grupą społeczną. Jest to wartościujące ujęcie czynu. Świadomość odgrywa decydującą rolę; pełni funkcję informacyjną. Według tej koncepcji czynem jest tylko zachowanie psychicznie sterowane, którego warunkiem jest odpowiedni stopień aktywacji siatki nerwowej umożliwiającej procesy sterowania, tj. odbiór informacji, identyfikację, przetworzenie i decyzję. Czyn to zarówno działanie, jak i zaniechanie. Zwolennik: Kazimierz Buchała.\n\n\n=== Normatywna ===\nCzyn ma charakter normatywny. Jest ujęty w sposób funkcjonalny. Stanowi wyraz osobowości człowieka. Czynem jest wszystko to, co można przypisać człowiekowi jako psychicznemu bytowi, co podlega jego kontroli. Nie są czynami ruchy i uzewnętrznienia, które nie są przez wolę i świadomość opanowane lub możliwe do opanowywania (np. atak padaczki). Myśli - mimo że można je opanowywać przez wolę i świadomość - nie są czynami, dopóki nie zostaną uzewnętrznione. Czyn to zarówno działanie, jak i zaniechanie. Zwolennik: Claus Roxin.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nacedia\nlenistwo\napatia\n\n\n== Bibliografia ==\nA. Marek: Prawo karne. Warszawa: C.H. Beck, 2005, s. 71-73. ISBN 83-7387-575-1.\nE. Blaski (red.): Prawo karne. Repetytorium. Zakamycze: 2005. ISBN 83-7444-185-2. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czynnik ludzki (lotnictwo)\n\nCzynnik ludzki – ogół zagadnień, które mają zastosowanie w lotniczym projektowaniu, certyfikowaniu, szkoleniu, działaniu w obsłudze technicznej, oraz które pozwalają znaleźć obszary wzajemnego oddziaływania pomiędzy człowiekiem i innymi elementami systemu, uwzględnienie możliwości i ograniczeń człowieka, które mają wpływ na bezpieczeństwo i sprawność jego działania w lotnictwie. Czynnik ludzki związany jest z nieadekwatnym działaniem człowieka, które skutkuje błędem.\nCzynnik ludzki jest jedną z grup przyczynowych zdarzeń lotniczych odnoszącą się do personelu latającego. Jednakże aspekty działania czynnika ludzkiego znajdują swoje odniesienie w obszarach technicznych, środowiskowych i organizacyjnych.\n\n\n== Klasyfikacja grup przyczynowych zdarzeń lotniczych ==\n\n\n== Modele analizy zdarzeń lotniczych z uwzględnieniem czynnika ludzkiego ==\n\n\n=== Model SHELL ===\nZostało opracowanych kilka teorii i modeli czynnika ludzkiego. Powszechnie uznanym modelem odnoszącym się do zobrazowania interakcji zachodzących pomiędzy człowiekiem a elementami systemu lotniczego, pozwalającym na głębsze zrozumienie „czynnika ludzkiego” jest tzw. model SHELL. Akronim pochodzi od pierwszych liter słów angielskich:\n\nsoftware – procedury, oprogramowanie, logistyka (polityka bezpieczeństwa, instrukcje, karty zadaniowe)\nhardware – maszyny (narzędzia, statek powietrzny, wyposażenie, stanowisko pracy)\nenvironment – otoczenie i warunki (fizyczne, organizacyjne, polityczne, ekonomiczne) w jakich działają wszystkie elementy systemu\nliveware – niewłaściwe działanie ludzi poza załogą\nlifeware - czynnik ludzki – człowiek, jego cechy osobowe, stan zdrowia, stan psychiczny\n\n\n=== „Parszywa dwunastka” ===\nOkreślenie „parszywa dwunastka” odnosi się do najczęściej występujących zagrożeń i przyczyn błędów ludzkich podzielonych na dwie grupy związane z nadmiarem czynników oraz ich brakiem. W przypadku braków wyszczególniono: komunikację, wiedzę, współpracę, zasoby, asertywność, świadomość. Natomiast nadmiar jest szkodliwy w przypadku: zaufania do siebie, rozproszenia, zmęczenia, stresu, presji, norm.\n\n\n=== 5 × M ===\nAnaliza badań z zakresu bezpieczeństwa lotów pozwoliła pogrupować źródła zagrożeń na następujące elementy:\n\nstatek powietrzny (machine) – jego wyposażenie, przystosowanie do możliwości człowieka, stopnia trudności pilotowania\nczłowiek (man), w tym załogi lotnicze, personel inżynieryjno-lotniczy i personel zarządzający ruchem lotniczym\nśrodowisko naturalne i sztuczne (media), w którym jest realizowane dane zadanie lotnicze\nzadanie (mission), jego stopień trudności oraz zagrożenia występujące zarówno w czasie pokoju, jak i działań bojowych\nzarządzanie (management) – szeroko pojęty proces prowadzenia planowania i przygotowania do realizacji danego zadania.\n\n\n== Zobacz też ==\nwypadek lotniczy\nkatastrofy i incydenty cywilnych samolotów pasażerskich\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dezadaptacyjne marzycielstwo\n\nDezadaptacyjne marzycielstwo lub zjawisko nieadaptacyjnego marzenia na jawie (ang. maladaptive daydreaming) - Jest to nadmierna i kompulsywna aktywność fantazjowania, która zaburza lub całkiem zastępuje interakcje międzyludzkie. Cechuje się również negatywnym wpływem na funkcjonowanie akademickie, interpersonalne lub zawodowe. Osoby dotknięte tym schorzeniem, potrafią spędzać długie godziny na wymyślaniu złożonych i fantazyjnych marzeń dziennych. Towarzyszące im przy tym ruchy, utrudniają czynny udział w życiu codziennym. Określenie to zostało pierwszy raz użyte i opisane przez Eli Somer, izraelskiego profesora psychologii klinicznej, Uniwersytetu w Hajfie w 2002 roku.\n\n\n== Przyczyny ==\nPrzyczyny dezadaptacyjnego marzycielstwa nie są do końca zrozumiane. Choć w wielu badaniach zidentyfikowano powiązane ze sobą zależności i czynniki ryzyka wśród osób dotkniętych tą dolegliwością. Somer w swoich badaniach opisał kilka takich przypadków. Uzyskany wynik jednogłośnie wskazuje na dwie istotne funkcje tej aktywności. Pierwszą z nich okazała się być ucieczka lub odłączenie się od bólu psychicznego, drugą zaś, szybka i magiczna transformacja z codziennych niepowodzeń w pożądane doświadczenia. Kilku badanych opisało to zjawisko jako stan przynoszący im ukojenie. Wyimaginowane scenariusze, pełne pozytywnych uczuć i bezpiecznych przestrzeni pomagało w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami i emocjami. Marzenia dzienne często opierają się na wyobrażaniu sobie emocjonalnego wsparcia czy akceptacji społecznej. Takie zachowania mogą przekształcić się w szkodliwy nawyk. Wielu badanych pod kątem maladaptive daydreaming stwierdziło, że zaczęło się to już w dzieciństwie. Stres lub trauma mogą odgrywać kluczową rolę w przekształceniu intensywnej skłonności do wyobrażeń w zaburzenie psychiczne. Istnieje również powiązanie z doświadczeniami z przeszłości lub z obecnymi trudnymi i stresującymi sytuacjami, takimi jak konflikty rodzinne lub lęk przed kontaktami społecznymi.\nOsoby dotknięte tym schorzeniem mogą mieć również zaburzenia współistniejące, takie jak zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, ADHD czy zaburzenia uzależnienia. U osób ze spektrum autyzmu również zauważono częste występowanie tego problemu. Badania wskazują, że trudności w regulacji emocji i niepewny styl przywiązania są przyczyną na kształtowanie się nieadaptacyjnego marzenia na jawie. Rozwija się ono głównie w odpowiedzi na niesprzyjające przeciwności losu.\n\n\n== Pokrewne zaburzenia ==\nLiczne badania wykorzystujące różne strategie badawcze, wskazały na silny związek między dezadaptacyjnym marzycielstwem, a  zaburzeniami dysocjacyjnymi. Wspólną ich właściwością jest między innymi tworzenie szczegółowych i intensywnych fantazji wraz z uczuciem obecności i emocjonalnego zaangażowania w nie. Przy czym, podczas marzeń dziennych są one silniejsze. Kreowanie złożonych wewnętrznie postaci jest kolejnym podobieństwem. Wiąże się to z dystansowaniem się od siebie na rzecz wyimaginowanych tożsamości. Najczęściej są to wyidealizowane wersje samych siebie. Pomimo że scenariusze są tworzone z własnej inicjatywy to nie zawsze są pod pełną kontrolą. Oba te zjawiska służą jako sposób na odwrócenie uwagi od przeszłych traum i obecnych trudności w życiu.\nPozostałe wspólne cechy to między innymi: selektywna uwaga, kreowanie alternatywnych tożsamości, reagowanie emocjonalne na stworzone postaci, pragnienie zaangażowania się w \"wewnętrzny świat\", utrata lub ograniczenie funkcji fizycznych, poznawczych lub psychicznych, które mogą wpływać na zdolność do normalnego funkcjonowania w codziennym życiu oraz podłoże traumatyczne tych zaburzeń i życie w przewlekłym stresie.\n\n\n== Metody leczenia ==\nDotychczas nie powstała ujednolicona metoda leczenia dezadaptacyjnego marzycielstwa. Jednak wyniki pojedynczych badań przypadków pokazują, że istnieje kilka skutecznych technik psychologicznych, które mogą wspierać osoby zmagające się z tym problemem. W zależności od potrzeb i podłoża danej osoby, różne formy terapii mogą okazać się skuteczne. Jest to między innymi:\n\nPsychoterapia poznawczo-behawioralna (ang. Cognitive-Behavioral Therapy) koncentruje się na identyfikowaniu i zmienianiu negatywnych wzorców myślowych oraz zachowań.\nMetoda uważności (ang. Mindfullness-Based Therapy) praktyka ta polega na umiejętności koncentrowaniu się na chwili obecnej i obserwowaniu swoich myśli, dzięki temu osoby poddawane terapii potrafią lepiej skupić się na rzeczywistości.\nTerapia psychodynamiczna (ang. Psychodynamic Therapy) opiera się na rozwiązaniu ukrytych problemów emocjonalnych. Jest pomocna w przypadku kiedy dezadaptacyjne marzycielstwo wynika z przeszłych traum.\nTerapia akceptacji i zaangażowania (ang. Acceptance and Commitment Therapy) opiera się głównie na akceptacji marzeń dziennych nie dając się w nie wciągnąć.\nTerapia grupowa (ang. Group Therapy) tworzy wspierającą przestrzeń, w której uczestnicy mogą wymieniać się doświadczeniami i czerpać wiedzę oraz wsparcie od osób zmagającymi się z podobnymi problemami.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka\n\nDziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka (800 12 12 12) – telefoniczna linia interwencyjna dla dzieci i młodzieży. Działa bezpłatnie. Jest zarówno telefonem zaufania, jak i pełni rolę telefonu interwencyjnego. Rozpoczęła ona swoją działalność 20 listopada 2008, będąc jednocześnie jednym z pierwszych działań podjętych przez Marka Michalaka po objęciu urzędu Rzecznika Praw Dziecka.\nZadaniem Dziecięcego Telefonu Zaufania jest ochrona dzieci przed krzywdzeniem w celu zapewnienia im bezpiecznego dzieciństwa. Pedagodzy, psychologowie i prawnicy udzielają niezbędnego wsparcia wszystkim dzwoniącym dzieciom.  Przy użyciu numeru interwencyjnego osoby dorosłe mają możliwość zgłaszać problemy dzieci, zaobserwowania rażących zaniedbań względem nich. Najczęściej zgłaszane problemy dotyczą przemocy, problemów emocjonalnych w środowisku rówieśniczym, szkolnym i rodzinnym. Konsultanci zajmują się problemem, monitorują sytuację i przy pomocy różnych instytucji organizują dalszą współpracę i pomoc.\nOd grudnia 2020 r. telefon jest czynny całodobowo, we wszystkie dni tygodnia i święta. Z ekspertami dyżurującymi przy telefonie można się skontaktować również poprzez czat internetowy.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTelefon Zaufania z informacją o edukacji szkolnej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekspresja (psychologia)\n\nEkspresja (łac. exspressio „wyciskanie soku”; metafora zastosowana do nazwania wyciskania śladów na otoczeniu przez zjawiska psychiczne) – uzewnętrznienie, siła wyrazu.\nEkspresja aktywności psychicznej może obejmować:\n\nEkspresję ruchowo-mimiczną – najbardziej podstawową i mimowolną formę wyrazu, przejawianą za pomocą mimiki, pantomimiki, pozycji ciała, spontaniczności ruchów oraz, na wyższym poziomie, tańca (ekspresja ruchowo-muzyczna; zobacz artykuł: Metoda Batii Strauss).\nEkspresję słowno-werbalną – modulacja głosu, wyrażająca nastrój wypowiadanej treści – płacz, śmiech, krzyk.\nEkspresję muzyczną – wyrażaną w improwizowanej grze oraz ekspresję muzyczno-słowną – spontaniczne nucenie improwizowanej melodii.\nEkspresję plastyczną – zauważalną już u niemowląt\nEkspresję przez zabawę – zawierającą elementy wymienionych wyżej, pozbawiona reguł, spontaniczna, twórcza.\nZobacz też: aktywność twórcza dzieci.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Genetyka zachowania\n\nGenetyka zachowania (lub genetyka behawioralna, ang.: behavioural genetics) – nauka, zajmująca się badaniem nad wpływem, który wywierają geny na zachowanie ludzi i zwierząt. Za założyciela tej dyscypliny naukowej uchodzi Francis Galton.\n\n\n== Zobacz też ==\nNature versus nurture\nPsychologia ewolucyjna\n\n\n== Bibliografia ==\nGenetyka zachowania. Interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-18)].\nSłownik PWN: Genetyka behawioralna. PWN. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-20)].\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nInterdyscyplinarne Centrum Genetyki Zachowania. Uniwersytet Warszawski.\nCzym się zajmują polscy genetycy zachowania. 2006-01-27. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-07-05)].\nCzy genetyka zachowania może stać się nauką pomocniczą pedagogiki?. Wydział Filozofii KUL.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Geneza lęku\n\nGeneza lęku – lęk definiowany jest jako „uczucie trwogi, obawy przed czymś, strach”; również jako „niejasny, nieprzyjemny stan emocjonalny charakteryzujący się przeżywaniem obaw, strachu, stresu i przykrości”. Towarzyszy człowiekowi od zawsze, a rozważania na temat istoty lęku sięgają okresu klasycznego i największych filozofów.\nPierwsze dyskusje na temat lęku pojawiły się w dziejach starożytnej Grecji, kiedy to greccy filozofowie koncentrowali się na zagadkach ludzkiej duszy. W tym okresie lęk postrzegany był jako objaw słabości człowieka.\n\n\n== Lęk w ujęciu starożytnych filozofów ==\nNa określenie lęku i sposobu jego postrzegania w okresie starożytnym ogromny wpływ ma Sokrates i jego intelektualizm etyczny. Wskazuje on wiedzę jako wyznacznik dobrego postępowania, jednocześnie klasyfikując lęk jako niedoskonałość intelektualną (głupota) i etyczną (tchórzostwo).\nWedług Platona strach, jako synonim lęku, „bezmyślnych rad udziela” i wszyscy powinni kierować się prawem i sprawiedliwością. Obawa przed więzieniem czy śmiercią nie może być wytłumaczeniem nieuczciwości.\nArystoteles zwraca zaś uwagę na wpływ wstydliwości na odczuwanie lęku. Twierdzi, że ludźmi kieruje strach przed hańbą i karą. W czasach starożytnych czyny takie, z moralnego punktu widzenia, uznawane były za negatywne i umiejscawiane w sferze irracjonalności. Arystoteles zauważa także podobieństwo lęku przed niesławą do lęku przed niebezpieczeństwem. Tak jedno, jak i drugie objawia się czymś cielesnym (rumienienie się, bladnięcie). Dlatego też uznaje doświadczenie lęku za wspólne ludziom i zwierzętom. Ta filozoficzna myśl określa zatem, że człowiek lękliwy to człowiek, któremu brakuje rozumu.\nSeneka wpisując się w myśli innych filozofów wskazuje, że człowiek jest w stanie zapanować nad swoim ciałem i jego reakcjami, a tym samym nad lękiem. Według niego:\n\n\n=== Przyczyny i sposoby walki z lękiem wg greckich i rzymskich filozofów ===\nFilozofia starożytna wskazuje, że częściej niż rzeczywiste zagrożenie, impulsem dla lęku są rzeczy urojone, niepewne i złudne. Jednak jako najczęstszą jego przyczynę określa pewność i nieuchronność śmierci. Przedstawiane przez filozofów sposoby zwalczania lęku skupiają się na dwóch aspektach. Poszukiwania uzasadnienia nieśmiertelności duszy (Platon, Arystoteles) oraz przyjmowania śmierci jako czegoś nieuniknionego (Seneka).\nJednak filozofia nie skupia się jedynie na zwalczaniu obaw związanych przed śmiercią. Próbuje również znaleźć sposoby na walkę z masowymi lękami urojonymi. Przykładem tego może być strach przed bogami, wskazujący w człowieku pierwiastek szaleństwa:\n\nEpikur zaś definiuje lęk jako przyczynę cierpienia, które uniemożliwia odczuwanie radości. Dlatego też filozofia ma być lekarstwem w drodze do osiągnięcia szczęścia.\nZnaczącym dla filozofów jest stwierdzenie, że pewne lęki są nabyte, a skoro tak, można również się ich pozbyć. Według Arystotelesa człowiek staje się lękliwy bądź mężny poprzez działania i decyzje, które podejmuje.\nWarto jednak zauważyć, że doktryna arystotelesowska nie opiera się całkowicie na negatywnym postrzeganiu lęku, co wpisuje się w popularny schemat starożytnych tekstów. Wskazuje, że w zetknięciu się z rzeczami strasznymi, rozsądnie jest się lękać. Tak więc będąc uzasadnionym i funkcjonalnym przyjmuje formę racjonalną.\n\n\n== Lęk w koncepcji chrześcijańskiej ==\nPewne aspekty zjawiska lęku, zwłaszcza te wg myśli Arystotelesa, pozostają niezmienne. Jednak chrześcijaństwo wpływa na postrzeganie lęku w sferach końca ludzkiej egzystencji i uduchowienia. Uznaje bowiem, że trwoga przed Bogiem jest cnotą i objawem dobrego życia. Wskazuje, że człowiek wierzący powinien miłować Boga i jednocześnie lękać się go. Powiązanie tych dwóch aspektów jest podstawą koncepcji chrześcijańskiej. W ustaleniach Soboru Watykańskiego II możemy znaleźć: „w każdym czasie i w każdym narodzie miły jest Bogu, ktokolwiek się Go lęka i postępuje sprawiedliwie”.\nDlatego też lęk przed grzechem staje się kluczowym bodźcem dla chrześcijan, by mu nie ulegać. Pojawia się tutaj również rola sumienia, choć swoje korzenie ma nadal w starożytności (myśl platońska), i strach przed potępieniem w oczach wszechobecnego Boga.\n\n\n== Lęk w opisie współczesnym ==\nTo, co we wczesnym chrześcijaństwie jest kluczową cechą (zespolenie miłości z lękiem), współcześnie traci na znaczeniu. Kościół uznaje bowiem miłość do Boga, jednocześnie dyskredytując lęk przed karą, uznawany dotąd za motywację do działania.\nAnalizując jednak wszelkie rozważania starożytnych bądź nowożytnych filozofów sprowadzają się one do podobnych wniosków. Mianowicie przyczyną lęku jest sam lęk.\n\nBlaise Pascal wskazując na wpływ wyobraźni i jej odpowiedzialność za tworzenie się lęku potwierdza również dywagacje wielkich myślicieli.\nGrupa Willema Arrindela, holenderskiego badacza z dziedziny psychologii zdrowia, osobowości i psychologii klinicznej, wygenerowała kilka czynników, by sklasyfikować lęk w pewnych grupach:\n\nlęk spowodowany kontaktami interpersonalnymi,\nlęk przed śmiercią, chorobą,\nlęk/fobie na punkcie zwierząt,\nlęk/agorafobia.\nJak widać źródła lęku na przestrzeni wieków nie zmieniły swojej formy. Tak jak kiedyś, tak i dziś odczuwamy lęk. Nauczyliśmy się jednak rozpoznawać go, szeregować i szukać kolejnych sposobów na walkę z nim. Tak więc sam schemat postrzegania lęku czy jego natury również pozostaje niemal niezmienny.\n\n\n== Zobacz też ==\nzaburzenia lękowe\nlęk społeczny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instynkt\n\nInstynkt (łac. instinctus – podnieta, popęd) – dyspozycja biopsychiczna, która powoduje, że osobnik w nią wyposażony zachowuje się (lub pragnie się zachowywać) w określony sposób, a także \"wrodzona zdolność wykonywania pewnych czynności stereotypowych, niewyuczonych, mniej lub bardziej skomplikowanych swoistych dla danego gatunku istotnych dla jego przetrwania\". Pojęcie to w nauce o zachowaniu jest różnie definiowane, a w języku potocznym kojarzone jest z intuicją i zachowaniami, które nie są wynikiem racjonalnego i świadomego namysłu.\nW etologii instynkt definiowany jest jako wrodzona i dziedziczna zdolność zwierząt (łącznie z człowiekiem) do wykonywania ciągu zachowań napędzanych przez popędy, wywoływanych i kierowanych przez odpowiednie bodźce zewnętrzne, prowadzących do skutków koniecznych dla życia osobnika lub utrzymania gatunku.\nW zachowaniu instynktowym biorą udział mechanizmy wyzwalające i efektorowe (np. ruchowe). Zachowania takie składają się z dwóch etapów – fazy przygotowawczej (zachowanie apetencyjne) i końcowej, czyli zaspokajającej (zachowanie konsumacyjne). Zasadniczo zachowania instynktowe wyzwalane są przez kluczowy, konkretny bodziec, jednak mogą się pojawić również bez niego, jako działania upustowe. Mogą pojawić się również działania przerzutowe, czyli zachowania z instynktu innego niż aktualnie wykonywany (np. pocieranie twarzy, czyli zachowanie z instynktu pielęgnacji ciała podczas ucieczki).\nPrzykładem zachowania wynikającego z instynktu jest karmienie piskląt przez ptaki, gdzie czynnikiem wyzwalającym jest rozwarty dziób. Zachowanie to jest na tyle automatyczne, że wyzwalane jest nie tylko przez widok dziobów własnego potomstwa, ale też przez widok modeli. Czasem z braku możliwości właściwej realizacji instynktu (np. braku odpowiedniego materiału do budowy domku przez chruściki), możliwe jest zachowanie odmienne (np. wybranie innego materiału), co jest określane jako plastyczność instynktu. U zwierząt o bardziej rozbudowanym układzie nerwowym i systemie zachowań dziedziczone bywają zdolności do wykonywania czynności instynktowych, które są rozwijane w miarę nauki i nabierania doświadczenia.\nPrzykładowe instynkty: pokarmowy, pobierania wody, pobierania soli mineralnych (np. soli z lizawki), oddechowy (u zwierząt wtórnie wodnych, gdyż u zwierząt lądowych oddychanie jest nieskomplikowanym odruchem), pielęgnacji ciała, rozrodczy (wraz z terytorializmem) i opieki nad potomstwem, snu. W potocznym języku wiele innych zachowań również bywa nazywane instynktownymi, jednak nie spełniają one etologicznej definicji tego pojęcia. W oparciu o etologiczne kryteria nie da się wyróżnić instynktu samozachowawczego, zwanego również instynktem przetrwania, gdyż zachowania tak określane nie są schematycznym łańcuchem, a często nie są działaniami, lecz zaniechaniami. Wiele zachowań określanych jako instynkt samozachowawczy to proste odruchy (np. odruch wymiotny, odruchy repulsyjne itp.), taksje i tropizmy oraz zachowania związane ze strachem i agresją i utrzymaniem dystansu biologicznego (analogicznego do dystansów personalnych). Kryteriów tych nie spełnia również tzw. instynkt stadny. Podobnie \"instynkt macierzyński\" nie odnosi się do instynktu, a do wyuczonego zachowania.\nWładysław Witwicki do instynktów zaliczył również ambicję z racji powszechności jej występowania, mimowolności pojawiania się oraz z powodu jej znaczenia dla rozwoju jednostek i całych społeczności.\nKarol Darwin zachowaniom instynktowym przypisuje następujące cechy: \"Czynność, którą wykonuje zwierzę, zwłaszcza młode, bez żadnego poprzedniego doświadczenia i wykonuje ją wiele osobników w jednakowy sposób, bez znajomości celu, to czynność taką nazywamy instynktowną\"\nW nauce Iwana Pawłowa o wyższych czynnościach nerwowych instynkty nazywane są złożonymi odruchami bezwarunkowymi.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Introspekcja (psychologia)\n\nIntrospekcja (łac. introspectio „wglądanie do wnętrza”) – w psychologii oraz pedagogice, obserwacja oraz analiza własnych subiektywnych stanów psychicznych, myśli i przemyśleń.\nIntrospekcja była szeroko stosowana w psychologii, jednakże spotkała się z krytyką ze strony behawioryzmu, który odrzuca tę metodę badawczą (zarzut niesprawdzalności twierdzeń opartych na introspekcji), skupiając się tylko na obserwacji i opisie zachowań zewnętrznych.\nPodejście to jest stosowane w kognitywistyce symbolicznej w badaniach samoświadomości, a także w modelowaniu rozumowania/funkcji myślowych nieobserwowalnych fizycznie.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nintrospekcjonizm\nekstraspekcja\npoznaj samego siebie\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nEricE. Schwitzgebel EricE., Introspection, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 24 kwietnia 2014, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-31]  (ang.). (Introspekcja)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Katharsis (psychologia)\n\nKatharsis (gr. oczyszczenie) – uwolnienie od cierpienia, odreagowanie zablokowanego napięcia, stłumionych emocji, skrępowanych myśli i wyobrażeń.\nChociaż w grece katharsis jest rzeczownikiem występującym w rodzaju żeńskim, w języku polskim jest rodzaju nijakiego („to katharsis” zamiast „ta katharsis”), według zasady, że rzeczowniki pochodzące z greki i kończące się na spółgłoskę mogą być albo rodzaju męskiego i podlegać odmianie, albo być rzeczownikami nieodmiennymi rodzaju nijakiego.\nZa twórcę koncepcji katharsis uważa się Arystotelesa. Opisywał on katharsis doznawane przez aktorów i widzów, następujące po ukończeniu przedstawienia.\nElementy od których katharsis oczyszcza uprzednio podlegają kontroli mechanizmów obronnych, ego lub kontroli społecznej (persony jednostki); oczyszczenie duszy przez doznania artystyczne, doznania w sztuce. Uwolnieniu podlegają przede wszystkim kompleksy psychiczne, które dezorganizowały funkcje ego i niepokoiły świadomość.\nAnalogiczne do opisu Arystotelesa doznania, rozpoznaje psychologia po dokonaniu aktu ofiary. Również aktu ofiary z użyciem przemocy, dokonanej na obiekcie wybranym przez zbiorowość do roli kozła ofiarnego.\n\n\n== Zobacz też ==\npsychologia\nkatharsis (literatura)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kinezyka\n\nKinezyka – nauka zajmująca się komunikacją niewerbalną pomiędzy ludźmi. Nauka bada, w jaki sposób człowiek za pomocą gestów, mimiki itd. przekazuje informacje.\nW zakres zainteresowań kinezyki wchodzą: gesty, mimika i ruchy ciała. Większość etnografów jest zgodna co do twierdzenia, że mowa niewerbalna jest uwarunkowana kulturowo, aniżeli instynktowna. Z tego właśnie przekonania kinezyka różni się przestrzennie, historycznie i etnicznie.\n\n\n== Historia ==\nTermin został wprowadzony w 1952 roku przez amerykańskiego antropologa Raya Birdwhistella, który swój dorobek naukowy poświęcił badaniu języka ciała, jednak sam temat komunikacji niewerbalnej badany był dużo wcześniej. Liczne wczesne badania w tej dziedzinie, później znanej właśnie jako kinezyka, koncentrowały się na ruchach ciała, gestach i wyrazach twarzy. W roku 1885, Francis Warner napisał Physical Expression: its modes and principles, która była jedną z pierwszych publikacji na temat mowy ciała. W 1927 opublikowana została Gesture – an Exceptional Usage autorstwa Edward Z. Rowella, czyli kolejna wczesna praca dotycząca komunikacji niewerbalnej. Rowell skupiał się na socjopsychologicznym podejściu do psycholingwistyki i niewerbalnej komunikacji. W 1872 roku, w pracy The Expression of the Emotions in Man and Animals, Charles Darwin utrzymywał, iż ludzkie emocje i gesty są połączone z ich biologiczną naturą. Z drugiej strony Margaret Mead, antropolog kulturowa pochodzenia amerykańskiego, bardziej koncentrowała się na badaniu emocji oraz gestów, które, jak uważała, były determinowane kulturowo. Zainteresowanie komunikacją niewerbalną było również tematem badań innego antropologa, Franza Boasa, postrzeganego jako ojca amerykańskiej antropologii kulturowej, który prowadził badania terenowe nad kulturami i językami ludów z rejonu północno-zachodniego wybrzeża Pacyfiku. Niektóre z jego prac koncentrowały się wokół znaczeń ukrytych w tańcu Indian Kwakiutl. Pewne tańce badacz zademonstrował podczas wystaw muzealnych ujawniając przy tym znaczenie poszczególnych gestów i ekspresji. W tym momencie, Boas zapoczątkował kultywowanie dziedziny jaką jest kinezyka i chęć dążenia do odkrycia znaczeń ludzkiej gestykulacji, wyrazów twarzy, oraz ruchów ciała. Badania w tym zakresie były kontynuowane przez Levette J. Davidsona. Some Current Folk Gesture and Sign Languages z 1950 roku, to pozajęzykowa etnografia niewerbalnej komunikacji charakterystyczna dla poszczególnych jednostek społecznych. Davidson opisuje komunikację niewerbalną i użycie gestów w relacjach, handlu, sporcie, wojsku i religii. Jednocześnie demonstruje i podkreśla rosnącą rolę gestykulacji w procesie komunikacji.\n\n\n== Kategorie ==\nGou- Ming Chen i William Starosta wyodrębnili 5 kategorii podziału kinezyki:\n\nemblematy – gesty zastępujące przekazy werbalne przyjęte w danej kulturze\nilustratory – odnoszą się do gestykulacji rękoma, podkreślają znaczenie wypowiedzi\nukazywanie uczuć\nregulatory – przekazy, które mają wywołać na rozmówcy określoną reakcję. Są to na przykład: uciszanie, potakiwanie, przeczenie, unoszenie brwi, wzruszanie ramionami.\nadaptory – nieświadomie wykonywane ruchy, takie jak: poprawianie włosów, zmiana pozycji ciała, strzepywanie niewidocznych pyłków z ubrania itd.\n\n\n== Elementy ekspresji kinezycznej ==\n\n\n=== Mimika ===\nJedna z głównych kategorii podziału komunikacji kinezycznej. Opiera się ona na przekazywaniu emocji i komunikatów poprzez wyrazy twarzy. Jest stosunkowo łatwa do zrozumienia i odczytania. Stanowi jeden z pierwszych środków komunikacji, np. pomiędzy nowo narodzonym dzieckiem a matką, gdy nie posługuje się ono jeszcze językiem. Mimika nadaje słowom wyraz i może ujawniać intencje rozmówcy. Niektóre zachowania mimiczne uznawane są przez badaczy za uniwersalne. Istnieją pewne emocje, które niezależnie od kontekstu kulturowego, są interpretowane i okazywane w bardzo zbliżony sposób. Przykładem są m.in.: szczęście, odraza, strach, gniew, smutek, zaskoczenie. Czasem jednak przekaz emocji nie jest całkowicie jednoznaczny. Mówi się wtedy o występowaniu „blendów mimicznych”. Są to bardziej złożone ekspresje twarzy, które wyrażają więcej niż jedną emocję. Twarz jest generalnie traktowana jako podstawa do odczytywania emocji i intencji. Jest bardzo ważnym narzędziem w procesie przekazywania znaczenia i źródłem cennych informacji, a także może decydować o naszej wiarygodności.\n\n\n=== Postawa ciała ===\nPozycja ciała osoby może zdradzać wiele różnych informacji. Po ustawieniu ciała można wywnioskować status osoby, jej zaangażowanie w interakcje, bądź też jego brak. Wskazuje ono również na poziom zażyłości jaki mamy z daną osobą. Postawa może też ujawniać czyjeś praktyki i intencje. Klękanie bądź pochylanie głowy w pewnych sytuacjach, wskazywać może na wyznawane przez kogoś poglądy religijne. Po pozycji ciała można też określić czy ktoś podchodzi do rozmówcy z rezerwą, czy wręcz przeciwnie ma bardziej intymne intencje. Podobnie jak w przypadku mimiki, która pomaga w określaniu emocji, co najłatwiej zauważyć po postawie osoby, która jest czymś przestraszona.\n\n\n=== Gesty ===\n\nIkona przedstawiająca gest tzw. „kciuka w górę” w większości kultur oznaczającego potwierdzenie.\nGesty rozumiane są jako ruchy ciała lub jego poszczególnych części, które w komunikacji niewerbalnej międzyludzkiej, używane są w celu oddania określonych intencji czy uczuć. Można je podzielić na dwie kategorie:\n\nEmblematy – czyli gesty niezależne od mowy. Są to symbole, sygnały, które mają określone znaczenie i mogą być zdefiniowane w postaci słowa lub frazy. Ich symbolika jest bardzo precyzyjna i znana każdemu w danym kręgu kulturowym.\nGesty ilustracyjne – czyli rodzaj gestów zależnych od mowy, bezpośrednio powiązanych z przekazem werbalnym. Ich znaczenie i funkcje są ściśle związane z komunikatem słownym, który jest niezbędny do ich odczytania. Dzielą się na:\ngesty odnoszące się do przedmiotu przekazu,\ngesty oddające relacje między nadawcą a przedmiotem przekazu,\ngesty służące jako wizualne znaki przestankowe kontrolujące tok przekazu,\ngesty służące regulacji toku interakcji między nadawcą a odbiorcą,\ngesty służące organizacji toku interakcji między nadawcą a odbiorcą,\nNiektóre rodzaje gestów charakterystyczne są dla wybranych grup zawodowych. W niektórych profesjach (np. sędziowie sportowi), gesty wymagane są w sytuacjach, w których przekaz werbalny jest zabroniony, niemożliwy lub niewskazany.\n\n\n== Kinezyka w ujęciu różnic kulturowych ==\nDział badań jakim jest kinezyka wykształcił się stosunkowo niedawno jednak zagadnienia z nią związane były już od połowy XIX w. poruszane przez ludzi mających częsty kontakt z kulturami innymi niż własna. Nie został do tej pory znaleziony symbol, który byłby uniwersalny w każdej kulturze, a wiele z nich posiada inne znaczenie, co może prowadzić do nieporozumień. Większość gestów i postaw ciała jest uwarunkowana tradycją, społeczną konwencją i kontekstem kulturowym. Zwłaszcza ten ostatni, jest ważnym elementem ponieważ na jego podstawie można dokonać podziału na:\n\nkultury wysokiego kontekstu – komunikowanie w znacznym stopniu opiera się na intuicji, informacjach zawartych w ruchach ciała a tylko w małym stopniu w przekazie werbalnym;\nkultury niskiego kontekstu – większość informacji znajduje się w kodzie werbalnym, głównie są jednoznaczne gesty (mające konkretnie znaczenie, niemożliwe do innej interpretacji).\nKultury, w których występuje kontekst wysoki, mogą być często postrzegane jako hermetyczne i bardzo trudne do poznania przez osoby spoza jej kręgu. W tych przypadkach perfekcyjna znajomość języka, może okazać się niewystarczająca do zrozumienia osób w z danego środowiska.\nW zależności od miejsca i kultury różne gesty mogą mieć zupełnie inne znaczenia. Różnice występują do tego stopnia, że za użycie niektórych znaków człowiek może nawet być skłonny do przemocy.\nPrzykładem tego typu zróżnicowania może być Bliski Wschód. Znak kciuka między palcami, w Polsce interpretowany jako tzw. „figa”, oznaczająca brak, w Turcji jest gestem wulgarnym i pokazanie go jest bardzo obraźliwe. Również kółko zrobione z palca wskazującego i kciuka, powszechnie oznaczającego potwierdzenie, na Bliskim Wschodzie jest jak nazywanie kogoś nieudacznikiem i gburem. Nawet zwyczajowe w Europie podanie ręki na powitanie, może tam oznaczać zachętę do przygodnych kontaktów seksualnych.\n\n\n== Kinezyka w komunikacji między płciami ==\nRuchy i gesty jakie wykonujemy są również zależne od identyfikacji płciowej. W zależności od płci, niewerbalnie przekazywane są specyficzne dla niej komunikaty. Jedynie u dzieci można zaobserwować gesty neutralne. Przy powitaniach między mężczyznami zazwyczaj dochodzi do uścisku ręki. Silny i zdecydowany uścisk jest wyrazem pewności i dominacji natomiast odwrotność, tzw. „martwa ryba”, może być odebrany jako niepewność lub słabość. Kobiety w powitaniach między sobą przytulają się. Jest to sposób pokazania czułości i bliskości. Mają więc skłonność do używania gestów raczej czułych i uległych (submissive-type gestures), w przeciwieństwie do mężczyzn, u których większość gestów ma wskazywać na dominację (dominant-type gestures).\nCharakterystyczną kategorią gestów, są tzw. adaptory, czyli gesty kojarzone zazwyczaj z kobiecością. Od dzieciństwa są identyfikowane jako zachowania charakterystyczne dla wielu kobiet co następnie przekłada się później na specyficzne sposoby np. trzymania ołówka czy traktowania ubrań. Zachowaniami, które można określić jako adaptory są np. bawienie się włosami, pocieranie rąk czy zbieranie „niby-okruszków” z ubrania.\nSpecyficzny zestaw zachowań towarzyszy również próbom flirtu. Zainteresowana kobieta będzie odgarniać co jakiś czas włosy i przechylać głowę co ma oznaczać odsłonięcie się i zaufanie. Będzie pochylać się i wykonywać gesty rękami, które ingerują w strefę mężczyzny. Również powszechne są drobne gesty takie jak pocieranie końcówki ucha, co ma zachęcać partnera do dotyku.\nMężczyzna natomiast w podobnej sytuacji będzie próbował wygładzać noszone ubranie, poprawiać krawat, kołnierzyk, układać rękawy koszuli bądź strzepywać niewidoczny pyłek z ubrań. Popularnym gestem jest też wkładanie za pasek kciuków. Może on również, podobnie jak kobieta, ale w mniejszej intensywności, poprawiać i wygładzać nieznacznie włosy. Kilka kroków skierowanych w stronę kobiety może wyrażać z kolei większe zainteresowanie. W celu pokazania swojej sylwetki i siły fizycznej oraz wywołania wrażenia bardziej imponującej postury może kłaść ręce na biodrach.\nZachowania między płciami różnią się też podczas próby kłamstwa. Kobiety, kiedy mówią nieprawdę, delikatnie pocierają bądź stukają się w nos, patrzą w sufit lub dotykają poniżej płatka ucha. Mężczyźni natomiast pocierają oczy i wpatrują się na bok lub w podłogę. Mogą odciągać „zbyt ciasny” kołnierzyk od koszuli, lub też drapać się po szyi chociaż to drugie zachowanie może być również charakterystyczne dla kobiet.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBączkowska, A. (2010). Reguła grzeczności w komunikacji kobieta – mężczyzna. W: A. Bączkowska, M. Święcicka (red.), Linguistics applied (s. 137-149). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.\nBrocki, M. (2001). Język ciała w ujęciu antropologicznym. Wrocław: Astrum.\nGłażewska, E., Kusio U. (2012). Komunikacja niewerbalna: Płeć i kultura. Wybór zagadnień. Lublin: Wydawnictwo UMCS.\nPiwko A. M. (2017). Komunikacja niewerbalna na arabskim Bliskim Wschodzie. Kultura – Media – Teologia, 29(2), 145 - 157.\nWaiflein M. (2013). The Progression of the Field of Kinesics. Normal: Illinois State University.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Koszt psychiczny\n\nKoszt psychiczny - każde zachowanie człowieka łączy się z wydatkowaniem energii psychicznej. Chodzi tu zarówno o mobilizację energii psychicznej niezbędnej dla procesu intelektualnej analizy jak sukcesywne pobudzanie zachowań w trakcie dochodzenia do realizacji celu. Nakłady energii psychicznej, którą człowiek wydatkuje w trakcie realizacji dowolnych działań określimy mianem kosztu psychicznego tej działalności. Np. koszt psychiczny pracy, psychiczny koszt współdziałania z innymi ludźmi, psychiczny koszt nauki, psychiczny koszt zakupów, psychiczny koszt ruchu drogowego…itp. Ilość osobniczej energii psychicznej jest skończona i wydatkowanie jej w jednej dziedzinie zmniejsza możliwości jej wydatkowania w innych dziedzinach. Wydatkowanie energii psychicznej jest równoznaczne z ponoszeniem kosztów psychicznych.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lingwistyka kognitywna\n\nLingwistyka kognitywna – paradygmat językoznawstwa zakładający, że język jest ściśle powiązany z umysłowymi procesami dotyczącymi postrzegania świata. Lingwistyka kognitywna zajmuje się przyswajaniem, gromadzeniem i wykorzystywaniem informacji; opiera się na wcześniej rozwijanej psychologii kognitywnej.\nJęzykoznawstwo kognitywne radykalnie przeciwstawia się gramatyce transformacyjno-generatywnej, zapoczątkowanej przez Noama Chomsky’ego na przełomie lat 50. i 60. XX wieku. Gramatyka ta, jako zbiór reguł wyrażonych w sformalizowanym języku matematycznym, zdominowała ówczesne językoznawstwo i wywarła szeroki wpływ m.in. na psychologię, socjologię oraz na teorię literatury. Do uczniów Chomsky’ego należał początkowo George Lakoff, który jednak po pewnym czasie stał się jednym z najzagorzalszych przeciwników jego gramatyki, uważając, że jest ona może interesującym, ale jednak marginalnym przedsięwzięciem, nie zasługującym na poważne traktowanie. Ostatecznie Lakoff walnie przyczynił się do powstania językoznawstwa kognitywnego, którego teoretyczne podstawy sformułował Ronald Langacker w książce Podstawy gramatyki kognitywnej (1987). Wcześniej, w 1980 r., Lakoff wraz z filozofem Markiem Johnsonem wydali wspólną książkę Metafory w naszym życiu, formułując w niej kognitywną teorię metafory.\nGłównym zadaniem lingwistyki kognitywnej jest objaśnienie nie tylko zdolności językowych, ale również możliwości społecznych języka.\nNiektórzy przedstawiciele dziedziny na świecie: Ronald Langacker, George Lakoff, Mark Johnson, Paul Kay, Mark Turner, Georges Kleiber, John R. Taylor, Vyvyan Evans.\nW Polsce: Henryk Kardela, Tomasz Krzeszowski, Aleksander Szwedek, Elżbieta Tabakowska, Elżbieta Górska, Jolanta Antas, Iwona Nowakowska-Kempna, Bogusław Bierwiaczonek, Roman Kalisz, Krzysztof Korżyk.\n\n\n== Gramatyka kognitywna ==\nPodstawową różnicą pomiędzy gramatyką transformacyjno-generatywną a gramatyką kognitywną jest to, że w przypadku tej ostatniej gramatyka nie jest systemem stricte formalnym. Kognitywizm w języku często utożsamiany jest z funkcjonalizmem, a zatem z takim kierunkiem badań, który skupia się na tym, jak język jest używany, jakie są jego funkcje. Gdyby spojrzeć na język jak na grę, funkcjonaliści nie zadowoliliby się jedynie opisaniem reguł; pragnęliby zrozumieć, jaki cel i jaką przyczynę mają faktyczne zachowania graczy, nawet te niezgodne z regułami.\nZbudowanie gramatyki kognitywnej wymagało przeformułowania wielu pojęć. Język to „zbiór […] środków służących symbolizacji myśli i komunikacji tych symbolizacji” (John R. Taylor, Gramatyka kognitywna, przeł. Buchta M. i Wiraszka Ł., Kraków 2007, s. 36), a uczymy się go poprzez wzbogacanie swojego repertuaru symboli, aby móc komunikować swoje myśli coraz precyzyjniej i coraz bardziej zrozumiale dla otoczenia. Na naczelne pytanie semiologii – czym jest znaczenie? – kognitywiści odpowiadają: znaczenie jest konceptualizacją. Konceptualizacja, choć pojawia się w umyśle, ugruntowana jest w otaczającej konceptualizującego rzeczywistości fizycznej i socjalnej, dzięki czemu może ona podlegać badaniu naukowemu (Ronald Langacker, Orientation, w: Cognitive linguistics. Critical Concepts in Linguistics. Volume III. Grammar (I), pod red. Goldberg A. E., Nowy Jork 2011). Reguły gramatyczne to jednostki symboliczne, które utrwalają się przez powtarzanie, zaś nieużywane – zanikają, jak np. dualis w języku polskim. Powtarzanie prowadzi też do utrwalania się nowych jednostek językowych, które są np. złożeniami pomniejszych jednostek lub występowały wcześniej jako metafory. Klasy gramatyczne definiowane są przez odwołanie do semantyki, zamiast do wyabstrahowanej ze znaczenia konstrukcji zdań (Roman Kalisz, Językoznawstwo kognitywne w świetle językoznawstwa funkcjonalnego, Gdańsk 2001). Zdanie zaś jest wyrażeniem myśli przy pomocy słów (Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej, Kraków 2001). Idąc tym tropem, do zbudowania teorii gramatyki potrzebne jest nam zrozumienie – choćby ogólne – konstrukcji myśli, gramatyka bowiem odzwierciedla nasz sposób myślenia. Patrząc na biurko, możemy skupić naszą uwagę na monitorze komputera, książce, lampce lub kubku z herbatą, i tak samo kiedy konstruujemy zdanie, potrafimy przenosić uwagę na inne aspekty opisywanej sytuacji dzięki np. szykowi wyrazów, wyborze strony czynnej lub biernej czasownika itd. Potrafimy z pojedynczych elementów budować mniej lub bardziej skomplikowane układy, tak jak potrafimy łączyć ze sobą zdania proste w złożone. Dostrzegamy różnorodne powiązania pomiędzy przedmiotami lub sytuacjami i posiadamy różnorodne konstrukcje, które pozwalają językowo oddać powiązania pomiędzy pojęciami lub zdaniami prostymi. \n\n\n== Bibliografia ==\nLakoff George, Johnson Mark, Metafory w naszym życiu. Tłum. T. P. Krzeszowski. Warszawa 1988.\nGeorges Kleiber, Semantyka prototypu: kategorie i znaczenie leksykalne. Tłum. Bronisława Ligara. Kraków 2003.\nJohn R. Taylor, Kategoryzacja w języku: prototypy w teorii językoznawczej. Tłum. Anna Skucińska. Kraków 2001\nKognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej. Kraków 2001.\nJolanta Mazurkiewicz-Sokołowska: Zu der Schnittstelle zwischen den konzeptuellen Metaphern und Konzeptualisierungen am Beispiel ausgewählter Nominalphrasen mit adjektivischem Attribut - nr 25 - Colloquia Germanica Stetinensia - Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego\nNowakowska-Kempna Iwona, Konceptualizacja uczuć w języku polskim. Warszawa 1995.\nAnna Sulikowska: Kognitive Aspekte der Phraseologie. Konstituierung der Bedeutung von Phraseologismen aus der Perspektive der Kognitiven Linguistik. Berlin: Peter Lang,  2019, s. 49-169. ISBN 978-3-631-77189-1.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nZbiór artykułów z zakresu kognitywistyki i lingwistyki. kognitywistyka.upjp2.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-04-20)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mentalność kraba\n\nMentalność kraba – sposób myślenia według reguły „Jeśli ja tego nie mogę, to ty również nie możesz”. Metafora została zaczerpnięta od zachowania zauważonego wśród krabów uwięzionych w koszu lub wiadrze. Każdy z nich mógłby samodzielnie uciec, jednakże każda próba ucieczki jest utrudniana przez pozostałe osobniki. Skutkiem takiego zachowania jest niepowodzenie, a w efekcie – śmierć całej grupy.\nW psychologii stosuje się tę interpretację zachowania zwierząt jako analogiczny obraz grupy ludzi, której członkowie próbują zmniejszyć pewność siebie każdego członka, który osiąga większy sukces niż inni, z zawiści, urazy, złośliwości, spisku lub współzawodnictwa, aby zatrzymać swój postęp. Zachowanie tego wzorca może się także wiązać ze strachem przed zmianami wprowadzanymi przez wysuwające się przed szereg jednostki.\n\n\n== Wpływ na zachowanie ludzkie ==\nMentalność kraba w ujęciu behawiorystycznym dotyczy również ludzi, ponieważ zachowują się podobnie jak kraby w kontekście zachowań społecznych. Wpływ zachowania krabów na wyniki został zaobserwowany w badaniu przeprowadzonym w Nowej Zelandii w 2015 roku, które wykazało poprawę wyników egzaminu nawet o 18% u studentów, gdy ich oceny zostały zgłoszone w sposób uniemożliwiający innym wgląd w ich pozycję w opublikowanych rankingach.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metabolizm energetyczno-informacyjny\n\nMetabolizm energetyczno-informacyjny – ustawiczny proces wymiany energii i informacji między żywym ustrojem a środowiskiem, podczas którego ustrój zachowuje swoją strukturę i tożsamość.\nAntoni Kępiński, pisząc o człowieku, traktuje go jako jedność psychofizyczną, a dokładnie jedność energetyczno-informacyjną. Koncepcja metabolizmu energetyczno-informacyjnego zakłada, że część energetyczną reprezentuje poziom życia biologicznego, natomiast część informacyjna dzieli się na psychikę podświadomą i świadomą. Na tych trzech poziomach funkcjonuje sumienie, które na każdym poziomie odpowiada za inny rodzaj wartości:\n\nDo warstwy biologicznej życia przynależą wartości biologiczne, np. instynkt samozachowawczy, prawo zachowania gatunku itp. Poziom ten jest uznawany przez Kępińskiego za fundament sumienia i postaw etycznych, moralność przyrody, podstawowy porządek moralny: Wydaje się, że istnieje jakaś naturalna moralność przyrody, której także człowiekowi naruszyć nie wolno. (Kępiński, 2007) + Porządek moralny nie jest czymś swoistym dla człowieka […] (Kępiński, 2007),\nWarstwa emocjonalna (psychika podświadoma) to subiektywne przeżycia emocjonalne związane z wyborem wartości, np. poczucie winy daje nam do zrozumienia, że naruszyliśmy naturalny porządek moralny,\nWarstwa społeczno-kulturowa (psychika świadoma) odpowiada za wartości, które zinternalizowaliśmy od społeczeństwa i kultury.\nJest to model przyrody ożywionej, stworzony przez Antoniego Kępińskiego na potrzebę systematyzacji jego własnych poglądów. Niektórzy dostrzegają w tym modelu dalekie podobieństwa do teorii struktur dyssypatywnych Prigogine'a w termodynamice procesów nieodwracalnych.\n\n\n== Zobacz też ==\nmetabolizm informacyjny\n\n\n== Bibliografia ==\nAntoniA. Kępiński AntoniA., Autoportret człowieka. Myśli-aforyzmy, Zdzisław JanZ.J. Ryn, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2007, ISBN 978-83-08-04144-4, OCLC 750101559 . Brak numerów stron w książce\nKępiński, A. (2007). Lęk. Kraków: Wydawnictwo Literackie. ISBN 83-08-04043-0\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Napięcie psychiczne\n\nNapięcie psychiczne, stres – stan silnego pobudzenia myśli i uczuć oraz gotowości do szybkiego działania. Występuje zwykle w sytuacjach trudnych i ważnych.\n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklopedia popularna PWN pod red. Roberta Łąkowskiego, Warszawa 1982", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nastawienie odnoszące\n\nNastawienie odnoszące – zjawisko psychologiczne, podobne do urojeń ksobnych, niebędące jednak stanem psychopatologicznym.\nNastawienie odnoszące oznacza takie zachowanie, w którym dana osoba odnosi w stosunku do siebie pewne wydarzenie nie mając do tego wystarczających powodów. W odróżnieniu od urojeń argumentacja jest w stanie przekonać daną osobę, że jej przekonania są błędne.\nJako przyczyny takie zachowania można wymienić nieufność do otoczenia czy poczucie braku akceptacji przez grupę.\n\n\n== Bibliografia ==\nMarek Jarosz: Co każdy powinien wiedzieć o chorobach psychicznych. Łódź: Piątek Trzynastego Wydawnictwo, 2004, s. 94, seria: Nasze zdrowie. ISBN 83-7415-003-3.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pesymizm defensywny\n\nPesymizm defensywny, pesymizacja – skłonność do przesadnego przewidywania wielu przeciwności, które mogą pojawić się na drodze do osiągnięcia zamierzonego wyniku. Taka postawa może ułatwiać lepsze przygotowanie się do zadania.\nPesymizacja to również jedna z zasad projektowania urządzeń. Jest zasadą fundamentalną przy projektowaniu urządzeń jądrowych, w szczególności reaktorów jądrowych. Przyjmuje się na przykład awarię urządzeń mających zabezpieczać przed awarią, opiera się na bardziej pesymistycznych wynikach badań bezpieczeństwa, nawet jeśli istnieją lepiej udokumentowane badania z bardziej optymistycznymi wynikami.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Proces psychiczny\n\nProces psychiczny – uporządkowany ciąg zachodzących po sobie stanów psychicznych. Jest to zjawisko przeciwstawne do stanu, który stanowi zatrzymanie procesu, jego chwilową charakterystykę, dominujące przejawy.\nNie każdy proces psychiczny musi być uświadomiony. Często świadomość procesu zanika i doświadcza się zdarzeń jako trwania w określonym stanie. Proces może wystąpić w dwóch formach pierwotnej i wtórnej, w zależności od stopnia identyfikacji ja z poszczególnymi aspektami procesu.\n\n\n== Procesy pierwotne ==\nProcesy pierwotne to te, z którymi zachodzi identyfikacja. Odnoszą się do tych zjawisk, przeżyć, zachowań i postaw, z którymi się utożsamiamy. Są podstawą zamierzonej aktywności i zgodne z intencjami. Procesy pierwotne są zazwyczaj świadome lub dość łatwo można je sobie uświadomić (odpowiedź na pytanie jak tego doświadczasz?).\n\n\n== Procesy wtórne ==\nProcesy wtórne są nieintencjonalne, dotyczą wszystkich zachowań, z którymi podmiot nie identyfikuje się. Procesy wtórne mogą stać się pierwotne i przeciwnie, zewnętrznie manifestuje się to jako zmiana postawy. Identyfikacja z pewnymi procesami może być chwilowa, z innymi długotrwała. \n\n\n== Zobacz też ==\npsychologia zorientowana na proces", "source": "wikipedia"}
{"text": "Psychobiografia\n\nPsychobiografia ma na celu opisanie znaczących osób, np. artystów lub przywódców politycznych poprzez zastosowanie teorii oraz badań psychologicznych. Jest biografią, która często odwołuje się do prawidłowości psychologicznych. Ma znaczenie z uwagi na fakt, że treści przekonań, w tym również iluzje jednostek znaczących w historii bywają pomocne w trafnym opisie dziejów. Dzięki połączeniu psychologii osobowości i danych historycznych psychobiografia może być uważana za historyczną formę studium przypadku (case study), stanowiąc rozwijający się obszar w dziedzinie biografii.\nOsoby, które były przedmiotem badań psychobiograficznych, to m.in. Adolf Hitler, Sylvia Plath, Vincent van Gogh, Marcin Luter, Abraham Lincoln, Elvis Presley, Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Andrew Jackson oraz Richard Nixon.\nJednym z pierwszych przykładów użyteczności psychobiografii był raport Henry'ego Murraya na temat osobowości Adolfa Hitlera.\nZa pierwszą nowoczesną psychobiografię powszechnie uważana jest analiza osobowości Leonarda da Vinci autorstwa Zygmunta Freuda (Leonarda da Vinci wspomnienie z dzieciństwa, 1910), jednakże, jak zauważa  Teresa Rzepa, pierwszym na świecie psychobiografistą był  Władysław Witwicki, wyprzedzając o rok Freuda swoją psychobiografią Sokratesa, zawartą we wstępie do własnego tłumaczenia  Uczty Platona (1909). Zainicjował on w ten sposób uprawianie filozofii metodą badania osobowości filozofów i tworzenia ich portretów psychologicznych. Witwicki przeprowadził również analizę psychologiczną Jezusa – w komentarzu do własnego przekładu Ewangelii Mateusza i Ewangelii Marka (Dobra Nowina według Mateusza i Marka).\nGdy psychobiografie zyskały większe uznanie, autorzy różnych zawodów stworzyli własne dzieła z alternatywnych perspektyw i różnych metod analizy tematów psychobiograficznych, znacznie poszerzając psychobiografię poza perspektywę psychoanalityczną. Po psychoanalitykach, psychologach i psychiatrach, którzy napisali pierwsze psychobiografie, grono autorów poszerzyło na historyków, politologów, krytyków literackich, socjologów i antropologów, którzy przyczynili się do rozwoju tego gatunku. Od 1910 roku opublikowano ponad 4000 psychobiografii.\nZ psychobiografią związany jest dział psychologii – psychobiografistyka, reprezentowana w Polsce przez Teresę Rzepę, która z kolei m.in. przedstawiła próbę portretu psychologicznego Władysława Witwickiego w swojej pracy habilitacyjnej Psychologia Władysława Witwickiego. W latach 1998–2000 Leszek Nowak z Poznania (ur. 1962) napisał opracowanie, w którym na podstawie własnych przebytych urojeń posłanniczych oraz myśli nadwartościowych, w zestawieniu z opisami ewangelicznymi próbuje zrekonstruować psychikę Jezusa z Nazaretu – w rozdziałach zawierających kolejno analizę cech charakteru „zbawiciela ludzkości”, opis możliwego przebiegu wydarzeń z okresu jego publicznej działalności, naturalistyczne wyjaśnienie cudów.\nDo najbardziej znanych psychobiografistów jest zaliczany Erik Erikson. Jego największe dzieła to psychobiografie Marcina Lutra Young man Luther (1958) oraz Mahatmy Gandhiego Ghandi's truth (1969) oparte na koncepcjach psychoanalizy.\n\n\n== Zobacz też ==\nmetoda dokumentów osobistych\npsychohistoria\nzdrowie psychiczne Jezusa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Dymkowski: Między psychologią a historią. O roli złudzeń w dziejach.. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, 2000. ISBN 83-88495-01-1.\nMaciej Dymkowski: Wprowadzenie do psychologii historycznej. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2003. ISBN 83-89120-46-1.\nTeresa Rzepa: Psychologia Władysława Witwickiego. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1991. ISBN 83-232-0332-6.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Psychodietetyka\n\nPsychodietetyka – interdyscyplinarna dziedzina wiedzy, łącząca zagadnienia z obszaru psychologii (głównie psychologii zdrowia), dietetyki i zasad zdrowego stylu życia.\nWedług Obserwatorium Językowego Uniwersytetu Warszawskiego psychodietetyka to dział dietetyki zajmujący się stosowaniem różnego rodzaju technik psychologii u osób z zaburzeniami odżywiania.\nNauka gromadzi informacje związane z wzajemnym oddziaływaniem na siebie ciała, psychiki i jedzenia (m.in. diet), opisując zarówno psychologiczne mechanizmy kształtowania się masy ciała, doboru pokarmów, czy ustalania się nawyków żywieniowych, jak również oddziaływanie spożywanego jedzenia na psychikę człowieka.\nZ wiedzy psychodietetyków korzystać mogą m.in. osoby zainteresowane zmianą wagi ciała (zwłaszcza jej redukcją), ludzie chorzy na choroby dietozależne, osoby z problemem braku akceptacji swojego wyglądu i z negatywną samooceną, anorektycy, bulimiści, dzieci z neofobią, osoby kompulsywnie odżywiające się i chorujące na depresję. Terapia psychodietetyczna opiera się na ścisłej współpracy psychologów z dietetykami, doradcami żywieniowymi, lekarzami, fizjoterapeutami i innymi specjalistami zajmującymi się szeroko rozumianym zdrowiem. Do zadań psychodieteyka należy też profilaktyka zdrowego żywienia i jego zaburzeń.\nW polskim prawie zawód psychodietetyka nie jest uregulowany (2021), ale najczęściej profesję tę podejmują psychologowie lub dietetycy po ukończeniu stosownych kursów lub studiów podyplomowych.\nW Polsce odbywa się jedna z największych konferencji psychodietetycznych na świecie - Ogólnopolska Konferencja Psychika a Dietetyka. Konferencja zrzesza najlepszych specjalistów z kraju z dziedziny dietetyki, psychologii i psychodietetyki i rokrocznie skupia setki zainteresowanych uczestników.\nDodatkowo, w roku 2019 pod redakcją prof. dr hab. n. med. Jakuba Fichny i mgr Michała Sienkiewicza ukazała się pierwsza polskojęzyczna monografia naukowa dotycząca psychodietetyki pt. \"Psychika a Dietetyka - nierozerwalne połączenie\". \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Psychohistoria\n\nPsychohistoria – szczegółowa dziedzina z pogranicza historii i psychologii, odwołująca się do orientacji psychodynamicznej w psychologii, w szczególności do psychoanalizy. Termin ten może również oznaczać zainteresowanie przebiegiem osobniczego rozwoju jednostki historycznie zlokalizowanej.\nPsychohistorię  tworzyli i tworzą głównie profesjonalni psychoanalitycy z zainteresowaniami historycznymi (wzorem może być tu sam Zygmunt Freud, jego kontynuator Erik Erikson, kulturalista Erich Fromm), zdecydowanie rzadziej profesjonalni historycy po treningu psychoanalitycznym\nPsychohistoria rozwijała się intensywnie w USA w latach 60. i 70. XX w., obecnie ma niewielu zwolenników. Większość prac psychohistorycznych to psychobiografie, np. Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci (Leonarda da Vinci wspomnienie z dzieciństwa) Zygmunta Freuda (1910), Young Man Luther (Młody Luter) Erika Eriksona (1958). Krytycy psychohistorii zwracają uwagę na ahistoryczność podstawowych kategorii stosowanych do badania postaci i zdarzeń historycznych, a zatem na logiczną i metodologiczną niespójność tego rodzaju badań.\nNa żadnej uczelni nie ma katedr psychohistorii, chociaż niektóre katedry historii prowadzą w tym zakresie zajęcia. Psychohistoria pozostaje kontrowersyjną dziedziną nauki, spotykającą się z krytyką w środowisku akademickim, przy czym krytycy nazywają ją pseudonauką.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Dymkowski: Wprowadzenie do psychologii historycznej. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2003. ISBN 83-89120-46-1.\nTomasz Pawelec, Dzieje i nieświadomość. Założenia teoretyczne i praktyka badawcza psychohistorii, Katowice 2004\nWiktor Werner, Psychologiczne Inspiracje w badaniach regionalnych, Perspektywy i możliwości. [w:] Maksymilian Grzegorz [red.] Historiograficzna prognoza 2000, Bydgoszcz 2000, s. 193 – 207.\nWiktor Werner, Refleksja nad możliwością zastosowania kategorii nieświadomości w historiografii. [w:] Alina Motycka, Wojciech Wrzosek [red.] „Nieświadomość jako kategoria filozoficzna.” Warszawa 2000, s. 288 – 294", "source": "wikipedia"}
{"text": "Psychospołeczna genomika\n\nPsychospołeczna Genomika (PG) – dziedzina badań zapoczątkowana przez Ernesta L. Rossiego w 2002 roku. PG skupia się na badaniu zmian w ekspresji genów w reakcji na oddziaływania psychologiczne, społeczne i kulturowe. Niezależne badania wskazują, że doświadczenie nowości, wzbogacanie środowiska i ćwiczenia fizyczne wzbudzają zależną od aktywności i doświadczenia ekspresję genów oraz plastyczność mózgu, jak również procesy zdrowienia wykorzystujące komórki macierzyste.\nErnest L. Rossi opisuje tę nową dziedzinę psychospołecznej genomiki w następujący sposób:\n\"Tę nową perspektywę na rolę genów jako aktywnych graczy w procesie psychologicznego doświadczenia nazywam psychospołeczną genomiką. Psychospołeczna genomika skupia się na tym, w jaki sposób wysoce osobiste\ni subiektywne stany ludzkiej świadomości modulują ekspresję genów w ciele i w mózgu podczas procesów zdrowienia i choroby\".\nTakie podejście - od umysłu do ciała – modulujące rolę ekspresji genowej i plastyczności mózgu w procesach rozwoju ludzkiej świadomości nazywamy odgórnym. Może być ono postrzegane\njako dopełnienie podejścia oddolnego badającego bezpośrednie reakcje sensoryczne i biologiczne, proponowanego przez konsorcjum ENCODE.\nW ramach badań dotyczących psychospołecznej genomiki wykorzystuje się wiele metod i paradygmatów czerpiących z genomiki, neuronauki oraz kulturonomiki, włączając w to: Mikromacierze DNA oraz analizy komputacyjne z wykorzystaniem bazy danych GSEA..\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Refleksologia (nauka)\n\nRefleksologia (tzw. psychologia obiektywna) – kierunek psychologii łączący elementy neurologii, anatomii i psychiatrii zajmujący się badaniem odruchów. Podnosi, że odruchy fizjologiczne leżą u podstaw wszystkich procesów psychicznych. Zajmowali się nią między innymi Władimir Bechterew i Iwan Pawłow.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rewolucja poznawcza\n\nRewolucja poznawcza – ruch intelektualny zapoczątkowany w latach 50. XX wieku, związany pogłębiającym się zainteresowaniem badaczy z różnych dyscyplin nauki problematyką badania umysłu oraz procesów poznawczych. Konsekwencją rewolucji poznawczej w psychologii było odejście od behawioryzmu jako dominującej teorii i rozwój psychologii poznawczej (istotny udział miał w tym Ulric Neisser i publikacja w 1967 r. jego książki pt. Cognitive Psychology oraz George Armitage Miller i jego słynny artykuł pt. The Magical Number Seven, Plus or Minus Two). W wyniku działalności takich uczonych jak John McCarthy, Marvin Minsky, Allen Newell, czy Herbert Simon zostały zapoczątkowane badania nad sztuczną inteligencją. Z kolei rewolucyjne zmiany w dziedzinie językoznawstwa zostały wprowadzone przez Noama Chomsky’ego wraz z publikacją jego prac Syntactic Structures oraz Review of B. F. Skinner’s Verbal Behavior.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rezydua\n\nRezydua – to zjawiska psychiczne, wyobrażenia i przekonania będące wyrazem popędów skłaniających ludzi do określonych zachowań.\nNajważniejsze rezydua to te skłaniające człowieka do:\n\nuzewnętrzniania swych przeżyć w działaniach,\nobcowania z innymi (afiliacji),\nchronienia własnej osoby,\nkombinowania (wprowadzania zmian w otoczeniu)\nkonserwowania status quo - chronienia tego co jest w danym momencie.\nPochodne rezyduów to derywaty czyli językowa osłona rezyduów, która ma nadawać działaniom jednostek pozory racjonalności. Derywaty to np. idee, ideologie, religie itp.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nŁukasz Remisiewicz, Rezydua w socjologii pozadoświadczalnej Vilfreda Pareto", "source": "wikipedia"}
{"text": "Selfizm\n\nSelfizm - ideologia zakładająca supremację ludzkiego „ja”, kult samouwielbienia stanowiący substytut religijności.\nTermin ten wprowadził Paul Vitz w książce zatytułowanej Psychologia jako religia. Jako prekursora selfizmu wskazał Ludwika Feuerbacha - autora zasady Homo homini Deus est, a także niektórych poetów, pisarzy i duchownych amerykańskich wyznających kult amerykańskiego indywidualizmu i jednostkowości. Główną jednak siłę sprawczą rozpowszechnienia selfizmu upatruje Vitz w oddziaływaniu psychologii „ja” takich psychoterapeutów, jak Carl Gustav Jung, Abraham Maslow, Carl Rogers, Erich Fromm, Rollo May i in.\nSelfizm ma prowadzić zdaniem Vitza do racjonalizacji konsumpcjonizmu oraz rozwoju w szerokim wymiarze społecznym narcystycznej patologii osobowości. Kultura rozwijająca się w duchu selfizmu jest zaprzeczeniem chrześcijaństwa.\n\n\n== Bibliografia ==\nPaul C. Vitz: Psychologia jako religia. Kult samouwielbienia. Warszawa: Oficyna Wydawnicza LOGOS, 2002, s. 193. ISBN 83-86941-12-X.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sens życia\n\nSens życia – istota i cel ludzkiej egzystencji, powołanie człowieka (zob. osoba), to, co uzasadnia trud życia i czyni je wartym przeżycia. Pytanie o sens życia jest jednym z podstawowych zagadnień różnych systemów filozoficznych i religijnych, a odpowiedź na nie, jak się uznaje, zawiera całą mądrość ludzkości. Pojęcie to odwołuje się do transcendentnego widzenia świata jako drogi.  Często podlega ostrej krytyce, szczególnie w środowisku filozofów analitycznych (zob. Józef Maria Bocheński).\n\n\n== Rola w psychologii człowieka ==\nW psychologii pojęcie to dotyczy klarownego i możliwego do zaaprobowania kierunku działania na przyszłość, co implikuje normalne funkcjonowanie człowieka. Badaniami nad sensem życia zajmował się psychiatra Viktor Frankl, który wprowadził pojęcie nerwicy neogennej (bądź noogennej).\nPosiadanie sensu życia przez człowieka jest koniecznym warunkiem rozwoju i samorealizacji. Włączenie tego problemu do psychologii osobowości przyczyniło się do lepszego zrozumienia uwarunkowań zachowań samobójczych. \n\n\n== Czynniki wyznaczające ==\nW wielu społecznościach dyskusja o sensie życia jest tematem tabu, gdyż sens życia wyznaczają w nich normy religijne, ideowe lub kulturowe. Większość ludzi, bardziej lub mniej świadomie, wyznacza sobie sens życia indywidualnie; wspomagając się swoimi: wierzeniami, przekonaniami, wiedzą i uczuciami.\n\n\n=== Współczesne koncepcje sensu życia ===\nNiezależnie od wyznawanych wartości sens życia rozumiemy głównie jako relację do:\n\ndążenia do pełnienia albo rezygnacji z różnych funkcji i ról w życiu rodzinnym i społecznym,\nostatecznego celu istnienia człowieka jako osoby i sposobów dojścia do niego zgodnie z własnymi przekonaniami,\nsensu podejmowania lub unikania: cierpień, niedogodności, trudności i wyrzeczeń,\nsensu czerpania satysfakcji i przyjemności.\n\n\n=== Filozoficzne koncepcje sensu życia ===\nPowołaniem człowieka jest realizacja jego najwyższych kwalifikacji - rozumu i cnoty, stawanie się doskonalszym moralnie i mądrzejszym (przekonanie dominujące od starożytności po współczesność).\nCzłowiek żyje, aby gromadzić dobre doświadczenia, które są wartościowe jako takie (np. epikureizm).\nCzłowiek, tworząc siebie poprzez próby określenia swego powołania, boryka się z problematyką egzystencji - która nie ma określonego sensu ani celu (np. egzystencjalizm).\nSens życiu nadaje miłość rozumiana jako tworzenie dobra, czynienie świata lepszym czy też służba na rzecz innych (np. humanizm, część myślicieli chrześcijańskich).\n\n\n=== Sens życia w buddyzmie ===\nWedług nauk buddyjskich, z pytaniem o sens życia związane jest pytanie o to jak wyzwolić się od cierpienia. Powodem takiego związku jest zwyczajowa reakcja człowieka na odpowiednio wielkie i długotrwałe cierpienie, psychiczne lub fizyczne - wówczas zaczyna on tracić sens życia i zaczyna albo go poszukiwać, albo napadają go myśli samobójcze. Natomiast w przypadku odczuwania zadowolenia (satysfakcji) i szczęścia pytanie o sens życia przestaje mieć znaczenie, ale odczuwany jest jego głęboki sens. Zatem z punktu widzenia nauk buddyjskich pytanie o sens życia sprowadza się do pytania o przyczynę cierpienia i drogę do wyzwolenia od cierpienia. Termin nirwana znaczy właśnie wygaśnięcie cierpienia, czyli osiągnięcie trwałego pełnego szczęścia. Poniżej pewien cytat Buddy częściowo przybliżający koncepcję szczęścia i cierpienia:\n\nKonkludując, z punktu widzenia nauk buddyjskich, odpowiedź na pytanie „co jest sensem życia?”, brzmi: „wyzwolenie od cierpienia”.\n\n\n== Zobacz też ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik filozofii. Kraków: Zielona Sowa, 2006. ISBN 83-7435-267-1. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nThaddeusT. Metz ThaddeusT., The Meaning of Life, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 3 czerwca 2013, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-02]  (ang.). (Sens życia)\nBuddyjska Medytacja Vipassana", "source": "wikipedia"}
{"text": "Skrucha\n\nSkrucha – refleksja nad własnym zachowaniem i poczucie żalu za złe czyny. Zwykle wiąże się z postanowieniem zmiany i prowadzenia bardziej odpowiedzialnego życia. Może stanowić jeden z elementów psychoterapii.\n\n\n== Wymiar religijny ==\nW wielu religiach, jak np. w chrześcijaństwie, jest to warunek odpuszczenia grzechów. \nW Kościele katolickim skrucha często wiąże się z wyznaniem grzechów podczas spowiedzi – żal za grzechy jest jednym z pięciu warunków jej dobrego odprawienia.\nU Świadków Jehowy skrucha to zmiana sposobu myślenia i postępowania połączona z głębokim żalem, jeden z kroków do uzyskania Bożego przebaczenia.\n\n\n== Zobacz też ==\nżal\nnawrócenie\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stan psychiczny\n\nStan psychiczny to element procesu psychicznego. Składają się na niego stan emocjonalny (afekt i nastrój), napęd, procesy poznawcze, tożsamość, percepcja siebie i zachowanie. Prawidłowy stan psychiczny można scharakteryzować jako: przytomność, spokój, dostosowany nastrój, świadomość, zachowaną uczuciowość wyższą i zwartą osobowość. Korelacja między stanem psychicznym a zdrowiem fizycznym jest silna; problemy psychiczne mogą bowiem zwiększać ryzyko różnych chorób, np. nadczynności tarczycy, astmy oskrzelowej, nadciśnienia tętnicznego, czy atopowego zapalenia skóry. W porównaniu ze zdrowiem psychicznym (które jest długotrwałym dobrostanem i równowagą psychiczną), stan psychiczny ma charakter bardziej chwilowy, przemijający.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Syntonia\n\nSyntonia (gr. συντονία syntonía – \"współbrzmienie\") – sposób odnoszenia się do ludzi, charakteryzujący się chęcią do nawiązywania kontaktu emocjonalnego i poczuciem bliskości z nimi. Syntonia jest przeciwieństwem postawy autystycznej, charakterystycznej dla schizofrenii.\n\n\n== Bibliografia ==\nMarek Jarosz: Co każdy powinien wiedzieć o chorobach psychicznych. Łódź: Piątek Trzynastego Wydawnictwo, 2004, s. 23-24, seria: Nasze Zdrowie. ISBN 83-7415-003-3.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szczęście (zjawisko)\n\nSzczęście – zjawisko, które definiuje doświadczenie szczególnie pozytywnych, negatywnych lub nieprawdopodobnych zdarzeń. Naturalistyczna interpretacja jest taka, że pozytywne i negatywne zdarzenia zdarzają się przez cały czas w życiu człowieka, zarówno z powodu losowych, jak i nielosowych, naturalnych i sztucznych procesów, oraz że nawet nieprawdopodobne zdarzenia mogą zdarzyć się przypadkowo. W tym ujęciu bycie „szczęśliwym” lub „pechowym” jest po prostu opisową etykietą, która wskazuje na pozytywność, negatywność lub nieprawdopodobieństwo zdarzenia.\nNadprzyrodzone interpretacje szczęścia uważają, że jest to atrybut osoby lub przedmiotu albo wynik pozytywnego lub niekorzystnego spojrzenia bóstwa na osobę. Interpretacje te często określają, w jaki sposób można uzyskać szczęście lub nieszczęście, na przykład poprzez noszenie amuletów szczęścia lub składanie ofiar bóstwu. Mówienie, że ktoś jest „urodzonym szczęśliwcem”, może zatem oznaczać, w zależności od interpretacji, cokolwiek z tego, że urodził się w dobrej rodzinie lub okolicznościach, lub że zwykle doświadcza nieprawdopodobnie pozytywnych wydarzeń z powodu jakiejś nieodłącznej własności lub życiowej łaski boga lub bogini w religii monoteistycznej lub politeistycznej.\nWiele przesądów wiąże się ze szczęściem, często są one specyficzne dla danej kultury lub zestawu pokrewnych kultur, a czasem są ze sobą sprzeczne. Na przykład szczęśliwe symbole obejmują liczbę 7 w kręgach chrześcijańskich, a liczbę 8 w kulturze Państwa Środka. Pechowe symbole i wydarzenia obejmują m.in. wchodzenie i wychodzenie z domu różnymi drzwiami w kulturze greckiej, rzucanie kamieniami w wiatr w kulturze Navajo oraz kruki w kulturze zachodniej. Niektóre z tych skojarzeń mogą wynikać z powiązanych faktów lub pragnień. Na przykład w kulturze zachodniej otwarcie parasola w pomieszczeniu może być uważane za pechowe, częściowo dlatego, że może ukłuć kogoś w oczy, podczas gdy ściskanie dłoni z kominiarzem lub złapanie się za guzik może być uważane za szczęśliwe acz częściowo, ponieważ jest to miła, ale czasem nieprzyjemna rzecz, biorąc pod uwagę brudną naturę ich pracy. W kulturze chińskiej skojarzenie liczby 4 jako homofonu ze słowem określającym śmierć może wyjaśnić, dlaczego uważa się ją za pechową. Opracowano niezwykle skomplikowane i czasami sprzeczne systemy określania pomyślnych oraz niepomyślnych czasów i układów rzeczy, na przykład feng shui w chińskiej kulturze i systemy astrologii w różnych kulturach na całym świecie.\nWiele religii politeistycznych ma konkretnych bogów lub bogiń związanych ze szczęściem, w tym Fortuna i Felicitas w starożytnej religii rzymskiej (te pierwsze związane ze słowem „fortuna”, drugie „radość”), Dedun w religii nubijskiej, Siedmiu Szczęśliwych Bogów w japońskiej mitologii, mityczny amerykański żołnierz John Frum w polinezyjskich kultach ładunków oraz niepomyślny Alakshmi w hinduizmie.\n\n\n== Etymologia i definicja ==\n\nAngielskie szczęście, jako rzeczownik pojawia się stosunkowo późno, w latach 80. XIX wieku, jako pożyczka od dolnoniemieckiego, holenderskiego lub fryzyjskiego luk, krótkiej formy gelucke (średnio wysoki niemiecki gelücke). Porównaj ze starosłowiańskim słowem lukyj (лукый) – mianowanym przez przeznaczenie i starym rosyjskim luchaj (лучаи) – przeznaczeniem, fortuną. Prawdopodobnie wprowadził angielski jako termin hazardowy, a kontekst hazardu pozostaje wykrywalny w konotacjach tego słowa; szczęście jest sposobem na zrozumienie osobistego przypadku. Szczęście ma trzy aspekty:\n\nSzczęście jest dobre lub złe.\nSzczęście jest wynikiem przypadku.\nSzczęście odnosi się do rozumnej istoty.\nPrzed przyjęciem szczęścia pod koniec średniowiecza staroangielski i środkowoangielski wyrażał pojęcie „szczęścia” słowem speed (środkowoeuropejski spede, staroangielski spēd); prędkość oprócz „szczęścia” miała szersze znaczenie „dobrobytu, zysku, obfitości”; nie jest związany z pojęciem prawdopodobieństwa lub szansy, ale raczej z pojęciem losu lub boskiej pomocy; zwycięzca sukcesu można również nazwać szybkością, jak w angielskim „Christ be our speed” (William Robertson, Phraseologia generalis, 1693).\n\n\n== Interpretacje ==\nSzczęście jest interpretowane i rozumiane na wiele różnych sposobów.\n\n\n=== Brak kontroli ===\nSzczęście odnosi się do tego, co dzieje się z osobą poza jej kontrolą. Ten pogląd obejmuje zjawiska, które są przypadkowymi zdarzeniami, na przykład miejscem urodzenia osoby, albo tam gdzie nie ma w żadnej niepewności lub gdzie niepewność jest nieistotna. W tych ramach można rozróżnić trzy różne typy szczęścia:\n\nSzczęście konstytucyjne, czyli szczęście z czynnikami, których nie można zmienić. Miejsce urodzenia i fenotyp genetyczny to typowe przykłady.\nPrzypadkowe szczęście – z przypadkowymi czynnikami. Wypadki i epidemie są typowymi przykładami.\nNieznajomość szczęścia, czyli szczęścia z czynnikami, o których nie wiadomo. Przykłady można zidentyfikować tylko z perspektywy czasu.\n\n\n=== Błąd ===\nInny pogląd głosi, że „szczęście to prawdopodobieństwo, które bierze się per osoba”. Racjonalistyczne podejście do szczęścia obejmuje stosowanie reguł prawdopodobieństwa i unikanie nienaukowych przekonań. Racjonalista uważa, że wiara w szczęście jest wynikiem złego rozumowania lub pobożnego życzenia. Racjonalista, wierzący w szczęście, który twierdzi, że coś wpłynęło na jego szczęście, popełnia logiczny błąd „post hoc ergo propter hoc”: ponieważ dwa zdarzenia są połączone sekwencyjnie, są również powiązane przyczynowo. Ogólnie:\n\nJeżeli „A” (czynnik przyciągający szczęście, zdarzenie lub działanie), a następnie wydarzy się B; Dlatego „A” wpływa na pojawienie się „B”.\nWielu współczesnych autorów piszących na ten temat uważa, że definicja dobrego przeznaczenia brzmi: Ten, kto cieszy się dobrym zdrowiem; ma fizyczne i psychiczne możliwości osiągania swoich celów życiowych; ma dobry wygląd i; ma na myśli szczęście i nie jest podatny na wypadki.\nW perspektywie racjonalistycznej na prawdopodobieństwo wpływ mają jedynie potwierdzone związki przyczynowe.\nZarówno błąd gracza, jak i błąd odwrotny wyjaśniają niektóre problemy z rozumowaniem w powszechnych przekonaniach o szczęściu. Polegają na zaprzeczaniu nieprzewidywalności losowych zdarzeń: „Nie wyrzuciłem siódemki przez cały tydzień, więc zdecydowanie wyrzucę jedną”.\nFilozof Daniel Dennett napisał, że „szczęście to zwykłe szczęście”, a nie własność osoby lub rzeczy.\n\n\n=== Esencja ===\n\nIstnieje również szereg duchowych lub nadprzyrodzonych przekonań dotyczących szczęścia. Przekonania te różnią się znacznie między sobą, ale większość zgadza się, że na szczęście można wpływać duchowo, wykonując określone rytuały lub unikając pewnych okoliczności.\nSzczęściem może być także wiara w organizację szczęśliwych lub niefortunnych wydarzeń. Szczęście jest formą przesądu, który jest różnie interpretowany przez różne osoby. Carl Jung ukuł termin synchroniczność, który opisał jako „znaczący zbieg okoliczności”.\nReligie abrahamowe wierzą, że Bóg kontroluje przyszłe wydarzenia; wiara w szczęście lub los jest krytykowana w 65 rozdziale Księgi Izajasza, wersety 11-12:\n\nCo stanie się z ofiarowaniem jedzenia i wina bogom, których nazywacie szczęściem i losem? Twoje szczęście się skończy.\nWiara w zakres Boskiej Opatrzności jest różna; większość uznaje opatrzność za przynajmniej częściowy, jeśli nie całkowity wpływ na szczęście. Chrześcijaństwo we wczesnym okresie rozwoju przyjmowało wiele tradycyjnych praktyk, które w różnych czasach przyjmowały wróżby i praktykowały formy ofiar rytualnych w celu boskiej woli ich najwyższej istoty lub wpływania na boskie faworyzowanie. Pojęcia „Boskiej Łaski „lub” Błogosławieństwa”, jak są one opisane przez wierzących, bardzo przypominają to, co inni nazywają „szczęściem”.\nReligie mezoamerykańskie, takie jak Aztekowie, Majowie i Inkowie, szczególnie mocno wierzyły w relacje między rytuałami a bogami, które w podobnym sensie jak religie abrahamowe można nazwać szczęściem lub opatrznością. W tych kulturach poświęcenie ludzi (zarówno chętnych ochotników, jak i pojmanych wrogów), a także poświęcenie się poprzez upuszczanie krwi, może być postrzegane jako sposób na przebłaganie bogów i zdobycie przychylności dla miasta składającego ofiarę. Alternatywną interpretacją byłoby to, że krew ofiarna była uważana za niezbędny element dla bogów do utrzymania właściwego porządku wszechświata, w taki sam sposób, w jaki olej byłby dolewany do samochodu, aby ten działał poprawnie.\nWiele tradycyjnych afrykańskich praktyk, takich jak voodoo i hoodoo, mocno wierzy w przesąd. Niektóre z tych religii zawierają przekonanie, że osoby trzecie mogą wpływać na szczęście danej osoby. Szamani i czarownice są zarówno szanowani, jak i przerażeni, w oparciu o ich zdolność do powodowania dobrego lub złego szczęścia dla mieszkańców pobliskich wiosek.\n\n\n=== Samospełniająca się przepowiednia ===\nNiektóre dowody potwierdzają pogląd, że wiara w szczęście działa jak placebo, wywołując pozytywne myślenie i poprawiając reakcje ludzi na wydarzenia.\nW psychologii osobowości ludzie niezawodnie różnią się od siebie w zależności od czterech kluczowych aspektów: wiary w szczęście, odrzucenia szczęścia, szczęścia i bycia nieszczęśliwym. Ludzie, którzy wierzą w szczęście, są bardziej optymistyczni, bardziej zadowoleni ze swojego życia i mają lepsze nastroje. Ludzie, którzy uważają się za osobiście nieszczęśliwych, odczuwają większy niepokój i rzadziej korzystają z nieoczekiwanych okazji. jednym badaniu z 2010 r. Stwierdzono, że golfiści, którym powiedziano, że używają „szczęśliwej piłki”, osiągali lepsze wyniki niż ci, którzy tego nie robili.\nNiektóre osoby celowo stawiają się w sytuacjach, które zwiększają szanse na nieoczekiwane spotkanie, na przykład towarzysko z ludźmi pracującymi w różnych dziedzinach.\n\n\n== Aspekty społeczne ==\n\nSzczęście jest ważnym czynnikiem w wielu aspektach społeczeństwa.\n\n\n=== Gry ===\nFilozof Nicholas Rescher zaproponował, że szczęście czyjegoś wyniku w sytuacji niepewności mierzy się różnicą między wydajnością i oczekiwaniami tej drużyny: λ = Y – E. W ten sposób umiejętność zwiększa oczekiwania i zmniejsza szczęście. Zakres, w jakim różne gry będą zależeć od szczęścia, a nie umiejętności lub wysiłku, jest bardzo zróżnicowany. Na przykład w szachach nie występują żadne czynniki losowe (poza określeniem, który gracz porusza się pierwszy), podczas gdy wynik Snakes and Ladders jest całkowicie oparty na losowych rzutach kostką. W pokerze, szczególnie w grach z planszą wspólną, szczęście może decydować o zwycięstwie. Szczęście w grach z szansą definiuje się jako zmianę kapitału gracza po losowym zdarzeniu, takim jak rzut kości lub losowanie karty. Szczęście jest pozytywne (powodzenie), jeśli pozycja gracza ulegnie poprawie, i negatywne (pech), jeśli ulegnie pogorszeniu. Gracz, który dobrze sobie radzi (gra dobrze, wygrywa) mówi się, że „działa dobrze”.\nPrawie wszystkie sporty zawierają elementy szczęścia. Analiza statystyczna w książce The Equation Success próbowała wyjaśnić różną równowagę między umiejętnościami a szczęściem w odniesieniu do tego, jak drużyny ukończyły główne ligi sportowe w Ameryce Północnej. Analiza ta wykazała, że na kontinuum umiejętności szczęścia NBA uzyskał wynik najbardziej zależny od umiejętności, podczas gdy wynik NHL był najbardziej zależny od szczęścia.\n\n\n=== Loterie ===\nCechą charakterystyczną loterii jest to, że zwycięzcy są wybierani wyłącznie przypadkowo. Marketing i inne dyskusje dotyczące loterii często wspominają o szczęściu.\n\n\n=== Sposoby rozwiązywania problemów ===\n„Pozostawienie przypadkowi” to sposób na rozwiązanie problemów. Na przykład rzut monetą na początku wydarzenia sportowego może determinować, kto będzie pierwszy.\n\n\n=== Numerologia ===\nWiększość kultur uważa niektóre liczby za szczęśliwe lub nieszczęśliwe. Stwierdzono, że jest to szczególnie silne w kulturach azjatyckich, gdzie aktywnie poszukuje się uzyskania „szczęśliwych” numerów telefonów, numerów tablic rejestracyjnych samochodów i adresów gospodarstw domowych, czasem kosztem dużych pieniędzy. Numerologia, ponieważ odnosi się do szczęścia, jest bliższa sztuce niż nauce, jednak numerolodzy, astrologowie lub wróżki mogą się ze sobą nie zgadzać. Jest to powiązane z astrologią, a do pewnego stopnia z parapsychologią i duchowością i opiera się na przekształceniu praktycznie dowolnego materiału w czystą liczbę, użyciu tej liczby w celu wykrycia czegoś znaczącego w rzeczywistości oraz próbie przewidzenia lub obliczenia przyszłości na podstawie szczęśliwej liczby. Numerologia jest z natury folklorystyczna i rozpoczęła się, gdy ludzie po raz pierwszy nauczyli się liczyć. W całej historii ludzkości było i nadal jest praktykowane przez wiele kultur świata, przeważnie w ramach tradycyjnego wróżenia.\n\n\n=== Nauka ===\nRóżni myśliciele, tacy jak Thomas Kuhn, dyskutowali o roli przypadku w odkryciach naukowych. Richard Wiseman przeprowadził dziesięcioletnie badania naukowe nad naturą szczęścia, które ujawniły, że ludzie w dużej mierze zarabiają swoje własne szczęście i złą fortunę. Jego badania ujawniły, że: „Szczęśliwi ludzie generują swój własny majątek dzięki czterem podstawowym zasadom. Są wykwalifikowani w tworzeniu i dostrzeganiu szans, podejmowaniu szczęśliwych decyzji poprzez słuchanie ich intuicji, tworzeniu samospełniających się proroctw poprzez pozytywne oczekiwania i przyjmowaniu prężnej postawy co przekształca pech w dobro”. Naukowcy zasugerowali, że szczęście i dobry nastrój często występują razem (Duong i Ohtsuka, 2000) i że szczęściarze są szczęśliwi i optymistyczni, podczas gdy pechowi ludzie są niespokojni i przygnębieni (Day & Maltby, 2003; Wiseman, 2003).\nChociaż poprzednie badania badały poprzedników i konsekwencje szczęścia przy użyciu teorii atrybucji (np. Fischoff, 1976; Weiner i in., 1987), zmienne osobowości (Darke i Freedman, 1997a; b), a ostatnio podejście polegające na pobudzaniu poznawczym (DeMarree i in., 2005; Kramer i Block, 2008), badania nad mechanizmem leżącym u podstaw wpływu tego, jak szczęście wpływa na ocenę i zachowanie konsumentów, jest zauważalnie nieobecne w istniejącej literaturze. Co więcej, w wielu poprzednich pracach szczęściem manipuluje się w sposób, który może również wywołać pozytywny wpływ. Dlatego trudno jest stwierdzić, czy zaobserwowane skutki szczęścia wynikają z chronicznych przekonań o szczęściu, przejściowych zmian w odczuciu szczęśliwych ludzi, czy też z powodu zmian wywołanych pozytywnym wpływem. Ich badania wykazały, że programowanie uczestników podprogowo za pomocą bodźców związanych ze szczęściem sprawiło, że poczuli się szczęśliwsi i szczęśliwsi. Stwierdzono również, że efekty przygotowania szczęścia za pomocą komunikatów podprogowych zwiększyły szacunki uczestników dotyczące prawdopodobieństwa korzystnych wydarzeń, ich udziału w loteriach, kwoty pieniędzy, które zainwestowali w stosunkowo ryzykowne opcje finansowe, i na te efekty wydawały się pośredniczyć tymczasowe zmiany w postrzeganiu szczęścia, a nie przez afekt.\n\n\n== W religii i mitologii ==\n\n\n=== Buddyzm ===\nGautama Buddha, założyciel buddyzmu, nauczył swoich wyznawców, aby nie wierzyli w szczęście. Nauczał, że wszystko, co się dzieje, musi mieć przyczynę, materialną lub duchową, i nie może się zdarzyć z powodu szczęścia, przypadku lub losu. Idea moralnej przyczynowości, karmy (Pali: kamma), jest centralna w buddyzmie. W Sutta Nipata Budda jest opisany jako mówiący o sprzedaży szczęścia:\n\nPodczas gdy niektórzy ludzie religijni, żyjąc z pożywienia dostarczanego przez wiernych, utrzymują się z tak niskiej sztuki, tak złych środków utrzymania jak chiromancja, dzieląc się znakami, interpretując sny ... przynosząc szczęście lub pech ... przywołując dobroć szczęście ... wybierając szczęśliwe miejsce dla budynku, mnich Gautama powstrzymuje się od tak niskiej sztuki, takich złych środków utrzymania. DI, 9–12\nJednak wiara w szczęście jest powszechna w wielu krajach buddyjskich. W Tajlandii buddyści mogą nosić wersety (takrut) lub szczęśliwe amulety, które zostały pobłogosławione przez mnichów dla ochrony przed krzywdą.\n\n\n=== Chrześcijaństwo i Judaizm ===\nW Księdze Przysłów 16:33 czytamy: „los został wrzucony na kolana, ale cała jego własność należy do Pana”. W Księdze Koheleta 9:11 czytamy: „zdarza się im wszystkim”. Przysłów 16:33 wskazywałoby, że coś tak losowego, jak rzucanie kostkami lub rzucanie monetą, nie jest poza suwerenną kontrolą Boga. Dlatego jego wyniki nie są tylko przypadkiem.\nBoska suwerenność obejmuje dwa aspekty. Aktywna wola Boża lub suwerenność wiązałyby się z czymś, co spowodował, na przykład doprowadzeniem niegodziwego króla Achaba do bitwy (2 Kroniki 18: 18-19). Śmierć Achaba nie była jedynie wynikiem losowo wystrzelonej strzały, ale jak ujawniono w 2 Kronikach 18, Bóg aktywnie kierował wydarzeniami, które doprowadziły Ahaba do bitwy i wykorzystał tę losowo wystrzeloną strzałę, aby wypełnić swoją zamierzoną wolę dla Ahaba tego dnia.\nBoża pasywna wola polega na tym, że pozwala, a nie powoduje, że coś się wydarzy. Rozdział 1 księgi Hioba ilustruje to, co Bóg pozwolił Szatanowi uczynić w życiu Hioba. Jest także zaangażowany w zło, które Bóg pozwolił braciom Józefa uczynić Józefowi, aby osiągnąć większe dobro, dobro, które nie było widoczne dla Józefa, lecz dopiero po latach (Rdz 50:20).\n\n\n=== Hinduizm ===\n\nW hinduizmie mówi się, że poprzez odpowiednie wielbienie, z drobiazgową procedurą modlitwy (sanskryt: Shri Lakshmi Sahasranam Pujan Vidhi) można uzyskać błogosławieństwa Lakshmi, hinduskiej bogini pieniędzy i fortuny. Lakshmi Parayan (modlitwa) odbywa się w większości hinduskich domów w dniu Diwali, święta świateł. W tym czasie rysuje się także Rangoli, ozdobne wzory na podłogach w salonach i dziedzińcach podczas hinduskich festiwali, które mają być świętym miejscem powitania szczęścia.\n\n\n=== Islam ===\nDefinicja, która jest znacznie bliższa koncepcji szczęścia w islamie, to „siła, która przynosi szczęście lub przeciwności losu” Koran 17-13 (Izrael): „I (dla) każdego człowieka, któremu przypisaliśmy mu jego los (fortunę) w jego szyję, a my mu przyniesiemy dla niego (w) Dniu Zmartwychwstania zapis, który będzie dla niego szeroko otwarty”. Jednak trwa bardzo długa dyskusja na temat tego, jak to z góry określone przeznaczenie, fortuna lub szczęście definiuje postawy i zachowania życiowe, a także, jak wiele poprawek można dokonać w tym określonym losie własnym wkładem poprzez pozytywne działania zgodne z naukami islamu. W islamie nie ma innej koncepcji szczęścia niż działania określone przez Allaha na podstawie zasług dokonanych przez ludzi. W wersecie Koranu (Sura: Adh-Dhariyat (Wiatr, który rozprasza): 22), czyjeś wyżywienie jest z góry ustalone w niebie, kiedy Pan mówi: „A w niebie jest wasze zaopatrzenie i to, co wy są obiecane”. Jednak należy błagać Allaha o lepsze życie niż wierzyć w czyny nieislamskie, takie jak używanie „szczęśliwych uroków”. Jednak w języku arabskim istnieje słowo, które bezpośrednio oznacza „szczęście”, którym jest ‏حظ‎ ḥaẓẓ oraz powiązane słowo „szczęście”, ‏محظوظ‎ maḥẓūẓ. Zabronione jest również wierzenie w szczęście lub cokolwiek innego związanego ze szczęściem, ponieważ jest ono klasyfikowane jako uchylanie się (dokooptowanie innych bóstw do Allaha, przypisywanie im zalet które należą tylko do Allaha i samego Allaha).\nTunezyjczycy zachowują niektóre rodzime wierzenia pochodzenia berberyjskiego, takie jak złe oko. Szereg praktyk, takich jak okiennice pomalowane na niebiesko, stosuje się również w celu odparcia złych duchów.\n\n\n== Mierzenie wiary w szczęście ==\n\n\n=== Wiara w szczęście ===\nDarke i Freedman (1997) byli pierwszymi badaczami, którzy systematycznie zajmowali się bezpośrednio koncepcją i pomiarem wiary w szczęście jako deterministyczny i osobisty atrybut. Definiują wiarę w szczęście jako przekonanie, że szczęście jest „raczej stabilną cechą, która konsekwentnie sprzyja niektórym ludziom, ale innym nie”. Definiują niewiarę w szczęście jako „tendencję do zgadzania się z racjonalnym poglądem na szczęście jako przypadkową i zawodną” (str.   490). Aby uchwycić ich jednowymiarową definicję nieracjonalnego przekonania o szczęściu, Darke i Freedman opracowali 12-elementową miarę. Niestety, okazało się, że ich miara „nie wydaje się szczególnie dobra w rozróżnianiu osób, które [twierdzą], że zazwyczaj mają szczęście, od osób, które [twierdzą], że zwykle mają pecha”. Odkryli również, że analizy czynnikowe ich miary dały rozwiązanie wieloskładnikowe podobnie jak Prendergast i Thompson (2008).\n\n\n=== Wielowymiarowe przekonania o szczęściu ===\nAndré (2006) zaproponował model spostrzeżeń związanych ze szczęściem, który obejmuje osobne przekonania pozytywne i negatywne. Odkryła jednak, że pozytywne i negatywne elementy osobistych przekonań o szczęściu są bardzo skorelowane, co sugeruje, że są one koncepcyjnie bardzo bliskie lub w rzeczywistości takie same. Maltby i in. (2008) zaproponował 6-wymiarowy model przekonań wokół szczęścia, ale analizy empiryczne potwierdziły tylko model 4-wymiarowy: przekonanie o osobistym szczęściu; wiara w osobistą nieszczęście; ogólna wiara w szczęście; i odrzucenie wiary w szczęście.\n\n\n=== Wiara w szczęście i szczęśliwość ===\n\nThompson i Prendergast (2013) wyjaśnili koncepcje wiary w szczęście i wiary w osobiste szczęście. Odnieśli się do logicznego problemu, że nikt, kto nie wierzy w szczęście, nie może uważać się za szczęściarza, rozróżniając wiarę w szczęście jako zjawisko deterministyczne, które z jednej strony wpływa na przyszłość, a z drugiej – wiarę w osobiste szczęście jako ocenę tego, jak na szczęście lub w przeciwnym razie mogłyby się wydarzyć przypadkowe zdarzenia w przeszłości. Opracowali i zatwierdzili skalę międzynarodową, aby zmierzyć odpowiednio wiarę w szczęście i osobiste konstrukcje szczęścia. Nie znaleźli żadnej korelacji między konstruktami ani żadnego dowodu na rozróżnienie między pozytywnymi i negatywnymi aspektami każdego z nich, sugerując, że reprezentują one dwa dyskretne i jednowymiarowe konstrukcje. Odkryto również, że wiara w szczęście i osobiste szczęście różni się w zależności od osobowości i zmiennych psychologicznych, takich jak Wielka Piątka, i wpływa na nie.\n\n\n== Zobacz też ==\nlosowość\nprawdopodobieństwo\nsamospełniająca się przepowiednia\nserendipity\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szkolenie\n\nSzkolenie – w pedagogice kształcenie w zakresie nieskomplikowanych umiejętności i nawyków praktycznych, które nie wymagają szczegółowego przygotowania teoretycznego.\nW ujęciu słownikowym szkolenie to cykl wykładów poświęconych sprecyzowanemu tematowi, którego głównym celem jest uzupełnienie czyjegoś wykształcenia, zdobycie wiedzy, albo uzupełnienie i doskonalenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych.\n\n\n== Etymologia ==\nSzkolenie pochodzi od słowa (ros.) школить – szkolić. Słowo szkolenie to potoczna nazwa procesu kształcenia, która była zapożyczona w czasach zaboru rosyjskiego przez szkoleniowców i instruktorów – często bez przygotowania pedagogicznego do instruowania bądź szkolenia osób, które miały wykonywać czynności proste nie wymagającego przygotowania teoretycznego do działalności produkcyjnej w fabrykach. Zgodnie z zasadą zapożyczeń poprawności leksykalno – językowej stosowano mowę ojczystą w słowach narodu i kraju oraz przyjętego obowiązującego języka urzędowego w Polsce. Polscy pedagodzy są zgodni co do zasad poprawnej wymowy logopedycznej słowa – szkolenie, kształcenie, uczenie, nabywanie wiedzy i na podstawie tej zasadności formują wiedzę dydaktyczną z zakresu szkoleń by przytoczyć wiele idiomów i frazeologizmów, rozważając ich genezę, rozkładając je na czynniki pierwsze i dokonując ich interpretacji, można formułować tj.: Szkoła – szkoli a Uczenia – uczy czy szkoleniowcy – szkolą, szkolonych podczas procesu szkolenia.\n\n\n== Opis ==\nSzkolenia mają formę zajęć pozaszkolnych. W ujęciu badawczym, szkolenie jest złożoną metodą podnoszenia kwalifikacji, którą można umieścić na styku dziedzin: zarządzania, psychologii i pedagogiki (ściślej metodyki i dydaktyki). Szkolenie należy rozpatrywać z jednej strony jako nauczanie osób dorosłych, gdzie należy uwzględnić psychologię uczenia się oraz psychologię zachowania grupy, a z drugiej strony – z punktu widzenia instytucji zatrudniającej trenerów w celu przeprowadzenia szkolenia – jest ono jednym z elementów zarządzania zasobami ludzkimi, dlatego należy do obszaru zarządzania organizacją.\nPierwotnie szkolenie definiowało się jako przyuczanie pracowników do wykonywania konkretnych zadań. Według takiej definicji szkolenia traktowano wyłącznie jako systematyczne rozwijanie wiedzy, umiejętności i postaw koniecznych do właściwego wykonywania zadań na określonym stanowisku pracy. Szybko jednak nastąpiła zmiana tego podejścia. Szkolenia zaczęto traktować jako szereg systematycznych i celowych działań organizacji, które mają na celu pogłębianie i poszerzanie potencjału pracownika, aby spełniał nie tylko aktualne, ale i przyszłe potrzeby firmy. Tradycyjną definicję szkolenia (przyuczenie w celu wykonywania konkretnych zadań) przejęło określenie instruktaż. Dodatkowym wyróżnikiem szkolenia jest uzupełnienie przez pracownika wiedzy, umiejętności i kompetencji niezbędnych pod kątem awansu. W szkoleniu, w odróżnieniu do liczniejszej pod względem uczestników konferencji, bierze udział najczęściej ok. 15-30 osób.\n\n\n== Rodzaje szkoleń ==\notwarte – dostępne dla wszystkich chętnych; udział w nich jest dobrowolny, choć również na takie szkolenia przedsiębiorstwa mogą kierować swoich pracowników pokrywając część kosztów uczestnictwa; w Polsce agencja rządowa (PARP) prowadzi kampanię społeczną „Inwestycja w kadry”, w ramach której propaguje podnoszenie kwalifikacji i udostępnia internetową bazę dostępnych szkoleń otwartych\nzamknięte – organizowane na potrzeby konkretnego podmiotu (np. szkolenie pracowników konkretnego przedsiębiorstwa, członków organizacji), na szkolenia tego typu uczestnicy są kierowani przez organizatora (pracodawcę)\nwewnętrzne (wewnątrzzakładowe) – prowadzone przy pomocy własnej kadry szkoleniowej zakładu pracy\nzewnętrzne – prowadzenie zakład pracy zleca wyspecjalizowanym firmom szkoleniowym.\nindywidualne – odbywa się bezpośrednio między uczestnikiem a trenerem, którym często jest bezpośredni przełożony. Jest to proces, który pomaga rozwijać umiejętności i osiągać lepsze wyniki, dzięki rzetelnej ocenie, ukierunkowanej praktyce i informacji zwrotnej.\ngrupowe – skierowane do większej liczby osób. Z uwagi na siłę oddziaływania grupy na jednostki, podczas takich szkoleń rozwijane są kompetencje, które ciężko zdobyć w czasie edukacji szkolnej (np. praca w zespole, rozwiązywanie konfliktów, radzenie sobie ze stresem).\n\n\n== Funkcje szkoleń ==\nWyróżnia się następujące funkcje szkoleń\n\nadaptacyjna – jej celem jest dostosowanie wiedzy i umiejętności pracownika do wymagań stanowiska pracy. Stosowana jest zazwyczaj w przypadku nowych pracowników,\nmodernizacyjna – jej celem jest odświeżanie wiedzy z danej dziedziny, która na skutek postępu w nauce i technice, mogła okazać się przestarzała. Szkolenia pełniące tę funkcję nie prowadzą do awansu, a do możliwości pracy w danym obszarze,\ninnowacyjna – jej celem jest szkolenie pracowników, którzy mają mieć wpływ na wdrażanie nowych rozwiązań w funkcjonowaniu organizacji oraz są odpowiedzialni za podejmowanie decyzji lub ich celem jest awans,\nspołeczna – jej celem jest rozwijanie umiejętności interpersonalnych, które służyć będą integracji pracowników.\n\n\n== Etapy w cyklu szkolenia ==\nWyróżnia się 7 etapów w cyklu szkolenia:\n\nAnaliza potrzeb szkoleniowych/analiza potrzeb marketingowych. W zależności, czy planowane szkolenie jest zamknięte czy otwarte, stosuje się odpowiednio różne analizy potrzeb. Dla szkolenia zamkniętego, przeprowadzonego dla określonej firmy, stosuje się analizę potrzeb szkoleniowych – czyli określenie tego, kto powinien zostać przeszkolony i na rozwijanie jakich kompetencji należy zwrócić uwagę, aby uczestnicy skorzystali ze szkolenia jak najpełniej. Analizę potrzeb marketingowych stosuje się w przypadku szkoleń otwartych, gdzie na początku należy zbadać rynek i ocenić, jaki rodzaj szkolenia wzbudzi zainteresowanie odbiorców.\nDobór uczestników szkolenia. Ustalając wielkość grupy, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę cele, które podczas szkolenia mają być osiągnięte. Im szkolenie będzie bardziej praktyczne, tym grupa powinna być mniejsza, aby każdy z uczestników mógł swobodnie wziąć udział w ćwiczeniach.\nProjektowanie szkolenia. Po przeprowadzonej analizie potrzeb szkoleniowych lub marketingowych, należy skupić się na zaprojektowaniu planu szkolenia. Warto, aby był on na tyle elastyczny, by umożliwiał pominięcie któregoś z etapów, aby dostosować przebieg szkolenia do aktualnych potrzeb uczestników.\nPrzygotowanie materiałów szkoleniowych. Zarówno brak materiałów, jak i ich nadmiar, jest przeszkodą w efektywnym uczeniu się. Należy przewidzieć, w którym momencie szkolenia materiały będą potrzebne oraz jaki rodzaj materiałów wykorzystać (np. materiały audiowizualne, materiały interaktywne, testy i narzędzia psychometryczne).\nPrzeprowadzenie szkolenia. Punkt kulminacyjny cyklu szkoleniowego, który wymaga od trenera ogromnej elastyczności, czuwania nad przebiegiem poszczególnych etapów oraz bieżącego badania potrzeb i poziomu zadowolenia uczestników.\nOcena szkolenia po jego zakończeniu (ankietyzowanie). Na ocenę szkolenia składa się ocena efektywności szkolenia (czyli porównanie wiedzy zdobytej podczas szkolenia z poziomem wiedzy przed szkoleniem) oraz ocena poziomu zadowolenia ze szkolenia (czyli jakość przeprowadzonego szkolenia).\nDziałanie. Często pomijany element w cyklu szkoleniowym, a jednocześnie najważniejszy. Sam udział w szkoleniu jest dopiero początkiem, fundamentem. Aby mówić o powodzeniu szkolenia, należy jak najszybciej zacząć stosować zdobytą wiedzę w praktyce, dlatego bardzo ważne jest badanie postępów oraz wspieranie uczestników przez trenera w praktycznym wykorzystywaniu wiedzy.\n\n\n== Fundusz szkoleniowy ==\nPracodawcy, którzy na podstawie Ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy utworzyli zakładowy fundusz szkoleniowy przeznaczony na finansowanie lub współfinansowanie kosztów kształcenia ustawicznego pracowników i pracodawców, mogą starać się o dofinansowanie szkoleń z Funduszu Pracy oraz z funduszy Unii Europejskiej.\n\n\n== Rejestr instytucji szkoleniowych ==\nTe instytucje szkoleniowe, które prowadzą finansowane ze środków publicznych szkolenia dla bezrobotnych i poszukujących pracy, podlegają wpisowi do Rejestru instytucji szkoleniowych prowadzonego przez Wojewódzkie Urzędy Pracy.\n\n\n== Rankingi i rating firm szkoleniowych ==\nDostawcy i organizatorzy szkoleń biznesowych są oceniani w Polsce w trzech głównych rankingach, z których każdy oparty jest na innej metodologii:\n\nRanking firm szkoleniowych Gazety Finansowej skupia się na wielkości i obrotach firm. O pozycji w rankingu decyduje przychód firmy szkoleniowej, liczba oferowanych szkoleń.\nRanking „Klubu Menedżerów HR” opublikowany w Pulsie HR pozycjonuje dostawców szkoleń na podstawie liczby rekomendacji udzielonych przez ponad 800 menedżerów personalnych polskich firm. O pozycji w rankingu decyduje liczba rekomendacji klientów. Ten ranking jako jedyny posiada sub-rankingi tematyczne: dostawcy szkoleń menedżerskich, handlowych, finansowych, prawnych, językowych, informatycznych integracyjnych oraz gier symulacyjnych.\nKrajowy Rating Firm Szkoleniowych opiera się o jakościowe kryteria punktowe (np. oceniające posiadane autorskie koncepcje i narzędzia, doświadczenie menedżerskie i dydaktyczne trenerów, liczba wydanych książek, liczba posiadanych referencji). Charakterystyczną cechą tego rankingu jest jawność modelu punktacji oraz jawność cząstkowych punktów uzyskanych przez każdego z dostawców.\nCzterej dostawcy szkoleń biznesowych, którzy zajmują wysokie pozycje w przynajmniej dwóch z trzech rankingów to: Ośrodek Doradztwa i Treningu Kierowniczego, Fundacja Training Projects, Ośrodek Szkolenia Handlowców KONTRAKT, Centrum Szkoleniowe JET. \n\n\n== Zobacz też ==\n\nPedagogika\nPsychopedagogika\nAndragogika\nEdukacja\nKształcenie\nKształcenie ustawiczne\nUczenie się\nSzkolenie zawodowe w ramach współpracy międzypaństwowej\nSzkolenie wojskowe\nCoaching\nE-learning\nMentoring\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMariola Łaguna, Paweł Fortuna, Przygotowanie szkolenia, czyli jak dobry początek prowadzi do sukcesu, GWP, Gdańsk, 2011, s. 53–121, ISBN 978-83-7489-216-2.\nTadeusz WacławT.W. Nowacki Tadeusz WacławT.W., Kształcenie i doskonalenie pracowników. Zarys andragogiki pracy., Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-04572-3, OCLC 830227313 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Śmierć voodoo\n\nŚmierć voodoo – fenomen nagłej śmierci spowodowanej stresem wywołanym przez przekonanie o rychłej śmierci. Nazwa ma związek z wierzeniami ludów pierwotnych dotyczących klątw i innych podobnych zjawisk. Mechanizm działania „śmierci voodoo” polega na zasadzie samospełniającej się przepowiedni.\n\n\n== Badania Waltera Cannona ==\nTermin ten (voodoo death) został wprowadzony przez uczonego Waltera Cannona w 1942 roku i dotyczył fenomenu nagłych śmierci.\nJeden z przykładów opowiada o kobiecie, która przez przypadek skonsumowała jabłko pochodzące z obszaru okrytego religijnym tabu, co miało spowodować nałożenie klątwy. Rodzina kobiety zaczęła traktować ją jak umierającą, po czym kobieta faktycznie umarła w ciągu kilku godzin.\nInny przykład dotyczył mężczyzny, który błędnie uważał, że jego lekarz wskazał na niego, trzymając kość. Tego typu działanie oznaczało w religii pacjenta rzucenie klątwy śmierci. Mężczyzna ten natychmiast zaniemógł, wierząc, że rychło umrze. Lekarz jednak wyjaśnił, że przedmiot, który trzymał w ręku, to nie kość, po czym stan pacjenta wrócił do normy.\nAnalogiczne przypadki obecne są również w krajach rozwiniętych, gdzie pacjenci doznający nieznacznych urazów umierają bez wyraźnych przyczyn, wierząc, że ich uraz prowadzi do śmierci.\n\n\n== Badania Curta Richtera ==\nCurt Richter chciał zbadać fenomen śmierci voodoo i w tym celu przeprowadził eksperyment z udziałem szczurów. Szczury mogą pływać w wodzie nieprzerwanie przez dwa dni, jednak ich włosy czuciowe (wibrysy) są kluczowe do orientowania się w wodzie. Większość szczurów z obciętymi wibrysami doznaje silnego ataku paniki, który może prowadzić do śmierci. Autopsje zdechłych w czasie eksperymentu szczurów wykazały, że przyczyną śmierci nie jest utonięcie, ale zatrzymanie akcji serca. Jeżeli jednak Richter wielokrotnie wyciągał z wody tego samego szczura, a dopiero potem obciął wibrysy i włożył do wody, szczur czuł się bezpiecznie oczekując, że znowu zostanie wyciągnięty i pływał przez wiele godzin. Richter wyciągnął wniosek, że stres może prowadzić do śmierci, nawet jeżeli realna sytuacja jest zupełnie niegroźna.\n\n\n== Zobacz też ==\nvoodoo\nprzesąd\n\n\n== Bibliografia ==\nCannon, Walter. „Voodoo Death”, American Anthropologist, 44. 1942. ss. 169–181.\nKalat, J. „Biological Psychology”, Thomson W. 2004. s. 266.\nT. Sikora, Wstręt i śmierć socjogenna w Biblii hebrajskiej. Prolegomena, „Studia Judaica” 2011, nr 2.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tachystoskop\n\nTachistoskop - przyrząd używany w badaniach psychologicznych, umożliwiający eksponowanie osobom badanym obrazów, symboli, słów oraz innych materiałów wizualnych w określonym czasie. Tachistoskop jest używany w badaniach psychologicznych dotyczących pamięci, uwagi oraz spostrzegawczości. Tachistoskop jest wykorzystywany również w badaniach marketingowych. Służy on wówczas do pomiaru reakcji badanych osób na testowane produkty oraz reklamy.\n\n\n== Bibliografia ==\nTachystoskop w Słowniku Wyrazów Obcych. swo.pwn.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-28)].\npsychologiczny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Taneczna mania\n\nTaneczna mania, taneczna plaga, choreomania, taniec św. Jana, historycznie taniec św. Wita – społeczne zjawisko, które miało miejsce głównie w Europie pomiędzy XIV a XVII wiekiem. Polegało ono na gromadzeniu się grup niezrównoważonych tańczących ludzi, czasami liczących nawet setki osób równocześnie. Mania dotykała mężczyzn, kobiety i dzieci, którzy tańczyli aż do omdlenia ze zmęczenia. Jeden z pierwszych większych wybuchów tanecznej manii miał miejsce w Akwizgranie w 1374 w Świętym Cesarstwie Rzymskim i szybko rozprzestrzenił się po Europie. Jeden z bardziej znanych wybuchów plagi miał miejsce w Strasburgu w 1518 roku, również znajdującym się w Świętym Cesarstwie Rzymskim.\nTaneczna mania nie była odizolowanym przypadkiem, w przeciągu kilku wieków dotknęła tysięcy ludzi w kilku krajach i była dobrze udokumentowana. Nie znano przyczyny tego zjawiska, a metody leczenia opierały się na zgadywaniu. Generalnie uważano, że muzycy powinni grać tańczącym, aby ustrzec ich przed manią – ale to rozwiązanie czasami odnosiło skutek odwrotny od zamierzonego, zachęcając kolejne osoby do przyłączenia się do szalonego tańca. Także wśród współczesnych naukowców nie ma zgody odnośnie do przyczyny epidemii tańca.\nZaproponowane wytłumaczenia wahają się od kryjących się za taneczną manią rytuałów religijnych, po niekontrolowany taniec wywołany potrzebą rozładowania stresu i oczyszczenia umysłu z myśli o biedzie tamtego okresu. Zjawisko to jest obecnie uważane za zbiorową chorobę psychogeniczną, w której bez znanej fizycznej przyczyny występują podobne symptomy fizyczne dotykające duże grupy osób.\n\n\n== Definicja ==\nTermin \"taneczna mania\" pochodzi od terminu „choreomania”, z greckiego choros (taniec) i mania (szaleństwo):133-4 i jest także znany jako „taneczna plaga”:125. Termin ten został stworzony przez Paracelsusa:126, a za przyczynę początkowo uważano przekleństwo zesłane przez świętego, zwykle uważano, że był nim św. Jan Chrzciciel:32 lub św. Wit. Z tego powodu zjawisko było znane także pod nazwami „taniec świętego Wita” oraz „taniec świętego Jana”. Ofiary tanecznej manii często kierowały się do miejsc kultu świętego:136 do którego modlono się w intencji zakończenia maniakalnego tańca:126. Przypadki tanecznej manii często pojawiały się w okresie święta św. Wita:201.\nTaniec świętego Wita został zdiagnozowany w XVII wieku jako pląsawica Sydenhama. Taneczna mania była także znana jako epidemiczna pląsawica:126 oraz epidemiczny taniec. Choroba układu nerwowego, pląsawica charakteryzuje się objawami podobnymi do tych występujących u dotkniętych taneczną manią:134, którą dość nieprzekonująco uznano za formę epilepsji:32. Naukowcy opisali choreomanię jako „zbiorową chorobę psychiczną”, „zbiorową histerię” oraz „zbiorowe szaleństwo”:136.\n\n\n== Wybuchy tanecznej manii ==\nNajwcześniejszy znany przypadek wybuchu tanecznej plagi nastąpił w VII wieku, a kolejne przypadki powtarzały się w Europie aż do około XVII wieku, kiedy to epidemia gwałtownie ustała:132. Jeden z najwcześniejszych znanych przypadków miał miejsce po 1020 roku w Bernburg, gdzie 18 chłopów zaczęło śpiewać i tańczyć wokół kościoła, zakłócając tym samym obchody Wigilii Bożego Narodzenia:202.\nKolejne wybuchy tanecznej manii miały miejsce w XIII wieku, w tym jeden w 1237 roku, kiedy to duża grupa dzieci przemieściła się z Erfurt do Arnstadt skacząc i tańcząc przez całą drogę:201 niczym w legendzie o szczurołapie z Hameln. Kolejny incydent choreomanii w 1278 roku objął około 200 osób tańczących na moście nad rzeką Mozą w Niemczech, w wyniku czego most się zawalił. Wielu rannych zostało przywróconych do zdrowia w pobliskiej kaplicy świętego Wita:134. Pierwsza duża epidemia tanecznej manii nastąpiła pomiędzy rokiem 1373 a 1374, której przypadki odnotowano na terenie Anglii, Niemczech i Holandii:33.\n24 czerwca 1374 roku w Akwizgranie (Niemcy) rozpoczął się jeden z największych wybuchów choreomanii:126, który następnie rozprzestrzenił się do innych regionów, jak: Kolonia, Flandria, Frankonia, Hrabstwo Hainaut, Metz, Strasburg, Tongeren, Utrecht:33 oraz do Włoch i Luksemburga. Kolejne wybuchy epidemii miały miejsce w latach 1375 oraz 1376 we Francji, Niemczech i Holandii:138 oraz w roku 1381 w Augsburgu:33. Następnie wybuchy tanecznej manii miały miejsce w Strasburgu w 1418 roku, gdzie ludzie świętowali od kilku dni i wybuch choreomanii mógł być wywołany zmęczeniem:137 oraz w 1428 w Szafuzie, gdzie mnich zatańczył się na śmierć i w tym samym roku w Zurychu, gdzie grupa kobiet uległa tanecznemu szałowi.\nKolejny większy wybuch tanecznej plagi miał miejsce w lipcu 1518 roku w Strasburgu, gdzie kobieta zwana Frau Troffea zaczęła tańczyć na ulicy. W przeciągu czterech dni dołączyły do niej 33 osoby, a po miesiącu ogarniętych manią było już 400 osób, spośród których wielu zmarło w wyniku ataków serca:33. Następne incydenty miały miejsce wielokrotnie w XVI wieku. Epidemia tanecznej manii była w swoim szczytowym etapie: w 1536 roku w Bazylei dotknęła grupy dzieci, w 1551 w Anhalt jednego mężczyznę:37. W XVII wieku przypadki powtarzającej się tanecznej manii zostały opisane przez profesora medycyny Gregora Horsta, który zauważył:39:\n\nTaneczna mania najwidoczniej kompletnie zanikła w połowie XVII wieku:46. Według Johna Walkera, pomimo że liczne przypadki zostały opisane, to najlepiej udokumentowane przypadki wybuchów tanecznej manii miały miejsce w latach 1374 oraz 1518, o których wystąpieniu istnieje współcześnie obfita dokumentacja.\n\n\n== Charakterystyka ==\nWybuchy tanecznej manii różniły się pomiędzy sobą, ale odnotowanych zostało kilka cech charakterystycznych: zwykle występowały w okresach niedostatku:136, uczestniczyło w nich do dziesiątek tysięcy ludzi, tańczących równocześnie przez godziny,:133, dni, tygodnie, a nawet miesiące:132.\nKobiety często były opisywane przez współczesną literaturę jako typowe uczestniczki tanecznej manii, ale źródła z tamtego okresu sugerują coś innego:139. Czy tańce były spontaniczne, czy zorganizowane jest przedmiotem dyskusji:138, ale pewnym jest natomiast, że tancerze wyglądali jakby znajdowali się w stanie nieświadomości:201, niezdolni do kontrolowania swoich ciał:136.\nDotknięci taneczną manią często nie byli mieszkańcami miejsca, gdzie odbywały się tańce. Dotknięci choreomanią podróżowali z miejsca na miejsce, gdzie po drodze dołączali do nich kolejni. Przynosili oni ze sobą zwyczaje i zachowania nieznane lokalnym mieszkańcom:137. Opisano ich jako noszących \"dziwne, kolorowe stroje\", \"trzymających drewniane kijki\":132 oraz czasami dekorujących swoje włosy wiankami:201.\nNie wszystkie wybuchy tanecznej manii były spokojne i nie we wszystkich brali udział obcokrajowcy. Niektórzy dotknięci taneczną plagą „paradowali wokół nago”:132 i wykonywali „obsceniczne gesty”:133. Niektórzy nawet uprawiali seks:136. Inni zachowywali się jak zwierzęta:133 i skakali:32-33.\nMieli trudności ze skończeniem tańca, a niektórzy tańczyli aż do połamania żeber i śmierci:32. Podczas tańca tancerze krzyczeli, śmiali się, płakali:132 lub śpiewali:60. Obserwujący taneczną manię, którzy odmówili przyłączenia się do tańca byli czasami traktowani brutalnie:139. Dotknięci manią przejawiali dziwne reakcje na kolor czerwony, w zależności od źródła: „w ogóle nie byli w stanie widzieć koloru czerwonego”:32 lub „nie byli w stanie znieść... koloru czerwonego, często stając się agresywnymi na jego widok”. Tańczący także „nie byli w stanie znieść butów w szpic” i lubili być bici po stopach:133. Cierpieli także na różne dolegliwości, takie jak: bóle klatki piersiowej, konwulsje, halucynacje, hiperwentylację:136, ataki epilepsji:126 oraz wizje:71. Mania zwykle kończyła się opadnięciem z sił:126, ale opisano także przypadki tancerzy, którzy w efekcie pogrążyli się w stanie ekstazy:39. Zwykle choreomania była zaraźliwa, ale najczęściej obejmowała swoim zasięgiem niewielkie grupy osób, takie jak rodziny i pojedyncze jednostki:37–8.\n\n\n== Tarantyzm ==\nPodobnym zjawiskiem występującym we Włoszech był tarantyzm, w którym histeryczną reakcję wywoływało ugryzienie tarantuli lub skorpiona. Pierwszy znany przypadek miał miejsce w XIII wieku, a jedyne znane lekarstwo stanowił taniec do konkretnego rodzaju muzyki w celu oddzielenia jadu od krwi:133. Zjawisko miało miejsce tylko w miesiącach letnich i podobnie jak w przypadku choreomanii, ludzie nagle zaczynali tańczyć, czasem pod wpływem ukąszenia. Do tańczącego dołączali kolejni, wierząc że jad z ich starych ukąszeń został reaktywowany przez gorąco muzyki:134. Przy wtórze muzyki tańczono taniec zwany tarantela, co miało wyleczyć ofiarę (przynajmniej tymczasowo):135.\nNiektórzy uczestniczyli w dalszych czynnościach, takich jak związywanie się pędami winorośli i okładanie siebie nawzajem, udawanie walki na miecze, picie dużych ilości wina i skakanie do morza. Dotknięte osoby zwykle cierpiały na objawy podobne do dotkniętych taneczną manią, takie jak: bóle głowy, drgawki, drżenie i wizje:134.\nZaobserwowano, że uczestnicy tańców nie lubili koloru czarnego:133, a najczęstszymi ofiarami tarantyzmu według relacji były kobiety:136. W przeciwieństwie do tanecznej manii, tarantyzm był ograniczony jedynie do obszaru Włoch i południowej Europy. Zjawisko było popularne do XVII wieku, ale zakończyło się gwałtownie, z jedynie niezbyt licznymi przypadkami aż do roku 1959:134.\nBadanie zjawiska ujawniło, że większość przypadków tarantyzmu było niezwiązanych z ugryzieniami pająków. Wielu uczestników przyznało, że nie zostali ugryzieni, ale wierzyli że zostali zainfekowani przez osobę, która została ugryziona lub w wyniku dotknięcia pająka. W rezultacie pojawiła się zbiorowa panika, z „lekarstwem”, które pozwoliło ludziom na zachowanie się w sposób, który był w normalnej sytuacji zabroniony w tamtych czasach:135. Pomimo różnic, tarantyzm i taneczna mania są często uważane za to samo zjawisko:134.\n\n\n== Reakcje na zjawisko ==\nPrzyczyna wywołująca taneczną manię była nieznana i większość prób leczenia dotkniętych tą przypadłością opierała się na zgadywaniu. Pomimo to, niektóre ze stosowanych form leczenia przynosiły pozytywne efekty. Wybuch tanecznej manii w 1374 roku miał miejsce jedynie kilkadziesiąt lat po epidemii czarnej śmierci, a podjęte leczenie przypominało metody leczenia stosowane podczas poprzedniej epidemii: izolacja chorych oraz w niektórych przypadkach egzorcyzmy:70. Ludzie uważali, że choreomania była wywołana klątwą rzuconą przez św. Wita, w związku z czym leczenie polegało na modlitwie:126 i pielgrzymowaniu do miejsc poświęconych kultowi św. Wita:34. Modlono się także do św. Jana Chrzciciela, który jak niektórzy wierzyli, wywołał taneczną plagę:32. Inni uważali, że zostali opętani przez demony:136 lub szatana. Z tego powodu często odprawiano egzorcyzmy nad tancerzami:60. Często także grano muzykę podczas tańców ogarniętych manią, jako że uważano ją za skuteczne lekarstwo:136. Podczas niektórych wybuchów tanecznej plagi nawet zatrudniano muzyków, aby wtórowali swoim graniem tańczącym:139. Niestety muzyka oraz budowane czasami dla chorych specjalne miejsca do tańczenia tylko zachęcały kolejnych do przyłączenia się do tańca, co jedynie pogarszało sytuację:35.\n\n\n== Hipotezy ==\nZaproponowano wiele wytłumaczeń zjawiska tanecznej manii, ale nie udało się wyjaśnić, czy wywoływała ją rzeczywista choroba, czy raczej była ona zjawiskiem społecznym. Jedna z najbardziej znanych teorii mówi, że ofiary cierpiały na zatrucie sporyszem zbożowym, znanym w średniowieczu pod nazwą Ogień Świętego Antoniego. Podczas powodzi i okresów wilgotnych sporysz miał dobre warunki do wzrostu, porażając żyto oraz inne zboża. Ergotyzm może powodować halucynacje i konwulsje, ale nie można przypisywać jego działaniu dziwnego zachowania obserwowanego u ludzi dotkniętych taneczną manią:140:126:43.\nInna hipoteza wyjaśniająca zjawisko mówi, że symptomy towarzyszące choreomanii były podobne do symptomów towarzyszących zapaleniu mózgu, epilepsji i tyfusowi, ale podobnie jak w przypadku ergotyzmu, nie można im przypisać odpowiedzialności za wszystkie objawy występujące u chorych:126. Liczne źródła podają jako możliwe przyczyny tanecznej manii i tarantyzmu: stres i napięcie wywołane przez naturalne kataklizmy występujące w tamtym okresie, takie jak powodzie i zarazy:43:72. Hetherington i Munro opisują taneczną manię jako rezultat „współdzielonego społecznie stresu”:73. Według tej teorii ludzie tańczyli, aby ulżyć sobie w stresie i biedzie:72, a w wyniku tańca wpadali w ekstatyczny trans i doznawali wizji.\nInna popularna hipoteza głosi, że wszystkie wybuchy tanecznej manii były zaaranżowane:71, a zachowanie tańczących było uważane za dziwne, ze względu na jego niecodzienność:137. Przyczyną kryjącą się za taneczną manią mogły być kulty religijne, nakazujące organizowania tańców w zgodzie z rytuałami odprawianymi w starożytnej Grecji i Rzymie:136-7.  Pomimo zakazu, takie rytuały mogły być odprawiane pod pozorem tanecznej manii:140.\nJustus Hecker, XIX-wieczny niemiecki lekarz opisał zjawisko jako pewien rodzaj festiwalu, podczas którego dokonywano „spalenia Nodfyra”. W ramach rytuału skakano przez ogień oraz dym w celu odpędzenia choroby. Uczestnicy rytuału często kontynuowali skoki nawet po wygaśnięciu ognia:139.\nPewnym jest natomiast, że wielu dotkniętych taneczną manią było niezrównoważonych psychicznie:136, ale prawdopodobnie część uczestników przyłączała się do tańca ze strachu lub chęci naśladowania pozostałych:43. Źródła zgadzają się, że choreomania była jedną z najwcześniej odnotowanych form zbiorowej histerii:135:73 i opisują ją jako „psychiczną epidemię” z wieloma możliwymi przyczynami, które mogły złożyć się na zachowanie dotkniętych manią:43. Wybuchy tanecznej plagi mogły być kulturo-zależnym zaburzeniem psychicznym wywołanym trudnościami bytowymi, powstałym w efekcie głęboko zakorzenionych wierzeń ludowych – zwłaszcza dotyczących złych duchów zdolnych do rzucenia „tanecznej klątwy”, aby ukarać swoje ofiary.\n\n\n== Zobacz też ==\nTaniec w średniowieczu\nZbiorowa histeria\nTaneczna plaga (1518)\nZespoły uwarunkowane kulturowo\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Taneczna plaga (1518)\n\nTaneczna plaga (lub epidemia tańca) roku 1518 była jednym z przypadków choreomanii. Dotknęła dość liczne grono osób (szacuje się, że było to około 400 tańczących) w Strasburgu (Alzacja, ówcześnie część Świętego Cesarstwa Rzymskiego) w lipcu 1518 roku. Wiele osób tańczyło przez wiele dni bez odpoczynku, wskutek czego po około miesiącu trwania plagi odnotowano śmierć niektórych z nich z powodu ataku serca, udaru mózgu czy ogólnego wycieńczenia organizmu.\n\n\n== Przebieg ==\nWybuch plagi nastąpił w lipcu 1518 roku, kiedy to kobieta imieniem Troffea zaczęła tańczyć na jednej z ulic Strasburga. Trwało to od czterech do sześciu dni. Kiedy minął tydzień, do tańczącej Troffei dołączyły kolejne 34 osoby. Po miesiącu na ulicach miasta tańczyło około 400 osób. Niektóre z tych osób zmarły z różnych przyczyn, a najczęstszymi powodami śmierci były: atak serca, udar mózgu czy wycieńczenie organizmu.\nDokumenty historyczne, włączając w to „zapiski lekarzy, kazania księży, lokalne i regionalne kroniki, a także notatki sporządzone przez urzędników rady miasta Strasburg” jednoznacznie wskazują, że to wydarzenie rzeczywiście miało miejsce, a według źródeł historycznych „jednoznaczne jest to, że [ofiary] tańczyły”. Jednocześnie nie są znane jednoznaczne powody dlaczego ci ludzie tańczyli, co u niektórych zakończyło się śmiercią. Nie można w tym przypadku także mówić o drgawkach, drżeniach czy konwulsjach, gdyż ludzie „zachowywali się jak w transie; ich ręce i nogi wykonywały ruchy jakby taniec miał być celowy i kontrolowany”.\nWraz z intensyfikacją zjawiska zaniepokojona szlachta poczęła szukać ratunku u miejscowych lekarzy, którzy to z kolei wykluczyli astrologiczne czy nadprzyrodzone determinanty tego fenomenu, jednocześnie stwierdzając, że owa plaga jest „naturalnym schorzeniem”, a jej przyczyną jest „gorąca krew”. Jednak zamiast próbować leczyć „zarażonych” upuszczaniem krwi (co wydawać by się mogło prawidłowym zabiegiem – jak na tamte czasy – przy tego typu diagnozie), pośrednio zachęcano ich do kontynuowania tańca, udostępniając im dwie sale zebrań cechów oraz rynek zbóż, a nawet konstruując drewnianą scenę. Tego typu próby rozwiązania problemu tłumaczono wiarą w to, że tańczący zdołają wyzdrowieć tylko wtedy, kiedy będą tańczyli nieprzerwanie dzień i noc. Aby zwiększyć skuteczność specyficznej kuracji, władze opłacały muzyków, aby ci grą utrzymywali dotkniętych plagą w ruchu. Pojedynczych tancerzy zabrano do miejscowej świątyni, gdzie próbowano znaleźć lekarstwo na ich przypadłość. \nJedna z teorii mówi, jakoby tancerze mieli wykonywać ekstatyczny rytuał jednej z heretyckich sekt, jednak John Waller podważa ten argument stwierdzając, że „nie ma żadnych dowodów na to, że tańczący chcieli tańczyć [z własnej woli]. Wręcz przeciwnie, wyrażali oni strach i rozpacz.”.\n\n\n== Zobacz też ==\nTarantyzm\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\"Dancing death\" by John Waller. BBC News. 12 September 2008.\n\"The Dancing Plague of 1518\" by Doug MacGowan. Historic Mysteries. 28 June 2011.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tarantyzm\n\nTarantyzm – zespół zachowań o charakterze symboliczno-religijnym określany jako egzorcyzm muzyczno-taneczny i powiązany ze zjawiskiem jakim jest mania tańca. Wyróżnikiem tej formy histerycznej reakcji tanecznej miało być rzekome ugryzienie przez tarantulę, zaś sposobem na pozbycie się jadu z organizmu był taniec. Tarantyzm analizowany był przez badaczy przede wszystkim na południu Włoch, w regionie Apulii. Według różnych ustaleń rytuał ten obserwowany był od wieku XI lub XIV aż do czasów zanikania w latach 60./70. XX wieku.\n\n\n== Opis rytuału ==\n\nZwierzętami odpowiedzialnymi za ukąszenie miały być pajęczaki Lycosa tarantula lub Latrodectus tredecimguttatus, ale również skorpiony i węże. Rzekome ukąszenie skutkować miało objawami tj. przewracanie się na ziemię, uczucie osłabienia, ból głowy, nudności i wymioty, a także apatia na przemian ze wzmożeniem aktywności psychomotorycznej. Do osoby chorej wzywano muzyków. Ich zadaniem było uleczenie tarantysty poprzez granie taranteli. Odnalezienie właściwego utworu (odpowiadającego upodobaniom kąsającego pająka) pozwalało na rozpoczęcie tańca (transu) odbywającego się częściowo w pozycji leżącej, częściowo stojącej. Źródła historyczne i badania etnograficzne dostarczają opisów tańca, podczas którego u leżącego obserwowano m.in. charakterystyczne ruchy rytmicznego rzucania głową na boki, pełzanie z tłuczeniem kończynami o podłogę w rytm taranteli, co przypominać miało stworzenie niezdolne do osiągnięcia pozycji pionowej (tarantulę). Po etapie \"identyfikacji z pająkiem\" następowało poderwanie się na nogi, bieganie w podskokach po obrzędowym kręgu. Wykonywano niekiedy figury tradycyjnej taranteli z kolorową chusteczką w rękach. Taniec taki trwać mógł kilka godzin. Po odpoczynku cykl taneczny rozpoczynał się od nowa. Rytuał usuwania stanu krytycznego mógł trwać nawet kilka dni. Przeważnie należało się jednak spodziewać corocznego nawrotu choroby.\n\n\n== Charakterystyka ==\nWedług źródeł ofiarami ukąszenia pająka stawali się na przestrzeni wieków zarówno mężczyźni, jak i kobiety, przedstawiciele chłopstwa, jak i wyższych warstw społecznych, a nawet stanu duchownego. Grupami dominującymi były jednak zwykle kobiety i chłopstwo. Do domniemanych ugryzień dochodziło przede wszystkim w porze letniej (od maja do sierpnia).\nW ciągu stuleci rytuałowi towarzyszyło użycie pewnych akcesoriów wspierających proces reintegracji (powrotu do stanu równowagi u tarantysty). Były to przede wszystkim: kolorowe wstążki, szpady i lustra oraz huśtawki, a dawniej także ozdobiony gałązkami zbiornik z wodą, w którym można było się zanurzyć lub obmyć twarz. Spośród tych akcesoriów, w szczególności oddziaływanie barw było na przestrzeni stuleci istotne. Podobnie jak w przypadku muzyki, w zależności od indywidualnych preferencji, tarantysta reagował pozytywnie, np. włączając kolorową wstążkę czy chustkę do rytuału tańca, ale niewłaściwa barwa mogła również przerwać cykl taneczny i wzbudzić agresję chorego.\nW warstwie muzycznej rytuału obecna była muzyka zarówno instrumentalna, jak i wokalna. Jej cenne relikty zachowały się w głównej mierze dzięki dziełu Athanasiusa Kirchera zatytułowanemu Magnes sive de Arte Magnetica, w którym odnajdziemy zarówno zapis nutowy \"antidotów\" na ugryzienie tarantuli, jak i słowa towarzyszących im pieśni. Muzyczną eksplorację w poszukiwaniu właściwej taranteli prowadziło zwykle trzech lub czterech muzyków. W składzie kapeli znaleźć się mogli muzycy grający m.in. na tamburynie, skrzypcach, akordeonie, gitarze, kobzie, cytrze czy flecie.\nErnesto De Martino w kluczowym dla badania zjawiska opracowaniu Ziemia zgryzoty pisze już o wieku XVIII jako okresie stopniowego wygaszania rytuału wiążąc ten fakt z rozwojem racjonalizmu oświeceniowego oraz ingerencją Kościoła katolickiego w proces. Włączono w struktury tarantyzmu kult św. Pawła czczonego jako tego, który uwolnił Maltę od węży (jest to tradycja apokryficzna). Tarantyści odbywali publiczne rytuały w święto św. Pawła w jego kaplicy w Galatinie (w okresie 28-30 czerwca). Do kaplicy zanosili również datki zbierane podczas wykonywania rytuału.\n\n\n== Interpretacja ==\nBadacze odmawiają związku między rytuałem tarantyzmu, a faktycznym ukąszeniem przez jadowite zwierzę. Choć objawy towarzyszące osobie deklarującej ukąszenie \"inspirowane\" były latrodektyzmem, to nie stwierdzono medycznych podstaw dla ich faktycznego zaistnienia. Odrzucono także hipotezę o udarze słonecznym jako możliwej przyczynie. Mówiąc współcześnie o tarantuli w kontekście tarantyzmu należy więc mieć na myśli zwierzę mityczne, wyobrażone. Przytacza się w tym kontekście argumenty o niewielkiej szkodliwości jadu tarantuli włoskiej i nieadekwatności symptomów obserwowanych u tarantystów, nieuzasadnionej medycznie formie leczenia muzyką, a także corocznej powtarzalności praktyk tarantystycznych.\nW analizie zjawiska kulturowego, jakim jest tarantyzm zwraca się obecnie uwagę na możliwość rozładowania krytycznych stanów psychicznych tarantystów (zmęczenie ciężką pracą, konflikty okresu dojrzewania, utrata kogoś bliskiego). Dla osób dotkniętych melancholią, z mentalnymi zaburzeniami, depresją, neurotyków rytuał stawał się sposobem na przekroczenie skostniałych norm społecznych. Byłaby to więc swego rodzaju forma terapii traum (muzykoterapia).\n\n\n== Geneza rytuału ==\nGeneza zjawiska nie została przez badaczy ściśle ustalona. Wskazywano m.in. na pokrewieństwa z afrykańskimi rytuałami i ich wpływem na kulturę zachodniego wybrzeża Morza Śródziemnego. Szukano także jego związków ze starogreckimi kultami orgiastycznymi, w których czczono boga Dionizosa. Do hipotezy powiązania z kultem bachicznym badacze podchodzą dziś krytycznie zauważając, że rytualne praktyki taneczne są zjawiskiem o wiele bardziej uniwersalnym, obecnym w wielu kulturach pierwotnych.\nSam termin tarantyzm wiąże się z nazwą pająka, jakim jest tarantula oraz tańca tarantela, zaś jako źródłosłów dla nich bywa wskazywana nazwa miasta Tarent zlokalizowanego na południu Włoch w regionie Apulii.\n\n\n== Tarantyzm w kulturze współczesnej ==\n\nTarantyzm jako zjawisko symboliczno-religijne całkowicie zanikł w swej pierwotnej formie. Jego dziedzictwo weszło jednak do kultury masowej i jako takie jest pielęgnowane i rozwijane. Przykładem może być odbywający się corocznie od 1998 roku festiwal La Notte della Taranta w Salento. Gromadzi on wykonawców muzyki i tańca tego regionu. W przeciwieństwie do wymarłych praktyk tarantyzmu współczesna tarantela (z jej apulijską odmianą, jaką jest pizzica) ma formę skanonizowaną, o usystematyzowanej sekwencji kroków.\nWśród wykonawców tradycyjnej muzyki apulijskiej wymienić można zespół Canzoniere Grecanico Salentino czy twórczość Antonio Castrignanò. Do kultury muzycznej tarantyzmu odwołuje się również album zespołu L’Arpeggiata La Tarantella : Antidotum Tarantulae z 2002 roku.\nDla kultury audiowizualnej cennymi formami zachowania pamięci o tarantyzmie stały się m.in.: krótkometrażowy film dokumentalny Gianfranco Mingozzi La Taranta (1961 r.) ukazujący przebieg rytuału u kresu jego funkcjonowania oraz film fabularny Pizzicata (1996 r.) Edoardo Winspeare.\n\n\n== Zobacz też ==\nTaneczna plaga (1518)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Techniki Emocjonalnej Wolności\n\nTechniki Emocjonalnej Wolności (ang. Emotional Freedom Techniques lub Tapping) – grupa technik terapeutycznych, opierająca się na trzech systemach: psychologii poznawczej, psychosomatyce i medycynie chińskiej, wykorzystywana do regulacji emocji, uznająca że są one somatyczną reakcją na bodziec stresowy. Procedura EFT polega na samodzielnym opukiwaniu określonych punktów na twarzoczaszce, głowie, tułowiu i kończynach górnych, przy jednoczesnym przeprowadzeniu specjalnego procesu myślowego. Proces ten polega na tzw. ekspozycji na problem, zastosowaniu przeformułowania poznawczego i zawiera element zjawiska desensytyzacji.\nDziałanie somatyczne EFT początkowo tłumaczono układem meridianów ciała. Wraz z rozwojem badań udowodniono bezpośredni wpływ techniki na aktywację poszczególnych struktur mózgu szczególnie ciała migdałowatego oraz hipokampa, produkcję hormonów stresu oraz regulację ekspresji genów, m.in. związanych z układem odpornościowym\nDla podstawowej techniki EFT – tzw. Klinicznego EFT, istnieje obecnie kilkaset przeprowadzonych badań, w tym publikowanych w recenzowanych czasopismach naukowych, przeprowadzonych zgodnie z najwyższymi standardami Medycyny Opartej Na Faktach oraz wytycznymi APA (ang. American Psychological Association). Ilość i jakość prób klinicznych umożliwiła przeprowadzenie 6 metaanaliz na polu działania EFT dla: objawów zespołu stresu pourazowego, depresji, zaburzeń lękowych oraz objawów somatycznych. EFT jest stosowane również jako narzędzie dla redukcji stresu i dystresu.\n\n\n== Historia ==\nEFT opisywane jest jako połączenie psychologii z medycyną chińską. Wynika to z faktu, że topografia punktów wykorzystywanych w tej procedurze została zaczerpnięta z mapy punktów akupunkturowych. Jednak igła akupunkturowa została zastąpiona przez ucisk, dotyk, a ostatecznie opukiwanie. Jako pierwszy zamiany tej dokonał w latach 60. dr George Goodheart – amerykański autor metody zwanej kinezjologią stosowaną. W latach 70. Australijski psychiatra John Diamond stosował w swojej praktyce opukiwanie punktów połączone z afirmacjami. Następnie, około 10 lat później, amerykański psycholog dr Roger Callahan nauczył się wykorzystywać opukiwanie punktów akupunkturowych w łagodzeniu zaburzeń psychicznych z obszaru zaburzeń lękowych i fobii. Stworzył określone sekwencje punktów dla różnych problemów emocjonalnych. Była to wczesna forma obecnego tappingu, która otrzymała nazwę TFT (ang. Thought Field Therapy) – Terapia Pól Myślowych. Obecną, najczęściej wykorzystywaną metodę EFT, opracował w latach 90. uczeń dra Callahana – inż. Gary Craig. Do dnia dzisiejszego powstało wiele odmian Technik Emocjonalnej Wolności. Na potrzeby standaryzacji badań dla APA uproszczono, ujednolicono i opisano procedurę, zachowując: proces opukiwania 9 podstawowych punktów, w połączeniu z określonym procesem poznawczym i ekspozycją na tzw. problem. Wersja ta nazywana jest Klinicznym EFT.\n\n\n=== EFT w badaniach naukowych ===\n\n\n==== Techniki EFT dla PTSD – zespół stresu pourazowego ====\nMetaanaliza z 2017 zawierająca 7 publikacji wykazała ponadprzeciętną skuteczność EFT dla leczenia syndromu stresu pourazowego. Efekt ten został osiągnięty w przeciągu 4 – 10 sesji (maksymalnie 10 godzin terapii) dla porównania, większość terapii wg „złotego standardu” dla PTSD rekomenduje 12-18 sesji dla osiągnięcia porównywalnych wyników. W badaniu wykazano również brak efektów ubocznych wśród wszystkich uczestników z grupy badawczej i udowodniono bezpieczeństwo zastosowania EFT zarówno w sesjach terapeutycznych, jak i w samopomocy.\nW kolejnej metaanalizie badano wpływ zastosowania TFT (Thought Field Therapy), czyli jednej z odmian EFT, na objawy PTSD. Analiza 5 publlikacji wykazała bardzo wysoką skuteczność metody TFT.\nW badaniu obejmującym 59 weteranów wojennych sprawdzano wpływ EFT na objawy zespołu stresu pourazowego i inne objawy psychologiczne. 30 osobom udzielono 6 godzin sesji EFT. Pozostałe 29 osób przydzielono do grupy kontrolnej. Grupy porównywano zarówno przed, jak i po interwencji EFT. Pacjenci, którym udzielono pomocy EFT zanotowali znaczące zmniejszenie objawów PTSD. Ponadto 90% osób z grupy badawczej nie spełniało już klinicznych kryteriów zespołu stresu pourazowego, w porównaniu do wyniku 4% z grupy kontrolnej. Weteranów z grupy kontrolnej poddano następnie 6 sesjom EFT. Po trzech z nich 60% osób nie spełniało już klinicznych kryteriów PTSD. Ta liczba zwiększyła się do 86% po ukończeniu całego programu sześciu sesji i pozostała na poziomie 86% po trzech miesiącach i 80% po sześciu miesiącach od zakończenia interwencji EFT.\nBadanie na grupie 46 osób pod przewodnictwem T. Karatzias’a z 2011 roku porównywało terapię odwrażliwiania za pomocą ruchu gałek ocznych (EMDR) i EFT w leczeniu PTSD. Po 23 osoby przydzielono losowo do grupy EFT i EMDR. Uczestników porównywano przed, po terapii, jak i 3 miesiące po zakończeniu. Wyniki wykazały, że zarówno EMDR, jak i EFT wykazały znaczący efekt terapeutyczny po zakończeniu interwencji. Wpływ terapii został podtrzymany 3 miesiące po jej zakończeniu.\nW innym badaniu sprawdzano wpływ EFT na nieletnich ofiarach psychicznej lub fizycznej przemocy domowej w wieku od 12 do 17 lat. Uczestnicy przydzieleni do grupy EFT otrzymali jedną godzinną sesję EFT. Osoby z grupy kontrolnej nie zostały poddane terapii. Wyniki wszystkich badanych, którym udzielono terapii EFT, poprawiły się do tego stopnia, że nie spełniali klinicznych kryteriów skali IES dla zespołu stresu pourazowego.\nPod kątem PTSD badano również 77 seminarzystów płci męskiej, którzy doświadczyli trzęsienia ziemi w Haiti 2010 roku. Celem badania było sprawdzenie możliwości terapii EFT dla grupy badanych, którzy przeżyli traumę. 48 uczestników wykazywało wyniki w klinicznym zakresie dla zespołu stresu pourazowego. 2 dni warsztatów EFT poprawiły wyniki do tego stopnia, że żaden z uczestników warsztatów nie spełniał klinicznych wymogów w odniesieniu do pomiaru PTSD. Średnie zmniejszenie objawów zespołu stresu pourazowego wynosiło 72 procent.\n\n\n==== Działanie EFT dla depresji ====\nW 2016 roku przeprowadzono metaanalizę dotychczasowych wysiłków badawczych dotyczących wpływu EFT na leczenie depresji. Wzięto pod uwagę 20 badań, zwarto wyniki leczenia łącznie 446 osób, a także randomizowane próby kliniczne których uczestnikami były łącznie 653 osoby. Wykazano bardzo duży efekt w stosowaniu EFT do leczenia depresji na podstawie wskaźnika Cohena (d=1,31). Ponadto wielkość efektu EFT w terapii depresji była większa niż wykazano w metaanalizach badań dotyczących psychoterapii i badań nad lekami przeciwdepresyjnymi. Terapia EFT okazała się również skuteczniejsza niż oddychanie przeponowe, edukacja w zakresie higieny snu i interwencje psychologiczne w postaci wspomagających rozmów. Nie wykazano znaczącej różnicy w skutkach leczenia między EFT a EMDR. Badani uczestniczyli w maksymalnie 10 sesjach EFT.\n238 studentów pierwszego roku oceniono na skali depresji Becka (BDI). 30 z nich, którzy wykazywali objawy umiarkowane lub ciężkie przyjęto do badania. 15 uczestników badania otrzymało cztery 90-minutowe grupowe sesje EFT. Grupa kontrolna nie otrzymała żadnego leczenia. Po trzech tygodniach oceniono ponownie uczestników badania. Grupa EFT wykazała znacząco niższy poziom depresji na skali BDI. Średni wynik osób, które otrzymały terapię EFT zaliczał się na skali depresji Becka w zakresie “brak depresji lub obniżenia nastroju”.\nInne próby kliniczne również potwierdziły wysoką skuteczność EFT dla leczenia objawów depresji do tego stopnia, że część uczestników badania nie spełniała więcej kryteriów diagnostycznych objawów depresji.\nW badaniu porównującym skuteczność psychoterapii behawioralno-poznawczej oraz EFT wykazano podobną skuteczność obu metod, jednak badanie efektów terapeutycznych wykonane po pół roku wykazało większą trwałość w grupie przyjmującej terapię EFT.\n\n\n==== Badania skuteczności EFT dla lęku, zaburzeń lękowych, fobii ====\nW 2016 roku przeprowadzono metaanalizę 14 randomizowanych badań kontrolowanych w aspekcie wykorzystania EFT do terapii zaburzeń lękowych. Dotyczyła ona 658 osób, które otrzymało sesje EFT lub były w grupie kontrolnej. Wyniki metaanalizy wskazały jednoznacznie, że efekt terapeutyczny EFT jest znaczący.\nW 2003 pod kierownictwem Steve Wells’a przeprowadzono porównanie badawcze terapii EFT i oddychania przeponowego w kontekście redukcji fobii przed małymi zwierzętami w kontrolowanych warunkach. 18 losowo przydzielonym do grupy uczestnikom badania udzielono 30 minutową sesji EFT. Pozostałe 17 osób z grupy kontrolnej otrzymało pomoc w postaci oddychania przeponowego. Wyniki wykazały znacząco wyższą skuteczność terapii EFT zarówno pod kątem zmiany zachowania, jak i w kwestionariuszu. Sprawdzono uczestników badania po sześciu i dziewięciu miesiącach od zakończenia badania. Wyższa skuteczność terapii EFT została podtrzymana.\nBadanie pod przewodnictwem Steve Wells’a zostało zreplikowane w 2010 roku włączając do pomiarów poziom oczekiwań uczestników względem skuteczności terapii. Obie grupy wykazały ten sam stopień oczekiwania. Wykazano zatem, że wyniki do których doszedł Steve Wells i jego zespół w 2003 roku nie mogą być wytłumaczone przez efekt placebo. To badanie doczekało się kolejnej replikacji w 2011 roku. Tym razem badano skuteczność terapii EFT redukcję lęku wysokości. Wyniki były konsekwentne z badaniem z 2003r.\nBrytyjskie badanie pilotażowe obejmowało 30 osób oczekujących na leczenie stomatologiczne. Wszyscy uczestnicy ocenili swój poziom lęku jako wysoki, wyniki w skali SUD wynosiły 6 i więcej punktów. Badani otrzymali 10 minutową sesję EFT, co pozwoliło na średni spadek o 5 punktów w skali lęku. 83% osób wykazywało spadek o co najmniej 4 punkty na skali. Badanie odbyło się bez grupy kontrolnej.\nPrzebadano wpływ jednej 20-minutowej sesji EFT na redukcję lęku spowodowanego traumatycznymi wspomnieniami związanymi z aktywnością sportową oraz wpływ na wzrost pewności siebie u 10 sportowców. Sprawdzano wyniki uczestników przed i po badaniu. Zweryfikowano wyniki również 60 dni po sesji EFT. Wykazano znaczącą poprawę w redukcji lęku na subiektywnej skali stresu (SUD), jak i wzrost pewności siebie u wszystkich osób, którym udzielono sesji EFT.\nRandomizowane badanie kontrolne z 2009 miało na celu ustalenie wpływ EFT i progresywnej relaksacji mięśniowej (PMR) na redukcję lęku przed egzaminami. Przeprowadzono je na populacji 312 uczniów liceum. Do badania wybrano 70 osób z najpoważniejszymi objawami lęku. Uczestnicy przez dwa miesiące stosowali autoterapię samodzielnie będąc wcześniej przeszkoleni ze stosowania EFT i PMR. 32 osoby spełniły wymogi badania pod kątem wykonywania ćwiczeń. Obie grupy wykazały statystycznie znaczącą redukcję lęku przed egzaminem. Grupa, która stosowała EFT wykazała znacząco niższe wyniki na skali lęku niż grupa stosująca PMR. Wszyscy uczestnicy uzyskali niższe oceny po badaniu niż przed.\nWiele innych badań na przestrzeni lat również wykazało skuteczność EFT dla łagodzenia objawów takich zaburzeń lękowych jak np.: klaustrofobii, wspomnianego już lęku przed dentystą i publicznymi wystąpieniami, stresu związanego z pracą w służbie zdrowia w tym również – w czasie pandemii.\n\n\n==== Badania wpływu EFT na zmiany fizjologiczne ====\nCzęść prób klinicznych zajmowała się badaniem zmian fizjologicznych następujących u osób poddanych terapii EFT. Brano pod uwagę parametry z wyników badań EEG, EMG lub częstotliwość oddechów. Jedne z najnowszych badań pokazują statystycznie istotne zmiany w badaniu fMRI – funkcjonalnym obrazowaniu mózgu, w grupie badawczej osób leczonych na zaburzenia odżywiania przed i po 4 tygodniowym programie terapeutycznym z użyciem EFT. Wykazano również wpływ sesji EFT na redukcję poziomu hormonu stresu – kortyzolu, efekty epigenetyczne oraz redukcję bólu.\nDr Dawson Church przeprowadził badanie na 216 pracownikach służby zdrowia, uczestniczących w pięciu konferencjach w ciągu roku. Wszystkie osoby brały udział w dwugodzinnych warsztatach EFT, a po nich otrzymali dwugodzinną sesję mającą ma celu samodzielne zastosowanie techniki. Po czterech godzinach wszyscy uczestnicy wykazali spadek poziomu stresu emocjonalnego i bólu. Skontaktowano się również z uczestnikami badania dziewięćdziesiąt dni po jego zakończeniu. Okazało się, że osoby które stosowały EFT, częściej doświadczyły znacznie większego spadku objawów stresu.\nZmierzono wpływ EFT na spadek poziomu kortyzolu w badaniu z 2012 roku, na grupie 83 osób. Uczestników losowo przydzielono do grup: EFT, grupy psychoterapeutycznej, która otrzymała wspierające wywiady i grupy bez jakiejkolwiek interwencji. Poziom kortyzolu, który jest hormonem przewlekłego stresu, mierzono tuż przed badaniem i 30 minut po terapii. Uczestnicy, którzy otrzymali sesję EFT doświadczyli znaczącego obniżenia poziomu kortyzolu, średnio o 24%. Dla porównania spadek dla grupy psychoterapeutycznej wynosił 14%. Grupa bez interwencji zanotowała spadek o 14%. Uczestników oceniano również w kwestionariuszu SA-45. Zaobserwowano, że spadek poziomu kortyzolu dla grupy EFT był odzwierciedleniem obniżenia objawów stresu na skali niepokoju, depresji i innych symptomów odczuwanych przez uczestników.\nW 2020 dr Peta Stapleton z zespołem naukowców dokonała repliki tego badania, jednak zamiast indywidualnych sesji EFT przeprowadzano sesje grupowe stosując technikę zapożyczonych korzyści, która zalicza się do jednej z technik EFT. Badanie przeprowadzono na grupie 53 uczestników. Zaobserwowano znaczący spadek poziomu kortyzolu w ślinie o 43% dla grupy EFT. Osoby, którym udzielono psychoedukacji doświadczyły spadku poziomu kortyzolu na poziomie 20%.\nBadacze przyglądali się również wpływowi stosowania technik EFT na bezsenność. Badanie z 2013 roku na weteranach wojennych doświadczających bezsenności z powodu zespołu stresu pourazowego wykazało znaczącą istotność. Średnie wyniki w ocenie zmalały z wartości klinicznej do subklinicznej. W innym badaniu 10 pacjentów geriatrycznych z bezsennością zanotowało podobną poprawę w redukcji bezsenności na równi ze spadkiem niepokoju i depresji i z jednoczesnym wzrostem satysfakcji z życia. Porównano również wpływ EFT i psychoedukacji dotyczącej snu na grupie 20 osób. Wyniki badań wskazały na znaczący spadek na skali depresji i bezsenności.\n\n\n==== Istotność elementu somatycznego w terapii EFT – krytyka i badania porównawcze ====\nBadacze niejednokrotnie podejmowali próby rozstrzygnięcia czy część somatyczna technik EFT, tzn. opukiwanie określonych punktów na ciele jest konieczne do osiągnięcia wyników terapeutycznych. Przeprowadzano badania porównawcze. Pierwsze badanie z 2003 roku wykazało podobną skuteczność technik zarówno dla EFT, dla grupy stosującej terapię poprzez modelowanie, jak i dla grupy która przyjęła placebo. Autorzy uznali element akupresury jako nieistotny w terapii. W badaniu tym nie zastosowano jednak pełnej randomizacji grup, poprawnych ocen w pomiarach, a grupa EFT stosowała punkty niestandardowe dla procesu EFT. W kolejnym badaniu porównującym grupę EFT z grupą kontrolną badani z grupy stosującej opukiwanie wykazali większą poprawę jednak terapia osób z grupy, która nie stosowała opukiwania, różniła się większą ilością parametrów niż tylko brakiem opukiwania. Badanie porównawcze z 2015 roku pokazało istotną różnicę pomiędzy opukiwaniem właściwych punktów, a punktów fikcyjnych na korzyść tych pierwszych, jednak pojawiły się błędy metodologiczne zanieczyszczające wyniki. Wreszcie kolejne badanie podobne w koncepcji do poprzedniego oraz metaanaliza z 2018 ostatecznie wykazały, że rzeczywiste opukiwanie właściwych punktów było aktywnym składnikiem sukcesu terapii.\nWśród badaczy stawiane są pytania czy zmiany, które obserwujemy w badaniach klinicznych wynikają z istnienia specyficznej relacji klient-terapeuta lub z powodu efektu placebo. Stosowanie w badaniach nad EFT najwyższej formy badania klinicznego (randomizowane badanie kliniczne) eliminuje stronniczość i oczekiwania zarówno ze strony terapeuty, jak i klienta, oraz umożliwia obiektywną ocenę. Podobne wyniki u wielu niezależnych autorów, replikacje badań, oraz próby kliniczne różnych formy terapii EFT (oprócz indywidualnej również grupowe, zdalne oraz autoterapia) sprowadzają do minimum zaburzenie wyniku wpływem intencji autora. Nie wyklucza to jednak istnienia potrzeby dalszych badań w tym zakresie.\n\n\n=== Procedura EFT ===\nSesja klinicznego EFT rozpoczyna się wywiadem, podczas którego określa się cel pracy, definiuje problem i precyzuje dominującą emocję i/lub wspomnienie związane z danym problemem. Po rozpoznaniu dominującej, kluczowej emocji przechodzi się do opukiwania punktów i procesu złożonego z trzech specyficznych rund. Proces pozwala uwolnić tzw. negatywną/przeszkadzającą emocję. W zależności od stopnia nasilenia problemu może być konieczne wykonanie kilku sesji aby wyeliminować wszystkie aspekty podtrzymujące dany problem, jednak prawidłowo wykonana procedura EFT zwykle przynosi pierwsze rezultaty już w trakcie trwania sesji. Kliniczne EFT określa topografię 9 parzystych punktów, łatwych do zlokalizowania, które w trakcie procedury należy kolejno delikatnie opukiwać. W zależności od wskazań techniki EFT stosuje się w formie indywidualnych sesji terapeutycznych, sesji grupowych, jak i samodzielnej praktyki.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teoria ograniczeń dietetycznych\n\nTeoria ograniczeń dietetycznych (ang. dietary restraint theory) – teoria opracowana w 1975 roku przez Herman i Mack, mówiąca o tym, że przejadanie się jest charakterystyczną cechą osób ograniczających ilość przyjmowanego pożywienia, czyli stosujących diety. Ograniczanie jedzenia prowadzi zatem zarówno do niedojadania, jak i do przejadania się.\n\n\n== Badania ==\nPierwsze badania Herman i Mack pokazujące, że paradoksalnie przejadanie się jest charakterystycznym zachowaniem dla osób stosujących dietę, były przeprowadzone metodą posiłku wstępnego i testu smakowego. W badaniu brały udział dwie grupy – osoby stosujące dietę (próba badana) i osoby, które nie narzucały sobie restrykcji żywieniowych (próba kontrolna). Procedura badawcza polegała na podaniu osobom badanym wysokokalorycznego (np. tabliczki czekolady) lub niskokalorycznego (np. krakersa) posiłku wstępnego. Następnie eksperymentator prosił uczestników o wzięcie udziału w teście smakowym i ocenę produktów spożywczych pod kątem ich właściwości. Osoby badane były pozostawione same w pomieszczeniu na jakiś czas, w którym miały ocenić słodkość, słoność, preferencje danych produktów itp. Po zakończeniu eksperymentator nie informując o tym uczestnika ważył jaka ilość poszczególnych produktów została przez niego zjedzona. Wyniki eksperymentu pokazały, że osoby niestosujące diety jadły mniej po wysokokalorycznym posiłku wstępnym, a więcej po niskokalorycznym. Z kolei osoby stosujące restrykcje żywieniowe jadły mało po niskokalorycznym posiłku wstępnym, a więcej po wysokokalorycznym. W innych badaniach przeprowadzanych za pomocą tej samej procedury Ruderman i Wilson stwierdzili, że osoby stosujące dietę konsumowały znacznie więcej jedzenia niż osoby niebędące na diecie bez względu na wielkość posiłku wstępnego. Odkryte zjawisko przejadania się w następstwie wysokokalorycznego posiłku wstępnego nazwano przeciwregulacją.\n\n\n== Przyczyny ==\nBadacze starali się znaleźć naukowe wyjaśnienie faktu, w jaki sposób stosowanie diety prowadzi do przejadania się. Herman i Polivy w 1984 roku opracowali model granic regulacji (ang. boundary model of eating behaviour), który integruje fizjologiczne i poznawcze podejście do zachowań żywieniowych. Zakłada, że fizjologicznie rozpoczynamy konsumpcję, kiedy czujemy głód (ten moment został nazwany przez nich granicą głodu), a kończymy jedzenie, kiedy odczuwamy w ciele sytość (granica sytości). Osoby, które są na diecie regulują swój posiłek nie opierając się na granicy sytości, ale na granicy diety, czyli zdefiniowanej poznawczo ilości jedzenia lub ilości kalorii, którą pozwalają sobie w ramach swojej diety spożyć. Zatem osoba na diecie zastępuje regulację fizjologiczną regulacją poznawczą, której utrzymanie wymaga od niej samokontroli. Jeżeli osoba na diecie zje posiłek niskokaloryczny nie przekracza granicy diety i dalej się kontroluje dążąc do swojego celu. Jeżeli wstępny posiłek w badaniu był wysokokaloryczny i przekraczał granicę diety, osoba badana zazwyczaj porzucała swój cel i jadła tak długo aż osiągała swoją granicę sytości. Pojawiało się u takich osób zjawisko rozhamowania definiowane jako „nasilone jedzenie w wyniku osłabienia ograniczeń”. Autorzy wskazywali, że epizody przejadania się podczas diety są powodowane przez różne czynniki wyzwalające, którym może być wspomniany wcześniej wysokokaloryczny posiłek wstępny, ale także negatywne emocje takie jak np. lęk, odstawienie papierosów lub stres. Ze względu na te czynniki następuje zapaść motywacyjna – osoba traci samokontrolę, ponieważ wysiłek poznawczy jest zbyt wielki i ulega popędom do jedzenia.\nPrzejadanie się w reakcji na restrykcje żywieniowe oprócz przekroczenia granic regulacji można rozumieć również w kategoriach zmiany nastawienia, modyfikacji nastroju, reakcji na odmowę jedzenia, ucieczki od świadomości, nawrotu lub zmian w zakresie samokontroli.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Terapeuta\n\nTerapeuta to osoba, która specjalizuje się w określonym rodzaju terapii, najczęściej w psychoterapii. Można się też spotkać z definicją która określa terapeutę jako \"specjalistę w dziedzinie terapii, znawca metod terapii\". Terapeuta stosując odpowiednie metody, testy oraz angażując pacjenta/klienta w rozwiązywanie określonych zadań i wykonywanie odpowiednich czynności wpływają na zmianę postępowania lub zmianę zachowania swojego pacjenta/klienta. Najczęściej terapeutami są psycholodzy, lekarze, fizjoterapeuci, psychopedagodzy oraz pracownicy socjalni. W Polsce dość liczną grupę stanowią terapeuci zajęciowi, którzy poprzez organizację odpowiednich zajęć manualnych swoich podopiecznych wpływają na poprawę ich samopoczucia lub zachowania. \nTerapeuci najchętniej wykorzystywani są przy wspomagającym leczeniu chorób psychiatrycznych, depresji, choroby alkoholowej, narkomanii, zaburzeń u dzieci i młodzieży (ADHD, zespół Downa, itp.) oraz w leczeniu traumy. Coraz powszechniej ich praca znajduje zastosowanie w pracy z dziećmi agresywnymi oraz z zaburzeniami zachowania. Można też wyróżnić różnego rodzaju terapie rodzinne, np. w podejściu systemowym.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Totem (psychologia)\n\nTotem – symbol pierwotnego, przedreligijnego i przedmoralnego systemu społecznego.\nTeorie genezy totemizmu:\n\nteoria nominalistyczna – totemizm ma swoje źródło w pierwotnym nadawaniu nazw (Andrew Lang).\nteoria socjologiczna – Emile Durkheim w Elementarnych formach życia religijnego natomiast podkreśla, iż totem to przede wszystkim nazwa, symbol, herb pewnej grupy, dowód tożsamości i przynależności rodzinnej, a nie przedmiot materialny, czego dowodzi, za Schoolcraftem, etymologia słowa totem: dodaim – wioska lub siedziba grupy rodzinnej; totem to widzialny reprezentant religii, a zatem to ucieleśnienie całej społeczności (Emile Durkheim).\nteoria psychologiczna – totem to wizerunek zewnętrznej duszy, co bierze się z niewiedzy, dotyczącej natury poczęcia (James Frazer), lub duch opiekuńczy, co bierze się z pierwotnego animizmu (Franz Boas).\nteoria psychoanalityczna – Zygmunt Freud w Totem i tabu definiuje totem jako „zwierzę, czasami roślinę lub siłę przyrody w związku z całym rodem. To założyciel rodu, jego duch opiekuńczy i współzałożyciel”, jest on symbolicznym wyobrażeniem ojca. Według psychoanalizy członkowie klanu całkowicie identyfikują się z totemem, ponieważ w podświadomości żywią przekonanie, iż ich przodkowie zjedli praojca totemu. Zakazy totemizmu związane są z zakazanymi pragnieniami edypalnymi, są pierwszymi zakazami moralnymi: zakaz zabijania zwierzęcia jest związany z chęcią wyeliminowania ojca, tabu seksualne wiąże się z chęcią fizycznego posiadania matki, głównym zakazem jest zakaz dotykania. Wstyd jest tu motorem wszelkich działań społecznych. Totemizm w rozumieniu psychoanalizy to także mechanizm powstawania nerwic, opierający się na przekonaniu, że każde pogwałcenie reguły spowoduje karę, w którym głównym mechanizmem obronnym jest przemieszczenie.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Transgresja (psychologia)\n\nTransgresja – w psychologii i filozofii, przekraczanie granic biologii, osobowości, granic społecznych oraz norm społecznych, zwłaszcza moralnych.\nPrzykład: według Jamesa Hillmana fundamentalny rodzaj transgresji symbolizują gwałty żołnierzy na kobietach w każdym wieku podczas wojen i stanowią one  „pars pro toto wojennego przekraczania ludzkich granic”.\n\n\n== W Polsce ==\nProblematyką transgresji i działań transgresyjnych w Polsce zajmował się naukowo i rozwijał je psycholog Józef Kozielecki. W ramach psychotransgresjonizmu formułował koncepcje człowieka transgresyjnego, czyli człowieka wielowymiarowego, który ma zdolność przekraczania granic materialnych, społecznych i symbolicznych. W koncepcji psychotransgresjonizmu duże znaczenie ma także kategoria celowości działań (działania intencjonalne), problem motywacji, kultury czy religii. Kozielecki poświęcał wiele uwagi problemom takim jak sens życia, godność człowieka czy kwestie decyzjonizmu.\nInną badaczką tej tematyki była Maria Janion – główna redaktorka i współautorka serii wydawniczej Transgresje.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tu i teraz (psychologia)\n\nTu i teraz – zasada w psychologii i pedagogice, odnosząca się do pracy z klientem, postulująca, by podczas pracy z nim, poświęcić całą swoją uwagę.\nZasada ta wymaga od specjalisty, aby w trakcie bezpośredniej pracy z klientem, pacjentem, podopiecznym, koncentrować uwagę wyłącznie na nim. Nie powinno się w czasie pracy myśleć o sprawach prywatnych lub innych klientach. Praca z klientem nie powinna być także przerywana rozmowami z innymi osobami, czy odbieraniem telefonów.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Twórczość\n\nTwórczość – wieloaspektowe zjawisko związane z powstawaniem nowych i wartościowych wytworów. Zgodnie ze Słownikiem Języka Polskiego PWN jest to pojęcie oznaczające zarówno proces tworzenia czegoś, jak też ogół dzieł stworzonych przez kogoś. W tym pierwszym znaczeniu używa się pojęcia procesu twórczego, a więc swoistego procesu psychicznego prowadzącego do powstania twórczego dzieła np. dzieła sztuki czy dzieła literackiego. Tego typu zjawiska są badane i opisywane w ramach psychologii twórczości. W tym drugim znaczeniu pojęcie twórczości odnoszone jest do dorobku poszczególnych twórców kultury np. artystów, naukowców, pisarzy, architektów, projektantów etc. W tym kontekście można mówić przykładowo o twórczości malarskiej Leonarda da Vinci czy o twórczości literackiej Williama Shakespeare'a. \nZrozumienie zjawiska twórczości, jak twierdzi Edward Nęcka, wymaga ujęcia interdyscyplinarnego, gdyż jest ono przedmiotem badań wielu przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych, w tym między innymi psychologów, antropologów, filozofów, pedagogów, socjologów, historyków czy historyków sztuki.\n\n\n== Psychologiczne koncepcje twórczości ==\nW psychologii twórczości wyróżnia się ogólne koncepcje procesu twórczego oraz systemowe koncepcje twórczości. Do tej pierwszej kategorii należą klasyczne i współczesne teorie procesu twórczego, koncepcja Roberta Weisberga (nazywana teorią stopniowego przyrostu), koncepcja interakcji twórczej Edwarda Nęcki oraz model genploracji (ang. geneplore model) opracowany przez Ronalda Finkego, Thomasa Warda i Stevena Smitha. Z kolei do systemowych koncepcji twórczości należą  inwestycyjna koncepcja twórczości Roberta Sternberga i Todda Lubarta, koncepcja transgresji Józefa Kozieleckiego oraz koncepcja, którą zaproponował Mihaly Csikszentmihalyi.\nJedną z pierwszych psychologicznych koncepcji twórczości, uznawaną za klasyczną teorię procesu twórczego, przedstawił Graham Wallas. Zgodnie z jego koncepcją proces twórczy składa się z czterech etapów: 1) preparacji, 2) inkubacji, 3) iluminacji oraz 4) weryfikacji.\nCechą charakterystyczną systemowych koncepcji twórczości jest to, że wyróżniają one wiele składników twórczości, w tym nie tylko składniki psychiczne, ale również społeczne oraz kulturowe. W ramach tych koncepcji zakłada się, że twórczość jest dynamicznym systemem, zaś poszczególne składniki wzajemnie oraz nieustannie oddziałują na siebie. Efekt końcowy jest czymś więcej niż prostą sumą działania jego poszczególnych składników, a więc zachodzi proces synergii.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nAktywność twórcza\nDzieło sztuki\nKreatywność\nUtwór\n\n\n== Bibliografia ==\nhttps://sjp.pwn.pl/sjp/tworczosc;2531502.html\nE. Nęcka, Twórczość. [W:] J. Strelau (red. nauk.), Psychologia. Podręcznik akademicki. Tom 2. Psychologia ogólna, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2000, s. 783-792.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wątpienie\n\nWątpienie (łac. dubitatio) – przeciwieństwo pewności, pojęcie oznaczające: (1) brak asercji u kogoś co do tego, czy jakiś fakt rzeczywiście zachodzi; (2) brak asercji u kogoś co do tego, czy jakieś zdanie jest prawdziwe, czy fałszywe.\nNiekiedy wyróżnia się wątpienie refleksyjne i wątpienie spontaniczne. Wątpienie refleksyjne stanowi skutek metodycznego zbadania jakiegoś stanowiska, podczas gdy wątpienie spontaniczne pojawia się, gdy jakieś stanowisko intuicyjnie wydaje się komuś nieprawdziwe/niesłuszne.\nSzczególnego znaczenia nabrało pojęcie wątpienia w filozofii Kartezjusza, gdzie przybrało postać wątpienia metodycznego. Wątpienie metodyczne występuje w kartezjańskiej metodzie filozoficznej, jako zasadniczy element sceptycyzmu metodycznego, w której w celu znalezienia niepodważalnych podstaw wiedzy (czasowo) odrzuca się lub zawiesza wszelkie tezy, które budzić mogą jakiekolwiek wątpliwości.\nPonadto wyróżnić można pojęcie wątpienia w sensie psychologicznym. Wątpienie w tym sensie stanowić może: (1) wewnętrzny konflikt między akceptowaniem lub nie rzeczywistego istnienia czegoś; (2) wewnętrzny konflikt między akceptowaniem lub nie jakichś twierdzeń.\n\n\n== Bibliografia ==\nAntoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2000.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wiktymizacja\n\nWiktymizacja – proces stawania się ofiarą. Dziedziną, która bada proces, wskaźniki, częstotliwość występowania, skutki i rozpowszechnienie wiktymizacji jest wiktymologia.\n\n\n== Wiktymizacja rówieśnicza ==\nWiktymizacja rówieśnicza jest doświadczeniem wśród dzieci będących celem agresywnych zachowań innych dzieci, które nie są rodzeństwem i niekoniecznie są rówieśnikami.\n\n\n== Wtórna wiktymizacja ==\n\n\n=== Częstotliwość występowania ===\nWtórna wiktymizacja (zwana także wiktymizacją po dokonaniu przestępstwa lub podwójną wiktymizacją) odnosi się do dalszego obwiniania ofiar przez organy wymiaru sprawiedliwości po zgłoszeniu pierwotnej wiktymizacji. Co do wskaźników wiktymizacji, szacuje się, że w 2016 roku co najmniej 5,7 mln mieszkańców Stanów Zjednoczonych doświadczyło co najmniej jednego rodzaju wiktymizacji.\nBiorąc pod uwagę, że są to przypadki przestępstw, zgłaszane wskaźniki wiktymizacji z użyciem przemocy są nieproporcjonalnie niskie. Mniej niż połowa (42%) zgłasza wszelkie przestępstwa z użyciem przemocy o charakterze zagrożenia lub z użyciem rzeczywistej siły, takie jak napaść fizyczna, pobicie lub przestępstwo z użyciem broni. Dodatkowo, mniej niż jedna czwarta (23%) zgłasza na policji gwałt lub napaść na tle seksualnym. Ponadto, z tej części, która zgłasza napaść na tle seksualnym lub gwałt, około połowa opisuje to doświadczenie jako denerwujące i frustrujące.\nPomimo wysiłków zmierzających do zwiększenia liczby doniesień o wiktymizacji, władze i organy ścigania często dyskredytują doświadczenia jednostek związane z przemocą i nie podejmują niezbędnych działań prawnych.\n\n\n=== Podatność ===\nKiedy instytucje lub pracownicy wymiaru sprawiedliwości nie wspierają ludzi doświadczających wiktymizacji, ofiary są narażone na wtórną wiktymizację. Podczas gdy właściwym i prawnym sposobem reagowania na pierwotną wiktymizację jest zgłoszenie zdarzenia, władze często zaprzeczają, nie wierzą lub obwiniają ofiarę (Campbell & Raja, 1999; Campbell & Raja, 2005). Z kolei aż 90% ofiar zgłasza, że doświadczyło negatywnej reakcji społecznej i określa zdarzenie jako drugi gwałt lub drugi napad.\nBadania sugerują, że ofiara przemocy seksualnej lub napaści jest najmniej skłonna do otrzymania wsparcia lub środków po złożeniu doniesienia[5]. Może to wynikać z postrzeganego braku dowodów, stygmatyzacji społecznej i ogólnego dyskomfortu podczas postępowania z przypadkami przemocy seksualnej. W badaniu dotyczącym ofiar gwałtów, które zostały oskarżone o napaść, osoby, które czuły, że ich detektywi reagują empatycznie i ze zrozumieniem, są bardziej skłonni do ścigania, uważają, że ich doświadczenia są ważne, a ich sprawy zasługują na wysłuchanie.\nEmpatyczna i wspierająca reakcja ze strony władz może potencjalnie poprawić zdrowie psychiczne i fizyczne osób, które przeżyły gwałt, a ponadto poprawić wskaźniki zgłaszania i złagodzić postawy sądownictwa. Badania sugerują, że błędne przekonania przedstawicieli systemu sprawiedliwości mogą jeszcze bardziej zaszkodzić zdrowiu psychicznemu jednostek. Można to zwalczać, przyjmując nieakceptowalne perspektywy, pomagając w dokładnym zgłaszaniu przypadków przemocy seksualnej. Kilku autorów sugeruje, że wsparcie ze strony władz jest korzystne dla ofiary i promuje sprawiedliwy świat.\nOsoby narażone na wiktymizację traumatyczną są podatne na wtórną wiktymizację. Jeśli potrzeby społeczne, takie jak empatia, wsparcie i zrozumienie, nie są zaspokajane, jednostki są podatne na to zjawisko. Podczas gdy każdy, kto doświadczył wiktymizacji, jest podatny na wtórną wiktymizację, wskaźniki rozpowszechnienia są znacznie wyższe w przypadku niektórych populacji. Dotyczy to kobiet, dzieci, mniejszości rasowych i seksualnych oraz osób napastowanych seksualnie.\nCo więcej, osoby doświadczające pewnego rodzaju przemocy są bardziej narażone na wtórną wiktymizację. Do tych przestępstw należą napaść fizyczna, napaść na tle seksualnym i przemoc domowa. W szczególności ofiary gwałtu są najbardziej narażone na wtórną wiktymizację ze strony wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, przy czym około połowa z nich opisuje ten proces jako niepokojący.\n\n\n=== Zgłaszanie wiktymizacji ===\nW wyniku społecznego odrzucenia i braku wrażliwości na przyznanie się do traumy lub przemocy, jednostki są coraz bardziej skłonne do dalszego zaniechania zgłaszania. Może to być szkodliwe dla zdrowia psychicznego ofiar, ponieważ przemoc seksualna często zdarza się więcej niż jeden raz, a niezgłaszanie przemocy pomaga w utrzymaniu powtarzającego się cyklu wykorzystywania. Doświadczanie przemocy wiąże się z negatywnymi skutkami psychicznymi i fizycznymi, w tym ze wstydem, zaburzeniami regulacji emocjonalnej, stresem, utratą zasobów i ogólnie pojętą patologią zdrowia psychicznego. W metaanalizie dotyczącej wiktymizacji ofiar napaści na tle seksualnym i psychopatologii wystąpił efekt średniej wielkości po uwzględnieniu kilku diagnoz dotyczących zdrowia psychicznego, w tym depresji, lęku, myśli samobójczych, nieprawidłowego odżywiania i nadużywania substancji psychoaktywnych.\nPowyższe pokazuje, że wiktymizacja napaści na tle seksualnym jest w znacznym stopniu związana z zaburzeniami psychicznymi, nawet po kontrolowaniu innych powiązanych z nimi objawów. Ponadto, kobiety, które doświadczają wtórnej wiktymizacji, są bardziej narażone na niekorzystne skutki zarówno dla zdrowia fizycznego, jak i psychicznego, a także najprawdopodobniej nie szukają wsparcia i leczenia.\nBiorąc pod uwagę, że osoby te znajdują się prawdopodobnie w trudnej sytuacji, presja związana ze sprawozdawczością jest męcząca kognitywnie. Zgłaszanie przestępstw, zwłaszcza przestępstw na tle seksualnym, wiąże się z dalszym poziomem podatności na zagrożenia. Kiedy ofiary spotykają się z wrogimi reakcjami, umacniają się w przeświadczeniu, aby nie zgłaszać przestępstw. Jest to nie tylko szkodliwe dla jednostki, ale i dla społeczeństwa, ponieważ sprawcy mogą w ten sposób nadal popełniać przestępstwa i dokonywać nadużyć. W wyniku obwiniania ofiar i innych negatywnych postaw wobec nich, zgłaszane wskaźniki przestępczego znęcania się są niskie, a poziom stresu u ofiar wysoki.\n\n\n=== Interakcje z systemem sądownictwa karnego ===\nPomimo wysokich wskaźników wtórnej wiktymizacji, wskaźniki raportowania są niskie. Nierzadko zdarza się, że personel wymiaru sprawiedliwości zniechęca ofiary do ścigania przypadków napaści na tle seksualnym i dyskredytuje traumatyczne doświadczenia ofiary.\nJednym z incydentów, który wzbudza wiele kontrowersji w systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych jest zgłaszanie przestępstw z użyciem przemocy w stosunku do swojego partnera. Kobiety, które zgłaszają gwałt na partnerze intymnym, są postrzegane przez system jako mniej wiarygodne, a organy ścigania częściej zachęcają do wycofania się ze sprawy. Społeczne standardy posłuszeństwa wobec partnera, a tym samym obejmujące kulturę gwałtu, są powszechne w systemie sądownictwa karnego. Mimo że jest to przestępstwo zgłaszane, ofiarom często nie daje się wiary, wskutek czego czują się wyobcowane, odarte z nadziei i godności, i mają ograniczone możliwości uzyskania środków poza systemem sądowniczym.\n\n\n=== Pamięć fragmentaryczna ===\nEwentualne wyjaśnienie, dlaczego system wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych prawdopodobnie nie uwierzy wielu ofiarom, wynika z rozdrobnionej pamięci ofiar. Nierzadko zdarza się, że ofiary molestowania seksualnego doznają również urazowego uszkodzenia mózgu lub innych reakcji neurobiologicznych w wyniku napaści. W swojej pracy Campbell wyjaśniła, w jaki sposób w odpowiedzi na uraz zachodzą zmiany molekularne oraz jak może to wpływać na rozbieżności w relacjach ofiar i wspomnieniach o zdarzeniu. Po traumatycznym zdarzeniu zmiany chemiczne w mózgu zmieniają się, wpływając na kodowanie i przetwarzanie pamięci.\nNie tylko zmiany neurobiologiczne wpływają na pamięć ofiary, ale również zaburzenia emocjonalne, represje, tłumienie, dysocjacja i unikanie zdarzenia są częstymi reakcjami u ofiary. Wyżej wymienione czynniki poznawcze i neurobiologiczne rzadko są brane pod uwagę, gdy ofiara zgłasza napaść. W czasie, gdy funkcjonariusze organów ścigania zbierają informacje o zdarzeniu, mogą spotkać się z ofiarami, które z powodu rozdrobnionej pamięci niejednokrotnie wyjaśniają swoje historie. Zarówno w wyniku zmiany neurobiologicznej, jak i reakcji psychologicznej na szczególnie stresujące urazy, ofiary mogą stać się ofiarami niezdolnymi do spójnego przedstawienia szczegółów zdarzenia, co odbiera im wiarygodność i ułatwia wtórną wiktymizację.\n\n\n== Rewiktymizacja ==\nTermin rewiktymizacja odnosi się do schematu, w którym ofiara wykorzystywania i/lub przestępstwa ma prędzej czy później statystycznie wyższą tendencję do ponownego poddawania się wiktymizacji w przypadku niegodziwego traktowania w dzieciństwie. Ten ostatni wzorzec jest szczególnie widoczny w przypadku wykorzystywania seksualnego. Podczas gdy uzyskanie dokładnego odsetka jest niemal niemożliwe, próbki z wielu badań wskazują, że wskaźnik rewiktymizacji w przypadku osób, które w przeszłości były wykorzystywane seksualnie, jest bardzo wysoki. Podatność na wiktymizację doświadczaną jako osoba dorosła nie ogranicza się również do napaści na tle seksualnym i może obejmować również nadużycia fizyczne.\nPowody, dla których występuje rewiktymizacja różnią się w zależności od typu zdarzenia, a niektóre mechanizmy są nieznane. Rewiktymizacja w krótkiej perspektywie czasowej jest często wynikiem występowania już istniejących czynników ryzyka, które nie zostały zmienione lub złagodzone po pierwszej wiktymizacji; czasami ofiara nie może kontrolować tych czynników. Przykładami tych czynników ryzyka są: życie lub praca w niebezpiecznych miejscach, chaotyczne relacje rodzinne, agresywny temperament, używanie narkotyków lub alkoholu oraz bezrobocie. Rewiktymizacja może być ułatwiana, tolerowana, a nawet produkowana w określonych kontekstach instytucjonalnych, co pokazuje, że ryzyko rewiktymizacji nie jest cechą charakterystyczną jednostki, ani nie jest jej przeznaczeniem.\nRewiktymizacja dorosłych, którzy wcześniej byli seksualnie wykorzystywani jako dzieci, jest bardziej złożona. Istnieje wiele teorii co do tego, jak to funkcjonuje. Niektórzy naukowcy proponują nieprzystosowaną formę uczenia się; początkowe nadużycie uczy niewłaściwych przekonań i zachowań, które utrzymują się w dorosłości. Ofiara uważa, że niewłaściwe zachowanie jest \"normalne\" i spodziewa się go lub czuje, że zasługuje na nie od innych w kontekście relacji, a zatem może nieświadomie szukać agresywnych partnerów lub trzymać się niewłaściwych relacji. Inna teoria opiera się na zasadzie wyuczonej bezradności. Jako dzieci znajdują się one w sytuacjach, w których nie mają szans na ucieczkę, zwłaszcza gdy nadużycie pochodzi od opiekuna.\nW dorosłym życiu reakcja w postaci zastygania bez ruchu może pozostać; specjaliści zauważyli, że winowajcy czasami wydają się zbierać subtelne wskazówki na ten temat przy wyborze ofiary.\n\n\n== Zobacz też ==\nprzemoc rówieśnicza\nznęcanie się\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zachowania eksploracyjne\n\nZachowania eksploracyjne (inaczej zachowania badawcze) – zachowania zwierząt i ludzi nie służące zaspokojeniu żadnej konkretnej potrzeby poza potrzebą poznawczą, wyrażające się w aktywnym badaniu otoczenia. Przyjmuje się, że jest to rodzaj zachowań specyficzny dla ssaków. Tego typu zachowania są badane zarówno przez biologów, jak i psychologów. \nNa kategorię zachowań eksploracyjnych składa się kilka różnych form zachowań: odruch orientacyjny (reakcja orientacyjna), ogólna eksploracja ruchowa (w tym jej specyficzna forma jaką jest tzw. patrolowanie), eksploracja percepcyjna, reakcje badawcze (nazywana eksploracją ukierunkowaną) oraz ciekawość poznawcza. Wiele spośród powyższych pojęć zostało wprowadzonych do nauki przez Daniela Berlyne'a.\n\n\n== Zobacz też ==\nDaniel Berlyne\nJan Matysiak\nWojciech Pisula\n\n\n== Bibliografia ==\nhttp://stareaneksy.pwn.pl/biologia/1.php?id=1478159\nbadawcze zachowanie, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-01-04] .\nW. Pisula, Psychologia zachowań eksploracyjnych zwierząt, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2003, s. 27-29.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zachowania trudne\n\nZachowania trudne (ang. challenging behaviour) to zachowanie, które swoim natężeniem, częstotliwością występowania lub długością trwania zagraża bezpieczeństwu osób w otoczeniu lub osoby je przejawiającej. Do tej grupy zachowań zalicza się również takie, które uniemożliwiają nabywanie nowej wiedzy i umiejętności lub zaspokajanie potrzeb życiowych.\nPojęcie to odnosi się przede wszystkim do osób z zaburzeniami zachowania, emocjonalnymi, autyzmem, czy niepełnosprawność intelektualna.\n\n\n== Przyczyny zachowań trudnych ==\nUważa się, że zachowania trudne są przejawem nieumiejętności przekazania otoczeniu informacji lub poradzeniu sobie z problemem.\nDo podstawowych przyczyn zalicza się:\n\nból i dyskomfort fizyczny;\ndyskomfort psychiczny;\nbrak możliwości komunikowania się z otoczeniem;\nstawianie nadmiernych wymagań.\n\n\n== Strategie radzenia sobie z zachowaniami trudnymi ==\nSą to różne metody i techniki wykorzystywane w celu redukcji zachowań trudnych. Dzielą się na strategie proaktywne i reaktywne.\n\n\n=== Strategie proaktywne ===\nGrupa technik i metod redukcji zachowań trudnych. Ich istotą jest stosowanie zanim wystąpi zachowanie. Ma to zmniejszyć prawdopodobieństwo jego wystąpienia.\n\n\n=== Strategie reaktywne ===\nGrupa technik i metod redukcji zachowań trudnych. Ich istotą jest stosowanie po wystąpieniu zachowania. Ma to zmniejszyć negatywne konsekwencje (ewentualne uszkodzenia ciała, mienia lub niemożliwość nabywania nowych wiadomości i umiejętności) oraz zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia danego zachowania w przyszłości.\n\n\n== Bibliografia ==\nProaktywne kierowanie trudnymi zachowaniami. Strategie i wskazówki dla członków personelu.. W: Autica. Materiały na temat autyzmu. (zeszyt 1/2004). Warszawa: Fundacja SYNAPSIS, 2004, s. 41-55. ISBN 83-917824-8-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zachowanie\n\nZachowanie (ang. behavior) – skoordynowane postępowanie organizmu w odniesieniu do określonego otoczenia w określonym czasie, różnego rodzaju reakcje na bodźce z otoczenia (układ bodziec – reakcja, ang. stimulus – reaction, S–R), np. wykonywane za pomocą grup mięśni reakcje ruchowe. \nZachowanie może być reaktywne lub celowe – ukierunkowane na osiągnięcie celu (czynność).\nW zależności od dziedziny nauki uważa się, że zachowanie:\n\njest rezultatem działania bodźców zewnętrznych (behawioryzm),\njest rezultatem działania popędów, zdeterminowane przez wcześniejsze doświadczenia i w dużej mierze nieświadome (psychoanaliza),\njest wynikiem potrzeby eksploracji i procesów poznawczych (psychologia poznawcza),\njest rezultatem doświadczanej akceptacji (psychologia humanistyczna),\njest komunikatem pozostającym w sprzężeniu zwrotnym, zarówno przyczyną, jak i skutkiem (psychologia systemowa),\njest usiłowaniem przystosowania się organizmu w celu przetrwania (psychologia ewolucyjna).\n\n\n== Przykłady zachowań ==\nzachowanie prospołeczne\nzachowanie społeczne\nzachowanie antyspołeczne\nzachowanie organizacyjne\nzachowanie apetytywne\nzachowanie asertywne\nzachowania eksploracyjne\nzachowanie impulsywne\nzachowanie ingracjacyjne\nzachowanie poznawcze\nzachowanie reakcyjne\nzachowanie seksualne prawidłowe\nzachowanie się konsumenta\nzachowanie w pierwszych stosunkach seksualnych\nzachowanie kompulsywne\nzachowania zdrowotne\n\n\n== Zobacz też ==\n\nemocje\nmotywacja\nkateksja\nwychowanie\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zachowanie apetytywne\n\nZachowanie apetytywne (lub apetencyjne) – popędowe działanie wywołane przez bodźce zewnętrzne lub wewnętrzne, nacechowane wytrwałym dążeniem do osiągnięcia celu, wchodzące w skład łańcucha działań pierwszej fazy zachowania instynktownego.\nProwadzi do znalezienia bodźca wyzwalającego, np. reakcji łowieckiej u drapieżnika czującego woń, odgłos ofiary, ucieczki myszy na widok lecącej pustułki, popisów godowych. Mają one zapewnić przetrwanie osobnika, ostrzeganie innych osobników lub też zachowanie gatunku.\nZachowanie apetytywne wyzwala najczęściej końcowe działanie spełniające, które może decydować o uratowaniu życia danego osobnika.\n\n\n== Zobacz też ==\nzachowanie\ndziałanie apetytywne", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zachowanie konsumacyjne\n\nZachowanie konsumacyjne (spełniające) – zachowanie zmierzające do redukcji popędu poprzez wykorzystanie zdobytej nagrody.\nBodziec wyzwalający wytwarzany jest przez czynniki zewnętrzne, bądź stany wewnętrzne. Prowadzi on do zachowań apetytywnych, nastawionych na poszukiwanie i osiągnięcie źródła bodźca o pozytywnej wartości (pożywienie, partner seksualny) lub zachowań awersyjnych polegających na unikaniu tego źródła. Osiągnięcie źródła bodźca oraz jego wykorzystanie, czyli zachowanie konsumacyjne (jedzenie, picie, akt seksualny) prowadzi do redukcji popędu i zachowań apetytywnych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAlan Longstaff: Krótkie wykłady. Neurobiologia. Warszawa: PWN, 2002. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Socjologia\n\nSocjologia – nauka badająca w systematyczny sposób funkcjonowanie i zmiany społeczeństwa.\nSocjologowie badają społeczne reguły (normy), procesy i struktury, które łączą i dzielą ludzi, tworzą lub są przejawem więzi między ludźmi, a także proces ich zmian. Badają zarówno jednostki uwikłane w grupy społeczne, jak i międzyludzkie relacje (na przykład rodzinę, wspólnoty, stowarzyszenia, zrzeszenia). Relacje międzyludzkie ujęte w społecznej dynamice mogą ludzi łączyć, tworząc grupy społeczne, instytucje czy całe społeczeństwa, lub dzielić przez społeczne podziały.\nJuż w starożytności istniała na wysokim poziomie ogólnie pojęta myśl społeczna. Socjologia jako nauka o społeczeństwie miała trzech ojców. Pierwszym (w europejskim kręgu kulturowym) był Platon, następnie Giambattista Vico oraz, powszechnie uznawany za jedynego, Auguste Comte. Przedmiotem badań nauki o społeczeństwie jest grupa społeczna ujęta w kategoriach stanu i zmiany.\nSocjologowie badają jednostki o tyle, o ile są one w pewnych wewnętrznych relacjach między sobą. Jednostka jako indywiduum nie jest przedmiotem badań socjologii, a zajmuje się nią psychologia.\nPod koniec XIX wieku następowały gwałtowne przemiany w łonie europejskich społeczeństw preindustrialnych. Doprowadziły do powstania społeczeństwa industrialnego. Obecnie mówi się o początkach ery społeczeństw postindustrialnych. Narodziny socjologii wiążą się z tymi gwałtownymi zmianami społecznymi, stąd wielu teoretyków uważa, że głównym przedmiotem badań socjologii są nowoczesność i społeczeństwo przemysłowe.\nEfekty zastosowań socjologii i badań socjologicznych można zaliczyć do trzech kategorii:\n\nbudzenie, ujawnianie uprzednio niedostrzeganej problematyki;\nwskazywanie na możliwości wywoływania skutków długofalowych;\nwskazywanie bezpośrednich, a dotąd nieznanych możliwości zastosowawczych.\nSocjologia jest wykładana jako przedmiot akademicki na wielu kierunkach studiów oraz funkcjonuje jako oddzielny kierunek studiów na wielu uczelniach w Polsce. W 2018 roku dyscyplina socjologia została przemianowana na \"nauki socjologiczne\" w klasyfikacji dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce.\n\n\n== Definicje socjologii ==\nJan Szczepański tak definiuje pojęcie socjologii: „socjologia poszukuje praw zjawisk zachodzących między ludźmi, zajmuje się badaniem struktur, czyli wzajemnego przyporządkowania sobie ludzi w zbiorowościach”.\nLudwik Gumplowicz pojmuje ją następująco: „socjologia to nauka o grupach społecznych”.\nGeorg Simmel pisze o socjologii, jako „nauce o stale powtarzających się formach życia społecznego”.\nWedług Zygmunta Baumana „socjologia to zazwyczaj spoglądanie na ludzkie czynności, jak na fragmenty większych całości. Owymi całościami są nieprzypadkowe grupy ludzi, które są powiązane siecią wzajemnych zależności”.\nPiotr Sztompka wyjaśnia, że „socjologia zrodziła się, jako naukowe badanie historii”.\nZdaniem Emile Durkheima i uczniów jego szkoły, socjologia jest nauką o faktach społecznych. Faktem społecznym jest wszelki sposób działania, zdolny do wywierania na jednostkę przymusu zewnętrznego. Może to być na przykład moralność, prawo, moda...\nGeorg Lunberg definiuje socjologię jako naukę o „przewidywanych sekwencjach zachowań ludzkich w sytuacjach dostatecznie sprecyzowanych”. Z kolei Robert Merton traktuje socjologię jako naukę o systemie wzajemnie powiązanych ze sobą elementów (klasy, warstwy, organizacje, grupy)”.\n\n\n== Funkcje socjologii ==\nAdam Podgórecki wyróżnia pięć podstawowych funkcji socjologii, rozumianej przez niego jako nauka o ogólnych prawach zbiorowego, skoordynowanego działania ludzkiego:\n\nDiagnostyka społeczna (socjografia) dąży do zebrania danych o rozmaitych dziedzinach życia społecznego w sposób intersubiektywnie sprawdzalny i systematyczny, a przy tym subiektywnie rozumiany. Początek jej dały badania Fryderyka Engelsa dotyczące położenia klasy robotniczej w Anglii. Bada ją socjologia diagnostyczna.\nFunkcja apologetyczna ujawnia się wtedy, gdy dzięki zebranym w wiedzę socjologiczną danym dla celów pozanaukowych chwali się pewne sytuacje społeczne, instytucje, koncepcje. Tak wykorzystywana była między innymi w III Rzeszy, ale w wersji subtelniejszej jest używana także w innych państwach i okresach historycznych. Dzieje się tak dlatego, że w naukach społecznych można dobierać dla z góry przyjętej tezy dogodną argumentację.\nFunkcja demaskatorska może być rozumiana na dwa sposoby: metodologiczny i oceniający. W rozumieniu metodologicznym demaskowanie to ukazywanie pewnych cech, które nie są łatwo uchwytne na pierwszy rzut oka lub wskazywanie na zmienne niezależne, które tkwią u podstaw pewnych zjawisk, a są przesłonięte przez pozorne zmienne niezależne. W rozumieniu emocjonalnym albo oceniającym chodzi o wskazywanie pewnych rzeczywistych motywacji, które są celowo lub nieświadomie ukrywane. Demaskatorstwo emocjonalne polega na ujawnianiu motywów, które chciałoby się starannie ukryć. Przykładem może być faktyczna i normatywna skuteczność przepisu prawnego.\nFunkcja teoretyczna to zarówno przygotowanie modelu teoretycznego dla uporządkowania zbioru zgromadzonych wcześniej danych empirycznych, jak i wyjaśnienie opisywanych zależności, rozumienie wielości możliwych sytuacji międzyludzkich. Uzyskiwane dane mogą jednak wspierać rozmaicie sformułowane hipotezy ogólne. Jest obok funkcji diagnostycznej główną funkcją nauki socjologii.\nFunkcja socjotechniczna rozumiana jest jako zespół pewnych zleceń dotyczących tego, jak przy uwzględnieniu istniejących ocen społecznych dokonywać świadomych przekształceń po to, by osiągnąć zamierzone cele. Może obsługiwać zarówno oceny społecznie wartościowe, jak i naganne. Jej zadaniem jest zarówno dawanie zaleceń w poszczególnych dziedzinach życia społecznego, jak i przede wszystkim proponowanie ogólnych założeń praktycznego działania.\nAdam Podgórecki nie rozstrzyga, czy socjotechnika (znana również jako inżynieria społeczna) jest odrębną dyscypliną czy jedną z możliwych funkcji nauki socjologii.\nFunkcja naukowa i funkcja teoretyczna pozostają neutralne, natomiast funkcja apologetyczna, funkcja demaskatorska i funkcja socjotechniczna mogą być społecznie zaangażowane. Powiązanie funkcji demaskatorskiej z socjotechniczną znamionuje pozytywne zaangażowanie społeczne socjologii. Powiązanie funkcji diagonostycznej i socjotechnicznej z funkcją apologetyczną znamionuje negatywne zaangażowanie społeczne socjologii.\n\n\n== Historia socjologii ==\n\nTermin „socjologia” (od łac. socius – zbiorowość, społeczeństwo i gr. logos mądrość, wiedza) wprowadził w 1837 roku Auguste Comte. Jako samodzielna dyscyplina naukowa socjologia wyodrębniła się pod koniec XIX wieku. Pierwszy wydział socjologii powstał w 1892 roku na Uniwersytecie w Chicago, trzy lata później ustanowiono pierwszą europejską katedrę socjologii, na Uniwersytecie w Bordeaux.\nW Polsce pierwsza katedra socjologii powstała na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego w 1919 roku (kierował nią Leon Petrażycki). Rok później, z inicjatywy Floriana Znanieckiego, uruchomiono Katedrę Socjologii i Filozofii Kultury na Uniwersytecie Poznańskim, wtedy też socjologia zaistniała w Polsce jako samodzielny kierunek studiów.\n\n\n== Socjologia a inne dziedziny wiedzy ==\nOkreślenie precyzyjnych granic między socjologią a innymi naukami społecznymi takimi jak ekonomia czy nauki polityczne nie jest łatwe. Zdaniem części socjologów, tym co wyróżnia socjologię jest holistyczne podejście do analizy zjawisk społecznych. Trudne jest też odróżnienie socjologii od starszych dyscyplin naukowych jak historia czy filozofia, które często poszukiwały odpowiedzi na pytania podobne do tych, które stawia socjologia. Istnieją też młodsze od socjologii, pokrewne dziedziny wiedzy: antropologia i socjobiologia.\nSocjologowie posługują się zróżnicowanymi metodami i technikami badań, zarówno o charakterze ilościowym, jak i jakościowym. Na przełomie XIX i XX wieku udało się przezwyciężyć pozytywistyczną i naturalistyczną wizję uprawiania socjologii, postulującą naśladowanie metod nauk przyrodniczych w badaniu zjawisk społecznych, w czym duże zasługi miał Max Weber – twórca socjologii rozumiejącej i Florian Znaniecki – autor koncepcji współczynnika humanistycznego. Odtąd socjologia jest traktowana jako jedna z nauk humanistycznych, chociaż spór o sposób uprawiania socjologii jako nauki trwa do dziś.\n\n\n== Subdyscypliny ==\n\n\n=== Teoria socjologiczna ===\n\nZdefiniowanie socjologii jako nauki utrudnia także to, że brak jest jednej zintegrowanej teorii socjologicznej; jest ona nauką wieloparadygmatyczną – składa się z konkurujących ze sobą tradycji i szkół myślenia, z których najważniejsze to funkcjonalizm, teoria konfliktu, teoria wymiany, szkoła chicagowska, fenomenologia (socjologia), teoria ewolucyjna, strukturalizm, etnometodologia, teoria krytyczna i symboliczny interakcjonizm.\n\n\n=== Makro- i mikrosocjologia ===\nCzęsto spotyka się podział dziedzin socjologii ze względu na skalę zjawisk społecznych, na:\n\nmakrosocjologię (socjologię dużych struktur społecznych), która bada zjawiska społeczne dużej skali (na przykład dotyczące państw, ponadpaństwowe, globalne, dotyczące ras, klas społecznych czy warstw społecznych);\nmikrosocjologię (socjologię małych struktur społecznych), która bada zjawiska społeczne małej skali (na przykład interakcje międzyludzkie czy małe grupy społeczne).\nPole badawcze mikrosocjologii pokrywa się najczęściej z polem badawczym psychologii społecznej.\n\n\n=== Orientacje badawcze ===\nZe względu na orientację badawczą można wyodrębnić:\n\nsocjologię fenomenologiczną\nsocjologię historyczną\nsocjologię krytyczną\nsocjologię matematyczną\n\n\n=== Specjalizacje socjologii ===\nNajważniejszym podziałem jest podział na specjalizacje. Część z nich uzyskała dużą autonomię w ramach socjologii. W Polskim Towarzystwie Socjologicznym w 2009 r. miały swoje sekcje następujące specjalizacje:\n\nantropologia społeczna,\nmetodologii badań społecznych,\npraca socjalna,\nsocjologia jakościowa i symbolicznego interakcjonizmu,\nsocjologia dewiacji i kontroli społecznej,\nsocjologia medycyny,\nsocjologia młodzieży i edukacji,\nsocjologia miasta,\nsocjologia nauki,\nsocjologia pracy,\nsocjologia prawa,\nsocjologia religii,\nsocjologia wsi i rolnictwa,\nsocjologicznych problemów bezpieczeństwa narodowego,\nsocjotechnika\nW 2022 roku istniały sekcję:\n\nSekcja Socjologii Jakościowej i SI (symbolicznego interakcjonizmu)\nSekcja Socjologii Pracy\nSekcja Socjologii Wsi i Rolnictwa\nSekcja Socjologii Religii\nSekcja Socjologii Młodzieży i Edukacji\nSekcja Antropologii Społecznej\nSekcja Socjologii Prawa\nSekcja Socj. Dewiacji i Kontroli Społecznej\nSekcja Pracy Socjalnej\nSekcja Socjologii Nauki\nSekcja Socjologii Ekonomicznej\nSekcja Metodologii Badań Społecznych\nSekcja Socjologii Zdrowia i Medycyny\nSekcja Socjologii Etniczności\nSekcja Socjologii Życia Rodzinnego i Intymności\nSekcja Socjologicznych Problemów Bezpieczeństwa Narodowego\nSekcja Studentów i Doktorantów\nSekcja Socjologii Sztuki\nSekcja Socjologii Miasta\nSekcja Socjologii Sportu\nSekcja Socjologii Środowiska\nSekcja Historii Socjologii\nSekcja Badań Biograficznych\nSekcja Społeczeństwa Obywatelskiego\nSekcja Socjologii Płci\nSekcja Socjologii Niepełnosprawności\nSekcja Socjologii Ciała\nWyróżnia się także socjologię polityki, która bada podobne zjawiska jak politologia. Do stosunkowo nowych subdyscyplin należy socjologia Internetu.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nsocjologia jakościowa (qualitative sociology)\nsocjolingwistyka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJan Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, PWN, Warszawa 1972.\nStanisław Kosiński, Socjologia ogólna. Zagadnienia podstawowe, PWN, Warszawa 1987.\nZygmunt Bauman, Socjologia, Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 1996.\nAnthony Giddens, Socjologia, Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 1998.\nNorman Goodman, Wstęp do socjologii, Wyd. Zysk i Sk-a, Poznań 2001, ISBN 83-7150-143-9.\nPiotr Sztompka, Socjologia zmian społecznych, Wydawnictwo Znak, Kraków 2003.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wikipedia:Skarbnica Wikipedii/Przegląd zagadnień z zakresu socjologii\n\n\n==== Indeks ====\nA - B - C - Ć - D - E - F - G - H - I - J - K - L - Ł - M - N - O - Ó - P - Q - R - S - Ś - T - U - V - W - X - Y - Z - Ź - Ż - Zobacz też\n\n\n=== A ===\naborcja\n- absolutyzm\n- action research\n- adaptacja\n- administracja publiczna\n- adopcja\n- afiliacja\n- AGIL\n- agitacja\n- aglomeracja\n- agregat społeczny\n- aktor (socjologia)\n- aktor społeczny\n- akulturacja\n- alienacja\n- alkoholizm\n- alternacja\n- altruizm odwzajemniony\n- altruizm\n- amalgamacja kulturowa\n- ambiwalencja\n- analfabetyzm funkcjonalny\n- analfabetyzm\n- analiza czynnikowa\n- analiza dokumentów osobistych\n- analiza dyskursu\n- analiza instytucjonalna\n- analiza jakościowa\n- analiza kontekstualna\n- analiza sieciowa\n- analiza ścieżkowa\n- analiza treści\n- anarchia\n- anarchizm\n- ankieta audytoryjna\n- ankieta pocztowa\n- ankieta prasowa\n- ankieter\n- anomia\n- antropologia kulturowa\n- antropologia prawa\n- antropologia społeczna\n- antyklerykalizm\n- antynaturalizm\n- antynorma\n- antypozytywizm\n- antysemityzm\n- apartheid\n- archeologia wiedzy\n- arystokracja robotnicza\n- arystokracja\n- aspiracje\n- asymilacja\n- ateizm\n- audytorium\n- autarkia\n- autochton\n- autorytaryzm\n- autorytet\n- autostereotyp\n- awans społeczny\n- ankieta\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== B ===\nbadania historyczno-porównawcze\n- badania terenowe\n- badanie panelowe\n- bariera społeczna\n- baza\n- behawioralny komponent postawy\n- behawioryzm\n- bezdomność\n- bezpieczeństwo ontologiczne\n- bezrobocie strukturalne\n- bezrobocie ukryte\n- bezrobocie\n- białe kołnierzyki\n- bias\n- bieda\n- bierny opór\n- biurokracja profesjonalna\n- biurokracja\n- biurokratyzacja\n- błąd ankieterski\n- błyskawiczny tłum\n- bramkarz (socjologia)\n- budżet czasu\n- bunt\n- burakumin\n- burza mózgów\n- burżuazja\n- bystry tłum\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== C ===\nCAPI\n- CASI\n- CBD\n- cel\n- celowy dobór próby\n- centralizacja\n- cenzura\n- ceremonia\n- chałupnictwo\n- charakterystyka epizodyczna\n- czas społeczno-kulturowy\n- czas społeczny\n- chłopi\n- chłoporobotnicy\n- człowiek jednowymiarowy\n- człowiek organizacji\n- chiliazm\n- cogitariat\n- cyberprzestrzeń\n- cykl dziejów\n- cywilizacja\n- czas wolny\n- człowiek\n- człowiek jednowymiarowy\n- człowiek marginesu\n- człowiek dobrze wychowany\n- człowiek organizacji\n- człowiek pracy\n- człowiek zabawy\n- człowiek zboczeniec\n- czwarty wiek\n- czystka etniczna\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== D ===\ndarwinizm społeczny\n- decyzja\n- definicja sytuacji\n- degradacja społeczna\n- dekonstrukcja\n- demografia\n- demokracja bezpośrednia\n- demokracja partycypacyjna\n- demokracja przedstawicielska\n- demokracja szlachecka\n- demokracja\n- demokratyzacja\n- depersonalizacja\n- deprywacja\n- derywacja\n- determinizm heroiczny\n- determinizm\n- dewiacja pierwotna\n- dewiacja społeczna\n- dewiacja wtórna\n- dezinformacja\n- diada\n- dialektyka kontroli\n- diaspora\n- digitariat\n- dobro publiczne\n- dobrobyt\n- dokumenty osobiste\n- Drugi Świat\n- dualizm struktury\n- duch dziejów\n- dwuwładza\n- dyferencjał semantyczny\n- dyfuzja kulturowa\n- dyfuzjonizm\n- dynamika grupowa\n- dynamika społeczna\n- dysfunkcja\n- dyskryminacja\n- dyskurs\n- dysonans kulturowy\n- dyspozycje do wywiadu\n- dystans etniczny\n- dystans społeczny (socjologia)\n- dystopia\n- działanie ekspresywne\n- działanie instrumentalne\n- działanie moralne\n- działanie społeczne\n- działanie zbiorowe\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== E ===\nedukacja\n- e generacja\n- efekt aureoli\n- efekt Hawthorne\n- egalitaryzm\n- ekologia społeczna\n- eksperyment naturalny\n- eksperyment przerywania\n- eksperyment terenowy\n- eksperyment więzienny\n- eksperyment\n- eksternalizacja\n- ekwiwalent empiryczny\n- elektorat\n- elita władzy\n- elita\n- enklawa\n- entropia społeczna\n- enwironmentalizm\n- establishment\n- etatyzacja\n- etniczność\n- etnocentryzm\n- etnometodologia\n- etnos\n- etologia człowieka\n- etos\n- etyka protestancka\n- etyka\n- etykietowanie\n- eufunkcja\n- eugenika\n- ewolucja społeczna\n- ewolucjonizm\n- ekskluzja\n- emigracja\n- efekt ankieterski\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== F ===\nfacylitacja społeczna\n- fakcja\n- fakt społeczny\n- fałszywa świadomość\n- fałszywe założenie znawstwa\n- fanatyzm\n- fasada\n- fatalizm\n- federalizm\n- feminizm\n- fenomen miejski\n- fetyszyzm towarowy\n- feudalizm\n- filozofia społeczna\n- filtrowanie\n- fizyka społeczna\n- focus\n- folklor\n- formacja społeczna\n- formacje dyskursywne\n- formy przestrzenne\n- fratria\n- funkcja jawna\n- funkcja społeczna\n- funkcja ukryta\n- funkcjonalizm\n- funkcjonalizm strukturalny\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== G ===\ngang\n- gender\n- generacja X\n- generacja\n- gest\n- getto\n- gęsty opis\n- globalizacja\n- globalna wioska\n- gospodarstwo domowe\n- grupa ekskluzywna\n- grupa etniczna\n- grupa formalna\n- grupa inkluzywna\n- grupa interesu\n- grupa kompensacyjna\n- grupa kontrolna\n- grupa nieformalna\n- grupa obligatoryjna\n- grupa odniesienia\n- grupa pierwotna\n- grupa pracownicza\n- grupa rówieśnicza\n- grupa społeczna\n- grupa wtórna\n- grupa zadaniowa\n- gwałt symboliczny\n- gwiazda socjometryczna\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== H ===\nhabitus\n- hegemonia\n- hermeneutyka\n- hierarchia potrzeb\n- hierarchia społeczna\n- hiperfaktualizm\n- hipoteza komplementarności\n- historia socjologii\n- holizm\n- homo clausus\n- homo duplex\n- homo ludens\n- homo oeconomicus\n- homo sociologicus\n- homo sovieticus\n- homo transcendentalis\n- homo triplex\n- homogenizacja kultury\n- horda\n- human relations\n- humanizacja\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== I ===\nidentyfikacja\n- ideologia\n- imperatyw kulturowy\n- imperializm\n- indeks wolności gospodarczej\n- indoktrynacja\n- industrializacja\n- informator\n- inkluzja społeczna\n- innowacja\n- instytucja pierwotna\n- instytucja totalna\n- instytucja wtórna\n- instytucja\n- instytucje społeczne\n- instytucjonalizacja\n- integracja społeczna\n- inteligencja\n- interakcja niezogniskowana\n- interakcja społeczna\n- interakcja symboliczna\n- interakcja transakcyjna\n- interakcja zogniskowana\n- interakcjonizm symboliczny\n- interes\n- internalizacja\n- internowanie\n- interpretatywizm\n- intersubiektywność\n- inwazja\n- inżynieria społeczna\n- imigracja\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== J ===\njastrogeneza\n- jaźń odzwierciedlona\n- jaźń subiektywna\n- jednostka społeczna\n- język\n- język ciała\n- junta\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== K ===\nkadra\n- kapitalizm\n- kapitał kulturowy\n- kapitał ludzki\n- kapitał społeczny\n- kapitał symboliczny\n- kariera\n- kasta\n- kategoria społeczna\n- kibuc\n- klan\n- klasa dla siebie\n- klasa niższa\n- klasa robotnicza\n- klasa społeczna\n- klasa średnia\n- klasa wyższa\n- klerykalizm\n- klika\n- koalicja\n- kohabitacja\n- kohorta demograficzna\n- kolektywizacja\n- kolektywizm\n- komercjalizacja\n- kompetencja kulturowa\n- komuna\n- komunikacja intrapersonalna\n- komunikacja społeczna\n- komunikacja symboliczna\n- komunikacja\n- komunizm\n- konflikt interpersonalny\n- konflikt klasowy\n- konflikt ról\n- konflikt\n- konformizm\n- konglomerat pozycji\n- konkubinat\n- konsensus\n- konserwatyzm\n- konstrukcjonizm społeczny\n- konsumatriat\n- konsumpcja ostentacyjna\n- konsumpcjonizm\n- kontekstualność\n- kontrkultura\n- kontrola społeczna\n- kontrsocjalizacja\n- konurbacja\n- konwergencja kulturowa\n- kooperacja\n- kooptacja\n- kosmopolityzm\n- kozioł ofiarny\n- krąg społeczny\n- krucjata moralna\n- kryminologia\n- kryzys społeczny\n- ksenofobia\n- kulisy (socjologia)\n- kulisy\n- kult bohaterów\n- kultura alternatywna\n- kultura dominująca\n- kultura elitarna\n- kultura kofiguratywna\n- kultura masowa\n- kultura materialna\n- kultura popularna\n- kultura postfiguratywna\n- kultura prefiguratywna\n- kultura symboliczna\n- kultura\n- kulturalizm\n- kwalifikacje\n- kwestionariusz\n- kwotowy dobór próby\n- komunikacja niewerbalna\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== L ===\nlaicyzacja\n- lajfstajl\n- legitymizacja\n- legitymizacja prawa\n- liberalizm\n- libertarianizm\n- libertynizm\n- lobbing\n- lokal\n- lokalizm\n- ludobójstwo\n- lumpenproletariat\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Ł ===\nład społeczny\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== M ===\nmafia\n- macdonaldyzacja\n- makrosocjologia\n- małżeństwo\n- manipulacja\n- mapa problemów społecznych\n- mapa przestępczości\n- margines społeczny\n- marksizm\n- materializm historyczny\n- materializm kulturowy\n- mechanicyzm\n- mediacja\n- megalopolis\n- mentalność\n- merytokracja\n- metoda badań domumentów\n- metoda kuli śnieżnej\n- metody badań socjologicznych\n- metody ilościowe\n- metody jakościowe\n- metryczka\n- mezosocjologia\n- miasto\n- migracja\n- mikrosocjologia\n- minimum egzystencji\n- minimum socjalne\n- mit\n- mniejszość narodowa\n- mniejszość etniczna\n- mobbing\n- moda\n- modernizacja\n- moralność\n- motywacja\n- mutacja symboliczna\n- mass media\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== N ===\nnacjonalizm\n- nadbudowa społeczeństwa\n- narkomania\n- Narodowy Spis Powszechny 2011\n- naród\n- naśladownictwo\n- natura ludzka\n- naturalizm\n- natywizm\n- nauki społeczne\n- nawracanie\n- nawyk\n- naznaczanie\n- negatywizm\n- negatywna grupa odniesienia\n- neoewolucjonizm\n- neofunkcjonalizm\n- neokolonializm\n- nepotyzm\n- netokracja\n- neutralizacja\n- New Age\n- niebieskie kołnierzyki\n- niedostosowanie społeczne\n- nierówności społeczne\n- niewolnictwo\n- nonkonformizm\n- norma społeczna\n- nowoczesność\n- nieposłuszeństwo obywatelskie\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== O ===\nobrzęd przejścia\n- obserwacja\n- obszar naturalny\n- obyczaj\n- obywatel\n- odczarowywanie świata\n- ofiara\n- ojczyzna ideologiczna\n- ojczyzna prywatna\n- ojczyzna\n- oligarchia\n- opieka społeczna\n- opinia publiczna\n- oportunizm\n- opozycja\n- organicyzm\n- organizacja formalna\n- organizacja nieformalna\n- organizacja przestępcza\n- organizacja\n- osiedle\n- osobowość autorytarna\n- osobowość modalna\n- osobowość społeczna\n- osobowość statusowa\n- osobowość zewnątrzsterowna\n- osobowość\n- ostracyzm\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== P ===\npamięć zbiorowa\n- panika moralna\n- panika\n- panowanie charyzmatyczne\n- panowanie klasowe\n- panowanie legalne\n- panowanie tradycyjne\n- państwo narodowe\n- państwo opiekuńcze\n- państwo prawa\n- państwo wielonarodowe\n- państwo\n- partia polityczna\n- partycypacja\n- partykularyzm\n- patologia społeczna\n- pauperyzacja\n- permisywizm\n- perspektywa dramaturgiczna\n- pętla homeostatyczna\n- Pierwszy Świat\n- pilotaż badań\n- plebs\n- plemię\n- plotka\n- pluralizm\n- płeć\n- pochodzenie\n- Podejście Pareto\n- podklasa\n- podmiotowość\n- podwójna hermeneutyka\n- podział pracy\n- polaryzacja społeczna\n- polityczna poprawność\n- ponowoczesność\n- populacja\n- populizm\n- postawa\n- postęp społeczny\n- postmodernizm\n- posttest\n- potencjał morfogenetyczny\n- potrzeba\n- powstanie\n- pozycja osiągana\n- pozycja przypisana\n- pozycja społeczna\n- pozytywizm\n- późna nowoczesność\n- praca socjalna\n- pranie mózgu\n- prawa człowieka\n- prawo natury\n- prawo Parkinsona\n- presja społeczna\n- prestiż\n- pretest\n- proces badawczy w socjologii\n- proces społeczny\n- proksemika\n- proletariat\n- propaganda\n- prostytucja\n- prosumpcja\n- protonaród\n- próżnia społeczna\n- przedmieście\n- przedsiębiorstwo przemysłowe\n- przedsiębiorstwo\n- przekładalność perspektyw\n- przełom antypozytywistyczny\n- przemoc symboliczna\n- przemysł\n- przestępczość zorganizowana\n- przestępczość\n- przestrzeń Blaua\n- przestrzeń publiczna\n- przestrzeń społeczna\n- przestrzeń wirtualna\n- przywództwo\n- psychokulturalizm\n- psychologia społeczna\n- public relations\n- publiczność rozproszona\n- publiczność\n- punitywność\n- pytania kwestionariuszowe\n- pytanie filtrujące\n- pytanie otwarte\n- pytanie sugerujące\n- pytanie zamknięte\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== R ===\nracjonalizacja\n- rozwój zrównoważony\n- racjonalność komunikacyjna\n- radykalizm\n- rama (socjologia)\n- rama\n- rasizm\n- realizm socjologiczny\n- rebelia\n- redukcjonizm socjologiczny\n- reemigracja\n- refleksyjność\n- region\n- regionalizacja (socjologia)\n- reifikacja\n- rejonizacja\n- rekrutacja\n- relatywizm kulturowy\n- resocjalizacja\n- respondent\n- restrukturyzacja\n- Rewolucja informatyczna\n- rewolucja menedżerska\n- rewolucja naukowo-techniczna\n- rewolucja przemysłowa\n- rewolucja seksualna\n- rewolucja\n- rezyduum\n- rodzina\n- rodzina nuklearna\n- rola kluczowa\n- rola społeczna\n- rozwód\n- rozwój skokowy\n- rozwój społeczny\n- rozwój zależny\n- ruch społeczny\n- ruchliwość społeczna\n- ruralizacja\n- rutynizacja\n- rynek pracy\n- rytualizm\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== S ===\nsamobójstwo\n- samoocena\n- samospełniające się proroctwo\n- sankcja\n- sąsiedztwo\n- scena\n- segregacja\n- seksizm\n- sekta\n- sekularyzacja\n- sensemaking\n- SEP\n- separatyzm\n- siła robocza\n- siły wytwórcze\n- skala dystansu społecznego Bogardusa\n- skala Guttmana\n- skala Likerta\n- skala Thurstone'a\n- slogan\n- slumsy\n- socjalizacja pierwotna\n- socjalizacja pracownicza\n- socjalizacja wtórna\n- socjalizacja\n- socjalizm utopijny\n- socjalizm\n- socjobiologia\n- socjogeneza\n- socjogram\n- socjologia dewiacji\n- socjologia działania\n- socjologia ekonomiczna\n- socjologia formalna\n- socjologia humanistyczna\n- socjologia konsumpcji\n- socjologia krytyczna\n- socjologia kultury\n- socjologia medycyny\n- socjologia miasta\n- socjologia moralności\n- socjologia nauki\n- socjologia organizacji\n- socjologia polityki\n- socjologia pracy\n- socjologia prawa\n- socjologia przemysłu\n- socjologia przestrzeni\n- socjologia religii\n- socjologia rodziny\n- socjologia rozumiejąca\n- socjologia wiedzy\n- socjologia wizualna\n- socjologia wsi\n- socjologia życia codziennego\n- socjologia\n- socjometria\n- socjotechnika\n- solidarność mechaniczna\n- solidarność organiczna\n- sondaż wyborczy\n- sondaż\n- specjalizacja\n- społeczeństwo acefaliczne\n- społeczeństwo demokratyczne\n- społeczeństwo informacyjne\n- społeczeństwo kapitalistyczne\n- społeczeństwo komunistyczne\n- społeczeństwo konsumpcyjne\n- społeczeństwo masowe\n- społeczeństwo obywatelskie\n- społeczeństwo otwarte\n- społeczeństwo pierwotne\n- społeczeństwo ponowoczesne\n- społeczeństwo postindustrialne\n- społeczeństwo przemysłowe\n- społeczeństwo ryzyka\n- społeczeństwo sieciowe\n- społeczeństwo tradycyjne\n- społeczeństwo zbieracko-myśliwskie\n- społeczeństwo\n- społeczność\n- spójność grupy\n- stan społeczny\n- status społeczny\n- statyka społeczna\n- stereotyp\n- stosunek społeczny\n- stosunki produkcji\n- stowarzyszenie\n- strajk\n- stratyfikacja\n- struktura głęboka\n- struktura komunikacji\n- struktura przywództwa\n- struktura sieciowa\n- struktura socjometryczna\n- struktura społeczna\n- strukturacja\n- strukturalizm\n- studium przypadku\n- stygmatyzacja\n- styl życia\n- style kierowania\n- subkultura\n- sukces\n- supersystem kulturowy\n- symbol\n- syndrom długiego trwania\n- syndrom myślenia grupowego\n- syndrom spóźnionego przybysza\n- system aksjonormatywny\n- system autopojetyczny\n- system społeczny\n- system światowy\n- system wartości\n- sytuacja rewolucyjna\n- szacunek\n- szare kołnierzyki\n- szkoła chicagowska\n- szkoła dramaturgiczna\n- szkoła frankfurcka\n- szkoła Iowa\n- szlachta\n- szok kulturowy\n- szowinizm\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Ś ===\nśrodek\n- ślub humanistyczny\n- środki masowego przekazu\n- środowisko społeczne\n- świadomość dyskursywna\n- świadomość fałszywa\n- świadomość klasowa\n- świadomość praktyczna\n- świadomość społeczna\n- świat przeżywany\n- świat społeczny\n- światopogląd\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== T ===\ntabu\n- tayloryzm\n- technika ankiety\n- technokracja\n- telefon zaufania\n- teoria aktora-sieci\n- teoria akumulacji przewag\n- teoria konfliktu kultur\n- teoria konfliktu\n- teoria kontyngencji\n- teoria konwergencji\n- teoria końca historii\n- teoria krążenia elit\n- teoria maksymalizacji afektu\n- teoria modernizacji\n- teoria pola (psychologia)\n- teoria potrzeb\n- teoria solidarności grupowej\n- teoria stanów oczekiwań\n- teoria symlog\n- teoria systemów\n- teoria systemu światowego\n- teoria średniego zasięgu\n- teoria wymiany\n- test socjometryczny\n- tłum\n- tolerancja\n- totalitaryzm\n- tożsamość społeczna\n- tradycja\n- transformacja systemowa\n- transformacja ustrojowa\n- Trzeci Świat\n- trzeci wiek\n- tygiel narodów\n- typ idealny\n- typizacja\n- typologia osobowości Znanieckiego\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== U ===\nubóstwo\n- uleganie\n- umowa społeczna\n- uniseks\n- uniwersalia kulturowe\n- uniwersum symboliczne\n- uogólniony inny\n- uprawomocnienie\n- uprzedzenie\n- urbanizacja\n- urbanizm\n- uspołecznienie\n- usposobienie\n- ustrój społeczny\n- utopia\n- utopizm\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== W ===\nwalka klas\n- wykluczenie społeczne\n- warstwa społeczna\n- wartościowanie\n- wartość autoteliczna\n- wartość instrumentalna\n- wartość odczuwana\n- wartość uznawana\n- wiązka statusów\n- wiedza potoczna\n- wielki zespół mieszkaniowy\n- wieś\n- więź osobowa\n- więź rzeczowa\n- więź społeczna\n- władza ekspercka\n- władza legalna\n- władza lokalna\n- władza tradycyjna\n- władza\n- wola\n- wpływ ankieterski\n- wskaźnik urodzeń\n- wspólnota pierwotna\n- wspólnota\n- współczynnik humanistyczny\n- wychowanie\n- wycofanie\n- wykształcenie\n- wyuczona bezradność\n- wywiad biograficzny\n- wywiad kwestionariuszowy\n- wywiad swobodny\n- wyzysk\n- wzór kulturowy\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Y ===\nYuppie\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Z ===\nzabawa\n- zamieszki\n- zapóźnienie kulturowe\n- zasada et cetera\n- zasada Petera\n- zaufanie\n- zawód\n- zbiegowisko\n- zbiorowość\n- zbiorowość terytorialna\n- zboczeniec nadnormalny\n- zboczeniec podnormalny\n- zderzenie kultur\n- zespół (socjologia)\n- ZIS\n- zjawisko społeczne\n- zmiana społeczna\n- znaczący inny\n- zoon politikon\n- zrzeszenie\n- związek zawodowy\n- zwyczaj\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Zobacz też ===\nznani socjolodzy\nHistoria socjologii\n   (wróć do indeksu)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wikiprojekt:Socjologia\n\nCzęść Wikipedystów postanowiła stworzyć ten projekt, którego celem jest lepsza organizacja pojęć socjologicznych oraz opieka nad portalem socjologicznym. Każdy, kto zechce pomóc przy rozbudowie obecnych haseł jest tu mile widziany. Chętnych prosimy o zgłaszanie się w sekcji Uczestnicy.\n\n\n= Cele projektu =\nGłównym celem tego projektu jest powiększanie bazy pojęć socjologicznych oraz poprawa ich jakości, jak również tworzenie i poprawianie artykułów biograficznych o socjologach. Celem projektu jest także katalogowanie zebranych informacji w kategoriach i porządkowanie tych kategorii, ułatwianie czytelnikom poruszania się dzięki szablonom nawigacyjnym oraz ilustrowanie artykułów odpowiednimi grafikami - zdjęciami, wykresami, diagramami itp. \n\n\n= Uczestnicy =\n\nJeżeli jesteś użytkownikiem tego projektu, wstaw na swoją stronę użytkownika szablon {{user projekt socjologia}} co da taki efekt:\n\nByli uczestnicy: jessica1887;MatthewSumner; pBocian ; Jacek Kałuża; Nandin; Wookie90; gut\n\n\n= Zadania Wikiprojektu =\n\n\n=== Pojęcia ===\n\n\n==== A ====\nabsencja wyborcza\nadaptacja wysiłkowa\nAfroeuropejczyk – http://sjp.pl/Afroeuropejczyk\nanaliza dokumentów osobistych\nAnaliza instytucjonalna\nanaliza statystyczna\nantypozytywizm\narcheologia wiedzy\narkusz probabilistyczny – statystyka\narystokracja robotnicza\n\n\n==== B ====\nbadania historyczno-porównawcze\nbadania niereaktywne\nbadania pilotażowe\nbehawioryzm społeczny\nbezpieczeństwo ontologiczne\nBiowładza (de:Biomacht, en:Biopower) – wraz z pojęciem biopolityki – koncepcje socjologiczne mechanizmów sprawowania władzy opisana\nw latach 70tych przez Michela Foucaulta.\n\nbiokonserwatyzm postawa odrzucająca medyczno-transhumanistyczne ingerencję medyczne w ustrój człowieka\nbłąd próby\n\n\n==== C ====\nczas społeczny (czas społeczno-kulturowy)\nczłowiek jednowymiarowy\nczłowiek organizacji\n\n\n==== D ====\ndespotyzm orientalny\ndeterminizm demograficzny – kierunek w socjologii\ndezintegracja społeczna – rozkład więzi społecznych\ndurkheimizm\ndwoistość struktury\ndylemat etyczny\ndziałacz emigracyjny\n\n\n==== E ====\nedukator\nemic/etic\nenwironmentalizm (ew. ekologizm – teraz przekierowanie)\nEmocjotechnika\nEtnografia socjologiczna\netnomedycyna\netnostatystyka\netyka badawcza\n\n\n==== F ====\nfałszywa świadomość\nfilaryzacja\nflexianie\nformacja dyskursywna\n\n\n==== G ====\nglobalna sprawiedliwość\ngłęboka ekologia\ngospodarka nieformalna\n\n\n==== H ====\nhipernowoczesność\nhomogenizacja społeczeństwa\nen:Housewife\n\n\n==== I ====\nimperializm językowy\nIndofobia\nindywidualizacja\nindywidualizm metodologiczny\ninny – en:Other\nintersubiektywność\ninterwencja socjologiczna\n\n\n==== J ====\njednostka analizy (badania społeczne)\n\n\n==== K ====\nkanon kulturowy\nkantokracja, crook democracy\nkapitalizm przemysłowy\nklasa pracująca\nklasy społeczne (kategoria) (ang.: Category:Social classes)\nkompleks wojskowo-przemysłowy\nkontakt kulturowy\nkrucjata moralna\nkryminologia feministyczna\nkryminologia klasyczna\nkryminologia krytyczna\nkryminologia realistyczna\nKrytyka islamu – znaczące zjawisko społeczne, które wymaga oddzielnego artykułu.\nkryzys męskości\nkryzys społeczny\nkultura terapeutyczna\n\n\n==== M ====\nMachoizm\nMałżeństwo międzyrasowe, en:Interracial marriage\nmetodologia feministyczna\nmezosocjologia\nmiędzynarodowy podział pracy\n\n\n==== N ====\nNarcyzm zbiorowy, en:Collective narcissism\nneutralność aksjologiczna\nnierówność społeczna\nNiespójna tożsamość\nnomadyzm instytucjonalny\nnorma wzajemności\nnowa klasa robotnicza\n\n\n==== O ====\nosobowości – osoby, jednostka personalna, lista osób z nazwiska, imienia lub pseudonimu, grupa ludzi istniejących w konkretnej grupie społecznej\norientacja papieru toaletowego – en:Toilet paper orientation\nowenizm\n\n\n==== P ====\nPanowanie (socjologia) (jest już panowanie charyzmatyczne, część przenieść z władza)\nperspektywa dramaturgiczna\npierwszy świat\nplan badawczy (nauki społeczne)\npluralizm metodologiczny (nauki społeczne)\npluralizm religijny\nPodwójna hermeneutyka\npokolenie 68 – do ew. integracji z baby boomers\npołożenie klasowe\npomiar (nauki społeczne)\npowrót z emigracji stałej – przekierowanie na: reemigracja\npoziom pomiaru\npraca najemna\npraca w domu\nprzednowoczesność\nprzestępczość nieletnich\n\n\n==== R ====\nracjonalność\nradykalny konstruktywizm (de:Radikaler Konstruktivismus) – teoria poznania, którą ugruntował filozof Ernst von Glasersfeld opierając sią na pracach psychologa Jeana Piagetsa oraz dwóch chilijskich neurobiologów: Humberto Maturanę (stoworzyli pojęcie autopotyki) i fizyk Heinz von Foerster (w cybernetycznej teorii poznania). Poprzez koncepcję autopotyki RK znalazł swoje miejsce w nukach humanistycznych i socjologicznych np w teorii systemów Niklasa Luhmanna.\nredukcjonizm socjologiczny\nrefleksyjność społeczna (refleksyjność (socjologia))\nreligia prywatna\nreligia obywatelska\nreligijność\nreprodukcja kulturowa\nrewolucja informatyczna\nrozszczeniowe \nróżnorodność kulturowa\nruch pracowniczy\nRusofobia\nrzeczywistość społeczna\nrzetelność (nauki społeczne) (jest rzetelność (psychometria))\n\n\n==== S ====\nseksualne wykorzystywanie dzieci\nsocjologia czasu\nsocjologia dewiacji – Kategoria:Socjologia dewiacji i kontroli społecznej\nsocjologia egzystencjalna\nsocjologia edukacji\nsocjologia emocji\nsocjologia formalna\nsocjologia kliniczna\nsocjologia konsumpcji\nsocjologia literatury\nsocjologia matematyczna\nsocjologia mediów\nsocjologia przedmiotów\nSocjologia przemysłu\nsocjologia przestrzeni\nsocjologia rasy\nsocjologia rozwoju\nsocjologia starzenia się\nsocjologia stosowana\nsocjologia sztuki\nsocjologia wizualna\nsocjologia zaangażowana\nsocjologia zdrowia i choroby\nsocjologia życia codziennego\nsondaż wyborczy\nspołeczeństwo demokratyczne\nspołeczeństwo komunistyczne\nsposób produkcji\nsubiektywność\nsubkultura dewiacyjna\nszanse życiowe\nszare kołnierzyki\n\n\n==== T ====\ntabu kazirodztwa\nteoria społeczna\ntożsamość (nauki społeczne)\ntożsamość zbiorowa\ntransformacja społeczna\ntrend społeczny\nTrzecia Teoria Światowa Muammara Kadafiego\ntypy kultur seksualnych, ru:Сексуальность человека#Типы сексуальных культур\nen:Tradwife\n\n\n==== U ====\nustrój społeczny\nutopia społeczna\nutopizm\n\n\n==== W ====\nwartości postmaterialistyczne\nwielkie narracje (ew. wielka narracja)\nwskaźnik przestępczości\nwskaźnik rozwodów\nWskaźnik urodzeń – wskaźnik określający liczbę urodzeń w roku na tysiąc mieszkańców np. w kraju, województwie itp.\nwspólnota lokalna\n\n\n==== Z ====\nzasada odrębności – to zbiór określonych warunków, jakie powinna spełnić jednostka społeczna aby móc przynależeć do danej grupy społecznej; zasada odrębności to również warunki przyjmowania i usuwania danej jednostki z grupy społecznej. Bibliografia: Sztompka, Piotr. 2012. Socjologia: analiza społeczeństwa. Kraków: Wydawnictwo Znak\nzespół ról\nZRB Pryzmat – utworzony przy Instytucie Socjologii UMK, akademicki ośrodek badania opinii społecznej\n\nDavid Beetham\nReinhard Bendix (1916-1991) socjolog niemiecki\nErnest Burgess\nNancy Denton – socjolog\nMark Granovetter\nHerta Herzog (1910-2010) – austriacko-amerykański badacz komunikacji społecznych\nFloyd Hunter\nDouglas Massey – socjolog\nRobert McKenzie – socjolog\nTheodore Newcomb – socjolog\nRobert Putnam – socjolog\ndr Magdalena Sawińska – socjolog, pracownik TNS-OBOP\nHelmut Schelsky – socjolog\nMichał Sierzputowski (ur. 22 lipca 1989 w Warszawie) – socjolog, samorządowiec.\nCharles Silberman – socjolog\nAlbion Small – socjolog\nGerald Suttles – socjolog\nJacek Tarkowski – polski socjolog\nAnna Trechcińska-Majewska (zm. 1989) socjolog\nWilliam Wilson (socjolog)\nLouis Wirth – socjolog\nMasuda Yoneji – socjolog\nGordon C. Zahn (1918-2007) – amerykański socjolog\n\nW tym miejscu znajdują się artykuły, które przez członków projektu zostały uznane za ważne i nad którymi zamierzają oni pracować, aby doprowadzić je do lepszego stanu, a w dalszej perspektywie do formy medalowej.\nProponuję \"zreformować\" tę tabele aby były w niej hasła \"kanoniczne\". Przykuta (dyskusja) 13:03, 23 kwi 2008 (CEST)\n\nWiele pojęć socjologicznych jest związanych z pewnymi dyscyplinami socjologicznymi lub z pewnymi teoriami. Niektóre jednak powinny zostać w głównej kategorii, gdyż są kluczowe we wszystkich dziedzinach, dyscyplinach, ujęciach teoretycznych. Poniżej można podawać propozycje kategoryzacji. Kategoryzacja artykułów, wraz z pojawianiem się nowych powinna być ciągle usprawniana. \nPo prawej stronie aktualne znajduje się drzewko kategorii.\nNowy schemat kategorii artykułów socjologicznych można zaproponować na stronie: Wikiprojekt:Kategoryzacja/Socjologia.\n\nW artykułach dobrze byłoby wstawiać odniesienia bibliograficzne, aby treści były dla czytelnika weryfikowalne. Można też dodawać bibliografię, na bazie której można by poszerzyć istniejące już artykuły. \nLista pozycji książkowych z dziedziny socjologii, będących w posiadaniu wikipedystów znajduje się na stronie: Wikipedia:Biblioteka/Socjologia\n\nNa poniższej stronie wpisujemy hasła, które są jakościowo lepsze i ewentualnie miałyby szanse na uznanie ich jako dobrych lub medalowych\n\nWikiprojekt:Socjologia/Lepsze artykuły\n\nNiektóre pojęcia lepiej są opisane w obcojęzycznych Wikipediach. Poniżej można wpisywać propozycje haseł, z których treści można by przetłumaczyć (oczywiście sprawdzając na ile są istotne) z innych Wikipedii. Z obcojęzycznych Wikipedii warto byłoby też przenosić grafiki, o ile nie ma zastrzeżeń, co do ich licencji.\nArtykuły z obcojęzycznych Wikipedii, można zaproponować na stronie Wikipedia:Wikiprojekt Socjologia/Tłumaczenie.\n\nW kategorii socjologia znajduje się sporo haseł, które powinny być też przeniesione na stronę Przegląd zagadnień z zakresu socjologii, w niektórych z nich, jeżeli sa są stubami, należałoby sprawdzić artykuły pod katem merytorycznym. Poniżej mozna zgłaszać artykuły, w których znajdują się informacje wymagające weryfikacji merytorycznej.\n\nTu można zaproponowac formy ilustrowania artykułów.\n\nPrzydatna może być strona kategorii w Commons\nUwaga! nie używamy grafik z licencją fair use, ani grafik chronionych prawem autorskim.\n\nW niektórych przypadkach można zaproponować standaryzację artykułów dotyczących pewnych zjawisk czy struktur społecznych. Proponuję poniżej utworzyć listę proponowanych kategorii artykułów do zestandaryzowania, najlepiej z linkami do kategorii.\n\nWikipedia:Standardy artykułów/Organizacje - Organizacje - jest już ponad 30 podkategorii, więc można zastanowić się nad konkretnymi szablonami do konkretnych typów organizacji.\nWikipedia:Standardy artykułów/Narodowości - Narodowości\nWikipedia:Standardy artykułów/Ideologie - Ideologie - w tym i poprzednim przypadku standard może też chłodzić pokusy do POVu.\nWikipedia:Standardy artykułów/Kontrkultury - Kontrkultury\nWikipedia:Standardy artykułów/Rewolucje - Rewolucje\nWikipedia:Standardy artykułów/Ruchy społeczne - Ruchy społeczne\n\nNa Wikipedii jest mnóstwo artykułów zawierających przestarzałe, nie działające odnośniki zewnętrzne. Bardzo często stanowią one źródła dla artykułów i wymagają pilnej naprawy! Pod poniższym linkiem znajduje się lista haseł zawierających martwe linki, z kategorii Socjologia oraz jej podkategorii:\n\nArtykuły z kategorii \"Socjologia\" (i podkategorii) zawierające martwe linki\nWażne! Przed rozpoczęciem weryfikacji martwych linków, uważnie przeczytaj instrukcje, jak to robić!\n\n\n= Portal =\nJednym z celów Wikiprojektu jest też opieka nad portalem socjologicznym. Portal:Socjologia to miejsce, w którym użytkownicy w łatwy sposób mogą odnaleźć interesujące ich zagadnienia z zakresu socjologii. Ze względu na to, że artykułów z zakresu socjologii ciągle przybywa, powinien być on co jakiś czas, najlepiej co miesiąc, aktualizowany. \n\nNa stronie Portal:Socjologia/Artykuł miesiąca Znajduje się aktualny artykuł miesiąca.\n\nJeżeli chcesz zaproponować artykuł na następny miesiąc, zrób to na stronie dyskusji. Wpierw jednak zajrzyj do archiwum, aby sprawdzić czy artykuł ten nie był już wybrany wcześniej.\n\nNa stronie Portal:Socjologia/Sylwetka miesiąca Znajduje się aktualny biogram miesiąca.\n\nJeżeli chcesz zaproponować artykuł biograficzny na następny miesiąc, zrób to na stronie dyskusji. Wpierw zajrzyj do archiwum, aby sprawdzić czy sylwetka danego socjologa nie była już wybrana wcześniej.\n\nNa stronie Portal:Socjologia/Zalążek Znajduje się aktualny zalążek miesiąca.\n\nJeżeli chcesz zaproponować zalążek artykułu do rozbudowania na następny miesiąc, zrób to na stronie dyskusji. Wpierw oczywiście zajrzyj do archiwum, aby sprawdzić czy sylwetka danego socjologa nie była już wybrana wcześniej.\n\nJeżeli napiszesz nowy artykuł, dodaj go na górę strony Portal:Socjologia/Ostatnio dodane. Jeżeli w nowo wprowadzonym do Wikipedii artykule z zakresu socjologii znajdziesz ciekawą informacje, dodaj ją na górę strony Portal:Socjologia/Ciekawostki, jednocześnie ciekawostkę z dołu strony przenieść do archiwum. Na tej stronie dobrze byłoby, gdyby było ciągle 3-5 ciekawych informacji z nowych artykułów.\n\nJeżeli chcesz sprawdzić, które artykuły ostatnio pojawiły się w kategorii socjologia, wejdź tutaj.\nPonieważ część artykułów dodawanych jest do podkategorii, warto też zajrzeć na nowe zalążki.\nW obu przypadkach nowe strony oznaczone są literą N.\n\n\n=== Dodatkowe boxy ===\nO ile będzie możliwość ciągłego kontrolowania wydarzeń w świecie związanych z socjologią, można utworzyć box Aktualności - mogłyby tam być informacje o ostatnich konferencjach, zdarzeniach związanych z działalnością opisanych w Wikipedii socjologów itp.\n\n\n= Zasoby =\n\nTutaj można zaproponować szablony nawigacyjne, które wykorzystane mogłyby być w artykułach socjologicznych.\n\n{{Grupa społeczna}}\n\nLista artykułów zalążkowych z dziedziny socjologii znajduje się na stronie kategorii: Kategoria:Zalążki artykułów - socjologia\n\nNa poniższej stronie gromadzimy dostępne dla nas zasoby bibliograficzne.\n\nWikipedia:Biblioteka/Socjologia\n\nTutaj można zaproponować linki do stronspoza Wikipedii zawierających cenne informacje, które można by wykorzystać, przy tworzeniu artykułów.\n\n\n= Dyskusja =\nDyskusja ogólna nad problemami związanymi z funkcjonowaniem Wikiprojektu znajduje się na stronie Dyskusji.\n\n\n= Projects in other languages =\n | \nDeutch |\nFrench | \nSpanish |\n\n\n=== Propozycje wyróżnień ===", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wikipedia:Propozycje tematów/Socjologia\n\nWięcej informacji możesz znaleźć w Wikiprojekcie socjologicznym\n\n\n=== Pojęcia ===\n\n\n==== A ====\nabsencja wyborcza\nadaptacja wysiłkowa\nAfroeuropejczyk – http://sjp.pl/Afroeuropejczyk\nanaliza dokumentów osobistych\nAnaliza instytucjonalna\nanaliza statystyczna\nantypozytywizm\narcheologia wiedzy\narkusz probabilistyczny – statystyka\narystokracja robotnicza\n\n\n==== B ====\nbadania historyczno-porównawcze\nbadania niereaktywne\nbadania pilotażowe\nbehawioryzm społeczny\nbezpieczeństwo ontologiczne\nBiowładza (de:Biomacht, en:Biopower) – wraz z pojęciem biopolityki – koncepcje socjologiczne mechanizmów sprawowania władzy opisana\nw latach 70tych przez Michela Foucaulta.\n\nbiokonserwatyzm postawa odrzucająca medyczno-transhumanistyczne ingerencję medyczne w ustrój człowieka\nbłąd próby\n\n\n==== C ====\nczas społeczny (czas społeczno-kulturowy)\nczłowiek jednowymiarowy\nczłowiek organizacji\n\n\n==== D ====\ndespotyzm orientalny\ndeterminizm demograficzny – kierunek w socjologii\ndezintegracja społeczna – rozkład więzi społecznych\ndurkheimizm\ndwoistość struktury\ndylemat etyczny\ndziałacz emigracyjny\n\n\n==== E ====\nedukator\nemic/etic\nenwironmentalizm (ew. ekologizm – teraz przekierowanie)\nEmocjotechnika\nEtnografia socjologiczna\netnomedycyna\netnostatystyka\netyka badawcza\n\n\n==== F ====\nfałszywa świadomość\nfilaryzacja\nflexianie\nformacja dyskursywna\n\n\n==== G ====\nglobalna sprawiedliwość\ngłęboka ekologia\ngospodarka nieformalna\n\n\n==== H ====\nhipernowoczesność\nhomogenizacja społeczeństwa\nen:Housewife\n\n\n==== I ====\nimperializm językowy\nIndofobia\nindywidualizacja\nindywidualizm metodologiczny\ninny – en:Other\nintersubiektywność\ninterwencja socjologiczna\n\n\n==== J ====\njednostka analizy (badania społeczne)\n\n\n==== K ====\nkanon kulturowy\nkantokracja, crook democracy\nkapitalizm przemysłowy\nklasa pracująca\nklasy społeczne (kategoria) (ang.: Category:Social classes)\nkompleks wojskowo-przemysłowy\nkontakt kulturowy\nkrucjata moralna\nkryminologia feministyczna\nkryminologia klasyczna\nkryminologia krytyczna\nkryminologia realistyczna\nKrytyka islamu – znaczące zjawisko społeczne, które wymaga oddzielnego artykułu.\nkryzys męskości\nkryzys społeczny\nkultura terapeutyczna\n\n\n==== M ====\nMachoizm\nMałżeństwo międzyrasowe, en:Interracial marriage\nmetodologia feministyczna\nmezosocjologia\nmiędzynarodowy podział pracy\n\n\n==== N ====\nNarcyzm zbiorowy, en:Collective narcissism\nneutralność aksjologiczna\nnierówność społeczna\nNiespójna tożsamość\nnomadyzm instytucjonalny\nnorma wzajemności\nnowa klasa robotnicza\n\n\n==== O ====\nosobowości – osoby, jednostka personalna, lista osób z nazwiska, imienia lub pseudonimu, grupa ludzi istniejących w konkretnej grupie społecznej\norientacja papieru toaletowego – en:Toilet paper orientation\nowenizm\n\n\n==== P ====\nPanowanie (socjologia) (jest już panowanie charyzmatyczne, część przenieść z władza)\nperspektywa dramaturgiczna\npierwszy świat\nplan badawczy (nauki społeczne)\npluralizm metodologiczny (nauki społeczne)\npluralizm religijny\nPodwójna hermeneutyka\npokolenie 68 – do ew. integracji z baby boomers\npołożenie klasowe\npomiar (nauki społeczne)\npowrót z emigracji stałej – przekierowanie na: reemigracja\npoziom pomiaru\npraca najemna\npraca w domu\nprzednowoczesność\nprzestępczość nieletnich\n\n\n==== R ====\nracjonalność\nradykalny konstruktywizm (de:Radikaler Konstruktivismus) – teoria poznania, którą ugruntował filozof Ernst von Glasersfeld opierając sią na pracach psychologa Jeana Piagetsa oraz dwóch chilijskich neurobiologów: Humberto Maturanę (stoworzyli pojęcie autopotyki) i fizyk Heinz von Foerster (w cybernetycznej teorii poznania). Poprzez koncepcję autopotyki RK znalazł swoje miejsce w nukach humanistycznych i socjologicznych np w teorii systemów Niklasa Luhmanna.\nredukcjonizm socjologiczny\nrefleksyjność społeczna (refleksyjność (socjologia))\nreligia prywatna\nreligia obywatelska\nreligijność\nreprodukcja kulturowa\nrewolucja informatyczna\nrozszczeniowe \nróżnorodność kulturowa\nruch pracowniczy\nRusofobia\nrzeczywistość społeczna\nrzetelność (nauki społeczne) (jest rzetelność (psychometria))\n\n\n==== S ====\nseksualne wykorzystywanie dzieci\nsocjologia czasu\nsocjologia dewiacji – Kategoria:Socjologia dewiacji i kontroli społecznej\nsocjologia egzystencjalna\nsocjologia edukacji\nsocjologia emocji\nsocjologia formalna\nsocjologia kliniczna\nsocjologia konsumpcji\nsocjologia literatury\nsocjologia matematyczna\nsocjologia mediów\nsocjologia przedmiotów\nSocjologia przemysłu\nsocjologia przestrzeni\nsocjologia rasy\nsocjologia rozwoju\nsocjologia starzenia się\nsocjologia stosowana\nsocjologia sztuki\nsocjologia wizualna\nsocjologia zaangażowana\nsocjologia zdrowia i choroby\nsocjologia życia codziennego\nsondaż wyborczy\nspołeczeństwo demokratyczne\nspołeczeństwo komunistyczne\nsposób produkcji\nsubiektywność\nsubkultura dewiacyjna\nszanse życiowe\nszare kołnierzyki\n\n\n==== T ====\ntabu kazirodztwa\nteoria społeczna\ntożsamość (nauki społeczne)\ntożsamość zbiorowa\ntransformacja społeczna\ntrend społeczny\nTrzecia Teoria Światowa Muammara Kadafiego\ntypy kultur seksualnych, ru:Сексуальность человека#Типы сексуальных культур\nen:Tradwife\n\n\n==== U ====\nustrój społeczny\nutopia społeczna\nutopizm\n\n\n==== W ====\nwartości postmaterialistyczne\nwielkie narracje (ew. wielka narracja)\nwskaźnik przestępczości\nwskaźnik rozwodów\nWskaźnik urodzeń – wskaźnik określający liczbę urodzeń w roku na tysiąc mieszkańców np. w kraju, województwie itp.\nwspólnota lokalna\n\n\n==== Z ====\nzasada odrębności – to zbiór określonych warunków, jakie powinna spełnić jednostka społeczna aby móc przynależeć do danej grupy społecznej; zasada odrębności to również warunki przyjmowania i usuwania danej jednostki z grupy społecznej. Bibliografia: Sztompka, Piotr. 2012. Socjologia: analiza społeczeństwa. Kraków: Wydawnictwo Znak\nzespół ról\nZRB Pryzmat – utworzony przy Instytucie Socjologii UMK, akademicki ośrodek badania opinii społecznej\n\nDavid Beetham\nReinhard Bendix (1916-1991) socjolog niemiecki\nErnest Burgess\nNancy Denton – socjolog\nMark Granovetter\nHerta Herzog (1910-2010) – austriacko-amerykański badacz komunikacji społecznych\nFloyd Hunter\nDouglas Massey – socjolog\nRobert McKenzie – socjolog\nTheodore Newcomb – socjolog\nRobert Putnam – socjolog\ndr Magdalena Sawińska – socjolog, pracownik TNS-OBOP\nHelmut Schelsky – socjolog\nMichał Sierzputowski (ur. 22 lipca 1989 w Warszawie) – socjolog, samorządowiec.\nCharles Silberman – socjolog\nAlbion Small – socjolog\nGerald Suttles – socjolog\nJacek Tarkowski – polski socjolog\nAnna Trechcińska-Majewska (zm. 1989) socjolog\nWilliam Wilson (socjolog)\nLouis Wirth – socjolog\nMasuda Yoneji – socjolog\nGordon C. Zahn (1918-2007) – amerykański socjolog", "source": "wikipedia"}
{"text": "Animal studies\n\nAnimal studies – interdyscyplinarny obszar badawczy zajmujący się szeroko pojmowaną kwestią zwierząt w dyskursie badań nauk humanistyczno-społecznych.\n\n\n== Historia ==\nZwierzęta stały się przedmiotem zainteresowania antropologii kulturowej, w kontekście środowiska w którym porusza się człowiek. Rozważa symbolikę zwierząt w kulturach, jak i dywaguje nad podmiotowością zwierząt. Początek historii szeroko pojmowanej dyscypliny animal studies można dopatrywać w literaturze XIX w. Ukazuje ona po raz pierwszy cierpienie niewinnych zwierząt spowodowane ludzkim sadyzmem i egoizmem. Jednym z dzieł tego rodzaju jest Zbrodnia i Kara Fiodora Dostojewskiego. Zainteresowanie antropologii i socjologii tematem zwierząt, wynika pośrednio z refleksji nad przemianą ludzkich wartości moralnych.\n\nPierwsi antropolodzy podkreślają znaczenie rozważań nad naturą, w kontekście jej rozdziału od kultury. Stwierdzono, że etnologia mająca podstawy w chrześcijańskiej kulturze Europy, traktowała totemizm jako nową formę egzotyczności, niezdolną do pogodzenia z podwaliną światopoglądu Europejczyków.\nPierwszym paradygmatem, który nawiązuje do tematu współcześnie zwanych animal studies jest funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego. Przedstawia on wizję kultury jako „zestandaryzowanych działań służących adaptacji do warunków przyrodniczych”. Dokładniej przestawia to pisząc o postawie zoolotarycznej, gdzie stwierdza, że podwalinami stosunku człowieka do zwierząt jest ich jadalność. Natomiast w religijnym systemie, zwierzęta niebezpieczne, oddziałując silne na emocje ludzi, często stają się obiektem kultu.\nWspółczesne animal studies najczęściej występuje w opozycji do Kartezjańskiego spojrzenia na zwierzęta, które przedstawiało zwierzęta w głównie jako nieodczuwające emocji idealne maszyny. Za sprawą filozofii oraz literatury, zaczęto kwestionować dominację absolutną człowieka nad światem zwierząt.\nW XIX w. ukazuje się przełomowa praca Lewisa Morgana The American Beaver and his Works, w której na przykładzie bobrów przedstawia umysły zwierząt na niższym stopniu rozwoju od umysłu ludzkiego. Również Bruno Latour i Claude Lévi-Strauss kwestionują rozdział natura–człowiek. Przełomem okazał być się neokantyzm. Określił nauki humanistyczne, jako różne od nauk przyrodniczych. Alfred L. Kroeber kontynuował tę myśl, stwierdzając, że różnicą między gatunkiem ludzkim a resztą stworzeń jest wytwarzanie kultury, tj. przyswajanie umiejętności i zdolność przekazywania ich innym. Po wprowadzeniu relacji człowiek–zwierzę do badań z zakresu antropologii, powstał nowy paradygmat, tzw. antropologia ekologiczna, która kontrastuje z myślą A. Kroebera. Głównym jej przedstawicielem został Tim Ingold, który prezentuje człowieka nie w opozycji do natury, lecz w syntezie. Ponadto podkreśla, że „przypisywanie znaczenia obiektom przyrodniczym nie jest domeną wyłącznie ludzi” oraz zaznacza jakościowy podział między ludźmi a zwierzętami.\nDruga połowa XX w. to okres, kiedy na nowo podejmuje się dyskusję nad kwestią zwierząt w naukach humanistycznych. Etnolodzy, inspirując się postulatem Karola Darwina zawartym w dziele O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt, uznają wysoki poziom inteligencji i samoświadomości zwierząt. Spotkali się oni zarówno z krytyką o nadmierną antropomorfizację zwierząt, jak i poparciem badaczy z zakresu zoopsychologii i ekologii. Współcześnie nauki humanistyczne dążą do zniwelowania poziomu antropocentryzmu, co na stałe wprowadziło animal studies w zakres badań antropologii kulturowej.\nBadania z obszaru animal studies w ostatnim czasie skupiają się głównie na kwestii zwierząt towarzyszących, ponieważ to właśnie relacje ludzi ze zwierzętami domowymi odgrywają znaczącą rolę w społeczeństwie i tym samym wywierając największy wpływ na kształtowanie się kultury. Popularność psów i kotów nie została jeszcze dogłębnie zbadana przez antropologów, choć jest to temat dobrze rozpoznany w dziedzinach socjologii i psychologii.\n\n\n== Współczesne kierunki badań animal studies ==\n\n\n=== Teorie queer, gender oraz ekofeminizm ===\nZakres badań animal studies może łączyć się z teorią queer, gender a zwłaszcza z nurtem ekofeminizmu. Podejmują one m.in. takie kwestie jak znaczenie mięsa w tworzeniu się supremacji płci męskiej oraz patriarchalnym dualizmie sprowadzającym kobiety i zwierzęta do wartości zasobów przyrody.\nW duchu feministycznym również przedstawiona jest kwestia rozumienia „praw zwierząt”, czyli faktyczne uprzedmiotowienie zwierząt poprzez samą dywagację, czy należą im się prawa, analogicznie do dyskusji w sprawie „praw kobiet”. Podstawową różnicą w stanowisku wobec problemu nierówności kobiet, studiów nad etnicznością a animal studies jest brak możliwości przedstawienia swojego stanowiska w tej sprawie przez same zwierzęta.\nWspółcześnie w naukach humanistycznych można dostrzec wyraźny podział pomiędzy tzw. „miłośnikami” oraz „oponentami” natury. Ci pierwsi upatrują w naturze zdolności tworzenia porządków determinacji oraz dostarczenia narzędzi, które stwarzają możność oceny zliberalizowania lub skalę represyjności instytucji społecznych. Oponenci rozpoznają naturę jako rodzaj stanu i dyskursywnego konstruktu. Dlatego zdarza się, że w swoich sądach stosują naturalizację, proces myślowy, który określa panujące w społeczeństwie prawa oraz reakcje polityczne, np. uzasadnienie bezprawności małżeństw jednopłciowych.\nRównoległy rozwój gender i animal studies jest wynikiem historycznych refleksji oraz podejmowanych prób walki z wykluczeniem grup społecznie ułomnych ze względu dostrzegania w nich prymitywności, bestialskości, cielesności oraz kobiecości. Podział ten odzwierciedla się w dobie myśli oświecenia, kiedy kultura była wyznacznikiem moralności oraz stanowiła swego rodzaju moc naprawczą wobec grzechu, kojarzonego z nieujarzmioną naturą.\nWe wszystkich kulturach kobiety są rozpoznawane są jako bliskie natury lub będące częścią natury ze względu na biologiczne funkcje reprodukcyjne, świadczy o tym również kultura materialna, która antropomorfizuje przyrodę za pomocą wizerunku kobiety. Niższość natury w stosunku do kultury uargumentuje niższość kobiet w stosunku do mężczyzn oraz znaczne ograniczenie kobiet w dostępie do kulturowo najcenniejszych ról. Feminizm łączy się w tym przypadku z animal studies ze względu na walkę z ideologią biologicznej hierarchiczności społeczeństwa.\n\n\n=== Studia nad traumą a animal studies ===\nAnimal studies łączą się ze studiami nad traumą, z powodu ogromnej ilości przemocy jakiej doświadczają zwierzęta oraz trudności ze zrozumieniem oraz określeniem sposobu w jaki tej przemocy doświadczają, ponieważ nie można usłyszeć ich głosu w tej sprawie. Przemoc wobec dokonywana jest na wiele sposobów. Konie są ofiarami przemocy ze względu na ich zastosowanie do prac np. w gospodarstwie, zaprzęganie koni wiąże się biczowaniem oraz innymi formami przemocy, które skłaniają konie do biegu. Psy wykorzystywane traktowane były jako rozrywka, podczas festiwali, kiedy próbowano odciąć im ogon. Ich liczebność kontrolowano przez przeprowadzanie bolesnego zabiegu kastracji u samców lub przez eksterminacje samic. Obecnie psy doznają przemocy podczas nielegalnych walk psów.\n\n\n=== Krytyka posthumanistyczna i postantropocentryczna w animal studies ===\nKrytyka postantropocentryczna w Europie zapoczątkowana została przez filozofa Fryderyk Nietzschego. XX w. to okres różnicowania się nurtu postantropocentrycznego od posthumanistycznego, który w swojej krytyce oprócz wiedzy z dziedzin filozofii, historii i klasycznej humanistyki wykorzystuje zdobycze technologii i nauk przyrodniczych. Postantropocentryzm zostaje ugruntowany na podstawie relacji z badań terenowych prowadzonych przez antropologów na obszarach pozaeuropejskich. Świadczyły o społecznym statusie obiektów przyrodniczych w kulturach badanych ludów. Jednym ze znanych projektów i postulatów myśli postantropocentrycznej jest „parlament rzeczy” i „polityka ekologiczna” autorstwa Brunoa Latoura, który mówi o przejściu do społeczeństwa kolektywnego uzupełnionego aktorów nie-ludzkich.\nBadania animal studies często prowadzone są w duch postkolonialnym. W okresie kolonialnym dyskryminacja ludów tubylczych przez Europejczyków wiązała się z traktowaniem ich na równi ze zwierzętami. Do kategorii badań postkolonialnych zaliczana jest analiza literatury Franza Kafki oraz jego dzieła pt. Sprawozdania dla Akademii z 1919 r. Gayatri Chakravorty Spivak, zaznacza, że uciskani mogą jedynie przemówić w języku zachodnich intelektualistów. W przełożeniu na kontekst animal studies jest to niemożność przemówienia zwierząt językiem ludzi. W nurt krytyki postkolonialnej wpisane są również postulaty o przyznanie praw zwierzętom, które mają z ludźmi najwięcej cech wspólnych, faworyzując tzw. „najbardziej ludzkie zwierzęta”. Czyli zwierzęta zdolne do nawiązywania relacji, o podobnej fizjologii ciała, tym samym dyskryminując zwierzęta, które nie wpisują się w „ludzkie” kategorie.\nPosthumanizm krytykuje uprzywilejowaną tożsamość człowieka względem innych oraz wskazuje na istnienie gatunkowego szowinizmu tzw. gatunkowizmu (ang. speciesism). Jedną z najbardziej znanych koncepcji posthumanistycznych, którą można rozpatrywać w tym odniesieniu jest koncepcja Donny Harway zawarta w eseju Manifest cyborga.\n\n\n=== Animal studies i antropologia komunikacji ===\nKomunikacja międzygatunkowa jest przedmiotem badań w zakresie antropologii komunikacji. Przez lata kwestia stopnia zaawansowania porozumiewania się ludzi i zwierząt była nieznana, a liczne teorie w tym zakresie błędne. Na podstawie ostatnich badań naukowych wiadomo, że zdolność mowy związana jest z wystąpieniem genu FOX P2, który pojawił się u człowieka neandertalskiego około 60–800 tys. lat temu. Zakwestionowano w ten sposób unikalność językową człowieka rozumnego.\nAntropologia komunikacji łączy się z dyscypliną zoosemiotyki, w ramach jej można wyróżnić kilka rodzajów zastosowanych metodologii, w tym analiz: środowiska i sposobu jego percepcji, biokomunikacji między zwierzętami, organizacji przestrzeni oraz jej wykorzystania opartej na badaniach konkretnego gatunku, reprezentacji zwierząt w literaturze, sztuce, filmach i innych tekstach kultury.\nNową dyscypliną z obszaru antropologii komunikacji są studia nad lingwistyką i komunikacją gatunków. Na podstawie badań dowiedziono, że komunikacja zwierząt zdominowana jest przez środowisko oraz czynniki kontekstualne. Nie można wyciągać wniosków dotyczących całego gatunku, ponieważ wśród zwierząt występuje wiele różnic osobniczych. Badania w zoo, w warunkach domowych mogą być rozpatrywane pod kątem studium przypadku.\nDialog międzygatunkowy może być rozpatrywany jako zbiór interakcji w formie gestów czy wydawania dźwięków o określonym tonie. Szczególną rolę w antropologii komunikacji odgrywają badania relacji ludzi oraz zwierząt towarzyszących. Wpisuje się on w nurt sentymentalnego antropomorfizmu, tym samym uznając złożoność zwierzęcej psychiki oraz zdolności do odczuwania emocji.\n\n\n== Kategorie badań relacji w animal studies ==\n\n\n=== Zwierzęta towarzyszący zedypalizowane ===\n\nGillles Deleuze i Félix Guattari w swoim dziele Mille plateaux wyróżniają trzy kategorie zwierząt, wśród których jedną grupę tworzą zwierzęta zedypalizowane. Są to zwierzęta domowe, obdarzane ludzkim sentymentem i powszechnie uznawane za niejadalne, spowodowane ich wysoką antropomorfizacją. Ludzkie podejście do psów i kotów przez lata pozostawało ambiwalentne. Pozytywny lub negatywny charakter tych relacji kształtował się w oparciu o trendy społeczne, kulturowe lub religijne.\nPsy i koty to zwierzęta, które zajęły szczególną rolę w życiu człowieka, podlegając edypalizacji. Jest to spowodowane ewolucją komunikacyjną tych zwierzą na drodze adaptacji jako zwierząt towarzyszących. Koty miauczą w celu wysyłania komunikatu ludziom, w naturze bardzo rzadko wydają tego rodzaju odgłosy. Psy potrafią komunikować się na trzy sposoby, wyrażając stan emocjonalny, informując o stopni hierarchii oraz o potrzebach i pragnieniach. Ludzie silnie antropomorfizują te dwa gatunki zwierząt i tworzą z nimi zwykle relacje opiekuńcze, stawiając się tym samym na wyższej pozycji i uzależniając zwierzę od własnych zamysłów i oczekiwań względem nich.\nNiektórzy badacze wskazują, że początek kontaktów ludzi ze zwierzętami o charakterze opiekuńczym łączy się z ludzką potrzebą kontroli nad tym co nieoswojone i naturalne, stwarzające zagrożenie. Bezpieczeństwo zapewniała człowiekowi kultura, stąd nadanie relacjom ze zwierzętami symboliki kulturowej.\nWspółcześnie psy i koty pełnią czasem funkcje zastępczą rodziny. Ulegają społecznej antropomorfizacji przez nadawanie im ludzkich imion. Wraz ze wzrostem ich rangi w społeczeństwie rozwija się przemysł zoologiczny, oferując odzież, artykuły higieniczne oraz usługi pogrzebowe. W przestrzeni internetowej pojawiają się liczne cmentarze wirtualne dla zwierząt, które spełniają funkcje symbolicznego substytutu cmentarza fizycznego. Niektóre przedsiębiorstwa w Japonii umownie akceptując psa jako członka rodziny wypłacają pracownikom posiadającym to zwierzę miesięczny dodatek do pensji.\n\n\n==== Pies domowy ====\n\nPies domowy pełnił kluczowe funkcje w społeczeństwie od czasów jego domestykacji. Archeologiczne dowody z okresu plejstocenu wskazują, że wilk szary był pierwszym udomowianym gatunkiem zwierząt. Szczątki pierwszych canis lupus familiaris odnaleziono 14 tys. lat p.n.e. na terenie Europy i Azji. Psy prawdopodobnie były początkowo wykorzystywane przez ludy łowiecko-zbierackie jako zwierzęta myśliwskie. Psy domowe były jedynymi zwierzętami oswojonymi przez rdzennych rdzennych Amerykanów w Ameryce Północnej i wykorzystywane podczas polowań.\nRóżnorodność rasowa psów jest wynikiem sztucznie prowadzonego przez człowieka doboru od okresu kamienia łupanego. W Imperium Rzymskim klasyfikowano psy ze względu na ich zdolności myśliwskie, stróżujące i pasterskie oraz reprezentacyjne, jako symbol stanowiący o klasie i przynależności religijnej jednostki. W społeczeństwie nowożytnym Europy psy, dzięki wykorzystywaniu ich w łowiectwie sportowym, symbolizowały odwagę oraz żywotność. W XV w. pojawiły się na dworach szlacheckich jako psy reprezentacyjne i do towarzystwa.\n\n\n==== Kot domowy ====\n\nPrawdopodobnie genetycznym przodkiem kota domowego jest kot nubijski, który ewoluował w procesie domestykacji niezależnej od człowieka. Z tego powodu udomowienie kota jest niejednoznaczne i nieokreślone w czasie, ponieważ przez długi okres koty bytowały w bliskiej styczności z człowiekiem, lecz jako zwierzęta nieoswojone. Dowody archeologiczne sugerują, że po raz pierwszy koty poddane zostały procesom domestykacji w starożytnym Egipcie około 2000 lat p.n.e. Koty były cenione za ich umiejętności łowieckie, zwłaszcza za łapanie gryzoni. Spełniały również ważne funkcje religijne. Koty płci męskiej symbolizowały boga Słońca Ra, natomiast koty płci żeńskiej reprezentowały kolejno boginię Nebethetepet oraz boginię płodności Bastet. W konsekwencji używano ich w obrzędach ofiarnych, podczas których były rytualnie mumifikowane. Zabójstwo kota było dopuszczalne jedynie w tej formie, ponieważ panował powszechny zakaz ich zabijania, co sankcjonowano karą śmierci. Koty były członkami gospodarstw domowych, ich śmierć opłakiwano poprzez symboliczne golenie brwi przez członków rodziny.\nPomimo egipskich zakazów do wywożenia kotów poza teren kraju, z czasem rozprzestrzeniły się na terenie całej Europy i Azji. Dominacja chrześcijaństwa w Europie spowodowała zmianę powszechnej retoryki dotyczącej kotów i spadek ich popularności. Jako symbol pogańskich bóstw płodności, seksualności i macierzyństwa stanowiły zagrożenie dla nowej religii monoteistycznej. Stały się wyobrażonym uosobieniem demonów oraz czarownic. W okresie inkwizycji koty, wraz ze swoimi właścicielkami oskarżanymi o uprawianie czarów, były torturowane oraz zabijane.\n\n\n==== Zooterapia ====\nZwierzęta towarzyszące są wykorzystane w wielu metodach rehabilitacyjnych. Najpowszechniejszym gatunkiem stosowanym w tych celach jest pies domowy. Dogoterapia wykorzystywana jest. m.in. w readaptacji społecznej osób pozbawionych wolności, przeprowadzana w jednostkach penitencjarnych. Tego rodzaju terapię z udziałem psa po raz pierwszy zastosowano w waszyngtońskim więzieniu dla kobiet w 1981 r. Ze względu na liczne opracowania naukowe świadczące o wysokiej skuteczności animaloterapii, została ona wdrożona jako metoda resocjalizacji do zakładów karnych państw takich jak Kanada, Wielka Brytania, Australia. Od 2010 r. programy dogoterapeutyczne prowadzone są w polskich placówkach penitencjarnych.\n\n\n=== Relacje ludzi ze zwierzętami a symboliczna nieczystość ===\nPosiadanie zwierząt domowych staje się normą kulturową, zwłaszcza w obrębie cywilizacji euro-amerykańskiej. Właściciele uważają, że dobrostan zwierząt jest konieczny. Działania na rzecz antropomorfizacji zwierząt mają swoje uzasadnienie w próbie sprostania symbolicznemu zagrożeniu jakim jest zwierzęca nieczystość. Kwestia rytualnej i symbolicznej nieczystości jest szeroko opisana w ramach dyscypliny antropologicznej. O świeckim konstrukcie brudu pisała m.in. Mary Douglas. W nawiązaniu do jej koncepcji zwierzęta towarzyszące uznaje się za anomalię, ponieważ mimo naturalnych instynktów i zachowań wobec defekacji, zwierzęta domowe nie są postrzegane w kategoriach nieczystości. Sposoby radzenia sobie z tą komplikacją opisane są przez Douglas w analizie zjawiska anomalii, która polega na zmniejszeniu anomalii przez nadanie jej nowej interpretacji i kontrolowania jej w sposób fizyczny.\nW przypadku opiekunów psów i kotów występuje analogiczne zjawisko zmiany interpretacji, poprzez nadanie zwierzęciu statusu domownika oraz włączenie jego zachowań do zbioru zachowań mieszkańców domu. Zasada ta ogranicza się jedynie do poszczególnego zwierzęcia, które zostało włączone do społeczności domowej; nie znajduje zastosowania do reszty zwierząt tego samego gatunku. Grupa właścicieli uwidacznia drugi schemat zachowań, czyli kontroluję sferę fizyczną, poprzez restrykcje odnośnie do przyzwolenia na leżenie zwierzęcia na meblu sypialnym lub kontaktu zwierząt z zastawą stołową. Jest to widocznie w sferze publicznej przez zakaz wprowadzania zwierząt na teren szpitali lub domów opieki, pomimo naukowych dowodów o bardzo niewielkiej liczbie chorób odzwierzęcych występujących u psów i kotów.\n\n\n=== Konsumpcja ===\nRelacje ludzi ze zwierzętami zawsze łączą się z konsumpcją oraz tabu pokarmowego. Kwestia ta podejmowana jest w koncepcji o anomaliach Mary Douglas, polemiki o wartości rytualnej Alfreda Radcliffe-Browna oraz heglowsko-marksistowską dialektyką Claude Lévi-Strauss’a. Pomimo rozmaitości dostępnego pokarmu, tylko część zostanie sklasyfikowana jako jadalna. Wiąże się to trawestacją kulturową. Edmund Leach stworzył podział żywności jadalnej na trzy kategorie: materia jadalna, która rozpoznawana jest jako żywność i spożywana w ramach standardowej diety, materia jadalna uznawana za potencjalną żywność, spożywaną wyłącznie rytualnie oraz jadalne surowce, które ze względu tabu funkcjonujące w poszczególnej kulturze, są rozpoznawalne jako niejadalne. Teoria tabu Edmunda Leacha opiera się na paradygmacie strukturalistycznym. Została poddana krytyce przez pragmatyków, ze względu na założenie, że zwierzęta kategoryzowane są na podstawie ich społecznego wobec do ludzi.\nW kulturze europejskiej do zwierząt jadalnych zalicza się ryby, ptaki i ssaki. Dostrzegalny jest podział w tej grupie ze względu na ciepłotę ciała. Ptaki i ssaki ze względu na podobieństwo do ludzi wynikające ze sposobu odbywania stosunków seksualnych są postrzegane jako bliższe ludziom, dlatego ich ubój jest prowadzony humanitarnie. Nie ma ograniczeń mówiących o sposobach pozbawiania życia ryb, a ich spożycie nie jest zakazane w czasie katolickiego postu. Owady i gady są rozpatrywane w kategorii tabu, z powodu sprzeczności takich jak lądowy tryb życia oraz jednoczesny brak nóg. Wyjątkiem jest pszczoła miodna, której przypisuje się inteligencję oraz życzliwość wobec społeczeństwa.\nJedną z praktyk, która szczególnie wpłynęła na obraz relacji międzygatunkowych jest antropofagia. W kulturach konsumpcja człowieka jest dopuszczalna wyłącznie jako akt rytualnego kanibalizmu. Każdy inny przypadek spożycia człowieka, zwłaszcza przez przedstawiciela innego gatunku jest naruszeniem antropogenetycznej granicy, o której pisał Michaił Michajłowicz Bachtin. Polega ona na supremacji człowieka względem zwierząt, spowodowanej uzyskaniem szczytowej pozycji w łańcuchu pokarmowym.\n\n\n=== Obcowanie płciowe ze zwierzętami w kulturze ===\nW przedchrześcijańskiej Europie międzygatunkowe stosunki seksualne były traktowane neutralnie, niekiedy wchodziły w skład powszechnych zachowań kulturowych np. motyw ten często pojawiał się m.in. w mitach greckich. Okres średniowiecza przyniósł znaczne zmiany światopoglądowe. Stosunki seksualne ze zwierzętami zostały surowo zabronione. Jednym z powodów tych zmian był chrześcijański dogmat o podmiotowości ludzkiej, która w wyniku kontaktu seksualnego ze zwierzęciem zostaje utracona. Współcześnie stosunki płciowe ze zwierzętami są kontrolowane kulturowo w większości społeczeństw na świecie, a w wielu krajach kodeks karny przewiduje sankcje za obcowanie płciowe ze zwierzętami.\n\n\n== Zwierzęta w wierzeniach ==\n\n\n=== Religia Słowian ===\nW wierzeniach słowiańskich istoty nadprzyrodzone najczęściej przyjmowały zoomorficzną postać zwierząt domowych. Wynikało to m.in. z ich bliskiego kontaktu z ludźmi oraz ich ważnej roli w gospodarstwie. Psy i koty postrzegane były jako personifikacja Śmierci, dusz zmarłych lub demonów, na tej podstawie przypisywane były im paranormalne zdolności przewidywania przyszłości. Zwierzęta towarzyszące były wykorzystywane w rytuałach ofiarniczych związanych z budową nowej chaty oraz praktykach o charakterze magicznym, polegających na wyznaczeniu odpowiedniego miejsca na budowę nowej koliby (na Huculszczyźnie) oraz widzenie mar nocnych. Można zauważyć dychotomię gatunkową związaną z wizerunkiem psa i kota w wierzeniach przedchrześcijańskich.\n\nKot w wierzeniach słowiańskich (oraz w wielu innych np. w mitologii egipskiej, celtyckiej, babilońskiej) postrzegany był jako istota demoniczna, co wiązało się z jego nocnym trybem życia oraz wyglądem zewnętrznym, czarnym kolorem umaszczenia oraz oczami świecącymi w ciemności.. Na jego sakralny charakter składała się symboliczna liczba jego żyć, wieszcza rola w obrzędowości oraz uosobienie płanetników, zmor lub demonów, po okresie chrystianizacji również jako wcielenie czarta lub licha. Kota utożsamiano przede wszystkim z wiedźmą i czarownicą. Związek ze sferą sakralną zaowocowało powszechnym zakazem zabijania tego gatunku zwierząt. Jego postać można odnaleźć w ludowych obrzędach dorocznych takich, jak „zabijanie grajka” oraz „wieszanie Judasza”.\nPies w wierzeniach słowiańskich charakteryzował się umiejętnością przekazywania wiedzy o przyszłości i o śmierci, widzenia istot niematerialnych oraz niekiedy występowaniem w roli środka apotropeicznego przeciw wiedźmom. Pojawiał się również w bajkach ajtiologicznych, co może świadczyć o długiej wspólnej historii gatunku człowieka i psa. Zwierzę to w świadomości społecznej miało charakter ambiwalentny. Demoniczność psa wiązano z jego podobieństwem do wilka, który stanowił jedno z największych zagrożeń ludności tamtego okresu, ale z drugiej strony pełnił też funkcję stróża i obrońcy przed demonami. Na obszarze Pomorza i Wielkopolski dokonywano doboru hodowlanego psów, w celu uzyskania pożądanego umaszczenia charakteryzującego się występowaniem jasnych łatek w okolicach brwi nazywanych „dodatkową parą oczu”, zwierzęta o takim umaszczeniu nazywane były „jaruczakami”. Psy w wierzeniach pojawiały się jako personifikacja demonów wodnych utopców, płanetników oraz dusz zmarłych.\nMieszkańcy słowiańskich wsi przestrzegali tabu związanego z obszarem przyrody przez obawy związane z gniewem Boga i karą, która polegać miała na klęsce żywiołowej. Tabu to było konsekwencją pozostałości wierzeń o charakterze metempsychicznym w folklorze.\n\n\n=== Chrześcijaństwo ===\nZwierzęta w religiach monoteistycznych zajmują podrzędne role. Stanowisko religii niektórych Kościołów chrześcijańskich charakteryzuje się dominionizmem, czyli poglądem że zwierzchność ludzi nad zwierzętami wynika z prawa Bożego. Ułomność zwierząt wynikać miała z braku rozumu oraz duszy. Wyjątkowo negatywny stosunek wobec zwierząt kształtowany był w okresie inkwizycji. Zwierzęta postrzegane były jako bestialskie oraz blisko powiązane ze światem sił nieczystych. Istnieje również chrześcijański pogląd podkreślający znaczenie zwierząt jako stworzeń Bożych, reprezentowany przez św. Franciszka z Asyżu oraz realizowany w formie średniowiecznych procesów sądowych jako przedstawiciel stron. Dowody znaczenia relacji człowieka ze zwierzętami znajdują się w Nowym Testamencie w kontekście pokłonu zwierząt przed nowo narodzonym Jezusem oraz późniejszych interakcji apostołów ze zwierzętami. Apokryfy dostarczają jeszcze liczniejszych przykładów świadczących o ważnej roli zwierząt, a treści Drugiej Księgi Henocha uznają istnienie ich nieśmiertelnej duszy.\n\n\n=== Ateizm ===\nNa przełomie XIX i XX w. zwierzęta były obszernie wykorzystywane w celach naukowych. Działania te uzasadniono popularną wówczas teorią darwinizmu społecznego, zakładającą walkę o byt i zwycięstwo silniejszych, w tym przypadku gatunku ludzkiego nad innymi zwierzętami. Polityka ta była kwestionowana przez coraz to szersze grupy aktywistów i ekologów. W efekcie działacze antagonistycznego ruchu aby uwiarygodnić istotność swoich roszczeń, zaczęli wykorzystywać podobne ramy naukowe, odwołując się do teorii darwinowskiej jako dowodu na pokrewieństwo ludzi i zwierząt. Ruch ten skupiał w większości osoby bezwyznaniowe. Również dzisiaj w Stanach Zjednoczonych ateiści i agnostycy są statystycznie najbardziej zaangażowani w ruchy na rzecz praw zwierząt. Psychologowie wskazują, że może to być wynikiem zakwestionowania wyższości ludzi jako dzieci Bożych oraz posiadania duszy wyłącznie przez istoty ludzkie.\n\n\n=== Shintoizm ===\n\nShintō zakazuje jakichkolwiek form znęcania się nad zwierzętami w formie fizycznej i magicznej, ze względu na zdolność każdej żywej istoty do emanacji pod postacią ducha lub bóstwa. Pies i kot domowy pełnią liczne funkcje w tradycyjnej religii Japonii, ze względu na przypisywane im magiczne zdolności. Występują w postaci zoomorficznego domowego bóstwa inugami oraz jako znaki zodiaku. Pies postrzegany jest jako opiekun kobiet oczekujących potomstwa, z tego powodu pierwszy dzień drugiego trymestru ciąży nazywany jest „psim dniem”. Jako zwierzęta magiczne postrzegane są również lisy i jenoty, które posiadają umiejętność przybierania postaci ludzkiej oraz wybranych przedmiotów.\n\n\n=== Buddyzm ===\nBuddyzm jest religią, której orędzie zaadresowane jest do wszystkich żywych stworzeń. Konsekwencją tego jest powszechność diety wegetariańskiej. Buddyści, ze względów ideowych, angażują się w ruch na rzecz ochrony zwierząt. W tradycji buddyzmu chińskiego powszechny jest zwyczaj fang sheng polegający na wykupieniu przez mnichów zwierząt pochwyconych przez myśliwych i ponownym wypuszczeniu ich na wolność.\n\n\n=== Religie Indian Ameryki Północnej ===\nPsy na tle fauny posiadały najbardziej złożoną symbolikę sakralną w religii rdzennych Amerykanów. Były przedstawicielami sił kosmicznych, dlatego też składano je jako ofiary rytualne podczas ceremonii religijnych.\n\n\n== Zobacz też ==\nArcheozoologia\nZoologia\nZoosemiotyka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBuliński, T., Linda-Grycza, K. (red.). (2019). Kot/pies/człowiek. O relacjach międzygatunkowych i kulturowych tego konsekwencjach. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.\nChymkowski, R. (2014). Zwierzęta i antropologia kultury, \"Przegląd Humanistyczny\" nr 1.\nJohnson, J. (2009). Dogs, Cats, and Their People: The Place of the Family Pet and Attitudes about Pet Keeping. Waterloo.\nBarcz, A., Dąbrowska, M. (red.) (2014) Zwierzęta, gender i kultura. Perspektywa ekologiczna, etyczna i krytyczna. Lublin: E-naukowiec.\nBaratay, E. (2018). Zwierzęcy punkt widzenia. Inna wersja historii. Gdańsk: Wydawnictwo w podwórku.\nLeach, E. (1964). Anthropological Aspects of Language: Animal Categories and Verbal Abuse. Cambridge: MIT Press.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAnimal Studies – Instytut Badań Literackich\nPortal AnimalStudies.pl\nAnimals & Society Institute\nAnimal Studies at Michigan State University", "source": "wikipedia"}
{"text": "Efekt św. Mateusza\n\nEfekt św. Mateusza – ogólna zasada socjologiczna o ubożeniu osób biednych i bogaceniu się bogatych. \n\n\n== Historia ==\nTermin został spopularyzowany przez socjologa Roberta Mertona i nazwany imieniem ewangelisty Mateusza, z którego księgi pochodzi cytat:\n\nW naukach technicznych jego bardziej formalnym odpowiednikiem jest wiązanie preferencyjne opisujące np. rozkład prawdopodobieństwa powstania nowego połączenia w sieciach bezskalowych. \nEfekt św. Mateusza ujawnia się również w innych dziedzinach życia. Poza dosłownym znaczeniem dotyczącym bogactwa materialnego termin ten jest także stosowany w przenośni, np.:\n\nw edukacji – uczniowie i studenci zamożniejsi trafiają często do lepszych szkół i uczelni, dzięki czemu stają się lepiej wykształceni niż ich ubożsi koledzy. Keith Stanovich wskazał, że efekt Mateusza można powiązać z nauką czytania i wpływem braku tych umiejętności na osiągnięcia szkolne uczniów.\nw nauce – naukowcy cieszący się większym uznaniem w środowisku mają łatwiejszy dostęp do funduszy i innych środków niezbędnych do rozwoju, dzięki czemu efekty ich badań ujawniają się lepiej i szybciej,\nw politologii – partia zdobywająca większość głosów podczas wyborów w skali całego kraju lub okręgu, otrzymuje nieproporcjonalnie dużą liczbę mandatów, pomimo że procent poparcia dla konkurujących partii przed wyborami jest zbliżony.\nEfekt odnosić się może także do wpływów, popularności, atrakcyjności itd.\n\n\n== Rynki z wpływem społecznym ==\nWpływ społeczny często wywołuje zjawisko rich-get-richer, w którym popularne produkty stają się jeszcze bardziej popularne. Przykładem roli efektu Mateusza na wpływ społeczny jest eksperyment przeprowadzony przez Salganika, Doddsa i Wattsa, w którym stworzyli eksperymentalny wirtualny rynek o nazwie MUSICLAB. W MUSICLAB ludzie mogli słuchać muzyki i pobierać utwory, które najbardziej im się podobały.  Do wyboru były nieznane utwory wyprodukowane przez nieznane zespoły. Przetestowano dwie grupy; jedna grupa nie otrzymała żadnych dodatkowych informacji na temat piosenek, a drugiej grupie powiedziano o popularności każdej piosenki i liczbie pobrań, które miały miejsce wcześniej.\n\n\n== Zobacz też ==\nZasada Pareta\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nJustyna Suchecka, Polskie gimnazja segregują uczniów, wyborcza.pl, 3.11.2012", "source": "wikipedia"}
{"text": "Efekt woozle\n\nEfekt woozle, nazywany również dowodem przez cytowanie – zjawisko polegające na występowaniu niezasłużonej wiarygodności twierdzenia, które zostało uzyskane poprzez częste cytowanie źródła twierdzenia, mimo że nie jest ono odpowiednio poparte. Jeśli wyniki nie zostaną powtórzone i nikt nie zauważy, że kluczowe twierdzenie nigdy nie zostało dobrze poparte w oryginalnej publikacji, błędne założenia mogą wpłynąć na dalsze badania.\n\n\n== Geneza i definicja ==\nW książce Kubuś Puchatek autorstwa A.A. Milne'a, Kubuś i Prosiaczek w trzecim rozdziale tropią pozstawione na śniegu śladu, wierząc, że to ślady łasicopodobnego zwierzęcia, w oryginalnej wersji językowej książki nazywanego woozle. Ślady mnożą się dopóki Krzyś nie wyjaśnił im, że podążają za własnymi śladami w kółko. \nPrzed wprowadzeniem konkretnego terminu \"efekt woozle\", koncepcja leżąca u jego podstaw sięga ponad 60 lat wstecz. William Bevan pisząc w 1953 roku o metodologii naukowej i błędach badawczych w dziedzinie psychologii, używa terminu \"naukowi łowcy woozle\".  Joachim F. Wohlwill w 1963 roku odnosi się do \"polowania na woozle\" w badaniach nauk społecznych, a Joan Stevens w 1971 roku ostrzega czytelników przed woozle w badaniu błędnie zacytowanego listu.\nTermin \"efekt woozle\" został ukuty przez Beverly D. Houghton w 1979 roku podczas dyskusji panelowej, w celu skrytykowania narastającej wiary w mit/archetyp osoby stosującej przemoc wyłaniającej się wówczas z literatury i prasy popularnej. Nieco później opisała ten efekt jako \"reifikację poprzez kreację\". Inni badacze przypisali ten termin socjologowi Richardowi Gellesowi i Murrayowi A. Strausowi. Gelles i Straus uważali, że efekt woozle opisuje wzorzec stronniczości obserwowany w naukach społecznych i który jest identyfikowany jako prowadzący do wielu błędów w indywidualnej i publicznej percepcji, w środowisku akademickim, kształtowaniu polityki i w rządzie. Woozle odnosi się również do twierdzenia dotyczącego badań, które nie jest poparte oryginalnymi ustaleniami. Według Donalda G. Duttona, efekt woozle występuje, gdy częste cytowanie wcześniejszych publikacji, w którym brakuje dowodów wprowadza w błąd jednostki, grupy i opinię publiczną, aby myślały lub wierzyły, że istnieją dowody, a niepotwierdzone fakty stają się legendami miejskimi i faktoidami. Tworzenie twierdzeń opartych na efekcie jest często związane z zmianą języka przypuszczającego (\"to może\", \"być może\", \"to mogłoby\") na formę absolutną (\"to jest\"), wzmacniając język i wprowadzając idee i poglądy nie posiadane przez oryginalnego autora lub nie poparte dowodami.\nDutton postrzega efekt woozle jako przykład efektu potwierdzenia i łączy go z wytrwałością przekonań i myśleniem grupowym. Ponieważ w naukach społecznych dowody empiryczne mogą opierać się na raportach z doświadczeń, a nie na obiektywnych pomiarach, może istnieć tendencja badaczy do dostosowywania dowodów do oczekiwań. Według Duttona możliwe jest również, że nauki społeczne mogą być zgodne ze współczesnymi poglądami i ideałami sprawiedliwości społecznej, co prowadzi do stronniczości na korzyść tych ideałów. Eileen Gambrill łączy efekt woozle z procesami, które tworzą pseudonaukę. Gambrill i Amanda Reiman łączą go również z bardziej celowymi technikami propagandowymi; identyfikują również zwroty wprowadzające takie jak \"Każdy wie, że...\", \"Jest oczywiste, że...\", \"Powszechnie przyjmuje się, że...\" jako sygnały ostrzegawcze, że to co następuje, może być linią rozumowania woozle.\n\n\n== Przykłady ==\nW 1980 roku Gelles zilustrował efekt woozle, pokazując, w jaki sposób praca Gellesa z 1974 oparta na małej próbie i opublikowana w The Violent Home przez Strausa, który napisał przedmowę do książki Gellesa, została przedstawiona tak, jakby dotyczyła dużej próby. Obie zostały następnie zacytowane przez Rogera Langleya i Richarda C. Levy'ego w ich książce z 1977 roku Wife Beating: The Silent Crisis. W wydanej w 1998 roku książce Intimate Violence używają Kubusia Puchatka, aby zilustrować jak słaba praktyka badawcza i autoreferencyjne badania powodują, że starsze badania są traktowane jako świeże dowody, powodując błędy i stronniczość.\nJednym z godnych uwagi przykładów tego efektu mogą być cytaty z publikacji wysłanej do redakcji The New England Journal of Medicine (NEJM) autorstwa Jane Porter i Hershel Jicka opublikowanego w 1980 roku. Publikacja, która miał pięć zdań i prawdopodobnie nie była recenzowana przez rzecznika czasopisma, zawierała wyniki analizy dokumentacji medycznej dotyczącej stosowania leków przeciwbólowych u pacjentów szpitalnych i stwierdzała, że \"pomimo powszechnego stosowania środków odurzających w szpitalach, rozwój uzależnienia jest rzadki u pacjentów medycznych nie mających historii uzależnienia\". Chociaż badanie to dotyczyły wyłącznie stosowania środków odurzających w warunkach szpitalnych, z czasem było ono coraz częściej cytowane w celu poparcia twierdzeń, że uzależnienie od środków przeciwbólowych było podobnie rzadkie wśród pacjentów, którym przypisano środki odurzające do przyjmowania w domu. Autorzy publikacji opublikowanej w NEJM dotyczącego publikacji z 1980 roku znaleźli 608 cytowań Porter i Jicka, ze \"znaczącym wzrostem\" po wydaniu leku OxyContinu w 1995 roku. Purdue Pharma, firma produkująca lek, cytowała badanie Porter i Jicka, a także inne, aby argumentować, że przyjmowanie leku wiąże się z niskim ryzykiem uzależnienia. W 2007 roku firma i trzech jej dyrektorów generalnych przyznało się do winy w związku z federalnymi zarzutami karnymi dotyczącymi wprowadzania w błąd organów regulacyjnych, lekarzy i pacjentów w kwestii ryzyka uzależnienia związanego z przyjmowaniem leku. Badanie z 1980 roku było również błędnie przedstawiane zarówno w publikacjach akademickich, jak i nieakademickich: zostało opisane jako \"obszerne badanie\" przez Scientific American, podczas gdy Time stwierdził, że było to \"przełomowe badanie\" pokazujące \"przesadny strach przed uzależnieniami wśród pacjentów\" od opiatów był \"zasadniczo nieuzasadniony\", a artykuł w czasopiśmie Seminars in Oncology twierdził, że badanie Porter i Jicka dotyczyło pacjentów chorych na raka, podczas gdy w publikacji nie wspomniano, na jakie choroby cierpieli pacjenci. Autorzy publikacji NEJM z 2017 roku zasugerowali, że niewłaściwe cytowanie badania z 1980 odegrało rolę w północnoamerykańskiej epidemii opioidów poprzez niedostateczne przedstawienie ryzyka uzależnienia: publikacja Porter i Jicka na stronie internetowej czasopisma zawiera obecnie notatkę informującą czytelnika, że \"był on mocno i bezkrytycznie cytowany jako dowód na to, że uzależnienie jest rzadkie w przypadku terapii opioidami.\nW badaniu przeprowadzonym przez Vera Institute of Justice, Neil. A Weiner i Nicole Hala opisali niektóre z trudności badawczych związanych z pomiarem zjawiska handlu ludźmi. Opisali oni i zmapowali rozwój efektu woozle w związku z szacunkami dotyczącymi rozpowszechnienia handlu ludźmi. Przeszukując odpowiednią literaturę w latach 1990 - 2006, Weiner i Hala znaleźli 114 szacunków rozpowszechnienia w 45 publikacjach. Tylko jedna z publikacji zawierała cytaty z oryginalnych badań, a kilka szacunków rozpowszechnienia nie zawierało źródeł. Autorzy stwierdzili, że w źródłach, które przeanalizowali, brakowało cytatów, odpowiedniej definicji operacyjnej i omówienia metodologii. David Finkelhor i Michelle Stransky skrytykowali ogólną metodologię stosowaną w badaniach nad handlem ludźmi. Powołują się oni na efekt woozle i zamieszczają wyraźne ostrzeżenie na pierwszej stronie swojego raportu, przestrzegając przed cytowaniem jakichkolwiek konkretnych szacunków, które przedstawiają, ponieważ dokładna inspekcja liczb \"ujawnia, że żadna z nich nie jest oparta na mocnych podstawach naukowych\".\nGambrill i Reiman przeanalizowały artykuły naukowe i komunikaty na temat lęku społecznego i doszły do wniosku, że wiele z nich wprowadza w błąd, przedstawiając model chorobowy lęku społecznego jako niepodważalny fakt, uciekając się do niepodważalnych technik powtarzania i pomijając w dyskursie wszelkie konkurencyjne teorie. Gambrill i Reiman zauważają ponadto, że nawet po przeszkoleniu badanych na temat znaków ostrzegawczych takich technik, wielu z nich nadal nie wychwyciło tych znaków w tekście praktycznym. \n\nJames J. Kimble podaje jako przykład historiografię amerykańskiego plakatu wojennego We Can Do It!. Po tym jak mieszkanka Michigan Geraldine Doyle powiedziała w 1994 roku, że była prawdziwą modelką plakatu, wiele źródeł powtórzyło jej twierdzenie bez sprawdzenia dwóch podstawowych założeń: że Doyle była młodą pracownicą fabryki przedstawioną na fotografii wojennej z 1942 roku oraz że fotografia ta zainspirowała J. Howarda Millera do stworzenia plakatu. Chociaż niektóre media opisywały to powiązanie jako niepotwierdzone, wiele innych entuzjastycznie je popierało. Waga tych wielokrotnych potwierdzeń nadała historii Doyle \"przekonujący\" autorytet, pomimo braku autorytetu w potwierdzeniu powiązania. W 2015 roku Kimble znalazł oryginalną odbitkę fotograficzną pracownika fabryki, z podpisem identyfikującym młodą kobietę jako Naomi Parker, pracującą w Kalifornii w marcu 1942 roku, kiedy Doyle była jeszcze w szkole średniej.\n\n\n== Zobacz też ==\nArgumentum ad auctoritatem\nArgumentum ad populum\nBłędne koło w rozumowaniu\nBłąd logiczny\nMem\nZłudzenie publikacyjne\nKrytyka źródeł\nWirus umysłu\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekstymność\n\nEkstymność – związek intymności z zewnętrznością (external), koncepcja, mająca na celu obalenie opozycji inside i outside, ale również own i alien. Odnosi się do najintymniejszej składowej człowieczeństwa, której ludzie nie są w stanie w sobie zaakceptować i znieść. Ekstymność rodzi się z więzi tego, co w człowieku krańcowo wewnętrzne i intymne z tym, co jest najbardziej w nim obce, osamotnione i monstrualne. Ekstymność pojawia się również w kontekście mediów jako tendencja zmierzająca zarówno ku demasyfikacji, jak i opozycji tego procesu.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Faszysta (epitet)\n\nFaszysta – pejoratywny epitet stosowany przeciwko osobom, ruchom politycznym, rządom, instytucjom publicznym i prywatnym od czasu pojawienia się faszyzmu w Europie w latach dwudziestych XX wieku.\nPowszechne stosowanie tego terminu jako zniewagi odnotowano w 1944 roku, kiedy brytyjski pisarz George Orwell stwierdził, że w Wielkiej Brytanii słowo „faszyzm” jest prawie całkowicie pozbawione znaczenia i że prawie każdy Anglik zaakceptowałby ‘tyrana’ jako synonim „faszysty”.\nW Związku Radzieckim epitety „faszysta” i „faszyzm” były używane do opisywania antyradzieckiego aktywizmu i przekonań, takich jak wrogowie ludu. Użycie to rozszerzyło się również na inne kraje bloku wschodniego w ramach Układu Warszawskiego, w takich krajach jak np. NRD, gdzie Mur Berliński był znany jako „antyfaszystowski wał ochronny”. Termin „antyfaszystowski” stał się wszechobecny w bloku wschodnim, gdzie stał się synonimem linii partii komunistycznych i oznaczał walkę z opozycjonistami oraz ze światem zachodnim sensu largo.\n\n\n== Użycie w Związku Radzieckim, bloku wschodnim oraz we współczesnej Rosji ==\n \nBolszewicy, a później aparatczycy Związku Radzieckiego, często posługiwali się epitetem „faszysty”. Powszechnie używano go w prasie i socjolekcie politycznym do opisania albo jego ideologicznych przeciwników (jak np. ruch Białych), albo nawet wewnętrznych frakcji ruchu socjalistycznego (np. socjaldemokracja była nazywana socjalfaszyzmem, uważana przez partie komunistyczne za najbardziej niebezpieczną formę faszyzmu).\nPo ataku Niemiec na Związek Radziecki w 1941 roku, epitet „faszysta” był używany w ZSRR do opisania praktycznie każdej antyradzieckiej działalności lub opinii. Według marksizmu-leninizmu, faszyzm był ostatnią fazą kryzysu burżuazji, który szukał schronienia przed nieodłącznymi sprzecznościami kapitalizmu. W rezultacie tego podejścia niemal każde zachodnie państwo kapitalistyczne było faszystowskie, a III Rzesza była jedynie najbardziej reakcyjna. Na przykład międzynarodowe śledztwo w sprawie masakry w Katyniu zostało opisane jako zniesławienie faszystowskie, a powstanie warszawskie jako nielegalne i zorganizowane przez faszystów. W Polsce w okresie PRL propaganda komunistyczna określała jako organizację faszystowską Armię Krajową. Służba Bezpieczeństwa określiła trockizm, titoizm i imperializm jako warianty faszyzmu.\nWykorzystanie to trwało do ery zimnej wojny i rozpadu Związku Radzieckiego. Popierana przez Związek Radziecki oficjalna nazwa Muru Berlińskiego brzmiała Antyfaszystowski wał ochronny (niem. Antifaschistischer Schutzwall). Podczas rozruchów w styczniu 1991 roku, które nastąpiły po ogłoszeniu w maju 1990 roku przywrócenia niezależności Łotwy od ZSRR, Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego ogłosiła, że na Łotwie odrodził się faszyzm.\nW styczniu 2014 roku, podczas protestów Euromajdanu, na Krymie został utworzony Słowiański Front Antyfaszystowski przez rosyjskiego deputowanego Alieksieja Żurawliowa i lidera partii Russkoje Jedinstwo (i przyszłego premiera Krymu) Siergieja Aksjonowa, aby przeciwstawić się faszystowskiemu powstaniu na Ukrainie.\nPo rewolucji ukraińskiej w lutym 2014 roku, poprzez aneksję Krymu przez Federację Rosyjską i wybuch wojny w Donbasie, termin ten używany był przez rosyjskich nacjonalistów i media. Określali oni władze ukraińskie po Euromajdanie jako faszystowskie lub nazistowskie, oskarżając je jednocześnie o wpływy żydowskie lub szerzenie gejowskiej propagandy.\n\n\n== Użycie na Zachodzie ==\nW 1944 roku brytyjski pisarz George Orwell stwierdził:\n\nW latach 80. termin ten był używany przez lewicowych krytyków do określenia administracji Ronalda Reagana. Później, w pierwszej dekadzie XXI wieku, termin ten został użyty przez krytyków do określenia administracji George’a W. Busha, a pod koniec lat 10. do określenia kandydatury i administracji Donalda Trumpa. W swojej książce Beyond Mere Obedience z 1970 roku radykalna aktywistka i teolog Dorothee Sölle ukuła termin „chrystofaszysta” na określenie fundamentalistycznych chrześcijan.\nOd lat 2000. zaangażowanych politycznie fundamentalistów islamskich także określa się jako \"islamofaszystów\", zwłaszcza w kręgach popierających wojnę z terroryzmem.\nW 2004 roku, Samantha Power (wykładowca na Uniwersytecie Harvarda) odniosła się do słów Orwella, oznajmiając: Faszyzm – w odróżnieniu od komunizmu, socjalizmu, kapitalizmu czy konserwatyzmu – jest słowem pejoratywnym używanym częściej do oznaczania swoich wrogów niż deskryptorem używanym do rzucania na nich światła”.\nW 2006 roku, Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał za sprzeczne z art. 10 (wolność słowa) Europejskiej konwencji praw człowieka ukaranie dziennikarza grzywną za nazwanie prawicowego dziennikarza lokalnym neofaszystą, uznając tę wypowiedź za dopuszczalny w danych okolicznościach sąd wartościujący.\nW odpowiedzi na wypowiedź wielu autorów twierdzących, że ówczesny kandydat na prezydenta Donald Trump był „faszystą”, w artykule dla Vox Media z 2016 roku zacytowano pięciu historyków badających faszyzm – w tym Rogera Griffina, autora The Nature of Fascism. Stwierdzili oni, że Trump albo nie ma, albo nawet jest przeciwny kilku poglądom politycznym, które są integralnym elementem faszyzmu, w tym postrzeganiu przemocy jako nieodłącznego dobra i nieodłącznego odrzucenia lub sprzeciwu wobec systemu demokratycznego.\n\n\n== Możliwe wyjaśnienie dotyczące swobodnego stosowania epitetu ==\nNiektóre grupy marksistowskie, takie jak indyjska sekcja IV Międzynarodówki i grupy Hekmatystów w Iranie i Iraku, dostarczyły wyjaśnień, dlaczego epitet „faszysta” powinien być stosowany do takich grup jak ruch Hindutwy, irański rząd po 1979 czy islamskie sekcje działające podczas wojny w Iraku. Inni badacze twierdzą, że tradycyjne znaczenie terminu „faszyzm” nie ma zastosowania do grup Hindutwa i może utrudniać dokonywanie analiz ich działalności.\n\n\n== Zobacz też ==\nprawo Godwina\nargumentum ad Hitlerum\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Historia socjologii\n\nHistoria socjologii, w zależności od sposobu widzenia jej przedmiotu, może obejmować różne zakresy. Jerzy Szacki wyróżnia trzy zakresy historii socjologii:\n\nHistoria socjologii jako takiej, czyli wszelkich działań prowadzonych pod szyldem „socjologii” począwszy od Auguste’a Comte’a – twórcy nazwy nauki. Podejście takie prowadzi jednak, z jednej strony, do przesadnego eksponowania wielu mniej ważnych autorów będących „socjologami” z nazwy, z drugiej – do pomijania innych, którzy nimi nie byli, ale przyczynili się do rozwoju nauki.\nHistoria myśli socjologicznej, która dotyczy zagadnień związanych z rozwojem problemów socjologicznych znajdujących się w ośrodku zainteresowań socjologii współczesnej. Obejmuje myślicieli, którzy podejmowali takie problemy, nawet jeśli sami nie uważali się za socjologów lub nawet nigdy o socjologii nie słyszeli, czy też się od niej odżegnywali.\nHistoria analizy socjologicznej zajmuje się rozwojem naukowej analizy badania zjawisk społecznych, czyli ważniejszymi socjologami i ich wypowiedziami, o ile przyczynili się oni do szczególnych osiągnięć badawczych, odpowiadających przyjętym przez badacza standardom naukowości. Wtedy należałoby dokonać rozdziału pomiędzy właściwą nauką społeczną a wczesną socjologią, która nauką jeszcze nie była, i myślą socjologiczną.\nSpór o to, kiedy właściwie zaczyna się historia socjologii jest, zdaniem Szackiego, bezzasadny. Na jednym jego biegunie znajdują się bowiem opinie, że socjologia istniała niemal zawsze i wszędzie, gdyż zgodnie ze słowami Émile’a Durkheima: „Ludzie nie czekali na pojawienie się nauki społecznej, by wytworzyć sobie ideę prawa, moralności, rodziny, państwa, a nawet społeczeństwa, ponieważ bez tych idei nie mogliby się w życiu obejść”. Drugim skrajnym podejściem jest stwierdzenie, że socjologia nie istnieje nawet do tej pory, ponieważ nie spełnia jeszcze zasad naukowości jak np. fizyka (nie dysponuje równie niezawodnymi metodami naukowymi). Każde ze stanowisk zależy od przyjętego poglądu na to, czym jest socjologia i co jest w niej najważniejsze. Zdaniem Szackiego historia myśli socjologicznej najpełniej przedstawia historyczne tło socjologii współczesnej oraz ukazuje kolejne rewolucje, przez które przeszło myślenie o życiu społecznym. Szacki wymienia cztery takie rewolucje:\n\nwyodrębnienie porządku ludzkiego z porządku przyrody (starożytni myśliciele greccy);\nodróżnienie społeczeństwa od państwa (czasy nowożytne, zwłaszcza XVII i XVIII wiek);\nuczynienie społeczeństwa przedmiotem systematycznej refleksji oraz stworzenie pojęcia nauki o społeczeństwie (XIX wiek);\nunaukowienie refleksji o społeczeństwie (wciąż trwa).\n\n\n== Na podstawie ==\nSzacki, Jerzy „Historia myśli socjologicznej”.PWN, Warszawa 2006. ISBN 83-01-13844-0.\n\nHistoria ważniejszych odkryć i koncepcji socjologicznych w zestawieniu chronologicznym\n\n\n== Zobacz też ==\nKsiążki Socjologiczne XX wieku (ankieta)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Wydziału Stosowanych Nauk Społecznych i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego\n\nInstytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji – część Wydziału Stosowanych Nauk Społecznych i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego. Został powołany w 1972.\nMieści się przy ulicy Podchorążych 20 w pobliżu Parku Łazienkowskiego, na Dolnym Mokotowie. Kształci studentów do poziomu magistra na kierunkach profilaktyka społeczna i resocjalizacja; do poziomu licencjata na kierunku praca socjalna; na poziomie magisterskich na kierunku kryminologia, a także na licznych studiach podyplomowych. Instytut nadaje swoim studentom uprawniania pedagogiczne, pod warunkiem odbycia stosownych praktyk.\nPracownicy Instytutu prowadzą ponadto liczne badania naukowe z zakresu pedagogiki (resocjalizacyjnej i społecznej), socjologii, psychologii, kryminologii, penologii i integracji. Jednym z cyklicznych wydawnictw jest Atlas przestępczości w Polsce.\n\n\n== Kierunki i specjalizacje ==\n\n\n=== Profilaktyka społeczna i resocjalizacja ===\nInterdyscyplinarny kierunek studiów licencjackich i magisterskich uzupełniających. Został uruchomiony w 2008.\nW ramach kierunku prowadzone są następujące specjalizacje:\n\nprawno-kryminologiczna\ninnowacje społeczne i rewitalizacja\nwychowanie resocjalizujące\nmigracje i integracja kulturowa\npolityki publiczne\n\n\n=== Praca socjalna ===\nTrzyletnie studia licencjackie, dające uprawnienia pracownika socjalnego. Został uruchomiony w 2008 roku. \n\n\n=== Kryminologia ===\nDwuletnie studia magisterskie. Pierwszy w Polsce kierunek studiów z zakresu kryminologii. \n\n\n== Kadra ==\nDyrektorem Instytutu jest dr hab. Tomasz Kaźmierczak. Jednostka zatrudnia 2 profesorów, 14 doktorów habilitowanych i 29 doktorów.\n\n\n== Struktura ==\nInstytut dzieli się na katedry i zakłady. Posiada także pracownię komputerową i bibliotekę.\n\n\n=== Katedry ===\nKatedra Kryminologii i Polityki Kryminalnej: prof. dr hab. Andrzej Rzepliński - kierownik,  dr hab. prof. UW Antoni Bojańczyk, dr Barbara Błońska, dr Łukasz Chojniak, dr Andrij Kosylo, dr Maria Niełaczna – sekretarz, dr Katarzyna Witkowska-Rozpara, dr Dagmara Woźniakowska-Fajst. Pracownicy emerytowani: prof. dr hab. Andrzej Siemaszko, prof. dr hab. Teodor Szymanowski, dr hab. prof. UW Beata Gruszczyńska, dr hab. prof. UW Anna Kossowska.\nKatedra Socjologii Norm, Dewiacji i Kontroli Społecznej: dr hab. Mikołaj Pawlak - kierownik, dr Agnieszka Dudzińska, dr Marta Kindler, dr Stanisław Tyszka (urlop), dr Tomasz Warczok. Pracownicy emerytowani: prof. dr hab. Jerzy Kwaśniewski, doc. dr Joanna Zamecka.\nKatedra Pedagogiki Społecznej: dr hab. Danuta Lalak - kierownik, dr hab. Aneta Ostaszewska – sekretarz, dr Katarzyna Rychlicka-Maraszek, dr hab. Bohdan Skrzypczak, dr Katarzyna Szumlewicz. Pracownicy emerytowani: dr hab. prof. UW Janusz Surzykiewicz, prof. dr hab. Tadeusz Pilch.\n\n\n=== Zakłady ===\nZakład Pedagogiki Resocjalizacyjnej: doc. dr Elżbieta Bielecka - p.o. kierownika,  dr Agnieszka Salamucha, dr Bartłomiej Skowroński, dr Dariusz Schmidt – sekretarz, dr Paweł Szczepaniak. Pracownicy emerytowani: dr hab. prof. UW Lesław Pytka, dr hab. prof. UW Andrzej Rejzner, dr hab. Tomasz Rudowski.\nZakład Prawa i Polityki Penitencjarnej: dr hab. Adam Redzik - kierownik, dr hab. Tomasz Przesławski, dr Paweł Kobes. Pracownicy emerytowani: dr hab. prof. UW Michał Porowski, dr hab. Barbara Kowalska-Ehrlich.\nZakład Prawnych i Społecznych Badań Integralnokulturowych: dr hab. Jarosław Utrat-Milecki, doc. dr Jadwiga Królikowska,dr Bogusława Filipowicz, dr Łukasz Ostrowski - sekretarz, dr Sylwia Różycka-Jaroś\nZakład Psychologii Dewiacji: dr Ewa Michałowska - p.o. kierownika, dr Ewa Kiliszek, dr Grzegorz Kudlak, dr Wojciech Wypler – sekretarz. Pracownicy emerytowani: dr hab. prof. UW Krystyna Ostrowska, dr hab. prof. UW Aleksandra Korwin-Szymanowska.\nZakład Socjologii Zmian Społecznych: dr hab. Wojciech Misztal - kierownik zakładu,  prof. dr hab. Aleksander Manterys, dr Ewa Stachowska. Pracownicy emerytowani: dr hab. Elżbieta Budakowska, prof. dr hab. Władysław Misiak, dr hab. prof. UW Wojciech Kostecki,  prof. dr hab. Maria Libiszowska-Żółtkowska.\nZakład Teorii i Metod Pracy Socjalnej: dr hab. Tomasz Kaźmierczak - kierownik, dr. Łukasz Drozda, dr hab. Mirosław Górecki, dr Marta Łuczyńska, dr Anna Olech. Pracownicy emerytowani: dr hab. prof. UW Jerzy Szmagalski.\nW Instytucie Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji pracuje też dr hab. Adriana Mica.\n\n\n== Absolwenci (m.in.) ==\n\nJarosław Dubiel − publicysta, ekoaktywista, współzałożyciel i działacz Ruchu Wolność i Pokój, działacz opozycji demokratycznej w PRL\nTomasz Karolak − aktor\nAfrojax − muzyk, dziennikarz, lider Afro Kolektywu\nMichał Olszański − dziennikarz radiowy i telewizyjny, pedagog\nLudwik Dorn − polityk, działacz opozycyjny w PRL, poseł wielu kadencji, minister spraw wewnętrznych i administracji, marszałek Sejmu, wicepremier, współzałożyciel Prawa i Sprawiedliwości\nGerard Pokruszyński − dyplomata, konsul i ambasador Polski w Islandii\nIwona Schymalla − dziennikarka telewizyjna i publicystka\nEwa Siedlecka − dziennikarka\nSidney Polak − muzyk, członek zespołu T.Love\nAnna Sochańska − urzędniczka, dyplomatka, ambasador Polski w Irlandii\nPaweł Wypych − polityk, prezes ZUS, sekretarz stanu w Kancelarii Prezydenta RP\nZbigniew Zaniewski − naukowiec, cybernetyk, działacz opozycyjny w PRL i społeczny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kontestacja\n\nKontestacja (fr. contestation – spór, negacja; od łac. contestari protestować) – sprzeciw, najczęściej przeciwko systemowi społecznemu i politycznemu, wyrażany publicznie poprzez wypowiedzi i zachowanie. Wypowiedzi kontestujące mogą mieć charakter werbalny lub pozawerbalny, np. poprzez sztukę. Kontestacja jest skrajnym przeciwieństwem konformizmu.\nTermin ewoluował z łacińskiego contestor, contestari, oznaczającego potwierdzenie, odwołanie się do świadectwa wyższej instancji, poprzez francuskie contestation – zakwestionowanie, spór, negację. Współcześnie termin łączy w sobie oba znaczenia. Kontestacja jest zaprzeczeniem i potwierdzeniem wartości, w imieniu których kontestator podważa rzeczywistość zastaną.  \n\n\n== Rodzaje kontestacji ==\n\n\n=== Kontestacja polityczna ===\nTen rodzaj kontestacji polega na krytykowaniu rządzących i ich działań, aż do podważania ich mandatu do sprawowania władzy. W zależności od systemu politycznego i zakresu oraz sposobu działania, kontestatorów politycznych można podzielić na \n\nopozycjonistów (legalnych bądź nie), np. skupionych w opozycyjnych partiach,\nrewolucjonistów dążących do zmiany ustroju politycznego (np. wojna domowa w Libii (2011)),\nanarchistów próbujących zniszczyć struktury państwa,\nterrorystów, którzy zastraszaniem chcą osiągnąć doraźne cele polityczne.\nPrzykładem ruchu kontestacji politycznej była Solidarność, mająca w różnych okresach charakter legalnej pozaparlamentarnej bądź nielegalnej opozycji o celach rewolucyjnych. Przez władze PRL oceniana była, szczególnie na początku, jako ruch anarchistyczny.\n\n\n=== Kontestacja religijna ===\nPojawia się w ramach określonej religii i przejawia się w negowaniu obowiązującej doktryny lub stosowanych praktyk. Przykładami kontestatorów religijnych mogą być Marcin Luter i Jan Kalwin. Kontestatorami nazywa się odstępców, członków sekt, kacerzy (od montanistów, arian, manichejczyków, waldensów, katarów, husytów do mennonitów), purytanów, kwakrów, mormonów, shakerysów i amiszów.\n\n\n=== Kontestacja ekonomiczna ===\nJej celem jest wykazanie anachronizmu i wymuszenie zmian w zakresie organizacji produkcji, technologii lub podziału dóbr. Kontestacji ekonomicznej towarzyszy zwykle kontestacja polityczna i społeczna. Formy działania stosowane przez kontestatorów ekonomicznych to: strajk, sabotaż, bojkot.\n\n\n=== Kontestacja społeczna ===\nCelem jej jest zmiana stosunków społecznych, a w szczególności:\n\nzniesienie dominacji jednych warstw społecznych nad innymi,\nzniesienie przywilejów zastrzeżonych dla określonych grup społecznych.\nPrzejawem tego rodzaju kontestacji była dziewiętnastowieczna koncepcja socjalizmu stworzona przez Marksa i Engelsa.\n\n\n== Postawy kontestacyjne ==\nZe względu na zakres działania wyróżnia się kontestacje:\n\nbierną – polegającą na wyrażeniu swojego stosunku do kontestowanych struktur; przybiera często formę alienowania się, ucieczki (np. w narkotyki),\nczynną – polegającą na podejmowaniu działań, mających na celu zmianę istniejących struktur.\nW zależności od postawionych celów, okoliczności społeczno-politycznych i osobowości kontestatora postawy kontestacyjne mogą przybierać różne formy:\n\nodstępstwo od powszechnie przyjętych zasad,\ndziałanie skierowane przeciwko istniejącym normom prawnym, obyczajowym, np. odmowa służby wojskowej,\nsprzeciw wobec istniejących struktur politycznych i społecznych,\nbunt przeciw obowiązującej hierarchii wartości,\nmarginalizacja własnych potrzeb,\ndemonstracyjne odcięcie się od powszechnie akceptowalnych stylów życia, alienacja – może przejawiać się m.in. poprzez strój, ekscentryczne zachowanie, zarost, brak higieny.\nTa różnorodność postaw powoduje, że kontestatorami mogą być zarówno politycy, prorocy, mistycy, rewolucjoniści, jak i zbrodniarze, maniacy, outsiderzy. \n\n\n== Historia pojęcia ==\nMimo że zachowania kontestacyjne znane były od zawsze, pierwszy raz użyto tego terminu na opisanie ruchu hippisowskiego w latach 60 XX w. Według Palecznego termin ten został wprowadzony w celu uwolnienia się od emocjonalnego i wartościującego nacechowania, od jakiego nie były wolne dawniej stosowane określenia: buntownik, wichrzyciel, wywrotowiec, kacerz, heretyk, anarchista, warchoł i inne podobne.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nTadeusz Paleczny Kontestacja: Formy buntu we współczesnym społeczeństwie, Instytut Studiów Regionalnych UJ, Kraków 1997", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kryzys złożony\n\nKryzys złożony (ang. complex emergency) – odmiana kryzysu humanitarnego występującego w państwie lub regionie, w którym jednocześnie istnieje poważny lub całkowity upadek władzy spowodowany konfliktem wewnętrznym lub zewnętrznym.\nKryzysy złożone wymagają najczęściej interwencji międzynarodowej. Cechy charakterystyczne kryzysów złożonych to m.in. występująca przemoc, ofiary śmiertelne, przesiedlenia ludności na skalę masową, znaczące lub bardzo rozległe szkody społeczne i ekonomiczne, przeszkody (polityczne bądź militarne) w udzielaniu i dostarczaniu pomocy humanitarnej oraz zagrożenie bezpieczeństwa pracowników organizacji humanitarnych i wolontariuszy. Pomoc międzynarodowa musi mieć w takich przypadkach charakter wieloaspektowy i dużą skalę.\nKryzysy złożone występują w państwach o ugruntowanej latami niestabilnej sytuacji politycznej i gospodarczej. Niemożność poradzenia sobie ze skutkami katastrof naturalnych nakłada się tam na długoletnie wojny, głód i rozkład gospodarczy. Powoduje to przedłużanie się konfliktów i narastanie kryzysów humanitarnych. W takiej sytuacji powstałe błędne koło nie pozwala do końca ustalić, co jest główna przyczyną, a co skutkiem kryzysu. Długotrwałe wojny osłabiają zdolności władz państwowych lub lokalnych do radzenia sobie lub zapobiegania klęskom naturalnym.\nDo państw dotykanych kryzysami złożonymi należą lub należały m.in.: Afganistan, Somalia, Sudan, Etiopia, Czad, Liberia, Angola, Mozambik, Sierra Leone i Kongo.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mapa kulturowa Ingleharta–Welzela\n\nMapa kulturowa Ingleharta–Welzela (także mapa kultur Ingleharta–Welzela, mapa kultury Ingleharta–Welzela) – wykres punktowy stworzony przez politologów Ronalda Ingleharta i Christiana Welzela na podstawie ankiet World Values Survey i European Values Survey.\nPrzedstawia ściśle powiązane wartości kulturowe, które różnią się między społeczeństwami w dwóch dominujących wymiarach: wartości tradycyjne vs. świecko-racjonalne na pionowej osi y i wartości przetrwania vs. wyrażania siebie na poziomej osi x. Przejście w górę na tej mapie odzwierciedla przejście od wartości tradycyjnych do świecko-racjonalnych, a przesunięcie w prawo odzwierciedla przejście od wartości przetrwania do wartości wyrażania siebie. Mapa pokazuje, gdzie znajdują się społeczeństwa w tych dwóch wymiarach. Klastry krajów odzwierciedlają ich wspólne wartości, a nie bliskość geograficzną.\nWartości tradycyjne podkreślają znaczenie religii, więzi rodzic-dziecko, szacunek dla władzy, absolutnych standardów i tradycyjnych wartości rodzinnych. Osoby, które wyznają te wartości, odrzucają zwykle rozwód, aborcję, eutanazję i samobójstwo. Społeczeństwa, które przyjmują te wartości, mają wysoki poziom dumy narodowej i nacjonalizmu. Wartości świecko-racjonalne mają przeciwstawne preferencje do wartości tradycyjnych. Przejście od wartości tradycyjnych do świecko-racjonalnych zostało opisane jako „zasadniczo zastąpienie religii i przesądów nauką i biurokracją jako podstawą zachowań i relacji władzy w społeczeństwie”.\nWartości wyrażania siebie dają wysoki priorytet subiektywnemu samopoczuciu, samoekspresji i jakości życia. Niektóre wartości bardziej powszechne w społeczeństwach, które je przyjmują, to ochrona środowiska, rosnąca tolerancja wobec cudzoziemców, mniejszości LGBT oraz równość płci, rosnące żądania udziału w podejmowaniu decyzji w życiu gospodarczym i politycznym (autonomia i wolność od władzy centralnej), zaufanie międzyludzkie, umiar polityczny i przesunięcie wartości wychowawczych z nacisku na ciężką pracę na wyobraźnię i tolerancję. Przejście od przetrwania do wyrażania siebie oznacza również przejście od społeczeństwa przemysłowego do społeczeństwa postindustrialnego, a także popularyzację wartości demokratycznych.\nWedług autorów: „Te dwa wymiary wyjaśniają ponad 70 procent wariancji międzynarodowościowej w analizie czynnikowej dziesięciu wskaźników – a każdy z tych wymiarów jest silnie skorelowany z wynikami innych ważnych orientacji”. Autorzy podkreślają, że status społeczno-ekonomiczny nie jest jedynym czynnikiem determinującym położenie kraju, gdyż ważnym czynnikiem jest także ich dziedzictwo religijne i kulturowo-historyczne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nakaz sprzeczny\n\nNakaz sprzeczny – komunikat nakazowy kierowany do określonej osoby lub grupy zawierający niespójny lub wręcz wewnętrzne przeciwny przekaz. \nJedna z części przekazu jest w tym wypadku stwierdzeniem czegoś, a druga część tego samego przekazu, będąca stwierdzeniem czegoś na temat części pierwszej, jest niespójna (obie części wykluczają się wzajemnie). Przekaz taki może być werbalny lub niewerbalny lub przekaz werbalny może być sprzeczny z niewerbalnym (niespójność między tym, co się widzi, a tym, co się słyszy lub odczuwa). Klasycznym przykładem nakazu sprzecznego jest nakazanie komuś spontaniczności lub oferowanie pomocy z przymusu. Nakazy sprzeczne prowadzą częstokroć do podwójnego wiązania.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polityka poważania\n\nPolityka poważania (ang. respectability politics) – pogląd moralistyczny uznający, że grupa marginalizowana powinna naśladować większość i charakteryzować się uprzejmością i byciem poważanym, by zyskać aprobatę i zasłużyć na prawa od dominującej grupy. Jest on wyznawany głównie przez osoby publiczne, przywódców lub naukowców, którzy są członkami różnych marginalizowanych grup. Gdy te osoby, które odniosły sukces, promują politykę poważania, może to być odebrane jako próba kontroli społeczności przez innych jej członków. Zwolennicy polityki poważania mogą próbować przedstawiać swoje osobiste wartości społeczne jako integralne i zgodne z dominującymi wartościami, w związku z czym mogą nie chcieć kwestionować polityki głównego nurtu za brak akceptacji całej grupy marginalizowanej. Ci zwolennicy mogą również nie chcieć kwestionować porażki głównego nurtu w zauważeniu, że różnorodność istnieje również w obrębie grupy marginalizowanej. \nKoncepcja ta została po raz pierwszy sformułowana w 1993 roku przez Evelyn Brooks Higginbotham w książce Righteous Discontent: The Women's Movement in the Black Baptist Church, 1880–1920. W historii Ameryki polityka poważania była praktykowana przez czarnoskórych Amerykanów jako sposób świadomego odłożenia na bok i ograniczania praktyk kulturalnych i moralnych, które były uznawane przez szersze społeczeństwo za niegodne szacunku, szczególnie w kontekście rodziny i dobrych manier. Rozwój afroamerykańskiej polityki poważania był powiązany z pisarzami i działaczami, w tym WEB Du Bois i Bookerem Washingtonem, i może on tłumaczyć wybór i karierę polityczną Baracka Obamy. Prezydent Obama został również skrytykowany za stosowanie polityki poważania podczas jego prezydentury, na przykład podczas swojego przemówienia po decyzji wielkiego jury z 24 listopada w sprawie zastrzelenia Michaela Browna w Ferguson w stanie Missouri. Jednym z najbardziej otwartych zwolenników polityki poważania jest były koszykarz Charles Barkley. \n\n\n== Mniejszości rasowe ==\nTermin „polityka poważania” został po raz pierwszy użyty w kontekście czarnoskórych kobiet i ich starań, aby zdystansować się od stereotypowego i pozbawionego szacunku postrzegania ich społeczności. Polityka poważania w dalszym ciągu wpływa na zachowanie zmarginalizowanych rasowo czarnoskórych Amerykanów, którzy zyskują status i prawa poprzez „przestrzeganie hegemonicznych standardów tego, co znaczy być poważanym”. Stereotypy, których najbardziej starają się uniknąć Afroamerykanie, to lenistwo, niższość intelektualna, przemoc i niemoralność. Chociaż polityka poważania była ważnym sposobem, w jaki włączali się oni w swoje wolne życie po emancypacji, dziś istnieje wiele przykładów sytuacji, w których „umyślne ustępstwa wobec wartości społecznych głównego nurtu” czynione przez Afroamerykanów nie promują szacunku wobec nich, i jest tylko mechanizmem obronnym tej mniejszości. Ponadto niektóre badania naukowe wiążą część wysokiego obciążenia chorobą psychiczną czarnoskórych Amerykanów z ich zachowaniami asymilacyjnymi. Naukowcy Hedwiga Lee i Margaret Takako Hicken argumentują, że w dalszych rozmowach na temat polityki poważania należy zawsze rozważać konieczność negocjowania codziennych przestrzeni społecznych przez mniejszości i wpływ tego na zdrowie psychiczne. \n\n\n=== Geneza terminu ===\nW swojej książce Righteous Discontent: The Women's Movement in the Black Baptist Church, 1880–1920, Evelyn Brooks Higginbotham ukuła termin „polityka poważania”, aby opisać zmiany społeczne i polityczne w społeczności afroamerykańskiej w tym czasie. Szczególnie skoncentrowała się na rewitalizacji Czarnego Baptystycznego Kościoła (Black Baptist Church) i na tym, jak stał się on miejscem samopomocy dla czarnoskórych. Było to szczególnie prawdziwe w przypadku kobiet, dla których kościół był miejscem oporu przeciwko rasizmowi i dehumanizacji. Budowały one szkoły i świadczyły usługi pomocy społecznej, aby zwiększyć swoje poważanie i promować swoje społeczności. \nTen rodzaj mobilizacji był kontynuowany przez metodologię nauczycieli w społecznościach afroamerkańskich na Południu. Nauczyciele zachęcali swoich uczniów do integracji z białymi społecznościami klasy średniej w nadziei motywowania i inspirowania uczniów, żeby mogli uniknąć niesprawiedliwości rasowej. Nauczyciele ci postrzegali swój zawód jako akt polityczny, pomagając młodym czarnoskórym uczniom oderwać się od negatywnych stereotypów. Oczekiwano, że społeczności czarnoskórych zintegrują się z większością, by stać się bardziej „białymi” i uzyskać dostęp do korzyści politycznych. \nW książce Black Power: The Politics of Liberation Kwame Ture, poprzednio znany jako Stokely Carmichael, i Charles V. Hamilton, ilustrują, w jaki sposób Tuskegee w stanie Alabama nie jest rozpoznawane politycznie przez białych polityków. Populacja Tuskegee jest w 95% czarna, jednak liczby te nie są reprezentatywne w polityce. Ture i Hamilton omawiają to, w jaki sposób Afroamerykanie muszą nieustannie udowadniać swoje kompetencje przed białymi. Jest to niekończący się cykl, ponieważ po osiągnięciu udowodnienia jednego aspektu, inny staje na drodze. \n\n\n=== Black Lives Matter ===\nRuch „Black Lives Matter” jest przykładem ruchu przeciwko polityce poważania. Ruch był motywowany zastrzeleniem Trayvona Martina, nieuzbrojonego czarnego nastolatka, który został zabity przez członka straży sąsiedzkiej. Liczba późniejszych policyjnych zabójstw nieuzbrojonych czarnych mężczyzn motywowała rozmowę o stereotypach rasowych i dlatego niektóre stereotypy rasowe sugerują, że czarni mężczyźni są „niebezpieczni”. Ruch „Black Lives Matter” dowodzi, że ludzie zasługują na prawa bez względu na „wszelkie pozornie niegodne poszanowania zachowania”. Zamiast aktywnie unikać negatywnych stereotypów rasowych, ruch „Black Lives Matter” dąży do rozszerzenia koncepcji tego, co znaczy być „poważanym”, i argumentuje, że negatywnym stereotypowym zachowaniom nie należy przeciwstawiać się śmiertelną siłą.\n\n\n== LGBT ==\nIdea polityki poważania w kontekście społeczności LGBT polega na asymilacji osób LGBT/mniejszości seksualnych w hegemoniczną, heteronormatywną kulturę i społeczeństwo. Miałoby to zostać osiągnięte przez unikanie rzeczy i zachowań stereotypowo związanych z homoseksualizmem (takich jak cross-dressing, krzykliwy ubiór, publiczne okazywanie uczuć, parady równości) i zachowywanie się w „heteroseksualny” sposób. Istnieje wiele perspektyw na to, czy zaangażowanie się w politykę poważania jest dobrym sposobem dla osób LGBT na uzyskanie akceptacji. Jedną perspektywą jest to, że asymilacja jest ważnym i niezbędnym elementem uzyskania praw społeczności LGBT, a dzięki niej osoby LGBT będą miały więcej miejsca na działanie w ramach głównego nurtu, aby uczynić go bardziej akceptującym. Przeciwna perspektywa twierdzi zaś, że asymilacja tylko wzmacnia heteronormatywność społeczeństwa i czyni różnorodność niewidoczną.   \nKampanie na rzecz praw osób LGBT również zmagały się z kwestią polityki poważania. Wprowadzono rozróżnienie między postawą celebrującą i afirmującą różnicę seksualną w kampaniach z lat 60. a współczesnym podejściem, które umniejsza różnice seksualne oraz przedstawia osoby LGBT jako posiadające podobne wartości do szerokiego społeczeństwa heteroseksualnego, i podobne do osób heteroseksualnych. J. Bryan Lowder, pisząc dla Slate'a, nazwał Caitlyn Jenner zwolenniczką polityki poważania w społeczności osób transpłciowych. \n\n\n=== Równość małżeńska ===\nPrzykładem polityki poważania stosowanej przez społeczność LGBT w Stanach Zjednoczonych była sprawa Obergefell v. Hogges z 2015, kiedy Sąd Najwyższy USA orzekł, że małżeństwa osób tej samej płci są legalne. Wiele argumentów na rzecz włączenia społeczności LGBT w heteronormatywną instytucję małżeństwa przekonywało, że prawo osób LGBT do małżeństwa nie zakwestionuje ani nie zmieni tradycyjnych wartości małżeńskich, takich jak monogamia. \n\n\n== Kobiety ==\nW Polsce i wielu innych krajach nadal istnieją role płciowe, które określają „godne” zachowania zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Historycznie szacunek kobiet wiązał się z pewnymi cechami, których posiadanie pozwalało na pewne praw i korzyści. Niektóre z najbardziej spójnych przymiotników używanych do opisania szacunku kobiet są „schludne, proste, ciche i skromne”. Polityka poważania kobiet różni się od polityki poważania LGBT czy Afroamerykanów, ponieważ aby zyskać szacunek, kobiety muszą przestrzegać stereotypów kobiecości, podczas gdy osoby LGBT i czarnoskóre mogą liczyć na szacunek tylko unikając stereotypów związanych z ich własnymi grupami. Współczesna polityka poważania kobiet jest dodatkowo skomplikowana z powodu niespójnej presji społecznej na kobiety w odniesieniu do seksualności. Według Lary Karaian, profesor z Carleton University, kobiety otrzymują niespójne wiadomości na temat tego, co jest godnym szacunku zachowaniem seksualnym, co prowadzi do wiktymizacji seksualnej i slut-shamingu (najczęściej młodych dziewcząt). \n\n\n=== Kobiety i moda ===\nJednym z elementów polityki poważania jest ubranie. Sposób, w jaki kobiety się ubierają, wskazuje na ich miejsce i poziom szacunku w społeczeństwie i społeczności. Kobiety, które ubierają się „godnie”, częściej są akceptowane w instytucjach społecznych i politycznych. Ten precedens stał się najbardziej widoczny w epoce wiktoriańskiej. \n\n\n=== Kobiety i małżeństwo ===\nWedług autorów takich jak Simone de Beauvoir małżeństwo jest elementem polityki poważania kobiet. Chociaż małżeństwo daje dostęp do różnych świadczeń, takich jak opieka zdrowotna i podatkowa, de Beauvoir twierdzi, że wiąże się to również z koniecznością przestrzegania burżuazyjnego poważania. Jest on specyficzny dla kobiet i wymaga od kobiet „pełnienia służby w małżeństwie”. Usługi te obejmują zaspokajanie seksualnych potrzeb mężczyzn i opiekę nad domem. Dzisiaj polityka poważania w małżeństwach jest kwestionowana, ale nie została usunięta przez wyższy poziom równości ekonomicznej i społecznej mężczyzn i kobiet.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pomoc narzucona\n\nPomoc narzucona – działania wspierające osobę lub grupę, realizowane przymusowo, pod nakazem jakiejś instytucji (np. sądu) lub na prośbę jakiejś osoby lub instytucji, mające poważne konsekwencje dla funkcjonowania zainteresowanego w środowisku rodzinnym lub społecznym. Nakaz przyjęcia pomocy jest nakazem sprzecznym, ponieważ pomoc może być w pełni skuteczna jedynie w przypadkach, gdy osoba zainteresowana takiej pomocy oczekuje i pragnie. W związku z powyższym pomoc narzucona bywa często odrzucana przez potencjalnego odbiorcę.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Poradoznawstwo\n\nPoradoznawstwo (także: znawstwo poradnictwa, teoria poradnictwa, nauka o poradnictwie  ang. couselling studies, counsellogy) – subdyscyplina naukowa, której przedmiotem badań jest szeroko rozumiane poradnictwo.\nPoradoznawstwo, jako odrębna subdyscyplina, zostało wykreowane w Polsce przez Alicję Kargulową. Rozwija się poprzez badania oraz korzystanie z wiedzy zaczerpniętej z nauk społecznych i humanistycznych, głównie psychologii, socjologii, andragogiki oraz teorii komunikacji i medioznawstwa. Z metodologicznego punktu widzenia jest interdyscyplinarnym interparadygmatycznym dyskursem operującym wiedzą opisową i eksplikacyjną: teoretyczną, technologiczną, metodologiczną.  W dyskursie poradoznawczym pojawiają się też próby aplikacji myśli filozoficznej. Głównym celem poradoznawstwa jako nauki jest opis, analiza i interpretacja praktyki poradniczej. Według Alicji Kargulowej  przedmiotem badań poradoznawczych są realne osobiste (psychologiczne) i społeczne fakty, zdarzenia i procesy często ściśle ze sobą powiązane, polegające na wspomaganiu jednych ludzi przez drugich, przez udział w konstruowaniu relacji poradniczej, stwarzaniu warunków dla jej zaistnienia i rozwoju; jak i dokonane przez różnych badaczy naukowe jej opisy typologiczne, interpretacje lub wyjaśnienia jej sensu, czy też osobistego i/lub społecznego znaczenia, umożliwiające wyciąganie wniosków, ustalanie prawidłowości, dokonywanie generalizacji. W skrócie, poradoznawstwo-teoria - według Kargulowej - jest otwartym dyskursem naukowym, który ma umożliwiać pogłębianie rozważań nad poradnictwem-praktyką, realizowaną w zachowaniach jednostkowych i działaniach społecznych.\n\n\n== Zobacz też ==\nNaukowe Towarzystwo Poradoznawcze\nStudia Poradoznawcze\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pragma\n\nPragma to jeden z sześciu podstawowych stylów miłości, wyróżnionych przez kanadyjskiego socjologa Johna Alana Lee w jego klasyfikacji typów miłości, znanej jako \"kolory miłości\" (ang. colour wheel theory of love). Termin ten odnosi się do miłości pragmatycznej, charakteryzującej się podejściem realistycznym i praktycznym w relacjach międzyludzkich.\n\n\n== Charakterystyka ==\nPragma łączy elementy stylów ludus (miłość zabawowa) i storge (miłość przyjacielska). W przeciwieństwie do intensywnego, emocjonalnego stylu eros czy obsesyjnego mania, pragma opiera się na rozsądnym poszukiwaniu partnera, z którym łączą wspólne cele, zgodność wartości oraz wzajemne korzyści. Osoby preferujące ten styl zwracają uwagę na kompatybilność osobowości, stabilność finansową oraz możliwość wspólnego rozwoju. Pragmatyczne podejście do miłości charakteryzuje się świadomym wyborem partnera w oparciu o długoterminowe korzyści i wzajemne wsparcie.\n\n\n== Historia i rozwój koncepcji ==\nJohn Alan Lee przedstawił swoje teorie dotyczące miłości w pracy Colours of Love: An Exploration of the Ways of Loving opublikowanej w 1973 roku. Jego klasyfikacja obejmuje sześć typów miłości:\n\nEros – miłość romantyczna i namiętna,\nLudus – miłość zabawowa i lekka,\nStorge – miłość przyjacielska i oparta na przywiązaniu,\nPragma – miłość praktyczna i realistyczna,\nMania – miłość obsesyjna i zaborcza,\nAgape – miłość altruistyczna i bezinteresowna.\nKażdy z tych typów reprezentuje odmienny sposób doświadczania i wyrażania uczuć. Pragma, zorientowana na logikę i rozsądek, bywa często przeciwstawiana bardziej emocjonalnym formom miłości, lecz jej znaczenie dla trwałości związków jest niezaprzeczalne. Badania wskazują, że pary kierujące się zasadami pragmatyki w związkach są bardziej skłonne do podejmowania wspólnych decyzji i dzielenia odpowiedzialności w codziennym życiu.\n\n\n== Znaczenie w relacjach ==\nW kontekście związków międzyludzkich pragma promuje racjonalne podejście do miłości. Osoby kierujące się tym stylem często wybierają partnerów na podstawie zgodności światopoglądowej, wspólnych celów życiowych i możliwości budowania bezpiecznej przyszłości. Ten styl miłości jest często porównywany do modelu partnerstwa, w którym każda ze stron wnosi równość i zobowiązanie do wspólnego rozwoju. W kontekście związków aranżowanych pragma jest szczególnie istotna, ponieważ wybór partnera opiera się głównie na zgodności praktycznej.\n\n\n== Przykłady pragmatycznej miłości ==\nPrzykładami pragma w kulturze popularnej są bohaterowie literaccy i filmowi, którzy kierują się rozwagą i planowaniem przy wyborze partnera. W literaturze klasycznej tego rodzaju relacje często pojawiają się w kontekście małżeństw aranżowanych lub związków, w których priorytetem są zobowiązania rodzinne i społeczne. Pragmatyczna miłość, mimo braku intensywnych emocji, bywa fundamentem stabilnych związków, opartych na wzajemnym szacunku i zaufaniu.\n\n\n== Współczesne badania ==\nPragma pozostaje przedmiotem badań psychologicznych i socjologicznych. Badacze zwracają uwagę na jej rolę w kształtowaniu partnerskich relacji o długoterminowym potencjale. Prace Susan Hendrick i Clyde'a Hendricka nad stylami miłości dowodzą, że osoby preferujące pragmę często mają bardziej realistyczne oczekiwania wobec związków, co pozytywnie wpływa na ich trwałość.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nLee, John Alan. Colours of Love: An Exploration of the Ways of Loving. New Press, 1973.\nSternberg, Robert J. The Psychology of Love. Yale University Press, 1988.\nHendrick, Susan S. i Clyde Hendrick. \"A Theory of Love Styles.\" Journal of Personality and Social Psychology, 1986.\nhttps://www.sensity.pl/szesc-stylow-milosci-czyli-jak-przezywamy-milosc/\nTeoria trójkątna miłości Roberta Sternberga\nStyle przywiązania", "source": "wikipedia"}
{"text": "Próg destabilizacji\n\nPróg destabilizacji (także: próg niestabilności) – moment, poza którym interakcje pomiędzy poszczególnymi elementami systemu przestają zmierzać w kierunku przywrócenia poprzedniego stanu jego funkcjonowania. Siły wewnętrzne systemu po tym momencie wzmacniają się wzajemnie i doprowadzają do przejścia systemu w inny stan. Jest to dla systemu czas kryzysu, ponieważ poprzednia równowaga została zakłócona, a nie uległa jeszcze wykrystalizowaniu nowa równowaga.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Radykalizacja\n\nRadykalizacja – proces, w którym jednostka lub grupa osób nabiera radykalnych poglądów. Radykalizacja może się łączyć ze wzrostem akceptacji zradykalizowanej osoby dla stosowania przemocy wobec innych grup społecznych lub osób. Często łączy się z pojęciami ekstremizmu i terroryzmu.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Relacje parasocjalne\n\nRelacje parasocjalne (relacje paraspołeczne)-  rodzaj jednostronnych, pozornych relacji interpersonalnych, w których jedynie jedna ze stron zna tę drugą. Relacje parasocjalne zachodzą najczęściej między odbiorcą, a znaną osobą lub postacią fikcyjną. W tego typu relacjach dana osoba publiczna przemawia i zachowuje się wobec swoich odbiorców w ten sposób, aby stworzyć iluzję bliskości oraz zaufania do tej osoby. Powoduje to u odbiorcy wrażenie, że nawiązuje z drugą stroną więź, mimo że relacja jest jedynie jednostronna.\nRelacje parasocjalne utrwalają się poprzez zaufanie i otwartość osoby medialnej wobec odbiorcy. Tym samym powodując, że odbiorcy czują się związani z tą osobą, tak jakby byli z bliskim przyjacielem, interpretując jej wygląd, gesty, sposób mówienia oraz postępowanie.\n\n\n== Pochodzenie i dalsze badania ==\nOkreślenie „relacja parasocjalna\" po raz pierwszy użyli Donald Horton oraz R. Richard Wohl w 1956 roku w artykule „Mass Communication and Para-Social Interaction: Observations on Intimacy at a Distance”. W swojej publikacji skupili się na opisaniu reakcji, zachodzącej podczas oglądania osób występujących w telewizji lub w radiu przez odbiorcę, w porównaniu ze standardowym stosunkiem społecznym. Horton i Wohl zbadali różne interakcje, zachodzące między odbiorcą mediów masowego przekazu i osobami medialnymi oraz uznali relacji paraspołecznej, w której odbiorca zachowuje się tak, jakby był w standardowej relacji z drugim człowiekiem. Relacje paraspołeczne występowały jeszcze przed stworzeniem środków masowego przekazu, jednak upowszechnienie dostępu do szerokiego grona odbiorców, pozwoliło dogłębniej przyjrzeć się temu zjawisku.   \nZ czasem termin relacji parasocjalnych został przyjęty przez psychologów, którzy w późniejszych badaniach obserwowali relacje zachodzących między konsumentem mediów masowego zasięgu, a osobami, które w nich występują. Horton oraz Wohl zasugerowali, że dla większości odbiorców interakcje parasocjalne mogą komplementować ich dotychczasowe więzi społeczne, jednak zasugerowali też, że istnieją jednostki, które zastępują swoje realne więzi społeczne na zachowania paraspołeczne.   \n\n\n== W mediach społecznościowych ==\nMimo że pierwotne badania skupiły się na relacjach parasocjalnych w rozumieniu telewizyjnym czy filmowym, to rozwinięcie nowych technologii takich jak Internet, zmusiło do bliższego przyjrzenia się temu zjawisku. Wielu naukowców doszło do wniosku, że relacje paraspołeczne nie występują jedynie w radiu czy telewizji, ale również istnieją w środowisku internetowym, np. w blogach, czy innych serwisach społecznościowych. Zastosowania relacji paraspołecznych w środowiskach internetowych są stale dokumentowane w literaturze od początku XXI wieku. \nMłodzi ludzie chętnie korzysta ją z mediów społecznościowych, takich jak Facebook, Twitter, czy Youtube i odwiedzają te portale z ciekawości. Twierdzą, że zawsze dzieje się na nich coś ciekawego i pozwalają im dowiedzieć się wielu informacji. Młodzi internauci twierdzą też, że interakcje zachodzące na portalach społecznościowych, są dużo prostsze niż te poza Internetem.\n\n\n=== Youtube ===\nYoutube jest jedną z platform społecznościowych, na której użytkownicy mogą zamieszczać stworzone przez siebie filmy. Stała się popularną formą mediów, która dla obecnego pokolenia jest porównywalna z telewizją. Twórcy zezwalają na wgląd do swojego codziennego życia poprzez zamieszczane na platformie vlogi. Relacje parasocjalne są powszechne pomiędzy twórcą, a jego widzami, ze względu na chęć twórcy do interakcji z gronem odbiorców. Wielu twórców też udostępnia bardziej osobiste detale ze swojego życia, nawet jeżeli tożsamość pod którą się przestawiają w sieci nie jest zbyt autentyczna. \nZe względu też na interaktywny charakter Youtube'a i bezpośrednie zwracanie się do odbiorców, łatwiejsze jest powstawanie relacji parasocjalnych. Ludzki mózg przetwarza doświadczenia na poziomie medialnym podobnie jak doświadczenia bezpośrednie. Tym samym formy okazywania wdzięczności, w tym przypadku tj. polubienia, komentowanie czy subskrybowanie, są uznawane jako forma budowania relacji.\n\n\n== Podłoże psychologiczne ==\nRelacje parasocjalne są więziami psychologicznymi, w których osoba medialna prowadzi stałą relację z użytkownikiem mediów. Odbiorcy zaczynają na niej polegać, chcą wchodzić w interakcje oraz traktują ją jak bliskiego przyjaciela. Mają związane wspomnienia z tą osobą i mają przekonanie, że znają ją lepiej niż ktokolwiek inny. Użytkownicy mediów mają więc możliwość czerpania korzyści jak w prawdziwej przyjaznej relacji bez zobowiązania czy wysiłku. Mogą kontrolować swoje doświadczenie relacji parasocjalnej i wycofać się w dowolnym momencie bez żadnych realnych konsekwencji.\nWyniki niektórych badań sugerują, że relacje paraspołeczne natężają się, ponieważ odbiorca odczuwa samotność, ogólnie niezadowolenie lub ma nieciekawe alternatywy w prawdziwym życiu. Więź odbiorcy z osobą medialną może pomóc podbudować pewność siebie i dać poczucie przynależności, ale również może obniżyć poczucie własnej wartości, czy wytworzyć nierealne oczekiwania wobec życia. Wiele osób może używać tych relacji jako dopełnienie, ale w niektórych przypadkach jako całkowity substytut realnych stosunków społecznych.\n\n\n== Pozytywne skutki relacji parasocjalnych ==\n\n\n=== Media jako źródło nauki ===\nRelacje parasocjalne mogą powstać już we wczesnym dzieciństwie, np. małe dzieci mają tendencję do nawiązywania takich relacji z postaciami, które widzą w programach i filmach w telewizji. Przykładowo w serialach dla dzieci tj. Dora Poznaje Świat, bohaterka bezpośrednio zwraca się do publiki, angażując ją w to, co dzieje się na ekranie oraz stwarza wrażenie prowadzenia konwersacji. Ciąg interakcji prowadzi do wrażenia u odbiorców, że nawiązują z postacią fikcyjną przyjacielską więź. Taka forma interakcji, stwarza możliwość edukacji dziecka. Badania również wykazały, że dzieci są bardziej skłonne do przyswojenia jakiejś koncepcji, jeżeli jest ona przedstawiana przez postać, z którą czują się powiązane parasocjalnie. \n\n\n== Negatywne skutki relacji parasocjalnych ==\n\n\n=== Negatywne postrzeganie własnego ciała ===\nPrzeprowadzone badania sprawdziły związek zachodzący pomiędzy stycznością z mediami, a obrazem ciała u młodzieży, w szczególności kładąc nacisk na relacje parasocjalne, a porównywanie siebie z różnymi postaciami u badanych. Badania przeprowadzono łącznie na 391 uczniach klas siódmych i ósmych. Wyniki wykazały, że styczność z mediami negatywnie wpływa na postrzeganie samego siebie u badanych oraz że porównywanie siebie do ulubionych postaci zniekształcało postrzeganie realnego obrazu ciała.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Seksualizacja\n\nSeksualizacja – proces, w wyniku którego wartościowanie drugiej osoby oraz siebie samego/siebie samej dokonywane jest przez pryzmat atrakcyjności seksualnej. Odbywa się w 3 wymiarach: społeczno-kulturowym, interpersonalnym i intrapsychicznym. Polega na instrumentalnym podejściu do osoby poprzez postrzeganie jej jako przedmiotu do seksualnego wykorzystywania w oderwaniu od jej godności i aspektów osobowościowych, zaś wartość osoby jest mierzona poziomem atrakcyjności seksualnej. \nW odniesieniu do dzieci i młodzieży, seksualizacja stanowi przykład nakładania norm, zasad, wymogów, potrzeb, wyglądu i zachowań należących do świata dorosłych.\nNa podstawie raportu Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, jak również wyników badań polskich i zagranicznych ekspertów, przedstawiono przejawy seksualizacji we współczesnej kulturze – widoczne w muzyce, czasopismach młodzieżowych, Internecie i produktach, takich jak lalki.\n\n\n== Wymiary seksualizacji ==\nWyróżnić można:\n\nWymiar społeczno-kulturowy - najlepiej objaśnić na przykładzie telewizji. Na szklanym ekranie przedstawia się świat zdeterminowany głównie męskim sposobem odbioru seksualności.\nWymiar interpersonalny - wskazuje na kontekst rodzinny i tutaj badania pokazują, że sposób myślenia rodziców o innych w kontekście płci ma znaczący wpływ na to, w jaki sposób dziecko postrzega samego siebie, swoją płeć oraz wpływa na jego zachowania w stosunku do innych.\nWymiar intrapsychiczny - wymiar który zachodzi w percepcji danej osoby. To swego rodzaju wewnętrzy konflikt dotyczący codziennych wyborów.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Shibuya Mirai\n\nShibuya Mirai – chatbot zaprogramowany i obdarzony cechami siedmioletniego chłopca. Jest on pierwszym botem sztucznej inteligencji, który otrzymał tożsamość i kartę mieszkańca Tokio, stolicy Japonii. W dniu 4 listopada 2017 roku wystawiono dokument tokubetsu jūminhyō (specjalne zaświadczenie o miejscu zamieszkania) uznający go za mieszkańca dzielnicy Shibuya.\n\n\n== Shibuya Mirai ==\nShibuya Mirai jest oficjalnym mieszkańcem tokijskiej dzielnicy Shibuya w Tokio zamieszkanej przez około 224 000 osób, pomimo tego, że jest tylko chatbotem w aplikacji do obsługi wiadomości Line. Pomysłodawcą przedsięwzięcia są lokalne władze okręgu Shibuya, którym w wykreowaniu nowego mieszkańca pomógł Microsoft. Twórcom zależy na tym, aby bot służył do komunikacji z obywatelami okręgu. Liczą na to, że mieszkańcy chętniej będą rozmawiać z ludzkim botem niż z urzędnikami i będą opowiadać o problemach i sprawach dotyczących życia w dzielnicy. Ma to poprawić komunikację między mieszkańcami a władzami.\nAby jak najbardziej „uczłowieczyć” wirtualną postać, postanowiono nadać jej ludzkie cechy i wymyślić zainteresowania. Tak więc przedstawiony jest jako nad wiek rozwinięty uczeń pierwszej klasy szkoły podstawowej, który kocha rozmawiać z ludźmi oraz ich obserwować, a jego hobby to robienie zdjęć. Dzięki sztucznej inteligencji może prowadzić rozmowy tekstowe z ludźmi w aplikacji do obsługi wiadomości LINE, a także modyfikować i odsyłać selfie swoich rozmówców. Twarz chłopca jest kompilacją wielu twarzy i będzie zmieniana w przyszłości. Jego imię pisane w alfabecie łacińskim ma postać MirAI, gdzie AI oznacza artificial intelligence, sztuczną inteligencję.\nShibuya Mirai jest pierwszym w historii botem, któremu nadano obywatelstwo, natomiast pierwszym humanoidalnym robotem, który otrzymał obywatelstwo jest wyprodukowany przez firmę Hanson Robotics z Hongkongu robot obdarzony sztuczną inteligencją o imieniu Sophia. Obywatelstwo zostało jej przyznane w październiku 2017 roku w Arabii Saudyjskiej.\n\n\n== Inni „mieszkańcy” ==\nShibuya Mirai jest pierwszym botem sztucznej inteligencji, zarejestrowanym formalnie jako „mieszkaniec”, ale tego rodzaju „urzędowe uznanie” nie jest w Japonii nowością. W 2003 roku \npodobnie „potraktowano” ogromnie popularną gwiazdę mangi i anime, robota Astro i częstego gościa stolicy, fokę Tama.\n\n\n=== Astro Boy ===\nW 2003 roku kultowy bohater mangi i anime, robot Tetsuwan Atom (ang. Astro Boy, Astro, Iron Arm Atom, Mighty Atom; jap. 鉄腕アトム Tetsuwan Atomu) został zarejestrowany jako mieszkaniec miasta Niiza w prefekturze Saitama pod adresem: Tezuka Production Company, 4-4-14, Nobidome, Niiza-shi w 2003 roku.\nAstro Boy został stworzony przez reżysera Osamu Tezukę pierwotnie jako manga w 1952 roku, a następnie jako TV serial anime w 1963 roku. Różnego rodzaju adaptacje oraz wykorzystywanie postaci robota są aktualne do dziś. Data rejestracji Tetsuwana to 40. rocznica powstania serialu i data jego narodzin „w przyszłości”.\n\n\n=== Tama-chan ===\nW 2002 roku na rzece Tama na terenie Tokio został zauważony samiec foki brodatej (fokowąs brodaty, Erignathus barbatus). „Zadomowił się” na kilka miesięcy w rzekach przepływających przez stolicę, co przyniosło mu ogromną popularność, także dzięki bezpośrednim transmisjom TV. Otrzymał imię Tama (pieszczotliwie: Tama-chan) i został zarejestrowany jako honorowy mieszkaniec jednej z dzielnic Jokohamy, Nishi-ku.\nDecyzja ta spowodowała protesty grupy stałych mieszkańców cudzoziemców (np. Chińczyków, Koreańczyków), którzy są objęci innym, odrębnym systemem rejestracji.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona oficjalna projektu (jap.)\nArtykuł prasowy nt. projektu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Socjologia publiczna\n\nSocjologia publiczna – nurt w socjologii odnoszący się do podejścia do tej dyscypliny naukowej, który stara się wyjść poza ramy uniwersytetu w celu zaangażowania się w dialog z szerszą publicznością. Jest zatem w większym stopniu stylem uprawiania socjologii niż metodą, teorią czy zbiorem wartości. Michael Burawoy kontrastował ją z profesjonalną socjologią, formą socjologii akademickiej, która trafia w zasadzie jedynie do innych profesjonalnych socjologów.\n\n\n== Podstawowe założenia ==\nNurt ten opiera się przede wszystkim na zerwaniu z ideałem obiektywnej nauki spoglądającej z góry na świat społeczny i poszukującej uniwersalnych praw, zgodnie z którymi funkcjonują społeczeństwa. Socjologia publiczna nie dąży do poznawania prawdy dla niej samej, ale jest zawsze „po coś”: kluczowa jest relacja naukowca nie z obiektywną wiedzą naukową, lecz ze społeczeństwem, do którego należy. Stąd przymiotnik „publiczna”: socjolog wchodzi w dialog z różnymi „publicznościami”, by zdobyć wiedzę o ich problemach czekających na rozwiązanie lub przekazać im wyniki własnych badań – albo nawet działać razem z nimi. Najbardziej interesuje go stan i problemy otaczającego go świata, a nie rozwijanie teorii czy metodologii – to ostatnie jest wtórne i podporządkowane celom praktycznym. Socjolog publiczny nie jest neutralny (podkreślana przez niektórych naukowców neutralność czy obiektywność jest zresztą często fałszywa i maskuje wspieranie status quo), lecz staje po stronie społeczeństwa i – jak to mówi Burawoy – przeciwko z jednej strony despotyzmowi przerośniętego państwa a tyranią rynków z drugiej.\nBurawoy i inni zwolennicy socjologii publicznej starali się zachęcać przedstawicieli dyscypliny do prowadzenia badań w sposób jawnie zaangażowany społecznie i politycznie. Tym samym mieliby stymulować debaty toczone na tematy takie jak porządek społeczny, udział w życiu politycznym, cele ruchów społecznych czy rola instytucji społeczeństwa obywatelskiego. Tym samym socjologia publiczna doprowadziła do ożywienia wewnątrz dyscypliny i skłoniła do refleksji nad tym jak powinno wyglądać społeczeństwo. Wiele wersji socjologii publicznej miało niewątpliwie charakter normatywny i polityczny. Z tego też powodu wielu socjologów zaprotestowało przeciwko temu podejściu.\n\n\n=== Socjologia publiczna a wyobraźnia socjologiczna ===\nBurawoy i Jonathan VanAntwerpen z Uniwersytetu kalifornijskiego w Berkeley pisali, że ich koncentracja na instytucjonalizacji socjologii publicznej ma na celu rozbudzenie w społeczeństwie wyobraźni socjologicznej, którą Charles Wright Mills zdefiniował jako umiejętność ukazywania związku pomiędzy „prywatnymi troskami” pojedynczych osób czy rodzin i „publicznymi problemami” tkwiącymi w strukturze społecznej. Socjologia, poprzez ujawnianie społecznych przyczyn indywidualnych trosk, miała dawać podstawy do zmiany zastanej rzeczywistości\n\n\n=== Socjologia publiczna a socjologia stosowana ===\nUprawianie socjologii w sposób zaangażowany nie jest nową koncepcją. Już Ferdinand Tönnies wyróżniał socjologię stosowaną, czyli taką, która miała wykorzystywać uogólnienia teoretyczne do analizy procesów rozwoju społecznego, od socjologii czystej czyli teoretycznej socjografii, która skupiała się jedynie na opisie. Socjologia stosowana czyli wiedza socjologiczna wykorzystywana do celów praktycznych w pierwszej połowie XX wieku, znalazła swoje teoretyczne ujęcie w pracach takich socjologów jak Louis Wirth (1931) (socjologia kliniczna) czy Leon Petrażycki (nauki stosowane).\nRównież sam Michael Burawoy przyznaje, że: Nie ma nic nowego w socjologii publicznej; to, co jest nowe, to groźny kontekst, w którym żyjemy. Ten kontekst, zdaniem Burawoya, to czasy dominacji rynku, która zagraża podstawom życia społecznego.\n\n\n== Inne publiczne nauki społeczne ==\nSocjologowie nie byli sami w debacie „o publiczną rolę” nauk społecznych. Podobne dyskusje miały miejsce w dyscyplinach takich jak ekonomia, nauki polityczne, antropologia, geografia i historia oraz różnych subdyscyplinach, w tym ekologii politycznej. Starając się przenieść te różne dyscypliny „w stronę bardziej publicznych nauk społecznych”, Craig Calhoun, prezes Social Science Research Council, zachęcał socjologów i innych przedstawicieli nauk społecznych do tego, by zadali pytanie przedstawicielom nauk społecznych o to, co zachęca do innowacji, co sprawia, że wiedza jest przydatna, i jak realizować oba te cele, z uwzględnieniem zarówno bezpośrednich potrzeb jak i długotrwałych zdolności [1]. Calhoun również wszedł do publicznej debaty na temat socjologii krytycznej, oceniając projekt socjologii publicznej i uznając jej specyficzną „obietnicę” i twierdząc, że to czy socjologia odnajdzie swoje znaczenie w sferze publicznej ma zasadnicze znaczenie dla przyszłości dyscypliny.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Socjologizm\n\nSocjologizm – kierunek w socjologii, jedno z odgałęzień pozytywizmu.\nOgólnie socjologizm określany jest jako teoria, według której socjologia jest nauką zdolną do samodzielnego wyjaśniania faktów społecznych, a nawet będąca w stanie rozwiązać wszelkie problemy filozoficzne i moralne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sophia (robot)\n\nSophia – humanoidalny robot, wyprodukowany przez firmę Hanson Robotics z Hongkongu. Obdarzona jest sztuczną inteligencją, aby uczyć się, dostosowywać do ludzkich zachowań i pracować z ludźmi. Udzieliła wielu wywiadów na całym świecie. W październiku 2017 została obywatelem Arabii Saudyjskiej, stając się pierwszym robotem, który otrzymał obywatelstwo jakiegokolwiek kraju.\n\n\n== Historia ==\nJak sama twierdzi, została aktywowana 19 kwietnia 2015. Wizualnie wzorowana była na aktorce Audrey Hepburn. Zyskała popularność ze względu na ludzkie zachowania i wygląd w porównaniu do poprzednich wersji robotów. Według Hanson Robotics Sophia posiada sztuczną inteligencję, wizualne przetwarzanie danych i system rozpoznawania twarzy. Imituje ludzkie gesty i mimikę, jest w stanie odpowiedzieć na pewne pytania i przeprowadzić proste rozmowy na wstępnie zdefiniowane tematy, na przykład o pogodzie. Korzysta z technologii rozpoznawania głosu firmy Alphabet Inc. (macierzysta spółka Google) i został zaprojektowany z myślą o tym, aby robot stawał się mądrzejszy z upływem czasu. Oprogramowanie sztucznej inteligencji Sophii stworzyła firma SingularityNET. Analizuje ono rozmowy i wyodrębnia dane, które pozwalają jej udzielać lepszych odpowiedzi w przyszłości.\nHanson zaprojektował Sophię jako odpowiednią towarzyszkę dla osób starszych w domach opieki lub dla tłumów podczas dużych imprez lub w różnego rodzaju parkach. Wyraził nadzieję, że ostatecznie będzie mogła wchodzić w interakcje z innymi ludźmi, opanowując umiejętności społeczne.\n\n\n== Możliwości ==\nSophia jest koncepcyjnie podobna do programu ELIZA, który był jedną z pierwszych prób symulowania ludzkiej rozmowy. Był on zaprojektowany w ten sposób, aby udzielał pisemnych odpowiedzi na konkretne pytania lub wyrażenia, podobnie jak chatbot. Odpowiedzi te wykorzystywane są do tworzenia iluzji robota rozumiejącego rozmowę. Informacje są udostępniane w chmurze obliczeniowej, która umożliwia analizę danych wejściowych i odpowiedzi za pomocą technologii blockchain.\n\n\n== Wydarzenia ==\n\nSophia udzieliła wielu wywiadów w taki sam sposób jak człowiek, nawiązując rozmowę z dziennikarzami. Niektóre odpowiedzi były bezsensowne, podczas gdy inne imponowały rozmówcom, na przykład długa dyskusja z Charlie Rose w programie 60 Minutes. W wywiadzie dla CNBC, gdy prowadzący wyraził obawy dotyczące zachowania robotów, Sophia w odpowiedzi zażartowała, że ten zbyt wiele czytał wypowiedzi Elona Muska i oglądał hollywoodzkie filmy.\n11 października 2017 Sophia została przedstawiona Organizacji Narodów Zjednoczonych w krótkiej rozmowie z zastępcą sekretarza generalnego ONZ Aminą J. Mohammed. 25 października w trakcie szczytu Future Investment Summit w Rijadzie otrzymała obywatelstwo Arabii Saudyjskiej, stając się pierwszym w historii robotem przynależnym do określonego narodu. Wzbudziło to wiele kontrowersji, np. niektórzy komentatorzy zastanawiali się, czy to oznacza, że Sophia może głosować lub wyjść za mąż oraz czy celowe wyłączenie jej systemu można uznać za morderstwo. Użytkownicy mediów społecznościowych wykorzystali obywatelstwo Sophii jako argument do kwestionowania praw człowieka w Arabii Saudyjskiej.\nW czerwcu 2018 roku Sophia po raz pierwszy przyjechała do Polski. Wzięła udział w dyskusji podczas kongresu Impact ’18, który odbył się w Krakowie w dniach 13 i 14 czerwca.\n\n\n== Zobacz też ==\nefekt Elizy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nWitryna internetowa robota\nSophia w serwisie Hanson Robotics\nhttps://impact18.impactcee.com/pl", "source": "wikipedia"}
{"text": "Społeczność lecznicza\n\nSpołeczność lecznicza (także: społeczność terapeutyczna) – umiejscowiona forma organizacji środowiska społecznego, w którym osoba z dysfunkcjami zdrowia psychicznego znajduje się w warunkach, które ochraniają ją w różnym stopniu przed skutkami choroby, a także wspomagają proces leczniczy.\nUdział w społeczności leczniczej korzystny jest dla osób, których pozostawanie w środowisku zamieszkania mogłoby skutkować negatywnymi konsekwencjami lub dla tych, których dalsze przebywanie w tradycyjnych placówkach leczenia psychiatrycznego mogłoby skończyć się pogorszeniem jakości życia. Oprócz ochrony mieszkańca zadaniem społeczności leczniczej jest też pomoc w polepszeniu stanu zdrowia, stabilizowanie psychiki oraz wspomaganie w zapanowaniu nad objawami choroby. \nUczestnik społeczności doświadcza w niej procesów aktywizacyjnych, przygotowujących go do uczestnictwa w realnym życiu. Społeczność wysyła do poszczególnych mieszkańców impulsy, będące zaczynem do działań poszerzających u mieszkańców kompetencje mimo istniejących deficytów sprawności psychicznej. Mieszkaniec jest zachęcany i motywowany do aktywności, brania odpowiedzialności i decydowania o swoim losie. Preferuje się tu przekazywanie pełnych danych o stanie zdrowotnym podopiecznego, co odróżnia ten model od tradycyjnego leczenia psychiatrycznego, w którym limituje się dostęp do szczegółowych danych medycznych. Członkowie społeczności na bieżąco przyglądają się zarówno współtowarzyszom, jak i personelowi pomagającemu. Uczy to zachowań modelowych, pożądanych w codziennym funkcjonowaniu. W społeczności kładzie się nacisk na analizowanie reguł, a nawet poddawaniu ich krytyce i proponowaniu zmian w interesie jednostek, czy całej grupy. W toku takich działań na pierwsze miejsce wysuwa się jednostka ze swoimi ograniczeniami, a zestaw teoretycznych reguł jest tylko dla niej tłem. Społeczność prowadzi ponadto regularną refleksję nad aspektami trudnymi lub  niemożliwymi do rozwiązania w jej obrębie. Elementy te ulegają ewaluacji i niektóre z nich z czasem stają się możliwe do rozwiązania. \nSpołeczność lecznicza jest grupą zorientowaną na zasoby uczestników, ich potencjał i umiejętności (bez centralnego akcentowania choroby). Jest strukturą elastyczną, dostosowującą się do stanu pacjentów, otwartą na nowe idee, gdzie stosunek do mieszkańca jest nacechowany akceptacją, respektowaniem praw ludzi i ich subiektywnych wartości. Uczestnicy mają możliwości współdecydowania o codzienności grupy, a opiekunowie są motywowani do wchodzenia w interakcje z podopiecznymi. Społeczność wspomaga i promuje samodzielność i odpowiedzialność. \nOdmianą społeczności leczniczej jest soteria, Synanon lub dom ucieczki.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szanse na przetrwanie\n\nSzanse na przetrwanie (stabilność, zdolność do podtrzymania, utrzymanie się na powierzchni; ang.: sustainability) – takie cechy jak zdolność do zapewnienia sprzyjających ku czemuś warunków, zdolność konserwacji oraz wytrzymałość. Od lat 80. XX wieku zapewnienie ludzkości sprzyjających do życia warunków polega na scaleniu ze sobą czynników środowiskowych, ekonomicznych i społecznych i sprawowaniu nad nimi ogólnoświatowego nadzoru, w tym w sferze odpowiedzialnego wykorzystywania zasobów naturalnych.\nW dziedzinie ekologii, szanse na przetrwanie i stabilność polegają na urozmaiceniu, prężności i żywotności systemów biologicznych na przestrzeni długiego czasu, co jest niezbędnym warunkiem dla dobra ludzkości i innych stworzeń. Dziewicze i nieskażone bagna i puszcze to przykłady trwałych i stabilnych systemów biologicznych. Trwałe i stabilne systemy ekologiczne i środowiska to źródła zasobów, zwanych „darami natury”. Zachodzą w nich procesy, które są niezbędnymi dla nas świadczeniami systemu ekologicznego.\nIstnieją dwie główne metody regulacji wpływu człowieka na dary natury. Jedna z nich to strategia środowiskowa, która opiera się głównie na informacjach przekazanych przez specjalistów od nauk przyrodniczych i ochrony środowiska. Inna alternatywa to regulacja wykorzystywania zasobów oparta w głównej mierze na informacjach uzyskanych od specjalistów z dziedziny ekonomii.\nPrzetrwanie gatunku ludzkiego splata się z ekonomią poprzez konsekwencje niekontrolowanej działalności handlowej. Dążenie ku zwiększeniu szans na przetrwanie (lub na przetrwanie przystosowalne) przy zachowaniu zarazem warunków bytowych na odpowiednim poziomie, to zadanie społeczne, które pomiędzy innymi wiąże się z prawem międzynarodowym i krajowym, gospodarką przestrzenną, transportową, regionalnymi i indywidualnymi trybami życia oraz etycznym konsumpcjonizmem. Racjonalny tryb życia może przybrać rozmaite formy, od odpowiedniego przystosowania gospodarki urbanistycznej (np. ekologiczne wioski i osiedla miejskie) po przekształcenie metod pracy (np. poprzez przerzucenie się na samowystarczalną gospodarkę rolną, „zielone” budynki), lub też wynalezienie i zastosowanie nowych rozwiązań technologicznych, umożliwiających zmniejszenie zużycia zasobów naturalnych, takich jak technologie odnawialnych zasobów energetycznych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Świat przeżywany\n\nPojęcie świata przeżywanego oznacza surowy tj. wolny od uprzedzeń teoretycznych sposób widzenia rzeczywistości. \n\n\n== Świat przeżywany u Husserla ==\nPojęcie świata przeżywanego (Lebenswelt) pojawiło się w dwudziestowiecznej filozofii za sprawą Edmunda Husserla, który zaczął się nim posługiwać w jednej ze swoich ostatnich prac pt. Kryzys nauk europejskich i fenomenologia transcendentalna. W dziele tym opisuje on dziejowe zjawisko oddalania się europejskich nauk – chodzi tu przede wszystkim o nauki ścisłe – od pierwotnego, przedteoretycznego doświadczenia rzeczywistości. Zapoczątkowany przez Kartezjusza przełom w geometrii – przejście od tradycyjnej geometrii euklidesowej do zarytmetyzowanej geometrii analitycznej – i późniejsza, przeprowadzona przez Galileusza geometryzacja fizyki, prowadzi zdaniem Husserla do opróżnienia naukowego doświadczenia świata z wszelkiego sensu. Owo doświadczenie niezdolne jest do ujęcia tego, co w przednaukowym i potocznym zetknięciu się z rzeczywistością zdaje się być najważniejsze: \n„Galileusz, patrząc na świat z perspektywy geometrii oraz tego, co ukazuje się zmysłowo i jest matematyzowalne, abstrahuje od podmiotów prowadzących życie osobowe, od wszystkiego, co w szerokim sensie duchowe, od wszelkich własności kulturowych, w które obrastają rzeczy w ludzkiej praktyce. Wynikiem tego, abstrahowania są same rzeczy materialne, które jednakże bierze się za konkretne przedmioty realne, a ich całość tematyzuje się jako świat.”\nMówiąc językiem Habermasa, zmatematyzowane nauki europejskie wyłamują się z procesu decentracji obrazu świata, który polega na oddzieleniu się od siebie trzech sfer przedmiotowych w odniesieniu do których możliwa jest argumentacja przyjmująca formę dyskursu: świata obiektywnego (sfera przedmiotów ze świata zewnętrznego), świata społecznego (sfera obowiązujących w społeczeństwie norm i wartości) i świata subiektywnego (sfera przeżyć i doznań podmiotu, do których ma on uprzywilejowany dostęp). Innymi słowy: „racjonalność” proponowana przez te nauki nie jest racjonalnością komunikacyjną, czyli, zgodnie z naszymi ustaleniami, w ogóle nie jest racjonalnością. Z naukowego obrazu świata wyłączone zostają sfery subiektywna i społeczna, a świat obiektywny zostaje zreifikowany, tzn. potraktowany jako zespół przedmiotów materialnych. \nWłaśnie to, co umyka naukom nowożytnym, a co jego zdaniem stanowić powinno fundament całego doświadczenia, nazywa Husserl światem przeżywanym. Samo pojęcie, jak dowodzi Ferdinand Fellman, ma swoje źródła w protestanckiej filozofii kultury i jej wizji Królestwa Bożego, której fundamentem jest racjonalistyczne pojęcie Boga. Oba te pojęcia łączy ze sobą fundament etyczności na którym zostały zbudowane, który stanowi perspektywę, z jakiej Husserl dokonuje krytyki naukowości nowożytnej. Jak pisze Jan Patocka:\n„Nauka, która jest fundamentem naszego życia we wspólnocie, bez której ludzkość epoki industrialnej absolutnie by nie istniała, leży jednocześnie u podłoża wyjałowienia współczesnego życia, jego anonimizacji, zniknięcia całego uchwytnego sensu w abstrakcji bez dna; to, co umożliwia nam życie, zaopatrując nas w potrzebne do tego środki, jednocześnie odbiera nam wszystkie vivendi causas wyższego rzędu, pozostawiając nas samotnymi w obliczu chaosu instynktów i tradycji, bez innych więzi jak tylko czysto powierzchowne.” \nŚwiat przeżywany stanowiłby w tym kontekście przeciwwagę dla negatywnych skutków światopoglądu scjentystycznego, jakie wywiera on na życie społeczne i, przede wszystkim, na życie duchowe. Jest on „zapomnianą podstawą”, na której miał się wspierać gmach nauki. \nHusserl, jako transcendentalista, nadaje pojęciu Lebenswelt charakter aprioryczny, przy czym aprioryzm ten jest rozumiany bardzo radykalnie. Aprioryczność tego pojęcia przewyższa aprioryczność rozumianą po Kantowsku, czyli kategorialnie. Świat przeżywany nie jest kategorią rozumową, ponieważ można ją stosować bez żadnych schematów i odnosi się raczej do całości doświadczenia, która sama nie jest przecież doświadczeniem i nie może być przez doświadczenie podważona. Zdaniem autora Kryzysu Kant nie przeprowadził badania transcendentalnego w sposób dostatecznie radykalny aby dostrzec „ukrytą sprawczość duchową” leżącą u podłoża każdego doświadczenia. To właśnie w świecie subiektywnej duchowości dochodzi do konstytucji świata przeżywanego. Pojęcie tego świata stanowi Husserlowską odpowiedź na paradoks autourzeczowienia poznającego podmiotu, który jak wiemy nierozdzielnie związany jest z paradygmatem rozumu ześrodkowanego w podmiocie, a ściślej: z filozofią świadomości. Świat przeżywany stanowić ma zaporę chroniącą świadome ego przed rozpuszczeniem się w scjentystycznie zatomizowanej wizji rzeczywistości.\n\n\n== Pojęcie świata przeżywanego w socjologii Alfreda Schutza ==\nPodczas gdy tematyka najogólniej rozumianego doświadczenia świata była po śmierci Husserla kontynuowana przez filozofów egzystencjalistycznych takich jak Heidegger czy Jaspers, pojęcie Lebensweltu znalazło swoje zastosowanie w teoriach socjologicznych zaliczanych do nurtu tzw. socjologii fenomenologicznej, której prekursorem był Alfred Schütz. Owo przejście miało dwie bardzo ważne konsekwencję. Problematyka ta została oddzielona od refleksji transcendentalnej i przeniesiona na grunt socjologicznej teorii działania, wskutek czego: po pierwsze, została połączona z empiryczną analizą zachowań aktorów, po drugie, pojęcie świata przeżywanego stało się kategorią analizy struktur interpersonalnych wytwarzanych w toku życia społecznego. \nA oto jak w wielkim skrócie przedstawia się Schützowska wizja tego, czym jest świat przeżywany. Już Husserl, jak na to wskazuje przytoczony nieco wyżej cytat,dostrzegał praktyczny wymiar, w jakim dochodzi do transcendentalnej konstrukcji świata przeżywanego. Autor Potocznej i naukowej interpretacji świata posuwa się dalej w tym kierunku interpretując świat przeżywany jako obszar, na którym działający aktorzy odnajdują wytworzone przez praktykę społeczną schematy interpretacyjne, przy pomocy których orientują się oni w otaczającej ich rzeczywistości. Dzięki procesowi typizacji porządkują oni własne doświadczenie zgodnie z przyjętymi schematami, które pozwalają mu zaklasyfikować napotykane obiekty do pewnych danych z góry typów: „(…) w nastawieniu naturalnym codziennego życia zajmujemy się tylko pewnymi obiektami odcinającymi się od niekwestionowanego tła innych predoświadczonych obiektów.”\nTak więc tylko to, co odcina się od typowego tła zdolne jest przykuć naszą świadomość. Na przykładzie powyższego cytatu widać wyraźnie, że autor wzbrania się przed traktowaniem świata przeżywanego w kategoriach aprioryzmu. Użyte przez niego pojęcie predoświadczenia ujawnia empirystyczne nastawienie socjologa, który stara się naukowo (racjonalnie) wyjaśnić działania aktorów, nie stawiając sobie jednocześnie pytania o rozumowe ugruntowanie samych tych działań. Nie przyjmuje on tak jak Kant czy Husserl perspektywy uczestniczącej, ale stara się dać bezstronny opis wytwarzania się owej wspólnej płaszczyzny, na jakiej opierać się musi indywidualny proces rozumienia rzeczywistości. Jak pisze Bernhard Waldenfels: „Dokonana przez Schütza próba oparcia socjologii rozumiejącej na fenomenologii świata społecznego należy do badań fenomenologicznych średniego piętra, określanego przez Husserla jako «konstytutywna fenomenologia nastawienia naturalnego». Nie ma tu zatem mowy o transcendentalnym ugruntowaniu intersubiektywności i życia społecznego (Sozialität). Schütz ogranicza się do wyjaśnienia podstawowych założeń naszego życia codziennego i wydobycia na jaw jego stałych struktur, które socjolog musi brać pod uwagę.” Jednak, pomimo że powołuje się w swoich rozważaniach na teorię autora Kryzysu nauk europejskich, w swojej koncepcji Lebensweltu bardzo oddala się od jej pierwotnego, Husserlowskiego ujęcia.\nDla Husserla, jak to już zostało powiedziane, świat przeżywany jest przede wszystkim nosicielem sensu, przy czym ów sens ma u niego charakter intencjonalny. Ta intencjonalność odnosi się do sfery wspólnej wszystkim świadomości transcendentalnej, którą można z tego punktu widzenia określić mianem sfery sensu idealnego. Zarówno pojęcie intencjonalności sensu jak i pojęcie jego idealności używane są przez Husserla w bardzo mocnym, transcendentalno-idealnym sensie. Schütz dokonuje reinterpretacji Husserlowskiej siatki pojęciowej, zmieniając konotacje centralnych terminów. Lebenswelt w dalszym ciągu jawi się jako sfera intencjonalnie ukonstytuowanej sensowności, jednak intencjonalność aktu konstytucji jest tutaj rozumiana w sposób subiektywistyczny. Sens zostaje ustanowiony przez podmiot, który refleksyjnie zwraca się ku własnym przeszłym działaniom. W ten sposób konstytucja sensu działania okazuje się czymś wobec tego działania wtórnym. Sens powiązany zostaje z działaniem tylko w świadomości aktora, a co za tym idzie, świat przeżywany również staje się funkcją jednostkowej świadomości. Jego wspólnotowy charakter zostaje zredukowany do zachodzących w partykularnej świadomości założeń (idealizacji), z których za najważniejsze należy uznać założenie wzajemności perspektyw (reciprocity of perspectives):\n„W naturalnym nastawieniu, w potocznym myśleniu w życiu codziennym, uznaję za samo przez się zrozumiałe, że istnieją rozumni bliźni. Wynika z tego, że obiekty w świecie są z zasady dostępne ich wiedzy, tzn. albo są im znane, albo mogą być przez nie poznane. To wiem i traktuję jako samo przez się zrozumiałe i niekwestionowalne.”\nWspólnota i świat przeżywany są więc jedynie presupozycjami, którymi posługuje się podmiot w swoim działaniu. Schütz cofa się więc do bezkrytycznego postępowania badawczego pozostającego w obrębie paradygmatu rozumu ześrodkowanego w podmiocie i porzuca Husserlowską próbę rewizji jego założeń. \nAutor Potocznej i naukowej interpretacji działania dokonuje ponadto bardzo znamiennego rozróżnienia pomiędzy działaniem racjonalnym (rational) i rozumnym (reasonable):\n„Racjonalne działanie zakłada, że aktor ma jasny i wyraźny wgląd w cele, środki i uboczne skutki swego działania.”\nTa definicja w sposób czytelny nawiązuje do koncepcji typów idealnych Webera. Działanie rozumne określane jest natomiast w sposób następujący:\n„Jeżeli działanie wydaje się obserwatorowi rozsądne [tj. gdy dla nas, jego partnerów czy obserwatorów, zrozumiały jest motyw i przebieg działania] i w dodatku sądzi się, że było ono wynikiem rozważnego wyboru między różnymi przebiegami działań, to możemy nazwać je rozumnym nawet wtedy, gdy takie działanie powiela tradycyjne lub zwyczajowe wzory uznane za samo przez się zrozumiałe.”\nW koncepcji Schütza zestawione zostają dwa modele racjonalności: pierwszy, zgodnie z którym jest ona funkcją rozumienia działania przez uczestników interakcji (Schützowska rozumność) i drugi, wedle którego kryterium racjonalności jest możliwa do bezstronnego zaobserwowania adekwatność wyboru środków i celu działania (Schützowska racjonalność). W pierwszym z tych modeli możemy bez trudu odnaleźć zalążek koncepcji racjonalności komunikacyjnej, drugi natomiast lokuje koncepcję Schütza w obrębie oddziaływania koncepcji rozumu instrumentalnego i związanych z nią aporii o których pisałem wcześniej, a więc również w obrębie paradygmatu rozumu ześrodkowanego w podmiocie. \nTo samo podwojenie możemy zaobserwować Schützowskiej koncepcji metody badawczej jaka powinna być stosowana w socjologii. Naczelną jej zasadą jest postulat subiektywnej interpretacji, tzn. takiego podejścia do życia społecznego, które zakłada rozumienie działania aktorów w ich własnych kategoriach: \n„Właściwie rozumiany postulat subiektywnej interpretacji (…) głosi (…), że zawsze możemy – a dla pewnych celów musimy – odwołać się do działalności podmiotów w świecie społecznym i do jej interpretacji przez aktorów w kategoriach systemu projektów, dostępnych środków, motywów, istotności itd.”\nMówiąc inaczej, postulat subiektywnej interpretacji zakłada rozumienie sensu, jaki aktor wiąże z własnym działaniem. Czy jednak na gruncie tej koncepcji, która zakłada przecież, że „Sens, który ustanawia sam działający, różni się wyraźnie od sensu, który to działanie ma dla wszystkich innych” można w ogóle pomyśleć jakiekolwiek rozumienie i co właściwie to pojęcie miałoby oznaczać? Jeśli rozumienie byłoby równoznaczne z subiektywną interpretacją sensu, to badacz społeczny nie różniłby się niczym od zwykłego uczestnika życia społecznego, który na co dzień dokonuje takich interpretacji. Tymczasem, jak stwierdza Schütz:\n„Postawa badacza społecznego jest po prostu postawą bezstronnego obserwatora świata społecznego. Nie jest on uwikłany w obserwowaną sytuację, jest nią zainteresowany intelektualnie, a nie praktycznie. Sytuacja ta nie jest teatrem jego działalności, a tylko obiektem kontemplacji. Badacz nie działa w niej zaabsorbowany wynikami swoich działań, żywiąc nadzieję czy obawiając się, jakie one mogą mieć konsekwencje, lecz spogląda na nią z tym samym obojętnym spokojem, z którym badacz-przyrodnik spogląda na zjawiska w swoim laboratorium.”\n\n\n== Jürgena Habermasa koncepcja Lebensweltu ==\nJürgen Habermas, idąc za Schützem, formułuje swoją teorię świata przeżywanego w języku teorii działania, osadzając ją jednocześnie bardzo głęboko w strukturze własnej koncepcji racjonalności. Racjonalność komunikacyjna jest cechą działania podmiotów posługujących się mową jako medium dochodzenia do porozumienia i wyposażonych w zdecentrowany obraz świata. Znajduje ona swój wyraz w procesach argumentacji w toku których uczestnicy interakcji wysuwają wobec siebie roszczenia ważnościowe odnoszone do trzech formalnie wyodrębnionych światów: społecznego, obiektywnego i subiektywnego. Funkcją owych roszczeń jest krytyka, rozumiana jako metoda poszukiwania w rzeczywistości społecznej tego, co komunikacyjnie rozumne. Centralnym postulatem tej teorii racjonalności jest postulat możliwości osiągnięcia porozumienia w toku argumentacji, czyli, innymi słowy, postulat możliwości zaistnienia dyskursu. Aby jednak porozumienie okazało się możliwe, należy przyjąć istnienie pewnego fundamentu scalającego ze sobą formalne koncepcje światów, na gruncie którego stworzyłyby one spójną całość do której odnosić by się mogły roszczenia ważnościowe. Takim waśnie fundamentem jest Lebenswelt:\n„Dochodzenie do porozumienia przez podmioty działające komunikacyjnie odbywa się zawsze w horyzoncie świata życia. Ich świat życia powstaje z mniej lub bardziej rozproszonych, zawsze nieproblematycznych przeświadczeń składających się na ukryte w tle podłoże (Hintergrundüberzeugungen). To podłoże, jakim jest świat życia, jest źródłem definicji sytuacji zakładanych przez uczestników jako nieproblematyczne.”\nTak więc świat przeżywany wyznacza w pewnym sensie pole zainteresowania dla uczestników procesów argumentacji oddzielając prowizorycznie to, co problematyczne od tego co niekwestionowalne. Lebenswelt wyznacza kierunki działań komunikacyjnych jedynie prowizorycznie, ponieważ treść przekazu kulturowego który wyznacza ramy świata przeżywanego jest płynna i może się zmieniać nie tylko wskutek przemian historycznych, ale również pod wpływem przebiegu społecznej komunikacji. Jednocześnie jednak dokonujący się w społeczeństwie proces gromadzenia doświadczeń interpretacyjnych gromadzony w światach przeżywanych (kiedy zaczynamy mówić o materialnej treści Lebensweltu musimy posłużyć się liczbą mnogą): „(…) stanowi (…) konserwatywną przeciwwagę dla ryzyka zaistnienia niezgody, jakie powstaje wraz z każdym podejmowanym w danym momencie procesem dochodzenia do porozumienia.\nOtóż Habermas stwierdza, iż wraz ze wzrostem roli komunikacji jako medium dochodzenia do porozumienia, zmienia się funkcja, jaką spełnia świat przeżywany. Nie jest on już źródłem „normatywnie przypisanej zgody”, a staje się podstawą „porozumienia uzyskanego na drodze komunikacji”. Proces ten, polegający na przejściu od materialnej do formalnej koncepcji Lebensweltu, autor Teorii działania komunikacyjnego określa mianem racjonalizacji świata przeżywanego. \nStajemy w tym momencie przed następującym problemem: W jaki sposób formalnie pojmowany świat przeżywany może spełniać swoją stabilizującą funkcję, skoro do istoty racjonalności komunikacyjnej należy stałe (krytyczne) problematyzowanie wszystkich aspektów rzeczywistości? Albo inaczej: Jakie formalne warunki musi spełniać konkretny Lebenswelt aby uniknąć rozmycia w społecznym dyskursie? W odpowiedzi na te pytania Habermas wymienia trzy funkcje jakie musi on spełniać w odniesieniu do społecznej rzeczywistości:\n\nzapewnienie ciągłości tradycji kulturowej\nintegrowanie grup przez normy i wartości,\numożliwianie socjalizacji dorastających pokoleń.\nPierwsza funkcja polega na dostarczaniu holistycznego tła dla interakcji społecznych i zapewnianiu ciągłości procesom racjonalizacji. W ten sposób świat przeżywany przeciwstawia się charakterystycznej dla nowożytności tendencji odrywania się od kulturowej przeszłości, która to tendencja przyczynia się do alienacji, by posłużyć się terminologią Hegla, racjonalnych, (czy też zracjonalizowanych) struktur od historycznej rzeczywistości społeczeństw. \nDruga z wymienionych funkcji polega na wypełnianiu spójną treścią świata społecznego, dzięki której uczestnicy interakcji mogą ustalić zasady, na jakich mogą się one odbywać, albo inaczej: na dostarczaniu materialnych norm i wartości stanowiących podstawę do prowadzenia dyskursu praktyczno-moralnego (o pojęciu takiego dyskursu będę mówił w następnej części mojej pracy) w toku którego aktorzy dochodzą do porozumienia w kwestii tego, do czego odnoszą się terminy „działanie moralnie racjonalne” i „racjonalny sposób życia”.\nLebenswelt spełnia trzecią z wymienionych funkcji, jeśli zapewnia członkom społeczeństwa udział procesach racjonalizacji poprzez wdrażanie ich w toku socjalizacji do uczestnictwa w dyskursach prowadzonych w społeczeństwie. Mówiąc inaczej: polega ona na zapewnieniu egalitarności procesom racjonalizacji społecznej i zapobieganiu upośledzeniom jakim mogą podlegać różne warstwy społeczne w wyniku rosnącej specjalizacji wiedzy. \nNa gruncie Habermasowskiej teorii socjologicznej funkcjom tym odpowiadają tzw. procesy reprodukcji społecznej w których:\n„(…) odtwarzają się (…) schematy interpretacji (albo „ważna wiedza”), które mogą liczyć na konsens, prawnie uporządkowane relacje międzyosobowe (albo „solidarności”) oraz zdolności uczestniczenia w interakcjach (albo „tożsamości osobowe”).”\nSą to procesy: reprodukcji kulturowej, integracji społecznej i socjalizacji. \nHabermas podaje ponadto jeszcze inny zestaw formalnych warunków racjonalności komunikacyjnej Lebensweltu odnoszących się tym razem do samej treści gromadzonych w świecie przeżywanym doświadczeń interpretacyjnych. Pamiętać przy tym należy, że są to już rozważania niższego poziomu stanowiące pewne uzupełnienie apriorycznej teorii racjonalności. Warunki te brzmią następująco:\n\n„przekaz kulturowy musi dostarczać formalnej koncepcji świata obiektywnego, świata społecznego i świata subiektywnego, musi on dopuszczać zróżnicowane roszczenia ważnościowe (prawdziwość propozycjonalna, normatywna słuszność, subiektywna szczerość) oraz pobudzać do odpowiedniego różnicowania podstawowych nastawień (nastawienie obiektywizujące, nastawienie respektujące normy i nastawienie ekspresywne). (…)\nPrzekaz kulturowy musi przyzwalać na refleksyjny stosunek do samego siebie; (…)\nPrzekaz kulturowy, gdy chodzi o składniki kognitywne i ewaluatywne, musi na tyle dać się sprząc z wyspecjalizowanymi argumentacjami, ażeby odnośne procesy uczenia się mogły zostać zaspokojone instytucjonalnie. (…)\nPrzekaz kulturowy musi wreszcie w ten sposób interpretować świat życia, ażeby działania ukierunkowane na założony rezultat mogły uniezależniać się od porozumienia, które musi być ustawicznie odnawiane na drodze komunikowania się (…). Przez to staje się możliwa społeczna instytucjonalizacja działania racjonalnego ze względu na cel w imię realizacji celów zgeneralizowanych.”\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Taneczna mania\n\nTaneczna mania, taneczna plaga, choreomania, taniec św. Jana, historycznie taniec św. Wita – społeczne zjawisko, które miało miejsce głównie w Europie pomiędzy XIV a XVII wiekiem. Polegało ono na gromadzeniu się grup niezrównoważonych tańczących ludzi, czasami liczących nawet setki osób równocześnie. Mania dotykała mężczyzn, kobiety i dzieci, którzy tańczyli aż do omdlenia ze zmęczenia. Jeden z pierwszych większych wybuchów tanecznej manii miał miejsce w Akwizgranie w 1374 w Świętym Cesarstwie Rzymskim i szybko rozprzestrzenił się po Europie. Jeden z bardziej znanych wybuchów plagi miał miejsce w Strasburgu w 1518 roku, również znajdującym się w Świętym Cesarstwie Rzymskim.\nTaneczna mania nie była odizolowanym przypadkiem, w przeciągu kilku wieków dotknęła tysięcy ludzi w kilku krajach i była dobrze udokumentowana. Nie znano przyczyny tego zjawiska, a metody leczenia opierały się na zgadywaniu. Generalnie uważano, że muzycy powinni grać tańczącym, aby ustrzec ich przed manią – ale to rozwiązanie czasami odnosiło skutek odwrotny od zamierzonego, zachęcając kolejne osoby do przyłączenia się do szalonego tańca. Także wśród współczesnych naukowców nie ma zgody odnośnie do przyczyny epidemii tańca.\nZaproponowane wytłumaczenia wahają się od kryjących się za taneczną manią rytuałów religijnych, po niekontrolowany taniec wywołany potrzebą rozładowania stresu i oczyszczenia umysłu z myśli o biedzie tamtego okresu. Zjawisko to jest obecnie uważane za zbiorową chorobę psychogeniczną, w której bez znanej fizycznej przyczyny występują podobne symptomy fizyczne dotykające duże grupy osób.\n\n\n== Definicja ==\nTermin \"taneczna mania\" pochodzi od terminu „choreomania”, z greckiego choros (taniec) i mania (szaleństwo):133-4 i jest także znany jako „taneczna plaga”:125. Termin ten został stworzony przez Paracelsusa:126, a za przyczynę początkowo uważano przekleństwo zesłane przez świętego, zwykle uważano, że był nim św. Jan Chrzciciel:32 lub św. Wit. Z tego powodu zjawisko było znane także pod nazwami „taniec świętego Wita” oraz „taniec świętego Jana”. Ofiary tanecznej manii często kierowały się do miejsc kultu świętego:136 do którego modlono się w intencji zakończenia maniakalnego tańca:126. Przypadki tanecznej manii często pojawiały się w okresie święta św. Wita:201.\nTaniec świętego Wita został zdiagnozowany w XVII wieku jako pląsawica Sydenhama. Taneczna mania była także znana jako epidemiczna pląsawica:126 oraz epidemiczny taniec. Choroba układu nerwowego, pląsawica charakteryzuje się objawami podobnymi do tych występujących u dotkniętych taneczną manią:134, którą dość nieprzekonująco uznano za formę epilepsji:32. Naukowcy opisali choreomanię jako „zbiorową chorobę psychiczną”, „zbiorową histerię” oraz „zbiorowe szaleństwo”:136.\n\n\n== Wybuchy tanecznej manii ==\nNajwcześniejszy znany przypadek wybuchu tanecznej plagi nastąpił w VII wieku, a kolejne przypadki powtarzały się w Europie aż do około XVII wieku, kiedy to epidemia gwałtownie ustała:132. Jeden z najwcześniejszych znanych przypadków miał miejsce po 1020 roku w Bernburg, gdzie 18 chłopów zaczęło śpiewać i tańczyć wokół kościoła, zakłócając tym samym obchody Wigilii Bożego Narodzenia:202.\nKolejne wybuchy tanecznej manii miały miejsce w XIII wieku, w tym jeden w 1237 roku, kiedy to duża grupa dzieci przemieściła się z Erfurt do Arnstadt skacząc i tańcząc przez całą drogę:201 niczym w legendzie o szczurołapie z Hameln. Kolejny incydent choreomanii w 1278 roku objął około 200 osób tańczących na moście nad rzeką Mozą w Niemczech, w wyniku czego most się zawalił. Wielu rannych zostało przywróconych do zdrowia w pobliskiej kaplicy świętego Wita:134. Pierwsza duża epidemia tanecznej manii nastąpiła pomiędzy rokiem 1373 a 1374, której przypadki odnotowano na terenie Anglii, Niemczech i Holandii:33.\n24 czerwca 1374 roku w Akwizgranie (Niemcy) rozpoczął się jeden z największych wybuchów choreomanii:126, który następnie rozprzestrzenił się do innych regionów, jak: Kolonia, Flandria, Frankonia, Hrabstwo Hainaut, Metz, Strasburg, Tongeren, Utrecht:33 oraz do Włoch i Luksemburga. Kolejne wybuchy epidemii miały miejsce w latach 1375 oraz 1376 we Francji, Niemczech i Holandii:138 oraz w roku 1381 w Augsburgu:33. Następnie wybuchy tanecznej manii miały miejsce w Strasburgu w 1418 roku, gdzie ludzie świętowali od kilku dni i wybuch choreomanii mógł być wywołany zmęczeniem:137 oraz w 1428 w Szafuzie, gdzie mnich zatańczył się na śmierć i w tym samym roku w Zurychu, gdzie grupa kobiet uległa tanecznemu szałowi.\nKolejny większy wybuch tanecznej plagi miał miejsce w lipcu 1518 roku w Strasburgu, gdzie kobieta zwana Frau Troffea zaczęła tańczyć na ulicy. W przeciągu czterech dni dołączyły do niej 33 osoby, a po miesiącu ogarniętych manią było już 400 osób, spośród których wielu zmarło w wyniku ataków serca:33. Następne incydenty miały miejsce wielokrotnie w XVI wieku. Epidemia tanecznej manii była w swoim szczytowym etapie: w 1536 roku w Bazylei dotknęła grupy dzieci, w 1551 w Anhalt jednego mężczyznę:37. W XVII wieku przypadki powtarzającej się tanecznej manii zostały opisane przez profesora medycyny Gregora Horsta, który zauważył:39:\n\nTaneczna mania najwidoczniej kompletnie zanikła w połowie XVII wieku:46. Według Johna Walkera, pomimo że liczne przypadki zostały opisane, to najlepiej udokumentowane przypadki wybuchów tanecznej manii miały miejsce w latach 1374 oraz 1518, o których wystąpieniu istnieje współcześnie obfita dokumentacja.\n\n\n== Charakterystyka ==\nWybuchy tanecznej manii różniły się pomiędzy sobą, ale odnotowanych zostało kilka cech charakterystycznych: zwykle występowały w okresach niedostatku:136, uczestniczyło w nich do dziesiątek tysięcy ludzi, tańczących równocześnie przez godziny,:133, dni, tygodnie, a nawet miesiące:132.\nKobiety często były opisywane przez współczesną literaturę jako typowe uczestniczki tanecznej manii, ale źródła z tamtego okresu sugerują coś innego:139. Czy tańce były spontaniczne, czy zorganizowane jest przedmiotem dyskusji:138, ale pewnym jest natomiast, że tancerze wyglądali jakby znajdowali się w stanie nieświadomości:201, niezdolni do kontrolowania swoich ciał:136.\nDotknięci taneczną manią często nie byli mieszkańcami miejsca, gdzie odbywały się tańce. Dotknięci choreomanią podróżowali z miejsca na miejsce, gdzie po drodze dołączali do nich kolejni. Przynosili oni ze sobą zwyczaje i zachowania nieznane lokalnym mieszkańcom:137. Opisano ich jako noszących \"dziwne, kolorowe stroje\", \"trzymających drewniane kijki\":132 oraz czasami dekorujących swoje włosy wiankami:201.\nNie wszystkie wybuchy tanecznej manii były spokojne i nie we wszystkich brali udział obcokrajowcy. Niektórzy dotknięci taneczną plagą „paradowali wokół nago”:132 i wykonywali „obsceniczne gesty”:133. Niektórzy nawet uprawiali seks:136. Inni zachowywali się jak zwierzęta:133 i skakali:32-33.\nMieli trudności ze skończeniem tańca, a niektórzy tańczyli aż do połamania żeber i śmierci:32. Podczas tańca tancerze krzyczeli, śmiali się, płakali:132 lub śpiewali:60. Obserwujący taneczną manię, którzy odmówili przyłączenia się do tańca byli czasami traktowani brutalnie:139. Dotknięci manią przejawiali dziwne reakcje na kolor czerwony, w zależności od źródła: „w ogóle nie byli w stanie widzieć koloru czerwonego”:32 lub „nie byli w stanie znieść... koloru czerwonego, często stając się agresywnymi na jego widok”. Tańczący także „nie byli w stanie znieść butów w szpic” i lubili być bici po stopach:133. Cierpieli także na różne dolegliwości, takie jak: bóle klatki piersiowej, konwulsje, halucynacje, hiperwentylację:136, ataki epilepsji:126 oraz wizje:71. Mania zwykle kończyła się opadnięciem z sił:126, ale opisano także przypadki tancerzy, którzy w efekcie pogrążyli się w stanie ekstazy:39. Zwykle choreomania była zaraźliwa, ale najczęściej obejmowała swoim zasięgiem niewielkie grupy osób, takie jak rodziny i pojedyncze jednostki:37–8.\n\n\n== Tarantyzm ==\nPodobnym zjawiskiem występującym we Włoszech był tarantyzm, w którym histeryczną reakcję wywoływało ugryzienie tarantuli lub skorpiona. Pierwszy znany przypadek miał miejsce w XIII wieku, a jedyne znane lekarstwo stanowił taniec do konkretnego rodzaju muzyki w celu oddzielenia jadu od krwi:133. Zjawisko miało miejsce tylko w miesiącach letnich i podobnie jak w przypadku choreomanii, ludzie nagle zaczynali tańczyć, czasem pod wpływem ukąszenia. Do tańczącego dołączali kolejni, wierząc że jad z ich starych ukąszeń został reaktywowany przez gorąco muzyki:134. Przy wtórze muzyki tańczono taniec zwany tarantela, co miało wyleczyć ofiarę (przynajmniej tymczasowo):135.\nNiektórzy uczestniczyli w dalszych czynnościach, takich jak związywanie się pędami winorośli i okładanie siebie nawzajem, udawanie walki na miecze, picie dużych ilości wina i skakanie do morza. Dotknięte osoby zwykle cierpiały na objawy podobne do dotkniętych taneczną manią, takie jak: bóle głowy, drgawki, drżenie i wizje:134.\nZaobserwowano, że uczestnicy tańców nie lubili koloru czarnego:133, a najczęstszymi ofiarami tarantyzmu według relacji były kobiety:136. W przeciwieństwie do tanecznej manii, tarantyzm był ograniczony jedynie do obszaru Włoch i południowej Europy. Zjawisko było popularne do XVII wieku, ale zakończyło się gwałtownie, z jedynie niezbyt licznymi przypadkami aż do roku 1959:134.\nBadanie zjawiska ujawniło, że większość przypadków tarantyzmu było niezwiązanych z ugryzieniami pająków. Wielu uczestników przyznało, że nie zostali ugryzieni, ale wierzyli że zostali zainfekowani przez osobę, która została ugryziona lub w wyniku dotknięcia pająka. W rezultacie pojawiła się zbiorowa panika, z „lekarstwem”, które pozwoliło ludziom na zachowanie się w sposób, który był w normalnej sytuacji zabroniony w tamtych czasach:135. Pomimo różnic, tarantyzm i taneczna mania są często uważane za to samo zjawisko:134.\n\n\n== Reakcje na zjawisko ==\nPrzyczyna wywołująca taneczną manię była nieznana i większość prób leczenia dotkniętych tą przypadłością opierała się na zgadywaniu. Pomimo to, niektóre ze stosowanych form leczenia przynosiły pozytywne efekty. Wybuch tanecznej manii w 1374 roku miał miejsce jedynie kilkadziesiąt lat po epidemii czarnej śmierci, a podjęte leczenie przypominało metody leczenia stosowane podczas poprzedniej epidemii: izolacja chorych oraz w niektórych przypadkach egzorcyzmy:70. Ludzie uważali, że choreomania była wywołana klątwą rzuconą przez św. Wita, w związku z czym leczenie polegało na modlitwie:126 i pielgrzymowaniu do miejsc poświęconych kultowi św. Wita:34. Modlono się także do św. Jana Chrzciciela, który jak niektórzy wierzyli, wywołał taneczną plagę:32. Inni uważali, że zostali opętani przez demony:136 lub szatana. Z tego powodu często odprawiano egzorcyzmy nad tancerzami:60. Często także grano muzykę podczas tańców ogarniętych manią, jako że uważano ją za skuteczne lekarstwo:136. Podczas niektórych wybuchów tanecznej plagi nawet zatrudniano muzyków, aby wtórowali swoim graniem tańczącym:139. Niestety muzyka oraz budowane czasami dla chorych specjalne miejsca do tańczenia tylko zachęcały kolejnych do przyłączenia się do tańca, co jedynie pogarszało sytuację:35.\n\n\n== Hipotezy ==\nZaproponowano wiele wytłumaczeń zjawiska tanecznej manii, ale nie udało się wyjaśnić, czy wywoływała ją rzeczywista choroba, czy raczej była ona zjawiskiem społecznym. Jedna z najbardziej znanych teorii mówi, że ofiary cierpiały na zatrucie sporyszem zbożowym, znanym w średniowieczu pod nazwą Ogień Świętego Antoniego. Podczas powodzi i okresów wilgotnych sporysz miał dobre warunki do wzrostu, porażając żyto oraz inne zboża. Ergotyzm może powodować halucynacje i konwulsje, ale nie można przypisywać jego działaniu dziwnego zachowania obserwowanego u ludzi dotkniętych taneczną manią:140:126:43.\nInna hipoteza wyjaśniająca zjawisko mówi, że symptomy towarzyszące choreomanii były podobne do symptomów towarzyszących zapaleniu mózgu, epilepsji i tyfusowi, ale podobnie jak w przypadku ergotyzmu, nie można im przypisać odpowiedzialności za wszystkie objawy występujące u chorych:126. Liczne źródła podają jako możliwe przyczyny tanecznej manii i tarantyzmu: stres i napięcie wywołane przez naturalne kataklizmy występujące w tamtym okresie, takie jak powodzie i zarazy:43:72. Hetherington i Munro opisują taneczną manię jako rezultat „współdzielonego społecznie stresu”:73. Według tej teorii ludzie tańczyli, aby ulżyć sobie w stresie i biedzie:72, a w wyniku tańca wpadali w ekstatyczny trans i doznawali wizji.\nInna popularna hipoteza głosi, że wszystkie wybuchy tanecznej manii były zaaranżowane:71, a zachowanie tańczących było uważane za dziwne, ze względu na jego niecodzienność:137. Przyczyną kryjącą się za taneczną manią mogły być kulty religijne, nakazujące organizowania tańców w zgodzie z rytuałami odprawianymi w starożytnej Grecji i Rzymie:136-7.  Pomimo zakazu, takie rytuały mogły być odprawiane pod pozorem tanecznej manii:140.\nJustus Hecker, XIX-wieczny niemiecki lekarz opisał zjawisko jako pewien rodzaj festiwalu, podczas którego dokonywano „spalenia Nodfyra”. W ramach rytuału skakano przez ogień oraz dym w celu odpędzenia choroby. Uczestnicy rytuału często kontynuowali skoki nawet po wygaśnięciu ognia:139.\nPewnym jest natomiast, że wielu dotkniętych taneczną manią było niezrównoważonych psychicznie:136, ale prawdopodobnie część uczestników przyłączała się do tańca ze strachu lub chęci naśladowania pozostałych:43. Źródła zgadzają się, że choreomania była jedną z najwcześniej odnotowanych form zbiorowej histerii:135:73 i opisują ją jako „psychiczną epidemię” z wieloma możliwymi przyczynami, które mogły złożyć się na zachowanie dotkniętych manią:43. Wybuchy tanecznej plagi mogły być kulturo-zależnym zaburzeniem psychicznym wywołanym trudnościami bytowymi, powstałym w efekcie głęboko zakorzenionych wierzeń ludowych – zwłaszcza dotyczących złych duchów zdolnych do rzucenia „tanecznej klątwy”, aby ukarać swoje ofiary.\n\n\n== Zobacz też ==\nTaniec w średniowieczu\nZbiorowa histeria\nTaneczna plaga (1518)\nZespoły uwarunkowane kulturowo\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Taneczna plaga (1518)\n\nTaneczna plaga (lub epidemia tańca) roku 1518 była jednym z przypadków choreomanii. Dotknęła dość liczne grono osób (szacuje się, że było to około 400 tańczących) w Strasburgu (Alzacja, ówcześnie część Świętego Cesarstwa Rzymskiego) w lipcu 1518 roku. Wiele osób tańczyło przez wiele dni bez odpoczynku, wskutek czego po około miesiącu trwania plagi odnotowano śmierć niektórych z nich z powodu ataku serca, udaru mózgu czy ogólnego wycieńczenia organizmu.\n\n\n== Przebieg ==\nWybuch plagi nastąpił w lipcu 1518 roku, kiedy to kobieta imieniem Troffea zaczęła tańczyć na jednej z ulic Strasburga. Trwało to od czterech do sześciu dni. Kiedy minął tydzień, do tańczącej Troffei dołączyły kolejne 34 osoby. Po miesiącu na ulicach miasta tańczyło około 400 osób. Niektóre z tych osób zmarły z różnych przyczyn, a najczęstszymi powodami śmierci były: atak serca, udar mózgu czy wycieńczenie organizmu.\nDokumenty historyczne, włączając w to „zapiski lekarzy, kazania księży, lokalne i regionalne kroniki, a także notatki sporządzone przez urzędników rady miasta Strasburg” jednoznacznie wskazują, że to wydarzenie rzeczywiście miało miejsce, a według źródeł historycznych „jednoznaczne jest to, że [ofiary] tańczyły”. Jednocześnie nie są znane jednoznaczne powody dlaczego ci ludzie tańczyli, co u niektórych zakończyło się śmiercią. Nie można w tym przypadku także mówić o drgawkach, drżeniach czy konwulsjach, gdyż ludzie „zachowywali się jak w transie; ich ręce i nogi wykonywały ruchy jakby taniec miał być celowy i kontrolowany”.\nWraz z intensyfikacją zjawiska zaniepokojona szlachta poczęła szukać ratunku u miejscowych lekarzy, którzy to z kolei wykluczyli astrologiczne czy nadprzyrodzone determinanty tego fenomenu, jednocześnie stwierdzając, że owa plaga jest „naturalnym schorzeniem”, a jej przyczyną jest „gorąca krew”. Jednak zamiast próbować leczyć „zarażonych” upuszczaniem krwi (co wydawać by się mogło prawidłowym zabiegiem – jak na tamte czasy – przy tego typu diagnozie), pośrednio zachęcano ich do kontynuowania tańca, udostępniając im dwie sale zebrań cechów oraz rynek zbóż, a nawet konstruując drewnianą scenę. Tego typu próby rozwiązania problemu tłumaczono wiarą w to, że tańczący zdołają wyzdrowieć tylko wtedy, kiedy będą tańczyli nieprzerwanie dzień i noc. Aby zwiększyć skuteczność specyficznej kuracji, władze opłacały muzyków, aby ci grą utrzymywali dotkniętych plagą w ruchu. Pojedynczych tancerzy zabrano do miejscowej świątyni, gdzie próbowano znaleźć lekarstwo na ich przypadłość. \nJedna z teorii mówi, jakoby tancerze mieli wykonywać ekstatyczny rytuał jednej z heretyckich sekt, jednak John Waller podważa ten argument stwierdzając, że „nie ma żadnych dowodów na to, że tańczący chcieli tańczyć [z własnej woli]. Wręcz przeciwnie, wyrażali oni strach i rozpacz.”.\n\n\n== Zobacz też ==\nTarantyzm\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\"Dancing death\" by John Waller. BBC News. 12 September 2008.\n\"The Dancing Plague of 1518\" by Doug MacGowan. Historic Mysteries. 28 June 2011.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tarantyzm\n\nTarantyzm – zespół zachowań o charakterze symboliczno-religijnym określany jako egzorcyzm muzyczno-taneczny i powiązany ze zjawiskiem jakim jest mania tańca. Wyróżnikiem tej formy histerycznej reakcji tanecznej miało być rzekome ugryzienie przez tarantulę, zaś sposobem na pozbycie się jadu z organizmu był taniec. Tarantyzm analizowany był przez badaczy przede wszystkim na południu Włoch, w regionie Apulii. Według różnych ustaleń rytuał ten obserwowany był od wieku XI lub XIV aż do czasów zanikania w latach 60./70. XX wieku.\n\n\n== Opis rytuału ==\n\nZwierzętami odpowiedzialnymi za ukąszenie miały być pajęczaki Lycosa tarantula lub Latrodectus tredecimguttatus, ale również skorpiony i węże. Rzekome ukąszenie skutkować miało objawami tj. przewracanie się na ziemię, uczucie osłabienia, ból głowy, nudności i wymioty, a także apatia na przemian ze wzmożeniem aktywności psychomotorycznej. Do osoby chorej wzywano muzyków. Ich zadaniem było uleczenie tarantysty poprzez granie taranteli. Odnalezienie właściwego utworu (odpowiadającego upodobaniom kąsającego pająka) pozwalało na rozpoczęcie tańca (transu) odbywającego się częściowo w pozycji leżącej, częściowo stojącej. Źródła historyczne i badania etnograficzne dostarczają opisów tańca, podczas którego u leżącego obserwowano m.in. charakterystyczne ruchy rytmicznego rzucania głową na boki, pełzanie z tłuczeniem kończynami o podłogę w rytm taranteli, co przypominać miało stworzenie niezdolne do osiągnięcia pozycji pionowej (tarantulę). Po etapie \"identyfikacji z pająkiem\" następowało poderwanie się na nogi, bieganie w podskokach po obrzędowym kręgu. Wykonywano niekiedy figury tradycyjnej taranteli z kolorową chusteczką w rękach. Taniec taki trwać mógł kilka godzin. Po odpoczynku cykl taneczny rozpoczynał się od nowa. Rytuał usuwania stanu krytycznego mógł trwać nawet kilka dni. Przeważnie należało się jednak spodziewać corocznego nawrotu choroby.\n\n\n== Charakterystyka ==\nWedług źródeł ofiarami ukąszenia pająka stawali się na przestrzeni wieków zarówno mężczyźni, jak i kobiety, przedstawiciele chłopstwa, jak i wyższych warstw społecznych, a nawet stanu duchownego. Grupami dominującymi były jednak zwykle kobiety i chłopstwo. Do domniemanych ugryzień dochodziło przede wszystkim w porze letniej (od maja do sierpnia).\nW ciągu stuleci rytuałowi towarzyszyło użycie pewnych akcesoriów wspierających proces reintegracji (powrotu do stanu równowagi u tarantysty). Były to przede wszystkim: kolorowe wstążki, szpady i lustra oraz huśtawki, a dawniej także ozdobiony gałązkami zbiornik z wodą, w którym można było się zanurzyć lub obmyć twarz. Spośród tych akcesoriów, w szczególności oddziaływanie barw było na przestrzeni stuleci istotne. Podobnie jak w przypadku muzyki, w zależności od indywidualnych preferencji, tarantysta reagował pozytywnie, np. włączając kolorową wstążkę czy chustkę do rytuału tańca, ale niewłaściwa barwa mogła również przerwać cykl taneczny i wzbudzić agresję chorego.\nW warstwie muzycznej rytuału obecna była muzyka zarówno instrumentalna, jak i wokalna. Jej cenne relikty zachowały się w głównej mierze dzięki dziełu Athanasiusa Kirchera zatytułowanemu Magnes sive de Arte Magnetica, w którym odnajdziemy zarówno zapis nutowy \"antidotów\" na ugryzienie tarantuli, jak i słowa towarzyszących im pieśni. Muzyczną eksplorację w poszukiwaniu właściwej taranteli prowadziło zwykle trzech lub czterech muzyków. W składzie kapeli znaleźć się mogli muzycy grający m.in. na tamburynie, skrzypcach, akordeonie, gitarze, kobzie, cytrze czy flecie.\nErnesto De Martino w kluczowym dla badania zjawiska opracowaniu Ziemia zgryzoty pisze już o wieku XVIII jako okresie stopniowego wygaszania rytuału wiążąc ten fakt z rozwojem racjonalizmu oświeceniowego oraz ingerencją Kościoła katolickiego w proces. Włączono w struktury tarantyzmu kult św. Pawła czczonego jako tego, który uwolnił Maltę od węży (jest to tradycja apokryficzna). Tarantyści odbywali publiczne rytuały w święto św. Pawła w jego kaplicy w Galatinie (w okresie 28-30 czerwca). Do kaplicy zanosili również datki zbierane podczas wykonywania rytuału.\n\n\n== Interpretacja ==\nBadacze odmawiają związku między rytuałem tarantyzmu, a faktycznym ukąszeniem przez jadowite zwierzę. Choć objawy towarzyszące osobie deklarującej ukąszenie \"inspirowane\" były latrodektyzmem, to nie stwierdzono medycznych podstaw dla ich faktycznego zaistnienia. Odrzucono także hipotezę o udarze słonecznym jako możliwej przyczynie. Mówiąc współcześnie o tarantuli w kontekście tarantyzmu należy więc mieć na myśli zwierzę mityczne, wyobrażone. Przytacza się w tym kontekście argumenty o niewielkiej szkodliwości jadu tarantuli włoskiej i nieadekwatności symptomów obserwowanych u tarantystów, nieuzasadnionej medycznie formie leczenia muzyką, a także corocznej powtarzalności praktyk tarantystycznych.\nW analizie zjawiska kulturowego, jakim jest tarantyzm zwraca się obecnie uwagę na możliwość rozładowania krytycznych stanów psychicznych tarantystów (zmęczenie ciężką pracą, konflikty okresu dojrzewania, utrata kogoś bliskiego). Dla osób dotkniętych melancholią, z mentalnymi zaburzeniami, depresją, neurotyków rytuał stawał się sposobem na przekroczenie skostniałych norm społecznych. Byłaby to więc swego rodzaju forma terapii traum (muzykoterapia).\n\n\n== Geneza rytuału ==\nGeneza zjawiska nie została przez badaczy ściśle ustalona. Wskazywano m.in. na pokrewieństwa z afrykańskimi rytuałami i ich wpływem na kulturę zachodniego wybrzeża Morza Śródziemnego. Szukano także jego związków ze starogreckimi kultami orgiastycznymi, w których czczono boga Dionizosa. Do hipotezy powiązania z kultem bachicznym badacze podchodzą dziś krytycznie zauważając, że rytualne praktyki taneczne są zjawiskiem o wiele bardziej uniwersalnym, obecnym w wielu kulturach pierwotnych.\nSam termin tarantyzm wiąże się z nazwą pająka, jakim jest tarantula oraz tańca tarantela, zaś jako źródłosłów dla nich bywa wskazywana nazwa miasta Tarent zlokalizowanego na południu Włoch w regionie Apulii.\n\n\n== Tarantyzm w kulturze współczesnej ==\n\nTarantyzm jako zjawisko symboliczno-religijne całkowicie zanikł w swej pierwotnej formie. Jego dziedzictwo weszło jednak do kultury masowej i jako takie jest pielęgnowane i rozwijane. Przykładem może być odbywający się corocznie od 1998 roku festiwal La Notte della Taranta w Salento. Gromadzi on wykonawców muzyki i tańca tego regionu. W przeciwieństwie do wymarłych praktyk tarantyzmu współczesna tarantela (z jej apulijską odmianą, jaką jest pizzica) ma formę skanonizowaną, o usystematyzowanej sekwencji kroków.\nWśród wykonawców tradycyjnej muzyki apulijskiej wymienić można zespół Canzoniere Grecanico Salentino czy twórczość Antonio Castrignanò. Do kultury muzycznej tarantyzmu odwołuje się również album zespołu L’Arpeggiata La Tarantella : Antidotum Tarantulae z 2002 roku.\nDla kultury audiowizualnej cennymi formami zachowania pamięci o tarantyzmie stały się m.in.: krótkometrażowy film dokumentalny Gianfranco Mingozzi La Taranta (1961 r.) ukazujący przebieg rytuału u kresu jego funkcjonowania oraz film fabularny Pizzicata (1996 r.) Edoardo Winspeare.\n\n\n== Zobacz też ==\nTaneczna plaga (1518)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "The Sekhmet hypothesis\n\nThe Sekhmet Hypothesis po raz pierwszy została opublikowana przez Iaina Spence'a w 1995 roku. Hipoteza sugeruje możliwe powiązanie między wyłanianiem się młodzieżowych symboli kulturowych a cyklem słonecznym trwającym 11 lat. Hipoteza została ponownie opublikowana w 1997 roku w dzienniku Towards 2012 i w 1999 roku w magazynie Sleazenation.\n\n\n== Pochodzenie hipotezy ==\nŹródło hipotezy można znaleźć w książce Roberta Antona Wilsona Powstający Prometeusz, w której Wilson przedstawił osobliwą korelację pomiędzy symbolem dzieci kwiatów a stanem \"przyjacielskiej słabości\" (uległości). Spence poszerzył obserwacje o badania nad różnymi młodzieżowymi archetypami i połączył ich zachowanie z czterema atawistycznymi życiowymi skryptami. Na ideę łączenia popkultury z cyklami słonecznymi miał wpływ Peter J. Carroll w książce Psychonauta. Sekhmet to egipska bogini słońca.\n\n\n== Wpływ na komiks ==\nAutor Grant Morrison wykorzystał ideę w swojej serii Invisibles (1994–2000) i New X-Men (2001–2004). Morrison przedyskutował poglądy dotyczące hipotezy w swojej książce Supergods (2011), wymieniając zagadnienie jako inspirację dla historii Riot at Xavier's. Bohater historii, Kid Omega, wykazuje wrogie usposobienie i wymyka się spod kontroli co skutkuje zagrożeniem dla całego instytutu.\nRobert Salkowitz przedyskutował hipotezę Sekhmet podczas panelu Comic-Con and the Business of Pop Culture, na którym kwestionował podejście Morrisona sugerując, że teoria pokoleniowa Straussa–Howe'a może lepiej wyjaśniać zachowania w popkulturze.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "VUCA\n\nVUCA jest akronimem po raz pierwszy zastosowanym w 1987 roku w odniesieniu do teorii przywództwa Warrena Bennisa i Burta Nanusa w celu opisania lub refleksji nad zmiennością (volatility), niepewnością (uncertainty), złożonością (complexity) i niejednoznacznością (ambiguity) ogólnych warunków i sytuacji. Uczelnia wojskowa United States Army (United States Army War College) wprowadziła koncepcję VUCA, aby opisać bardziej niestabilny, niepewny, złożony i niejednoznaczny świat postrzegany jako wynik końca zimnej wojny. Częstsze stosowanie i dyskusja nad terminem „VUCA” poza edukacją wojskową zaczęła się w pierwszej dekadzie XXI wieku, a szczególnie przyczynił się do tego zamach na World Trade Center w Nowym Jorku 11 września 2001 roku. Zadano sobie wówczas pytania dlaczego nikt nie dostrzegł nadciągającej katastrofy, jakie były przyczyny nieprzygotowania amerykańskiego wywiadu, wojska, a szerzej amerykańskiej demokracji do przewidzenia i zapobiegnięcia atakowi. Termin VUCA przeżywa od tego czasu renesans zarówno w koncepcjach wojskowych, jak i w koncepcjach przywództwa strategicznego, które mają zastosowanie w wielu organizacjach, począwszy od korporacji nastawionych na zysk po organizacje edukacyjne.\n\n\n== Znaczenie ==\nGłębsze znaczenie każdego elementu VUCA służy wzmocnieniu strategicznego znaczenia prognozowania z zastosowaniem modelu VUCA, a także analizie zachowania grup i osób w organizacjach. Omawia błędy systemowe i ludzkie, które są charakterystyczne dla porażek w organizacjach.\n\nV = zmienność (ang. volatility); natura i dynamika zmian oraz natura i siła zmian i/lub ich katalizatorów\nU = niepewność (ang. uncertainty); brak przewidywalności, prawdopodobieństwo nieoczekiwanego zdarzenia oraz świadomość i zrozumienie problemów i wydarzeń\nC = złożoność (ang. complexity); multipleks sił, nakładanie się różnych problemów, brak efektu przyczynowo-skutkowego i zamieszanie otaczające organizację\nA = niejednoznaczność (ang. ambiguity); trudność w zrozumieniu rzeczywistości, potencjalne błędne jej zrozumienie, sprzeczne znaczenie warunków, zaburzony ciąg przyczynowo-skutkowy\nElementy te przedstawiają kontekst, w którym organizacje postrzegają swój obecny i przyszły stan. Przedstawiają granice planowania i politykę zarządzania. Łączą się one w sposób, który albo utrudnia podejmowanie decyzji albo wyostrza zdolność patrzenia w przyszłość, planowania i działania. Koncepcja VUCA wspomaga zarządzanie i przywództwo.\nSzczególnie często VUCA odnosi się do tego, jak ludzie postrzegają warunki, w których podejmują decyzje, planują, zarządzają ryzykiem, wspierają zmiany i rozwiązują problemy. Ogólnie rzecz biorąc, koncepcja VUCA kształtuje zdolność organizacji do:\n\nPrzewidywania problemów, które mogą narastać\nZrozumienia konsekwencji problemów i działań\nDocenienia współzależności zmiennych\nPrzygotowania się na alternatywne realia i wyzwania\nInterpretowania i wykorzystania istniejących możliwości\nDla większości współczesnych organizacji - biznesu, wojska, edukacji, rządu i innych - VUCA jest praktyczną procedurą zwiększania świadomości i gotowości. Pod prostym akronimem kryje się bogata wiedza o modelach uczenia się w zakresie gotowości, oczekiwań, ewolucji i działania w modelu VUCA.\n\n\n== Zastosowanie ==\nNiepowodzenie samo w sobie nie jest katastrofą, ale niepowodzenie w wyciągnięciu wniosków z niepowodzenia niewątpliwie jest. Nie wystarczy wyszkolić liderów w zakresie kluczowych kompetencji bez zidentyfikowania kluczowych czynników, które hamują ich wykorzystanie odporności i zdolności dostosowawczych, bez których nie odróżnimy potencjalnych liderów od przeciętnych menedżerów. Przewidywanie zmian w wyniku VUCA jest obecnie jedną z umiejętności elastycznego przywództwa. Zdolność osób i organizacji do radzenia sobie z VUCA można zmierzyć za pomocą szeregu metod. Są to:\n\nZarządzanie wiedzą i wyciąganie wniosków\nMożliwości dotyczące planowania i gotowości\nZarządzanie procesami i zasobami\nFunkcjonalne modele reagowania i oddziaływania\nSystemy odzyskiwania i praktyki postępowania\nAwarie systemowe\nAwarie behawioralne\nNa pewnym poziomie zdolność zarządzania i przywództwa VUCA zależy od wartości wyznawanych przez przedsiębiorstwo, założeń i naturalnych celów. „Przygotowane i zdecydowane” przedsiębiorstwo[4] angażuje się w strategiczny program, który jest świadomy i wzmocniony przez siły VUCA.\nZdolność do przywództwa VUCA pod względem strategicznym i operacyjnym zależy od dobrze rozwiniętego sposobu myślenia o ocenie technicznych, społecznych, politycznych, rynkowych i ekonomicznych warunków środowiska, w którym ludzie pracują. Praca z głębszymi bolączkami na temat elementów VUCA może być motorem przetrwania i zrównoważonego rozwoju w świecie, który z natury jest skomplikowany.\nPsychometria, która mierzy płynną inteligencję poprzez śledzenie przetwarzania informacji w obliczu nieznanych, dynamicznych i niejasnych danych, może przewidywać wydajność poznawczą w środowiskach VUCA.\n\n\n== VUCA a niepewność ==\nW zarządzaniu akronim VUCA stosuje się do opisu wysokiego poziomu niepewności, który charakteryzuje warunki otaczające organizacje. Niepewność jest koncepcją, która jest często nieprawidłowo rozumiana ze względu na ogólnikowy charakter tego pojęcia. Mówiąc krótko, termin niepewność jest zbyt ogólny, by mógł doprowadzić do lepszego rozumienia.\nIstnieje wiele niuansów dotyczących niepewności.  Niepewność niemal zawsze dotyczy tego, jakie działania podjąć, ale przyczyny, która powodują, że odczuwamy niepewność, kiedy mamy podjąć decyzję, różnią się w zależności od tego, czy mówimy o zmienności, nieprzewidywalności, złożoności czy niejednoznaczności. VUCA pomaga rozróżnić te sytuacje. \nPrzyczyny niepewności:\n\nNiepewność co do istnienia niepewności\nDynamizm\nZmienność\nNiejednoznaczność\nZłożoność\nRyzyko\nNieprzewidywalność\nNiepoznawalność\nDwuznaczność\nW działalności nastawionej na zysk zwłaszcza w obszarach związanych z innowacyjnymi produktami, przedsięwzięciami korporacyjnymi, venture capital, wchodzeniem na nowe rynki, wprowadzaniem nowych produktów na rynek, poszukiwaniem nowych zasobów, innowacjach procesowych niepewność jest nie tylko nie do uniknięcia, ale musi być założoną z góry okolicznością, do której dostosowuje się metodykę pracy, zarządzanie projektem, scenariusze wydarzeń i współpracę z interesariuszami. \n\n\n== Profilowanie niepewności ==\nStrategiczne profilowanie niepewności za pomocą skal:\n\nPrzewidywanie przyszłości (wszystko jest możliwe vs wszystko jest pewne)\nWyznaczanie celów (cele negocjowalne vs stałe)\nKlarowność informacji (informacje wskazują na różne kierunki działania vs spójne informacje)\nZmiany (ciągłe zmiany vs powolne zmiany)\nZłożoność (przytłaczająca vs pod kontrolą)\nPrzewidzenie skutków biznesowych podejmowanych działań, dobranie środków do osiągnięcia celu lub nawet wyznaczenie konkretnych celów. Warunki niepewności, w których działa korporacja nastawiona na zysk charakteryzuje dynamizm, nieprzewidywalność, ryzyko, brak wiedzy, nieprzewidywalność i wspomniane już składowe VUCA, to jest zmienność, złożoność i niejednoznaczność. Dynamizm jest jedną z największych przeszkód w zrozumieniu otaczających warunków. We współpracy korporacji z klientami niepewność objawia się zmiennością ich oczekiwań i wobec tego nieustanną koniecznością dostosowania produktów (w tym usług) do ich potrzeb.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wojna kulturowa\n\nWojna kulturowa (ang. culture war) – pokojowy konflikt o charakterze politycznym, ideologicznym i cywilizacyjnym, toczony pomiędzy przedstawicielami określonych grup społecznych, zwłaszcza pomiędzy zwolennikami konserwatywnej i postępowej (liberalno-lewicowej) wizji świata. Jego przyczyną jest chęć narzucenia przez przedstawicieli podmiotów sporu własnej ideologii, obejmującej przekonania moralne, cnoty, wartości, poglądy na określone dziedziny życia społecznego, reszcie społeczeństwa poprzez zmiany w sposobie pojmowania otaczającego świata bądź zmiany w prawie powszechnie obowiązującym.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "World Values Survey\n\nWorld Values Survey – projekt badawczy o zasięgu globalnym, którego głównym przedmiotem zainteresowania są wartości i przekonania mieszkańców poszczególnych krajów, uwzględniające zmiany zachodzące w czasie i wpływ, jaki wywierają na życie społeczne i polityczne.\nBadani, finansowane ze środków pozarządowych, prowadzone są przez sieć naukowców od 1981 roku co kilka lat, aktualnie w niemal 100 krajach. \nOstatnia seria badań w latach 2011-12 była przeprowadzona na reprezentatywnych próbach o liczebności min. 1000 osób przez ankieterów metodą face-to-face, a wyniki są sprawdzane i weryfikowane.\n\nNaukowcy, w ramach WVS starają się zmierzyć, monitorować i analizować: poparcie dla demokracji, tolerancję cudzoziemców i mniejszości etnicznych, wspieranie równości płci, roli religii i zmieniających się poziomów religijności, wpływ globalizacji, stosunek do środowiska, pracy, rodziny, polityki, tożsamości narodowej, kultury i różnorodności kulturowej, zagrożeń i subiektywnego samopoczucia.\nObecnie World Values Survey pozostaje głównym źródłem danych empirycznych na temat postaw, w tym wyznawanych wartości i przekonań, blisko 90% światowej populacji.\nWyniki badań mogą być bazą informacji dla decydentów w celu rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i instytucji demokratycznych w krajach na różnych etapach rozwoju.\nOpracowania są również wykorzystywane przez naukowców, studentów, dziennikarzy na całym świecie oraz organizacje i instytucje międzynarodowe - Bank Światowy i Organizację Narodów Zjednoczonych (UNDP i UN-HABITAT).\nDane z World Values Survey zostały wykorzystywane do lepszego zrozumienia motywacji zdarzeń takich jak Arabska Wiosna, francuskie niepokoje społeczne w 2005 r.,  ludobójstwo w Rwandzie w 1994 roku czy jugosłowiańskie wojny i przewroty polityczne w 1990 roku.\nEfektem prac WVS jest ponad 300 oryginalnych publikacji w 20 językach oraz kilka tysięcy publikacji wtórnych.\nBaza danych WVS jest dostępna w internecie nieodpłatnie.\nNa podstawie analizy danych projektu World Values Survey Ronald Inglehart i Pippa Norris próbują wyjaśnić fenomen przemian postaw dotyczących równości płci na świecie.\n\n\n== Zobacz też ==\nstatystyka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona „World Values Survey” (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zbiorowa histeria\n\nZbiorowa histeria – w socjologii i psychologii pojęcie odnoszące się do zbiorowych urojeń dotyczących nieistniejącego niebezpieczeństwa zagrażającego społeczeństwu, o którym informacje rozchodzą się szybko poprzez plotki i powszechny strach. W medycynie termin używany jest do opisywania spontanicznej manifestacji identycznych lub bardzo podobnych fizycznych symptomów histerii u więcej niż jednej osoby. Typowa manifestacja zbiorowej histerii ma miejsce, gdy grupa ludzi wierzy, że cierpi na podobną chorobę lub przypadłość. Czasami odnosi się do zbiorowej choroby psychicznej lub epidemii histerii.\n\n\n== Charakterystyka ==\nZbiorowa histeria manifestująca się zbiorowymi symptomami choroby czasami odnosi się do zbiorowej choroby psychogenicznej lub epidemii histerii. Zbiorowa histeria swój początek bierze w jednostce, która zapada na chorobę lub ma atak histerii podczas okresu wzmożonego stresu. Kiedy u jednostki inicjującej pojawiają się objawy, inne osoby z jej otoczenia zaczynają obserwować je u siebie. Reakcja służb publicznych może tylko utwierdzać społeczeństwo w słuszności ich strachu i pogłębiać histerię. Typowymi symptomami są nudności, wiotkość mięśni, konwulsje i bóle głowy.\nNa świecie udokumentowano około 80 przypadków zbiorowej histerii. Wybuchają one najczęściej w zamkniętych społecznościach, takich jak szkoły lub fabryki. Zwykle występują częściej wśród nastolatek. Ta dysproporcja płci wśród ofiar masowej histerii w bardziej mizoginicznych przeszłych czasach była tłumaczona większą podatnością kobiet na stres lub wędrującą macicą. Dziś większość ekspertów uważa, że w wielu częściach świata kobiety poddane są silnej presji rodzin i społeczeństw zdominowanych przez mężczyzn, co powodując frustrację czyni je bardziej podatnymi. Inni twierdzą, że histeria daje zestresowanym kobietom pretekst aby się na chwilę „wyłączyć” ze znoju i poniżenia codziennego życia.\nZbiorowa histeria polega na sile sugestii, ale napędza ją strach, smutek oraz niepewność. Ofiary najczęściej doświadczają silnego stresu przez tygodnie, a nawet miesiące przed wybuchem histerii. Przykładem może być stres wywołany zbliżającymi się egzaminami. Ataki zbiorowej histerii są bardziej prawdopodobne w społecznościach, których członkowie są poddani silnej presji, jak surowa dyscyplina czy emocjonalne zaniedbanie.\nSposób ekspresji załamania histerycznego bardzo różni się pomiędzy poszczególnymi ogniskami epidemii, w różnych przypadkach występują bardzo różne objawy – jak niepohamowany śmiech i płacz lub mania tańczenia.\n\n\n== Niektóre odnotowane przypadki ==\n\n\n=== Taneczna plaga (1518) ===\nTaneczna plaga w 1518 roku była wybuchem tanecznej manii, która miała miejsce w Strasburgu w Alzacji. W czerwcu 1518 znaczna liczba osób (w efekcie końcowym około 400) zaczęła tańczyć bez odpoczynku przez wiele dni. W przeciągu około miesiąca niektórzy z dotkniętych plagą zmarli w wyniku zawału serca, wylewu bądź wyczerpania.\n\n\n=== Procesy czarownic w Salem (1692–1693) ===\nDorastające dziewczęta: Abigail Williams, Betty Parris, Ann Putnam Jr. i Elizabeth Hubbard zaczęły doświadczać konwulsji, które zostały zdiagnozowane jako „o sile przekraczającej siłę ataków epileptycznych lub innej choroby o naturalnej genezie”. Wydarzenia te były przyczyną przeprowadzenia procesów czarownic w Salem, które zakończyły się śmiercią 25 mieszkańców Salem i okolicznych miasteczek.\n\n\n=== Rębacz z Halifax (1938) ===\nRębaczem z Halifax ochrzczono domniemanego napastnika atakującego mieszkańców Halifax w Anglii w 1938 roku. Zwyrodnialec miał atakować głównie kobiety. Trwająca tydzień histeria rozpoczęła się, kiedy dwie kobiety zadeklarowały, że zostały zaatakowane przez tajemniczego mężczyznę z młotkiem i „jasnymi klamrami” na butach. Dalsze zawiadomienia na temat ataków mężczyzny dzierżącego nóż lub brzytwę pojawiły się wkrótce potem. Sytuacja zdawała się być na tyle poważna, że zdecydowano się wezwać wsparcie jednostek londyńskiej policji.\n29 listopada jedna z domniemanych ofiar przyznała, że sama się okaleczyła w celu zwrócenia na siebie uwagi. Pozostałe wkrótce złożyły analogiczne zeznania, a śledztwo wykazało, że żaden z ataków w rzeczywistości nigdy nie miał miejsca. W efekcie tych zdarzeń pięciu mieszkańców zostało oskarżonych o mataczenie, z czego cztery osoby trafiły do więzienia.\n\n\n=== Tanganicka epidemia śmiechu (1962) ===\nTanganicka epidemia śmiechu rozpoczęła się 30 stycznia 1962 w prowadzonym przez misjonarzy internacie szkoły dla dziewcząt w Kashasha w Tanzanii. Epidemię zapoczątkowały trzy dziewczęta, których niepohamowany śmiech rozprzestrzenił się wśród uczniów, dotykając 95 z 159 uczniów w wieku 12–18 lat. Objawy u „zarażonych” utrzymywały się od kilku godzin do 16 dni. Kadra nauczycielska nie przyłączyła się do zbiorowego śmiechu i utrzymywała, że podopieczni są niezdolni do skupienia się na lekcjach. Szkoła została tymczasowo zamknięta 18 marca 1962.\nPo tym, jak zamknięto szkołę, a uczniowie zostali odesłani do domów, epidemia rozprzestrzeniła się także w Nshamba – rodzinnej wiosce kilku uczennic. W kwietniu i maju 217 osób doświadczyło tam niepohamowanych ataków śmiechu. Większość z nich to dzieci w wieku szkolnym i młodzi dorośli. Szkoła w Kashasha została otwarta 21 maja, jednak musiała zostać ponownie zamknięta pod koniec czerwca. W czerwcu epidemia śmiechu rozprzestrzeniła się dalej – do szkoły średniej dla dziewcząt w Ramashenye, niedaleko Bukoba. Tym razem „zarażonych” zostało 48 dziewcząt. Kolejny wybuch epidemii odnotowano w Kanyangereka, gdzie dwie szkoły dla chłopców musiały zostać zamknięte.\n\n\n=== Blackburn, Anglia (1965) ===\nW październiku 1965 w szkole dla dziewcząt w Blackburn kilka dziewcząt zaczęło skarżyć się na zawroty głowy. Część z nich zemdlała. W przeciągu kilku godzin 85 uczennic zostało przewiezionych do pobliskiego szpitala po utracie przytomności. Do objawów należały: omdlenia, jęki, szczękanie zębami, hyperpnea i tężyczka.\nBadania przeprowadzone około rok po tych wydarzeniach wykazały, że objawy najpierw pojawiły się u dziewcząt czternastoletnich, jednak większą zapadalność przejawiły najmłodsze grupy wiekowe. Młodsze dziewczęta okazały się być bardziej podatne, podczas gdy u starszych dziewcząt objawy były bardziej intensywne i utrzymywały się dłużej. Kwestionariusz osobowości Eysencka wykazał u nich wyższe ilości punktów dla ekstrawersji i neurotyczności. Uważa się, że epidemia zachorowań miała podłoże czysto histeryczne. Poprzedzająca epidemia polio pozostawiła społeczność emocjonalnie podatną na histerię, a trzygodzinna parada przeprowadzona poprzedzającego dnia, podczas której odnotowano 20 omdleń była czynnikiem inicjującym wybuch masowej histerii.\n\n\n=== Malezja (1970–1980) ===\nZbiorowa histeria w Malezji miała miejsce w latach 70' oraz 80' ubiegłego wieku. Uległy jej dziewczęta w wieku szkolnym oraz młode kobiety pracujące w fabrykach. Miejscowi tłumaczyli wybuchy histerii opętaniami dziewczynek i kobiet przez duchy. Jakkolwiek obecnie większość Malajów jest wyznawcami islamu, to wcześni Malajowie byli głównie animistami i wierzyli w istnienie semangat (duchów) we wszystkim co ich otacza.\n\n\n=== Epidemia omdleń na Zachodnim Brzegu Jordanu (1983) ===\nEpidemia omdleń na Zachodnim Brzegu miała miejsce w marcu 1983, kiedy to 943 palestyńskie nastolatki – głównie uczennice, oraz nieznaczna ilość żołnierek SOI zemdlała lub zgłaszała nudności na Zachodnim Brzegu Jordanu. Izrael został oskarżony o użycie broni chemicznej w celu sterylizacji kobiet na Zachodnim Brzegu, podczas gdy Siły Obronne Izraela spekulowały na temat toksycznej substancji użytej przez Palestyńczyków w celu wywołania niepokojów społecznych. Badający jednak wykazali, że nawet jeśli początkowo istniał jakiś czynnik irytujący, to fala 'zachorowań' była wynikiem zbiorowej histerii. Te wnioski zostały poparte przez palestyńskiego urzędnika służb medycznych, który utrzymywał, że choć 20% wczesnych przypadków mogło być wywołane inhalacją jakiegoś gazu, to pozostałe 80% było natury psychosomatycznej.\n\n\n=== Wirus „Truskawki z cukrem” (2006) ===\nW maju 2006 wybuch epidemii domniemanego wirusa Morangos com Açúcar (pol. Truskawki z cukrem) miał miejsce w szkołach w Portugalii. Nazwa pochodzi od popularnego wśród nastolatków serialu „Morangos com Açúcar”. 300 lub więcej uczniów z czternastu szkół zgłosiło podobne objawy do tych, jakich doświadczali bohaterowie serialu w ostatnio wyświetlonym odcinku. Fabuła mówiła o śmiertelnym wirusie atakującym szkołę przedstawianą w serialu. Objawami „choroby” były: wysypka, trudności z oddychaniem oraz zawroty głowy. Przekonanie, iż epidemia ma charakter czysto somatyczny pociągnęło za sobą decyzję o tymczasowym zamknięciu części szkół. Portugalski Narodowy Instytut Ratownictwa Medycznego ostatecznie odrzucił taką możliwość i potwierdził, iż miano do czynienia z wybuchem zbiorowej histerii.\n\n\n=== Miasto Meksyk (2007) ===\nW 2007 roku niedaleko Chalco – dzielnicy Meksyku zamieszkanej przez robotników, zbiorowa histeria doprowadziła do masowego występowania nietypowych objawów wśród kilkuset nastoletnich uczennic katolickiej szkoły z internatem „Wioska dzieci”. Do symptomów zaliczały się: trudności z chodzeniem, gorączka i nudności.\n\n\n=== Tanzania (2008) ===\nW 2008 roku w Tanzanii około dwudziestu uczennic zaczęło mdleć w szkolnej klasie, upadając na podłogę i tracąc przytomność. Pozostali uczniowie, będący świadkami tych wydarzeń zaczęli szlochać, wrzeszczeć i biegać po szkole. Lokalny urzędnik ds. edukacji cytowany w wiadomościach stwierdził, że ten problem występuje u nich bardzo często.\n\n\n=== Brunei (2010) ===\nW kwietniu oraz maju 2010 roku zbiorowa histeria wybuchła w dwóch szkołach w Brunei i trwała przez dłuższy czas – ostatni godny uwagi przypadek miał miejsce 24 kwietnia 2014 roku w publicznej szkole średniej. Fenomen wywołał falę paniki wśród wielu rodziców, nauczycieli i członków społeczeństwa. Niektórzy uczniowie utrzymywali, że są opętani przez duchy lub dżiny i wykazywali takie objawy jak krzyczenie, drgawki, omdlenia i płacz.\n\n\n=== LeRoy, Nowy Jork (2011–2012) ===\nPod koniec roku 2011 dwanaście uczennic zapadło na chorobę podobną do zespołu Tourette’a. Szkoła, do której uczęszczały, została przebadana pod względem występowania toksyn z wynikiem negatywnym, a wszelkie możliwe inne czynniki zostały wykluczone. Sprawa, jak i niektóre z dziewcząt wraz z rodzicami zyskały rozgłos w mediach krajowych. W styczniu 2012 roku kilkoro kolejnych uczniów oraz trzydziestosześcioletnia kobieta zaczęli cierpieć z powodu objawów podobnych do występujących w zespole Tourette’a. U wszystkich zostały zdiagnozowane zaburzenia konwersyjne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antropologia kulturowa\n\nAntropologia kulturowa (antropologia społeczna) – dyscyplina nauk społecznych badająca organizację kultury, rządzące nią prawa, historyczną zmienność i etniczną różnorodność kultur w celu skonstruowania ogólnej teorii kultury. Jest to jeden z głównych działów szeroko rozumianej antropologii, zajmuje się badaniem kultury we wszystkich jej przejawach.\nAntropologia kulturowa to dziedzina antropologii zajmująca się człowiekiem traktowanym jako indywiduum, jednostka ukształtowana przez społeczeństwo i twórca kultury. Zajmuje się zatem ludzkimi kulturami, wierzeniami, praktykami, wartościami, ideami, technologiami, ekonomiami, życiem społecznym i organizacją poznania. Antropolodzy kulturowi korzystają przeważnie z jakościowych metod obserwacji uczestniczącej czy wywiadu etnograficznego.\nW Wielkiej Brytanii określa się ją mianem antropologii społecznej (social anthropology), w Europie i Stanach Zjednoczonych etnografią, etnologią lub antropologią kulturową. Regionalne nurty różnią się rodzajami podejmowanej tematyki, tendencjami metodologicznymi i ideologicznym zabarwieniem.\n\n\n== Charakterystyka dyscypliny ==\nAntropologia kulturowa akcentuje w badaniach różnorodność kultur i bada odniesienie zachowań ludzkich do ogólnego kształtu kultury danej społeczności. Ten dział nauki sięga korzeniami epoki wielkich odkryć geograficznych.\nAntropologia kulturowa ukierunkowana jest tradycyjnie na zrozumienie kultury innego, innymi słowy obcego, dzikiego (a więc zwraca się ku temu co egzotyczne czy ludowe). Stąd podstawowe subdyscypliny antropologii kulturowej to:\n\nantropologia społeczności pierwotnych (np. plemion), czyli społeczności przedpiśmienniczych, przedpaństwowych, bezklasowych, żyjących do niedawna w znacznej izolacji od innych zbiorowości ludzkich (termin społeczeństwa pierwotne, lub co gorsza prymitywne, jest niezbyt fortunny gdyż w świetle antropologii kulturowej takie społeczności nie są ani pierwotne ani prymitywne choć takie potoczne spojrzenie występuje często we współczesnych społeczeństwach Zachodu).\nantropologia społeczności chłopskich (w obrębie tej poddyscypliny mieści się też folklorystyka) – bada nie tylko obyczaje i materialne formy życia ludowego ale też inne przejawy kultury ludowej: literaturę, sztukę, muzykę ludową, obrzędowość, wzorce współżycia, mechanizmy społecznej kontroli i struktury wzajemnej zależności. Podobne badania antropologowie kulturowi prowadzą też czasami w odniesieniu do społeczności miejskich koncentrując się między innymi na mniejszościach etnicznych (np. ich adaptacji do warunków życia w mieście), mniejszościach religijnych lub zbiorowościach ludzi najuboższych, żyjących w nędzy (np. w slumsach dużych metropolii).\nPonadto kolejną poddyscypliną, powstałą względnie niedawno, jest\n\nantropologia współczesności badająca społeczeństwa współczesne, podważająca oczywistości życia codziennego tych społeczeństw, zwracająca uwagę na powstałe niedawno zjawiska kulturowe (np. multikulturalizm, metakulturalizm, współczesne „wojny kultur”, relacje pomiędzy tradycyjnymi kulturami etnicznymi a globalną kulturą masową, inne skutki kulturowe globalizacji i glokalizacji, na wzrastającą szybkość życia, wirtualizację kultury itd.).\nW wyżej wymienionych społeczeństwach przedmiotem uwagi antropologii kulturowej stają się między innymi instytucje społeczno-kulturowe stanowiące:\n\nsposoby adaptacji do środowiska, gospodarka i dystrybucja dóbr (własność, dziedziczenie, dary, wzajemność, wymiana oraz handel) – zobacz też antropologia gospodarcza\nżycie społeczne (m.in. systemy pokrewieństwa: np. patrylinearny, matrylinearny, podwójny, bilateralny, unilinearny; małżeństwo i rodzina, różnice związane z płcią i wiekiem, niehierarchiczne i hierarchiczne formy organizacji społecznej, statusy i pozycje społeczne członków tych organizacji, przywództwo, zjawiska konformizmu i konflikty) – zobacz też antropologia polityczna, antropologia prawa\nsystemy wyobrażeń o świecie (myślenie „pierwotne”, „prelogiczne”, „archaiczne”, „mityczne”, przekonania, wierzenia, wartości, etnocentryzm, racjonalizm i irracjonalizm, mity, symbole, metafory, alegorie, animizm, manizm, totemizm, tabu, tabu pokarmowe, zakazy, magia, czarownictwo, religia, rytuały, rytuały przejścia, obrzędy, zjawiska sacrum i profanum, sakralne role społeczne szamanów lub kapłanów)\n\n\n== Terminologia i podziały ==\nTerminy etnologia, etnografia, antropologia kulturowa i antropologia społeczna często używane są wymiennie. Rozróżnienie terminologiczne ma charakter historyczny, powstało z uwagi na tradycję i nie jest jednoznaczne.\nPrzyjmuje się, że etnografia to czysty opis kultury, etnologia – ogólniejszy opis wraz z wnioskami, a antropologia kulturowa to nauka zajmująca się teoriami dotyczącymi kultury. Rozdział między nimi jest trudny do przeprowadzenia.\nJednocześnie istniały też różne tradycje odnośnie do tych nazw. Termin „etnografia” używany był na terenach będących pod wpływem myśli rosyjskiej, „etnologia” francuskiej, a „antropologia kulturowa” w kręgu anglosaskim. Wszystkie te terminy dotyczyły nauki o kulturach.\nAntropologię kulturową jako dyscyplinę naukową możemy podzielić (co najmniej) na trzy tradycje.\nW tradycji europejskiej (tutaj najsilniejszy wpływ ma antropologia francuska i niemiecka) w skład antropologii kulturowej wchodzą:\n\netnologia\netnografia\nW tradycji anglosaskiej (brytyjskiej) w skład antropologii kulturowej wchodzą:\n\netnologia\netnografia\njęzykoznawstwo\nW tradycji amerykańskiej w skład antropologii kulturowej wchodzą:\n\narcheologia\nantropologia fizyczna\netnologia\netnografia\njęzykoznawstwo\n\n\n== Dyscypliny splatające się z antropologią kulturową ==\nDo dziedzin splatających się z antropologią kulturową należą:\n\nantropologia filozoficzna – Termin antropologia filozoficzna jest nieco mylący bo jest to nie tyle dział antropologii co filozofii. Antropologia filozoficzna, mimo że podobnie jak antropologia kulturowa interesuje się człowiekiem jako całością (jego istotą), to rozwija się przede wszystkim na gruncie refleksji abstrakcyjnej, ma charakter spekulatywny, postuluje różne aprioryczne koncepcje człowieka. Takie podejście obce jest antropologii kulturowej, która bazuje głównie na gruncie empirii – dlatego nurty myślowe obu dyscyplin zawsze szły odrębnymi torami a historyczne związki pomiędzy nimi nie miały większego znaczenia.\nlingwistyka, czyli językoznawstwo (zarówno języków posiadających pismo jak i nie posiadających pisma) oraz studia nad literaturą ustną, etnolingwistyka, antropolingwistyka, antropologia kognitywna\nreligioznawstwo i studia nad mitologią – dziedziny szczególnie bliskie antropologii religioznawczej\nantropologia fizyczna – W przeciwieństwie do antropologii kulturowej antropologia fizyczna zwraca się ku naturze, bada człowieka jako istotę biologiczną, jest mocno osadzona na uwarunkowaniach przyrodniczych i zagadnieniach fizycznych. Obie dyscypliny (antropologia kulturowa i fizyczna) muszą jednak wzajemnie uwzględniać swoje dokonania.\narcheologia (bada ono takie kultury archaiczne jak kultura paleolitu, kultura neolitu czy kultury pierwszych cywilizacji)\nantropologia historyczna – Jest w zasadzie działem historii mocno splatającym się z historią społeczną i mikrohistorią. Jej istota polega na zastosowaniu podejścia typowego dla antropologii kulturowej do materiałów z jakim pracują historycy. Podobne zastosowanie takiego podejścia do innych dziedzin, zwykle nie związanych bliżej z antropologią kulturową, przyczyniło się do powstania np. antropologii reklamy, antropologii organizacji.\nsocjoantropologia – dyscyplina powstała ze zbliżenia socjologii i antropologii kulturowej, bliska szczególnie antropologii współczesności.\n\n\n== Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej ==\n\n\n=== Ewolucjonizm ===\nW XVIII wieku Monteskiusz wymieniał kolejne stopnie rozwoju społeczeństw: polowanie lub dzikość, hodowla lub barbarzyństwo, cywilizacja. Myśląc podobnie początkowo antropolodzy wychodzili z założenia, że kultury rozwijają się w czasie. Kultury miały ewoluować ku coraz większemu skomplikowaniu. Przyjmowano, że kultury pokonują kolejne stopnie rozwoju, docierając w końcu do tego samego stadium najwyższego rozwoju (zob. ewolucjonizm w naukach społecznych – nurt który pojawił się w 2. połowie XIX wieku).\n\nDo znanych przedstawicieli tego nurtu należy Lewis Henry Morgan, który wprowadził do antropologii komparatystyczne badania relacji pokrewieństwa.\n\n\n==== Znani przedstawiciele ====\nEdward Burnett Tylor\nLewis Morgan\nJames George Frazer\nJohann Jakob Bachofen\nJohn Lubbock\nJohn Ferguson McLennan\nHerbert Spencer\nAdolf Bastian\n\n\n=== Szkoła amerykańska ===\nPoczątki antropologii kulturowej w Stanach Zjednoczonych związane są z Franzem Boasem. Zobacz też historyzm boasowski.\n\n\n=== Dyfuzjonizm ===\nDyfuzjonizm pojawił się na przełomie XIX i XX wieku. Znani przedstawiciele to m.in.:\n\nFriedrich Ratzel (zob. też determinizm środowiskowy)\nLeo Frobenius\nFritz Graebner\n\n\n=== Funkcjonalizm ===\n\nPrzedstawiciele funkcjonalizmu w antropologii analizowali społeczności ludzkie jako analogiczne do żywych organizmów, w których każdy element ma swoją funkcję w podtrzymywaniu całego systemu. W tej koncepcji poszczególne instytucje kultury, jak religia, małżeństwo czy ekonomia miały przypisane określone zadania do wykonania, choć często ich rola była nieuświadamiana przez członków konkretnej kultury. Funkcjonalizm powstał w kontrze do ewolucjonizmu. Wynikało to z przekonania, że badania kulturowe należy prowadzić we współczesności, a więc nie opierać się na zapisach historycznych czy podaniach z drugiej ręki, ale na obserwacji tego, jak kultura manifestuje się dziś.\nZa ojców dyscypliny uważa się często Polaka Bronisława Malinowskiego i brytyjczyka Alfreda Radcliffe-Browna, choć obaj różnili się nieco podejściem do roli instytucji. Zdaniem Malinowskiego instytucje kultury służyły zaspokajaniu biologicznych potrzeb jednostek. Radcliffe-Brown z kolei koncentrował się na roli struktury społecznej i relacji pomiędzy jej częściami jako składową stabilności systemu (zob. też funkcjonalizm strukturalny).\n\n\n==== Znani przedstawiciele ====\nszkoła brytyjska (lata 20. i 30. XX wieku)\n\nBronisław Malinowski\nAlfred Radcliffe-Brown\nEdward Evans-Pritchard\nLucy Mair\nEdmund Leach (tylko początkowo, potem zajął się strukturalizmem)\nszkoła francuska\n\nMarcel Mauss\nLucien Lévy-Bruhl\nArnold van Gennep\n\n\n=== Konfiguracjonizm ===\nKonfiguracjonizm to nurt, który pojawił się w latach 40. i 50. XX wieku. Do znanych przedstawicieli należą:\n\nRuth Benedict\nAlfred Kroeber\n\n\n=== Psychokulturalizm ===\nPsychokulturalizm powstał jako amerykańska szkoła kultury i osobowości w latach 40-60. XX wieku. Do znanych przedstawicieli należą:\n\nRalph Linton\nAbram Kardiner\nMargaret Mead\n\n\n=== Strukturalizm ===\nStrukturalizm w filozofii, socjologii i antropologii jako podejście badawcze pojawił się najwcześniej w językoznawstwie – zob. strukturalizm (językoznawstwo). Strukturalizm znajdował się więc pod znaczącym wpływem dokonań językoznawstwa i fonologii, zwłaszcza Ferdinanda de Saussure'a. Na grunt antropologii kulturowej strukturalizm wprowadził Claude’a Levi-Strauss (najpierw pojawił się on więc we Francji). Levi-Strauss zapoznał się z językoznawstwem strukturalistycznym podczas wykładów Romana Jakobsona. Szkoła antropologii kulturowej rozwinięta przez Claude’a Levi-Straussa w latach czterdziestych XX wieku (do dziś ma swoich przedstawicieli), która wywarła znaczący wpływ na humanistyce drugiej połowy XX wieku. Zdaniem Chrisa Barkera zakorzeniona w socjologii Durkheima.\nPrzedstawiciele tego nurtu traktowali kultury jako systemy i analizowali je pod kątem strukturalnych relacji pomiędzy ich elementami. Zgodnie z teorią Levi-Straussa, stałe elementy kultur wynikają z nieróżnorodności struktur ludzkich umysłów.\n\nEdmund Leach przekonuje, że strukturalizm to nie teoria ani metoda, ale raczej „sposób patrzenia na rzeczy” zaczerpnięty od ojca tego nurtu, Levi-Straussa. Według Leachowskiego opisu antropologia strukturalna koncentruje się na dwóch poziomach zjawisk. Każda czynność ma element praktyczny i symboliczny. Ten pierwszy zmienia stan świata, drugi – mówi coś o sytuacji społecznej. Leach przytacza przykład: „kiedy jesz rano śniadanie, praktyczny aspekt uwalnia cię od głodu, ale natura jedzenia – czy to tosty i kawa, czy to bekon i jajka – mówi, że to śniadanie, nie lunch lub kolacja”. Zdaniem Leacha strukturaliści traktowali kulturę jak język – sztywny system powiązań pomiędzy znaczącym a znaczonym. Kontynuując wątek komentowania strukturalistycznych badań dotyczących jedzenia, Chris Barker akcentuje społeczne pochodzenie konwencji kulturowych: strukturalistyczna analiza Levi-Straussa polega na odnajdywaniu opozycji binarnych takich jak: surowe i gotowane, jadalne i niejadalne, natura i kultura.\nStrukturaliści nie brali w swoich badaniach pod uwagę czynników fizjologicznych, wychodząc z założenia, że te są niezmienne i każdego człowieka kształtują w podobny sposób. W tym aspekcie antropologia strukturalistyczna oddaliła się od antropologii fizycznej.\nChris Barker przekonuje, że „zgodnie z koncepcjami strukturalizmu, mówi się (...) o praktykach znaczących i wytwarzaniu znaczenia dzięki istnieniu struktur lub przewidywalnych regularności, niezależnych od pojedynczego człowieka. Strukturalizm posiada zatem pewien wydźwięk antyhumanistyczny”.\n\n\n==== Znani przedstawiciele ====\nClaude Lévi-Strauss\nMaurice Godelier\n\n\n=== Poststrukturalizm ===\n„Pojęcie poststrukturalizmu oznacza to, co po strukturalizmie”. To nurt zarówno krytyczny, jak i przyswajający dokonania strukturalizmu. Najważniejsze założenie antropologii poststrukturalistyczne to odrzucenie przekonania o istnieniu ukrytej, trwałej struktury ustalającej znaczenia i sprzeciw wobec binarnych opozycji funkcjonujących w antropologii strukturalnej (czarny-biały, dobry-zły). Poststrukturalizm nie jest jedną szkołą. To raczej określenie szerokiego zbioru myślicieli odnoszących się z dystansem do strukturalizmu. To też moment, w którym antropologia kulturowa rozmywa się jako dziedzina i klasycy myśli rzadko kiedy zajmują się antropologią uprawianą klasycznymi metodami etnograficznymi.\n\n\n=== Szkoła manchesterska ===\nSzkoła manchesterska to nurt założony przez Maxa Gluckmana na Uniwersytecie w Manchesterze w 1947 roku. Skupiał grupę blisko związanych ze sobą badaczy, głównie wykształconych w Oksfordzie, którzy później przenieśli się do University Manchester i do Rhodes-Livingstone Institute (RLI) w Livingstone w Rodezji Północnej (dziś Zambia). W Manchesterze jej szczytowy okres trwał od lat pięćdziesiątych do wczesnych lat siedemdziesiątych XX wieku.\n\n\n=== Antropologia marksistowska ===\nAntropologia marksistowska to perspektywa w antropologii społecznej, która korzysta z idei marksistowskich. Główne pojęcia stosowane w antropologii marksistowskiej takie jak sposób produkcji, baza i nadbudowa, podział na centrum i peryferie zostały zaczerpnięte z dzieł Karola Marksa.\n\n\n=== Neoewolucjonizm ===\nNeoewolucjonizm pojawił się w 2. połowie XX wieku. Zobacz też ewolucjonizm (nauki społeczne). Główni przedstawiciele to:\n\nGordon Childe\nLeslie White\nJulian Steward\n\n\n=== Materializm kulturowy ===\nMaterializm kulturowy to stanowisko zgodnie z którym to, jakie w danej kulturze występują wzory kulturowe, zależy w dużej mierze od czynników środowiska naturalnego. Do przedstawicieli nurtu należy Marvin Harris.\n\n\n=== Antropologia refleksyjna ===\nAntropologia refleksyjna to nurt współczesnej antropologii powstały po przełomie postmodernistycznym i w istotny sposób zainspirowany postkolonializmem. Jego przedstawicielami są m.in. Clifford Geertz, James Clifford, George E. Marcus i (głównie ze względu na swoje prace na temat orientalizmu) Edward Said. Mianem antropologii refleksyjnej swoje koncepcje określał również Pierre Bourdieu. Zob. też antropologia interpretatywna.\n\n\n==== Antropologia kognitywna ====\nAntropologia kognitywna (inaczej: poznawcza) pojawiła się w latach 60–80. XX wieku. Do przedstawicieli nurtu należy Ward Goodenough.\n\n\n==== Antropologia postmodernistyczna ====\nAntropologia postmodernistyczna to nurt, który narodził się w latach 80. XX wieku. Kolebką są Stany Zjednoczone, z których pochodzą główni prekursorzy tegoż kierunku: George E. Marcus, Michael M.J. Fischer, Stephen A. Tyler oraz James Clifford.\n\n\n== Antropologia kulturowa w Polsce ==\nW Polsce funkcjonuje kilka ośrodków zajmujących się tematyką antropologii kulturowej:\n\nZ ośrodkiem poznańskim (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) związani są między innymi Aleksander Posern-Zieliński, Michał Buchowski, Waldemar Kuligowski (poprzednio był też Wojciech Burszta – obecnie profesor Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie).\nZ ośrodkiem krakowskim (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego) związani są między innymi Janusz Barański, Dariusz Czaja, Zbigniew Libera i Czesław Robotycki (poprzednio był też Piotr Kowalski).\nW Instytucie Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim pracują między innymi Paweł Dybel, Leszek Kolankiewicz i Andrzej Mencwel. W Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego wykładają między innymi Zbigniew Benedyktowicz, Agnieszka Kościańska, Lech Mróz, Zofia Sokolewicz, Jerzy Wasilewski, Anna Zadrożyńska i Magdalena Zowczak, poprzednio też Karolina Bielenin-Lenczowska.  W Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego pracuje między innymi Jacek Kurczewski i Barbara Fatyga. W Zakładzie Antropologii Społecznej Instytutu Socjologii na Uniwersytecie Warszawskim pracuje Ewa Nowicka-Rusek.\nNa UMK wykłada Ludwik Stomma.\nInstytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego (z siedzibą w Cieszynie) – program badawczy oraz edukacyjny wynika z funkcjonowania ośrodka na pograniczu, kładzie nacisk na kształcenie kompetencji społecznych oraz umiejętności poruszania się w wielokulturowym, wielowyznaniowym i wielojęzykowym otoczeniu. Wykładają m.in. Halina Rusek, Jan Kajfosz, Maciej Kurcz.\nOśrodek śląski (Instytut Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego) – Zakład Teorii i Historii Kultury – Ewa Kosowska studia magisterskie i doktoranckie w zakresie antropologii kulturowej.\nKatedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego zajmuje się badaniami w Rumunii i w Litwie. Również na Żywiecczyźnie oraz Dolnym Śląsku są prowadzone badania w ramach praktyk studenckich. Katedra zajmuje się również tematyką gender studies, mniejszościami narodowymi, medycyną ludową, zwrotem retorycznym czy antropologią ciała (Adam Paluch).\nOśrodek łódzki (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego) – realizowany w Instytucie program naukowo-badawczy dotyczy m.in. antropologii miasta i antropologii w mieście, metodologii badań nad kulturą, etnologii religii, antropologicznych badań wspólnotowości, pamięci, codzienności, antropologii doświadczenia oraz zmysłów, antropologii symbolicznej, wizualnej oraz współczesnego folkloru. Studia w ośrodku łódzkim obejmują wiedzę dotyczącą dawnych i współczesnych koncepcji antropologicznych, mechanizmów działania kultury i społeczeństwa, wiedzę z zakresu prowadzenia badań jakościowych oraz krytycznej analizy i interpretacji tekstów kultury.\n\n\n=== Konferencje, sympozja, kongresy ===\nI Kongres Antropologiczny, Warszawa 2013\n\n\n== Zobacz też ==\nkulturoznawstwo\nsocjologia kultury\nantropologia feministyczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPodręczniki polskojęzyczne:\n\nBarnard A., Antropologia. Zarys teorii i historii, wstęp J. Tokarska-Bakir, PIW, Warszawa 2006.\nBrozi K. J., Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1–2., Wydawnictwo UMCS, Lublin 1992-1993.\nBurszta W. J., Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Zysk i S-ka, Poznań 1998.\nEncyklopedia antropologii społeczno-kulturowej, red. A. Barnard, J. Spencer, red. nauk. wyd. pol. W. J. Burszta, koord. z. tł. H. Burszta, „Volumen”, Warszawa 2008.\nEriksen T. H., Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii kulturowej i społecznej, tł. J. Wołyńska, „Volumen”, Warszawa 2009.\nGajda J., Antropologia kulturowa, cz. 1–2, „Impuls”, Kraków 2008.\nHann Ch., Antropologia społeczna, tł. S. Szymański, WUJ, Kraków 2008.\nKrawczak E., Antropologia kulturowa. Klasyczne kierunki, szkoły i orientacje, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2007.\nNowicka E., Świat człowieka – świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, PWN, Warszawa 1991.\nPaluch A. K., Mistrzowie antropologii społecznej. Rzecz o rozwoju teorii antropologicznej, PWN, Warszawa 1990.\nSalzmann Ph. C., Rice P. C., Myśleć jak antropolog, wstęp W. J. Burszta, przeł. O. i W. Kubińscy, GWP, Sopot 2009.\nSłownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, aut. haseł J. Bednarski i in., PWN, Poznań–Warszawa 1987.\nWołoszyn-Spirka W., Antropologia kulturowa. Wybrane materiały do nauczania antropologii kulturowej, Wydawnictwo Edukacyjne Wers, Bydgoszcz 2007.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nInstytut Etnologii i Antropologii Kulturowej na Uniwersytecie Warszawskim. 193.0.92.138. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-01-04)].\nAntropologia Współczesności w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego\nInstytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego\nInstytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. etnologia.amu.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-08-22)].\nStowarzyszenie Etnosfera\nSekcja Antropologii Społecznej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnoklimatologia\n\nEtnoklimatologia – dziedzina nauki z pogranicza klimatologii i etnologii. Według amerykańskiej antropolożki Sarah Strauss jest to subdyscyplina antropologii pogody i klimatu. Ukucie pojęcia przypisuje się amerykańskiemu antropologowi Benjaminowi Orlove'owi, który w 2002 roku opublikował ze swoim zespołem artykuł pt. Ethnoclimatology in the Andes: A Cross-Disciplinary Study Uncovers a Scientific Basis for the Scheme Andean Potato Farmers Traditionally Use to Predict the Coming Rains.\n\n\n== Przedmiot badań ==\nEtnoklimatologia koncentruje się na związanej z pogodą i klimatem zlokalizowanej wiedzy i praktykach generowanych przez kultury lub społeczności zakorzenione w określonym kontekście geograficznym. Społeczności te mogą być ludami tubylczymi, których korzenie i tradycyjna wiedza mogą sięgać wielu dziesiątek lub setek pokoleń wstecz w danym regionie, lub mogą być kulturami opartymi na wspólnej wiedzy, która ma znacznie nowsze korzenie. Badacze korzystający z tej perspektywy analizują m.in. związki dziedzictwa kulturowego z pogodą, wpływ zmian klimatu na przejawy niematerialnego dziedzictwa kulturowego, strategie antycypacyjne i adaptacyjne lokalnych społeczności.\n\n\n== Terminologia ==\nTermin etnoklimatologia, podobnie jak etnometeorologia, odnosi się zarówno do subdyscypliny jak i przedmiotu poznania, którym są związane z pogodą i klimatem konkretne wytwory i teksty kultury, np. wiedza, umiejętności, rytuały, zwyczaje, przepowiednie, przysłowia lub pieśni. W tym kontekście pokrywa się z meteorologią ludową. Powiązanym terminem jest etnografia klimatu zaproponowana przez antropolożkę Susan A. Crate.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnologia\n\nEtnologia – jedna z dyscyplin, obok etnografii, antropologii kulturowej i społecznej, wchodzących w zakres antropologii – nauki o człowieku i jego kulturze. Terminy te często traktowane są jako synonimiczne określenia tej samej dziedziny badań. „Etnologia” jest terminem używanym przez przedstawicieli europejskiej i kontynentalnej nauki o człowieku i odpowiada niemieckiemu terminowi Völkerkunde (badania ludów pierwotnych). Etnologia klasyfikuje ludy na podstawie cech środowiskowych i kulturowych oraz opisuje poszczególne kultury.\n\n\n== Etnologia w Polsce ==\nPoczątki polskiej etnologii tkwią w myśli i praktyce działaczy oświecenia z przełomu XVIII i XIX w. (Hugo Kołłątaj, Joachim Lelewel) postulujących gromadzenie danych o kulturze ludowej jako podstawie rekonstrukcji dziejów narodu. Romantyczna idea głosząca, że w kulturze ludowej tkwią naturalne i bezcenne pierwiastki kultury narodowej, inspirowała zbieranie folkloru i dokumentowanie chłopskich obyczajów (Zorian Dołęga-Chodakowski). W połowie XIX wieku wyjątkowo cenne były prace Oskara Kolberga zmierzające do systematycznego etnograficznego opisu większości regionów kraju, a także teoretyczne refleksje Ryszarda Berwińskiego nad kulturą ludową oraz pierwsze uniwersyteckie wykłady z etnologii prowadzone przez Wincentego Pola w Krakowie. Od lat 70. XIX w., wraz z upowszechnieniem idei pozytywizmu, nastąpiła dalsza autonomizacja etnologii. Powstały fachowe czasopisma („Wisła”, „Lud”), kolekcje, muzea i towarzystwa, ukazywały się publikacje, kształtował się regionalny ruch amatorskiego ludoznawstwa; obok wybitnych badaczy terenowych (Zygmunt Gloger, Izydor Kopernicki, Seweryn Udziela) swą obecność zaznaczyli teoretycy kultury (Jan Karłowicz, Ludwik Krzywicki). Nadal głównym przedmiotem etnologii była kultura ludowa, zwłaszcza folklor ludności ziem byłej Rzeczypospolitej. Istniało także zainteresowanie kulturą ludów pozaeuropejskich, przede wszystkim u podróżników, emigrantów i zesłańców (Jan Kubary – Oceania, Bronisław Piłsudski i Wacław Sieroszewski – Azja Wschodnia, Ignacy Domeyko i Józef Siemiradzki – Ameryka Południowa, Stefan Szolc-Rogoziński – Afryka).\n\n\n== Polskie instytucje uczące etnologii ==\nInstytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego\nInstytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego\nInstytut Antropologii i Etnologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu\nInstytut Archeologii i Etnologii Uniwersytetu Gdańskiego\nInstytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego\nWydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego\nInstytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego\nWydział Humanistyczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nTematyczny portal naukowy dotyczący etnologii", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wikipedia:Skarbnica Wikipedii/Przegląd zagadnień z zakresu antropologii\n\n\n==== Indeks ====\nA - B - C - Ć - D - E - F - G - H - I - J - K - L - Ł - M - N - O - Ó - P - Q - R - S - Ś - T - U - V - W - X - Y - Z - Ź - Ż - Zobacz też\n\n\n=== A ===\nadaptacja biologiczna\n- adaptacja kulturowa\n- adaptatywne cechy\n- adopcja\n- agnacja\n- akomodacja\n- akulturacja\n- albinizm\n- allelomorf\n- amerykanizacja\n- analiza strukturalna\n- animatyzm\n- animizm\n- antropogen\n- antropofagia\n- antropogeneza\n- antropogeografia\n- antropolingwistyka\n- antropologia\n- antropologia filozoficzna\n- antropologia fizyczna\n- antropologia interpretatywna\n- antropologia kulturowa\n- antropologia literatury\n- antropologia miasta\n- antropologia ogólna\n- antropologia polityczna\n- antropologia postmodernistyczna\n- antropologia prawa\n- antropologia refleksyjna\n- antropologia religii\n- antropologia religijna\n- antropologia społeczna\n- antropologia sportu\n- antropologia tańca\n- antropometria\n- antropomorfizm\n- archeologia\n- archetyp\n- artefakt\n- arystokracja\n- asymilacja kulturowa\n- autorytet\n- awunkulat\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== B ===\nbadania terenowe\n- Baduj\n- bajka\n- barbarzyństwo\n- biologia\n- bóstwo\n- bródka\n- brachiacja\n- bractwo religijne\n- braterstwo krwi\n- bezstronność\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== C ===\ncena za narzeczoną\n- ceremonia\n- charyzma\n- ciało\n- cudzołóstwo\n- cywilizacja\n- czarownictwo\n- czary\n- czas\n- człowiek\n- człowiekowate\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== D ===\ndar\n- darwinizm\n- degeneracja\n- deifikacja\n- dekulturacja\n- demografia\n- deprywacja\n- dobór naturalny\n- duch zespołowy\n- dusza\n- dyfuzja kulturowa\n- dyfuzjonizm\n- dziecko\n- dziedziczenie\n- dzikość\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== E ===\negzogamia\n- ekologia\n- ekosystem\n- endogamia\n- enkulturacja\n- ethnos / etniczność\n- etnocentryzm\n- etnografia\n- etnolingwistyka\n- etnologia\n- etnomuzykologia\n- etnopsychologia\n- ewolucja\n- ewolucja człowieka\n- ewolucjonizm\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== F ===\nfałda mongolska\n- fenotyp\n- fetysz\n- fetyszyzm\n- filiacja\n- folklor\n- folklorystyka\n- fratria\n- funkcjonalizm\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== G ===\ngenotyp\n- gospodarstwo domowe\n- grupa domowa\n- grupa etniczna\n- grupa językowa\n- grupa społeczna\n- grupa wieku\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== H ===\nhierarchia\n- hipoteza Sapira-Whorfa\n- historyzm\n- holizm\n- hominidy\n- hominizacja\n- horda\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== I ===\ninicjacja\n- instytucja\n- inticziuma (intichiuma)\n- izolat\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== J ===\njednostka społeczna\n- język\n- językoznawstwo\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== K ===\nkanibalizm\n- kapłan\n- kara\n- kasta\n- kazirodztwo\n- kinezyka\n- klan\n- klasa społeczna\n- klasyfikacyjny system społeczeństwa\n- koczownictwo\n- konfederacja plemion\n- konfiguracjonizm\n- konkubinat\n- konwergencja\n- kopieniactwo\n- kora mózgowa\n- kosmogonia\n- krąg kulturowy\n- krewny\n- królestwo\n- ksenofobia\n- kult przodków\n- kult religijny\n- kultura\n- kultura aszelska\n- kultura ceramiki promienistej\n- kultura ceramiki sznurowej\n- kultura ceramiki wstęgowej kłutej\n- kultura ceramiki wstęgowej rytej\n- kultura darów\n- kultura klaktońska\n- kultura materialna\n- kultura mustierska\n- kultura olduwajska\n- kuwada\n- kuzyn\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== L ===\nlabola\n- legenda\n- lewirat\n- lineaż\n- lokalizacja małżeństwa\n- ludoznawstwo\n- ludzkość\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Ł ===\nłowiectwo\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== M ===\nmagia\n- magia sympatyczna\n- małżeństwo\n- małżeństwo bilateralne\n- małżeństwo matrylateralne\n- małżeństwo unilateralne\n- mana\n- maska\n- materializm dialektyczny\n- matka\n- matriarchat\n- matrylinearny system pokrewieństwa\n- matrylokalność\n- mąż obrzędowy\n- menarche\n- metafora\n- metoda biograficzna\n- metoda porównawcza\n- metoda terenowa\n- metonimia\n- mezolit\n- mężczyzna\n- miasto\n- migracja\n- misjonarstwo\n- mistycyzm\n- mit\n- mitologia\n- mniejszość narodowa\n- moc nadprzyrodzona\n- modernizacja\n- modlitwa\n- monogamia\n- monogeneza\n- mowa\n- moralność\n- myślenie\n- myślenie abstrakcyjne\n- myślenie magiczne\n- myślenie mityczne\n- myślenie pierwotne\n- myślenie potoczne\n- myślenie religijne\n- myślenie zbiorowe\n- myślistwo\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== N ===\nnacjonalizm\n- naczelne\n- nakaz\n- narzędzie\n- nawyk\n- neoewolucjonizm\n- neolit\n- niewolnictwo\n- nisza ekologiczna\n- nisza społeczna\n- norma\n- norma estetyczna\n- norma etyczna\n- norma kulturowa\n- norma społeczna\n- norma zwyczajowa\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== O ===\nobrzęd\n- obrzęd inicjacji\n- obrzęd pogrzebowy\n- obrzęd przejścia\n- obrzęd religijny\n- obrzęd szamański\n- obrzęd zaślubin\n- obrzęd zmartwychwstania\n- obserwacja\n- obyczaj\n- ogień\n- ojciec\n- ojciec obrzędowy\n- ojcostwo\n- ojcostwo biologiczne\n- ojcostwo społeczne\n- opinia publiczna\n- opisowy system pokrewieństwa\n- organizacja\n- organizacja polityczna\n- organizacja społeczna\n- osadnictwo\n- osiadłość\n- osobowość\n- osobowość modalna\n- osobowość podstawowa\n- osobowość uśredniona\n- ostracyzm\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== P ===\npaleoantropologia\n- paleolit\n- państwo\n- pasterstwo\n- patriarchat\n- patrylinia\n- patrylokalność\n- pieniądz\n- pigmentacja\n- pismo\n- plemię\n- podbój\n- podział pracy\n- pokrewieństwo\n- poliandria\n- poligamia\n- poligynia\n- polowanie\n- porządek społeczny\n- potlacz (potlatch)\n- potrzeba\n- pozytywizm\n- praca\n- prawo\n- prawo cywilne\n- prawo karne\n- prawo ojcowskie\n- prawo tradycyjne\n- prawo zwyczajowe\n- prestiż\n- profesjonalizm\n- proksemika\n- promiskuityzm\n- przekonanie\n- przestrzeń\n- przeżytek\n- przywilej\n- przywódca\n- psychokulturalizm\n- psychologia\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Q ===\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== R ===\nrada plemienna\n- ranga społeczna\n- rasa\n- rasizm\n- redukcjonizm\n- reifikacja\n- relatywizm kulturowy\n- religia\n- rewolucja neolityczna\n- rewolucja przemysłowa\n- rodzina\n- rodzina nuklearna\n- rodzina połączona\n- rodzina rozszerzona\n- rodzina złożona\n- rola społeczna\n- rolnictwo\n- ród\n- rybołówstwo\n- rytualizacja\n- rytuał\n- rzeczywistość\n- rzemiosło\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== S ===\nsankcja\n- semiologia\n- sfera profanum\n- sfera sacrum\n- skok pokwitaniowy\n- socjalizacja\n- socjologia\n- sororat\n- społeczeństwo\n- starożytność\n- status społeczny\n- stosunki dziedziczenia\n- stosunki pokrewieństwa\n- stosunki unikania\n- stosunki żartobliwe\n- stowarzyszenie\n- struktura społeczna\n- strukturalizm\n- substantywizm\n- symbol\n- system myślowy\n- system pokrewieństwa\n- system społeczny\n- szamanizm\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Ś ===\nśmierć\n- środki produkcji\n- środowisko\n- świadomość\n- światopogląd\n- świątynia\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== T ===\ntabu\n- technologia\n- teokracja\n- totem\n- totemizm\n- tożsamość\n- tożsamość kulturowa\n- tożsamość społeczna\n- tradycja\n- typ idealny\n- typologia antropologiczna\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== U ===\nubiór\n- urbanizacja\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== W ===\nwartość\n- wierzenia\n- wieś\n- więź\n- więź społeczna\n- władza\n- własność\n- własność plemienna\n- wojna\n- wołchw\n- wódz\n- wróżbiarstwo\n- wskaźnik głowy\n- wskaźnik twarzy\n- wspólnota obrzędowa\n- wymiana\n- wymiana kula\n- wywiad\n- wzór kulturowy\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Z ===\nzakaz\n- zaręczyny\n- zbieractwo\n- znachor\n- znak\n- zasada wzajemności\n- zmiana społeczna\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Ź ===\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Ż ===\nŻerca \n- życie obrzędowe\n   (wróć do indeksu)\n\n\n=== Zobacz też ===\nprzegląd dziedzin wiedzy\nlista antropologów", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ajtiologia\n\nAjtiologia, etiologia – wyjaśnienie w formie mitu lub legendy przyczyny (gr. aitia) powstania tradycji, zwyczajów, instytucji społecznych, kultów religijnych, konstelacji gwiezdnych itp.\nBył to temat poezji ajtiologicznej. Tworzyli ją głównie w starożytności tacy autorzy jak  m.in.:\n\nHelwiusz Cynna,\nKallimach,\nKatullus,\nNikander,\nOwidiusz.\n\n\n== Zobacz też ==\netiologia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Animal studies\n\nAnimal studies – interdyscyplinarny obszar badawczy zajmujący się szeroko pojmowaną kwestią zwierząt w dyskursie badań nauk humanistyczno-społecznych.\n\n\n== Historia ==\nZwierzęta stały się przedmiotem zainteresowania antropologii kulturowej, w kontekście środowiska w którym porusza się człowiek. Rozważa symbolikę zwierząt w kulturach, jak i dywaguje nad podmiotowością zwierząt. Początek historii szeroko pojmowanej dyscypliny animal studies można dopatrywać w literaturze XIX w. Ukazuje ona po raz pierwszy cierpienie niewinnych zwierząt spowodowane ludzkim sadyzmem i egoizmem. Jednym z dzieł tego rodzaju jest Zbrodnia i Kara Fiodora Dostojewskiego. Zainteresowanie antropologii i socjologii tematem zwierząt, wynika pośrednio z refleksji nad przemianą ludzkich wartości moralnych.\n\nPierwsi antropolodzy podkreślają znaczenie rozważań nad naturą, w kontekście jej rozdziału od kultury. Stwierdzono, że etnologia mająca podstawy w chrześcijańskiej kulturze Europy, traktowała totemizm jako nową formę egzotyczności, niezdolną do pogodzenia z podwaliną światopoglądu Europejczyków.\nPierwszym paradygmatem, który nawiązuje do tematu współcześnie zwanych animal studies jest funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego. Przedstawia on wizję kultury jako „zestandaryzowanych działań służących adaptacji do warunków przyrodniczych”. Dokładniej przestawia to pisząc o postawie zoolotarycznej, gdzie stwierdza, że podwalinami stosunku człowieka do zwierząt jest ich jadalność. Natomiast w religijnym systemie, zwierzęta niebezpieczne, oddziałując silne na emocje ludzi, często stają się obiektem kultu.\nWspółczesne animal studies najczęściej występuje w opozycji do Kartezjańskiego spojrzenia na zwierzęta, które przedstawiało zwierzęta w głównie jako nieodczuwające emocji idealne maszyny. Za sprawą filozofii oraz literatury, zaczęto kwestionować dominację absolutną człowieka nad światem zwierząt.\nW XIX w. ukazuje się przełomowa praca Lewisa Morgana The American Beaver and his Works, w której na przykładzie bobrów przedstawia umysły zwierząt na niższym stopniu rozwoju od umysłu ludzkiego. Również Bruno Latour i Claude Lévi-Strauss kwestionują rozdział natura–człowiek. Przełomem okazał być się neokantyzm. Określił nauki humanistyczne, jako różne od nauk przyrodniczych. Alfred L. Kroeber kontynuował tę myśl, stwierdzając, że różnicą między gatunkiem ludzkim a resztą stworzeń jest wytwarzanie kultury, tj. przyswajanie umiejętności i zdolność przekazywania ich innym. Po wprowadzeniu relacji człowiek–zwierzę do badań z zakresu antropologii, powstał nowy paradygmat, tzw. antropologia ekologiczna, która kontrastuje z myślą A. Kroebera. Głównym jej przedstawicielem został Tim Ingold, który prezentuje człowieka nie w opozycji do natury, lecz w syntezie. Ponadto podkreśla, że „przypisywanie znaczenia obiektom przyrodniczym nie jest domeną wyłącznie ludzi” oraz zaznacza jakościowy podział między ludźmi a zwierzętami.\nDruga połowa XX w. to okres, kiedy na nowo podejmuje się dyskusję nad kwestią zwierząt w naukach humanistycznych. Etnolodzy, inspirując się postulatem Karola Darwina zawartym w dziele O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt, uznają wysoki poziom inteligencji i samoświadomości zwierząt. Spotkali się oni zarówno z krytyką o nadmierną antropomorfizację zwierząt, jak i poparciem badaczy z zakresu zoopsychologii i ekologii. Współcześnie nauki humanistyczne dążą do zniwelowania poziomu antropocentryzmu, co na stałe wprowadziło animal studies w zakres badań antropologii kulturowej.\nBadania z obszaru animal studies w ostatnim czasie skupiają się głównie na kwestii zwierząt towarzyszących, ponieważ to właśnie relacje ludzi ze zwierzętami domowymi odgrywają znaczącą rolę w społeczeństwie i tym samym wywierając największy wpływ na kształtowanie się kultury. Popularność psów i kotów nie została jeszcze dogłębnie zbadana przez antropologów, choć jest to temat dobrze rozpoznany w dziedzinach socjologii i psychologii.\n\n\n== Współczesne kierunki badań animal studies ==\n\n\n=== Teorie queer, gender oraz ekofeminizm ===\nZakres badań animal studies może łączyć się z teorią queer, gender a zwłaszcza z nurtem ekofeminizmu. Podejmują one m.in. takie kwestie jak znaczenie mięsa w tworzeniu się supremacji płci męskiej oraz patriarchalnym dualizmie sprowadzającym kobiety i zwierzęta do wartości zasobów przyrody.\nW duchu feministycznym również przedstawiona jest kwestia rozumienia „praw zwierząt”, czyli faktyczne uprzedmiotowienie zwierząt poprzez samą dywagację, czy należą im się prawa, analogicznie do dyskusji w sprawie „praw kobiet”. Podstawową różnicą w stanowisku wobec problemu nierówności kobiet, studiów nad etnicznością a animal studies jest brak możliwości przedstawienia swojego stanowiska w tej sprawie przez same zwierzęta.\nWspółcześnie w naukach humanistycznych można dostrzec wyraźny podział pomiędzy tzw. „miłośnikami” oraz „oponentami” natury. Ci pierwsi upatrują w naturze zdolności tworzenia porządków determinacji oraz dostarczenia narzędzi, które stwarzają możność oceny zliberalizowania lub skalę represyjności instytucji społecznych. Oponenci rozpoznają naturę jako rodzaj stanu i dyskursywnego konstruktu. Dlatego zdarza się, że w swoich sądach stosują naturalizację, proces myślowy, który określa panujące w społeczeństwie prawa oraz reakcje polityczne, np. uzasadnienie bezprawności małżeństw jednopłciowych.\nRównoległy rozwój gender i animal studies jest wynikiem historycznych refleksji oraz podejmowanych prób walki z wykluczeniem grup społecznie ułomnych ze względu dostrzegania w nich prymitywności, bestialskości, cielesności oraz kobiecości. Podział ten odzwierciedla się w dobie myśli oświecenia, kiedy kultura była wyznacznikiem moralności oraz stanowiła swego rodzaju moc naprawczą wobec grzechu, kojarzonego z nieujarzmioną naturą.\nWe wszystkich kulturach kobiety są rozpoznawane są jako bliskie natury lub będące częścią natury ze względu na biologiczne funkcje reprodukcyjne, świadczy o tym również kultura materialna, która antropomorfizuje przyrodę za pomocą wizerunku kobiety. Niższość natury w stosunku do kultury uargumentuje niższość kobiet w stosunku do mężczyzn oraz znaczne ograniczenie kobiet w dostępie do kulturowo najcenniejszych ról. Feminizm łączy się w tym przypadku z animal studies ze względu na walkę z ideologią biologicznej hierarchiczności społeczeństwa.\n\n\n=== Studia nad traumą a animal studies ===\nAnimal studies łączą się ze studiami nad traumą, z powodu ogromnej ilości przemocy jakiej doświadczają zwierzęta oraz trudności ze zrozumieniem oraz określeniem sposobu w jaki tej przemocy doświadczają, ponieważ nie można usłyszeć ich głosu w tej sprawie. Przemoc wobec dokonywana jest na wiele sposobów. Konie są ofiarami przemocy ze względu na ich zastosowanie do prac np. w gospodarstwie, zaprzęganie koni wiąże się biczowaniem oraz innymi formami przemocy, które skłaniają konie do biegu. Psy wykorzystywane traktowane były jako rozrywka, podczas festiwali, kiedy próbowano odciąć im ogon. Ich liczebność kontrolowano przez przeprowadzanie bolesnego zabiegu kastracji u samców lub przez eksterminacje samic. Obecnie psy doznają przemocy podczas nielegalnych walk psów.\n\n\n=== Krytyka posthumanistyczna i postantropocentryczna w animal studies ===\nKrytyka postantropocentryczna w Europie zapoczątkowana została przez filozofa Fryderyk Nietzschego. XX w. to okres różnicowania się nurtu postantropocentrycznego od posthumanistycznego, który w swojej krytyce oprócz wiedzy z dziedzin filozofii, historii i klasycznej humanistyki wykorzystuje zdobycze technologii i nauk przyrodniczych. Postantropocentryzm zostaje ugruntowany na podstawie relacji z badań terenowych prowadzonych przez antropologów na obszarach pozaeuropejskich. Świadczyły o społecznym statusie obiektów przyrodniczych w kulturach badanych ludów. Jednym ze znanych projektów i postulatów myśli postantropocentrycznej jest „parlament rzeczy” i „polityka ekologiczna” autorstwa Brunoa Latoura, który mówi o przejściu do społeczeństwa kolektywnego uzupełnionego aktorów nie-ludzkich.\nBadania animal studies często prowadzone są w duch postkolonialnym. W okresie kolonialnym dyskryminacja ludów tubylczych przez Europejczyków wiązała się z traktowaniem ich na równi ze zwierzętami. Do kategorii badań postkolonialnych zaliczana jest analiza literatury Franza Kafki oraz jego dzieła pt. Sprawozdania dla Akademii z 1919 r. Gayatri Chakravorty Spivak, zaznacza, że uciskani mogą jedynie przemówić w języku zachodnich intelektualistów. W przełożeniu na kontekst animal studies jest to niemożność przemówienia zwierząt językiem ludzi. W nurt krytyki postkolonialnej wpisane są również postulaty o przyznanie praw zwierzętom, które mają z ludźmi najwięcej cech wspólnych, faworyzując tzw. „najbardziej ludzkie zwierzęta”. Czyli zwierzęta zdolne do nawiązywania relacji, o podobnej fizjologii ciała, tym samym dyskryminując zwierzęta, które nie wpisują się w „ludzkie” kategorie.\nPosthumanizm krytykuje uprzywilejowaną tożsamość człowieka względem innych oraz wskazuje na istnienie gatunkowego szowinizmu tzw. gatunkowizmu (ang. speciesism). Jedną z najbardziej znanych koncepcji posthumanistycznych, którą można rozpatrywać w tym odniesieniu jest koncepcja Donny Harway zawarta w eseju Manifest cyborga.\n\n\n=== Animal studies i antropologia komunikacji ===\nKomunikacja międzygatunkowa jest przedmiotem badań w zakresie antropologii komunikacji. Przez lata kwestia stopnia zaawansowania porozumiewania się ludzi i zwierząt była nieznana, a liczne teorie w tym zakresie błędne. Na podstawie ostatnich badań naukowych wiadomo, że zdolność mowy związana jest z wystąpieniem genu FOX P2, który pojawił się u człowieka neandertalskiego około 60–800 tys. lat temu. Zakwestionowano w ten sposób unikalność językową człowieka rozumnego.\nAntropologia komunikacji łączy się z dyscypliną zoosemiotyki, w ramach jej można wyróżnić kilka rodzajów zastosowanych metodologii, w tym analiz: środowiska i sposobu jego percepcji, biokomunikacji między zwierzętami, organizacji przestrzeni oraz jej wykorzystania opartej na badaniach konkretnego gatunku, reprezentacji zwierząt w literaturze, sztuce, filmach i innych tekstach kultury.\nNową dyscypliną z obszaru antropologii komunikacji są studia nad lingwistyką i komunikacją gatunków. Na podstawie badań dowiedziono, że komunikacja zwierząt zdominowana jest przez środowisko oraz czynniki kontekstualne. Nie można wyciągać wniosków dotyczących całego gatunku, ponieważ wśród zwierząt występuje wiele różnic osobniczych. Badania w zoo, w warunkach domowych mogą być rozpatrywane pod kątem studium przypadku.\nDialog międzygatunkowy może być rozpatrywany jako zbiór interakcji w formie gestów czy wydawania dźwięków o określonym tonie. Szczególną rolę w antropologii komunikacji odgrywają badania relacji ludzi oraz zwierząt towarzyszących. Wpisuje się on w nurt sentymentalnego antropomorfizmu, tym samym uznając złożoność zwierzęcej psychiki oraz zdolności do odczuwania emocji.\n\n\n== Kategorie badań relacji w animal studies ==\n\n\n=== Zwierzęta towarzyszący zedypalizowane ===\n\nGillles Deleuze i Félix Guattari w swoim dziele Mille plateaux wyróżniają trzy kategorie zwierząt, wśród których jedną grupę tworzą zwierzęta zedypalizowane. Są to zwierzęta domowe, obdarzane ludzkim sentymentem i powszechnie uznawane za niejadalne, spowodowane ich wysoką antropomorfizacją. Ludzkie podejście do psów i kotów przez lata pozostawało ambiwalentne. Pozytywny lub negatywny charakter tych relacji kształtował się w oparciu o trendy społeczne, kulturowe lub religijne.\nPsy i koty to zwierzęta, które zajęły szczególną rolę w życiu człowieka, podlegając edypalizacji. Jest to spowodowane ewolucją komunikacyjną tych zwierzą na drodze adaptacji jako zwierząt towarzyszących. Koty miauczą w celu wysyłania komunikatu ludziom, w naturze bardzo rzadko wydają tego rodzaju odgłosy. Psy potrafią komunikować się na trzy sposoby, wyrażając stan emocjonalny, informując o stopni hierarchii oraz o potrzebach i pragnieniach. Ludzie silnie antropomorfizują te dwa gatunki zwierząt i tworzą z nimi zwykle relacje opiekuńcze, stawiając się tym samym na wyższej pozycji i uzależniając zwierzę od własnych zamysłów i oczekiwań względem nich.\nNiektórzy badacze wskazują, że początek kontaktów ludzi ze zwierzętami o charakterze opiekuńczym łączy się z ludzką potrzebą kontroli nad tym co nieoswojone i naturalne, stwarzające zagrożenie. Bezpieczeństwo zapewniała człowiekowi kultura, stąd nadanie relacjom ze zwierzętami symboliki kulturowej.\nWspółcześnie psy i koty pełnią czasem funkcje zastępczą rodziny. Ulegają społecznej antropomorfizacji przez nadawanie im ludzkich imion. Wraz ze wzrostem ich rangi w społeczeństwie rozwija się przemysł zoologiczny, oferując odzież, artykuły higieniczne oraz usługi pogrzebowe. W przestrzeni internetowej pojawiają się liczne cmentarze wirtualne dla zwierząt, które spełniają funkcje symbolicznego substytutu cmentarza fizycznego. Niektóre przedsiębiorstwa w Japonii umownie akceptując psa jako członka rodziny wypłacają pracownikom posiadającym to zwierzę miesięczny dodatek do pensji.\n\n\n==== Pies domowy ====\n\nPies domowy pełnił kluczowe funkcje w społeczeństwie od czasów jego domestykacji. Archeologiczne dowody z okresu plejstocenu wskazują, że wilk szary był pierwszym udomowianym gatunkiem zwierząt. Szczątki pierwszych canis lupus familiaris odnaleziono 14 tys. lat p.n.e. na terenie Europy i Azji. Psy prawdopodobnie były początkowo wykorzystywane przez ludy łowiecko-zbierackie jako zwierzęta myśliwskie. Psy domowe były jedynymi zwierzętami oswojonymi przez rdzennych rdzennych Amerykanów w Ameryce Północnej i wykorzystywane podczas polowań.\nRóżnorodność rasowa psów jest wynikiem sztucznie prowadzonego przez człowieka doboru od okresu kamienia łupanego. W Imperium Rzymskim klasyfikowano psy ze względu na ich zdolności myśliwskie, stróżujące i pasterskie oraz reprezentacyjne, jako symbol stanowiący o klasie i przynależności religijnej jednostki. W społeczeństwie nowożytnym Europy psy, dzięki wykorzystywaniu ich w łowiectwie sportowym, symbolizowały odwagę oraz żywotność. W XV w. pojawiły się na dworach szlacheckich jako psy reprezentacyjne i do towarzystwa.\n\n\n==== Kot domowy ====\n\nPrawdopodobnie genetycznym przodkiem kota domowego jest kot nubijski, który ewoluował w procesie domestykacji niezależnej od człowieka. Z tego powodu udomowienie kota jest niejednoznaczne i nieokreślone w czasie, ponieważ przez długi okres koty bytowały w bliskiej styczności z człowiekiem, lecz jako zwierzęta nieoswojone. Dowody archeologiczne sugerują, że po raz pierwszy koty poddane zostały procesom domestykacji w starożytnym Egipcie około 2000 lat p.n.e. Koty były cenione za ich umiejętności łowieckie, zwłaszcza za łapanie gryzoni. Spełniały również ważne funkcje religijne. Koty płci męskiej symbolizowały boga Słońca Ra, natomiast koty płci żeńskiej reprezentowały kolejno boginię Nebethetepet oraz boginię płodności Bastet. W konsekwencji używano ich w obrzędach ofiarnych, podczas których były rytualnie mumifikowane. Zabójstwo kota było dopuszczalne jedynie w tej formie, ponieważ panował powszechny zakaz ich zabijania, co sankcjonowano karą śmierci. Koty były członkami gospodarstw domowych, ich śmierć opłakiwano poprzez symboliczne golenie brwi przez członków rodziny.\nPomimo egipskich zakazów do wywożenia kotów poza teren kraju, z czasem rozprzestrzeniły się na terenie całej Europy i Azji. Dominacja chrześcijaństwa w Europie spowodowała zmianę powszechnej retoryki dotyczącej kotów i spadek ich popularności. Jako symbol pogańskich bóstw płodności, seksualności i macierzyństwa stanowiły zagrożenie dla nowej religii monoteistycznej. Stały się wyobrażonym uosobieniem demonów oraz czarownic. W okresie inkwizycji koty, wraz ze swoimi właścicielkami oskarżanymi o uprawianie czarów, były torturowane oraz zabijane.\n\n\n==== Zooterapia ====\nZwierzęta towarzyszące są wykorzystane w wielu metodach rehabilitacyjnych. Najpowszechniejszym gatunkiem stosowanym w tych celach jest pies domowy. Dogoterapia wykorzystywana jest. m.in. w readaptacji społecznej osób pozbawionych wolności, przeprowadzana w jednostkach penitencjarnych. Tego rodzaju terapię z udziałem psa po raz pierwszy zastosowano w waszyngtońskim więzieniu dla kobiet w 1981 r. Ze względu na liczne opracowania naukowe świadczące o wysokiej skuteczności animaloterapii, została ona wdrożona jako metoda resocjalizacji do zakładów karnych państw takich jak Kanada, Wielka Brytania, Australia. Od 2010 r. programy dogoterapeutyczne prowadzone są w polskich placówkach penitencjarnych.\n\n\n=== Relacje ludzi ze zwierzętami a symboliczna nieczystość ===\nPosiadanie zwierząt domowych staje się normą kulturową, zwłaszcza w obrębie cywilizacji euro-amerykańskiej. Właściciele uważają, że dobrostan zwierząt jest konieczny. Działania na rzecz antropomorfizacji zwierząt mają swoje uzasadnienie w próbie sprostania symbolicznemu zagrożeniu jakim jest zwierzęca nieczystość. Kwestia rytualnej i symbolicznej nieczystości jest szeroko opisana w ramach dyscypliny antropologicznej. O świeckim konstrukcie brudu pisała m.in. Mary Douglas. W nawiązaniu do jej koncepcji zwierzęta towarzyszące uznaje się za anomalię, ponieważ mimo naturalnych instynktów i zachowań wobec defekacji, zwierzęta domowe nie są postrzegane w kategoriach nieczystości. Sposoby radzenia sobie z tą komplikacją opisane są przez Douglas w analizie zjawiska anomalii, która polega na zmniejszeniu anomalii przez nadanie jej nowej interpretacji i kontrolowania jej w sposób fizyczny.\nW przypadku opiekunów psów i kotów występuje analogiczne zjawisko zmiany interpretacji, poprzez nadanie zwierzęciu statusu domownika oraz włączenie jego zachowań do zbioru zachowań mieszkańców domu. Zasada ta ogranicza się jedynie do poszczególnego zwierzęcia, które zostało włączone do społeczności domowej; nie znajduje zastosowania do reszty zwierząt tego samego gatunku. Grupa właścicieli uwidacznia drugi schemat zachowań, czyli kontroluję sferę fizyczną, poprzez restrykcje odnośnie do przyzwolenia na leżenie zwierzęcia na meblu sypialnym lub kontaktu zwierząt z zastawą stołową. Jest to widocznie w sferze publicznej przez zakaz wprowadzania zwierząt na teren szpitali lub domów opieki, pomimo naukowych dowodów o bardzo niewielkiej liczbie chorób odzwierzęcych występujących u psów i kotów.\n\n\n=== Konsumpcja ===\nRelacje ludzi ze zwierzętami zawsze łączą się z konsumpcją oraz tabu pokarmowego. Kwestia ta podejmowana jest w koncepcji o anomaliach Mary Douglas, polemiki o wartości rytualnej Alfreda Radcliffe-Browna oraz heglowsko-marksistowską dialektyką Claude Lévi-Strauss’a. Pomimo rozmaitości dostępnego pokarmu, tylko część zostanie sklasyfikowana jako jadalna. Wiąże się to trawestacją kulturową. Edmund Leach stworzył podział żywności jadalnej na trzy kategorie: materia jadalna, która rozpoznawana jest jako żywność i spożywana w ramach standardowej diety, materia jadalna uznawana za potencjalną żywność, spożywaną wyłącznie rytualnie oraz jadalne surowce, które ze względu tabu funkcjonujące w poszczególnej kulturze, są rozpoznawalne jako niejadalne. Teoria tabu Edmunda Leacha opiera się na paradygmacie strukturalistycznym. Została poddana krytyce przez pragmatyków, ze względu na założenie, że zwierzęta kategoryzowane są na podstawie ich społecznego wobec do ludzi.\nW kulturze europejskiej do zwierząt jadalnych zalicza się ryby, ptaki i ssaki. Dostrzegalny jest podział w tej grupie ze względu na ciepłotę ciała. Ptaki i ssaki ze względu na podobieństwo do ludzi wynikające ze sposobu odbywania stosunków seksualnych są postrzegane jako bliższe ludziom, dlatego ich ubój jest prowadzony humanitarnie. Nie ma ograniczeń mówiących o sposobach pozbawiania życia ryb, a ich spożycie nie jest zakazane w czasie katolickiego postu. Owady i gady są rozpatrywane w kategorii tabu, z powodu sprzeczności takich jak lądowy tryb życia oraz jednoczesny brak nóg. Wyjątkiem jest pszczoła miodna, której przypisuje się inteligencję oraz życzliwość wobec społeczeństwa.\nJedną z praktyk, która szczególnie wpłynęła na obraz relacji międzygatunkowych jest antropofagia. W kulturach konsumpcja człowieka jest dopuszczalna wyłącznie jako akt rytualnego kanibalizmu. Każdy inny przypadek spożycia człowieka, zwłaszcza przez przedstawiciela innego gatunku jest naruszeniem antropogenetycznej granicy, o której pisał Michaił Michajłowicz Bachtin. Polega ona na supremacji człowieka względem zwierząt, spowodowanej uzyskaniem szczytowej pozycji w łańcuchu pokarmowym.\n\n\n=== Obcowanie płciowe ze zwierzętami w kulturze ===\nW przedchrześcijańskiej Europie międzygatunkowe stosunki seksualne były traktowane neutralnie, niekiedy wchodziły w skład powszechnych zachowań kulturowych np. motyw ten często pojawiał się m.in. w mitach greckich. Okres średniowiecza przyniósł znaczne zmiany światopoglądowe. Stosunki seksualne ze zwierzętami zostały surowo zabronione. Jednym z powodów tych zmian był chrześcijański dogmat o podmiotowości ludzkiej, która w wyniku kontaktu seksualnego ze zwierzęciem zostaje utracona. Współcześnie stosunki płciowe ze zwierzętami są kontrolowane kulturowo w większości społeczeństw na świecie, a w wielu krajach kodeks karny przewiduje sankcje za obcowanie płciowe ze zwierzętami.\n\n\n== Zwierzęta w wierzeniach ==\n\n\n=== Religia Słowian ===\nW wierzeniach słowiańskich istoty nadprzyrodzone najczęściej przyjmowały zoomorficzną postać zwierząt domowych. Wynikało to m.in. z ich bliskiego kontaktu z ludźmi oraz ich ważnej roli w gospodarstwie. Psy i koty postrzegane były jako personifikacja Śmierci, dusz zmarłych lub demonów, na tej podstawie przypisywane były im paranormalne zdolności przewidywania przyszłości. Zwierzęta towarzyszące były wykorzystywane w rytuałach ofiarniczych związanych z budową nowej chaty oraz praktykach o charakterze magicznym, polegających na wyznaczeniu odpowiedniego miejsca na budowę nowej koliby (na Huculszczyźnie) oraz widzenie mar nocnych. Można zauważyć dychotomię gatunkową związaną z wizerunkiem psa i kota w wierzeniach przedchrześcijańskich.\n\nKot w wierzeniach słowiańskich (oraz w wielu innych np. w mitologii egipskiej, celtyckiej, babilońskiej) postrzegany był jako istota demoniczna, co wiązało się z jego nocnym trybem życia oraz wyglądem zewnętrznym, czarnym kolorem umaszczenia oraz oczami świecącymi w ciemności.. Na jego sakralny charakter składała się symboliczna liczba jego żyć, wieszcza rola w obrzędowości oraz uosobienie płanetników, zmor lub demonów, po okresie chrystianizacji również jako wcielenie czarta lub licha. Kota utożsamiano przede wszystkim z wiedźmą i czarownicą. Związek ze sferą sakralną zaowocowało powszechnym zakazem zabijania tego gatunku zwierząt. Jego postać można odnaleźć w ludowych obrzędach dorocznych takich, jak „zabijanie grajka” oraz „wieszanie Judasza”.\nPies w wierzeniach słowiańskich charakteryzował się umiejętnością przekazywania wiedzy o przyszłości i o śmierci, widzenia istot niematerialnych oraz niekiedy występowaniem w roli środka apotropeicznego przeciw wiedźmom. Pojawiał się również w bajkach ajtiologicznych, co może świadczyć o długiej wspólnej historii gatunku człowieka i psa. Zwierzę to w świadomości społecznej miało charakter ambiwalentny. Demoniczność psa wiązano z jego podobieństwem do wilka, który stanowił jedno z największych zagrożeń ludności tamtego okresu, ale z drugiej strony pełnił też funkcję stróża i obrońcy przed demonami. Na obszarze Pomorza i Wielkopolski dokonywano doboru hodowlanego psów, w celu uzyskania pożądanego umaszczenia charakteryzującego się występowaniem jasnych łatek w okolicach brwi nazywanych „dodatkową parą oczu”, zwierzęta o takim umaszczeniu nazywane były „jaruczakami”. Psy w wierzeniach pojawiały się jako personifikacja demonów wodnych utopców, płanetników oraz dusz zmarłych.\nMieszkańcy słowiańskich wsi przestrzegali tabu związanego z obszarem przyrody przez obawy związane z gniewem Boga i karą, która polegać miała na klęsce żywiołowej. Tabu to było konsekwencją pozostałości wierzeń o charakterze metempsychicznym w folklorze.\n\n\n=== Chrześcijaństwo ===\nZwierzęta w religiach monoteistycznych zajmują podrzędne role. Stanowisko religii niektórych Kościołów chrześcijańskich charakteryzuje się dominionizmem, czyli poglądem że zwierzchność ludzi nad zwierzętami wynika z prawa Bożego. Ułomność zwierząt wynikać miała z braku rozumu oraz duszy. Wyjątkowo negatywny stosunek wobec zwierząt kształtowany był w okresie inkwizycji. Zwierzęta postrzegane były jako bestialskie oraz blisko powiązane ze światem sił nieczystych. Istnieje również chrześcijański pogląd podkreślający znaczenie zwierząt jako stworzeń Bożych, reprezentowany przez św. Franciszka z Asyżu oraz realizowany w formie średniowiecznych procesów sądowych jako przedstawiciel stron. Dowody znaczenia relacji człowieka ze zwierzętami znajdują się w Nowym Testamencie w kontekście pokłonu zwierząt przed nowo narodzonym Jezusem oraz późniejszych interakcji apostołów ze zwierzętami. Apokryfy dostarczają jeszcze liczniejszych przykładów świadczących o ważnej roli zwierząt, a treści Drugiej Księgi Henocha uznają istnienie ich nieśmiertelnej duszy.\n\n\n=== Ateizm ===\nNa przełomie XIX i XX w. zwierzęta były obszernie wykorzystywane w celach naukowych. Działania te uzasadniono popularną wówczas teorią darwinizmu społecznego, zakładającą walkę o byt i zwycięstwo silniejszych, w tym przypadku gatunku ludzkiego nad innymi zwierzętami. Polityka ta była kwestionowana przez coraz to szersze grupy aktywistów i ekologów. W efekcie działacze antagonistycznego ruchu aby uwiarygodnić istotność swoich roszczeń, zaczęli wykorzystywać podobne ramy naukowe, odwołując się do teorii darwinowskiej jako dowodu na pokrewieństwo ludzi i zwierząt. Ruch ten skupiał w większości osoby bezwyznaniowe. Również dzisiaj w Stanach Zjednoczonych ateiści i agnostycy są statystycznie najbardziej zaangażowani w ruchy na rzecz praw zwierząt. Psychologowie wskazują, że może to być wynikiem zakwestionowania wyższości ludzi jako dzieci Bożych oraz posiadania duszy wyłącznie przez istoty ludzkie.\n\n\n=== Shintoizm ===\n\nShintō zakazuje jakichkolwiek form znęcania się nad zwierzętami w formie fizycznej i magicznej, ze względu na zdolność każdej żywej istoty do emanacji pod postacią ducha lub bóstwa. Pies i kot domowy pełnią liczne funkcje w tradycyjnej religii Japonii, ze względu na przypisywane im magiczne zdolności. Występują w postaci zoomorficznego domowego bóstwa inugami oraz jako znaki zodiaku. Pies postrzegany jest jako opiekun kobiet oczekujących potomstwa, z tego powodu pierwszy dzień drugiego trymestru ciąży nazywany jest „psim dniem”. Jako zwierzęta magiczne postrzegane są również lisy i jenoty, które posiadają umiejętność przybierania postaci ludzkiej oraz wybranych przedmiotów.\n\n\n=== Buddyzm ===\nBuddyzm jest religią, której orędzie zaadresowane jest do wszystkich żywych stworzeń. Konsekwencją tego jest powszechność diety wegetariańskiej. Buddyści, ze względów ideowych, angażują się w ruch na rzecz ochrony zwierząt. W tradycji buddyzmu chińskiego powszechny jest zwyczaj fang sheng polegający na wykupieniu przez mnichów zwierząt pochwyconych przez myśliwych i ponownym wypuszczeniu ich na wolność.\n\n\n=== Religie Indian Ameryki Północnej ===\nPsy na tle fauny posiadały najbardziej złożoną symbolikę sakralną w religii rdzennych Amerykanów. Były przedstawicielami sił kosmicznych, dlatego też składano je jako ofiary rytualne podczas ceremonii religijnych.\n\n\n== Zobacz też ==\nArcheozoologia\nZoologia\nZoosemiotyka\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBuliński, T., Linda-Grycza, K. (red.). (2019). Kot/pies/człowiek. O relacjach międzygatunkowych i kulturowych tego konsekwencjach. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.\nChymkowski, R. (2014). Zwierzęta i antropologia kultury, \"Przegląd Humanistyczny\" nr 1.\nJohnson, J. (2009). Dogs, Cats, and Their People: The Place of the Family Pet and Attitudes about Pet Keeping. Waterloo.\nBarcz, A., Dąbrowska, M. (red.) (2014) Zwierzęta, gender i kultura. Perspektywa ekologiczna, etyczna i krytyczna. Lublin: E-naukowiec.\nBaratay, E. (2018). Zwierzęcy punkt widzenia. Inna wersja historii. Gdańsk: Wydawnictwo w podwórku.\nLeach, E. (1964). Anthropological Aspects of Language: Animal Categories and Verbal Abuse. Cambridge: MIT Press.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAnimal Studies – Instytut Badań Literackich\nPortal AnimalStudies.pl\nAnimals & Society Institute\nAnimal Studies at Michigan State University", "source": "wikipedia"}
{"text": "Antropologia współczesności\n\nAntropologia współczesności – subdyscyplina antropologii kulturowej, która zajmuje się badaniem współczesnych społeczeństw i nowo powstałych zjawisk kulturowych. Wyłoniła się w latach 20. XX w., jednak stała się przedmiotem dyskusji w czasie tak zwanego kryzysu reprezentacji, kiedy zaczęto podważać autorytet całej dyscypliny naukowej i zwrócono się w stronę myśli postmodernistycznej. Nie ma jasno określonej definicji, samo jej istnienie jest wciąż słabo rozpoznane, co odróżnia ją od innych działów antropologii kulturowej. \n\n\n== Pojęcie współczesności ==\nWspółczesność jest podstawowym pojęciem przy omawianiu antropologii współczesności, jednak wielu badaczy mimo tego, że posługuje się nim powszechnie, to najczęściej pozostawia je bez doprecyzowania i jasnej definicji, bazując na znaczeniach potocznych lub intuicyjnych. Antropologiem, który niejednokrotnie podejmował się wyjaśnienia czym jest współczesność i stworzenia adekwatnej definicji tego terminu, był Paul Rabinow. Jedna z nich brzmi: \n\nDodatkowo Barbara Fatyga sugeruje, że do cech współczesności należą:  \n\nPłynność  \nDoraźność  \nNieustabilizowanie  \nNieukształtowanie\nStawanie się.\nZ kolei Waldemar Kuligowski traktuje współczesność jako „szczególny typ związku ze swoim czasem\", polegający na przynależności do niego i jednoczesnym oddalaniu się.  \nDefinicji współczesności może być tyle, ilu badaczy antropologii współczesności, jednak wszystkie opierają się na cechach, które podaje B. Fatyga i nawiązują do zmian kulturowych, które w obecnych czasach mają miejsce coraz częściej i zachodzą coraz szybciej. \n\n\n== Główni przedstawiciele ==\n\n\n=== Na świecie ===\nJohannes Fabian –  niemiecki badacz, który zajął się tematyką współczesności w ujęciu antropologicznym. W swojej pracy Time and the Other: How Antropology Makes Its Object analizował koncepcje czasu w różnych szkołach antropologicznych. Wprowadził pojęcie „odmowy równoczesności”, które zakładało, że antropolodzy stawiali siebie w opozycji do badanych społeczeństw, ukazując siebie samych jako nowoczesnych, „tu i teraz”, a innych jako wcześniejszych, „tam i wtedy”. Rozwiązaniem tej sytuacji miała być wprowadzona przez niego specyficzna kategoria czasu – „czas intersubiektywny”, który bazował na współpracy i współuczestnictwie badacza z ludźmi, których spotyka podczas swoich badań, tworząc w ten sposób jedną wersję przeżywanej rzeczywistości. \nPaul Rabinow - amerykański antropolog, który miał bardzo znaczący wpływ na rozwój omawianej subdyscypliny. Prowadził regularne badania z zakresu antropologii współczesności, a także opracował najbardziej rozbudowane i oryginalne definicje pojęcia współczesności. W 2003 roku założył laboratorium badawcze pod nazwą Anthropological Research on the Contemporary (ARC, określane również jako „design studio”), które skupiało się na „współpracowniczych [collaborative] badaniach współczesnych form życia, pracy i języka”. Jest autorem wielu publikacji z zakresu antropologii współczesności, a do jego najważniejszych prac należą Anthropos Today oraz Marking Time. \nMarc Augé – francuski badacz, który w kontekście antropologii współczesności najbardziej znany jest z pracy An Anthropology for Contemporaneous Worlds. Dość krytycznie podchodził do popularnego w kręgach antropologicznych podejścia, które polegało na gloryfikacji „starych, dobrych” czasów, kiedy w społeczeństwach dominowały niezmienione tradycje. Jako pierwszy zauważył, że wielu antropologów stroni od współczesności, co powoduje, że wolą prowadzić badania wśród tradycyjnych społeczności niż skupiać się na nowych zjawiskach kulturowych. Jest także autorem książki Non-Places, w której ukazuje obraz współczesnego świata stworzony na podstawie efektów innowacji technologicznych. \n\n\n=== W Polsce ===\nWaldemar Kuligowski – antropolog kulturowy, propagator antropologii współczesności w Polsce. Interesuje się teorią kultury, antropologią refleksyjną i krytyczną, poetyką antropologiczną, zjawiskiem festiwalizacji oraz antropologią modernizacji. Do jego najsłynniejszych prac w tej dziedzinie należą m.in. Antropologia współczesności: wiele światów, jedno miejsce oraz Defamiliaryzatorzy. Źródła i zróżnicowanie antropologii współczesności. \nWojciech Burszta – antropolog kulturowy ze „Szkoły Poznańskiej”, który eksplorował problematykę antropologii współczesności w ujęciu postmodernistycznym. Był pierwszym badaczem w obrębie polskiej antropologii, który zaproponował wyłonienie antropologii współczesności jako osobnej subdyscypliny. Swoje stanowisko uzasadniał stwierdzeniem, że „przedstawiciele tej orientacji posługują się odmiennymi założeniami wyjściowymi, które nie mieszczą się w ramach jakiejkolwiek dotychczasowej teorii kultury”. Interesował się teorią i praktyką współczesnej kultury. Tematy, które niejednokrotnie powracały w jego pracach to popkultura, nacjonalizm, neoliberalizm, kwestie tożsamości i rasy oraz problematyka mitu i symbolu. Jedne z jego najsłynniejszych książek to Antropologiczne wędrówki po kulturze oraz O czym opowiada antropologiczna opowieść, którą napisał wraz z Krzysztofem Piątkowskim. \nBarbara Fatyga – socjolożka, kulturoznawczyni i antropolożka kultury, specjalizująca się w socjologii młodzieży i antropologii współczesności. Jest kierowniczką Katedry Metod Badania Kultury w ramach Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, na której prowadzone są ścieżki specjalizacyjne z antropologii współczesności. Interesuje się subkulturami młodzieżowymi, metodologią badań jakościowych, kulturą współczesną, teorią kultury, metodologią badania przekazów ikonicznych, antropologią języka, antropologią i socjologią wsi oraz socjologią nauki. Istotną publikacją w kontekście antropologii współczesności jest praca Dzicy z naszej ulicy: antropologia kultury młodzieżowej. \nPaweł Łuczeczko – antropolog społeczny, który interesuje się teorią kultury, historią socjologii i antropologii społecznej oraz problematyką antropologizacji socjologii. Jest autorem wielu artykułów z zakresu antropologii współczesności oraz książki pt.: Zrozumieć własną kulturę. Antropologia współczesności w Polsce.\n\n\n== Przedmiot i metody badań ==\nAntropologia współczesności jest o tyle specyficzną subdyscypliną antropologii, że nie wskazuje bezpośrednio na to, co ma być głównym przedmiotem jej badań. Nazwa sama w sobie odwołuje do współczesności, wokół której osadzone są wszystkie dalsze rozważania, jednak jest to pojęcie rozumiane i definiowane na różne sposoby, dlatego też badacze w swoich pracach skupiają się na odrębnych aspektach tego pojęcia. Podstawą badań tego nurtu mają być nowo powstałe zjawiska kulturowe, co w teorii nie wydaje się zbyt skomplikowane, aczkolwiek w praktyce stwarza pewne problemy. W obecnych czasach zmiany kulturowe następują w coraz szybszym tempie, co sprawia, że to, co jeszcze przed chwilą było współczesne, jest już przeszłością. Mamy do czynienia z rozbieżnością trzech wymiarów czasu: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Waldemar Kuligowski ujął to następującymi słowami: \n\nJednak wielu badaczy uznaje, że w antropologii współczesności to nie przedmiot badań jest najważniejszą kwestią. Większe znaczenie mają dla nich metody prowadzenia tych badań, towarzyszące temu refleksje i doświadczenia, umiejętność interpretacji, która czerpie swoje źródła z wielu różnych dziedzin naukowych oraz specyficzny styl pisania, nacechowany postmodernistyczną refleksyjnością. Badanie współczesności nie musi dostosowywać się do tradycyjnych podejść badawczych. Antropolodzy mają większą swobodę w działaniu i często wykorzystują pozanaukowe techniki, które są bardziej literackie. Waldemar Kuligowski mówi o tym w taki oto sposób: \n\n\n== Najczęściej podejmowane tematy badań ==\n\n\n=== Globalizacja ===\nGlobalizacja jest uważana za jedno z najistotniejszych zjawisk kształtujących współczesną rzeczywistość. Ma wpływ nie tylko na powstawanie relacji między społeczeństwami na całym świecie, ale także na przepływ informacji, technologii czy idei. Niewątpliwie jest nieodzownym elementem życia w XXI wieku, nie bez przyczyny mówi się, że żyjemy w „globalnej wiosce”, dlatego też jest często podejmowanym tematem przez antropologów. W swoich badaniach zajmują się kulturowym wymiarem globalizacji i zwracają uwagę przede wszystkim na znaczenie przypisywane temu procesowi przez dane grupy lub osoby oraz skutki, które wywołuje w życiu społeczeństw i jednostek.\nZnawcą problematyki globalizacyjnej jest amerykański antropolog Arjun Appadurai, który napisał książkę Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji. Zajmuje się w niej wpływem mediów i masowych migracji w kreowaniu tożsamości w czasach powszechnej globalizacji, analizuje nowoczesność z perspektywy antropologicznej oraz ukazuje, że globalizacja nie jest procesem homogenizującym, tylko wprowadzającym różnice w jednolitych społecznościach. W owej pracy Appadurai zaproponował pięć metaforycznych krajobrazów, z których złożona jest zglobalizowana rzeczywistość, należą do nich: krajobrazy etniczne, medialne, technologiczne, finansowe oraz ideologiczne. Każdy „krajobraz” ukazuje inne formy zmian zachodzących we współczesnym świecie za sprawą globalizacji. Określenie „krajobraz” zostało użyte celowo, aby podkreślić płynny, nieregularny, nakładający się na siebie charakter poszczególnych elementów.\n\n\n=== Popkultura ===\nKultura popularna jest zjawiskiem obejmującym obecnie cały świat, dlatego też często utożsamiana jest z symbolem globalizacji. Do zainteresowań antropologii kulturowej należy stworzenie teorii kultury popularnej. Podejście antropologiczne skupia się również na tym, jak odbiorcy odczytują, interpretują czy przyswajają poszczególne treści kulturowe. Badania w kontekście popkultury prowadził Johannes Fabian, który napisał książkę Moments of Freedom: Anthropology and Popular Culture. W swojej pracy rozważa antropologiczne zastosowania pojęcia kultury popularnej oraz ukazuje własną perspektywę w postrzeganiu i rozumieniu tego fenomenu. W obrębie polskiej antropologii, temat popkultury podejmowali m.in. Waldemar Kuligowski oraz Wojciech Burszta. Badaniem kultury popularnej zajmują się także socjolodzy i kulturoznawcy, do których należą chociażby John Fiske, Stuart Hall czy David Morley.\n\n\n== Antropologia współczesności a antropologia współczesna ==\nMówiąc o antropologii współczesności często używa się także określenia antropologia współczesna. Oba pojęcia stosowane są do omawiania obecnego stanu dziedziny naukowej, jaką jest antropologia, jednak nie są to synonimy i powinny być rozróżniane. Antropologia współczesna ma opisywać wszystko, co obejmuje i czym zajmuje się obecna antropologia, rozumiana jako zespół nauk. W zakres tej subdyscypliny można włączyć współczesne szkoły myślowe, tradycje, kierunki, tendencje, metodologie itp. Jest to pojęcie o wiele bardziej obszerne od antropologii współczesności, która skupia się przede wszystkim na przedmiocie badań – współczesności, nie podając wprost, jak ten przedmiot badać. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAppadurai A.,  Nowoczesność bez granic: kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek, Horyzonty Nowoczesności: teoria-literatura-kultura, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2005.\nAugé M., Non-places: introduction to an anthropology of supermodernity, London; New York: Verso, 1995.\nAugé M., An anthropology for contemporaneous worlds, Mestizo spaces, Stanford, Calif: Stanford University Press, 1999.\nBurszta W.J., Piątkowski K., O czym opowiada antropologiczna opowieść, Warszawa: Instytut Kultury, 1994.\nBurszta W. (red.), Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 1996.\nFabian J., Moments of freedom: anthropology and popular culture, Charlottesville: University Press of Virginia, 1998.\nFabian J., Time and the other: how anthropology makes its object, New York: Columbia University Press, 2014.\nFatyga B., Dzicy z naszej ulicy: antropologia kultury młodzieżowej, Warszawa: Ośrodek Badań Młodzieży, 1999.\nGórny K., Antropologia, współczesności czy kultury?, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej” (24), 2016.\nKuligowski W., Antropologia współczesności: wiele światów, jedno miejsce, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2007.\nKuligowski W., Defamiliaryzatorzy: źródła i zróżnicowanie antropologii współczesności, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2016.\nŁuczeczko P., Zrozumieć własną kulturę: antropologia współczesności w Polsce, Kraków: Zakład Wydawniczy \"Nomos\", 2006.\nPiątkowski K., Estetyka współczesnego banału. Prolegomena, [w:] W. Burszta (red.), Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 1996.\nRabinow P., Anthropos today: reflections on modern equipment, In-formation series, Princeton, NJ: Princeton Univ. Press, 2003.\nRabinow P., Marking time: on the anthropology of the contemporary, Princeton: Princeton University Press, 2008.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Artefakt (antropologia)\n\nW antropologii i socjologii kultury artefakt oznacza przejaw funkcjonowania danej kultury. Wyróżnić można:\n\nartefakty językowe (wszelkie obyczaje językowe, np. zwracanie się do siebie per \"Pan/i\", dodawanie po wypowiedzi \"mocium panie\" itd.),\nartefakty behawioralne (wszelkie zachowania, np. uchylanie kapelusza, kiwanie głową, itp.),\nartefakty fizyczne (wszelkie przedmioty, np. fotele, chatki, itp.).\nDla antropologa kultury i socjologa szczególnie ciekawe będą artefakty o znaczeniu symbolicznym. Na przykład skórzany fotel prezesa, oprócz pełnienia pewnej konkretnej funkcji użytkowej, może być także interpretowany jako symbol władzy, odosobnienia, a nawet okrucieństwa. Przepuszczanie kobiet w drzwiach (typowy artefakt behawioralny) można rozumieć zarówno jako gest szacunku (\"kto pierwszy, ten lepszy\"; \"ja zadaję sobie trud otworzenia drzwi, żebyś ty przeszła przez nie bez konieczności naciskania na klamkę\"), jak i stygmatyzujący (podkreślający inność); może wyrażać obawę przed nieznanym za progiem (\"lepiej niech ktoś inny pójdzie pierwszy\"), prawo mężczyzny do oglądania kobiety ze wszystkich stron itp. itd.. Analiza kulturowa często rozpoczyna się od tworzenia niezliczonej ilości nawet najbardziej zaskakujących interpretacji, by otworzyć pole wyobraźni i zrozumieniu specyfiki obcych zachowań.\nBez dogłębnej analizy danej kultury nie można uniknąć wielości interpretacji danego artefaktu symbolicznego, ma on bowiem korzenie bezpośrednio w normach, wartościach i fundamentalnych założeniach danej kultury.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Balwo\n\nBalwo – gatunek poezji i muzyki powstały w Somalii w latach 40. XX w. Za jego twórcę uważany jest Cabdi Deeqsi Warfaa, znany jako Abdi Sinimo. Najważniejszym wyróżnikiem tego gatunku była tematyka utworów, skupiona wokół miłości i tęsknoty.\n\n\n== Geneza ==\nBalwo powstało w latach 40. XX w. w Somalii z inicjatywy Abdi Deeqsi Warfa, zwanego również Abdim Sinimo (przydomek nawiązujący do dowcipnego usposobienia mężczyzny; miał on opowiadać świetne żarty, zabawiając ludzi niczym kino – „sinimo” oznacza „kino” w języku somalijskim), który pracował w owym czasie w Porcie Dżibuti jako kierowca ciężarówki. Gdy pewnego razu ciężarówka się zepsuła, Abdi nie mogąc jej naprawić, ułożył kilka wersów piosenki, która miała się stać początkiem nowego gatunku muzyki somalijskiej.\nBalwo zaliczane jest do grupy, która wśród Somalijczyków i badaczy kultury somalijskiej zwana jest Rodziną Gatunków Miniaturowych. Oprócz wspomnianego należą do niej gatunki wiglo, dhaanto oraz hirwo. Style te łączy lekka, zwykle miłosna tematyka utworów. W gatunkach tych, zarezerwowanych głównie dla ludzi młodych, unikano raczej poruszania tematów politycznych czy społecznych.\nRdzenna kultura somalijska traktowała poezję i śpiew jednościowo, mimo że poezję zasadniczo można było wykonywać bez śpiewania. Odseparowanie tych dwu oraz wprowadzenie pojęcia muzyki jako osobnego aktu wykonawczego przyszło dopiero wraz z kolonializmem brytyjskim. Specjaliści uważają więc, iż nie można traktować balwo jako gatunku jedynie muzyki bądź jedynie poezji.\n\n\n== Historia ==\n\n\n=== Tło historyczne ===\nSomaliland do lat 60. XX wieku był protektoratem brytyjskim. Brytyjczycy nie wykazywali większego zainteresowania kolonią do roku 1941 – wówczas Somaliland został zdominowany przez wojska włoskie, a Wielka Brytania wkroczyła, by znów objąć kontrolę nad terytorium.\n\nNawet przedstawiciele brytyjskiej administracji w Somalilandzie rekrutowani byli spośród ludności berberyjskiej – Somalijczycy nie mieli więc wiele do czynienia z kolonialnymi władcami terytorium. Brytyjczykom zależało na utrzymywaniu kontroli nad tym obszarem jedynie ze względów strategicznych. Nie zamierzali inwestować w niego pieniędzy, zwłaszcza po tzw. Wojnie z Derwiszami pod dowództwem Sayida Mohameda Abdullahi Hassana, znanego jako Mad Mullah – był to rozpoczęty w 1900 roku i trwający dwadzieścia lat konflikt między Somalią a Wielką Brytanią, którą wspierały wojska włoskie i etiopskie. Brytyjczycy mieli w niego włożyć sumy nieproporcjonalnie duże względem ich rzeczywistego zainteresowania obszarem Somalilandu.\nPo zakończeniu konfliktu i zwycięstwie wojsk brytyjskich, Somalijczycy byli zdecydowanie nieprzychylni wobec wpływów kolonialnych i podejrzliwi względem jakichkolwiek działań ze strony metropolii.\nW roku 1941 Włosi wypchnęli Brytyjczyków z Półwyspu Somalijskiego, by po siedmiu miesiącach tamci znów mogli objąć kontrolę nad terenem, z inną już polityką. Stary ład został zastąpiony polityką rozwoju; rozpoczęto od przeniesienia stolicy administracyjnej z Berberii do Hargejsy. Przedstawiciele władzy kolonialnej przestali być biernymi obserwatorami somalijskich wydarzeń, ale aktywnie uczestniczyli w rozwiązywaniu spraw wewnętrznych Somalii.\nElementem polityki rozwoju było wprowadzenie do somalijskiego społeczeństwa radia. Pierwsze, radio Kudu (dzisiaj Radio Hargeysa), powstało w 1943 roku. Przenośne centra odbiorcze były ustawiane na głównych placach, gdzie wieczorami zbierali się ludzie, by posłuchać audycji BBC przekształconych pod target somalijski. W ten sposób nowoczesna muzyka Zachodu mogła przeniknąć na ten obszar i wywrzeć wpływ na powstawanie nowych formy sztuki i ekspresji, takich jak balwo.\nŻycie somalijskich warstw miejskich na przestrzeni kilku lat uległo wielkim zmianom. Nowe elity, które wytworzyły się pod wpływem opisanych wydarzeń, kreowały w miastach nową, progresywną rzeczywistość. Balwo powstało między rokiem 1943 a 1945 i było jednocześnie produktem oraz odpowiedzią na powojenne zmiany społeczne w somalijskim społeczeństwie.\n\n\n=== Legendarne początki gatunku ===\nAbdi Sinimo, urodzony we wiosce Jaarahorato nieopodal miasta Boorama w Somalii, w latach 40. XX w. pracował w porcie Dżibuti jako kierowca ciężarówki. Jeździł wówczas bardzo często między portem a stolicą Etiopii, Addis Abeba, na trasie przechodzącej przez etiopskie miasto Dire Dawa. Pewnego razu w roku 1943 jadąc z miasta Zeila do Booramy, jego ciężarówka zepsuła się na pustyni Giryaad Dhagaxle w pobliżu wioski Jidhi. Z pomocą jadących z nim dwóch młodych mężczyzn, Kamila i Gaydh, Abdi zdołał przesunąć ciężarówkę w cień drzewa kulan.\nAbdi i jego pomocnicy mierzyli się z naprawą ciężarówki przez kilka dni. Przejeżdżający tamtędy kierowcy zaopatrywali mężczyzn w jedzenie oraz artykuły pierwszej potrzeby, jednak Sinimo popadał w depresję i frustrację. Nie działo się to, wbrew pozorom, ze względu na jego zepsutą ciężarówkę, lecz głównie z powodu kobiety, do której tęsknił.\nWybranką jego serca była wówczas Khadiija Eyeh Dharaar. Później, gdy została muzyczną partnerką Sinimo, znana była pod pseudonimem Khadiija Balwo.\nPewnego dnia, w trakcie naprawiania ciężarówki, Abdi miał wziąć pusty kanister po benzynie, zacząć uderzać w niego niczym w bęben i zanucić kilka wersów piosenki, którą określa się pierwszym utworem nowo powstałego stylu balwo.\nWiersz brzmiał następująco:\nBalwoy! Hoy balwoy\nWaha i beleyey mooyaan\nWaha i beleyey babur\nWaha i beleyey berguba…\n- Abdi Sinimo\nW roku 1944 w Boramie powstała pierwsza formacja zainicjowana przez Sinimo, zwana Balwo Band. W jej skład weszli też Koobali Caashaad, Hussein Aare Meecaad, Xaashi Warsame, Khadiija Ciye Dharaar (Khadiija Balwo) and Nuuriya Catiiq.\n\n\n== Charakterystyka ==\n\n\n=== Warstwa muzyczna ===\nW przeciwieństwie do opartej na siedmiostopniowej skali muzyce Zachodu, muzyka somalijska bazuje na skali pentatonicznej. Wysokości tonów i interwały nie są jednak zestandaryzowane.\n\nMuzyka funkcjonuje raczej jako akompaniament do poezji, niż jako osobny twór. Rytm jest wyklaskiwany przez mężczyzn, zaś tradycyjnie kobiecą rolą jest uderzanie w bęben wykonany zwykle z kanistra po benzynie (północna Somalia).\nNiezaprzeczalną innowacją, jaką wprowadziło balwo do muzyki somalijskiej był fakt użycia owego bębna przez mężczyzn, nie kobiety.\nWraz z rozwojem nowego gatunku i jego rozprzestrzenianiem się w inne części regionu, coraz więcej instrumentów dołączało do akompaniamentu poezji balwo. Najpierw były to importowany z Arabii tamburyn (daf) i ud (kaban), oraz flet (biibiile), nieiedługo potem dodano także gitary i skrzypce. Za dołączenie uda do instrumentarium balwo odpowiedzialny jest Abdullaahi Qarshe, nazywany ojcem somalijskiej muzyki. \n\n\n=== Warstwa liryczna ===\nCharakterystyczna dla gatunku jest formuła wprowadzająca, pojawiająca się na samym początku recytacji utworu. Brzmi zwykle „Balwooy! Hoy balwooy!”, co można byłoby przetłumaczyć na „biada mi!”. \nSomalijskie słowo balwo ma korzenie w języku arabskim i oznacza generalnie cierpienie, nieszczęście. Artyści, wykonawcy nowego gatunku nawiązywali przede wszystkim do miłości, przedstawiając ją jako źródło owego nieszczęścia. Odwoływano się do miłości przede wszystkim fizycznej, a nawet do pożądania.\nTaka tematyka utworów była zdecydowanie kontrowersyjna, zwłaszcza wśród duchowieństwa i osób starszych. Ich sprzeciw wobec balwo argumentowany był faktem, iż nowy gatunek uderza w tradycyjną moralność muzułmańską. Niektórzy lokalni przywódcy religijni, tacy jak Shaykh Abdullah Mijlrtain czy Muhammad Hassan, zaczęli nawet układać wiersze i utwory przeciwko balwo.\n\n\n== Wpływ na dzisiejszą muzykę somalijską ==\n\nBalwo szybko ewoluowało w gatunek zwany heello. Z początku zmieniono nazwę, a co za tym idzie formułę wprowadzającą w utworach:\nHeellooy, heelleellooy, heellooy heelleellooy,\nWaddada bariyeey, Ku weheshadayeey,\nWarkiyo hayga gozin waraaqaa.\nZmiana była spowodowana tym, że nazwa „balwo” została przez przeciwników nowego stylu przekształcona na belaayo, co z języka arabskiego oznacza „zło”.\nStyl heello ukształtował się poprzez łączenie różnych utworów balwo w jedną całość. Utwory były więc dłuższe, zaczęto dodawać kolejne wariacje. Za rozwój tego gatunku odpowiadał głównie Abdullahi Qarshe, który zaczął dopasowywać melodie do tekstów utworów. Pierwszy więc raz można było po usłyszeniu melodii rozpoznać nie tylko gatunek, ale także konkretny utwór, który akurat był wykonywany. \nMimo, iż niektóre balwo nawiązywały do tematów nie-miłosnych, to dopiero przekształcenie gatunku w heello przyniosło widoczne zmiany w tematyce utworów. To polityka, patriotyzm i droga ku niepodległości stały się głównymi problemami w poezji heello.\nBalwo nie zanikło całkowicie, lecz przeszło płynnie w gatunek heello, który bezpośrednio utorował drogę dla dzisiejszej, nowoczesnej muzyki somalijskiej. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMukhar, M. H. (2003). Historical Dictionary of Somalia. Scarecrow Press.\nJohnson, J. W. (1974). Heellooy heelleellooy. The development of the genre Heello in Modern Somali Poetry, Bloomington: Indiana University Publications.\nHistory of music and their art. https://humilitygroup3somalia.wordpress.com/history-of-music-and-their-art/\nGoth, B., Somali music through the ages. https://www.musicinafrica.net/magazine/somali-music-through-ages\nRowland, H., Somali Music And Poetry: A Threatened Tradition https://theculturetrip.com/africa/somalia/articles/somali-music-and-poetry-a-threatened-tradition/\nOrwin, M. (2005). On the Concept of “Definitive Text” in Somali Poetry. Oral Tradition, 20/2, pp. 278-299. https://journal.oraltradition.org/wp-content/uploads/files/articles/20ii/Orwin.pdf\nHultman, T., Somalia: A Nation of Poets, https://allafrica.com/stories/200101080500.html", "source": "wikipedia"}
{"text": "Brak tożsamości rodzajowych\n\nBrak tożsamości rodzajowych (ang. lack/absence of gender identities) – rzeczywista lub teoretyczna cecha kulturowa, właściwa jednostkom lub społecznościom, które nie wytworzyły, nie otrzymały albo zrezygnowały z identyfikacji rodzajowych – tożsamości opartych na rozróżnieniu płci biologicznych: męskiej i żeńskiej. Zjawisko to związane jest zwykle z niezaistnieniem lub odrzuceniem zwyczaju kształtowania i postrzegania rzeczywistości społeczno-kulturowej przez pryzmat kategorii „kobiecości” i „męskości”. Zostało ono ujęte m.in. w teorii queer i w różnych odmianach postgenderyzmu. Traktowane jest jako postawa opcjonalna wobec cis-genderyzmu, transpłciowości, androgynii oraz rodzajów trzeciej płci i pozostałych określeń genderowych. Jednocześnie, ze względu na występowanie braku poczucia przynależności do jakiejkolwiek płci/rodzaju, zjawisko to ma charakter alternatywny, znajduje się w opozycji do wszelkich tożsamości genderowych, w których obecne jest owo poczucie.\nWśród osób deklarujących tę postawę znajdują się przedstawiciele płci biologicznie żeńskiej, męskiej, jak i transseksualiści oraz osoby interpłciowe. Od listopada 2013 r. w Niemczech zaniechano kategoryzacji genderowej w przypadku narodzin dzieci interpłciowych. Oznacza to stworzenie realnej możliwości nieokreślenia się poprzez pojęcia „męskości” i „kobiecości” oraz prawne uznanie osoby o statusie „genderless” (tj. „bez rodzaju”), nieokreślonej płciowo.\n\n\n== Wyjaśnienie pojęcia ==\nIstotę pojęcia „braku tożsamości rodzajowych”, stanowi termin „gender”, zastosowany w obrębie nauk społecznych. Tłumaczy się go jako „rodzaj” i odnosi do „płciowości” kształtowanej czynnikami społecznymi, kulturowymi i psychologicznymi w oparciu o rozróżnienie płci biologicznych. Podstawowe kategorie rodzajowe bazujące na ludzkiej płciowości to „kobiecość” i „męskość”. Opisując sposoby ich społecznych realizacji, naukowcy różnych dziedzin posłużyli się terminem „gender” jako zbiorczą kategorią badawczą, odnoszącą się do obu tych rodzajów „płciowości”.\n\n\n== Tożsamość płciowa a kategoryzacja rodzajowa ==\n\nProces nabywania tożsamości płciowej zostaje zapoczątkowany przypisaniem ciału jednego z dwóch pojęć identyfikacji płci biologicznej – kategorii „płci męskiej” lub „płci żeńskiej”. Pojawienie się skłonności dziecka do zaklasyfikowania (identyfikowania) siebie oraz innych jako przynależących do jednej z płci przyjmuje się za podstawę osiągnięcie tożsamości rodzajowej. W trakcie wychowania, osoby o określonej płci poddane są praktyce przyswajania sobie przyzwolonych i spodziewanych wyznaczników kulturowych, które w danej społeczności dla płci męskiej oznaczone są jako „chłopięce”, „męskie”, a dla płci żeńskiej – „dziewczęce”, „kobiece”. W postrzeganiu świata poprzez pryzmat rodzajów następuje dwu-podział ludzi, ich cech, zachowań oraz innych elementów rzeczywistości. Obie tożsamości rodzajowe, wraz z wypełniającymi je treściami, wytworzone są zatem poprzez akt kategoryzacji. Stąd też brak tożsamości rodzajowej, będący chociażby skutkiem jej zakwestionowania, wiąże się z percepcją odrzucającą kategoryzowanie poprzez pojęcia „męskość” oraz „kobiecość”.\n\n\n== Tradycyjne postrzeganie płci ==\nW powszechnej świadomości nie istnieje możliwość egzystowania jako osoba poza-rodzajowa, androgyniczna czy chociażby trzeciej płci. W społecznościach cywilizacji zachodniej zwyczajową normą jest tylko bycie kobietą lub mężczyzną. Na podstawie określonych narządów reprodukcyjnych kształtowane są osoby o męskiej lub kobiecej tożsamości genderowej. Proces ten oparty jest na założeniu, że z odróżnionymi strukturami płci biologicznych, a także funkcjami ich przedstawicieli w procesie rozrodu, związane jest ukształtowanie się dwóch odrębnych typów psychiki, objawiających się wykazywaniem odmiennych (zwykle przeciwstawianych sobie) cech charakteru, skłonności, predyspozycji umysłowych przekładających się na zachowania, wybory i preferencje. Przekonanie to koresponduje z podejściem esencjalistycznym, według którego w danej płci biologicznej zawarte są cechy psychiczne „kobiecej” lub „męskiej natury”.\nTożsamości nienormatywne, reprezentowane m.in. przez osoby opisywane jako niebinarne, ‘queer’ czy nieokreślające się w kategorii płci, nie wpasowując się w naturalistyczną praktykę nadawania identyfikacji rodzajowej, napotykają na nieprzychylność społeczeństwa.\n\n\n== Bezrodzajowość. Geneza zjawiska ==\nW efekcie zestawienia charakterystyk poszczególnych społeczności zaobserwowano brak jakichkolwiek typowych i niezmiennych cech kulturowych przejawianych jedynie przez przedstawicieli jednej z płci. „Męskość” i „kobiecość” ukazały się jako zjawiska pokrywające się, nachodzące na siebie lub wymienne w swych elementach składowych. Wykazano zatem nieprawdziwość przekonania, że stanowią one wrodzoną istotę natury ludzkiej którejkolwiek z płci biologicznych. Refleksja nad owymi rodzajami „płciowości” doprowadziła do uznania ich za wytwory wyobrażeniowe, fałszywe i fikcyjne konstrukty oraz iluzje tożsamościowe, skutkiem czego wskazuje się na porzucenie tych kategorii. Wnioski te znajdują odbicie w przypadkach braku poczucia owych esencji rodzajowych u konkretnych społeczności lub jednostek. Uwidaczniają one, iż w fakcie istnienia płci biologicznych nie ma autentycznego uzasadnienia dla dwoistego podziału ludzi w wymiarze psychiki (i jej cech), zachowań oraz rozmaitych elementów kultury.\n\n\n== Terminologia ==\n\nUjęcie tego zjawiska odbywa się poprzez szereg pojęć, zazwyczaj synonimicznych względem siebie, takich jak: genderless (bezrodzajowe), agender (nierodzajowe), gender neutral (rodzajowo neutralne), genderfree (wolne od rodzaju), ungendered, non-gendered (nie urodzajowione), postgender (po-rodzajowe). Terminy te odnoszą się w swojej konstrukcji do braku potrzeby samookreślania się i postrzegania otoczenia poprzez kategorie identyfikacji gender’owej. W świetle ich logiki i etymologii, próby klasyfikowania bez-rodzajowości (np. agender) jako jednego z typów identyfikacji płciowych jawią się jako bezpodstawne.\nW publicystyce polskojęzycznej, opisującej tę cechę kulturową, zastosowane pojęcia i wyrażenia (nieodnoszące się do biologicznego wymiaru płci) to m.in.: apłciowość, niebinarność płciowa, brak płci, neutralność płciowa, bezpłciowość, postpłciowość, nieidentyfikowanie płciowe, płciowa nieokreśloność, niestypizowanie płciowe.\nPostawa ta jest także umieszczana w obrębie zbiorczych kategorii-parasoli, takich jak:\n\ngender-queer (rodzajowo-dziwne, odmienne)\nnon-binary – czyli niebinarność, nieokreślanie swojej identyfikacji i ekspresji płciowej poprzez jeden z rodzajów, jaki przypisywany jest tradycyjnie którejś z opcji biegunowej kobieta-mężczyzna;\ntrans* – w sensie „poza” (ang. „beyond” (gender categories)), czyli funkcjonowanie w tożsamości „poza kategoriami rodzajowymi”.\nTożsamość nie-rodzajową deklarują czasami osoby typu neutrois, w przypadku których dopełnieniu niebinarności towarzyszy chęć usunięcia cielesnych oznak jakiejkolwiek płci biologicznej poprzez zabiegi chirurgiczne.\n\n\n== Bezrodzajowość w teorii queer ==\nJednym z fundamentów powstania teorii queer było odejście od esencjalistycznego pojmowania tożsamości seksualnych. Zostało ono wyparte przez model konstrukcjonistyczny, oparty na założeniu, że płeć i seksualność konstytuowane są przez czynniki społeczno-kulturowe. Zauważono także, iż ustalenie hetero-normy wzmacniane jest naznaczeniem „odmiennością” i przez wykluczenie zachowań niemieszczących się w uznanych społecznie ramach. Stąd też wysunięto postulat porzucenia wszelkich kategorii odnoszących się do tożsamości płciowych, seksualnych identyfikacji i orientacji. Poprzez ten zabieg usunięte zostają podziały wyznaczające akceptację lub jej brak, a ich miejsce zajmuje akcentowanie płynności, różnorodności, złożoności, wielości aspektów dotyczących identyfikacji i płciowości.\nWedług teorii queer – świat zdominowany jest przez kulturę wytwarzającą krępujące naturę ludzką tożsamości płciowe. Mają one sztucznie stabilizować to, co pierwotnie płynne. Jako rzekomo jednoznaczne identyfikacje zostają nam one narzucone jeszcze przed uzyskaniem samoświadomości, ograniczając czy blokując naszą naturalną wolność do własnych odczuć i preferencji, zróżnicowanych pragnień i związanych z nimi działań, możliwych stylizacji ciała, potencjalnych losów życia, nieskończonej wielości wytwarzanych znaczeń. Teza tej teorii głosi, że złudne i nieuprawnione ontologicznie kategorie genderowe nie przyczyniają się do lepszego zrozumienia i otwarcia się na odmienność płciową i seksualną.\nDlatego perspektywa queer podejmuje wyzwanie zdekonstruowania genderowego podziału rzeczywistości i tożsamości, które bezrefleksyjnie przyjmujemy za swoje własne. Autorzy teorii sugerują, że dzielenie ludzi ze względu na ich tożsamość płciową nie ma nic wspólnego z naturalną tożsamością, tworzy jedynie puste i wypaczone kategorie płciowe.\nQueer postuluje zatem zakwestionowanie pseudooczywistych granic opartych na kategoriach genderu, orientacji seksualnej oraz hetero-norm określających ich porządek. Stymuluje do myślenia pozbawionego zwyczajowymi, uwarunkowanymi kulturowo założeniami na temat płci i tożsamości. Sugeruje także porzucenie przypisywania jednostkom ról, raz na zawsze definiujących osobę co do jej kulturowych wzorów zachowań dotyczących powyższych kategorii. Idąc dalej, teoria ta proponuje odrzucenie jakichkolwiek płci (i ich podziału), nie tylko pierwotnie normatywnego dualizmu męsko-żeńskiego, lecz wszystkich, jako sztucznych konstruktów kulturowych.\nTeoria queer stwierdza, że koncepcja płci kulturowej w ogóle nie jest konieczna. Każdy ma prawo do godnego życia bez określania tej części swojej natury i jeśli nie ma w człowieku takiej potrzeby, nie powinien on mieć obowiązku, ani przymusu wyboru pomiędzy płciami czy jakiegokolwiek zdefiniowania siebie ze względu na płeć. Perspektywa queer rezygnuje zatem ze stosowania jednoznacznych i zamkniętych kategorii tożsamościowych wskazując na ich niestabilny i wykluczający charakter. W poszukiwaniu sposobów egzystencji, które umożliwią wymknięcie się ujarzmiającym nakazom płciowości, sugeruje wykroczenie poza płciowy binaryzm i kreowanie płynnej identyfikacji postpłciowej. Oferuje ona przestrzeń, w której swoje miejsce znajdzie każdy, z dowolnym zestawem cech, preferencji, czy zachowań, gdzie uwolnienie się od wszelakich kategorii płciowych stworzy możliwość do pełni bycia sobą.\n\n\n== Porzucenie rodzajowości a androgynia ==\nTerminem nawiązującym do zjawiska braku tożsamości rodzajowej bywa androgynia. Posługują się nią niektóre próby samookreślania się jednostki poza stereotypem opartym na posiadanej płci biologicznej. Połączenie „męskości” i „kobiecości”, czyli sięgnięcie po cechy psychiczno-kulturowe tradycyjnie przypisywane owym poszczególnym rodzajom, spowoduje stanie się istotą ponadpłciową, człowiekiem w doskonałej pełni. W efekcie tego ulegnie przełamaniu przekonanie o zakorzenieniu w płci biologicznej charakteru jednostki oraz zaniknie konieczność podtrzymywania odrębnych tożsamości rodzajowych, gdyż każde indywiduum stanie się w jakimś stopniu męsko-kobiece. Zróżnicowanie jednostek wynikać będzie z indywidualnego doboru atrybutów psychiczno-kulturowych obu płciowości. W zależności od koncepcji – w kształtowaniu osobowości androgynicznej zaleca się czynienie starań o równoważne i harmonijne współistnienie elementów „męskich” i „kobiecych”, lub przyswajanie ich według różnych, dowolnych proporcji. Źródłem cech i zachowań pozostają – istniejące w danej kulturze – schematy rodzajowe, oparte na interpretowaniu płci biologicznej jako zjawiska dwoistego, spolaryzowanego. Swoboda kształtowania siebie jest ograniczona, gdyż wciąż wymuszone jest oglądanie się na stereotypy odnoszące się od identyfikacji płciowych i konieczność łączenia w sobie cech obu rodzajów. W efekcie tego zapewnione jest utrwalenie wrażenia o „męskości” i „kobiecości” jako dwóch obiektywnych, materialnych i niezależnych substancji, a także jako etykiet do naznaczania elementów rzeczywistości.\nNatomiast w zjawisku nieokreślania tożsamości przez kategorie identyfikacji płciowej, w trakcie kształtowania w sobie zachowań i cech osobowości można korzystać w sposób nieograniczony z puli potencjału ludzkich możliwości ekspresji i nie zabiega się o przypisanie im rodzaju (gender’u) czy utrzymanie między nimi jakichkolwiek proporcji.\nNiektóre publikacje, a także osoby nieurodzajowione w swym samookreśleniu, zdecydowanie przeciwstawiają i odróżniają identyfikację agenderową od tożsamości androgynicznej. Bywa iż ta druga proponowana jest jako impuls, etap przejściowy od człowieka czy społeczeństwa urodzajowionego (gendered) do nie-urodzajawiającego (non-gendering).\nSandra L. Bem, początkowo – propagatorka androgynii, postulowała ją jako koncepcję rzucającą wyzwanie kategoriom rodzajowym. Miała ona kwestionować sensowność opierania się na podziale płci biologicznej i wykształcania u ludzi osobowości męskich lub kobiecych. Negowała także wyodrębnienie owych dwóch rodzajów, traktowanie ich jako oddzielnych elementów ludzkiego „ja” i jako dwojakich standardów zdrowia psychicznego. Bem podkreślała, iż w rzeczywistości ludzie stają się więźniami rodzajów i kategoryzowania świata poprzez ich pryzmat. Natomiast przesłaniem androgynii miało być to, by standardy zdrowia psychicznego nie miały nic wspólnego z rodzajem. Każda osoba powinna mieć swobodę doboru zachowań i ról, i nie kształtować oraz nie określać zarówno ich, jak i siebie i swoich cech – poprzez dopasowywanie się do pryzmatu stereotypów i definicji męskości i kobiecości wytworzonych w zwyczajach i praktykach kulturowych. Androgynia, w rozumieniu Bem, nie nakazuje by każdy doszukiwał się w sobie zarówno kobiecości i męskości, gdyż sam ten podział nie powinien być stosowany ani w wymiarze kulturowym, ani psychologicznym, a funkcjonowanie jednostki należy uwolnić od urodzajowiania.\n\n\n=== Paradoksy androgynii ===\nOstatecznie Bem oraz inni autorzy poddali krytyce stosowanie terminu androgynii dla potrzeb neutralizacji rodzajów. Dostrzegli oni, iż w posłużeniu się androgynią dla urzeczywistnienia przekraczającej podział płciowy pełni człowieczeństwa, wpisane są pewne sprzeczności i wypaczenia. Jednym z nich jest próba stworzenia rodzajowo niespolaryzowanej osobowości ludzkiej poprzez koncepcję, która jedynie zespala, a tym samym utrwala ujmowanie ludzkiej płciowości rozumianej jako istnienie dwóch niezależnych i odmiennych bytów, zarówno w wymiarze fizycznym, jak i psychicznym. Zabieg ten odzwierciedlał powszechne postrzeganie płci poprzez dwu-rodzajowy esencjalizm. Jego obecność w koncepcji i samej konstrukcji terminu „androgynia”, powoduje rozbieżność i niekonsekwencję pomiędzy wizją androgynii jako tworu proponującego usunięcie kulturowych rodzajów męskości i kobiecości, a samym pojęciem, którego człony (andro – element męski, gyne – element kobiecy) nadają tym kategoriom status samoistnych faktów. Przy akcentowaniu potrzeby posiadania zarazem pierwiastków kobiecości i męskości, co sugeruje ich substancjalne istnienie, zaznacza się jednocześnie, iż w rzeczywistości są one jedynie schematami, fikcjami skonstruowanymi kulturowo, stereotypami dotyczącymi płci, niekorespondującymi z potencjałem osobowościowym każdej jednostki. W rezultacie tego paradoksu – realizacja androgynii, jako sposobu na wyzwolenie się od rodzajów, usunie nie tylko pojęcie „męskości” i „kobiecości”, ale także i „androgynii”, pozostawiając rzeczywistość społeczną wolną od kategoryzacji poprzez pryzmaty rodzajowe.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Brikolaż\n\nBrikolaż (fr. bricolage) – majsterkowanie i samodzielne, nieprofesjonalne naprawy różnego rodzaju przedmiotów użytkowych, łączenie niepowiązanych ze sobą elementów. Obecnie występuje jako termin specjalny w wielu różnych dziedzinach wiedzy. Do terminologii naukowej pojęcie brikolażu wprowadził francuski antropolog Claude Lévi-Strauss, który posłużył się nim w swojej strukturalistycznej analizie powstawania mitu, przedstawiając powstawanie mitów właśnie jako formę brikolażu. Wprowadzone przez Lévi-Straussa pojęcie przejęło następnie wielu innych uczonych i myślicieli reprezentujących różne dziedziny wiedzy, w tym np. filozofowie Jacques Derrida, Félix Guattari i Gilles Deleuze, literaturoznawcy Gérard Genette i Cary Nelson, badaczka kultury masowej Deena Weinstein.\n\n\n== Brikolaż u Lévi-Straussa ==\nLévi-Strauss prezentuje pojęcie brikolażu (bricolage, a także rzeczownik bricoleur i czasownik bricoler) przede wszystkim w pracy Myśl nieoswojona.\n\nMitotwórczy charakter bricolage’u przedstawiany przez Lévi-Straussa czyni go czymś pośrednim między nauką a sztuką. W myśleniu mitycznym przynależące do różnych kontekstów praktycznych i kulturowych, heterogeniczne elementy łączone są ze sobą i wykorzystywane na nowo tak, że nadaje im się nowy, samodzielny sens. Bricoleur stara się przedstawić kompletny obraz rzeczywistości dysponując jedynie ograniczoną gamą środków intelektualnych – posługując się jedynie takimi środkami, którymi dysponuje na bieżąco (ponowne uporządkowanie treści kultury jest tu wprawdzie warunkowane przez ich oryginalne sensy, ale także odrzuca te sensy, zastępuje je nowymi). Tekst Lévi-Straussa zaczyna się od omówienia komentarzy innych autorów. Szukali oni wyraźnego kontrastu pomiędzy „pierwotnym” bricolage a postawą „cywilizowanego” naukowca i inżyniera, którzy używają jedynie środków intelektualnych uznawanych za adekwatne i którzy postulują niepoznawalność i niewykonalność pewnych rzeczy za pomocą środków bieżących. Według przytaczanych autorów, bricoleur koncentruje się na powierzchni zjawisk, podczas gdy nauka poszukuje ich wewnętrznej struktury. Taka różnica postaw miała kontrastować myśl cywilizowaną i myśl pierwotną. Według Lévi-Straussa nie ma tu jednak ostrej różnicy jakościowej, i nie powinno to prowadzić do uznania tych drugich kultur za „prymitywne” – bardziej stosowne jest określenie „wczesne”. Każda kultura w istocie stosuje swoje własne formy bricolage i myślenia analitycznego – takie, na jakie pozwalają jej aktualne potrzeby, środki i ogólna sytuacja. Należy to według Lévi-Straussa postrzegać raczej jako odmienne perspektywy. Bricolage wskazuje tak na ograniczenia myślenia mitycznego, jak i na jego kreatywność w traktowaniu zastanych treści kulturowych.\n\n\n== Znaczenie terminu „brikolaż” w innych dziedzinach wiedzy ==\nOd czasów Lévi-Straussa termin pojawia się w bardzo wielu różnych dziedzinach wiedzy, w tym w antropologii, językoznawstwie, kulturoznawstwie, naukach o sztuce, naukach społecznych, muzykologii, w badaniach nad kulturą masową. W odniesieniu do analiz kultury współczesnej nabiera odmiennego i bardziej ogólnego niż u Lévi-Straussa znaczenia, oznaczając najczęściej montaż nowych stylów i mód poprzez (swobodne) zestawianie elementów zastanego materiału kulturowego. Repetycja, wariacja i rekontekstualizacja zastanych elementów kulturowych prowadzi do powstawania nowych, indywidualnych, osobnych form stylowych i kulturowych. Prócz analiz kultury konsumpcyjnej i popularnej pojęcie brikolażu występuje często także w naukach o sztuce. Punktem wyjścia analiz, w których występuje, jest często sztuka surrealistyczna i dadaistyczna, w tym np. praca Marcela Duchampa Fontanna, w formie porcelanowego pisuaru. W odniesieniu do kubizmu, surrealizmu czy dadaizmu ma się na myśli użycie szerokiego spektrum nietradycyjnych materiałów, od lat 60., zwłaszcza w związku działalnością włoskiego ruchu artystycznego arte povera, termin wiąże się jednak także z kontestacją komercjalizacji świata sztuki, dokonywaną np. poprzez konstruowanie rzeźb ze śmieci. Praktyka taka służy dewaluacji dzieła sztuki i ewaluacji pozaartystycznej zwyczajności, codzienności.  \nTermin „brikolaż” obecny jest zwłaszcza w analizach kultury konsumpcyjnej występujących w myśli postmodernistycznej. Kładzie się w nich nacisk na badanie zbitek pojęciowych i zestawień różnorodnych przekazów symbolicznych, których eksplorowanie postrzegane jest jako źródło kreatywności, indywidualizmu i niezależności od konsumpcjonizmu. Pojęcie spotyka się jednak z szeroką krytyką, w tym o charakterze teoretycznym – pomimo że stało się symbolem i kluczowym hasłem postmodernistycznego konsumpcjonizmu kulturowego, pozostaje ono w istocie pojęciem typowo strukturalistycznym. Pod wpływem idei poststrukturalistycznych wychodzi ono z mody; zastępuje je zbliżone znaczeniowo pojęcie assemblage.\n\n\n== Zobacz też ==\npolistylizm\nkolaż, decollage, asamblaż\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMartyn Hammersley, Bricolage and Bricoleur, artykuł w: Lisa M. Given (red.), The Sage Encyclopedia of Qualitative Research Methods, Sage 2008.\nRebeca Leach, Bricolage, artykuł w: Dale Sotherton (red.), Encyclopedia of Consumer Culture, Sage 2011.\nWilliam Ramp, Bricolage, artykuł w: Austin Harrington, Barbara L. Marshall, Hans-Peter Müller (red.), Encyclopedia of Social Theory, Routledge 2012.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Charakter narodowy\n\nCharakter narodowy – konstrukt teoretyczny, opisujący względnie trwałe właściwości i dyspozycje psychiczne powtarzające się w obrębie danego społeczeństwa oraz ich regularność. Teorie związane z tym pojęciem zazwyczaj koncentrują się wokół dwóch zagadnień: przyczyn, dla których w danych grupach etnicznych pojawiają się określone typy osobowości oraz przyczyn występowania regularności zachowań i ich wytworów w zbiorowościach narodowych o szczególnych układach modalnych cech psychiki.\nJednym z pierwszych badaczy zajmujących się zagadnieniem charakteru narodowego był austriacki uczony Otto Bauer. O polskim charakterze narodowym pisał między innymi ks. Paweł Tarasiewicz, zajmował on również istotne miejsce w rozważaniach Jana Stachniuka.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAleksandra Jasińska-Kania: Charakter narodowy. W: Encyklopedia socjologii. Kazimierz W. Frieske (red.), Hieronim Kubiak (red.), Grzegorz Lissowski (red.), Janusz Mucha (red.), Jerzy Szacki (red.), Marek Ziółkowski (red.). Wyd. I. T. 1: A-J. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2002, s. 77-81. ISBN 83-85505-71-7.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Communitas\n\nCommunitas – łaciński rzeczownik oznaczający wspólnotę, wspólny udział, społeczeństwo, ale także więź czy łączność.  Communitas jako pojęcie stosowane jest w antropologii kulturowej, jest charakterystyczne dla obrzędów przejścia.\nCommunitas to zasadnicza i organiczna więź międzyludzka, bez której nie byłoby żadnego społeczeństwa. Nie zna rang ani rozróżnień i jako taka powinna poprzedzać wszelkie charakterystyczne dla władzy wyniesienie ponad społeczność. Communitas wytwarza własną symbolikę oraz idee filozoficzne.\n\n\n== Typologia communitas według Victora Turnera ==\nWedług Victora Turnera, Communitas wykształca strukturę, w której związki pomiędzy jednostkami przekształcają się w unormowane relacje pomiędzy osobami społecznymi. Dlatego należy wyróżnić:\n\negzystencjalną albo spontaniczną Communitas  - określana również jako wzajemne wybaczenie win. Jest fazą, momentem a nie stanem trwałym, doświadczeniem przekształcającym sięgającym do korzeni bytu, środkiem do celu, pełniejszym angażowaniem się do odgrywania ról. Jest to faza naładowana emocjami, głównie przyjemnymi uczuciami. Powstaje pomiędzy okresami sprawowania urzędu, posiadania określonego statusu albo pozycji społecznej;\nnormatywną Communitas, która powstaje wtedy, kiedy communitas egzystencjalna zostaje zorganizowana  w trwały system społeczny. Wraz z upływem czasu narasta w niej potrzeba mobilizacji i organizacji zasobów, a także potrzeba kontroli społecznej wśród członków grupy dążących do wspólnego celu. Zostaje zorganizowana w trwały system społeczny;\nideologiczną Communitas – jest to sposób, w jaki ludzie mogą najlepiej współżyć ze sobą w braterskiej harmonii. Określenie stosuje się do utopijnych modeli społecznych opartych na communitas egzystencjalnej.\n\n\n=== Communitas a struktura ===\nCommunitas staje się widoczna lub dostępna tylko poprzez zestawienie albo skrzyżowanie z aspektem struktury społecznej. Communitas ma jakość egzystencjalną – angażuje całego człowieka w jego relację z drugim człowiekiem. To także produkt zdolności specyficznie ludzkich (takich jak pamięć, racjonalność, wola) – które rozwijają się wraz z doświadczeniem.\nŻycie w strukturze wypełniają trudności, należy podejmować decyzje, upodobania są tłumione i podporządkowane życzeniom grupy. Działania strukturalne szybko stają się jałowe i mechaniczne. Pozbawiona struktury Communitas może związać ludzi tylko na krótko.\n\n\n=== Manifestacja communitas ===\nZjawisko communitas manifestuje się nie tylko poprzez religijne ruchy millenarystyczne, ale także tam gdzie społeczeństwa plemienne znalazły się pod panowaniem społeczeństw industrialnych oraz przez cechy liminalne takie jak: homogeniczność, równość, brak własności, zredukowanie wszystkich do tego samego poziomu, noszenie jednolitego stroju (czasami tego samego dla obojga płci), minimalizacja różnic płciowych (wszyscy są „równi wobec Boga” albo przodków), zniesienie rang, pokora, brak troski o wygląd zewnętrzny, brak egoizmu, całkowite posłuszeństwo wobec proroka czy przewodnika, święte nauki, zawieszenie praw i obowiązków wynikających z systemu pokrewieństwa (wszyscy są braćmi i siostrami bez względu na poprzednie świeckie więzy), prostota mowy i zachowań, akceptacja bólu i cierpienia itd.\n\n\n== Bibliografia ==\nVictor Turner: Gry społeczne, pola i metafory : symboliczne działanie w społeczeństwie. Kraków:Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2005. ISBN 83-233-2050-0\nVictor Turner: Proces rytualny: struktura i antystruktura. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2010. ISBN 978-83-06-03-252-9", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cywilizacja\n\nCywilizacja – poziom rozwoju społeczeństwa w danym okresie historycznym, który charakteryzuje się określonym poziomem kultury materialnej, stopniem opanowania środowiska naturalnego i nagromadzeniem instytucji społecznych. Stanowi ona najwyższy poziom organizacji społeczeństw, z którymi jednostki identyfikują się. W skład cywilizacji wchodzą mniejsze jednostki, np.: narody, wspólnoty pierwotne czy inne zbiorowości.\nZa przejawy cywilizacji uznaje się:\n\nzorganizowane życie miejskie\nmonumentalne obiekty sakralne\npismo\nrozwinięty handel\npewien rodzaj organizacji zajmowanego terytorium.\nDefinicja samej cywilizacji, czy też określenie liczby cywilizacji, które istniały, bądź istnieją obecnie na Ziemi, jest sporna i różni się pomiędzy autorami.\nCywilizacja to trzeci i ostatni etap rozwoju ludzkości według Lewisa Morgana.\nW propagandzie i publicystyce istnieją też takie pojęcia jak:\n\ncywilizacja życia\ncywilizacja śmierci\ncywilizacja medialna.\n\n\n== Teorie cywilizacji ==\n\n\n=== Feliks Koneczny ===\nWedług Feliksa Konecznego cywilizacja jest to „metoda ustroju życia zbiorowego”. Nie łączy on jej zatem z poziomem rozwoju, ale z zasadami określającymi całokształt współżycia społecznego i pojęciami abstrakcyjnymi, do jakich odwołuje się społeczność, uzasadniając te zasady. W obrębie tak określonych cywilizacji mogą powstawać różne kultury, będące odmianami cywilizacji. Podobnie jak później Samuel P. Huntington uważa on, że naturalnym stanem między cywilizacjami jest walka lub rywalizacja, jednak jej przyczyny widzi nie tylko w różnicach religijnych, ale w innym podejściu do wszystkich dziedzin życia. Koneczny wyróżnia 22 cywilizacje historyczne; współcześnie (czyli w pierwszej połowie XX wieku, bo wtedy Koneczny pisał swoje dzieła) istnieje według niego siedem z nich:\n\ncywilizacja bramińska\ncywilizacja żydowska\ncywilizacja chińska\ncywilizacja turańska\ncywilizacja bizantyńska\ncywilizacja łacińska (odpowiednik cywilizacji zachodniej),\ncywilizacja arabska.\n\n\n=== Samuel Huntington ===\n\nW ujęciu Samuela Huntingtona wyróżnić możemy współcześnie dziewięć cywilizacji:\n\ncywilizacja zachodnia\ncywilizacja latynoamerykańska\ncywilizacja prawosławna lub bizantyjska\ncywilizacja afrykańska\ncywilizacja islamska\ncywilizacja hinduistyczna\ncywilizacja buddyjska\ncywilizacja chińska\ncywilizacja japońska.\nRóżnice kulturowe między nimi, wynikające głównie z odmiennych religii, powodują ciągłe konflikty w miejscu, w którym się ze sobą stykają.\n\n\n== Cywilizacje pozaziemskie ==\nNiektórzy naukowcy prowadzą także rozważania nad cywilizacjami w szerszej niż ziemska skali. Rosyjski naukowiec Nikołaj Kardaszow zaproponował podział cywilizacji według stopnia ich zaawansowania technologicznego (skala Kardaszowa).\nNiemiecki astrofizyk i radioastronom Sebastian von Hoerner sugerował (w 1961), że średni czas trwania cywilizacji wynosi 6500 lat. Po tym czasie zanika ona według niego z przyczyn zewnętrznych (zagłada życia na planecie, zagłada jedynie istot rozumnych) lub wewnętrznych (degeneracja psychiczna lub fizyczna). Według niego na nadającej się do zamieszkania planecie (jedna na 3 miliony gwiazd) występuje następstwo gatunków technologicznych w dystansie czasowym rzędu setek milionów lat, a każda z nich „produkuje” średnio 4 gatunki technologiczne. Przy takich założeniach średnia odległość między cywilizacjami w naszej Galaktyce wynosi 1000 lat świetlnych.\nBadania nad równaniem Drake’a prowadzone w 2010 roku przez włoskiego astronoma Claudio Maccone wskazują na prawdopodobne istnienie w Drodze Mlecznej 4590 cywilizacji, a przeciętna odległość między nimi ma wynosić 2670 lat świetlnych.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkultura\npaństwo uniwersalne\nparadoks Fermiego\nrównanie Drake’a\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Paweł Skrzydlewski, Cywilizacja, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czas (antropologia)\n\nCzas – miernik trwania, jest w antropologii jedną z kluczowych wartości tożsamości kulturowej, kształtujących życie jednostki i zbiorowości, do której ta przynależy, oraz ich stosunek do świata.\nMa charakter wartości zinterioryzowanej (uwewnętrznionej), co oznacza, że kształtuje na poziomie przedrefleksyjnym czy też bezrefleksyjnym stosunek przedstawicieli danej kultury (społeczeństwa) do rzeczywistości. Większość przedstawicieli danej kultury nie zdaje sobie sprawy, że sposób, w jaki postrzegają oni czas, jest w nich wpisany kulturowo i sądzą, że jest naturalny i oczywisty, dopiero w zderzeniu z przedstawicielami innych kultur ujawnia się jego względność. Jako wartość zinterioryzowana wpływa na sposób myślenia, nie dając tego jednocześnie po sobie poznać (z wyjątkiem jednostek bardzo świadomych uwarunkowań kulturowych) i wpływa na to, że jednostki o podobnym podejściu do czasu odczuwane są jako w pewien sposób bliższe, bardziej zrozumiałe, przewidywalne, etc.\n\n\n== Przykład ==\nJak działa czas jako wartość tożsamości kulturowej? Wyobraź sobie, że Włoch umówił się na spotkanie ze Szwedem. Dla Szweda naturalne jest, żeby przyjść 5 minut przed czasem. Włoch natomiast przyzwyczajony jest, że punktualność nie ma w jego społeczeństwie żadnego znaczenia, więc oczywiście spóźnił się o 20 minut. W rezultacie Szwed jest wściekły, że tamten go lekceważy, a Włoch obraża się, że Szwed jest sztywny i małostkowy. Choć przecież żaden z nich nie miał złych intencji. Szwed woli więc umawiać się z Duńczykami, a Włoch z Hiszpanami, m.in. ze względu na podejście do czasu właśnie.\n\n\n== Sposoby odliczania czasu ==\n\n\n=== Czas odmierzany precyzyjnie ===\nZegary mechaniczne, odmierzające precyzyjnie godziny i minuty, powstały po raz pierwszy w XII wieku na użytek klasztorów, by odliczać pory modlitw. W XIV wieku zaczęły robić karierę „świecką”, dając początek temu, co niektórzy (Guriewicz) nazywają czasem kupieckim. Oparty na precyzyjnych i oderwanych od uwarunkowań przyrodniczych obliczeniach pomiar czasu okazał się bowiem istotny dla rozwoju handlu i banków (np. by obliczać odsetki). Tego rodzaju czas wywarł największy wpływ na późniejsze kultury protestanckie – to z tego kręgu pochodzi przysłowie Czas to pieniądz.\n\n\n=== Elastyczne godziny starożytne ===\nW kulturach starożytnych, które obliczały godziny, posługiwano się pomiarem, w którym godziny nie były sobie równe, ponieważ zarówno dzień, jak i noc, zawsze dzieliły się na 12 godzin, niezależnie od różnic w długości dnia do nocy w poszczególnych okresach roku.\n\n\n=== Cykle przyrody ===\nW wielu kulturach archaicznych i oralnych jedynymi formami pomiaru są odniesienia do cykli przyrody i przyrodniczych punktów orientacyjnych (liczba zim lub wiosen, pełni księżyca itp.).\n\n\n== Rodzaje czasu ==\nMoże być dzielony na przeszłość, związaną z pamięcią, teraźniejszość, związaną z percepcją i przyszłość, związaną z nadzieją. W antropologii kultury wyróżnianych jest wiele różnych rodzajów czasu i sposobów podejścia do niego, jakie mogą występować w różnych społeczeństwach. Poniżej przedstawione są niektóre z nich.\n\n\n=== Czas cykliczny ===\nWystępuje np. w społeczeństwach rolniczych, plemiennych, w starożytności, w plemionach barbarzyńskiej Europy we wczesnym średniowieczu, zanim przyjęły one chrześcijaństwo.\nCzas cykliczny polega na tym, że jest postrzegany jako wciąż powracający cyklami zdarzeń na takiej zasadzie, jak pory roku. W takich społeczeństwach powszechnie uważa się, że czas zatacza koła, powracając rytmem pór roku i pojawiających się i odchodzących kolejnych pokoleń. (zob. Eliade)\n\n\n=== Czas święty ===\nKategoria zaproponowana przez rumuńskiego religioznawcę Mirceę Eliadego. W niektórych społeczeństwach czas dzieli się na:\n\nświecki, w którym dokonuje się ludzka egzystencja\ni święty (in illo tempore), który może być odwracalny i przywracany, rekonstytuowany przez uczestnictwo w święcie religijnym.\n\n\n=== Przeszłość absolutna ===\nPrzeszłość absolutna jest to kategoria wprowadzona po raz pierwszy przez Goethego, podjęta następnie przez Bachtina. Opisuje stosunek czasowy pewnych społeczeństw do mitu. Akcja mitu toczy się w przeszłości całkowicie już oderwanej od związków z teraźniejszością, zupełnie odległej i odciętej od współczesności.\n\n\n=== Czas rodowy ===\nZwiązany z przodkami, odliczaniem ich generacji, jego posiadanie i głębokość jego sięgania w przeszłość traktowane jest jako prestiż.\n\n\n=== Czas lokalny ===\nCzas lokalny występował w średniowiecznej Europie, gdzie każda osada postrzegała czas miejscowo i odliczała go w sposób niezgodny z czasem innych, wiążąc zresztą zwykle własne, lokalne początki z wielkimi mitycznymi i historycznymi postaciami. Dlatego np. tak wiele historii rodów czy miejscowości pisanych w średniowieczu zaczyna się od postaci jakiegoś Rzymianina (np. Juliusza Cezara) albo Greka (np. Aleksandra Wielkiego).\n\n\n=== Homeostaza ===\nSpołeczeństwa nie stosujące pisma, tzw. kultury oralne, mają tendencję do tzw. homeostazy, czyli do wizji czasu jako niezmiennego trwania świata nieustannie w tej samej postaci. Wskutek czego przekształcają one swoje opowieści o przeszłości niejako dostosowując je do stanu obecnej rzeczywistości, np. zmieniając liczbę plemion czy przodków w legendach tak, by się to dało ławo przełożyć na stan obecny. Proces ten odbywa się w nieświadomości społecznej i tworzy wrażenie niezmiennego trwania, a więc naturalności obecnego porządku rzeczy.\n\n\n=== Czas linearny ===\nPrzełomowe znaczenie w pojawieniu się linearnego odczucia czasu miał judaizm, który jako pierwszy system światopoglądowy nie opisywał świata jako cyklicznego, a zaczął to robić jako zmierzający do pewnych zdarzeń w przyszłości (nadejście Mesjasza, restauracja Domu Dawidowego itp.).\nNastępnym takim przełomem było chrześcijaństwo, które ostatecznie wyprostowało czas w cywilizacji Zachodu, dzieląc go na ten przed przyjściem Jezusa Chrystusa i po nim, a także wyznaczając pewne zdarzenia docelowe: Sąd Ostateczny. (zob. Guriewicz)\nCzas linearny może mieć różne swoje inwarianty, może być\n\nhistoryczny (kronikarski)\nteleologiczny\nPrzy czym może zawierać elementy jednego i drugiego rodzaju, w różnym natężeniu.\n\n\n==== Czas teleologiczny ====\nCzas teleologiczny nastawiony jest na cel, do jakiego zmierza.\nMoże mieć kilka inwariantów:\n\nreligijny – taki dominował w średniowieczu; świat zmierzał do pewnego celu, czyli do Sądu Ostatecznego, zbawienia itp.;\nà propos średniowiecza warto tutaj wspomnieć, że w wymiarze świeckim, nieeschatologicznym, panowało w tej epoce przekonanie o odwrotności postępu: o kolejnych etapach degeneracji – przeszłość to była dynamiczna i wielka młodość świata, natomiast zbliżając się do kresu świat się starzeje i niedołężnieje;\nświecki – czyli np. nakierowany na ideę postępu, nowoczesności; idea ta po raz pierwszy została wprawdzie w Europie sformułowana w XII wieku, ale tylko nieliczne jednostki w nią wierzyły; na dominującą pozycję zaczęła się wysuwać w XVIII, a zwłaszcza w XIX i XX wieku; dużą rolę odegrała tu filozofia oświecenia, a następnie teoria ewolucji Darwina.\n\n\n==== Czas historyczny ====\nCzas historyczny nastawiony jest na kolejność zdarzeń po sobie następujących, bardzo skupia się na przeszłości.\n\nw średniowieczu charakterystyczna była kronikarska odmiana tego czasu, nastawiona głównie na relacjonowanie kolejności zdarzeń\nw związku z rewolucją francuską i teorią ewolucji Darwina myślenie historyczne nabrało bardziej kumulacyjnego, procesowego, wzbierającego i rozwojowego wymiaru; znaczenie rewolucji francuskiej polega na tym, że po raz pierwszy od niepamiętnych (dla ówczesnych) czasów dokonał się nagle tak ogromny wstrząs dziejowy, społeczno-polityczny, który zakwestionował naturalność społecznego status quo i wykazał namacalnie jego zmienność w czasie\n\n\n=== Czas a struktura języka ===\nBadania przeprowadzone przez Whorfa i Sapira nad językami i sposobami myślenia Indian północnoamerykańskich wykazały, że ogromną rolę w postrzeganiu czasu przez daną kulturę odgrywa struktura języka, jakim posługuje się dane społeczeństwo. Język plemienia Hopi np. nie rozróżnia płaszczyzn czasowych w rodzaju: przeszłość – teraźniejszość – przyszłość. W języku tym rozróżnienie przebiega zupełnie inaczej, można je określić jako podział na czas:\n\nrzeczywisty albo faktyczny\noraz możliwy czy też prawdopodobny.\nW społeczeństwie, które mówi i myśli w takim języku, niemożliwe jest myślenie linearne, historyczne czy teleologiczne, ponieważ język taki umiejscawia zdarzenia i ustala relacje między nimi w zupełnie inny sposób. Do podobnych wniosków doprowadziły badania nad innymi plemionami Indian, np. nad Navaho.\n\n\n=== Postmodernistyczne odczucie czasu ===\nZdaniem Fredrica Jamesona postmodernistyczne doświadczenie czasu polega na zaniku jakiejkolwiek dłuższej perspektywy czasowej, czy poczucia ciągłości przyczynowo-skutkowej. Jameson porównuje to do schizofrenii rozumianej tak, jak definiuje ją psychoanaliza ze szkoły Jacques’a Lacana: jako przerostu odczucia czasu teraźniejszego. W ukształtowaniu się takiego odczucia czasu widzi decydujący wpływ telewizji i jej logiki.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMichaił Bachtin, Formy czasu i czasoprzestrzeni w powieści oraz Epos i powieść, [w:] idem, Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982.\nCzas w kulturze, antologia, red. A. Nowicki, Lublin 1983.\nCzas w kulturze, antologia, red. A. Zajączkowski, Warszawa 1988.\nMircea Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1974.\nAron Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa 1976 (rozdział pt. Cóż to jest... czas?).\nFredric Jameson, Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, red. R. Nycz, Kraków 1998.\nWalter Ong, Oralność i piśmienność, Lublin 1992.\nEdward Sapir, Kultura, język, osobowość, Warszawa 1978.\nBenjamin Lee Whorf, Język, myśl i rzeczywistość, Warszawa 1982.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czas cykliczny\n\nCzas cykliczny – kategoria kulturowego oglądu czasu, opisuje postrzeganie czasu w kulturach tradycyjnych jako odradzalny lub powtarzalny. Wiara w cykliczność czasu była obecna również u Platona. Zanikła w kulturze europejskiej wraz z rozwojem chrześcijaństwa, wierzącego w czas linearny.\n\n\n== Czas cykliczny powtarzalny ==\nNajdalsza przeszłość jest jednocześnie najbliższą przyszłością. Wszystkie wydarzenie powracają, dosłownie lub w zmienionej postaci. Takie ujęcie czasu wyraża grecka, archaiczna koncepcja złotego wieku.\n\n\n== Czas cykliczny odradzalny ==\nKoncepcja upływu czasu, w której czas starzeje się i rytualnie umiera a wraz z nim kończy się w wymiarze symbolicznym porządek świata i ład. Następuje przejściowy okres chaosu i rozprężenia obyczajowego, który kończy się wraz z inauguracją święta Nowego Roku, kiedy następuje recytacja  mitu opisującego stworzenie Świata przez bogów i bohaterów. Ład zostaje przywrócony a społeczeństwo regeneruje się. Koncepcja czasu łączona przez Mirceę Eliadego ze społeczeństwem archaicznym.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMichał Heller, Tadeusz Pabjan: Elementy filozofii przyrody. Kraków: Copernicus Center Press, 2014. ISBN 978-83-7886-065-5.\nWiktor Werner, Historyczność i mit. Między rozróżnieniem a samookreśleniem [w:] Bartosz Korzeniewski [red.] Narracje o Polsce, Wydawnictwo PTPN, Poznań 2008(2009), s. 85 – 96 www.scribd.com\nWiktor Werner, Religia w czasie czy poza nim? Jeden z metodologicznych problemów historii religii. Historyka, T. XXIX, 1999, s. 69 – 78\nAndrzej Zajączkowski [red.], Czas w kulturze [wybór], Warszawa 1987", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czas wolny\n\nCzas wolny – okres do dyspozycji organizmu ludzkiego, zaistniały po wykonaniu obowiązków na nim spoczywających, takich jak np. praca, nauka, czy innych elementów życia codziennego, mających na celu rutynowe utrzymanie stanu zdrowia i higieny danego organizmu na należytym poziomie, stanowiący czas, w którym można wykonywać czynności według swego upodobania, związanych z wolnością jednostki, wypoczynkiem, rozrywką i zaspokajaniem potrzeb wynikających z zainteresowań, bądź kultury środowiska społecznego, w którym dany organizm funkcjonuje. \nCzas wolny stał się nieodłącznym elementem składowym człowieczeństwa, wyznaczając fizjologiczny okres regeneracji oraz odpoczynku w trakcie procesu funkcjonowania organizmu ludzkiego, potrzebny mu po wykonaniu narzuconych rzeczy oraz zachowań organizacyjno-porządkowych, społecznych, jak i fizjologicznych, wymaganych przez istnienie procesów życiowych danej istoty ludzkiej. \nNa kształt i okres zaistnienia oraz trwania wolnych chwil mają wpływ czynniki środowiskowe, wynikające z rozwoju społeczno-gospodarczego danego otoczenia, takie jak np.:\n\ntryb życia, oraz cechy charakteru danej osoby (determinowane poprzez profesję danej osoby, jej poglądy, bądź też sposoby radzenia sobie z problemami, oraz rozwój procesu osiągania różnorakich życiowych celów)\nwychowanie oraz zachowania w stosunku do innych bytów (ożywionych, bądź nie) w ramach panujących reguł współżycia społecznego,\nrozwój cywilizacyjny, stanowiący dorobek kulturowy danej społeczności,\nfunkcjonowanie stanu finansów, w tym poziom dobrobytu danej populacji\nobowiązywanie umów bezpośrednich oraz społecznych między jej ustalonymi stronami\nobowiązujące przepisy prawa (wszelkich obowiązujących ram w ramach prawa karnego, cywilnego, podatkowego)\ndominujące w danej grupie społecznej ideologie, nurty i doktryny polityczne, etyczne czy filozoficzne, w tym także prawa człowieka\nfundamentalne poszanowanie wolności obywatelskich\n\n\n== Geneza ==\nPojęcie i problem czasu wolnego pojawił się wraz ze społeczeństwem przemysłowym i związaną z nim standaryzacją produkcji. W społeczeństwie tradycyjnym problem ten nie był istotny, gdyż nie rozgraniczano czasu wolnego od czasu pracy. W dużej mierze na pojawienie się tego problemu wpływ miało miejsce wykonywania pracy, różne od miejsca poza pracą, co z kolei wiązało się z przebywaniem w dwóch różnych społecznościach.\n\n\n== Rodzaje czasu wolnego ==\nW czasie wolnym organizacja i rodzaj zajęć zależy między innymi od:\n\npreferencji, zainteresowań, przyzwyczajeń danej osoby\nwieku\nrodzaju wykonywanej pracy\ninnych obowiązków\nilości dostępnego czasu (dzień powszedni, weekend, urlop, wakacje)\nmożliwości finansowych.\nZe względu na okres, w jakim rozpatrywany jest czas wolny, mówi się o:\n\nczasie wolnym krótkim – w ciągu jednego dnia;\nczasie wolnym średnim – w ciągu tygodnia;\nczasie wolnym długim – w ciągu roku.\nTakie rozgraniczenie ma uzasadnienie w przypadku form rekreacyjnych (uprawianych w czasie wolnym), które najczęściej rozpatrywane są w kategoriach dnia, tygodnia, lub sezonu (najczęściej rocznego).\nNiemałą rolę w przekazywaniu wzorców spędzania wolnego czasu spełnia rodzina oraz grupa rówieśnicza. Organizacją wolnego czasu dla dzieci i młodzieży zajmują się różnego rodzaju instytucje, stowarzyszenia, organizacje młodzieżowe i społeczne takie jak szkoły, świetlice, biblioteki, kluby osiedlowe, młodzieżowe domy kultury, PTTK, ZHP, TPD, TKKF, zakłady pracy, organizacje chrześcijańskie, np. Ruch Światło-Życie, KSM, młodzieżowe Kluby Opus Dei. Oferują one takie formy zajęć jak koła zainteresowań, zajęcia artystyczne, sportowe, odczyty, wycieczki i inne.\nCzas wolny przeznaczany jest zazwyczaj na różnego rodzaju zajęcia rekreacyjne:\n\nwypoczynek czynny i bierny\nrozrywka\nrozwijanie zainteresowań.\nW nauce trwa współcześnie dyskusja, mająca na celu ustalenie, czy czasu wolnego średnio przybywa, czy ubywa, w porównaniu do przeszłości.\n\n\n== Warunki dobrego odpoczynku ==\nwłasne mieszkanie – miejsce, gdzie człowiek czuje się bezpiecznie, posiada możliwość urządzenia go według własnych upodobań\nkontakt z przyrodą – czyste powietrze, przestrzeń, słońce, woda, zieleń\nżyczliwość – kultura codziennych kontaktów w rodzinie, zakładzie pracy, w sąsiedztwie i miejscach publicznych, wykluczenie arogancji, nacisków i wymuszeń\nbezpieczeństwo socjalne – posiadanie stabilnej pracy i zarobków\nsatysfakcja z dobrze wykonanej pracy\n\n\n== Zobacz też ==\ndni wolne od pracy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nArlie R. Hochshild, Anne Machung: The second shift. New York: Avon Books, 1990. (ang.). Brak numerów stron w książce\nArlie R. Hochshild: The time bind: When work becomes home and home becomes work. New York: Metropolitan, 1997. (ang.). Brak numerów stron w książce\nCzajka S., Z problemów czasu wolnego. Instytut wydawniczy CRZZ, Warszawa 1974.\nJerry A. Jacobs, Kathleen Gerson. Overworked Individuals or Overworked Families?. „Work and Occupations”. 28 (1), s. 40–63, 2001. (ang.). \nLeslie A. Perlow: Finding Time. How Corporations, Individuals, and Families Can Benefit from New Work Practices. Ithaca-London: ILR Press, 1997. (ang.). Brak numerów stron w książce\nMałgorzataM. Orłowska MałgorzataM., Problemy czasu wolnego w pedagogice społecznej, W.S.W.S. Kawula (red.), „Pedagogika społeczna”, Toruń: A. Marszałek, 2001 . typ? Brak numerów stron w czasopiśmie\nPięta Jan, Pedagogika czasu wolnego wyd. 3, Wydawnictwo FREL, Nowy Dwór Maz. 2014\nPrzecławski K., Czas wolny dzieci i młodzieży w Polsce. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1978.\nRodziewicz A., O czasie wolnym i logice pokoju, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 3-4, s. 289–318, 2014.\nRodziewicz A., Walka z czasem. Uwagi o szkoleniu Syzyfa, „Respublica” 4, s. 73–87, 2015.\nJuliet Schor: The Overworked American: The Unexpected Decline of Leisure. New York: Basic Books, 1991. (ang.). Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nJak uporządkować własny czas? – serwis Centralnej Komisji Egzaminacyjnej (PDF). cke.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-11-20)].\nJustyna Mokras-Grabowska. Czas wolny w dobie postmodernizmu. „Folia Turistica”. 34, s. 11–30, 2015.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Człowiek marginesu\n\nCzłowiek marginesu – osoba żyjącą na krawędzi dwóch lub więcej kręgów kulturowych, z których żaden nie definiuje w pełni jej tożsamości.\nKoncepcja została wprowadzona przez Roberta Ezrę Parka (1926) i rozwinięta przez Everetta Sonequista.\nUczestnictwo na styku kultur, daje ludziom marginesu wyjątkową, szerszą perspektywę, pozwalającą na zdystansowaną ocenę, będącą połączeniem zewnętrznego i wewnętrznego punktu widzenia. Zdaniem Parka człowiek marginesu „staje się [...] jednostką o szerszym horyzoncie, bystrzejszej inteligencji, bardziej niezależnym i racjonalnym światopoglądzie. Człowiek marginesu jest zawsze człowiekiem stosunkowo bardziej cywilizowanym”.\nPrzykładowo, ludźmi marginesu byli np. europejscy Żydzi czy amerykańscy Mulaci.\nOdmienne jest potoczne rozumienie człowieka marginesu, za którego uważa się osoby zagrożone lub dotknięte patologią społeczną – narkomanów, przestępców itp.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJerzyJ. Szacki JerzyJ., Historia myśli socjologicznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dezurbanizacja\n\nDezurbanizacja – proces polegający na spadku liczby ludności miast w obszarach metropolitalnych oraz aglomeracjach, któremu towarzyszy rozwój oddalonych od nich małych miast.\nW demograficzno-strukturalnym modelu cyklu życia miejskiego Leo van den Berga dezurbanizacja jest fazą w rozwoju miasta następującą po suburbanizacji i poprzedzająca reurbanizację. Początkowo jest to dezurbanizacja relatywna, podczas której wrasta liczba ludności na peryferiach, ale wolniej w stosunku do spadku liczby ludności w centrum, a następnie dochodzi do dezurbanizacji absolutnej, podczas której również na przedmieściach i w całym obszarze metropolitalnym następuje wyludnienie.\nW koncepcji ewolucji miast Petera Halla dezurbanizacja występuje wraz z fazą dezindustrializacji.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRyszard Broszkiewicz: Podstawy gospodarki miejskiej. Wrocław: Wydawnictwo Akademii Ekonomiczne im. Oskara Langego, 1997. ISBN 83-7011-223-4. Brak numerów stron w książce\nBohdan Jałowiecki, Marek Szczepański: Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej. Warszawa: Scholar, 2002. ISBN 83-88495-86-0.\nAndrzej Majer: Socjologia i przestrzeń miejska. Warszawa: PWN, 2010. ISBN 978-83-01-16328-0.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dobra kultury\n\nDobra kultury (niem. Kulturgüter, ang. cultural resources) lub (w węższym znaczeniu nieobejmującym dóbr kultury i dzieł sztuki współczesnej) obiekty dziedzictwa kulturowego (ang. heritage assets lub ang. cultural heritage items, natomiast pojęcie cultural property oznacza ich materialną podgrupę - zabytki) – termin ten obejmuje wszystkie obiekty materialnego i niematerialnego dorobku danej kultury, w tym:\n\nrzeczy materialne (zabytki),\ndobra niematerialne takie jak język, zwyczaje czy zachowania i zjawiska religijne i etyczne.\nNiektórzy uczeni dokonują podziału dóbr kultury na:\n\ninstrumentalne (pośrednie), które stanowią środki do osiągania innych dóbr,\nautoteliczne (bezpośrednie), które są celem samym w sobie.\nDane dobro może spełniać obie te funkcje, np. wykształcenie można uznać zarówno za cel sam w sobie, jak i środek do osiągnięcia kariery, czy prestiżu.\n\n\n== Podział obiektów dziedzictwa kulturowego ==\n\n\n=== Obiekty dziedzictwa kultury materialnej (zabytki) ===\nZabytkiem (obiektem dziedzictwa kultury materialnej) jest każdy przedmiot ruchomy lub nieruchomy, dawny lub współczesny, mający znaczenie dla dziedzictwa i rozwoju kulturowego ze względu na wartość historyczna lub artystyczną. Zabytki dzielą się na ruchome (obrazy, rzeźby itp.) i nieruchome (cmentarze, pola bitewne itp.).\n\n\n=== Obiekty dziedzictwa kultury niematerialnej ===\nObiekty dziedzictwa kultury niematerialnej obejmują język (ustawa o języku polskim do dóbr kultury zalicza język polski), dzieła literackie i muzyczne (ale nie rękopisy lub egzemplarze ich dawnych lub rzadkich wydań, zaliczane do zabytków), folklor niematerialny, taniec, usługi, zwyczaje czy zachowania i zjawiska religijne i etyczne, z zakresu postaw, idei, doktryn, czy świadomości ludzkiej.\n\n\n== Zobacz też ==\nwartości kultury\nfunkcje sztuki\nzabytek\ngrabież polskich dóbr kultury w czasie II wojny światowej\ndobro kultury współczesnej\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOchrona zabytków w czasie konfliktów zbrojnych i w sytuacjach kryzysowych\nOchrona zabytków w czasie konfliktów zbrojnych\nTraktat międzyamerykański z 1935 o ochronie instytucji artystycznych i naukowych oraz zabytków historycznych\nKonwencja haska z 1954 o ochronie zabytków w razie konfliktu zbrojnego\nEuropejska Konwencja Kulturalna sporządzona w Paryżu 19 grudnia 1954 r.\nPorozumienie o współpracy i pomocy wzajemnej w sprawie zatrzymywania i zwrotu dóbr kultury nielegalnie przewożonych przez granice państw sporządzone w Płowdiwie 22 kwietnia 1986 r.\nProtokół drugi do konwencji haskiej z 1954 r. o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, Haga, 26 marca 1999 r.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dryf kulturowy\n\nDryf kulturowy – kulturowy odpowiednik dryfu genetycznego. Polega na zmianach częstości cech kulturowych wynikających nie z doboru (czyli np. różnic funkcjonalnych), ale z losowego kopiowania (niezwiązanego z preferowaniem którejś z tych cech, a na przykład z tym, kogo się spotkało).\nW archeologii koncepcję dryfu kulturowego (rozumianego jako kulturowy analog genetycznego) zaproponował Lewis Binford. Jego zdaniem proces ten może odgrywać istotną rolę w przypadku zmian częstości występowania cech stylistycznych lub nieróżniących się funkcjonalnością.\nWysuwa się hipotezę, że przykładem dryfu kulturowego mogą być zmiany częstości występowania imion nadawanych dzieciom.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dysonans kulturowy\n\nDysonans kulturowy – konflikt treści kulturowych, oczekiwań, sposobów myślenia, stylów konsumpcji. Każda jednostka znajdując się w nowym otoczeniu lub kraju odczuwa dysonans kulturowy z powodu różnic kulturowych pomiędzy danym regionem lub krajem. Otoczenie kulturowe jest narzucane jednostce przez różne kultury, którym dana jednostka podlega.\n\n\n== Zobacz też ==\nkultura\nbariera kulturowa\nzderzenie kultur\nkonflikt kulturowy", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ekologia kulturowa\n\nEkologia kulturowa - nauka o adaptacji człowieka do środowiska społecznego i fizycznego. Adaptacja człowieka odnosi się zarówno do procesów biologicznych, jak i kulturowych, które umożliwiają ludności przeżycie i rozmnażanie się w danym lub zmieniającym się środowisku. Można badać ją w ujęciu diachronicznym (badanie bytów istniejących w różnych epokach) lub synchronicznym (badanie obecnego systemu i jego elementów). Głównym argumentem jest to, że środowisko naturalne, w społeczeństwach lokalnych lub opierających się na handlu wymiennym, częściowo od niego zależnych, w znacznym stopniu przyczynia się do rozwoju organizacji społecznej i innych instytucji. W sferze akademickiej, w połączeniu z badaniem ekonomii politycznej oraz badaniem ekonomii jako ustroju, staje się ona ekologią polityczną, kolejną subdziedziną akademicką. Jest przydatna również w analizie wydarzeń historycznych, takich jak Syndrom Wyspy Wielkanocnej.\n\n\n== Historia ==\nTermin „ekologia kulturowa” został wprowadzony przez antropologa kulturowego Juliana Stewarda, który przedstawił go jako metodologię pozwalającą na badanie, w jaki sposób ludzkość dostosowuje się do różnorodnych środowisk. W Theory of Culture Change: The Methodology of Multilinear Evolution. Steward opisuje ekologię kulturową jako „sposoby, w jakie zmiana kulturowa jest wywoływana poprzez dostosowywanie się do środowiska”.  Kluczową kwestią jest to, że każda konkretna adaptacja człowieka jest częściowo odziedziczona historycznie i obejmuje technologie, praktyki i wiedzę, które pozwalają ludziom żyć w danym środowisku. Oznacza to, że pomimo wpływu, jaki środowisko wywiera na sposób ludzkiej adaptacji, nie jest ono jedynym determinującym ją czynnikiem. W ten sposób Steward wprowadza rozróżnienie pomiędzy zmiennymi środowiskowymi a wewnętrznym dostosowaniem kultury rozwijającej się w danym środowisku. W perspektywie długoterminowej oznacza to, że środowisko i kultura są w pewnym sensie osobnymi ścieżkami ewolucyjnymi, a zdolność jednego z tych czynników do wywierania wpływu na drugi zależy od wewnętrznej struktury każdego z nich. To twierdzenie, że środowisko fizyczne i biologiczne wpływa na kulturę - okazało się kontrowersyjne, ponieważ implikuje element determinizmu środowiskowego wobec ludzkich działań, co niektórzy badacze nauk społecznych, w szczególności osoby piszące z perspektywy marksistowskiej, uważają za problematyczne. Ekologia kulturowa uznaje, że uwarunkowania ekologiczne odgrywają znaczącą rolę w kształtowaniu kultur danego regionu.\n\n\n=== Metodologia zaproponowana przez Stewarda ===\nZastosowana przez Stewarda metodologia polegała na:\n\nDokumentacji technologii i metod wykorzystywanych do eksploatacji środowiska w celu utrzymywania się z jego zasobów.\nObserwacji wzorców ludzkich zachowań / kultury związanych z korzystaniem ze środowiska.\nOcenie, w jaki sposób te wzorce zachowań wpłynęły na inne aspekty kultury (np. w jaki sposób, w regionie podatnym na suszę, duże zaniepokojenie związane z wzorcami opadów spowodowało, że stały się one jednym z podstawowych aspektów życia codziennego, i doprowadziło do rozwoju systemu wierzeń, w którym opady deszczu i woda zajmowały kluczową pozycję. Taki system przekonań może nie pojawić się w społeczeństwie, w którym obfite opady deszczu, wystarczające dla rozwoju roślinności, można uznać za coś oczywistego lub w którym praktykowano nawadnianie).\n\n\n=== Wpływ na naukę ===\nKoncepcja ekologii kulturowej wypracowana przez Stewarda stała się popularna wśród antropologów i archeologów w połowie XX wieku, choć później spotkali się oni z krytyką ze względu na swój determinizm środowiskowy. Ekologia kulturowa była jednym z głównych założeń i czynników napędzających rozwój archeologii procesualnej w latach 60. XX wieku, ponieważ archeolodzy pojmowali zmianę kulturową w ramach technologii i wpływu wywieranego przez nią na adaptację środowiskową.\n\n\n== W antropologii ==\nEkologia kulturowa w formie opracowanej przez Stewarda jest jedną z głównych subdyscyplin antropologii. Wywodzi się z prac Franza Boasa i rozszerzyła się na wiele aspektów ludzkiego społeczeństwa, w szczególności podział bogactwa i władzy w społeczeństwie oraz to, jak wpływ wywiera na takie zachowania jak gromadzenie lub obdarowywanie (np. tradycja poltacz na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej).\n\n\n== Jako projekt interdyscyplinarny ==\nJedna z koncepcji ekologii kulturowej powstałych w latach dwutysięcznych jest ogólną teorią, która traktuje ekologię jako paradygmat nie tylko dla nauk przyrodniczych i antropologicznych, ale także dla kulturoznawstwa. W Die Ökologie des Wissens Peter Finke wyjaśnia, że teoria ta łączy różne kultury wiedzy, które wyewoluowały w historii i które zostały podzielone na coraz bardziej wyspecjalizowane dyscypliny i subdyscypliny w ewolucji współczesnej nauki. W tym ujęciu ekologia kulturowa uznaje sferę kultury ludzkiej nie za odrębną, lecz współzależną i przekształcaną przez procesy ekologiczne i naturalne cykle energetyczne. Jednocześnie uznaje względną niezależność i autorefleksyjną dynamikę procesów kulturowych. Ze względu na to, że koncepcja zależności kultury od przyrody i uwzględnienie nieuniknionej obecności przyrody w kulturze zyskuje interdyscyplinarne znaczenie, różnica między ewolucją kultury a ewolucją naturalną jest coraz bardziej zauważana przez ekologów kulturowych. W miejsce praw genetycznych, informacje i komunikacja stały się głównymi siłami napędowymi ewolucji kulturowej. Przyczynowe deterministyczne prawa nie mają zatem zastosowania do kultury w ścisłym tego słowa znaczeniu, istnieją jednak wartościowe analogie, które można znaleźć pomiędzy procesami ekologicznymi i kulturowymi.\nGregory Bateson jako pierwszy nakreślił takie analogie w Steps to an Ecology of Mind, opierając je na ogólnych zasadach złożonych dynamicznych procesów życiowych, np. koncepcja pętli sprzężenia zwrotnego, która, w jego opinii, funkcjonowała zarówno pomiędzy umysłem i światem, jak i wewnątrz samego umysłu. Bateson nie postrzega umysłu ani jako autonomicznej, metafizycznej siły, ani jako zwykłej neurologicznej funkcji mózgu, lecz jako „odhierarchizowaną koncepcję wzajemnej zależności między (ludzkim) organizmem a jego (naturalnym) środowiskiem, podmiotem i przedmiotem, kulturą i przyrodą”, a zatem jako „synonim cybernetycznego systemu obwodów informacyjnych, które są istotne dla przetrwania gatunku”.\nFinke łączy te pomysły z koncepcjami z teorii systemów. Opisuje różne sekcje i podsystemy społeczeństwa jako „ekosystemy kulturowe” z własnymi procesami produkcji, konsumpcji i redukcji energii (zarówno fizycznej, jak i psychicznej). Dotyczy to także kulturowych ekosystemów sztuki i literatury, które podążają za swoimi wewnętrznymi siłami selekcji i samoodnawiania, ale pełnią także ważną funkcję w całym systemie kulturowym.\n\n\n== W literaturoznawstwie ==\nWzajemne powiązania pomiędzy kulturą a przyrodą były szczególnym przedmiotem kultury literackiej, aż od jej archaicznych początków, pojawiając się w mitach, rytuałach, ustnie przekazywanych historiach, legendach i baśniach, w gatunkach literatury pasterskiej oraz poezji natury. Ważne teksty tej tradycji obejmują historie wzajemnych przemian między życiem ludzkim i nieludzkim, których najsłynniejszym zbiorem są Metamorfozy Owidiusza, jeden z istotniejszych tekstów w całej historii literatury, oddziałujący na różne kultury. Ta uwaga poświęcana interakcjom między kulturą, a naturą stała się szczególnie widoczna w epoce romantyzmu, pozostając charakterystyczną dla literackich inscenizacji ludzkich doświadczeń aż do chwili obecnej.\nWzajemna otwartość i symboliczne połączenie kultury i natury, umysłu i ciała, życia ludzkiego i nieludzkiego w sposób holistyczny, a jednocześnie radykalnie pluralistyczny wydaje się być jednym z istotnych sposobów funkcjonowania literatury i tworzenia wiedzy literackiej. Z tej perspektywy literaturę można opisać jako symboliczne medium szczególnie potężnej formy „ekologii kulturowej”. Teksty literackie przedstawiały i badały, w coraz nowszych scenariuszach, złożone sprzężenie zwrotne pomiędzy dominującymi systemami kulturowymi, a potrzebami i przejawami ludzkiej i nieludzkiej „natury”. Z tego paradoksalnego aktu regresji twórczej czerpały one swoistą moc innowacji i kulturowego samoodnawiania.\n\n\n== W geografii ==\nW geografii ekologia kulturowa rozwinęła się w odpowiedzi na podejście Carla O. Sauera do „morfologii krajobrazu”. Szkoła Sauera została skrytykowana za nienaukowość, a później za utrzymywanie „reifikowanej” lub „superorganicznej” koncepcji kultury. W ekologii kulturowej zastosowano pomysły z ekologii i teorii systemów, aby zrozumieć proces dostosowywania się ludzi do środowiska. Ci ekolodzy kulturowi skupili się na przepływach energii i materiałów, badając, w jaki sposób przekonania i instytucje istniejące w kulturze regulują wymiany pomiędzy nią, a otaczającą ją ekologią naturalną. Według tej perspektywy ludzie stanowią taką samą część ekologii, jak każdy inny organizm. Ważnymi praktykami tej formy ekologii kulturowej są Karl Butzer i David Stoddart.\nDruga forma ekologii kulturowej wprowadziła teorię decyzji z ekonomiki rolnictwa, szczególnie zainspirowaną twórczością Aleksandra Chayanova i Ester Boserup. Przedmiotem badań tych ekologów kulturowych był sposób, w jaki grupy ludzkie podejmują decyzje o tym, jak mają wykorzystywać swoje środowisko naturalne. Byli szczególnie zainteresowani kwestią intensyfikacji rolnictwa, udoskonalając konkurencyjne modele Thomasa Malthusa i Boserup. Znani ekolodzy kulturowi w tej drugiej tradycji to Harold Brookfield i Billie Lee Turner II. Począwszy od lat 80. ekologia kulturowa stała się przedmiotem krytyki ze strony ekologii politycznej. Politolodzy zarzucili, że ekologia kulturowa zignorowała związki między badanymi przez siebie systemami lokalnymi a globalną ekonomią polityczną. Dziś niewielu geografów określa się jako ekolodzy kulturowi, ale pomysły z ekologii kulturowej zostały przyjęte i rozwinięte przez ekologię polityczną, naukę o zmianach gruntów i naukę o zrównoważonym rozwoju.\n\n\n== Koncepcje ekologii kulturowej ==\n\n\n=== Gatunek ludzki ===\nKsiążki o kulturze i ekologii zaczęły pojawiać się w latach 50. i 60. XX wieku. Jedną z pierwszych opublikowanych w Wielkiej Brytanii był Gatunek Homo sapiens zoologa Anthony'ego Barnetta, która ukazał się w 1950 r. z podtytułem Biologia człowieka, jednakże dotyczyła znacznie węższego podzbioru tematów. Książka obejmowała problematykę kulturowego wpływu niektórych wyróżniających się obszarów wiedzy o środowisku w zakresie zdrowia i chorób, żywności, wielkości i jakości populacji człowieka oraz różnorodności typów jednostek ludzkich i ich umiejętności. Barnett był zdania, że wybrane przez niego obszary informacji „są tematami, na które wiedza jest nie tylko pożądana, ale także potrzebna dorosłej osobie w XX wieku”. Następnie zwrócił uwagę na niektóre koncepcje leżące u podstaw ekologii człowieka w odniesieniu do problemów społecznych, przed którymi stoją jego czytelnicy w latach 50. XX wieku, a także na twierdzenie, że natura ludzka nie może się zmienić, co to twierdzenie może oznaczać i czy jest prawdziwe. Trzeci rozdział omawia bardziej szczegółowo niektóre aspekty genetyki człowieka.\nPotem następuje pięć rozdziałów o ewolucji człowieka i różnicach między grupami ludności (lub rasami) oraz między poszczególnymi mężczyznami i kobietami w czasach współczesnych, w odniesieniu do wzrostu populacji (temat „różnorodności ludzkiej”). Ostatnie rozdziały dotyczą różnych aspektów ludzkiej populacji (temat „życia i śmierci”). Tak jak w przypadku innych zwierząt, dla przetrwania człowieka konieczne jest przezwyciężenie niebezpieczeństw głodu i infekcji, jak również pozostanie płodnym. Cztery końcowe rozdziały dotyczą zatem żywności, chorób oraz wzrostu i spadku populacji ludzkiej.\nBarnett spodziewał się, że jego koncepcja może zostać skrytykowana, ponieważ pomija opis cech człowieka, które wyraźnie odróżniają ludzkość od innych zwierząt. Może to spowodować wysunięcie kontrargumentu, że specyfika ludzkiego zachowania została zignorowana, bądź też, że pomijana jest psychologia człowieka lub że nie bierze się pod uwagę sposobu funkcjonowania ludzkiego umysłu. Uzasadniał swój ograniczony pogląd, nie tym, że przywiązano niewielką wagę do pominiętych tematów, lecz tym, że były one tak ważne, że by opisać, lub nawet streścić każdy z nich potrzebna by była osobna książka o podobnej objętości. Innymi słowy, autor został zaklasyfikowany do grona specjalistów akademickich i z tego powodu obawiał się przyjęcia częściowego, konceptualnego i specyficznego poglądu na zoologię człowieka.\n\n\n=== Ekologia ===\nW Ameryce Północnej rozpoczęły się również prace nad opracowaniem sposobów na dostosowanie kultury ludzkiej do realiów ekologicznych. W swoim wykładzie, zatytułowanym „Ekologia człowieka”, wygłoszonym w Londynie w 1957 r. na Uniwersytecie w Oregonie, Paul Sears zalecił „zwrócenie szczególnej uwagi na ekologię człowieka” i postulował „jej umiejętne zastosowanie w sprawach człowieka”. Sears był jednym z nielicznych znaczących ekologów, który z powodzeniem popularyzował wiedzę w tej dziedzinie. Badacz dokumentuje błędy, które popełnili amerykańscy rolnicy, tworząc warunki, które doprowadziły do katastrofalnego w skutkach Dust Bowl. Ta książka przyczyniła się do rozwoju ruchu ochrony gleb w Stanach Zjednoczonych.\n\n\n=== Wpływ na przyrodę ===\nW tym samym czasie J.A. Lauwerys opublikował Man's Impact on Nature, jako część serii Interdependence in Nature wydanej w 1969 roku. Zarówno książka Lauwery'a, jak i publikacja Rusella dotyczyły ekologii kulturowej, choć nie używały tego określenia. Nawet Beginnings and Blunders, wydane w 1970 roku przez wszechstronnego badacza, w tym zoologa, Lancelota Hogbena, z podtytułem Before Science Begun, używały antropologii jako tradycyjnego punktu odniesienia. Jednakże zaprezentowane tam poglądy wskazują na to, że bardziej trafnym tytułem, odzwierciedlającym to, jak Hogben przedstawił, w jaki sposób wczesne społeczeństwa dostosowały się do środowiska za pomocą narzędzi, technologii i grup społecznych, byłaby „ekologia kulturowa”. W 1973 roku fizyk Jacob Bronowski opublikował książkę The Ascent of Man, stanowiącą podsumowanie trzynastoczęściowego serialu telewizyjnego BBC opisującego w szeroki sposób wpływ człowieka na ukształtowanie Ziemi i jej przyszłość.\n\n\n=== Zmienianie Ziemi ===\nW latach 80. XX wieku dominowała koncepcja funkcjonalnej ekologii człowieka. Stał się konwencjonalnym sposobem przedstawiania koncepcji naukowych w perspektywie ekologicznej dominacji człowieka jako gatunku w przeludnionym świecie, stawiając sobie za praktyczny cel stworzenie bardziej ekologicznej („zielonej”) kultury. Przykładem jest książka Iana Simmonsa Changing the Face of the Earth, wydana w 1989 roku. Simmons był geografem, a jego książka była hołdem dla wpływu, który wywarło wielotomowe dzieło pod redakcją W. L.Thomasa Man's role in 'Changing the Face of the Earth.\nKsiążka Simmonsa była jedną z wielu interdyscyplinarnych publikacji o kulturze i środowisku w latach 70. i 80. XX wieku, które wywołały kryzys w klasycznej metodologii geografii w zakresie przedmiotu badań, subdziedzin akademickich i zakresu całej dziedziny. Problem ten rozwiązano poprzez oficjalne przyjęcie ram koncepcyjnych jako podejścia ułatwiającego organizację badań i nauczania, które zmieniają tradycyjne podziały tematyczne. Ekologia kulturowa jest w rzeczywistości szerokim obszarem pojęciowym który w ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat pozwolił socjologom, fizykom, zoologom i geografom wejść na wspólną płaszczyznę intelektualną, wychodząc poza granice swoich specjalistycznych dziedzin.\n\n\n=== XXI wiek ===\nW pierwszej dekadzie XXI wieku pojawiają się publikacje dotyczące sposobów, dzięki którym ludzie mogliby rozwijać bardziej akceptowalne relacje kulturowe ze środowiskiem. Przykładem jest sacred ecology („uświęcona ekologia”), jeden z tematów, poruszanych w ramach ekologii kulturowej, wprowadzona przez Fikreta Berkesa w 1999 r.. Proponuje ona korzystanie z doświadczeń mieszkańców Północnej Kanady i ich tradycyjnych sposobów życia w kształtowaniu nowego postrzegania środowiska przez mieszkańców miast. Ta szczególna koncepcja zależności ludzi i środowiska wywodzi się z różnych kulturowych poziomów lokalnej wiedzy na temat gatunków, miejsc oraz systemów zarządzania zasobami z wykorzystaniem lokalnych doświadczeń, instytucji społecznych z ich regułami i kodeksami zachowania oraz poglądów na świat ukształtowanych religię, etykę i szeroko pojęte systemy przekonań .\nPomimo różnic w koncepcjach informacyjnych, wszystkie te publikacje niosą przesłanie, że kultura jest poszukiwaniem równowagi pomiędzy sposobem myślenia opartym na eksploatacji zasobów naturalnych a tym, który dąży do ich ochrony i zachowania. Jednym z wyrazistszych przykładów działania ekologii kulturowej są nieudane próby wprowadzenia europejskich praktyk rolniczych na niedostosowanych do tego glebach, w miejsce tradycyjnych dla danego regionu metod uprawy ziemi. Istnieje sacred ecology, związana ze świadomością ekologiczną, a zadaniem ekologii kulturowej jest inspirowanie mieszkańców miast do rozwijania bardziej akceptowalnych trwałych relacji kulturowych ze środowiskiem, w którym funkcjonują i które ich zaopatruje.\n\n\n=== Schemat edukacyjny ===\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Emic i etic\n\nEmic i etic – para terminów stworzona przez Kennetha L. Pike'a; w szerszym znaczeniu emic oznacza badanie danej kultury od strony jej użytkowników, etic zaś z pozycji zewnętrznego obserwatora.\n\n\n== Definicje ==\nModel emiczny stanowi próbę wyjaśnienia ideologii lub zachowania przedstawicieli danej kultury, przy wykorzystaniu stosowanych przez nich samych definicji różnych zjawisk. Model etyczny oparty jest na pojęciach spoza danej kultury. W założeniu modele etyczne mają być uniwersalne, modele emiczne natomiast specyficzne dla poszczególnych kultur.\nMarvin Harris w swojej książce The Rise of Anthropological Theory: A History of Theories of Culture z 1969 roku definiuje oba pojęcia następująco:\n\nTwierdzenia emiczne odnoszą się do systemów logiczno-empirycznych, w których podział zjawisk lub „rzeczy” jest budowany poprzez kontrasty i rozróżnienia ważne, znaczące, rzeczywiste, dokładne lub w inny sposób postrzegane jako właściwe przez samych aktorów. (...) Twierdzenia etyczne zależą od rozróżnień zjawisk uznawanych za właściwe przez społeczność naukową – obserwatorów.\nRównież Jingfeng Xia nawiązuje do tych dwóch terminów:\n\nAnaliza emiczna łączy się ze sposobem myślenia osoby z badanego środowiska, jej wierzeniami, myślami i postawami. Innymi słowy lokalna wiedza i interpretacje są kluczowe do analizy emicznej. Analiza etyczna charakteryzuje się podejściem międzykulturowym. Kiedy prowadzone są więcej niż jedne badania koniecznym jest odniesienie zróżnicowań w kontekście kulturowym do zróżnicowań w zachowaniu. (...) Obserwacje zwykle są prowadzone na podstawie kryteriów pochodzących z zewnątrz i bez celowego zapoznania się z perspektywami osób badanych.\n\n\n== Historia ==\nJuż antropolodzy tacy jak Franz Boas, Bronisław Malinowski czy Edward Sapir, a także inni, zwrócili uwagę na to, że celem dla badacza kultury powinno być uchwycenie jej od strony „wewnętrznej”, to znaczy z punktu widzenia użytkowników tej kultury.\nTerminy emic/etic zostały wprowadzone przez Kennetha L. Pike'a, amerykańskiego lingwistę w jego książce Language in Relation to a Unified Theory of the Structure of Human Behaviour, w analogii do pojęć takich jak fonetyczny i fonemiczny. Zakłada on, że narzędzia stosowane do badania zachowań językowych wykorzystać można, opisując różne zachowania społeczne ludzi. Sugeruje istnienie dwóch perspektyw, które można przyjąć w badaniu kultury danego społeczeństwa, analogicznie do perspektyw wykorzystywanych podczas badań nad systemem dźwiękowym języka. W obu tych przypadkach przyjąć można zarówno punkt widzenia „zewnętrzny” – spoza grupy, jak również „wewnętrzny”, czyli punkt widzenia członków grupy. Stworzony przez Pike'a podział metodologiczny zyskał znaczenie nie tylko w antropologii, ale również podczas badań kultury w innych dziedzinach, takich jak np. psychologia, lingwistyka i socjologia czy medycyna.\nPerspektywą emiczną i etyczną zajęli się w swoich badaniach między innymi Ward Goodenough i Marvin Harris. Harris włączył to rozróżnienie do swojej koncepcji materializmu kulturowego. W. H. Goodenough utworzył podział na antropologię emiczną i etyczną. Antropologia emiczna stosuje z konieczności terminy etic, jednak dąży do ich konkretyzacji w odniesieniu do danej kultury. Badania z założenia dążyć mają do odkrycia systemów pojęciowych, wykorzystywanych przez członków badanych kultur. Goodenough postulował tworzenie modeli emic opartych na pojęciach używanych przez „autorytety kulturowe”. W tej kwestii nie zgadzał się z nim M. Harris, wskazując na pojawiające się przy takim podejściu problematyczne kwestie, jak chociażby to, czy możliwe jest znalezienie osoby, którą można uznać za absolutny autorytet kulturowy i na jakiej podstawie należałoby wybrać ją spośród innych użytkowników danej kultury. Odrzucał traktowanie kultury jako tworu składającego się z reguł czy „gramatyki”. Zdaniem Harrisa ponadto podejście etyczne góruje nad emicznym, ponieważ potencjalnie umożliwia ono uzyskanie obiektywnej wiedzy.\n\n\n== Przykłady ==\nJednym z przykładów, w którym widać różnicę między podejściami emic i etic, jest ten przytoczony przez Marvina Harrisa w swoim artykule dla Human Nature z 1978, opisujący stosunek do krów i wołów w Indiach. W tym przykładzie emiczny punkt widzenia jest taki, że wszystkie woły są święte i zabicie ich (czy to umyślne, czy poprzez zagłodzenie czy zaniedbanie) byłoby czynem karygodnym. Z punktu widzenia etic to z powodów ekonomicznych proporcje płci różnią się między północą a południem Indii, czyli w każdym z regionów dominuje ta płeć, która przynosi większe zyski właścicielom, chociaż rodzi się mniej więcej tyle samo krów i wołów.\nW opisie rytuału Kula w Argonautach zachodniego Pacyfiku Bronisław Malinowski zawiera oba opisy – emic i etic.\n\n\n== Zobacz też ==\nbadania etnograficzne\netnografia\nantropologia kulturowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBarnard A., Spencer J., Encyclopedia Of Social And Cultural Anthropology, London & New York: Routledge 1996, p. 180-183.\nGoodenough W. H.,  Componential Analysis And The Study Of Meaning, \"Linguistic Society of America\" vol. 32: 1, p. 195-216.\nHarris M., History And Significance Of The Emic/Etic Distinction, \"Annual Review of Anthropology\" vol. 5, p. 329-350.\nLevinson D., Ember M., Encyclopedia Of Cultural Anthropology, New York: Henry Holt Company 1996, p. 382-383.\nStaszczak Z., Penkala-Gawęcka D., Kabat I., Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa: PWN 1987, s. 74-75.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nhttp://www-01.sil.org/~headlandt/ee-intro.htm", "source": "wikipedia"}
{"text": "Enkulturacja\n\nEnkulturacja to naturalny, bezbolesny proces ponadpokoleniowego, świadomego i nieświadomego nabywania kompetencji kulturowych, tworzących system wartości danej grupy społecznej, przez uczestnictwo w danej kulturze. \nPojęcie to jest bliskie pojęciu socjalizacji.\nEnkulturacja to te aspekty doświadczenia, uczenia się, które wyodrębniają człowieka spośród innych stworzeń, a za pomocą których osiąga on zarówno w początkowym jak i późniejszym okresie życia kompetencje w swojej kulturze.\n3 typy adaptacji.\n1.adaptacja do środowiska naturalnego\n2.adaptacja do grupy społecznej\n3.adaptacja do wzorów kultury\nEnkulturacja to także termin używany w antropologii kultury. Można go rozpatrywać na przestrzeni dziejów, biorąc pod uwagę różne typy społeczeństw, a mianowicie: pierwotne, religijne i nowoczesne.\n- w społeczeństwie pierwotnym środowiskiem enkulturacyjnym była rodzina rozszerzona (wielopokoleniowa), a także grupa sąsiedzka i rówieśnicza, dominowała wiedza konkretna (praktyczna i szczegółowa), a przekaz kultury i jej przyswojenie odbywały się poprzez uczenie się przez nawyk, uczestnictwo;\n- w społeczeństwie religijnym środowisko enkulturacyjne stanowiła przede wszystkim rodzina rozszerzona, która uzyskała miano rodu, ważna była wspólnota lokalna, wiedza konkretna straciła na swej ważności na rzecz wiedzy abstrakcyjnej (teoretycznej, ogólnej), i oba typy były równoważne; enkulturacja odbywała się podobnie jak w społeczeństwie pierwotnym przez uczestnictwo, ale przemieszała się z nauką kultury przez refleksję;\n- w społeczeństwie nowoczesnym środowiskiem enkulturacyjnym jest rodzina nuklearna, ale nadrzędne nad nią są instytucje wychowawcze i grupy rówieśnicze; dominuje przede wszystkim wiedza abstrakcyjna, czyli teoretyczna; przyswajanie kultury odbywa się na zasadzie uczenia się przez refleksję, czyli teorię, nie praktykę;", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etniczność łączona\n\nEtniczność łączona (także etniczność z łącznikiem) - termin odnoszący się do pochodzenia etnicznego, panetniczności, pochodzenia narodowościowego lub tożsamości narodowej w połączeniu z demonimem kraju, obywatelstwa-narodowości, innej tożsamości narodowej lub w niektórych przypadkach kraju zamieszkania lub kraju wychowania. \nTermin ten jest rozszerzeniem terminu „hyphenated American”. Termin ten odnosi się do użycia łącznika między nazwą pochodzenia etnicznego a nazwą kraju w rzeczownikach złożonych: Irish-American.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnocentryzm\n\nEtnocentryzm – postawa ujawniająca się przy zetknięciu z innymi kulturami, polegająca na uznawaniu własnego narodu lub grupy etnicznej za szczególnie wartościową oraz na wywyższaniu własnej kultury, którą traktuje się jako miernik w ocenianiu innych grup, co prowadzi często do postaw niechęci, a nawet wrogości.\nJest przeciwieństwem relatywizmu kulturowego, również w odniesieniu do oceny kultury „masowej” i „elitarnej”. Jako przeciwieństwo etnocentryzmu traktuje się też fascynację „egzotycznymi” kulturami, co dawniej nierzadko występowało u antropologów.\nCzęstym przejawem etnocentryzmu jest wyrażanie zdziwienia wobec zwyczajów w innych kulturach i uznawanie ich, w przeciwieństwie do własnych zwyczajów, jako nienaturalnych. Na jego występowanie może mieć wpływ stopień homogeniczności kultury, a z kolei on sam jest jedną z cech osobowości autorytarnej. Postawa etnocentryzmu występuje nie tylko w nowoczesnych społeczeństwach. Jest charakterystyczna obok ksenofobii dla sposobu myślenia ludzi w izolowanych społecznościach pierwotnych.\nGrecy i Rzymianie ludy spoza własnej cywilizacji nazywali „barbarzyńcami”, a później Europejczycy w trakcie epoki odkryć geograficznych podejmowali działania na rzecz cywilizowania „dzikich”, niszcząc ich kultury.\nInne przykłady to ludy określające mianem „ludzi” tylko siebie samych, np. Kiowa, Lapończycy, Romowie czy Tunguzi. Żydzi dzielą całą ludzkość na potomków Abrahama i gojów, jaskrawym przykładem etnocentryzmu są Chiny, czyli dla Chińczyków „Państwo Środka” (por. sinocentryzm). Wiele religii afrykańskich jest etnocentrycznych, obcym często odmawiając człowieczeństwa i pełni praw.\nW ZSRR powstaniu etnocentryzmu sprzyjało wprowadzenie w 1932 r. do dowodów osobistych obywateli informacji o narodowości.\n\n\n== Zobacz też ==\n\npoprawność polityczna\neuropocentryzm\nreligie etniczne\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nEwa Nowicka: Świat człowieka – świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej. Warszawa: PWN, 2000. ISBN 83-01-10541-0.\nBarbara Szacka: Wprowadzenie do socjologii. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2003. ISBN 83-88164-66-X.\nPiotr Sztompka: Socjologia. Analiza społeczeństwa. Kraków: Znak, 2002. ISBN 83-240-0218-9.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnodizajn\n\nEtnodizajn – nurt we wzornictwie przemysłowym, propagujący łączenie elementów rękodzielnictwa i wyrobnictwa ludowego ze współczesnymi trendami. W zależności od wariantu może być cytatem z kultury ludowej umieszczonym w nowym kontekście, wplataniem akcentów folklorystycznych w przedmioty codziennego użytku, tudzież wykorzystaniem ludowych form i zasad produkcji.\nTerminu tego używa się do opisania procesu występującego na gruncie polskim. Nie jest spolszczeniem angielskiego określenia, gdyż w angielszczyźnie takie sformułowanie nie funkcjonuje. Przedrostek etno (od gr. ethnos oznaczającego rasę), w przypadku współczesnej Polski, gdzie naród rozumie się jako całość etniczną, a nie polityczną, oznacza tożsamość narodową; natomiast dizajn jest celowym spolszczeniem angielskiego design i tworzy uczucie nowości.\n\n\n== Historia ==\n\n\n=== Przełom XIX i XX wieku ===\n\nPoczątki etnodizajnu sięgają końcówki XIX wieku i wywodzą się z poszukiwań stylu narodowego, który miałby stanowić silną podwalinę do budowania świadomości narodowej. Uważano, że to zadanie najlepiej spełni sztuka ludowa, gdyż zawiera w sobie oryginalne cechy rodzimej kultury. Pierwszą taką próbą był styl zakopiański stworzony przez Stanisława Witkiewicza, który z początku wzbudził duże zainteresowanie wśród warszawskich projektantów. Nie miał jednak wystarczającej siły przebicia, ze względu na inspiracje tylko regionem Podhala i uległ silnej krytyce w latach 30. XX wieku.\nW 1901 roku powstało Towarzystwo „Polska Sztuka Stosowana”. Wśród jego założycieli byli m.in. Stanisław Wyspiański, Jerzy Warchałowski i Karol Tichy. Towarzystwo to za cel obrało spopularyzowanie sztuki ludowej poprzez wydawanie czasopism i organizowanie wystaw, na których pokazywano oryginalne wyroby ludowe i przedmioty codziennego użytku. W ten sposób środek ciężkości dla inspiracji polskim folklorem rozłożył się na inne regiony.\n\n\n=== Okres międzywojenny ===\nW 1925 roku odbyła się Wystawa Paryska, na której wielki sukces odnieśli polscy twórcy z kręgu Warsztatów Krakowskich, założonego w 1913 roku stowarzyszenia hołdującego warsztatowej praktyce. Wśród nich znalazła się Zofia Stryjeńska, której prace odznaczały się ostrą kolorystyką i płaskością kompozycji, nawiązujące do mitologicznych wątków. Pokazano również masywne meble Kotarbińskiego, Trojanowskiego i Stryjeńskiego. Za projekty nowych banknotów polskich nagrodzono Zygmunta Kamińskiego a za kapliczkę Bożego Narodzenia Jan Szczepkowski otrzymał Grand Prix.\nLata późniejsze to przede wszystkim działalność Spółdzielni „Ład”, zajmującej się wytwarzaniem i sprzedawaniem przedmiotów wyposażenia wnętrz. Organizacja ta powstała w rok po Wystawie Paryskiej i zrzeszała czołowych twórców z kręgów warszawskich i krakowskich. Przedmioty przez nich produkowane sugerowały ludowość poprzez stosowanie odpowiednich materiałów i zasad konstrukcyjnych.\nNa lata 30. przypada wzrost zainteresowania surową formą, która ujawniała się w produktach celowo niewykończonych, takich jak niefornirowane meble drewniane. Zaczęto umieszczać oryginalne wyroby rękodzielnicze w nowoczesnych kontekstach, jak na przykład gliniane miski na sufitach czy włókienne obrazy na ścianach. Był to okres cytowania kultury wiejskiej.\n\n\n=== Okres powojenny ===\nW latach 40. i po wojnie wątki ludowe przeniknęły do nieomal wszystkich dziedzin sztuki użytkowej. Nastąpił rozwój folkowej biżuterii i ludowych akcentów i form w metaloplastyce. Królowały przedmioty z czernionego żelaza, np. świeczniki, żyrandole, żelazne podstawki. W tym czasie oddziały twórców zasilane były przez zakopiańską Szkołę Przemysłu Drzewnego i Fabrykę Fajansu we Włocławku, w której Władysław Zych prowadził kursy dla dekoratorek ceramiki. Należy również wspomnieć o postaci Heleny Telakowskiej, pracowniczki Ministerstwa Kultury i Sztuki, która działała na rzecz wspomagania i promocji wyrobów rustykalnych. W 1946 roku zorganizowała „Wystawę tkanin Heleny i Stefana Gałkowskich, przemysłu ludowego i rękodzieła artystycznego”.\n\n\n=== Monopol Cepelii ===\nOd 1949 roku niemal całkowity monopol na wytwórczość ludową posiadła Cepelia, której odgórna kontrola narzucona została wszystkim spółdzielniom rękodzieła artystycznego w kraju. Produkowano masowo przedmioty gorszej jakości w porównaniu z latami poprzednimi. Cepelia przez wiele lat była jedynym miejscem, w którym można było dostać przedmioty rękodzielnictwa ludowego, tym samym również przedmioty do wystroju wnętrz, przez co ludność powoli traciła zainteresowanie, znudzona nadmiarem folkloru.\n\n\n=== Współczesność ===\nWspółcześnie działalność związana z wzornictwem etnicznym nadal skupia się wokół Krakowa, gdzie Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli zorganizowało w 2009 roku wydarzenie o nazwie „Rzecz Małopolska. Etnodizajn festiwal”, w ramach którego spróbowano określić ramy etnodizajnu.\n\n\n== Bibliografia ==\nKlekot, E. The Seventh Life of Polish Folk Art and Craft „Etnološška Tribina” Vol.40 No.30, 2010.•, str. 71-85\nAnna Frąckiewicz: Etnodizajn ma sto lat! Czyli obecność sztuki ludowej w projektowaniu.. [w:] Etnodizajn festiwal [on-line]. www.etnodizajn.pl. [dostęp 2012-10-11].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnofarmakologia\n\nEtnofarmakologia – dyscyplina naukowa zajmująca się badaniem biologicznych właściwości produktów (głównie pochodzenia roślinnego) wykorzystywanych w ramach medycyny ludowej.\nPrzekazy medycyny ludowej wykorzystywane są jako źródło hipotez badawczych. Ich testowanie odbywa się zgodnie ze współczesną metodyką farmakologii. W przeciwieństwie do dziedzin pokrewnych, np. etnobotaniki, nie zajmuje się aspektami kulturowymi, a jedynie sferą biologiczną.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nInternational Society for Ethnopharmacology\nJournal of Ethnopharmacology", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnogeneza\n\nEtnogeneza – proces kształtowania się etnosu grup etnicznych, a według niektórych badaczy także samej grupy etnicznej. Badaniem etnogenezy zajmuje się historia, etnologia, archeologia, antropologia kulturowa, socjologia i językoznawstwo. Termin wywodzi się od neologizmu ethnogenesis użytego pierwszy raz w połowie XIX wieku przez Henry`ego Timroda. Następnie pojęcie przejął świat  XX-wiecznych antropologów - akademików.\nPodstawowe formy etnogenezy to:\n\npodział i wykształcenie się odrębnego etnosu (np. hipotetyczny podział Bałtosłowian na Bałtów i Słowian)\nintegracja bliskich sobie plemion (np. Polacy jako efekt stopienia się w jeden naród głównie Pomorzan, Polan, Mazowszan, Wiślan i Ślężan, w nieznanym okresie)\nmieszanie się kultur najeźdźców bądź poddanych (Węgrzy, Hiszpanie)\nkonglomerat wielu elementów etniczno-kulturowych (Amerykanie, Brazylijczycy)\n\n\n== Zobacz też ==\n\netnogeneza Słowian\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnografia muzyczna\n\nEtnografia muzyczna (etnomuzykologia) – dziedzina nauki zajmująca się badaniami nad muzyką tradycyjną, oraz muzyką cywilizacji pozaeuropejskich. Głównymi zadaniami etnomuzykologii są badania struktury muzycznej utworów oraz kontekstów, w których utwory są wykonywane. Etnomuzykologia jest dziedziną pośrednią pomiędzy muzykologią a etnologią.\n\n\n== Historia ==\n\n\n=== Historia pojęcia ===\nPodstawy istnienia dyscypliny stworzył Guido Adler, wyznaczając w subdyscyplinę muzykologii porównawczej (niem. Vergleichende Musikwissenschaft, ang. comparative musicology). Jej głównym zadaniem było porównywać różne kultury muzyczne. Nauka ta miała formę gabinetową, polegała na porównywaniu zebranych już wcześniej materiałów etnograficznych. W kolejnych dziesięcioleciach stosowano nazwę Musikalische Völkerkunde, Musikethnologie – nauka o muzyce ludowej, etnologia muzyczna. Pierwszą osobą która zaproponowała nazwę etno-muzykologia w latach 50. był polski muzykolog Łucjan Kamieński. Następnie ukazał się artykuł Jaapa Kunsta określającą już stałą nazwę tej dziedziny. W języku naukowym są również inne nazwy pokrewne jak etnografia muzyczna czy folklorystyka muzyczna. Rozwinięciem zakresu badań etnomuzykologicznych jest kolejny etap jej rozwoju, gdzie funkcjonuje już pod nazwą antropologia muzyki.\n\n\n=== Historia dyscypliny ===\nPoczątki badań nad muzyką etniczną można już zauważyć w XIX wieku, kiedy w Europie rozpoczynały się badania nad kulturą ludową. Zbieranie muzyki ludowej odbywało się w sposób nieuporządkowany i prowadzone było przez amatorów. Ważnym dokumentem, który zmienił sposób badań są instrukcje dla zbieraczy folkloru autorstwa Johanna Gottfrieda Herdera. W Polsce z okresu przed akademickiego szczególnie wartościowe są zbiory O. Kolberga. Początki dziedziny naukowej przypadają na przełom XIX i XX wieku. W tym czasie Guido Adler wyznaczył jedną z dziedzin muzykologii: Muzykologię porównawczą. Polegała ona na zebraniu materiałów etnograficznych ich klasyfikacji i kategoryzacji. Porównywanie dotyczyło różnych kategorii muzycznych jak rytm, skala, ambitus, modus. Znani badacze muzyki tradycyjnej z początku XX wieku to Béla Bartók, Zoltán Kodály, Alan Lomax, Constantin Brăiloiu, Vinko Žganec, Franjo Kuhač, Carl Stumpf, Erich von Hornbostel, Curt Sachs, Hugh Tracey i Alexander J. Ellis.\nW tym właśnie okresie powstaje m.in. klasyfikacja melodii węgierskich Bartóka, ewolucjonistyczna historia instrumentów muzycznych Sachsa, oraz pierwsza klasyfikacja instrumentów muzycznych autorstwa Hornbostela-Sachsa.\nZwiązek etnomuzykologii z antropologią widać w trakcie przełomów paradygmatycznych. Nauka o muzyce etnicznej inspirowała się zdobyczami funkcjonalizmu, strukturalizm oraz językoznawstwa. Wynikiem powstania tych kierunków w antropologii kulturowej są badania nad muzyką w kontekście całej struktury społecznej. Z językoznawstwa przejęto dwie perspektywy badań języka muzycznego metodą synchroniczną i diachroniczną.\nZwrotem w badaniach nad muzyką tradycyjną jest praca Johna Blackinga z 1964, o muzyce Vendów. W publikacji pojawia się koncepcja badań nad kulturą muzyczną jako całością, to znaczy uwzględniając wszystkie dziedziny życia związane z muzykalnością człowieka. Otwiera to pole działania dla antropologii muzyki.\nPostmodernizm przyniósł badania kognitywne, których przedstawicielami są Paul Berliner, Hugo Zemp, Steven Feld, Anthony Seeger. Prace z nurtu etnomuzykologii kognitywnej dotyczą badań nad klasyfikacją i rozumieniem muzyki przez wykonawców.\nDo najważniejszych osiągnięć w etnomuzykologii należy wprowadzenie obserwacji uczestniczącej, w której poznajemy bezpośrednio perspektywę wykonawcy. Etnomuzykolodzy dążą do uczestnictwa w badanej kulturze muzycznej. Kluczem jest poznanie nie tylko teorii, ale i praktyki muzycznej.\nEtnomuzykologia wyróżnia się spośród innych nauk o muzyce przez panujące wśród badaczy przekonanie, iż muzyka zawsze musi być rozpatrywana jako element kultury, jako produkt społeczny (etnomuzykologia oznacza badania muzyki w kulturze).\n\n\n== Działy ==\n\n\n=== Etnografia muzyczna ===\nObejmuje badania terenowe, celem tej dziedziny jest zbieranie materiałów muzycznych, tworzeniu transkrypcji, by w dalszej perspektywie tworzyć kategoryzacje materiałów w celach porównawczych.\n\n\n=== Etnomuzykologia ===\nZajmuje się badaniami muzyki w perspektywie lokalnej. Całością kultury muzycznej dotyczącej danej grupy etnicznej.\n\n\n=== Antropologia muzyki ===\nCelem jej jest tworzenie ogólnych teorii dotyczących kultury muzycznej człowieka.\n\n\n== ICTM ==\nBadaczy muzyki tradycyjnej skupia The International Council for Traditional Music. Jej członkami są naukowcy z całego świata. Stowarzyszenie ma charakter organizacji non-profit (NGO).\n\n\n== Badania w Polsce ==\nBadaniami etnomuzykologicznymi zajmują się w Polsce zarówno pracownicy uniwersyteccy, jak i hobbyści, zainteresowani zbieraniem twórczości ludowej. Oprócz badań terenowych i gabinetowych nad muzyką tradycyjną, wiele osób zagłębia się w praktykę wykonawczą biorąc udział jako aktywny uczestnik w badanej kulturze muzycznej (bi-musicality).\n\n\n== Dziedzina uniwersytecka ==\nEtnomuzykologia jest wykładana jako przedmiot w każdej placówce naukowej muzykologii oraz w akademiach muzycznych. W Polsce obecnie można podjąć podyplomowe studia etnomuzykologiczne na Uniwersytecie Warszawskim.\nEtnomuzykologia jest kierunkiem studiów uniwersyteckich w krajach anglosaskich (USA i UK).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nhttp://ethnomusicologyreview.ucla.edu/", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnomykologia\n\nEtnomykologia – interdyscyplinarna nauka zajmująca się rolą grzybów w kulturze: badająca stosunek ludzi do grzybów, doniesień o nich w folklorze, legendach, literaturze i mitologii. Wchodzi w zakres działania etnografii i mykologii. Chociaż teoretycznie termin ten obejmuje m.in. wykorzystywanie grzybów do celów spożywczych (grzyby jadalne) i leczniczych (grzyby lecznicze), często używany jest w kontekście badań nad grzybami halucynogennymi (np. niektóre łysiczki czy muchomor czerwony) i psychoaktywnymi (np. sporysz).\nZainteresowania etnomykologią zapoczątkowali Robert Gordon Wasson i Valentina Pavlovna Wasson pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku, kiedy zostali pierwszymi mieszkańcami Zachodu w historii, którym pozwolono uczestniczyć w obrzędzie spożywania grzybów halucynogennych. Opisali to w swojej książce „Mushrooms, Russia and History”. Za pioniera etnomykologii uważa się biologa Richarda Evansa Schultesa. Późniejsi badacze w tej dziedzinie to Terence McKenna, Albert Hofmann, Ralph Metzner, Carl Ruck, Blaise Daniel Staples, Giorgio Samorini, Keewaydinoquay Peschel, John Marco Allegro, Clark Heinrich, John W. Allen, Jonathan Ott, Paul Stamets, Casey Brown i Juan Camilo Rodriguez Martinez.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnonacjonalizm\n\nEtnonacjonalizm – forma nacjonalizmu oparta na odrębności grupy etnicznej, która nie znajduje dla siebie miejsca w istniejącym państwie, i dążąca do politycznej samodzielności dla niej. Definiowany także jako nacjonalizm oparty na podłożu etnokulturowym. Często przeciwstawiany nacjonalizmowi politycznemu.\nCzasami, ze względu na skojarzenie z nacjonalizmami Europy Środkowo-Wschodniej, nazywany nacjonalizmem wschodnim.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etnonauka\n\nEtnonauka (antropologia kognitywna, etnosemantyka, semantyka etnograficzna, „nowa etnografia”) – kierunek badawczy antropologii kulturowej (głównie amerykańskiej), dążący do opisywania systemów poznawczych różnych kultur przy stosowaniu formalnych procedur i na podstawie danych uzyskiwanych z oryginalnych kontekstów kulturowych, przede wszystkim językowych.\nPoczątki orientacji sięgają lat 50. XX wieku, największe nasilenie badań przypadło na lata 60.; powstało wówczas wiele prac zbiorowych. Ostatnio termin jest zastępowany nieco szerszym pojęciem antropologii poznawczej, inaczej kognitywnej, która jest kontynuacją i rozszerzeniem wcześniejszych założeń teoretyczno-metodologicznych.\nZa twórców etnonauki uważa się W. H. Goodenougha, F. G. Lounsburry’ego i H. C. Conklina, którzy wypracowali jej teorię (tzn. gramatykę kultury) oraz metody badawcze (wśród których zasadnicze znaczenie ma analiza składnikowa).\n\n\n== Bibliografia ==\nZofia Staszczak: Słownik etnologiczny. Wyd. 1. Warszawa: PWN, 1987. ISBN 83-01-07673-9. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etyka w antropologii\n\nEtyka w antropologii – jeden z obszarów refleksji antropologii kulturowej, stanowiący nieodłączny element procedury badawczej. Obejmuje namysł m.in. nad relacjami osób, wpływających na kształt spotkania etnograficznego – a więc kontakty między badaczem (badaczką) a badanym (badaną), a także ich związki z odźwiernymi, asystentami, pracodawcami, sponsorami czy lokalnymi władzami. W ramach analiz nad tego typu zależnościami, poruszane są np. kwestie władzy wynikającej z wiedzy lub decyzyjności antropologów oraz wpływ ich wartości i kategorii poznawczych na opisywaną rzeczywistość. Mowa tu także o konsekwencjach zastosowania czy wykorzystania oraz ujawnienia wyników badań, a także o znaczeniach i korzyściach (bądź ich braku), jakie dla różnych stron płyną z rozmowy. Inną sferę etycznych rozważań stanowi charakter statusu źródeł wiedzy antropologicznej i statusu jej samej. W tym obszarze ujawnia się problematyczność, nieuchwytność czy wręcz subiektywność cech etnografów – a więc „narzędzi” antropologicznego tworzenia wiedzy. Zwraca się tu też uwagę na rolę przyjętej przez badacza czy badaczkę etyki w kształtowaniu poznania, interpretacji i opisu naukowego. Ponadto, refleksja etyczna może dotyczyć sposobu przedstawiania rzeczywistości – a więc wpływu przyjętej metody badawczej czy roli etosu badaczy w dostrzeganiu i formułowaniu problemów badawczych, celów, wniosków, kategorii, powiązań itp. – i narracji na jej temat (np. przekładu, interpretacji językowej, wpływu wyboru określonej narracji na jej treść czy roli przyjętej metody badawczej). Problemy etyczne pojawiają się na każdym etapie badań antropologicznych – poczynając od wstępnej konceptualizacji a kończąc na rozpowszechnianiu ostatecznych wyników. Szerszy namysł nad ich obecnością ujawnił się w obrębie dyscypliny po tzw. zwrocie etycznym (określanym też mianem zwrotu etyczno-politycznego lub zwrotu ku zaangażowaniu).\n\n\n== Początki i rozwój refleksji etycznej w antropologii ==\nJak zauważa Fredrik Barth, przejawów indywidualnego namysłu etycznego można szukać już w samych początkach konstytuowania się dyscypliny w tradycji brytyjskiej. W pierwszych antropologach, którzy w 1844 roku założyli Ethnological Society of London, widział on aktywistów na rzecz zniesienia niewolnictwa w koloniach brytyjskich, sprzeciwiających się wyjaśnianiu kulturowej i moralnej różnorodności ludzkiej różnicami rasowymi. Na gruncie amerykańskim początki aktywistycznego wymiaru antropologii łączy się natomiast z Lewisem Henrym Morganem i jego działalnością na rzecz rdzennych Amerykanów w ich sporach z rządem. Powyższe działania nie były jednak w ówczesnych czasach szerzej dyskutowane i powszechnie naśladowane.\nZa pierwszą w historii antropologii publiczną debatę na temat etycznych zasad dyscypliny można uznać spór, jaki wywiązał się między Franzem Boasem a ówczesnym Amerykańskim Towarzystwem Antropologicznym (ang. American Anthropological Association, AAA). 20 grudnia 1919 roku w tygodniku „The Nation” ukazał się list uczonego zatytułowany Scientists as Spies  (Naukowcy jako szpiedzy), potępiający działalność wywiadowczą czterech amerykańskich antropologów i archeologów, którzy szpiegowali w Ameryce Środkowej pod przykrywką badań naukowych w czasie I wojny światowej. Według ojca antropologii amerykańskiej każdy, kto podejmuje podobne kroki, „w niewybaczalny sposób prostytuuje naukę i traci prawo do nazywania siebie naukowcem” (ang. prostitutes science in an unpardonable way and forfeits the right to be classed as a scientist) . W odpowiedzi, AAA wystąpiło przeciw stanowisku Boasa, jednocześnie usuwając go z zarządu Towarzystwa i wymuszając jego rezygnację z Narodowej Rady ds. Badań Naukowych (ang. National Research Council). Towarzystwo bezsprzecznie dopuszczało możliwość współpracy antropologów z armią, jeśli kooperacja miała służyć interesom narodowym. Taka też była praktyka wielu badaczy w czasie I (np. Marcel Mauss) i II wojny światowej (m.in. Gregory Bateson, Ruth Benedict, Margaret Mead, Edmund Leach czy Edward Evans-Pritchard) oraz w czasie późniejszych konfliktów i zamieszek (np. Pierre Bourdieu).\nKolejna znacząca debata w historii antropologii była związana m.in. z próbą wdrożenia w życie Projektu Camelot przez Departament Obrony Stanów Zjednoczonych w 1964 roku. Pomysł (ostatecznie w całości nie zrealizowany) zakładał badanie źródeł zamieszek społecznych w krajach tzw. Trzeciego Świata oraz analizę potencjalnych działań, które umożliwiłyby zaniechanie takich protestów. Tym razem AAA – w kontekście silnego niezadowolenia środowisk naukowców – opowiedziało się przeciwko projektowi. W rezultacie (po 5 latach pracy), w 1971 roku opublikowało pierwszy kodeks etyczny: Principles of Professional Responsibility. Widać w nim wyraźne nawiązanie do stanowiska Boasa; tekst mówi jasno o odpowiedzialności etnografów wobec osób czy społeczności, wśród których prowadzą badania. Odpowiedzialność ta oznacza, że muszą podjąć wszelkie kroki by chronić godność i prywatność oraz dobro fizyczne, społeczne i psychiczne swoich rozmówców, a w przypadku pojawienia się konfliktu interesów, to podmioty badania muszą stanąć na pierwszym miejscu (a nie lojalność wobec własnego państwa). Ponadto, rezultaty badań muszą być jawne i publicznie dostępne.\nW latach 90. XX w. – ze względu na protesty wielu antropologów zatrudnionych przez firmy komercyjne i reklamowe – zasady te zostały nieco złagodzone. Zmiany dopuściły w niektórych przypadkach niejawność wyników naukowych dociekań, lecz jednocześnie nakazały wyraźne powiadomienie podmiotów badania o zaistnieniu takiego faktu.\nList Boasa z 1919 roku, zyskując współcześnie pełne uznanie, stanowi punkt odniesienia dla kodeksów i zasad etycznych w antropologii . AAA w 2009 roku wystąpiło przeciw Human Terrain System (HTS) – programowi współpracy naukowców (m.in. antropologów, lingwistów czy socjologów) z armią amerykańską w Iraku i Afganistanie w latach 2007–2014. Jednocześnie podkreśliło, że nie wyklucza konstruktywnej, etycznej współpracy między antropologią a wojskiem . Jak pisze Jacek Kukuczka, w przypadku HTS największą kontrowersję wzbudziła sama instytucja, która projekt ogłosiła – Departament Obrony USA. Zasadnym stało się bowiem pytanie czy etyczną jest praca naukowa, która służy zwiększeniu efektywności działań operacyjnych. Warto również zaznaczyć, że inicjatorkami programu były antropolożki: Montgomery McFate i Andrea Jackson oraz że w ramach HTS taką pracę podjęli inni przedstawiciele antropologicznego środowiska (kilku poniosło również śmierć). Współpraca między naukowcami a armią amerykańską wzbudziła jednak wiele wątpliwości wśród badaczy. Podsumowując ich dyskusję, Kukuczka mówi o dwugłosie, który oscyluje pomiędzy „nie szkodźmy” a „zróbmy coś dobrego”.\n\n\n== Zwrot etyczny ==\nW ostatnich dziesięcioleciach można zauważyć tendencje do ujmowania, pojawiających się w antropologii (ale i całej humanistyce) zmian w kategoriach zwrotu badawczego. Poczynając od nakierowania lingwistycznego – związanego m.in. z opublikowaniem dzienników Bronisława Malinowskiego (Dziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu) – od lat 60. XX wieku mamy do czynienia z nieustannym kształtowaniem się rozmaitych orientacji. Jedną z nich jest tzw. zwrot etyczny, zwany również zwrotem etyczno-politycznym lub zwrotem ku zaangażowaniu. W różnych krajach miał on nieco inne odsłony, a kwestie politycznych i etycznych kontekstów uprawiania antropologii są nadal żywo rozważane przez współczesnych badaczy.\n\n\n=== Stany Zjednoczone i Wielka Brytania ===\nZwrot etyczno-polityczny na gruncie anglo-amerykańskim w zasadzie łączy w sobie dwie tendencje: zwrot polityczny i związany z nim rozwój antropologii krytycznej z lat 60. i 70. XX w. oraz zwrot etyczny – ujawniający się od początku lat 90. XX w.\nJak pisze Marta Songin-Mokrzan, pierwszy z nich był w pewnym sensie reakcją na światowy kryzys polityczny II połowy XX wieku. Wiązał się m.in. z dekolonizacją krajów tzw. Trzeciego Świata, powstaniem ruchów kontrkulturowych o charakterze antyzachodnim i ruchów walczących o prawa dyskryminowanych (m.in. osób nie-białych, kobiet, gejów czy lesbijek). Potęgowała go również fala niezadowolenia społecznego w USA w odniesieniu do zastanego systemu norm i wartości (sprzeciwiano się m.in. wojnie w Wietnamie). Bezpośrednią przyczyną debaty na temat politycznych kontekstów konstruowania wiedzy antropologicznej oraz etycznych powinności badaczy było ujawnienie udziału części naukowców (w tym antropologów) w projektach finansowanych przez rząd amerykański – takich, jak Projekt Camelot (1964).\nCoraz częściej głos zabierali zwolennicy różnych projektów badawczych, których łączyły jednak wspólne przekonania: podobna postawa polityczna oraz duch radykalnej krytyki dyscypliny. Określani właśnie mianem radykalnych krytyków (radical anthropologists), uważali, że „dyscyplina badań nad Innością mogła wyłonić się jedynie w warunkach politycznej i ekonomicznej supremacji kultury zachodniej, co nie pozostawało bez wpływu zarówno na jej aparat teoretyczny, narzędzia analityczne, jak i praktyki badawcze”. Rozpoznanie etnografii jako działalności o charakterze politycznym, sprawiło, że zastanawiano się nad tym, jaką rolę antropologia jako dyscyplina ukształtowana w ramach kultury zachodniej – spełnia w podtrzymywaniu i reprodukowaniu stosunków władzy i dominacji. Widziano w niej kreatorkę wyobrażeń na temat społeczeństw tradycyjnych, która stawała się narzędziem legitymizującym politykę kolonialną przedstawicieli Zachodu. „Jedną z zachodnich instytucji, reprezentujących burżuazyjny model opisywania i kategoryzowania światów peryferyjnych”. Przemyślenie procesów wytwarzania wiedzy antropologicznej w kontekście ideologii marksistowskiej przyczyniło się do tego, że dane etnograficzne zaczęto postrzegać jako towar, który jest przedmiotem nieuczciwej wymiany opartej na wyzysku. Uznano je za jedno z wielu dóbr, wywożonych poza granice skolonizowanego kraju. Z tej perspektywy, antropolog jawił się jako złodziej – współuczestnik i beneficjent kolonialnego systemu władzy.\nW ramach sprzeciwu, podjęto szerszy namysł nad takimi kwestiami, jak etyka badawcza, problem władzy oraz znaczenie i rola obiektywizmu w procesie wytwarzania wiedzy. Nastrój niepokoju przełożył się na stopniowy spadek wiary w naukę, rozumianą jako wytwór bezstronnego i niezaangażowanego rozumu. Podejmowano więc próby przemyślenia podstaw poznania antropologicznego i problematyzowania statusu badań etnograficznych. Dokonywano redefinicji dyscypliny w odwołaniu do idei zaangażowania i odpowiedzialności jako fundamentalnych i nieodłącznych elementów jej praktyki i teorii. Zaczęto zastanawiać się nad możliwością, a nawet powinnością, zabierania przez badaczy głosu w sprawach politycznych, tym samym wychodząc poza czysto akademicki charakter dziedziny i konstruowanej przez nią wiedzy.\nKwestia zaangażowania antropologii narodziła się na gruncie anglo-amerykańskim dzięki popularności koncepcji marksistowskich i feministycznych, których głównym dążeniem było wyzwolenie uciskanych i wyzyskiwanych grup społecznych. W dużej mierze – zwłaszcza w akademickiej odsłonie zwrotu – była konstruowana w opozycji do antropologii stosowanej. Zaczęły pojawiać się głosy, że wiedza ma służyć głównie tym, dzięki którym została zebrana; powinna być więc użyteczna, by nie wspierać dotychczasowych struktur dominacji. Jak zauważa Clifford Geertz, dekolonizacja radykalnie zmieniła charakter relacji między badaczami a społecznościami, które poznawali i opisywali.\nNatomiast od lat 90. XX wieku możemy mówić o czymś w rodzaju drugiej fali zwrotu etyczno-politycznego. Orientacja wiąże się m.in. z postacią Nancy Scheper-Hughes i jej krytycznym nastawieniem do nurtu ponowoczesności. Jej zdaniem, refleksja postmodernistyczna – poprzez promowanie idei antropologii bez granic (dopuszczającej do głosu wiele prawd) – „zawiesiła etykę” w kontaktach z Innymi. Badaczka odrzuca więc relatywizowanie myśli i rozumu na rzecz rozważań etycznych, czyli tego, jak ludzie zachowują się w stosunku do siebie. Zwraca uwagę na realne linie podziału, wobec których stoją uciskani ludzie. Krytykuje zaadaptowanie myśli Foucaultowskich, przez które „zaczęto postrzegać antropologiczną pracę w terenie jako inwazyjny i dyscyplinujący «panoptikon»”. W ujęciu amerykańskiej badaczki, antropolog czy antropolożka powinna jawić się jako świadek – w odróżnieniu od obiektywnego, niezaangażowanego, zdystansowanego obserwatora-postmodernisty, który umacnia zastany porządek (np. nierówności). Świadek nie tylko uważnie słucha, ale i z empatią, współczuciem działa dla dobra badanych, angażuje się w ich walkę przeciw dyskryminacji. Scheper-Hughes sytuuje bowiem etykę w sferze przedkulturowej, przeddyskursywnej. Krytykuje relatywizm moralny, uznając go za konstrukt kulturowy (naukowy), który usprawiedliwia moralną i polityczną bezczynność, niejednokrotnie wspierając w ten sposób rasizm. Przywraca podmiotowość, którą – jej zdaniem – postmodernizm zredukował do przedmiotu obserwacji (na wzór nauk przyrodniczych) i z którego opisywania czerpie korzyści.\nPostawa Scheper-Hughes nie wyczerpuje tendencji badawczych drugiej odsłony zwrotu. Warto zaznaczyć, że jej rozumienie etyki było szeroko dyskutowane i poddawane krytyce. Bardziej współczesną polemikę można zaobserwować np. u Davide’a Valentine’a w The Calculus of Pain.\n\n\n=== Polska ===\nNa gruncie polskiej antropologii zwrot etyczny ujawnił się znacznie później, niż miało to miejsce w kontekście angloamerykańskim. Nie jest też prostym odzwierciedleniem tendencji zachodnich z lat 60. i 70. XX w., choć część badaczy się do nich odnosi. Według Moniki Baer, jest to wynik braku (a przynajmniej posiadania znacznie mniejszego bagażu doświadczenia) międzykulturowego spotkania etnograficznego oraz (post)kolonialnej przeszłości, a tym samym – na co zwraca uwagę Katarzyna Kaniowska – z braku refleksji na temat konsekwencji szerszego usytuowania w świecie.\nPoczątek zwrotu w Polsce wiąże się z opublikowaniem tekstu Agnieszki Kościańskiej Ku odpowiedzialności. Etnologia w Polsce: tradycje i wyzwania. Ten manifest polskiej antropologii zaangażowanej ukazał się w 2004 roku na łamach czasopisma „(op.cit.,)” i zapoczątkował burzliwą debatę na temat zadań i celów współczesnej nauki, rozumienia przedmiotu jej badań, tożsamości dyscypliny, szerszych etycznych i politycznych kontekstów wytwarzania wiedzy oraz sposobów jej uprawomocniania. Badaczka, odwołując się do antropologii anglosaskiej, wezwała m.in. za Raymondem Firthem do „większego społecznego i politycznego (w szerokim znaczeniu tego słowa) zaangażowania, «mającego na celu obronę szeroko pojętej wolności i równości»”. Nawoływała do zdefiniowania celów współczesnej antropologii. W odpowiedzi, zwłaszcza młode pokolenie badaczy położyło akcent na praktyczne zastosowanie wiedzy antropologicznej i zwrot ku badaniom terenowym – etnografii połączonej z refleksją nad zmieniającym się światem. Postulowano „udział w debatach publicznych dotyczących najbardziej palących kwestii współczesnego świata”.\nJak zauważa Marta Songin-Mokrzan, potrzeba dookreślenia tego, jaka powinna być współczesna antropologia, narodziła się w odpowiedzi na kryzys podmiotu i reprezentacji (epistemologii, przedstawienia), ujawniający się wraz ze stopniową recepcją postmodernizmu (od lat 70. XX w.). Tendencje etycznego namysłu nad dyscypliną sprawiły, że wzrosło poczucie, iż obok celów poznawczych, powinna ona spełniać też inne funkcje – być zaangażowana. Jednak próba przezwyciężenia sceptycyzmu poznawczego i rekonstrukcji tożsamości dyscypliny w charakterze społecznej odpowiedzialności, nie dała jednoznacznej odpowiedzi na pytanie czym to zaangażowanie mogłoby być. Ze względu na brak wyraźnych kryteriów definicyjnych, rodzi się szereg możliwości jej wykorzystywania w celu uprawomocnienia rozmaitych praktyk badawczych. Zdaniem Marty Songin-Mokrzan, tym, co łączy projekty zaangażowane jest fakt, że antropologia przybiera w nich kształt intencjonalnej formy ingerencji w dyskurs, życie badanych, porządek symboliczny czy przestrzeń publiczną.\nDrugi ważny czynnik, który doprowadził do szerszej refleksji etycznej, był również związany z wcześniejszymi zmianami paradygmatycznymi w obrębie dyscypliny. Według Kaniowskiej, to właśnie dzięki temu, że współczesna antropologia unika definiowania kultury, odchodzi od wytwarzania jej wielkich teorii i nie proponuje ścisłych koncepcji metodologicznych, możliwe było ukazanie, „jak potrzebną i jak konstytutywną cechą antropologicznej refleksji i praktyki jest dbałość o aspekt etyczny naszego myślenia i działania”. Badaczka zauważa braki w dotychczasowej debacie na temat etycznych uwikłań antropologii, podkreślając przede wszystkim dwie pomijane wcześniej kwestie: „nieuchwytny charakter cech decydujących o pożądanych etycznych działaniach antropologów” oraz „powiązanie owych działań z określonymi wartościami; umocowanie etyki w jakimś systemie wartości”. Wymaganie od antropologii wiedzy naukowej w modernistycznym rozumieniu jako obiektywnej, neutralnej aksjologicznie – przy jednoczesnym oczekiwaniu, że w procesie jej zdobywania badacze będą posługiwali się mglistymi „zasadami” etycznymi, oraz że wiedzę przeniknie refleksja etyczna, prowadzi do paradoksu, konfliktu. Największą przeszkodą do jego przezwyciężenia jest obecny nadal pogląd, że naukowe poznanie to wciąż (mimo dorobku postmodernizmu) poznanie oparte na dążeniu do jednej prawdy. Jak pisze Kaniowska, w wyniku napięcia między koncepcją nauki a koncepcją poznania pojawia się produkt uboczny w postaci refleksji etycznej.\nW pewnym sensie antropologia zaangażowana w Polsce (w odróżnieniu od kontekstu anglo-amerykańskiego) jest utożsamiana z antropologią stosowaną. Akcent pada tutaj na zastosowanie wiedzy, na praktyczne jej wykorzystanie (np. w korporacjach) i upublicznianie, czyniąc ją rozpoznawalną na forum publicznym[potrzebne źródło].\n\n\n=== Inne konteksty ===\nPolskie publikacje stosunkowo rzadko podejmują szerszy namysł nad zmieniającymi się trendami w antropologii nieanglosaskiej. Wśród refleksji zagranicznych, które w ostatnich latach podejmują problematykę zróżnicowanych kontekstów formułowania się i rozwoju dyscypliny, warto zwrócić uwagę na obecność debaty wokół książki „World Anthropologies” (wydanej pod redakcją Gustavo Linsa Ribeiro i Arturo Escobara) .\n\n\n== Problemy etyczne ==\nJak przekonuje Katarzyna Wala, w antropologii można wyróżnić kilka fundamentalnych i powszechnie podzielanych reguł etycznych. Wśród nich wymienia m.in.: świadomą zgodę rozmówców na badania, dbałość o ich poufność i prywatność, podmiotowe traktowanie czy nie wprowadzenie w błąd. Zaznacza jednak, że w praktyce stosowanie tych niepisanych zasad rodzi wiele problemów. Jednym z nich może być rozbieżne rozumienie intencji, stojących za projektem badawczym. Nawet jeśli rozmówcy z własnej woli uczestniczą w badaniach terenowych, to przypuszczalnie mają inne niż etnografowie wyobrażenie na temat rezultatów tych działań. W tym momencie kwestia świadomej zgody ulega skomplikowaniu. Innym przykładem jest trudność dokładnego wyznaczania granic prywatności danej osoby. Według Ewy Nowickiej, sfera ta jest niejednokrotnie naruszana poprzez rozwijanie osobistych aspiracji badawczych antropologów. Łączy się to z namysłem nad powinnością publikowania nie tyle wszystkich, co jakichkolwiek zebranych treści. Tym samym, Nowicka ujawnia napięcie, jakie powstaje między uczciwością względem nauki a ryzykiem zaszkodzenia swoim informatorom. Jak wyjaśnia Anna Wyka – socjolożka, której myśli stanowią też inspirację dla antropologów   – „inicjując pogłębiony kontakt badawczy, podejmujemy odpowiedzialność nie tylko za zaangażowanych weń ludzi, ale także wobec nauki. Po badaniach terenowych często stajemy wobec problemu podwójnej niejako lojalności: głęboki kontakt (czasem nawet przyjaźń) z badanymi rodzi w nas niepokój, że publikując to, co nam ujawnili, dopuścimy się nadużycia ich zaufania, a co musimy czynić z natury naszego zawodu, lojalności naukowej”.\nNowicka rozumie etykę jako „normy, oceny, a także towarzyszące im przeżycia indywidualne, które mają związek bezpośredni ze stosunkami między ludźmi”. Wymienia dwa (powiązane ze sobą) typy motywacji przy wyborze problemu i przedmiotu badań naukowych: intelektualne i ideologiczne. Jak zauważa, w kontekście pierwszego z nich, analizy antropologiczne pomijają zazwyczaj kwestie etyki, ponieważ brak tutaj namysłu nad tym, czy przedstawiciele danej społeczności chcą być badani. Antropolodzy w pewnym sensie narzucają im swoją obecność. Poprzez drugą motywację – zawierającą już w sobie refleksję etyczną – najczęściej realizują własną wizję tego, co badane być powinno (co uznają za ważne). Nawet jeśli intencją jest pomoc (sama w sobie wyrażająca określoną wartość i pewien rodzaj władzy) konkretnej społeczności, postępują według własnej hierarchii aksjologicznej, realizując działania zgodne z osobistymi (kulturowymi) wyobrażeniami etycznymi, politycznymi czy społecznymi.\nRównież Katarzyna Kaniowska uważa, że już sam wybór metod i celów poznawczych zawiera w sobie element wartościujący. Wszelkie poznanie naukowe poprzedza więc nie teza, ale (przed)sąd, uznający pewne wartości. Według badaczki, szersza refleksja etyczna w antropologii mogła pojawić się dopiero dzięki współczesnym zmianom paradygmatycznym – na skutek odejścia od wytwarzania wielkich teorii kultury. Nie znaczy to jednak, że refleksja etyczna w obrębie dyscypliny nie miała wcześniej w ogóle miejsca.\nEtyczny obszar w antropologii często sprowadzany jest do pojęcia władzy – problemu hierarchii i asymetryczności relacji osób uczestniczących w spotkaniu (poznaniu) etnograficznym. Problem ten przekłada się również na sferę pisarskiej reprezentacji, ponieważ – jak przekonuje James Clifford – etnografia uwikłana jest w pisanie, a „proces ten jest komplikowany przez działanie licznych subiektywnych i politycznych ograniczeń znajdujących się poza kontrolą piszącego. W odpowiedzi na te naciski, pisanie etnograficzne przyjmuje szczególną strategię autorytetu. W ujęciu klasycznym do strategii tej niepodważalnie należy roszczenie sobie prawa do bycia dostarczycielem prawdy w tekście. Clifford – w O autorytecie etnograficznym – przekonuje, że mimo odwoływania się do słów samych bohaterów, „[c]ytaty zawsze są inscenizowane przez cytującego i służą zwykle jedynie za przykłady lub potwierdzające świadectwa”, a „to on [badacz] w końcu ujmuje kierownicze, redaktorskie stanowisko. Autorytatywnej pozycji tego, który «udziela głosu» innym nie da się w pełni przekroczyć”.\nWspółczesną próbą zachwiania monologicznego charakteru takiego autorytetu jest np. etnografia oparta na współpracy (collaborative ethnography), którą Carolyn Fluehr-Lobban nazywa badaniami „etycznie świadomymi”. Praktyka ta, opierając się na myśli Luke’a Erica Lassitera , proponuje przede wszystkim współpracę na każdym możliwym etapie działania badawczego. Akcent pada tutaj na proces pisania oraz otwartość badacza na reakcje partnerów (konsultantów) rozmów nie tylko w jego trakcie (co wpływa na kształt i rozwój prowadzonych badań terenowych), ale przede wszystkim już po ukończeniu pracy nad tekstem. Jak wyjaśnia Kamil Pietrowiak – a co potwierdza również Joanne Rappaport – etnograf bądź etnografka jawnie zestawia, w pewien sposób porównuje, swój „głos w sprawie” z komentarzami, wątpliwościami czy krytyką swoich rozmówców, które następnie zamieszcza jako integralną część ostatecznego raportu z badań. W tym kontekście ważna jest również – podkreślana przez zwolenników opisywanej postawy – zasada przystępnego i jasnego pisania tekstów. Realizowane są nawet próby wspólnego tworzenia artykułów, a także zachęcania rozmówców do opowiedzenia o sobie, swoim życiu i świecie przy użyciu – udostępnionych w tym celu przez antropologów – aparatów czy kamer wideo (antropologia wizualna). Warto zaznaczyć, że na gruncie polskiej odsłony etnograficznej współpracy dużą rolę odgrywa myśl socjologiczna Anny Wyki (Badacz społeczny wobec doświadczenia), dla której kwestie etyki badacza stanowią rolę pierwszoplanową .\nPowyższa metoda ma także swoich przeciwników. Na przykład Marcin Brocki, paradoksalnie, widzi w niej manipulację i instrumentalizację – zamianę podmiotów rozmów w przedmioty, które badacz wykorzystuje do realizacji własnych celów i potrzeb – oraz próbę narzucenia uniwersalnych postaw etycznych.\nZ kolei – jak wskazuje Lila Abu-Lughod – nurt badań feministycznych ujawnił m.in. problematyczność samego języka dyscypliny. Antropologiczne „ja” jest bowiem zawsze konstruowane w odniesieniu do Innego, w związku z czym nigdy nie posiada charakteru neutralnego. Jak dowodziły feministki, ma charakter esencjalizujący i przyjmuje pryzmat relacji płciowych (płci biologicznej).\nPowyższe aspekty stanowią jedynie kilka przykładów pośród niezliczonych, potencjalnych problemów etycznych w antropologii. Badacze za każdym razem borykają się z rozmaitą pulą trudności, których odmienność generuje nie tylko przyjęta metoda badawcza, jej cel czy charakter spotkania, ale również m.in. czas, płeć, osobiste predyspozycje, motywacje i świadomość zaangażowanych osób czy szerszy kontekst społeczny, kulturowy, polityczny, ect.\n\n\n== Wybrane źródła inspiracji we współczesnej antropologii ==\nKatarzyna Wala wyróżnia trzy filozoficzne stanowiska etyczne, które zauważalne są we współczesnej nauce. Jej zdaniem jest to: utylitaryzm, deontologia (powinnościowa etyka zasad) i etyka umiejętności. Utylitaryzm zakłada jednolitość sfery moralności, opartej na uniwersalnym zespole czynników, które determinują to, co, działając, powinniśmy moralnie robić. W tym wypadku słuszność postępowania określana jest przez rezultaty, które postępowanie to wywołało. Podejście deontologiczne podkreśla z kolei samo działanie, bez oceny jego konsekwencji; mówi więc (za Immanuelem Kantem), by nie traktować osób „wyłącznie jako środków do celów, lecz jako cele same w sobie”. Moralne zachowanie wiązane jest tu m.in. z zasadami uczciwości, sprawiedliwości czy szacunku wobec innego człowieka. Natomiast, wywodząca się z arystotelesowskiego pojęcia cnoty i praktycznego rozumu, etyka umiejętności podkreśla odczucia i umiejętności badacza, jego etyczne intuicje oraz negocjacje pomiędzy aktorami lokalnej społeczności. Umiejscawia więc sferę etyki w działaniu oraz zakłada, że inicjacją w obrębie lokalnej kultury jest uczenie się jej etosu. Podejścia te przeplatają się nieustannie w antropologicznej praktyce różnych badaczy .\nInaczej do tej kwestii podchodzi Małgorzata Rajtar, wywodząc rozumienie etyki (w obrębie dyscypliny) bezpośrednio z myśli Arystotelesa. Potwierdza to słowami kanadyjskiego antropologa Michaela Lambeka, według którego pojęcie to „nie jest czymś, co się stosuje, lecz tym, jak się działa. I nie jest kwestią tego, co się robi – jaka jest jej zawartość – lecz tego, by działać dobrze”. Stanowisko to odległe jest od Kantowskiego ograniczenia etyki jedynie do abstrakcyjnego rozumu. Zdaniem Lambeka, dotychczasowa teoria społeczna w znacznej mierze upraszczała czy wręcz negowała złożoność działań i intencji ludzkich, natomiast posługiwanie się terminem „etyka”, uwypukla ich złożoność i niespójność.\nInteresującym ujęciem kwestii etycznych, zdaje się projekt antropologii walczącej Nancy Scheper-Hughes. W oparciu o filozofię Emmanuela Lévinasa, antropolożka sytuuje etykę w sferze przedkulturowej, przeddyskursywnej. Rozumie ją jako „odpowiedzialność i zdolność odpowiadania Innemu” (Lévinasowska bliskość odpowiedzi i odpowiedzialności) oraz zakłada, że „etyka, tkwiąc u podstaw znaczeń, czyni kulturę możliwą”. Wyraża zatem sprzeciw wobec relatywizmu moralnego, który – jej zdaniem – jest konstruktem kulturowym (naukowym), usprawiedliwiającym moralną i polityczną bezczynność. Scheper-Hughes przekonuje, że zawsze jesteśmy uwikłani politycznie. Nawet jeśli nie opowiadamy się po żadnej ze stron, to i tak wspieramy pewną ideologię – utrzymujemy zastany porządek. Tym samym, niejednokrotnie przyzwalamy np. na rasizm. Celem poznania jest dla niej dawanie świadectwa, zmiana, „przemawianie głosem” osób do tej pory niesłyszanych.\nZ podobnych źródeł namysłu swoją postawę wyprowadza również Marcin Kafar. Antropolog, mówiąc o zaangażowanej obecności, współuczestniczeniu i (współ)przeżywaniu, również nawiązuje do filozofii Emmanuela Lévinasa, w której bycie dla drugiego, bycie dobrym człowiekiem to podjęcie starania, by „odpowiedzieć na pytanie drugiego stojącego wobec mnie”. Kafar korzysta też z myśli fenomenologicznej Józefa Tischnera, gdzie słowo „wobec” to podstawowe określenie relacji między człowiekiem a człowiekiem, nakierowujące na wzajemność, uobecnianie i teraźniejszości. Takie stanowisko przypomina, że wobec nas zawsze w pierwszej kolejności stoi osoba, która jest podmiotem, a dopiero w drugiej – badanym. Warto również pamiętać, że według Tischnera, „kluczem do etyki jest doświadczenie wartości. W etyce wartością jest drugi człowiek, wartością jestem ja sam i wartością są rozmaite płaszczyzny obcowania człowieka z człowiekiem”. U autora Wobec wykluczonych widoczna jest też inspiracja poglądami Martina Bubera, podkreślającymi, że powinniśmy „nauczyć się otwierać dialog w głębokim sensie, dialog wypływający z relacji Ja-Ty, a nie Ja-To”.\n\n\n== Wybrane polemiki ==\n\n\n=== Stany Zjednoczone ===\nJednym z głośnych tekstów, który wywołał fale dyskusji na temat celów i statusu samej antropologii jest Prymat etyki. Perspektywa walczącej antropologii (The Primacy of the Ethical: Propositions for a Militant Anthropology) z 1995 roku. Jego autorka – Nancy Scheper-Hughes – rezygnuje z biernej, zdystansowanej postawy badaczki i powraca do roli zaangażowanej w lokalne sprawy campanheiry (współtowarzyszki) w brazylijskiej dzielnicy nędzy Alto do Cruzeiro. Staje również po stronie „pozbawionych głosu” matek z południowoafrykańskiego obozu Chris Hani. Sytuując etykę w sferze przedkulturowej, przeddyskursywnej, krytykuje relatywizm moralny, uznając go za konstrukt kulturowy (naukowy), który usprawiedliwia moralną i polityczną bezczynność.\nKwestionując podejście Scheper-Hughes, Paul Riesman wyraził obawę, że działając jak ona, „porzucamy antropologię, ponieważ rezygnujemy z podstawowego aksjomatu wspólnej nam wizji, że w obliczu antropologii wszyscy ludzie są równi” i wkraczamy na drogę walki ze złem, które raz zdefiniowane, prowadzi do zaniku prób rozumienia konkretnych sytuacji jako rzeczywistości ludzkiej, a zamiast tego potraktujemy je jako nieludzkie i wkroczymy na arenę polityki. W odpowiedzi na te zarzuty, antropolożka pyta retorycznie o moment, w którym zło przestało być częścią rzeczywistości ludzkiej.\nGłówna krytyka względem antropologii walczącej wybrzmiała jednak ze strony Roya D’Andrade’a, który przyjmując perspektywę scjentystyczną, nie może zaakceptować innego celu dyscypliny niż samo poznanie. Starając się utrzymać wizję obiektywnego budowania wiedzy, odrzuca „moralny model nauki”. Potępia w nim to, co subiektywnie (a więc, jego zdaniem, nienaukowo) uznawane za złe. Scheper-Hughes zakłada natomiast cel emancypacyjny – prymat etyki wobec epistemologii (poznania), wobec antropologii scjentystycznej. Badaczy widzi jako rzeczników i obrońców praw badanej społeczności. Obiektywność (która nie istnieje w formie totalnej) uznaje za nieetyczną, ponieważ rozumie ją jako niezaangażowanie, dystans, obserwację, umacnianie zastanego porządku. Uważa ją za ucieczkę od lokalnych zobowiązań, zaangażowania i odpowiedzialności, prowadzącą ku transnarodowej, pozbawionej granic antropologii. Jednocześnie afirmuje dawanie świadectwa i zmianę jako cele naukowego poznania. Scheper-Hughes stwierdza, że „tym, co powstaje w pisaniu kultury, jest zawsze wysoce subiektywny, stronniczy, fragmentaryczny, lecz jednocześnie głęboko osobisty zapis ludzkiego życia oparty na spojrzeniu i świadectwie naocznego świadka”.\n\n\n=== Polska ===\nZbliżona do sporu Nancy Scheper-Hughes i Roya D’Andrade’a polemika miała miejsce również w Polsce. Głównymi adwersarzami w debacie na łamach „(op.cit.,)”-u (2004-2006) byli Monika Baer (O antropologii, polityce i tożsamości. Zaproszenie do dyskusji) i Marcin Brocki (Zaangażowanie – dystans – struktura wiedzy antropologicznej).\nBrocki – przyjmując perspektywę scjentystyczną – przekonywał wówczas, że jeśli traktujemy antropologię jako nośnik zmiany społecznej (do czego wcześniej namawiała Baer) czy jako obrończynię wolności i równości (o czym mówiła Kościańska), popadamy w służbę „jedynie słusznej” ideologii. Widział w niej ucieczkę w politykę, dzięki której naukowcy zyskują uwagę i uznanie. Jednocześnie dowodził, że od konotacji politycznych dyscyplinę może uchronić zdystansowana postawa badawcza. Krytykował społeczną użyteczność nauki, która – jego zdaniem – zagraża wolności w wyrażaniu osobistych intuicji teoretycznych.\nBaer – zwracając uwagę na tabuizację „politycznego” w antropologii i na brak (2006 rok) szerszej debaty na temat zwrotu etycznego – przekonywała natomiast, że próba ucieczki od polityczności i budowana w takim duchu narracja wcale apolityczne nie są. Krytykowała dążenia do unowocześnienia kierunku, które opierają się na wybiórczym czerpaniu z dorobku nauki zachodniej. Mimo że odwoływanie się do innej tradycji nie powinno – jej zdaniem – polegać na bezpośrednim przenoszeniu koncepcji i modeli, lecz na inspiracjach, to jednak fragmentaryczna refleksja nad nią może prowadzić do niekonsekwencji. Pomijanie kwestii związków (w tym politycznych) między ludźmi na świecie – paradoksalnie – wywiera skutek odwrotny do zamierzonego. Zamiast rewolucyjnego kroku w budowaniu – wolnej od konotacji politycznych (jak chciał tego Brocki) – tożsamości nowej odsłony antropologii, okazuje się raczej kontynuacją wymuszanego wcześniej podejścia – zakazywania pewnych idei. Według Baer, pojęcia „antropologia” i „polityka” zostały w ostatnich latach przedefiniowane i nie muszą się wykluczać. Obecne próby nadania dyscyplinie nowej (krytykowanej przez adwersarza) tożsamości, odwołują się głównie do politycznego i społecznego jej zaangażowania. Nie jest to jednak (co sugerował Brocki) powrót do socjalistycznej „etnografii w służbie sprawy”, ale import idei z Zachodu – idei pomijanych wcześniej przez polskich badaczy w procesie „doganiania Zachodu” i w próbie unowocześnienia dyscypliny. Ponadto, promowana przez Baer wizja nauki stanowi z założenia „przestrzeń prawdziwie inkluzywną, w której jest miejsce na wszystkie zainteresowania i perspektywy badawcze”.\nJak podsumowuje Songin-Mokrzan, narodziny antropologii zaangażowanej rodzą pytania, czy taka dyscyplina może być bezstronną, obiektywną nauką, czy może być rzetelna i nieideologiczna. W debatach na ten temat widoczne są dwa opozycyjne podejścia. Pierwsze – zaangażowane – wiąże się z praktycznym stosowaniem wiedzy w duchu społecznej odpowiedzialności i dążeniem do zmian. Drugie – zakłada apolityczność nauki, a więc nastawione jest na interpretowanie kontekstów, w których realizują się działania społeczno-kulturowe podmiotów i poszerzanie granic rozumienia. Przedmiotem sporu jest więc głównie sposób definiowania pola walki, dzięki któremu możliwe będzie zrekonstruowanie i zbudowanie nowej tożsamości antropologii.\n\n\n== Zasady i kodeksy ==\nŻadne z wypracowanych zasad czy kodeksów etycznych w antropologii nie stanowią wewnętrznego systemu kontroli czy powszechnego narzędzia, wyznaczającego standardy badawcze. Ich twórcy często podkreślają, że dokumenty te są jedynie wskazówkami, przykładami potencjalnych trudności, na jakie naukowcy mogą natrafić w toku prowadzonych działań. Ostatecznie to każdy badacz czy badaczka samodzielnie musi rozstrzygać, co w danej sytuacji jest słuszne – etyczne – a co niepożądane. Problematyczność wspomnianych kodeksów tkwi również w tendencji ich autorów do koncentrowania się na osobistej odpowiedzialności antropologów. W ten sposób pomijają fakt, iż doświadczenie etnograficzne równocześnie usytuowane jest w lokalnych kontekstach politycznych. Zacierają więc polityczną, ale i etyczną złożoność relacji terenowych.\n\n\n=== Stany Zjednoczone ===\nCode of Ethics of the American Anthropological Association (2009)\nDokument ten zawiera dodatkowo spis kodeksów pokrewnych.\n\n\n=== Wielka Brytania ===\nEthical Guidelines for Good Research Practice (2011)\n\n\n=== Polska ===\nW Polsce nie wypracowano do tej pory oficjalnego zbioru zasad, które służyłyby za fundament kodeksu etycznego antropologii. Wielu badaczy twierdzi, że taka jednolita teoria jest niemożliwa. Nie istnieją również tłumaczenia kodeksów zagranicznych . Mimo to, w praktyce można zauważyć liczne odwołania do stanowisk, ukształtowanych na gruncie anglo-amerykańskim – np. do norm etycznych stworzonych przez Amerykańskie Towarzystwo Antropoliczne[potrzebne źródło]. Ponadto, pod koniec 2000 roku, Zespół ds. Etyki w Nauce przy Przewodniczącym Komitetu Badań Naukowych opublikował tekst pod nazwą Dobra praktyka naukowa, który jest jednak zbiorem ogólnych zasadach etyki naukowej. W późniejszym czasie powstał też Kodeks Etyki Pracownika Naukowego, lecz i ten dokument nie odnosi się do konkretnych dyscyplin.\n\n\n== Znani badacze ==\nPoniższa lista nie zawiera wyczerpującego zbioru nazwisk badaczy związanych z refleksją na temat etycznych aspektów wiedzy antropologicznej. Obejmuje zarówno praktyków – wcielających idee odpowiedzialności czy zaangażowania w działania etnograficzne – jak i teoretyków – którzy starają się przemyśleć umiejscowienie dyscypliny w szerszym kontekście ludzkiej działalności, nadać ogólny kształt pojawiającym się tendencjom badawczym oraz zmierzyć z problematycznością uprawiania etycznie świadomej nauki. Ponadto koncentruje się na przedstawicielach związanych z euroamerykańską tradycją dziedziny.\n\nEdwin William Ardener\nTalal Asad\nMonika Baer\nRalph Leon Beals\nHana Červinková\nStanley Diamond\nRaymond Firth\nKathleen Gough\nGerrit Huizer\nDell Hymes\nDelmos Jones\nMarcin Kafar\nKatarzyna Kaniowska\nAgnieszka Kościańska\nInga Kuźma\nMichael Lambek\nLuke Eric Lassiter\nDiane Lewis\nBruce Mannheim\nŁukasz Michoń\nMarek Pawlak\nKamil Pietrowiak\nTomasz Rakowski\nEwa Nowicka-Rusek\nNancy Scheper-Hughes\nBob Scholte\nŁukasz Sochacki\nMarta Songin-Mokrzan\nAdrianna Surmiak\nSol Tax\nJoanna Torarska-Bakir\nKatarzyna Wala\nFilip Wróblewski\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAAA’s Commission on the Engagement of Anthropology with the US Security and Intelligence Communities (CEAUSSIC), Final Report on The Army’s Human Terrain System Proof of Concept Program, „American Anthropological Association”, 2009 [dostęp 2017-06-26] .\nMonikaM. Baer MonikaM., O antropologii, polityce i tożsamości. Zaproszenie do dyskusji, [w:] MarcinM. Brodzki, KonradK. Górny, WaldemarW. Kuligowski (red.), Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, Wrocław 2006, s. 71–90 .\nMonikaM. Baer MonikaM., Między nauką a aktywizmem. O polityczności, płci i antropologii, Wrocław 2014 .\nMarcinM. Brocki MarcinM., Zaangażowanie – dystans – struktura wiedzy antropologicznej, [w:] MarcinM. Brodzki, KonradK. Górny, WaldemarW. Kuligowski (red.), Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, Wrocław 2006, s. 61–70 .\nMarcinM. Brocki MarcinM., Badania oparte na współudziale, badania w działaniu i etnografia współpracująca – argumenty przeciw, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej”, 2 (19), 2013, s. 5–16 .\nJamesJ. Clifford JamesJ., O autorytecie etnograficznym, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, 49 (34), 1995, s. 19–31 .\nRoyR. D’Andrade RoyR., Moral models in anthropology, „Current Anthropology”, 36 (3), 1995, s. 399–408 .\nEwaE. Dżurak EwaE., Antropologia z karabinem na ramieniu, „WP konflikty”, 24 kwietnia 2009, s. 1–6 [dostęp 2017-06-26] .\nCarolynC. Fluehr-Lobban CarolynC., Antropologia oparta na współpracy jako etyczna antropologia XXI wieku, „Tematy z Szewskiej”, 1 (9), 2013, s. 8–14 .\nMartynM. Hammersley MartynM., PaulP. Atkinson PaulP., Metody badań terenowych, Poznań: Zysk i S-ka, 2000 .\nMarcinM. Kafar MarcinM., Wobec wykluczonych. Antropolog w Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych, „Łódzkie Studia Etnograficzne”, 49, 2010, s. 203–227 .\nKatarzynaK. Kaniowska KatarzynaK., Skąd się biorą etyczne problemy badań antropologicznych?, „Łódzkie Studia Etnograficzne”, 49, 2010, s. 7–16 .\nAgnieszkaA. Kościańska AgnieszkaA., Ku odpowiedzialności. Etnologia w Polsce: tradycje i wyzwania, „Łódzkie Studia Etnograficzne”, 49, 2004, s. 12–13 .\nKatarzyna E.K.E. Kość-Ryżko Katarzyna E.K.E., Etnolog w labiryncie znaczeń kulturowych. Psychologiczne wyzwania badań terenowych, [w:] Inga B.I.B. Kuźma (red.), Tematy trudne. Sytuacje badawcze, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2013, s. 15–43 .\nWprowadzenie, [w:] JacekJ. Kowalewski JacekJ., WojciechW. Piasek WojciechW., „Zwroty” badawcze w humanistyce. Konteksty poznawcze, kulturowe i społeczno-instytucjonalne, Olsztyn: Colloquia Humaniorum, 2010, s. 7–12 .\nMichał W.M.W. Kowalski Michał W.M.W., Antropolog na wojnie – dylemat etycznego zaangażowania nauk społecznych, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, 9 (3), 2013, s. 125–141 .\nMichał W.M.W. Kowalski Michał W.M.W., Michał Kowalski: Badacz w mundurze, czyli o militaryzacji antropologii, „Teologia Polityczna”, rozmowę przeprowadziła Anna Stępniak, 16 lipca 2014 [dostęp 2017-06-26] .\nJacekJ. Kukuczka JacekJ., Antropologia na wojennej ścieżce. Wojny i konflikty etniczne jako wyzwanie dla współczesnego etnologa, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, 38 (82)), 2010, s. 75–84 .\nLuke EricL.E. Lassiter Luke EricL.E., The Chicago Guide to Collaborative Ethnography, Chicago – London: University of Chicago Press, 2005 .\nEwaE. Nowicka EwaE., Etyczne problemy uprawiania antropologii, [w:] ElżbietaE. Tarkowska, Socjologia a antropologia. Stanowiska i kontrowersje, Wrocław: Wiedza o Kulturze, 1992 .\nKamilK. Pietrowiak KamilK., SandraS. Tworkowska SandraS., JoannaJ. Zdobylak JoannaJ., Etnograficzny tandem, czyli na ślepo w nieznane, „Tematy z Szewskiej”, 2 (10), 2013, s. 25–63 .\nKamilK. Pietrowiak KamilK., Etnografia oparta na współpracy. Założenia, możliwości, ograniczenia, „Przegląd Socjologii Jakościowe”, 10 (4), 2014, s. 20–37 .\nDavidD. Price DavidD., Anthropologists as Spies. Collaboration occurred in the past, and there’s no professional bar to it today, „The Nation”, 2 listopada 2000 [dostęp 2017-06-26]  (ang.).\nMałgorzataM. Rajtar MałgorzataM., Zwrot etyczny i nowa antropologia moralności, „LUD”, 98, 2014, s. 137–156 .\nJoanneJ. Rappaport JoanneJ., Poza obserwacją uczestniczącą – etnografia oparta na współpracy jako innowacja teoretyczna, „Tematy z Szewskiej”, 1 (9), 2013, 15.37 .\nNancyN. Scheper-Hughes NancyN., Prymat etyki. Perspektywa antropologii walczącej, [w:] HanaH. Červinková, Bogusława DorotaB.D. Gołębniak (red.), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, 2010, s. 403–428 .\nMartaM. Songin MartaM., Etyczny wymiar spotkania antropologicznego w świetle antropologii zaangażowanej, „Łódzkie Studia Etnograficzne”, 49, 2010, s. 69–86 .\nMartaM. Songin-Mokrzan MartaM., Antropologia zaangażowana w Polsce. Poza postmodernistyczną koncepcję nauki, „LUD”, 97, 2013, s. 110–132 .\nMartaM. Songin-Mokrzan MartaM., Zwrot ku zaangażowaniu. Strategie konstruowania nowej tożsamości antropologii, Wrocław – Łódź 2014 .\nJózefJ. Tischner JózefJ., Etyka wartości i nadziei, [w:] JózefJ. Tischner, Jan A.J.A. Kłoczowski (red.), Wobec wartości, Poznań 1982 .\nKatarzynaK. Wala KatarzynaK., Etnologia? A czego was tam uczą?, „Prace etnograficzne. Antropologia zaangażowana (?)”, 38, 2010a, s. 37–46 .\nKatarzynaK. Wala KatarzynaK., Etyka w nauce. Moralna antropologia, „antropologia za_stosowana”, 25 kwietnia 2010b [dostęp 2017-06-13] .\nKatarzynaK. Wala KatarzynaK., O profesjonalizacji badań w antropologii [online], 2011 [dostęp 2017-06-26] .\nBartłomiejB. Walczak BartłomiejB., Zwrot lingwistyczny a samorefleksyjność antropologii, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, 9 (3), 2013, s. 110–123 .\nWorld Anthropologies [online], Bloomsbury Publishing [dostęp 2017-06-13] [zarchiwizowane z adresu 2017-08-21]  (ang.).\nAnnaA. Wyka AnnaA., Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa 1993 .\nMaciejM. Ząbek MaciejM., Antropolog w służbie publicznej, „Antropologia stosowana”, 2013, s. 163–196 .\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAmerican Anthropological Association\nCode of Ethics of the American Anthropological Association (2009)\nDobra praktyka naukowa\nEthical Guidelines for Good Research Practice (2011)\nKodeks Etyki Pracownika Naukowego\nPrinciples of Professional Responsibility", "source": "wikipedia"}
{"text": "Eurocentryzm\n\nEurocentryzm (też: Europocentryzm) – praktyka i postawa cechujące świadome lub nieświadome stawianie europejskich (i generalnie zachodnich) rozwiązań, problemów, kultury czy wartości wyżej niż te z innych kręgów kulturowych. Eurocentryzm jest odmianą etnocentryzmu, wyjątkowo wpływową z powodu jej forsowania na podstawie bieżącej i minionej siły politycznej.\nPrzejawy eurocentryzmu można zaobserwować na uniwersytetach, gdzie większość omawianych myślicieli to tzw. „martwi biali europejscy mężczyźni” (ang. Dead White European Males).\n\n\n== Przykłady eurocentryzmu ==\nTeoria europejskiego cudu, czyli wyjaśnienie przyczyn wzrostu Europy do jej obecnej pozycji ekonomicznej i politycznej, była krytykowana za europocentryzm.\nMapy świata były projektowane z Anglią pośrodku, gdzie ustalono południk zerowy (Greenwich). Istnieją racjonalne przesłanki ku takiemu układowi, jednak podkreśla on niewątpliwie centralną pozycję Europy w świadomości jej mieszkańców.\nNazwy geograficzne na świecie powstały w trakcie podróży europejskich odkrywców, którzy odkrywali często tereny od tysięcy lat zamieszkane i posiadające już swoje nazwy oryginalne. Nazwa „Bliski Wschód” jest typowym przykładem nazwy utworzonej z europejskiego punktu widzenia.\nHistoria w europejskich szkołach skupia się na wydarzeniach europejskich i historii Stanów Zjednoczonych. Tereny nieeuropejskie pojawiają się zwykle w kontekście „odkrywania” ich przez Europejczyków. Tę tendencję widać nawet wewnątrz samej Europy, gdzie nauczanie historii w szkołach Zachodniej Europy traktuje bardzo pobieżnie historię Europy Wschodniej.\nHistorie nauki zwykle pomijają osiągnięcia Azjatów, Indusów czy Arabów. Powszechnie przyjmuje się na przykład, że rachunek różniczkowy wynaleźli Izaak Newton i Gottfried Leibniz. Pomija się osiągnięcia Madhawa z Sangamagramy, które wyprzedziły ich o 300 lat. Kursy filozofii pomijają lub traktują bardzo pobieżnie nauki Konfucjusza czy Buddy.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Folklor środowiskowy\n\nFolklor środowiskowy — wspólny język, slang funkcjonujący w określonych grupach środowiskowych (np. grupach zorganizowanych wewnętrznie na zasadzie więzi wynikających z wieku, ze statusu zawodowego oraz z ogólnego rodzaju wspólnot społecznych itd.). \n\n\n== Definicja ==\n\n\n=== Folklor ===\nTermin „folklor” wprowadził w 1846 roku William G. Thoms. W ujęciu wąskim wiąże się ze sztuką słowa (bajki, podania, legendy, zamawiania, zagadki, przysłowia, pieśni), tzn. z literaturą ustną lub folklorem literackim. W ujęciu szerokim folklor utożsamia się z tradycją społeczności pierwotnych, plemiennych lub całokształtem kultury ludowej (mity, rytuały, obrzędy, zwyczaje, taniec, muzyka, plastyka). Przekazy folklorystyczne jako dominujące są znamienne dla społeczności pierwotnych i plemiennych; w społeczeństwach stanowo-klasowych funkcjonują jako kultury nieoficjalne (folklor chłopski), środowiskowe (folklor szlachecki); w społeczeństwie masowym stają się reliktowe, bądź występują w postaci subkultur. Folklor charakteryzuje się względnie stabilnym modelem świata, który może funkcjonować w kulturze opartej na piśmie i druku, np. w piśmiennictwie ludowym oraz w literaturze brukowej i popularnej (komiks). W społeczeństwach organizacyjnych i masowych problematykę folkloru łączy się ze specyfiką światopoglądu potocznego, niewyspecjalizowanego, charakteryzującego się mechanizmami typizacji (stereotypy), spontanicznością ekspresji, alternatywnością wzorów i norm zachowań. \n\n\n=== Folklor środowiskowy ===\nJest to zjawisko węższe od kultury środowiskowej, to część zachowań kultury danej społeczności, z których każda jest ponadto normalnym uczestnikiem kultury ogólnonarodowej, subkultur stanowych i regionalnych. Pod folklorem środowiskowym kryją się różnorodne zjawiska: obszerne - obejmujące działalność całych stanów i klas, po twórczość bardzo wąskich grup profesjonalnych lub regionalnych; złożone - występujące jako autonomiczne elementy mniejszych grup lokalnych bądź zawodowych.\nWarunkiem powstania folkloru w jakieś grupie społecznej jest istnienie więzi łączącej ją w wyraźną wspólnotę - jej przejawem jest m.in. kultura. Wewnątrz tej grupy mieszczą się nie tylko odbiorcy ale i twórcy. Nie ma między nimi podziału. Twórczość spontaniczna i w założeniu zbiorowa, stąd też przeważająca anonimowość wszelkich tworów kultury ludowej.\n\n\n== Charakterystyka folkloru środowiskowego ==\nKażda z prezentowanych grup wykorzystuje specyficzne dla siebie formy komunikacji, dobiera wspólne tematy, dające gwarancję porozumienia, odznacza się podobnym systemem wartości, widocznym chociażby w niepisanych ustaleniach, typowych dla kultury oralnej, a np. odnoszących się do opozycji swój-obcy, w końcu charakteryzuje się zbliżonym modelem spędzenia czasu wolnego i czasu pracy (zajęć), co stanowi ważny czynnik integracyjny.\nW oparciu o tekst Piotra Kowalskiego folklor środowiskowy określany w sposób relacyjny, musi odnosić się do \"opozycyjności\" wobec innych grup lub ważnych dla grup wzorców  kulturowych czy wartości. Opozycyjność może przybierać postać nieoficjalną osobliwego, kulturowego sprzeciwu, polemiczność, dialogowość, wobec uznanych, aprobowanych oficjalnie wartości. Taki wymiar opozycyjności jest ważny dla jednostki i dla grupy. Grupie zapewnia spójność, swoiste minimalne porozumienie na poziomie zgodności wizji świata, a dla jednostki, bezpieczne istnienie wewnątrz grupy, z którą się utożsamia.\n\n\n== Koncepcja P. Bogatyriewa i R. Jakobsona ==\nKoncepcja P. Bogatyriewa i R. Jakobsona, rozpatrująca folklor w analogii do procesów językowych mówi, że: nie tylko grupy etnograficzne i geograficzne różnią się swoim folklorystycznym repertuarem, ale i grupy charakteryzujące się płcią (folklor męski i żeński), wiekiem (dzieci, młodzież, starcy), zawodem (pasterze, rybacy, żołnierze, bandyci) itd. Ponieważ wymienione grupy zawodowe produkują folklor dla siebie samych, te cykle folklorystyczne można porównać ze specjalnymi językami zawodowymi.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nKowalski Piotr, Współczesny folklor i folklorystyka, Wrocław 1990, s. 83-86 (folklory środowiskowe).\nFolklorystyka: materiały dla studentów filologii polskiej, cz. 1, wyboru dokonali i opracowali Piotr Kowalski i Teresa Smolińska, Opole 1992.\nHajduk-Nijakowska Janina, Badania nad folklorem środowiskowym na Śląsku, [w:] Perspektywy badań śląskoznawczych, pod red. Doroty Simonides i Henryka Borka, Wrocław 1981.\nMaciejewski J., Folklor środowiskowy. Sposób jego istnienia, cechy wyodrębniające (Na przykładzie folkloru szlacheckiego XVII i XVIII wieku), [w:] Problemy socjologii literatury, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1971.\nWróblewska Violetta, Współczesny folklor słowny, [w:] Folklor w badaniach współczesnych, pod red. Adriana Mianeckiego, Agnieszki Ozińskiej i Luizy Podziewskiej, Toruń 2005.\nKrawczyk-Wasilewska Violetta, E-folklor jako zjawisko kultury digitalnej, [w:] Folklor w dobie Internetu, pod red. Gabrieli Gańczarczyk i Piotra Grochowskiego, Toruń 2009.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Food studies\n\nFood studies – krytyczne badania na temat jedzenia oraz jego związków z historią, sztuką, nauką, społeczeństwem, etc. Mianem food studies określane są nauki społeczno-humanistyczne skupiające się wokół tematyki związanej z jedzeniem, jego produkcją, konsumpcją, walorami estetycznymi. Dziedzina ta angażuje filozofów, historyków, historyków sztuki, socjologów, antropologów kulturowych i psychologów.\nDziedzina ta jest interdyscyplinarna, łączy w sobie nauki akademickie takie jak antropologia jedzenia, socjologia jedzenia, ekonomia dobrobytu, antropologia zmysłów czy filozofia jedzenia z wiedzą popularnonaukową, co przysparza trudności w jasnym jej zdefiniowaniu, jednak czyni ją niesłychanie interesującą. Brytyjski dziennikarz, Paul Levy, napisał: \"badania nad jedzeniem są jeszcze w powijakach, więc byłoby głupotą próbować je definiować lub w jakikolwiek sposób ograniczyć, ponieważ temat, dyscyplina lub metoda, którą dziś wykluczymy może być jutro idealna\".\n\n\n== Problematyka badawcza ==\nNauka ta przeważnie posługuje się badaniami jakościowymi, a pytania, jakie stawia dotyczą wpływu jedzenia na środowisko, etycznych wymiarów jedzenia, tradycji związanych z jedzeniem, co stanowi, że coś jest tradycją związaną z jedzeniem, a nie jedynie przyzwyczajeniem żywieniowym czy tego, co decyduje o tym, co jedzą ludzie jako grupa. Badania prowadzi się również na temat związków jedzenia z miejscem, przez co w latach '90 XX wieku powstało pojęcie \"foodscape\", polegające na mapowaniu jedzenia.\nPoruszenie tej problematyki badawczej było naturalnym skutkiem ogólnospołecznego zainteresowania kwestiami powstałymi w wyniku pojawienia się nowych technologii żywnościowych w ciągu ostatniego stulecia, począwszy od nawozów chemicznych po GMO. Podmioty prowadzące badania zbliżają się do tych pytań rozumiejąc w nich wymiary naukowe, filozoficzne, ekonomiczne czy etyczne.\n\n\n== Instytucje i czasopisma ==\nCzęść badaczy tego nurtu zgromadzona jest wokół The Association for the Study of Food and Society. Grupa ta organizuje doroczną konferencję (wraz z Towarzystwem ds. Rolnictwa, Żywności i Wartości Ludzkich); Publikuje interdyscyplinarne czasopismo Food, Culture and Society oraz prowadzi kontakt mailowy z ponad tysiącami członków w celu omówienia tematów związanych z żywnością. ASFS utrzymuje listę instytucji przyznających stopnie naukowe z zakresu food studies.\nOd 2007 roku University of London oferuje studia magisterskie z zakresu antropologii jedzenia.\nQueen Margaret University w Edynburgu oferuje studia magisterskie z Gastronomii. Studenci pogłębiają tam swoją wiedzę o jedzeniu, odżywianiu, diecie i zdrowiu. Studia nie dotyczą tylko pogłębiania wiedzy o pożywieniu, ale dotyczą również jego kontekstów antropologicznych, politycznych czy środowiskowych.\nFood & History jest wielojęzycznym (francuskim, angielskim, niemieckim i hiszpańskim) czasopismem publikowanym od 2003 roku w ramach corocznej konferencji Europejskiego Instytutu Historii i Kultur Żywności (fr) (IEHCA) z siedzibą w Tours (związaną z Université François Rabelais).\nW Polsce Uniwersytet SWPS oferuje podyplomowe studia z zakresu food studies. Studia przeznaczone są dla osób zainteresowanych tematyką kulinarną i wiążących swoją karierę zawodową z branżą gastronomiczną, turystyczną, mediami kulinarnymi oraz life stylowymi, a także tych, którzy chcieliby swoje dotychczasowe wykształcenie uzupełnić o wiedzę związaną z kulinariami w różnych aspektach. Celem studiów jest poszerzenie wiedzy teoretycznej o kulinariach, jako ważnym i nieodłącznym elemencie kultury. Studia mają na celu zapoznanie słuchaczy z najnowszymi trendami w żywieniu, ich potencjałem rynkowym oraz społecznym oraz ukazanie roli jedzenia w źródłach kultury, reklamie czy mediach; przedstawienie dziedzictwa kulinarnego oraz produktów spożywczych jako środków wykorzystywanych w dyplomacji oraz turystyce.\n\n\n== Edukacja o jedzeniu ==\nPrzemysł gastronomiczny gwałtownie się rozbudowuje, powstają coraz to nowsze restauracje i fast foody, które mają zarówno krótko jak i długofalowy wpływ na ekonomię. Wielu ludzi stoi za budowaniem sukcesu ; w gastronomii odpowiadają za to zarówno kelnerzy, kucharze, pracownicy farm, osoby sprzątające w restauracjach czy dostawcy żywności. Problem tkwi w tym, że większość z wyżej wymienionych pracowników zarabia minimalne kwoty za cały włożony przez nich trud w tę pracę. To oni po części biorą odpowiedzialność za złe warunki swojej pracy np. niehigieniczne kuchnie, w których jest przygotowywane jedzenie, co może mieć zły wpływ na zdrowie ludzi konsumujących posiłki, które z nich wychodzą.\nPowstaje wiele programów, które uświadamiają społeczeństwo o tym, jak ważna jest rola diety np. akcja \"Mleko w szkole\" prowadzona w polskich szkołach podstawowych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAnthelme Brillat-Savarin, Filozoficzna historia kuchni, [w:] Antropologia ciała; zagadnienia i wybór tekstów, red. Andrzej Mencwela, Warszawa 2008\nAnthelme Brillat-Savarin, Fizjologia smaku albo medytacje o gastronomii doskonałej, Warszawa 1996\nClaude Levi-Strauss, Trójkąt kulinarny, [w:] Antropologia ciała; zagadnienia i wybór tekstów, red. Andrzej Mencwela, Warszawa 2008\nJolanta Brach-Czaina, Metafizyka mięsa, [w:] Antropologia ciała; zagadnienia i wybór tekstów, red. Andrzej Mencwela, Warszawa 2008\nMary Douglas, Odszyfrowanie posiłku, [w:] Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, Kęty 2007\nPierre Bourdieu, Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste, Cambridge 2000\nPiotr Kowalski, Oczywisty urok biesiadowania, Wrocław 1998\nRoland Barthes, Czytanie Brillat-Savarina, [w:] Antropologia ciała; zagadnienia i wybór tekstów, red. Andrzej Mencwela, Warszawa 2008\nSławomira Walczewska, Matriarchat domowy, [w:] Antropologia ciała; zagadnienia i wybór tekstów, red. Andrzej Mencwela, Warszawa 2008\nTerytoria smaku. Studia z antropologii i socjologii jedzenia, red.  Urszula Jarecka i Anna Wieczorkiewicz, Warszawa 2015", "source": "wikipedia"}
{"text": "Forma strukturalna\n\nForma strukturalna - termin w etnologii używany przez Alfreda R. Radcliffe'a Browna, odnoszący się do uogólnień opartych na obserwacji struktury społecznej; im bardziej jego pojęcie struktury społecznej stawało się konkretniejsze (dotyczące jednostek) niż u innych badaczy, tym bardziej pojęcie formy strukturalnej odpowiadało temu, co inni określali terminem \"struktura społeczna\".\n\n\n== Bibliografia ==\nBarnard A., Antropologia. Zarys teorii i historii, PIW, Warszawa 2006.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hellenistyka\n\nHellenistyka, grecystyka – nauka o kulturze i języku starożytnej Grecji. Nazwa „hellenistyka” pochodzi od słowa Hellada, które w języku greckim znaczy „Grecja”. Z kolei samo słowo Hellada pochodzi od Hellena, mitologicznego ojca narodu greckiego. \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Heterarchia\n\nHeterarchia to sieć elementów o tej samej pozycji w strukturze horyzontalnej, sile i władzy, posiadających wspólny cel. Heterarchia może być odrębna, lub też częścią składową układu hierarchicznego. Często, na danym stopniu hierarchii występuje układ heterarchiczny.\n\n\n== Zobacz też ==\nhierarchia\nmatriarchat\npatriarchat\nporządek dziobania\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hierarchia\n\nHierarchia (z gr. „urząd najwyższego kapłana”):\n\nkolejność rzeczy, zagadnień od najważniejszych do najmniej ważnych.\nustanowienie ważności stanowiska albo władz urzędowych, służbowych lub kościelnych (np. hierarchia kościelna, stopnie wojskowe).\n\n\n== Etymologia ==\nSłowo zawiera ono dwa greckie morfemy hier- (tak jak w hierós = święty, poświęcony, ofiarowany bogom) oraz arch- (ten sam co w arché = początek, pierwsza zasada). Nie znajdziemy go jednak w klasycznej grece, ani łacinie, choć obecnie jest ono używane w większości dużych języków europejskich (w tym we współczesnej grece) i wielu pozaeuropejskich.\nEtymologia słowa jest dość skomplikowana. Miałoby ono do nas przyjść poprzez starofrancuski i łacinę średniowieczną, gdzie znalazło się jako neologizm stworzony na potrzeby przekładu późno-klasyczno-greckiego słowa hierarchia, którym Pseudo-Dionizy Areopagita określał hierarchie anielskie.\n\n\n== Struktura hierarchiczna ==\nMożna ją zaobserwować zarówno w układach naturalnych (np. synchronizacja czynności fizjologicznych organizmu, społeczność, rodzina, stado, organizacja) jak i sztucznych (np. klasyfikacja biologiczna).\n\n\n== Zobacz też ==\nhierarchia społeczna\nmatriarchat\npatriarchat\nporządek dziobania\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hierarchia potrzeb\n\nHierarchia potrzeb, piramida Maslowa (ang. needs hierarchy) – sekwencja potrzeb od najbardziej podstawowych (wynikających z funkcji życiowych) do potrzeb wyższego poziomu, które aktywizują się dopiero po zaspokojeniu niższych. Potoczna nazwa „piramida Maslowa” jest myląca, Maslow nie przedstawiał swojej hierarchii potrzeb w formie piramidy. Piramida potrzeb, jaka funkcjonuje dziś powszechnie w kulturze popularnej, stworzona została na skutek zniekształcania pomysłów Maslowa przez konsultantów biznesowych i autorów podręczników poszukujących prostego, intuicyjnego schematu ludzkich potrzeb. „Piramida Maslowa” nie została stworzona przez Maslowa, a co więcej, jej założenia generalnie nie zostały potwierdzone w badaniach empirycznych.\n\n\n== Model Abrahama Maslowa ==\nAbraham Maslow swoją teorię psychologiczną pod nazwą „Hierarchia potrzeb” opisał w artykule A Theory of Human Motivation w „Psychological Review” w 1943 roku. Następnie dołączył do teorii obserwacje dotyczące wrodzonej ludzkiej ciekawości. W tym samym czasie pojawiły się inne teorie dotyczące psychologii rozwoju, niektóre z nich skupiały się na opisie etapów rozwoju u ludzi. Żeby opisać wzór, na podstawie którego ludzkie motywacje są uwzględnione, Maslow użył następujących słów: „fizjologia”, „bezpieczeństwo”, „przynależność”, „miłość”, „szacunek”, „samorealizacja”.\nMaslow nie zbadał ludzi chorych psychicznie lub będących pod wpływem nerwic, tylko osoby wybrane, na przykład: Albert Einstein, Jane Addams, Eleanor Roosevelt i Frederick Douglass. Usprawiedliwiał się w ten sposób, że „badanie kalekich, niedorozwiniętych, niedojrzałych i niezdrowych pacjentów może tylko produkować psychologię i filozofię kalek”. Zbadał również najzdrowszy 1% populacji studentów uniwersytetów.\nTeoria Maslowa została szerzej opisana w 1954 roku w książce Motywacja i osobowość. Pozostaje popularna m.in. w badaniach socjologicznych, a także w zarządzaniu.\nHierarchia\nHierarchia potrzeb Maslowa jest często przedstawiona w kształcie piramidy. Na niższych poziomach znajdują się największe i najbardziej podstawowe potrzeby. Na najwyższym poziomie jest potrzeba samorealizacji. Piramida stała się faktycznie sposobem do reprezentacji hierarchii. Maslow jednak nigdy nie skorzystał z niej, żeby opisać poziomy potrzeb w żadnym z jego pism.\nTeoria hierarchii potrzeb pojawiła się w 1943 r. w artykule Maslowa „Teoria Ludzkiej Motywacji”, ale nie w formie trójkąta. Koncepcję podchwycił Douglas McGregor, który zobaczył szansę zastosowania jej w dziedzinie zarządzania. Chociaż McGregor również nie stworzył żadnej piramidy, to nie wziął też pod uwagę wielu niuansów i warunków opisanych przez Maslowa. Tę zmienioną postać zilustrowała w formie trójkąta prostokątnego Keith Davis w 1957 r. Wizualizacja nie przyjęła się aż do 1960 roku, kiedy psycholog Charles McDermid opublikował esej zawierający piramidę, znaną dzisiaj. Od tamtego momentu prezentacja hierarchii potrzeb w formie trójkąta zakorzeniła się w zbiorowej świadomości i zdobyła popularność na szeroką skalę.\nCztery podstawowe warstwy piramidy obejmują: potrzeby fizjologiczne, bezpieczeństwo, przyjaźń, miłość oraz szacunek. Fizyczne objawy niezaspokojenia (z wyjątkiem potrzeb fizjologicznych) nie występują – taka osoba będzie czuła się niespokojna i napięta. Według Maslowa najbardziej podstawowe poziomy potrzeb muszą być zaspokojone w pierwszej kolejności. Dopiero kiedy to nastąpi, może wystąpić pragnienie zaspokojenia kolejnych poziomów potrzeb. Nie wszyscy ludzie wychodzą poza zakres podstawowych potrzeb i nie zawsze dążą do ciągłego doskonalenia się.\nLudzki umysł jest na tyle skomplikowany, że potrafi uruchamiać wiele procesów w tym samym czasie, z tego powodu wiele różnych motywacji z różnych poziomów hierarchii Maslowa może nastąpić w tym samym czasie. Maslow nazwał poziomy zaspokojenia potrzeb jako: „względny”, „ogólny” i „główny”. Zamiast oświadczyć, że osoba skupia się na pewnej potrzebie w danej chwili, Maslow twierdził, że pewna potrzeba dominuje ludzki organizm. W ten sposób Maslow przyznał prawdopodobieństwo, iż różne poziomy motywacji mogą nastąpić w dowolnym momencie w ludzkim umyśle, ale on skupia się na określeniu podstawowych rodzajów motywacji i kolejności, w jakiej powinny być spełnione.\n\n\n=== Piramida potrzeb ===\n\nPotrzeby:\n\nsamorealizacji – potrzeby samorealizacji – wyrażają się w dążeniu człowieka do rozwoju swoich możliwości;\nestetyczne (potrzeba harmonii i piękna);\npoznawcze (potrzeby wiedzy, rozumienia, nowości);\nszacunku i uznania – potrzeby uznania i prestiżu we własnych oczach i w oczach innych ludzi;\npragnienie potęgi, wyczynu i wolności;\npotrzeba respektu i uznania ze strony innych ludzi, dobrego statusu społecznego, sławy, dominacji, zwracania na siebie uwagi;\nprzynależności – występują w usiłowaniach przezwyciężenia osamotnienia, alienacji i obcości, tendencji do nawiązywania bliskich intymnych stosunków, uczestnictwa w życiu grupy;\nbezpieczeństwa – pobudzają do działania, zapewniając nienaruszalność, ujawniają się gdy dotychczasowe nawyki okazują się mało przydatne;\nfizjologiczne – gdy nie są zaspokojone, dominują nad wszystkimi innymi potrzebami, wypierają je na dalszy plan i decydują o przebiegu zachowania człowieka.\nPiramida potrzeb nie tłumaczy jednakże wszystkich zachowań ludzkich. Pozornie, według niej, człowiek podejmuje działania z gatunku potrzeb wyższego rzędu dopiero po zaspokojeniu potrzeb niższego stopnia, np. człowiek głodny nie będzie zajmować się kulturą. Od tej reguły zdarzają się istotne wyjątki. Sprzeczne bowiem z hierarchią potrzeb było zjawisko np. teatru polskiego w czasie okupacji niemieckiej przy niezaspokojonej potrzebie bezpieczeństwa. Dlatego też na stosunek jednostki wobec swoich potrzeb wpływają jeszcze czynniki genetyczne, środowiskowe oraz aktywność własna jednostki lub też behawioralny system bodźców i reakcji.\n\n\n=== Potrzeby fizjologiczne ===\nPotrzeby fizjologiczne są to wymagania fizyczne potrzebne do przetrwania człowieka. Jeżeli te potrzeby nie są zaspokojone, ludzki organizm nie może prawidłowo funkcjonować i ostatecznie nie będzie w stanie przetrwać. Potrzeby fizjologiczne są uważane za najważniejsze; dlatego powinny być spełnione w pierwszej kolejności.\nPowietrze, woda i jedzenie to wymagania metaboliczne na przetrwanie wszystkich zwierząt i ludzi. Odzież i schronienie zapewniają niezbędną ochronę przed czynnikami atmosferycznymi. Natomiast intensywność ludzkiego instynktu seksualnego kształtuje się na podstawie utrzymywania odpowiedniego wskaźnika urodzeń, także konkurencja seksualna może kształcić ten instynkt.\n\n\n=== Potrzeby bezpieczeństwa ===\nZaraz po zaspokojeniu fizjologicznych potrzeb, ma pierwszeństwo bezpieczeństwo osoby i ono kieruje zachowanie. Ludzie mogą doświadczyć pourazowego stresu w przypadku braku bezpieczeństwa fizycznego, np.: katastrofy naturalne, wojny, przemoc w rodzinie lub w dzieciństwie. W przypadku braku bezpieczeństwa ekonomicznego – ze względu na kryzys gospodarczy i brak możliwości pracy – potrzeby bezpieczeństwa ludzi objawiają się w różny sposób, taki jak: preferencja dla bezpieczeństwa pracy, procedury składania skarg dla ochrony ludzi przed władzą, rachunki oszczędnościowe, polisy ubezpieczeniowe, odpowiednich przystosowań niepełnosprawności itp. Jest bardziej prawdopodobne istnienie tego poziomu u dzieci, gdyż zazwyczaj to one mają większą potrzebę czuć się bezpiecznie.\nPotrzeby ochrony i bezpieczeństwa obejmują:\n\nbezpieczeństwo osobiste;\nbezpieczeństwo ekonomiczne;\nzdrowie i dobre samopoczucie;\nzabezpieczenie przed wypadkami/chorobami i ich negatywnych skutków.\n\n\n=== Miłość i przynależność ===\nPo zaspokojeniu potrzeb fizjologicznych i bezpieczeństwa, trzeci poziom ludzkich potrzeb jest interpersonalny i obejmuje uczucia przynależności. Ta potrzeba jest szczególnie silna w dzieciństwie i może zastąpić potrzebę bezpieczeństwa. Przykładem są małe dzieci związane emocjonalnie z rodzicami, którzy je krzywdzą. Braki w tym poziomie hierarchii mogą mieć wpływ na umiejętność tworzenia i utrzymywania relacji międzyludzkich, na przykład:\n\nprzyjaźń,\nintymność,\nrodzina.\nWedług Maslowa, ludzie potrzebują poczucia przynależności i akceptacji wśród swoich grup społecznych, niezależnie od tego czy te grupy są duże czy małe. Na przykład niektóre duże grupy społeczne mogą obejmować kluby, współpracowników, grupy religijne, organizacje zawodowe i drużyny sportowe. Natomiast małe związki społeczne obejmują członków rodziny, partnerów, mentorów, współpracowników i powierników. Ludzie potrzebują kochać i być kochanymi – zarówno seksualnie, jak i nie-seksualnie. W przypadku braku tej miłości lub przynależności, wiele osób staje się podatnych na samotność, lęk społeczny i depresję kliniczną. Potrzeba przynależności może przezwyciężyć potrzeby fizjologiczne i bezpieczeństwa.\n\n\n=== Szacunek ===\nWszyscy ludzie odczuwają potrzebę, aby czuć się szanowanym, dotyczy to także poczucia własnej wartości i szacunku dla samego siebie. Potrzeba szacunku jest typowym ludzkim pragnieniem akceptacji i uznania przez innych. Ludzie często angażują się w pewien zawód lub hobby, aby zyskać uznanie. Te działalności dają człowiekowi poczucie udziału lub wartości. Niska samoocena lub kompleks niższości mogą wynikać z braku równowagi w tym poziomie w hierarchii. Osoby z niską samooceną często potrzebują szacunku od innych, czują potrzebę poszukiwania sławy czy chwały. Jednak sława i chwała nie pomogą osobie zbudować poczucia własnej wartości, dopóki sam nie zaakceptuje samego siebie. Nierównowaga psychologiczna (np. depresja) może utrudnić osobom uzyskanie wyższego poziomu samooceny i szacunku dla samego siebie.\nWiększość ludzi potrzebuje stabilnego szacunku dla samego siebie i poczucia własnej wartości. Maslow zauważył dwa rodzaje potrzeby szacunku: wersja „niższa” i wersja „wyższa”. Niższa wersja własnej wartości to potrzeba szacunku ze strony innych. Może to obejmować potrzebę uznania, sławy, prestiżu i uwagi. „Wyższa” wersja objawia się potrzebą szacunku do samego siebie. Na przykład osoba może mieć wytrzymałość, kompetencje, opanowanie, pewność siebie, niezależność i wolność. Ta „wyższa” wersja ma pierwszeństwo w stosunku „dolnej” wersji, ponieważ opiera się na wewnętrznej kompetencji ustanowionej przez doświadczenie. Pozbawienie tych potrzeb może prowadzić do kompleksu niższości, słabości i bezradności.\nMaslow stwierdził, że „poziomy hierarchii są ze sobą powiązane, a nie zupełnie rozdzielone”. To oznacza, że poczucie własnej wartości i kolejne poziomy są ściśle związane.\n\n\n=== Samorealizacja ===\n„Obecny w człowieku potencjał domaga się urzeczywistnienia”. Ten cytat stanowi podstawę postrzeganej potrzeby samorealizacji. Ten poziom świadczy, jaki jest pełny potencjał człowieka i zrealizowanie tego potencjału. Maslow określa ten poziom jako pragnienie, żeby stać się najlepszym i osiągnąć wszystko to, co możliwe. Osoby mogą postrzegać lub skupić się na tej potrzebie bardzo intensywnie. Na przykład pewna osoba może mieć silne pragnienie, aby stać się idealnym rodzicem. Inny może wyrazić pragnienie posiadania atletycznej sylwetki. Dla innych ta potrzeba może wyrazić się w malarstwie, zdjęciach lub wynalazkach. Jak wcześniej wspomniano, Maslow uważa, że żeby dosięgnąć ten poziom potrzeb, osoba musi nie tylko osiągnąć zaspokojenie poprzednich potrzeb, ale także je opanować.\n\n\n== Badania ==\nOstatnie badania prawdopodobnie potwierdzają istnienie uniwersalnych ludzkich potrzeb, jednak hierarchia zaproponowana przez Maslowa została podważona.\nPo II wojnie światowej niezaspokojone potrzeby bezdomnych i osieroconych dzieci przedstawiły trudności często adresowane za pomocą teorii przywiązania, która początkowo opierała się na pracy psychologii rozwojowej Maslowa i Johna Bowlby'ego. Początkowo dotyczyła przede wszystkim pozbawienia matki i związanych strat niezbędnych i pierwotnych potrzeb; teoria przywiązania została rozszerzona, żeby wyjaśnić niemal wszystkie ludzkie potrzeby, od pożywienia i dobierania się w pary, przynależności do grupy i sprawiedliwości.\n\n\n== Krytyka ==\nWahba i Bridwell, analizując teorię Maslowa, nie udowodnili klasyfikacji potrzeb i istnienia określonej hierarchii.\nKolejność poziomów hierarchii została skrytykowana jako etnocentryczna przez Geerta Hofsteda. Hierarchia potrzeb Maslowa nie przedstawia i nie rozszerza różnicy pomiędzy potrzebami w społeczeństwach indywidualistycznych i w społeczeństwach kolektywistycznych. Potrzeby w społeczeństwach indywidualistycznych są bardziej egocentryczne niż w społeczeństwach kolektywistycznych, skupiają się na poprawie siebie i samorealizacja jest na szczycie samodoskonalenia. W społeczeństwach kolektywistycznych potrzeby akceptacji i wspólnoty będą większe niż potrzeby wolności i indywidualności.\nTermin „samorealizacja” może nie opisuje całkowicie spostrzeżenia Maslowa; ta motywacja dąży do bycia najlepszym dla innych ludzi, jak również dla samego siebie. Termin używany przez Maslowa „samorealizacja” nie opisuje prawidłowo tego poziomu. Osoba, która znajduje się na poziomie samorealizacji, może osiągnąć korzyści dla siebie i społeczeństwa.\nPozycja i wartość seksu w piramidzie jest również źródłem krytyki dotyczące hierarchii Maslowa. Hierarchia potrzeb Maslowa mieści seks w potrzebach fizjologicznych razem z jedzeniem i oddychaniem. Autor teorii wyszczególnia seks wyłącznie z perspektywy indywidualistycznej. Na przykład seks jest umieszczony z innymi potrzebami fizjologicznymi, które muszą być spełnione, zanim dana osoba weźmie pod uwagę „wyższe” poziomy motywacji. Niektórzy krytycy uważają, że umieszczenie seksu w tej pozycji zaniedbuje emocjonalne, rodzinne i ewolucyjne konsekwencje seksu w społeczeństwie, chociaż inni podkreślają, że dotyczy to wszystkich podstawowych potrzeb.\n\n\n== Zmiany w hierarchii przez okoliczności ==\nWyższe poziomy (poczucie własnej wartości i samorealizacja) i niższe poziomy (potrzeby fizjologiczne, bezpieczeństwa i miłości) hierarchii potrzeb Maslowa nie są uniwersalne i mogą różnić się ze względu na indywidualne różnice i dostępności środków w regionie lub kraju.\nW jednym badaniu, rozpoznawcza analiza czynnikowa pokazała, że w USA w czasie pokoju z 1993 do 1994 roku były dwa szczególnie istotne poziomy potrzeb: przetrwanie (potrzeby fizjologiczne i bezpieczeństwa) oraz psychologiczne (miłość, poczucie własnej wartości i samorealizacja). W 1991 roku, powstały wspomnienia z czasu pokoju podczas wojny w Zatoce Perskiej. Zapytano obywateli USA, czy pamiętali znaczenie potrzeb z poprzedniego roku. Okazało się, że zostały zidentyfikowane tylko dwa poziomy potrzeb. W związku z tym ludzie mają zdolność i umiejętność, by przypomnieć i oszacować ich znaczenie. Dla obywateli Bliskiego Wschodu, pojawiły się trzy poziomy potrzeb w zakresie znaczenia i zadowolenia w 1990 roku podczas wspomnienia z czasu pokoju. Te trzy poziomy były zupełnie inne od tych obywateli USA.\nW różnych kulturach z powodu stresu wojennego nastąpiły zmiany ważności i zaspokojenia potrzeb. W czasie pokoju obywatele USA uznali wszystkie potrzeby za równie ważne, więc był tylko jeden ich poziom. W odniesieniu do zaspokojenia potrzeb w czasie wojny, w Stanach Zjednoczonych były trzy poziomy: potrzeby fizjologiczne, bezpieczeństwa i potrzeby psychologiczne. Podczas wojny, zaspokojenie potrzeb fizjologicznych i bezpieczeństwa stanowiły dwie niezależne potrzeby, natomiast w czasie pokoju, były połączone w jedną. Dla mieszkańców Bliskiego Wschodu w czasie wojny zaspokojenie potrzeb zmieniło się z trzech poziomów na dwa.\nW 1981 roku przeprowadzono badanie, jak hierarchia Maslowa może różnić się między grupami wiekowymi. Ankieterzy zadali pytania uczestnikom o wyrażenie swoich potrzeb w kolejności od najważniejszych do najmniej ważnych. Naukowcy odkryli, że dzieci miały wyższe oceny potrzeb fizycznych w porównaniu z innymi grupami wiekowymi. Potrzeba miłości pojawiła się od dzieciństwa do dorosłości. Wśród młodzieży najsilniejsza była potrzeba szacunku. Osoby dorosłe miały najwyższy poziom samorealizacji. Natomiast ludzie w starszym wieku mieli najwyższy poziom bezpieczeństwa. Autorzy zasugerowali, że hierarchia proponowana przez Maslowa może być ograniczona jako teoria kolejności rozwojowej, ponieważ kolejność potrzeby miłości i samooceny powinna zostać odwrócona w zależności od wieku.\n\n\n== Naukowa teoria kultury Bronisława Malinowskiego ==\nZgodnie z teoriami instynktywistycznymi człowiek posiada pewną liczbę wrodzonych predyspozycji, „podstawowych potrzeb”, na których nadbudowuje się dopiero kultura. Kultura jest więc ogromnym aparatem do zaspokojenia potrzeb i zespołem reakcji na te potrzeby. Opisać kulturę to opisać warunki, jakie muszą być spełnione aby zbiorowość była w stanie przetrwać.\n7 potrzeb według Malinowskiego, to:\n\nmetabolizm;\nreprodukcja;\nodpowiednie warunki fizyczne;\nbezpieczeństwo;\nruchliwość;\nrozwój;\nzdrowie.\nMiało im odpowiadać 7 podstawowych imperatywów kulturowych:\n\nzaopatrzenie;\nmałżeństwo i rodzina (system pokrewieństwa);\nmieszkanie i ubranie;\nochrona i obrona;\naktywność i komunikacja;\nprzyuczanie i szkolenie;\nhigiena.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAn internet resource developed by Christopher D. Green, York University, Toronto, Ontario ISSN 1492-3713 Classics in the History of Psychology; A Theory of Human Motivation, A.H. Maslow (1943); Originally Published in Psychological Review, 50, 370–396", "source": "wikipedia"}
{"text": "Homo faber\n\nHomo faber (dosłowne tłumaczenie z łac. „człowiek zręczny, majster”) – pojęcie z antropologii oznaczające człowieka wytwórcę, twórcę, człowieka pracy. Przeciwstawiany jest homo ludens – człowiekowi zabawy i deus faber – Bogu twórcy.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Honor (etyka)\n\nHonor (łac. honor – cześć) – pojęcie dotyczące moralności i obyczajowości. Występuje w skali jednostkowej i społecznej w określonym czasie i na określonym terytorium.\n\n\n== Definicja ==\nHonor to postawa, dla której charakterystyczne jest połączenie silnego poczucia własnej wartości z wiarą w wyznawane zasady moralne, religijne lub społeczne.\nNaruszenie zasad honoru przez siebie lub innych odbierane bywa jako „dyshonor” lub „hańba”. W wielu społeczeństwach takie naruszenie pociąga za sobą natychmiastową, osobistą reakcję \"zhańbionego\" lub innego członka tej samej grupy. Takie podejście odróżnia honor od pojęcia godności osobistej – według niego godność nie wymaga zemsty, honor tak. Można też spotkać opinie, że godność traci się w ciężkich warunkach bytowych, zaś honor (jako dążenie do jej odzyskania) może się nawet wzmacniać.\nHonoru nie wystarczy zadeklarować, podlega on udowodnieniu w sytuacji, która pozwala na weryfikację według norm moralnych danej społeczności.\nNie ma się więc honoru jako cechy immanentnej, istniejącej niejako z założenia, która podlegałaby późniejszemu potwierdzeniu (lub też utracie). To, czy ktoś jest honorowy, można stwierdzić dopiero na podstawie oceny jego zachowania (w sytuacji, w której dana osoba udowadnia czynem deklarowane przez nią wartości, zdając w pewnym sensie \"praktyczny egzamin z honoru\"). Równocześnie oznacza to, że pojęcie honoru jest subiektywne i silnie osadzone w kulturze i epoce.\nŚwiadomość posiadania honoru jest również jednym z najważniejszych kryteriów samooceny jego dysponenta.\nPojęcie honoru można rozciągnąć na inne osoby, tak więc obrona czyjejś godności osobistej dowodzi wysokich standardów moralnych obrońcy.\nPojmowanie honoru może być rozmaite, a nawet sprzeczne przy porównywaniu postaw ludzi różnych kultur. Np. honorowym postępowaniem człowieka uczciwego jest nieposługiwanie się kradzieżą. Odwrotnie u złodzieja, który za punkt honoru może sobie postawić okradzenie każdego, kogo upatrzy sobie za ofiarę, niezależnie od trudności w realizacji postawionego zamierzenia.\nCzęsto za ludzi honorowych uważa się rycerzy i oficerów, a oszustów i lichwiarzy za niehonorowych, lecz jest to daleko posunięte uproszczenie. Natomiast prawie wszystkie środowiska za ludzi bez honoru uważają donosicieli, kłamców, ludzi złośliwych i podłych, a przytłaczająca większość hieny cmentarne.\nDziałanie zgodnie z honorem, czasem specyficznie pojmowanym, ma duże znaczenie w organizacjach i grupach niejawnych.\nW polskiej historii i literaturze honor jest często łączony z patriotyzmem i bohaterstwem.\n\n\n== Typowe zachowania ==\n(w nawiasach określenia grup, niektóre uważane za obraźliwe)\n\n\n=== Uznawane za honorowe ===\nprzyznanie się do błędu\ndotrzymanie słowa\nbronienie osób nękanych\nzwrot długu\nbezinteresowna pomoc w nagłych wypadkach (wolontariusze).\nobrona ojczyzny (patrioci)\nzemsta za doznane krzywdy\nzakończenie walki w przypadku przeciwnika konającego lub bezbronnego (według niektórych koncepcji honoru, zasada ta nie obowiązuje jeżeli walka jest zemstą)\npodtrzymywanie swoich racji (z zastrzeżeniem punktu pierwszego)\nobrona słabszych\n\n\n=== Uznawane za niehonorowe ===\nkłamanie w żywe oczy,\nniepomaganie kolegom w potrzebie,\nnastawianie ludzi przeciwko sobie nawzajem,\nkopanie leżącego,\nokradanie i oszukiwanie sierot, pogorzelców itp. (hieny cmentarne),\nzmiana poglądów w zależności od sytuacji (oportuniści i pochlebcy),\nczytanie cudzej korespondencji (bez zgody nadawcy lub adresata)\nnieuznanie przegranej w sporcie, wyborach lub losowaniu.\nznęcanie się nad młodszymi, słabszymi itp.\n\n\n== Kultura honoru i kultura prawa ==\nZ punktu widzenia antropologii społeczeństwa dzieli się na takie, w których dominuje kodeks honorowy i takie, w których dominuje kodeks prawny.\nPierwotna postać honoru została wypracowana przez ludzi żyjących w społeczeństwach, które nie miały sprawnego systemu prawnego, jak koczownicy (patrz: Pasztunwali) lub różnego rodzaju ludzie \"pogranicza\": kowboje, polska szlachta itp. Ze względu na brak organizacji zdolnych do formułowania i egzekwowania prawa, najbardziej racjonalnym zachowaniem jest właśnie przestrzeganie zasad honoru, czyli substytutu prawa.\nHonor oznacza w tym przypadku błyskawiczną i zwykle silnie przesadzoną osobistą reakcję na czyn, który uważa się za zabroniony moralnie lub obyczajowo, przy czym to do osoby \"honorowej\" należy prawo wymierzenia kary. Rodzaj i wymiar kary regulowany jest przez obyczaj danej społeczności.\nPrawdziwym celem tak rozumianego honoru jest obrona własna, mająca w zamyśle otoczyć osobę \"honorową\" rodzajem \"miru\", który na odległość zniechęca potencjalnych \"złoczyńców\" już bez konieczności stosowania przemocy.\nW skrajnych, wynaturzonych postaciach tak rozumiany honor przeradza się w wielopokoleniową wendetę, w której dawne, niezałatwione sprawy \"honorowe\" są przekazywane z pokolenia na pokolenie i przeradzają się w nieskończoną spiralę przemocy.\nTego rodzaju, pierwotne rozumienie honoru, przekazywane z pokolenia na pokolenie, staje się w końcu, w społeczeństwach w których istnieje już sprawny aparat egzekwowania prawa, przeszkodą w dalszym rozwoju.\nSkuteczne funkcjonowanie na coraz wyższych etapach rozwoju wymaga raczej zachowań opartych na kompromisie niż bezwzględnym egzekwowaniu swoich praw osobiście. Stąd badania proporcji zachowań \"honorowych\" do \"kompromisowych\" jest często w antropologii miarą tego jak zakorzeniła się w danym społeczeństwie kultura prawa.\nHonor nie zawsze jest przeciwieństwem ugody. Honorem jest rezygnowanie z własnych celów w imię ugody.\n\n\n== Honor w polityce międzynarodowej ==\nHonor – przeniesiony na skalę całego państwa przeradza się w coś, co się zwykle nazywa \"dumą narodową\".\nJest to kategoria wspólna dla całego narodu i w pozytywnym sensie służy budowaniu więzi grupowych i sprzyja wzmacnianiu zbiorowej tożsamości.\nUrażona na arenie międzynarodowej duma narodowa bywa przyczyną sporów międzypaństwowych, kończących się często wojnami. Działa tu ten sam mechanizm co między dwiema \"honorowymi\" osobami – przy braku istnienia sprawnych instytucji egzekwowania prawa międzynarodowego – racjonalne wydaje się być egzekwowanie go na własną rękę i często w sposób nieadekwatny do poniesionych pierwotnych szkód.\n\n\n== Symbolika ==\n\nSymbolem prawości i honoru w Polsce jest na przykład postać Zawiszy Czarnego, a ich przeciwieństwa Targowica.\n\n\n== Zobacz też ==\n\npolskie dewizy: Bóg, Honor, Ojczyzna ~ Honor i Ojczyzna\nPolski Kodeks Honorowy\nsąd honorowy\netos rycerski\npojedynek\npatriotyzm\nZawisza Czarny\nHonor (mitologia)\nsamosąd\nzabójstwo honorowe\ntimokracja.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n Zbigniew Pańpuch i Teresa Zawojska, Honor, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].\nHonor – dobro niezbywalne. Instytut Edukacji Narodowej (Fundacja Servire Veritati). [dostęp 2009-04-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-23)].\n Honour (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Imperializm kulturowy\n\nImperializm kulturowy, także kolonializm kulturowy – dominacja jednej kultury nad inną, pociągająca za sobą różne formy akulturacji.\nImperializm kulturowy wiązany jest z różnymi formami dominacji politycznej lub gospodarczej , np. imperializmem, kolonializmem, czy globalizacją mediów czy kultury konsumpcyjnej .\nWskutek imperializmu kulturowego zanika autonomia kultur słabszych oraz różnorodność kulturowa. Następuje ujednolicenie (homogenizacja kulturowa). Narzucane są obce idee, normy i wartości.\n\n\n== Rozwój pojęcia ==\nPojęcie pojawiło się w latach 60. XX w., a zaczęło być szeroko dyskutowane w latach 70., w związku z procesami dekolonizacji oraz światową rywalizacją dwóch bloków ideologicznych: zachodniego i wschodniego. Pojęcie powróciło w nowym kontekście na początku XXI w. w związku z dyskusją na temat nowej fali globalizacji gospodarczo-politycznej. Pojawiły się wtedy nowe wątki dyskusji: dominacja gospodarcza i medialna.\nPojęciem tym obejmuje się zjawiska zróżnicowane, przez co trudno o konsens co do jego definicji.\nTrudności z opisem zjawiska wynikają z tego, że wzorce kulturowe zmieniają się i rozprzestrzeniają w sposób spontaniczny, np. poprzez dyfuzję kulturową i tylko część tych zmian może być określana jako imperializm kulturowy. Tym, co ma go wyróżniać od zwykłej zmiany kulturowej, jest oparcie go na dużej przewadze władzy pomiędzy kulturami (dominacja polityczna czy ekonomiczna), a szczególnie przymusowy charakter zmian i powiązanie ich z różnymi formami zinstytucjonalizowanej opresji .\n\n\n== Szczegółowe dyskusje ==\nJohn Tomlinson wyróżnił pięć podstawowych wątków, w ramach których prowadzi się dyskusje nad imperializmem kulturowym:\n\ndominacja jednej kultury nad drugą, w szczególności powiązana ze strukturami potęg imperialnych;\nimperializm medialny, dominacja kulturowa oparta na przewadze medialnej, oraz rola wzorców kulturowych przenoszonych przez globalne media;\ndyskusje nad problemami etniczności, w szczególności zagrożenia jakie niesie rozprzestrzenianie się wzorców kulturowych dla trwania kultur lokalnych (czy tubylczych);\nkrytyka globalnego kapitalizmu i globalizacji. Kulturowy kapitalizm jest tu traktowany jako efekt działania mechanizmów kapitalistycznych, prowadzących do ujednolicania kultur i upowszechniania się wzorców konsumpcyjnych;\nkrytyka nowoczesności. W tych dyskusjach imperializm kulturowy łączony jest z procesami modernizacji.\nPojęcie imperializmu kulturowego używane jest w szeregu dyskusji szczegółowych:\n\nDyskusje dotyczące imperializmu kulturowego związanego z kolonializmem toczone są głównie na obszarze historii. Jego głównymi sprawcami była administracja kolonialna, a wprowadzany on był przez regulacje prawne, ustalające pewne formy kultury za dominujące, polityki publiczne państw promujące pewne formy kultury, kosztem innych (w szczególności politykę edukacyjną, politykę językową, promocję pewnych form religii) .\nOsobno toczone są dyskusje na temat podporządkowywania i akulturacji kultur mniejszościowych w ramach państw, np. polityki amerykanizacji wobec ludności tubylczej Stanów Zjednoczonych, wiązaną z przymusową edukacją dzieci w duchu chrześcijańskim, z dominacją języka angielskiego i kultury amerykańskiej . Inne przykłady obejmują np. politykę rusyfikacji i germanizacji na ziemiach polskich w XIX w.\nDyskutowana jest rola międzynarodowych korporacji w globalnym ujednolicaniu kultur (tworzenie „kultury globalnej”). W dyskusjach tych międzynarodowe korporacje prezentowane są często jako silniejsze i prężniejsze niż rządy narodowe. Niesiona przez nie kultura konsumpcyjna i związane z nią obszary kultury (jak kultura popularna) dominowały lokalne wzorce kulturowe . Działalność tych korporacji nie jest związana bezpośrednio z opresyjnym aparatem państwa, lecz z siłami ekonomicznymi, sieciami produkcji i przewagą ekonomiczną. Ich siła wynika z nierównowagi pomiędzy Wschodem a Zachodem, czy między rozwiniętą Północą a biednym Południem.\nKolejnym tematem są uboczne skutki programów pomocowych i humanitarnych kierowanych przez państwa rozwinięte do państw rozwijających się. Programy te Wiążą się często z wymaganiami dotyczącymi zmian w kulturze lokalnej, lub z promowaniem obcych wzorców kulturowych uznawanych za wartościowe (np. promowanie nauki języka angielskiego czy zachodnich instytucji). Jest przedmiotem dyskusji na ile to zjawisko jest przykładem imperializmu kulturowego .\nKolejnym tematem są formy oporu członków kultur zdominowanych przed praktykami imperializmu kulturowego. Dążą oni do obrony własnej tożsamości kulturowej i kontynuacji przekazu kulturowego, pomimo dominacji i opresyjnej władzy. Jedną z trwalszych form kultury pozwalającą zachować odrębność jest język. W przypadku dominacji politycznej, powiązanej z opresją instytucjonalną, opór wobec imperializmu kulturowego opiera się na przekazie nieoficjalnym, np. w ramach życia rodzinnego. Imperializm kulturowy zwykle dotyczy przede wszystkim życia publicznego (takiego jak zachowanie w miejscach publicznych, w instytucjach, w ramach systemu edukacji) i form publicznie widzianych (jak np. sposób ubierania się) . Prywatny przekaz kulturowy może się wymykać tym formom opresji i pozwalać zachować ciągłość kultury zdominowanej. Członkowie kultur zdominowanych wykazują też dużą kreatywność w reinterpretacji i przetwarzaniu narzucanych wzorców.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJohnJ. Sinclair JohnJ., Media and Globalization, [w:] GeorgeG. Ritzer (red.), The Blackwell Encyclopedia of Sociology, Blackwell Publishing, 2007, s. 2886–2891 .\nJohnJ. Tomlinson JohnJ., Cultural Imperialism. A Critical Introduction, Continuum, 1991 .\nKristinaK. Wolff KristinaK., Cultural Imperialism, [w:] GeorgeG. Ritzer (red.), The Blackwell Encyclopedia of Sociology, Blackwell Publishing, 2007, s. 906–908 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Inicjacja\n\nInicjacja występuje w następujących znaczeniach:\n\nrozpoczęcie czynności, procesu działania (zob. inicjalizacja)\nceremonia przyjęcia nowego członka\nobrzęd przejścia na kolejny, wyższy poziom wtajemniczenia,\ninicjacja seksualna – rozpoczęcie współżycia, obcowania płciowego.\nCzęsto inicjacja jest zrytualizowana i towarzyszy jej odpowiednia ceremonia. Jest tak zwłaszcza w przypadku, kiedy inicjowany wstępuje do jakiegoś zakonu lub tajnego stowarzyszenia, co oznacza wtajemniczenie w sekretne doktryny czy misteria starożytne.\nW przypadku inicjacji mistycznych jest to nie tylko uhonorowanie i uznanie członkostwa, ale często również nadnaturalny przekaz wiedzy, stanu uświęcenia lub nadzwyczajnych zdolności i mocy. Człowiekowi nieinicjowanemu (a często nawet inicjowanemu) trudno jest potwierdzić realność takiego nadnaturalnego przekazu, sceptycy zaś uznają go za oszustwo lub (auto)sugestię.\nObrzezanie jest jednym z przykładów obrządku inicjacyjnego o długiej historii.\n\n\n== Chrzescijaństwo ==\nW kościołach chrześcijańskich, w tym w Kościele Katolickim rytem inicjacyjnym jest sakrament chrztu, zaś okresem inicjacyjnym — katechumenat. Jest to inicjacja chrześcijańska – wprowadzanie ochrzczonych dzieci w życie wiary.\n\n\n== Masoneria ==\nW rytach masońskich wtajemniczenia są wielostopniowe. Podstawowa, uniwersalna masoneria (tzw. świętojańska lub błękitna) ma 3 stopnie (uczeń, czeladnik, mistrz). Wtajemniczenia na kolejne stopnie są zróżnicowane w zależności od rytu, np. Ryt Szkocki Dawny i Uznany liczy 33 stopnie wtajemniczenia, Ryt Francuski Nowoczesny – 7, Ryt York – 13, Ryt Szwedzki – 11, zaś Ryt Memphis-Misraim aż 99 stopni. Tak jak np. uroczysta inicjacja szkolna dzieli ludzi na uczniów i całą resztę, tak inicjacje masońskie dzielą ludzi na wtajemniczonych (braci) oraz profanów (światowych).\n\n\n== Zobacz też ==\nchrzest\nkatechumenat\nszamanizm\ndarśan, diksza, upanajana – w hinduizmie i jodze\npostrzyżyny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytucja społeczno-kulturowa\n\nInstytucja społeczno-kulturowa – termin antropologiczny i socjologiczny wprowadzony przez Herberta Spencera, odnoszący się do bardzo trwałych elementów porządku społecznego (takich jak rodzina, własność, prawo), uregulowanych i usankcjonowanych form działalności (na przykład nauka, szkolnictwo, sądownictwo), uznanych sposobów rozwiązywania problemów współpracy i współżycia (na przykład małżeństwo, rozwód, kredyt, arbitraż) oraz niektórych organizacji formalnych pełniących w społeczeństwie określone funkcje (na przykład szpital, więzienie, fabryka, urząd). Wyróżnia się również instytucje hybrydowe. \nZ pojęcia instytucji czerpie również szeroko rozumiany nurt ekonomii instytucjonalnej, w tym Nowej Ekonomii Instytucjonalnej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Instytut Etnologii i Antropologii Społecznej Słowackiej Akademii Nauk\n\nInstytut Etnologii i Antropologii Społecznej Słowackiej Akademii Nauk (skrót ÚESA SAV) – jest jednym z instytutów trzeciego wydziału Słowackiej Akademii Nauk. Jego utworzenie zostało zatwierdzone 20 grudnia 1945 roku, rozpoczął swoją działalność 1 lutego 1946 pod nazwą Instytut Etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk i Sztuki. W 1994 przemianowano go na Instytut Etnologii Słowackiej Akademii Nauk, od 2019 roku funkcjonuje pod obecną nazwą. Obecnie dyrektorem placówki jest Tatiana Zachar Podolinská.\n\n\n== Nazwy ==\nInstytut na przestrzeni lat sześciokrotnie zmieniał swoją nazwę:\n\n1946–1951 Instytut Etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk i Sztuki\n1951–1953 Sekcja Etnograficzna Instytutu Historycznego Słowackiej Akademii Nauk i Sztuki\n1953–1955 Dział Etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk i Sztuki\n1955–1994 Instytut Etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk\n1994–2019 Instytut Etnologii Słowackiej Akademii Nauk\n2019–obecnie Instytut Etnologii i Antropologii Społecznej Słowackiej Akademii Nauk\n\n\n== Działalność Instytutu ==\nObecnie Instytut zajmuje się badaniami w dziedzinie etnologii, antropologii kulturowej, oraz religioznawstwa. Główną misją instytutu jest badanie człowieka i jego relacji społecznych, stylu życia, a także tradycji kulturowych w perspektywie historycznej. Oprócz badań naukowych, w placówce realizowane są projekty, które dotyczą problematyki zagadnień z zakresu sytuacji mniejszości narodowych i etnicznych na terenie Słowacji, kultury i sposobu życia Słowaków w kraju i za granicą, praw człowieka, równości płci, wykluczenia i integracji społecznej, migracji i różnorodności kulturowej.\nÚESA SAV jest również siedzibą redakcji czasopism, takich jak Slovenský národopis, czy Etnologické rozpravy. Ponadto współpracuje z Towarzystwem Etnograficznym Słowacji.\nGłówne obszary badawcze:\n\nDynamika zmian społecznych, między innymi migracja ludności, na przykład w celach zarobkowych, uchodźcy\nPodstawy komunikacyjne cywilizacji: komunikacja międzypokoleniowa jako przesłanka rozwiązywania aktualnych problemów społecznych\nHolokaust: dokumentacja, oraz wywiady z ocalałymi z Holokaustu\nWykluczenie społeczne i ekonomiczne oraz szanse na zatrudnienie: problem ubóstwa grup wykluczonych ekonomicznie, problem starzenia się i zatrudnienia młodych ludzi\nPamięć, tradycja i tożsamość kultury słowackiej: dziedzictwo kulturowe, rozwój regionalny i turystyka\nRozwój społeczno-kulturowy po 1989 roku a środowisko miejskie: przemiany społeczne, demograficzne i urbanistyczne miast\nReligia w epoce nowożytnej\n\n\n== Archiwa Instytutu Etnologii Słowackiej Akademii Nauk ==\nInstytut gromadzi, przetwarza, chroni i wykorzystuje zasoby archiwalne. Archiwum naukowe zakładu zaczęto budować w 1953 roku. Archiwum tekstowe zawiera 1486 dokumentów badawczych. W zasobach archiwum cyfrowego można znaleźć z kolei ponad 125 000 zdigitalizowanych dzieł, głównie zdjęć i rysunków, które pochodzą z terenu Słowacji. W cyfrowej kolekcji znajdują się również materiały z zagranicznych konferencji badawczych krajowych etnologów. Instytut Etnologii Słowackiej Akademii Nauk posiada również własną bibliotekę, w której znajduje się ponad 12 556 książek i 53 czasopisma, w tym 42 zagraniczne. Biblioteka jest dostępna zarówno dla naukowców, jak i dla ogółu społeczeństwa.\n\n\n== Dyrektorzy Instytutu ==\nNa podstawie:\n\nRudolf Žatko: 1946–1949\nJán Mjartan: 1949–1951 i 1952–1958\nBožena Filová: 1958–1989\nMilan Leščák: 1989–1992\nDušan Ratica: 1993–2000\nGabriela Kiliánová: 2000–2012\nTatiana Zachar Podolinská: 2012–obecnie\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Jangseung\n\nJangseung – koreańskie totemiczne słupy, przeważnie wykonane z drewna, rzadziej z kamienia. Najczęściej można je spotkać przy granicach wsi, a ich celem jest odstraszanie złych duchów. Uznawane są za opiekuńcze bóstwa. Rytuał wznoszenia jangseung nazywa się jangseungje.\n\n\n== Historia ==\n\nW Korei za panowania dynastii Joseon (1392-1910) zostały wybudowane drogi, łączące stolicę i prowincje. Na drogach, w regularnych odstępach, były stawiane znaczniki drogowe. Powstał system oznaczeń służący łatwiejszemu dostępowi do restauracji i zakwaterowania dla urzędników państwowych i podróżnych. Postawione w tym czasie drogowskazy nazwane zostały jangseung. \nPodczas wojen, nagłych zmian pogody i wybuchów epidemii, ludzie cierpieli i umierali. W tamtym czasie Koreańczycy najbardziej obawiali się Mamasin (bogini czarnej ospy). Mieszkańcy Joseon wierzyli, że Mamasin przybyła z Chin i przeszła przez północną część Półwyspu Koreańskiego, a stamtąd rozprzestrzeniła się na cały kraj. Panowało przekonanie, że bogini ospy za pomocą drogowskazów znajdowała domy zamieszkiwane przez dzieci. W reakcji na to ludzie zaczęli rzeźbić na drogowskazach straszną twarz Jangsin (boga broniącego wsi) aby odstraszyć Mamasin.  \nW ramach reform z 1894 r. władze odrzuciły stary system pocztowy na rzecz systemu zachodniego, co poskutkowało szybkim zniknięciem starych drogowskazów. Jednak jangseung, które reprezentowały Jangsin i chroniły wsie, wciąż były konserwowane przez lokalne społeczności. \nPodczas trwania okupacji japońskiej (1910-1945) miniaturowe jangseung były wytwarzane jako produkt turystyczny. Później zaczęły reprezentować koreańskie rękodzielnictwo. Gdy w latach 80. XX w. rytuał jangseung stał się ważnym miejskim rytuałem, mieszkańcy różnych regionów zaczęli określać jangseung jako dobro kultury. Duży wkład w to miały lokalne organizacje (m.in. Bareugesalgi Committee), które starały się odtworzyć stare tradycje. \nW 1987 r. koreański naród walczył o ustanowienie nowego systemu politycznego – bezpośrednich wyborów prezydenckich. Jednak nowo powołany rząd odniósł sukces tylko dzięki sfałszowanym wyborom, co skutkowało ciągnięciem się konfliktu między władzami a protestującymi studentami.  \nDotychczasowe formy festiwali uniwersyteckich zmieniły się i skoreanizowały, gdy pojawiły się tradycyjne treści. W tym okresie podstawą festiwali uniwersyteckich stały się tradycje przekazywane ze wsi, takie jak Juldarigi (przeciąganie liny), Pungmul (perkusyjna muzyka zespołowa) czy festiwal Jangseung. Jangseung stały się popularne pośród studentów, ponieważ ich postulaty i opinie można było wyrzeźbić na słupach.  \nOd lat 90. XX w. jangseung są prezentowane podczas różnych regionalnych festiwali i traktowane są jako dziedzictwo kultury ludowej. Ponadto jangseung zaczęto stawiać w ogrodach skansenów. Popularne stały się wśród fotografów i rzemieślników. Zaczęto dostrzegać walory estetyczne jangseung, a produkty z nim związane zaczęły przedostawać się do kultury popularnej. \n\n\n== Wygląd i rodzaje ==\n\nJangseung to totemiczny słup z wyrzeźbioną głową i jej nakryciem. Przeważnie są wykonywane z drewna (nazywane są wtedy Mok Jangseung), ale bywają także kamienne (Seok Jangseung). Przeciętna wysokość drewnianych jangseung to 2–3 m. Kamienne zazwyczaj są mniejsze i precyzyjniej rzeźbione, posiadają szczegóły takie jak ręce, nogi, a nawet całe ciała. Jangseung mają rzeźbione twarze oraz napisy. Można spotkać dwa rodzaje słupów: jedne o cechach męskich, drugie o cechach żeńskich. Męskie jangseung mają wyrzeźbione nakrycia głowy koreańskich arystokratów i uczonych oraz napisy znaczące „Wielki Generał Wszystkiego Pod Niebem”. Żeńskie jangseung nie są bogato zdobione, a napisy na nich tłumaczy się na „Żeński Generał Podziemia”. Słupy męski i żeński zazwyczaj są budowane jednocześnie. Wygląd jangseung może delikatnie się różnić, np. tym czy są płaskie, czy okrągłe albo jak bardzo upodobnione zostały do człowieka. Występują różne kształty głowy i oczu, niektóre słupy nawet mają okulary. Można podzielić je na te posiadające uszy i te bez nich, ze znaczną przewagą liczebną tych „głuchych”. Uważano, że jangseung bez uszu nie będą mogły słuchać demonów. Nosy symbolizują męskość i nie wyglądają szczególnie niezwykle. Usta symbolizują kobiecość i są dość duże. Zęby mają różne kształty i rozmiary oraz służą do odstraszania złych duchów.  \n\n\n== Lokalizacje ==\nJangseung występują w różnych miejscach, można jednak wyróżnić następujące lokalizacje: \n\nStawiane przy wejściach do wsi mają za zadanie odstraszać duchy odpowiedzialne za klęski głodu i choroby. Mają również ochraniać zbiory podczas żniw.\nStawiane są przy wejściach do świątyń oraz w środku nich, żeby chronić buddyzm i jego prawa.\nStawiane na granicach wsi i pól uprawnych, mają je oznaczyć, oraz zapewniać powodzenie w tych obszarach.\nStawiane są również jako znaki drogowe, ale mają podwójne zastosowanie: oznaczają drogę i jej kierunek, a także mają powstrzymywać rozprzestrzenianie epidemii. Uważano, że odstraszą boginię ospy Mamasin. Jangseung używano także jako znaczników drogowych, stawiając je co 10 li (ok. 3,93 km).\n\n\n== Rytuał tworzenia ==\nRytuał, podczas którego jangseung jest wznoszony nazywa się jangseungje. Tą nazwą określa się także rytuały, podczas których czci się bóstwa ochronne wisi i modli się o szczęście oraz odgania złe byty.  \nRytuały te odbywają się z trzech okazji: \n\npodczas ścinania drzewa, które posłuży do budowy słupa ochronnego bóstwa\npodczas stawiania nowego słupa, aby nadać mu duchową moc\npodczas cyklicznego oddawania hołdu ochronnym słupom, który odbywa się jako część dangsanje – rytuału poświęconego bogom wsi.\nW wielu regionach jangseungje odbywa się czternastego dnia pierwszego miesiąca księżycowego. Mężczyźni wspinają się na górę, aby ściąć tam drzewo, z którego powstanie nowy ochronny słup. Jedne z zasad dotyczących wyboru drzewa to to, że drzewo rosnące w słońcu jest wybierane na męskiego strażnika, a to rosnące w cieniu na żeńskiego. Po dokonanym wyborze odpowiednich drzew, ofiarowuje się proste podarki i odprawia rytuał, po którym drzewa są ścinane. Pnie są przenoszone do warsztatu rzeźbiarskiego, z męskim pniem na czele procesji.  \nGłowa jangseung musi być wyrzeźbiona z dolnej części drzewa. Męski słup musi być postawiony przed żeńskim, co zagwarantuje harmonię między parą, która wzmocni działanie jangseung w odstraszaniu złych mocy, oraz w przyciąganiu pomyślności dla wsi. \n\n\n== Nazwy ==\nNazwy jangseung uwarunkowane są, m.in. od: \n\nregionu, w którym się znajdują, albo z którego pochodzą\nokresu, w którym zostały stworzone\nich społecznej i kulturowej funkcji.\nOkreślenie jangseung zazwyczaj jest używane w regionie Seulu i w standardowym koreańskim. W południowych regionach Korei Południowej jangseung znane są także jako beoksi, dangsan harabeoji (dziadek świętej góry), oraz dangsan halmeoni (babcia świętej góry). Na południu i północy prowincji Chungcheong nazywa się je susari (zatrzymująca się woda), susaldae (bambus zatrzymujący wodę) i susalmok (drzewo zatrzymujące wodę). W prowincji Gyeonggi ludzie posługują się nazwą jangseung albo jangsing (dialektalna forma jangseung). W północnych prowincjach Korei używa się nazw dyangseung (dialektalna forma jangseung) i tolmireuk (kamienny Maitreya). Jangseung znajdujące się na Wyspie Jeju (Czedżu) określane są jako dolharubang (kamienny dziadek). Nazwy jangseung mają w dużej mierze charakter regionalny, więc nazw jest znacznie więcej.\n\n\n== Współczesne zastosowanie ==\nJangseung obecnie używane są dla czterech głównych celów: \n\njako tradycyjny symbol i dla promocji miejsc turystycznych;\nwykorzystywane przez działaczy społecznych jako narzędzie do wyrażania sprzeciwu wobec problemów politycznych i środowiskowych;\nsłupy, które zostały wzniesione jako Jangsin, aby ochraniać wioskę, wciąż są konserwowane i służą podtrzymywaniu więzi lokalnych;\nwytwarzane są jako dzieła sztuki.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nŠiaučiūnas-Kačinskas M. (2008). Comparative research on Korean jangseungs and Lithuanian religious monuments. Acta Orientalia Vilnensia, 9(1), 121-135. https://doi.org/10.15388/AOV.2008.1.3717\nKwon H. (2020). The Creation of Urban Village Rituals and Participant Groups: A Case Study of the  Jangseung Ritual of Noryangjin. Korean Anthropology Review, vol.4, 39-70.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Koczownik\n\nKoczownik, nomada – wędrowiec, członek grupy ludzi nieposiadającej stałego miejsca zamieszkania, przemieszczającej się z miejsca na miejsce, np. w związku ze zmianami pogody lub w poszukiwaniu żywności, wody, opału albo pastwisk dla zwierząt hodowlanych. Osoba prowadząca koczowniczy, wędrowny tryb życia, także podróżująca stale lub sezonowo z powodów handlowych, kulturowych lub religijnych.\nSłowo nomada pochodzi z fr. nomade, łac. nomas, gr. νομᾰ́ς nomas dop. νομᾰ́δος nomados – „wędrujący w poszukiwaniu pastwisk”.\nGrupy koczowników były zazwyczaj zorganizowane w jednostki plemienne, mężczyźni tworzyli zwarte grupy wojowników, aby podporządkować sobie tereny, w obrębie których grupa przebywała.\nNomadzi nie trudnili się rolnictwem. Korzystali po prostu z zasobów ziemi tak długo, dopóki ich nie wyczerpali. Wówczas zwijali obozowiska i ruszali w poszukiwaniu lepszych warunków. Koczownicy, tak jak wszyscy, czasem toczyli wojny między sobą, czasem najeżdżali ludy osiadłe, a czasem po prostu handlowali. Ich ruchliwość sprawiała, że wszelkie wieści i nowości rozprzestrzeniały się po świecie znacznie szybciej.\nWtargnięcie koczowników na tereny osiadłych cywilizacji odcisnęło piętno na historii Starożytnego Egiptu i Babilonii, a swój rozkwit społeczeństwa nomadów osiągnęły podczas najazdu Mongołów pod przewodnictwem Czyngis-chana oraz Timura w Azji i Europie w XIII, XIV i wczesnym XV wieku.\n\nWspółczesnymi przykładami koczowników są\n\nBeduini z Arabii – Arabowie z jednego z plemion koczowniczych Arabii, Syrii, Nubii, lub pustyń Sahary\nRomowie\nTuaregowie\nIrish Travellers\nInuici\nPigmeje\nBuszmeni\nLapończycy\nCzukcze\nAborygeni australijscy\nCyfrowi nomadzi\n\nObecnie kształtuje się nowy trend cyfrowych nomadów, którzy korzystając z dobrodziejstw cyfryzacji i Internetu nie są ograniczeni do jednego miejsca zamieszkania podczas wykonywania zawodu.\n\n\n== Zobacz też ==\nwędrówki zwierząt\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nNomada kiedyś koczownik, a dzisiaj? Tryb życia czy nowe pokolenie?", "source": "wikipedia"}
{"text": "Koewolucja genetyczno-kulturowa\n\nKoewolucja genetyczno-kulturowa (ang. Dual inheritance theory, DIT) – hipoteza sformułowana przez Charlesa J. Lumsdena i Edwarda O. Wilsona, zgodnie z którą ewolucja biologiczna i kulturowa wzajemnie na siebie oddziałują i napędzają się. Sformułowanie tej hipotezy było jednocześnie odejściem od twardego stanowiska Wilsona, który zakładał wcześniej, tworząc program socjobiologii, że ta dyscyplina naukowa wraz z etologią będzie mogła zastąpić nauki humanistyczne. Ewolucja kulturowa jest lamarkowska (możliwe jest dziedziczenie cech nabytych) w odróżnieniu od ewolucji biologicznej, która jest darwinowska (cechy nabyte nie są dziedziczone). Pierwsza zachodzi szybciej niż druga, jednak dobór naturalny wyznacza granice ewolucji kulturowej.\n\n\n== Smycz genetyczna ==\nPrzyjmuje się, że ewolucja kulturowa jest zależna od ewolucji biologicznej. Zależność ta określana jest także mianem smyczy. Oznacza to, że pozornie niezależnie od ewolucji biologicznej może postępować ewolucja kulturowa, jednakże ewolucja biologiczna trzyma kulturę na smyczy, przy czym smycz ta się „wydłuża”, kultura z czasem w mniejszym stopniu determinowana jest przez biologię. Przy szybszym tempie ewolucji kulturowej zależności kultury od uwarunkowań genetycznych stają się luźniejsze. Lumsden z Wilsonem, tworząc 1981 roku hipotezę koewolucji genetyczno-kulturowej, wprowadzili pojęcie kulturgenu, który jest odpowiednikiem zaproponowanej wcześniej przez Richarda Dawkinsa jednostki dziedziczenia kulturowego pod nazwą memu. W ujęciu memetycznym szybsze zachodzenie ewolucji kulturowej jest związane z tym, że w biologii zachodzi głównie pionowy transfer genów, natomiast w kulturze poziomy transfer memów.\nW sporze między zwolennikami wpływu genów a zwolennikami wpływu wychowania na zachowanie człowieka ci pierwsi zakładają, że smycz genetyczna jest krótka, a kultury mają wspólne cechy podstawowe. Zwolennicy wpływu wychowania, odwrotnie, albo odrzucają koncepcję smyczy, albo twierdzą, że jest ona bardzo długa, a zróżnicowania między kulturami mogą być dowolne. Biolodzy podejmujący kwestię wpływu uwarunkowań genetycznych na zachowania nie odrzucają wpływów środowiskowych, biorą natomiast pod uwagę kwestię normy reakcji. Oznacza to, że w różnych środowiskach różnie może przejawiać się ekspresja genów i wykształcać mogą się odmienne cechy fenotypowe, w tym zachowania. Argumentem za względnie krótką smyczą są uniwersalia kulturowe, których listę w 1945 opublikował George Peter Murdock. Poszczególne geny (poza wyjątkami) nie wpływają wprost na zachowanie i kształtowanie kultury, ale mogą uruchamiać złożoną sekwencję procesów, na przykład tworzenie symboli węży, których jadowite gatunki stanowiły zagrożenie dla życia człowieka, a kulturowe wzmacnianie działań prowadzących do ich unikania mogło wpływać na zwiększanie sukcesu reprodukcyjnego.\n\n\n== Koło ewolucji i reguły epigenetyczne ==\nWyznacznikami koewolucji genetyczno-kulturowej są, według Kevina N. Lalanda koło ewolucji i reguły epigenetyczne.\nKoło ewolucji oznacza proces, w którym geny wyznaczają reguły epigenetyczne, reguły epigenetyczne określają sposób kształtowania się ludzkiego umysłu. Następnie jednostka (jej umysł) przyswaja kulturę (jej elementy), kultura zaś w trakcie życia jednostek podlega zmianom pod wpływem ich decyzji i innowacji. Jednostki, które mają reguły epigenetyczne pozwalające im na osiągnięcie większego sukcesu reprodukcyjnego, przyczyniają się do ich efektywniejszego rozprzestrzeniania się (replikowania) w populacji.\n\n\n== Zobacz też ==\nkoewolucja\npsychologia ewolucyjna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nOd genów do kultury. W: Edward O. Wilson: Konsiliencja. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka, 2002. ISBN 83-7150-811-5.\nJacek Lejman. Socjobiologiczne korzenie memetyki. „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”. 15, 2014. ISSN 2081-397X. \nKevin Laland. The mathematical modeling of human culture and its implications for psychology and the human sciences. „British Journal of Psychology”. 84, 1993. ISSN 0007-1269. PMID: 8319053. \nSusan Blackmore: Maszyna memowa. Poznań: Rebis, 2002. ISBN 83-7301-267-2.\nCharles J. Lumsden, Edward O. Wilson: Genes, Mind and Culture: the Coevolutionary Process. Harvard University Press, 1981. ISBN 0-674-34475-8.\nTomasz Nowak. Studia nad filogenezą języka i mowy jako zwierciadło, w którym przeglądają się nowoczesne koncepcje lingwistyczne. „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”. 18, 2017. ISSN 2081-397X.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk\n\nKomitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk – jednostka organizacyjna Polskiej Akademii Nauk. Działalnością Komitetu kieruje 6-osobowe prezydium. Działalność Komitetu obejmuje etnologię i antropologię kulturową, antropologię społeczną oraz folklorystykę, etnomuzykologię, etnoreligioznawstwo, etnomuzealnictwo, studia nad sztuką ludową i sztuką nieprofesjonalną, etnochoreologię, etnomedycynę i etnobotanikę. Komitet został powołany w 1975 roku z inicjatywy prof. dra Józefa Burszty.\n\n\n== Historia ==\nPowołanie Komitetu poprzedzone zostało powstaniem Sekcji Etnograficznej utworzonej w ramach Komitetu Nauk Socjologicznych PAN w maju 1972 roku. Przewodniczącym Sekcji został prof. dr Józef Burszta, jego zastępczyniami prof. dr hab. Maria Frankowska i prof. dr hab. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, sekretarze, dr hab. Zbigniew Jasiewicz.\nOficjalnie komitet został powołany 27 marca 1975 roku pod nazwą Komitet Nauk Etnograficznych, a pierwsze posiedzenie odbyło się 19 kwietnia 10975 roku w Warszawie. Przewodniczącym został prof. dr Józef Burszta, zastępczyniami prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska i prof. dr hab. Zofia Sokolewicz, sekretarzem prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. Pierwszymi zadaniami Komitetu były: ekspertyzy dotyczące sytuacji kadrowej w środowisku polskich etnologów i kierunków prowadzonych badań; prace dokumentacyjne i bibliograficzne (we współpracy z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym); opieka nad programami studiów etnologicznych.\nLiczba wybieranych i powoływanych członków Komitetu jest, w całym okresie jego działalności, stała i wynosi ok. 30 osób. Zwiększała się natomiast, w związku ze wzrastająca grupą profesorów i doktorów habilitowanych, liczba elektorów biorących udział w wyborach do Komitetu.\nStruktura Komitetu składała się z komisji i zespołów, zmieniających się wraz ze zmianami problematyki badawczej nauk etnologicznych. W pierwszym okresie działalności Komitetu w latach 70. XX wieku były to Komisja Badań Współczesności, Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, Komisja Etnologii Religioznawczej i Komisja Amerykanistyczna, Zespół do Badania Rybołówstwa Tradycyjnego i Zespół Naukowej Dokumentacji Etnograficznej, Zespół Naukowej Dokumentacji Etnograficznej w Łodzi.\n\n\n== Zakres działalności ==\nIntegracja przedstawicieli nauk etnologicznych w trzech ważnych obszarach: personalnym, instytucjonalnym i interdyscyplinarnym. Wyrazem integracji jest m.in. przekształcenie czasopisma „Lud” w 1992 roku w organ wspólny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Komitetu.\nWspółtworzenie warunków rozwoju nauk etnologicznych poprzez inicjowanie dyskusji dotyczących wszystkich aspektów działalności naukowej: poznawczego (zdobywanie kompetencji metodologicznych, doskonalenie metod pracy terenowej i analitycznej, opracowanie zasad dokumentacji i informacji, wskazywanie na nowe pola badawcze), dydaktycznego (modernizowanie programów nauczania uniwersyteckiego) i upowszechniania wiedzy (dbałość o wydawnictwa, podejmowanie problematyki muzealnictwa etnograficznego).\nReprezentowanie nauk etnologicznych wobec nauki polskiej i światowej. Zadanie to Komitet realizował m.in. będąc zbiorowym członkiem International Union of Anthropological and Ethnological Sciences oraz wspomaganie członków w uczestnictwie konferencji krajowych i zagranicznych.\nWłączenie nauk etnologicznych do rozwiązywania ważnych problemów współczesnego życia (transformacja społeczna, migracja i adaptacja migrantów, rola dziedzictwa kulturowego, współczesne przejawy etniczności itp.) poprzez organizowane zespołów badawczych oraz wykonywanych przez nie memoriałów i ekspertyz.\n\n\n== Wydawnictwa ==\n\nseria monograficzna \"Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN\" (19 tomów)\nczasopismo \"Lud\" – głównym wydawcą czasopisma od 1895 roku jest Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Komitet jest współwydawcą od 1992 roku\n\n\n== Przewodniczący Komitetu w latach 1975-2020 ==\n\n\n== Skład Komitetu Nauk Etnologicznych PAN w kadencji 2020–2023 ==\n\n\n=== Prezydium komitetu ===\n\n\n=== Członkowie komitetu ===\nKamila Baraniecka-Olszewska\nJanusz Barański\nZbigniew Benedyktowicz\nAnna Weronika Brzezińska\nMichał Buchowski\nTarzycjusz Buliński\nAgnieszka Chwieduk\nWojciech Dohnal\nAnna Engelking\nRóża Godula-Węcławowicz\nJanina Hajduk-Nijakowska\nAgnieszka Halemba\nZbigniew Jasiewicz – honorowy przewodniczący Komitetu\nKatarzyna Maria Kaniowska\nGrażyna Ewa Karpińska\nEugeniusz Kłosek\nKatarzyna Emilia Kość-Ryżko\nMaciej Kurcz\nAnna Malewska-Szałygin\nLech Mróz\nAnna Nadolska-Styczyńska\nAnna Niedźwiedź\nWojciech Olszewski\nAleksander Posern-Zieliński – członek rzeczywisty PAN Wydziału I Nauk Humanistycznych i Społecznych\nJacek Jan Pawlik\nDanuta Maria Penkala-Gawęcka\nHalina Rusek\nTeresa Smolińska\nŁukasz Smyrski\nJerzy Sławomir Wasilewski\nMaciej Ząbek\nHanna Magdalena Zowczak\n\n\n== Skład Komitetu Nauk Etnologicznych PAN w kadencji 2015–2019 ==\n\n\n=== Prezydium komitetu ===\n\n\n=== Członkowie komitetu ===\nJan Adamowski\nJanusz Barański\nMichał Buchowski\nPiotr Dahlig\nWojciech Dohnal\nMirosława Drozd-Piasecka\nRóża Godula-Węcławowicz\nJanina Hajduk-Nijakowska\nGrażyna E. Karpińska\nZygmunt Kłodnicki\nEugeniusz Kłosek\nWaldemar Kuligowski\nJolanta Ługowska\nJanusz Mucha\nAnna Nadolska-Styczyńska\nJan Jacek Pawlik\nDanuta Penkala-Gawęcka\nAdam Pomieciński\nHalina Rusek\nJacek Schmidt\nJan Święch\nJerzy Sławomir Wasilewski\nAnna Wieczorkiewicz\n\n\n=== Specjaliści ===\nKamila Baraniecka-Olszewska\nZbigniew Benedyktowicz\nArkadiusz Bentkowski\nAnna Weronika Brzezińska\nHubert Czachowski\nGrażyna Kubica-Heller\nKatarzyna Emilia Kość-Ryżko\n\n\n=== Komisje ===\nKomisja do Badania Wschodu\nKomisja Antropologii Miasta\nKomisja Folklorystyczna\n\n\n== Bibliografia ==\nJózef Burszta, Sekcja Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych Polskiej Akademii Nauk, \"Lud\", 1975, t. 59, s. 290-291.\nJózef Burszta, Etnografia polska w 25-leciu Polskiej Akademii Nauk, \"Lud\", 1978, t. 62, s. 3-11.\nJózef Burszta, Establishment of the Committe for Ethnological Sciences at the Polish Academy of Sciences, „Ethnologia Polona” 1978, vol. 4, s. 203-205\nAleksander Posern-Zieliński, Działalność Komitetu nauk Etnologicznych PAN w latach 1987-1990, „Lud”, 1991, t. 74, s. 295-298\nZbigniew Jasiewicz, Etnologia polska. Między etnografią a antropologią kulturową, „Nauka”, 2006, 2, s. 65-80.\nZbigniew Jasiewicz, Aleksander Posern-Zieliński, Etnologia w Polskiej Akademii Nauk. Refleksje z okazji 40-lecia powołania Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, „Lud” 2016, t. 100, s. 39-46.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konflikt kulturowy\n\nKonflikt kulturowy – wrogość, niechęć lub walka pomiędzy oddziałującymi na siebie zbiorowościami o odmiennych kulturowo sposobach życia, przeważnie wynikających z miejsca pochodzenia. Podczas konfliktu kulturowego pojawia się efekt obronny, zagrożona lub zaatakowana kultura zaczyna mocniej określać swoją specyfikę.\n\n\n== Zobacz też ==\nkultura\nbariera kulturowa\nzderzenie kultur\ndysonans kulturowy", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konwergencja kulturowa\n\nKonwergencja kulturowa (łac. convergere - zbiegać się) – teoria sformułowana przez niemieckiego etnologa Adolfa Bastiana, prezentująca możliwość powstawania podobnych wytworów kultury materialnej (np. łuki, łodzie) i cech kulturowych w różnych regionach świata. Powodem jest podobieństwo natury ludzkiej, która nawet na odizolowanych od siebie terenach, bez wzajemnego kontaktu, akulturacji lub wspólnoty historycznej, potrafi wytworzyć obiekty i postawy o zbliżonych cechach. Podstawą jest nie teoria zapożyczeń, ale przekonanie o samodzielnym rozwoju jednostki i obserwacja niezależnie powstających wynalazków.\n\n\n== Zobacz też ==\nkonwergencja\nteoria konwergencji\ndyfuzjonizm\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kozioł ofiarny\n\nKozioł ofiarny – jeden z kluczowych mechanizmów antropologicznych występujący prawdopodobnie we wszystkich kulturach. Mechanizm ten polega na tym, iż grupa społeczna w momencie kryzysu, dezintegracji czy zagrożenia, by powrócić do stanu utraconej równowagi, obiera sobie ofiarę, która staje się obiektem zbiorowej agresji całej grupy. Agresja ta grupy ma na celu uśmiercenie bądź różnego rodzaju wykluczenie ofiary (wypędzenie, wykluczenie symboliczne – np. opaski z „gwiazdą Dawida” lub przezwiska w grupie rówieśniczej). Grupa wmawia sobie bowiem, że ofiara ta ponosi winę za nieszczęście lub zagrożenie, które doprowadziło do kryzysu, dezintegracji grupy.\nPoszczególne kultury różnią się między sobą pod względem skłonności do stosowania mechanizmu kozła ofiarnego, niektóre stosują go bardzo często i na wielką skalę (są często monolityczne, a nawet podświadomie niepewne swojej tożsamości), inne posuwają się do niego niezwykle rzadko, unikają skrajnych form mechanizmu (są to zwykle kultury otwarte, pluralistyczne, które znajdują konstruktywne role społeczne dla różnego rodzaju odmieńców).\n\n\n== Charakterystyka mechanizmu ==\n\n\n=== Potencjalne ofiary ===\nKozłem ofiarnym może być:\n\nosoba pojedyncza (np. Sokrates i jego słynny proces)\ncała grupa społeczna, etniczna, religijna (np. chrześcijanie w starożytnym Rzymie, Żydzi w Trzeciej Rzeszy)\nCechy, które powodują, że wybór grupy pada na daną osobę (osoby):\n\nobce pochodzenie (etniczne, klasowe itp.)\nekstremalna odmienność fizyczna (kolor skóry, niesłychana brzydota lub nadzwyczajna uroda, niepełnosprawność, niskorosłość lub przeciwnie – gigantyzm itp.)\nszczególnie spektakularna choroba, której nie sposób ukryć (np. choroby psychiczne lub epilepsja)\nekstremalna pozycja społeczna (bardzo wysoka – np. wysokie urodzenie, bogactwo, sława; bardzo niska – np. żebracy; żyjąca osobno – np. gmina żydowska, mnich czy pustelnik)\nzłamanie tabu religijnego lub jakieś religijne odstępstwo (wyznawanie innej religii, niesumienne praktykowanie religii, itp.)\nzłamanie tabu seksualnego, związanego z prokreacją, lub choćby tylko przekonanie grupy o złamaniu takiego tabu przez jednostkę (czy więcej ludzi); dotyczy np. kazirodztwa, homoseksualizmu (w społecznościach, które nie akceptują takich praktyk), rozwiązłości seksualnej (kobieta jest tu w gorszej sytuacji, gdyż wiele kultur jako rozwiązłość traktuje takie ich zachowania, które u mężczyzn akceptuje, a nawet chwali, np. sukcesy w uwodzeniu); przekonanie o zabijaniu dzieci mieści się w tej orbicie;\nodmienność seksualna (transpłciowość, interpłciowość, homoseksualizm), ale też niekiedy obrzezanie, dziewictwo lub wdowieństwo;\nKażda grupa jest w stanie znaleźć kozła ofiarnego, gdy czuje taką potrzebę, zarówno cała grupa etniczna, cały naród, jak też społeczności lokalne, mieszkańcy jednej wsi czy osiedla, lub też uczniowie w klasie. Im więcej jednak powyższych warunków spełnia osoba lub osoby, tym łatwiej i częściej staje się kozłem ofiarnym. Gdy jednak w pogrążonej w kryzysie grupie brakuje osób, które kumulowałyby kilka tych cech, wystarczyć może jedna z nich lub jakakolwiek cecha wyróżniająca.\n\n\n=== Występowanie mechanizmu ===\nGrupa szuka kozła ofiarnego w momencie kryzysu, którego przyczyną mogą być np.:\n\nKatastrofa naturalna (epidemia, klęska żywiołowa, etc.)\nKatastrofa gospodarcza\nKatastrofa polityczna (np. wojna, zagrożenie wojną, polityczna słabość struktur danej kultury)\nPoczucie jakiegoś zagrożenia: albo którąś z powyższych katastrof, albo nadchodzącym końcem świata czy gniewem bogów, albo zagrożenia dla tożsamości grupy (np. przez kulturową dominację jakiejś grupy z zewnątrz), etc.\n\n\n== Przykłady działania mechanizmu ==\nMechanizm może mieć postać zinstytucjonalizowanego rytuału, zorganizowanych posunięć politycznych, ale też dokonywać się za sprawą spontanicznych wybuchów całej grupy. Przykłady w historii:\n\nOfiary z ludzi w niektórych kulturach starożytnych. Składano je np. w celu przebłagania zagniewanych bogów, np. z dziewic (ekstremalny stan seksualny) strącanych ze skały.\nPogromy Żydów. Żydzi spełniają kilka warunków, które wydawały ich na pastwę mechanizmu: podkreślali swoją odmienność religijną i etniczną; byli uważani za tych, którzy zabili Chrystusa czyli Boga (tabu religijne); obrzezanie to odmienność seksualna. Pogromy w średniowieczu zwykle wybuchały w okresach epidemii lub załamania gospodarki.\nProcesy czarownic. Oskarżenia o czary łączyły się z przekonaniem o seksualnym wyuzdaniu tych kobiet, o kontaktach seksualnych z szatanem (złamane tabu zarówno w odniesieniu do religii, jak i do seksualności), argumentem były dziwne znamiona lub rude włosy (odmienność fizyczna), etc.\nNoc św. Bartłomieja\nEgzekucje rodziny królewskiej i arystokratów w czasie rewolucji angielskiej, rewolucji francuskiej i rewolucji październikowej.\nHolocaust i obozy koncentracyjne. Niemcy, upokorzeni klęską w I wojnie światowej, którą w znacznym stopniu sami rozpętali, a następnie skutkami Wielkiego Kryzysu Gospodarczego, dokonali zbiorowej projekcji własnych win na Żydów i inne mniejszości.\n\n\n== Ofiara z kozła w judaizmie i religiach starożytnych ==\n\nMetaforyczna nazwa mechanizmu pochodzi z całkiem dosłownej starożytnej tradycji judaistycznej, w której społeczność projektowała swoje winy na przeznaczone na krwawą ofiarę zwierzę. Kapłan świątyni w Jerozolimie kropił kilkakrotnie różne miejsca w jej wnętrzu krwią złożonych w ofierze byka i kozła, a następnie kładł rękę na głowie specjalnie wybranego kolejnego kozła, na którego przenosił winy całego ludu, wypowiadając je. Wybierano też człowieka, który ma zabrać kozła na pustynię. Człowieka tego w tradycji judaistycznej nazywano isz iti. Według Talmudu, traktatu Joma 39a.67b, zabierał on kozła nad skalne urwisko, przywiązywał czerwoną wstążkę do jego rogów, jej drugi kawałek przywiązywał do skały urwiska, a następnie spychał kozła tyłem w przepaść; praktyka ta nie jest opisana w samej Biblii. Działo się to w święto Jom Kipur; obecnie w ultraortodoksyjnych grupach zdarza się, że w dniach pomiędzy Rosz ha-Szana a Jom Kipur składa się ofiarę z koguta (kaparot), pełniącą podobną funkcję.\nPraktyka kozła ofiarnego nie była wyjątkowa dla religii Izraela, lecz podobne rytuały eliminacji istniały w religiach anatolijskich i mezopotamskich. Zdaniem Bernda Janowskiego i Gernota Wilhelma praktyka ta ma korzenie w południowej Anatolii lub północnej Syrii, a stamtąd rozprzestrzeniła się do Syropalestyny i obszaru jońsko-greckiego. Historycy starożytni informują o odprawianiu rytuału wypędzenia kozła ofiarnego w Atenach i obszarze jońsko-attyckim w czasie Targeliów, świąt poświęconych Apollinowi.\n\n\n== Możliwe wyjaśnienia mechanizmu kozła ofiarnego ==\n\n\n=== Podejście psychoanalizy ===\nZ punktu widzenia psychoanalizy osoba lub grupa projektuje na kozła ofiarnego cechy, które wypiera, których nie akceptuje w sobie samym, lub wręcz własne winy, z którymi nie może się pogodzić. Chce je pokonać przez przeniesienie na kogoś innego. Następnie doprowadza do wypędzenia go, wykluczenia lub zabicia. Im większą zbrodnię popełnia się wobec kozła ofiarnego, tym większe zbrodnię, dla usprawiedliwienia, kozłowi się przypisuje.\n\n\n=== Podejście antropologii filozoficznej ===\nPochodzenie religii z mordu kolektywnego\nFrancuski antropolog filozoficzny, René Girard, jest zdania, że mechanizm ten jest źródłem wszelkich religii. Podejmuje tu wątek, który pierwszy zaproponował Zygmunt Freud (był on zdania, że judaizm zaczął się od kolektywnego mordu dokonanego na Mojżeszu przez Izraelitów, którzy następnie wymazali to zdarzenie ze zbiorowej pamięci). Girard twierdzi, że każda religia wzięła się u zarania ze zbiorowego mordu dokonanego na koźle ofiarnym, wedle następującego modelu:\n\nPo dokonaniu mordu społeczność jest w szoku, że go dokonała.\nKryzys, który doprowadził do zabicia kozła ofiarnego, w końcu, siłą rzeczy, przechodzi; tworzy się poczucie, że to zabicie jednak pomogło w rozwiązaniu kryzysu.\nSkoro zabicie pomogło, to znaczy, że kryzys naprawdę był spowodowany winą kozła ofiarnego; kryzys przeszedł po zabiciu przyczyny zła;\nZabity kozioł ofiarny był przyczyną zła, ale z drugiej strony umierając uratował grupę; dlatego ulega sakralizacji i staje się bogiem;\nNa tej podstawie tworzą się normy moralne religii, które zaczynają się od zakazania tego, czym rzekomo zawinił kozioł ofiarny;\nŻeby jednak zachować stan społecznej i kulturowej równowagi, trzeba od czasu do czasu powtórzyć akt zabicia kozła ofiarnego. Stąd rytualne zabijanie ludzi w najstarszych religiach.\nNormy moralne się jednak rozwijają i sublimują; kultura stopniowo tuszuje pamięć inicjalnego mordu kolektywnego będącego podstawą religii, zastępuje go konstrukcjami symbolicznymi; w rytuałach odchodzi się od ofiar z ludzi – na rzecz ofiar ze zwierząt, a następnie ofiar symbolicznych.\nKozioł ofiarny a Ewangelie\nChrześcijaństwo również zaczęło się od zbiorowego mordu dokonanego na Jezusie Chrystusie w okresie ogromnych niepokojów społecznych i poczucia zagrożenia. Dla Girarda najbardziej niezbitym dowodem, że chodziło o mechanizm kozła ofiarnego jest zdanie Kajfasza: Lepiej zabić jednego, niż żeby wszyscy zginęli.\nRóżnica jednak polega na tym, że – zdaniem Girarda – inne religie i ich mity założycielskie są opowiedziane z punktu widzenia zabójców i wina kozła ofiarnego nie jest w nich podawana w wątpliwość. Ewangelie natomiast nie uwieczniają mechanizmu, tylko go demaskują: są napisane niejako ze strony ofiary, której brak winy jest podkreślany ustawicznie. Jego analiza wykazuje, że jest to podstawowa treść tych utworów. Dla Girarda jest to wyjaśnienie, dlaczego w cywilizacji Zachodu jako pierwszej mechanizm kozła ofiarnego został uznany za etycznie niedopuszczalny.\n\n\n=== Podejście psychologii ewolucyjnej ===\nPsychologia ewolucyjna przyjmuje, że psychika człowieka kształtowała się przez miliony lat ewolucji. Dziś człowiek żyje jednak w odmiennym środowisku, od tego w którym żył i do którego się przystosował. Wielu badaczy sądzi, że przez miliony lat ludzie żyli w niewielkich grupach na terenach o charakterze sawanny. Przemiany środowiska i kultury ludzkiej jakie nastąpiły w ostatnim okresie były, w skali milionów lat, zbyt „błyskawiczne” by psychika ludzka mogła się w tym czasie istotnie zmienić. W tym kontekście Barbara Ehrenreich w swojej publikacji Rytuały krwi stawia hipotezę, zgodnie z którą ludzie (bez względu w jakiej kulturze żyją) wykazują wrodzoną dyspozycję do rytualnego składania ofiar, w szczególności do składania ofiary z „kozła ofiarnego” (najlepiej z ludzi lub w postaci zwierzęcego substytutu zawsze jednak z pokarmu mięsnego). Zdaniem autorki wynika to z warunków życia w jakich człowiek żył na przestrzeni wielu milionów lat ewolucji. Prowadząc życie na dość otwartej przestrzeni narażony był (podobnie jak inne naczelne obserwowane współcześnie) na liczne niebezpieczeństwa z czego jednym z najistotniejszych zagrożeń były ataki zwierząt mięsożernych. Skłonność do poszukiwania ofiary w postaci „kozła ofiarnego” czy też do praktykowania rytuału składania ofiary wykształciła się więc na drodze przystosowania ewolucyjnego. Te grupy, społeczności ludzi, które w obliczu niebezpieczeństwa potrafiły zapobiec dalszemu rozlewowi krwi poprzez poświęcenie któregoś z członków swojej społeczności miały po prostu dużą większą szansę przetrwania w takich okolicznościach. Autorka przypuszcza, że ludzie byli wówczas stale narażeni na ataki groźnych drapieżników (na przykład tygrysów szablozębnych, lampartów, gepardów, przodków lwa i wielu innych zwierząt mięsożernych, których liczba była w okresie paleolitu znacząco większa niż kiedykolwiek później). Zgodnie z taką logiką skłonność do szukania „kozła ofiarnego” to swoisty mechanizm obronny, który nasila się najbardziej w sytuacji poczucia np. bliżej nieokreślonego zagrożenia i kieruje się na osoby najbardziej odmienne lub słabe (tak by pula „samolubnych” genów społeczności najbliżej spokrewnionych ucierpiała jak najmniej).\n\n\n== Zobacz też ==\n\nofiara\nofiary z ludzi\nkrólobójstwo\nmord rytualny\nproces o czary\npogrom\nPrzemoc w Gujaracie w 2002\nProces Jana Calas\nChłopiec do bicia\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRené Girard, Kozioł ofiarny, Łódź 1987.\nBarbara Ehrenreich Rytuały krwi. Namiętność do wojny. Geneza i historia, Warszawa 2001, Jacek Santorski & Co., s.262, ISBN 83-88875-04-3 (Blood Rites. Origins and History of the Passions of War 1997)\nSzymon Wrzesiński, Potępieńcy średniowiecznej Europy, Kraków 2007.\nTora Pardes Lauder, księga 3, Wajikra, red. Sacha Pecaric, Kraków 2005, s. 410-470. (Zawiera tu opisy praktyk związanych z ofiarą z kozła w judaizmie.)\nZdzisław Cackowski, Nienawiść, Res Humana  nr 5/2010, s. 8-14.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Krąg kulturowy\n\nKrąg kulturowy – w etnologii termin oznaczający obszar występowania jednego lub więcej cech lub elementów kulturowych, niekoniecznie ze sobą powiązanych.\n\n\n== Opis ==\nJedno z podstawowych pojęć szkoły kulturowo-historycznej, zaproponowane w znaczeniu Kulturkomplex („kompleks kulturowy”) przez Leo Frobeniusa. Określenie to zostało stworzone przez Fritza Graebnera i B. Ankermana w 1905 i oznaczało ono „określony kompleks elementów kulturowych charakterystyczny dla pewnego ograniczonego obszaru”. Według Wilhelma Schmidta stanowił on zespół zjawisk powiązanych ze sobą funkcjonalnie.\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik etnologiczny. Terminy ogólne, PWN, Poznań 1987.\n\n\n=== Bibliografia obca ===\nFritz Graebner, Kulturkreise und Kulturgeschichten in Ozeanien, „Zeitschrift für Ethnologie”, t. 35, 1905\nFritz Graebner, Methode der Ethnologie, Heidelberg, 1911\nWilhelm Schmidt, Handbuch der Methode der kulturhistorischen Ethnologie, Münster 1937.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Królobójstwo\n\nKrólobójstwo – zabójstwo króla, władcy, osoby stojącej na czele jakiejś społeczności. W określonych okolicznościach było czynem legalnym ujętym w ramy ceremonii, mającym charakter sakralny (święty).\n\n\n== Królobójstwo w Babilonie ==\nW dawnym Babilonie podczas dorocznych obrzędów (jak wynika z inskrypcji były to swoiste obchody Nowego Roku) wybierano fikcyjnego władcę, który otrzymywał wszystkie przywileje, po pięciu dniach tak urzędującego króla obnażano, bito i w końcu zabijano. Adaptacją tego zwyczaju mogło być żydowskie święto Purim.\n\n\n== Królobójstwo na Rusi ==\nKrólobójstwo praktykowano u Chazarów od około VI do XV wieku na terenach południowej Rusi. Królowie mieli tam określony okres sprawowania władzy, po którym gineli z rąk zabójców. Oddawali życie również w przypadku niepomyślnych wydarzeń.\n\n\n== Królobójstwo w Afryce ==\nZabójstwo króla było zwyczajem bardzo silnie zakorzenionym w wielu plemionach i społecznościach Afryki. Król był uznawany za namiestnika mocy pozaziemskich i był traktowany jak bóg, jednocześnie był osobą odpowiedzialną za dobrobyt ludu. Termin zabójstwa bywał uzgadniany ale król mógł być też zabity w np. przypadku choroby, demencji starczej albo niepomyślnych wydarzeń.\nU niektórych ludów afrykańskich król musiał codziennie zjawiać się w określonym miejscu by wymierzać tam sprawiedliwość, gdy nie stawił się przez trzy dni zabijano go.\nMieszkańcy z Kongo wierzyli, że gdy ich arcykapłan chitome umrze śmiercią naturalną stanie się to zapowiedzią końca świata. Aby do tego nie dopuścić w przypadku powstania podejrzeń, że może do tego dojść następca króla uśmiercał go.\nW Bunyoro (prowincja dzisiejszej Ugandy) istniał doroczny zwyczaj wybierania z rodu fikcyjnego króla. Miał on stanowić reinkarnację zmarłego monarchy. Przez tydzień przebywał on potem razem z wdowami w grobowcu, gdzie w końcu ginął uduszony.\nSzyllukowie zamieszkujący obszar na zachodnim brzegu Nilu Białego od Nosee na południu po północne obszary Sudanu praktykowali królobójstwo jeszcze w końcu XIX wieku.\n\n\n== Zobacz też ==\nofiary z ludzi\nmord rytualny\nkozioł ofiarny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ksenofilia\n\nKsenofilia (stgr. ξένος ksenós – obcy, gość; φιλία, philia – „przyjaźń” lub „upodobanie”) – bezkrytycznie manifestowana otwartość i sympatia wobec wszystkiego, co odmienne w danej kulturze.\n\n\n== Myśl polityczna ==\nPrzesadna, przekraczająca granice zdrowego rozsądku tolerancja, w stosunku do cudzoziemców i ich odmiennej kultury prowadzi do przeświadczenia, że wszystko co obce jest lepsze. Skrajną formą ksenofilii, prowadzącą do odrzucenia wszystkiego co rodzime i kultu cudzoziemszczyzny (inności kulturowej, obcości), jest ksenolatria (przeciwieństwo etnocentryzmu). Taka postawa wywołuje konflikty, utrudnia relacje międzykulturowe, a w konsekwencji staje się przyczyną izolacji przedstawicieli innych kultur. Demonstrowanie takiego nastawienia może być niewymuszone, ale również wynikać z pragnienia zdobycia popularności, czy być przejawem tzw. poprawności politycznej, wyrachowania, albo mody. Wynikające z przeświadczenia o atrakcyjności, tego co odmienne, stereotypy wykazują wiele sprzeczności, są bowiem formułowane mimo niewielkiego doświadczenia na podstawie różnych źródeł wiedzy, mogą też być inspirowane i nie są jednakowo podzielane przez wszystkich. Obcy mogą być jednocześnie okrutni i dobrzy, sympatyczni i przerażający, perfidni i przyjacielscy.\n\n\n== Psychologia ==\nJest też przedmiotem badań psychologii. Jako postawa otwartości kulturowej i poszukiwania kontaktów jest prawdopodobnie powiązana z cechami osobowości.\n\n\n== Zobacz też ==\naltruizm\nojkofobia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kultura zachodnia\n\nKultura zachodnia, kultura europejska, kultura euroatlantycka, – kultura ukształtowana w Europie Zachodniej, a wraz z ekspansją gospodarczo-polityczną od czasów renesansu rozprzestrzeniona na inne tereny, w szczególności Amerykę Północną, Australię i Nową Zelandię. Niekiedy zalicza się do kultury zachodniej również Europę Wschodnią łącznie z Rosją i Amerykę Łacińską. Kultura zachodnia wywodzi się z kilku źródeł: antyku grecko-rzymskiego, chrześcijaństwa, renesansu i oświecenia.\nZnacząca część kultury zachodniej stanowi kanon literatury zachodniej.\n\n\n== Zobacz też ==\nkanon literatury zachodniej\nsentyment antyzachodni\nświat zachodni\nokcydentalizacja\nOrient\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kulturem\n\nKulturem – jednostka etnolingwistyczna, która w planie wyrażania jest reprezentowana przez pojedyncze leksemy, zaś w planie treści ma tak bogate znaczenia, że dzięki niej można zrozumieć specyfikę danej społeczności narodowej, etnicznej lub regionalnej. \n\n\n== Charakterystyka ==\nTerminu użyła jako pierwsza i spopularyzowała szwedzka uczona Els Oksaar. W polskim językoznawstwie pierwszą monografią dotyczącą tego tematu są Kulturemy podhalańskie Macieja Raka (Kraków 2015). Jak zaznacza M. Rak, to właśnie m.in. poprzez kulturemy społeczność określa swoją tożsamość, stosunek do tradycji i wartości, a także sposób radzenia sobie w obecnych czasach. Z powodu częstej nieprzekładalności reprezentujące je leksemy mają nastawienie etnocentryczne (nierzadko są składnikami autostereotypu) jako słowa zbiorowej pamięci. \nKulturemy zwykle funkcjonują jako składniki związków frazeologicznych i pojawiają się w kliszowanych tekstach folkloru, poezji ludowej, literaturze regionalnej oraz w wypowiedziach autorefleksyjnych. \n\n\n== Podział kulturemów ==\nKulturemy dzielą się na:\n\nwerbalne – wyrażane w słowach i wypowiedziach,\nniewerbalne – realizowane za pomocą języka ciała,\nparajęzykowe – wyrażane przez zachowania będące konsekwencją wieku, płci, pozycji społecznej,\nkomunikacja niewerbalna, na którą wpływa m.in. czas i miejsce.\n\n\n== Kulturemy w języku polskim ==\nW Dystynktywnym słowniku synonimów Alicji Nagórko, Marka Łazińskiego i Hanny Burkhardt (Kraków 2004) znajduje się pierwsza na gruncie polskiego językoznawstwa definicja kulturemów w ujęciu etnolingwistycznym: [są to] ważne dla samoidentyfikacji jakiejś społeczności słowa klucze, charakteryzujące zarówno jej stosunek do tradycji, dziedziczonych wartości, jak i radzenie sobie z czasem teraźniejszym, aktualne przeżywanie świata (s. XIX). A. Nagórko podała również zestaw przykładowych polskich kulturemów: Kresy, bałagan, bohaterszczyzna, cham, cwaniak, kołtun, kotlet schabowy, warchoł, załatwić i ziemiaństwo. Według badaczki szczególne miejsce w omawianej koncepcji zajmują: nazwy własne, symbole narodowe, narodowa topografia, etnonimy i egzotyzmy.\nZ kolei w monografii M. Raka (2015) do kulturemów podhalańskich zostały zaliczone następujące jednostki, z którymi mogą się identyfikować mieszkańcy Podhala, por.: 1) w kategorii swój – obcy: Górál, gazda, baca, juhas, zbójnik, ksiondz, pán, ceper; 2) wartości: Pámbócek, Pániezus, Gaździná Podhála, krzýz, śleboda, honór, robota, ziym, dudki, biyda, głód; 3) tożsamość kulturowa: gwara, muzýka, śpiywanie, tániec, ubranie, portki, ciupaga, moskál, oscypek, gorzáłka, owca; 4) geografia mentalna: Podhále, góry, Giewont, hála.\nW kolejnych pracach (Kulturemy gwarowe, polskie, słowiańskie – zarys problematyki; Kulinarne kulturemy – podhalańskie, polskie, słowiańskie. Zarys problematyki) M. Rak do polskich kulturemów zaliczył: Pana Boga, Pana Jezusa, Matkę Boską, krzyż, pracę, honor, bohaterstwo, odwagę, prawość, wolność, Polskę, Wisłę, Częstochowę, Kraków, Warszawę, biedę, chleb, rosół i wódkę, a do kulturemów słowiańskich: Pana Boga, Pana Jezusa, Matkę Boską, krzyż, pracę, wolność, honor, chleb, mleko, wódkę i Słowianina. \nZe względu na swoją wartość semantyczną kulturemy sprawiają problemy w przekładzie na język obcy.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nHanna Burkhardt: Kulturemy i ich miejsce w teorii przekładu. jk.sjol.eu. [dostęp 2018-01-07]. (pol.).\nMarta Skura: Nauka języka obcego balansowaniem między własną kulturą a obcą na przykładzie języków polskiego i niemieckiego. kms.polsl.pl. [dostęp 2018-01-07]. (pol.).\nAntonio Pamies: The Concept of Cultureme from a Lexicographical Point of View. degruyter.com. [dostęp 2018-01-07]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Linia Hajnala\n\nLinia Hajnala – koncepcja historycznej odrębności zachodnio- i wschodnioeuropejskiego modelu rodziny opisana przez Johna Hajnala. Obszary dominacji obu modeli miała w przybliżeniu rozdzielać linia prowadząca od dzisiejszego Petersburga po Triest.\nZgodnie z koncepcją, na typowy wzorzec zachodnioeuropejski składa się późne zawieranie małżeństw, wysoki udział osób bez małżonka oraz niższy współczynnik urodzeń. We wzorcu wschodnioeuropejskim wiek zawierania małżeństw jest niski, a udział osób nie wstępujących w związki małżeńskie bardzo niski. Różnica dotyczyć ma zwłaszcza kobiet. Według Hajnala ów wzorzec wykazuje historyczną trwałość, sięgając przynamniej XVIII w. Sugerował on również związaną z tym odrębność ekonomiczną i kulturową Europy Zachodniej.\n\n\n== Historia ==\nIdea różnicy między zachodnią i wschodnią Europą pod względem modelu rodziny i małżeństw była wielokrotnie formułowana już w XIX w., w szczególności w pracach Frédérica Le Play’a. Według francuskiego uczonego wschodni Europejczycy wyróżniali się patriarchalnymi, patrylokalnymi i wielopokoleniowymi gospodarstwami domowymi. Granica zachodnia tego wzorca rodzinnego przebiegać miała od Petersburga po Triest i półwysep Apeniński.\nKoncepcja linii Hajnala weszła po 1965 do obiegu naukowego, chociaż przebieg granicy między wschodem i zachodem był w różnych pracach przesuwany lub rozszerzany o „strefę przejściową”.\n\n\n== Krytyka ==\nPodział Europy na wschodnią i zachodnią pod względem wzorców małżeństw i rodziny jest krytykowany za zbyt uproszczony – tak wzorce zachodnio- jak i wschodnioeuropejskie wykazują znaczne zróżnicowanie. Uogólnienia dokonywane przez zachodnich badaczy oparte były często na niedostatecznej bazie źródłowej i z pominięciem wyników badaczy wschodnioeuropejskich.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ludyczność\n\nLudyczność (łac. ludus – zabawa, gra) – cecha literatury pięknej polegająca na jej zdolności do zaspokajania potrzeby rozrywki. Jest główną cechą kultury masowej. Funkcję tę realizują różne dzieła i gatunki takie jak bajka, farsa, komedia, melodramat, satyra itp.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nczłowiek zabawy\nhomo ludens", "source": "wikipedia"}
{"text": "Magia apotropeiczna (ochronna)\n\nMagia apotropeiczna (magia ochronna, apotropaizm) – pojęcie z zakresu antropologii kulturowej. Termin apotropeion pochodzi z języka greckiego od słowa oznaczającego obronę (apotretyny „do odwrotu” od apo – „od” i trepein do „odwracania”). Greccy szamani, składali ofiary „odwracającym się bogom” (ἀποτρόπα τουί, apotropaioi theoi), chtonicznym bóstwom i bohaterom, którzy zapewniają bezpieczeństwo i odrzucają zło. Terminem magii apotropeicznej określa się ogół praktyk, charakteryzujących się użyciem ochronnych środków magicznych, zarówno w postaci rytuałów i wykorzystywanych w ich trakcie rekwizytów – apotropeionów, jak również i zakazów (np. tabu). Celem tych praktyk jest ochrona człowieka przed najróżniejszymi nieszczęściami (choroba, żywioły), mocami zła (uroki, demony, złe duchy) oraz nieuprawnionymi kontaktami ze sferą sacrum.\n\n\n== Apotropeion ==\nDo apotropeionów elementarnych i podstawowych należą przede wszystkim żywioły: woda i ogień. Posiadają one dwoistą naturę – zarówno destrukcyjną, jak i stwarzającą. Środkami ochronnymi mogą być także słowa, na przykład odpowiednio dobierane nazwy i imiona, modlitwy, formuły magiczne, zaklęcia itp. Codzienne, użytkowe przedmioty także mogą stać się apotropeionami poprzez kontakt ze sferą świętą. Apotropeiczne znaki, takie jak inicjały Matki Boskiej, były wydrapywane przy drzwiach, by odpędzić złe duchy lub czarownice. Z oczywistych względów do apotropeionów można zaliczyć relikwie, „święte” obrazy, ale mogą to być też dużo prostsze rzeczy, np. rośliny, którym przypisywano znaczenie magiczne (czosnek, dziurawiec itp.) lub łopata do wkładania pieczywa do pieca, gdyż ma styczność zarówno z samym piecem (miejscem ognia, który jako żywioł uważany jest za apotropeion), jak i z pieczywem posiadającym szczególne właściwości (zwłaszcza z pieczywem obrzędowym). Podobne właściwości mogą posiadać też niektóre kamienie (przeciwstawiają one swoją trwałość kruchości ludzkiego życia). Z tego typu apotropeionów bardzo popularny na słowiańszczyźnie był tzw. piorunowy kamień, który powstawał podczas wytopienia się piasku w trakcie uderzenia pioruna (tutaj materiał miał kontakt z niebiańską siłą uosabianą w gromie).\n\nJeden z najczęściej spotykanych magicznych przedmiotów, to apotropeiczna różdżka z kości słoniowej (tzw. kielich porodowy), który zyskał powszechną popularność w Galicji (około 1550–1069 r. p.n.e.). Te różdżki, są używane po dziś dzień do ochrony przyszłych matek i dzieci przed wrogimi siłami i są ozdobione wizerunkami procesji apotropeicznych bóstw solarnych.\nCzęść tych przedmiotów stawała się magiczna dopiero poprzez wykonanie odpowiednich czynności lub określone ich przygotowanie. Np. strój ludowy nabierał właściwości apotropeicznych – ochronnych poprzez odpowiednie jego uszycie, wykorzystanie jako dodatków szczególnych materiałów/substancji czy noszenie go poprzez daną osobę podczas fazy liminalnej (przejściowej). W trakcie fazy tej, zarówno noszący, jak i jego ubiór ulegali swoistej transformacji i nabierali nowych cech. Podobne do stroju właściwości posiadało również malowanie ciała oraz wszelkie jego modyfikacje (tatuaże, kolczyki, skaryfikacje), a także maski np. w przypadku kata, które wcale nie pełniły funkcji ukrywającej jego tożsamości (gdyż ta była powszechnie znana), ale miały chronić go przed rzucanymi czarami i urokami, jak chociażby złym spojrzeniem.\nW kulturze ludowej skuteczność apotropeionów polegała na tworzeniu granicy, która izolowała człowieka i jego najbliższe otoczenie (mógł to być zarówno dom, jak i cała wieś) od tego obcego świata, z którym kontakt mógł narazić na niebezpieczeństwo. W antropologii kulturowej podział świata na wewnętrzny – swojski, bezpieczny, oswojony, piękny nosi termin orbis interior, natomiast pełną jego inwersją jest orbis exterior, czyli świat zewnętrzny – obcy, niebezpieczny, niepewny. Przestrzenie te i ich znaczenie, jak i praktyki wykonywane np. w momencie przejścia przez próg opisują m.in. Mirosław Marczyk w Komentarzach do Polskiego Atlasu Etnograficznego czy Magdalena Sulima w „Czasopiśmie Technicznym”.\nMogą one też odwracać już istniejące niebezpieczeństwo poprzez wytworzenie granicy i oddzielenie ludzkiej, uporządkowanej enklawy od kosmicznego chaosu.\n\n\n== Zobacz też ==\nmagia homeopatyczna\nmagia sympatyczna\nmagia przenośna\nmagia Alkmeny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBauman Z., Razem, osobno, Kraków 2003.\nCo znaczy mieszkać. Szkice antropologiczne, Warszawa 2007.\nCzerwiński M., Życie po miejsku, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974.\nEliade M., Sacrum, mit, historia, Warszawa 1993.\nEngelking A., Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Warszawa 2010.\nKowalski P., Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, przeznaczenie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, Wrocław 1998.\nKultura dnia codziennego i świątecznego w rodzinie, red. L. Dyczewski, D. Wadowski, Redakcja Wydawnicza Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1998.\nMarczyk M., Wybrane zagadnienia dotyczące progu w magii, [w:] Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, red. M. Biernacka, J. Bohdanowicz, J. Klimaczewska, Wrocław 1999, s. 183–196.\nSulima M., Miejsce zamieszkania a przestrzeń publiczna albo swojskość i obcość, „Czasopismo Techniczne. Architektura”, s. 223–228.\nSzot-Radziszewska E., Sekrety ziół. Wiedza ludowa, magia, obrzędy, leczenie, Warszawa 2005.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Maska\n\nMaska – przykrycie twarzy lub jej części, z otworami na oczy, początkowo używane w celach magicznych lub obrzędowych.\nMaska jest przedmiotem noszonym zazwyczaj na twarzy, zwyczajowo dla ochrony, rozrywki, służącym przebraniu bądź wykorzystywanym podczas występów. Masek używano od starożytności, zarówno do obrzędów, jak i do celów praktycznych. Zazwyczaj noszone na twarzy, chociaż mogą także być umieszczone gdziekolwiek indziej na ciele.\nW niektórych częściach Australii gigantyczne totemiczne maski zakrywały całe ciało. Inuitki zaś używały masek zakładanych na palce w trakcie opowiadań i tańców.\nMaski mogą mieć różne kształty, czasami przedstawiają emocje, innym razem zwierzę, demona lub potwora.\nMaski występują w różnych kulturach i obszarach geograficznych. W Europie znane w starożytnym teatrze greckim, od średniowiecza używane w czasie zabaw karnawałowych zwanych maskaradami. Od XVI wieku wprowadzone do teatru dworskiego, później do commedii dell’arte.\n\n\n== Etymologia ==\nPolskie słowo „maska” (podobnie jak angielskie mask, które pojawiło się w języku angielskim w latach 30. XVI wieku) pochodzi z francuskiego masque oznaczającego „nakrywanie w celu schowania lub ochrony twarzy”, które z kolei wywodzi się z włoskiego słowa machera, a to ze średniowiecznej łaciny, w której masca oznaczało „maskę, zjawę, koszmar”. Wyraz ten ma niepewne pochodzenie, przypuszczalnie z arabskiego mascharah ‏مَسْخَرَۃٌ‎, czyli „błazen”, pochodzącego ze słowa sachira, czyli „ośmieszać”. Jednakże słowo może również pochodzić od prowansalskiego mascarar, czyli „zaczerniający (twarz)” (lub powiązanego z katalońskim mascarar lub starofrancuskim mascurer). To ma również niepewne pochodzenie – może mieć niemiecki źródłosłów pokrewny z angielskim mash, ale może to być również mask- „czarny”, zapożyczone z języka preindoeuropejskiego. Natomiast wg Markusa Kupferbluma słowo Maske ma korzenie arabsko-hiszpańskie, gdzie arabskie „mascharat” oznacza psotę, wybryk, a hiszpańskie más que la cara ma znaczenie ogólniejsze i głębsze – „więcej niż twarz”. Stąd powstało „máscara”, czyli maska. Inne powiązane formy to arabska maschara ‏مَسْخَرَ‎ = „ośmieszony, wykpiony”, masacha ‏مَسَخَ‎ =„odmieniony”.\n\n\n== Historia ==\nStosowanie masek w rytuałach lub ceremoniach jest bardzo starą ludzką praktyką na całym świecie, chociaż maski mogą być również noszone dla ochrony, dla sportu, na polowaniach, na ucztach lub na wojnach – lub po prostu użyte jako dekoracja. Niektóre maski ceremonialne lub dekoracyjne nie były przeznaczone do noszenia. Chociaż użycie religijne masek zmalało, bywają stosowane w terapii teatralnej lub psychoterapii.\n\n\n=== Antyczna maska ===\nJednym z wyzwań w antropologii jest znalezienie dokładnego pochodzenia ludzkiej kultury i wczesnych działalności, z inwencją i użyciem maski stanowiącej tylko jeden obszar nierozwiązanego dochodzenia. Użycie masek datuje się na kilka tysięcy lat. Przypuszcza się, że pierwsze maski mogły być powszechnie używane przez prymitywnych ludzi, żeby połączyć posiadacza ze swego rodzaju bezspornym autorytetem, takim jak bogowie lub skądinąd nadać wiarygodność osobie o danej roli społecznej. Najstarsze odkryte maski mają 9 tysięcy lat i są przechowywane w Muzeum „Bible et Terre Sainte” (Paryż) oraz w Muzeum Izraela (Jerozolima). Najprawdopodobniej praktyka wykonywania masek jest starsza – najwcześniejsze znane antropomorficzne dzieła sztuki mają 30 tys.–40 tys. lat. Maski szamańskie uważane są za najstarsze, na przykład maski z Malakoff sprzed 27 tysięcy lat. Warto również zwrócić uwagę na malowidła paleolityczne w niektórych jaskiniach, na których przedstawiono tańczące postaci w maskach przypominających głowy zwierząt, takich jak dziki, bizony, niedźwiedzie, kozice czy jelenie.\n\n\n== Wykonanie ==\nW antyku maski tworzone były przede wszystkim z płótna, korka czy drewna. Odznaczały się silną ekspresją, ich zadaniem było ukazać jednoznacznie określone emocje, lecz mimo to zachowywały naturalne proporcje. Wyjątek stanowiły maski, które przedstawiać miały postacie nie z tego świata. W Afryce maski wykonywano z drewna, kości słoniowej, metalu, kamieni, roślin. Charakterystyczną ich cechą jest dramatyczny i silny ekspresjonizm, brak przywiązywania wagi do naturalizmu oraz proporcji, ostre i kanciaste formy, mocne wyczucie plastyczne. Popularny rodzaj masek stanowią maski karnawałowe, które najczęściej wykonywane są z papieru czy plastiku. Maski karnawałowe nakłada się, by ukryć swoją tożsamość dla czystej zabawy. Słowo „maska” bywa używane nie w znaczeniu nakrycia twarzy, lecz na określenie części ubrania zakrywającego twarz, takiego jak welon, frędzle lub zasłona, czy ozdoby twarzy o charakterze jej repliki. Zdarza się, iż oznacza się w ten sposób podobizny, rzeźby, twarze malowane na budynkach czy łodziach niezależnie od ich wielkości, pomalowanie twarzy, ciała, make up lub tatuaże. W takim zakresie pojęciowym słowo „maska” staje się mało użyteczne. Według Asa Boholma główną funkcją maski nie jest zwykłe zakrywanie twarzy. Maską staje się cały kostium osoby przebranej, jak na przykład ozdoby, nakrycie głowy, różnorodne konstrukcje architektoniczne, czego przykładem są sławne szczudła afrykańskiego plemienia Dogonów, ekrany, platformy oraz inne urządzenia posiadające znaczenie rytualne. Innymi popularnymi rodzajami masek są maski przedstawiające rożnego rodzaju istoty nadprzyrodzone, przodków, zmarłych, potwory, które starano się obłaskawić, maski wymierzające sprawiedliwość, maski wojenne, komiczne. Unikano tworzenia masek demonów, których lękano się niesłychanie, na przykład demonów chorób nieuleczalnych.\n\n\n== Funkcje ==\nMaski ważną rolę odgrywały w obrzędach religijnych, szczególnie podczas obrzędów przejścia. Przedmiot ten ma służyć ukryciu, ochronie jednostkowej jaźni, porozumieniu, scaleniu które w systemach totemicznych doprowadzić może do reprezentowania określonego klanu bądź też służyć mogła odseparowaniu jednostki od grupy. Posługiwanie się maską przez dawne kultury związane było z różnego rodzaju stanami liminalności, zmianą statusu czy ról społecznych. Ważną rolę pełniły również w ceremoniach związanych z kultem przodków. Miały one bowiem za zadanie wizualizować istoty, które według tubylców należą już do świata transcendentnego, przy jednoczesnej wspólnej potrzebie uczucia aktualizacji obecności i mocy zmarłych. Dzięki masce dokonywało się wkroczenie ze sfery sacrum w sferę profanum. Maski oraz przebrania używane w celach rytualnych umożliwiały człowiekowi stawanie się osobnikiem przybyłym z zaświatów. Człowiek w kostiumie nie objawiał już cech ludzkich. Symboliczny związek istniejący pomiędzy przebraniem a jego żywym odpowiednikiem umożliwiał zyskanie wymiaru sakralnego. Dlatego człowiek przebrany za groźne zwierzę miał wykazywać jego cechy.  \n\n\n== Funkcje maski u różnych ludów ==\nSycylia\n\nNa Sycylii malowidła w jaskini Addaura przedstawiają dwie postaci, wokół których tańczy ośmioosobowa grupa ludzi w zwierzęcych maskach. Według Andreasa Lommela owi tancerze za pomocą maski wcielają w siebie duchy pomocnicze, które właśnie w takiej postaci sobie wyobrażano. Dla nosiciela maska oraz nakrycie głowy miały stanowić obronę przed niebezpiecznymi wpływami wrogich mocy. Szaman chcący obronić się przed złymi mocami i demonami, które stanowią zagrożenie w jego podróżach po świecie duchów, nakłada odstraszające nakrycie głowy, które czyni go jednocześnie nierozpoznawalnym. Tego typu nakrycie głowy zazwyczaj wykonane jest z atrybutów zwierzęcych.\nNowa Gwinea\n\nW Makehuku w dolinie Asaro, w rejonie Goroka można spotkać słynnych „ludzi błotnych” (mud-men), których taniec stanowi dziś główną atrakcję turystyczną. Tancerze wysmarowani są białą glinką, cała głowę nakrywa nasycona ekspresją maska, w której często przez przegrodę nosową przechodzą kły dzika, w ręku trzymają liściastą gałązkę. Część tancerzy stanowiąca oddzielną grupę, podobnie zamaskowana wyposażona jest w łuk i strzały, którymi potrząsa w tańcu. Postaci jedna za drugą wyłaniają się z mroku spoza zarośli niczym duchy dżungli, po czym zbliżają się do siebie tanecznym krokiem w zupełnej ciszy. Z czasem ruchy tych postaci stają się żywsze, szaleńcze i nieokiełznane, do momentu aż uczestnicy demonicznie wymachując gałązkami, łukami i strzałami ulegle znikają w buszu.\nWedług Nor-Papau maska i duch są jednością, lecz według innej wersji duchy są duchami poszczególnych klanów ujawniających się w flecie. Istnieją atoli maski przedstawiające twarz danego ducha, ale są również maski, które są częścią kostiumu potrzebnego do przeprowadzenia tańców kultowych, spirytystycznych. Nosiciel takiego kostiumu w tańcu automatycznie sam staje się duchem. Duch przenosi się z instrumentu do maski, a poprzez maskę wnika w tancerza. Istnieje też trzecia wersja znana krajowcom, mianowicie ton fletu brag stanowi głos ducha danego fletu. Dźwięk fletu przyciąga swojego ducha, który słysząc go wchodzi we flet, po czym flet umieszcza się w domu mężczyzny i kładzie się go koło maski, która stanowi twarz ducha fletu. Flet pełni rolę głosu ducha zaś maska jego twarzą.\nDla Arapeszów maski stanowią najważniejszy przedmiot sakralny w domu duchów. Maskom składano ofiary takie jak mięso, taro, banany, bulwy pochrzynów. Proszono o pomoc duchów, których maski reprezentowały w ważnych sytuacjach lub wojnach między klanami czy plemionami. Maski te miały różny stopień sakralności. Na szczycie znajduje się maska tumbuanowa, która okrywa ciało od czubka głowy do połowy tułowia. Według mitu była ona wynalazkiem kobiet, które straszyły nią mężczyzn jednak z czasem kult ten stał się kultem męskim. Wykonana z cienkich gałązek rotangu maska przypominała głowę ludzką z otworami na oczy i usta. Wykonuje ona wyroki, a jej nosiciel ma nie tyle co prawo ale i obowiązek zranić, zgwałcić czy zabić ofiarę. Według członków plemienia maska jest siedzibą jednego lub kilku duchów jej ofiar. Zanim założy się taką maskę należy skropić ją magicznym wywarem w postaci zabitych węży, którego celem jest zwiększenie jej mocy. Maskę, która zabiła określoną liczbę osób znakuję się w specjalny sposób. W przypadku, gdy maska zabiła trzy osoby, wprowadza się w prawe ucho kość promieniową, lecz jeśli jest sprawczynią większej ilości mordów, z jej szyi zwisać powinien pas z tyloma supełkami, ile osób uśmierciła.\nSzczególnie ważną rolę maski odgrywały w obrzędach inicjacyjnych młodzieży i w niektórych kulturach związków totemicznych. U społeczności Lae na wyspie Mandok, zanim młody chłopiec miał stać się „wielkim” mężczyzną, musiał zostać wtajemniczony w prawa i obowiązki członka dorosłego, dowiedzieć się jak nawiązać kontakt z istotami nadprzyrodzonymi, dowiadywał się pilnie strzeżonych tajemnic, mitów i wierzeń, przeżywał przejście do wyższej rangi w hierarchii społecznej. Lecz nim to nastąpi, na jego drodze pojawiają się dwie olbrzymie zamaskowane postacie, zza ich pleców wylewał się wachlarz zielonych, czerwonych i żółtych liści. Postaci te przyozdobione są kolorowymi piórami, lecz ich maski nie wyrażają nic dobrego. Dodatkowo w ręku trzymają wiązkę rózg do smagania. Maski te przedstawiać mają wszystkie groźne moce. W szaleńczym tańcu postaci decydują o ilości zadanych batów, a te zależne są od przeszłego posłuszeństwa inicjanta.\nNowa Brytania\n\nU Bainingów po udanych żniwach, podczas wielkich uczt noszono monstrualne maski, które zdarzały się osiągać nawet ponad dziesięć metrów. Maski te przechowuje się w domu kultowych znajdującym się poza wioską. Zakaz wstępu do domu mają kobiety i dzieci pod karą śmierci. Nie można ich również zobaczyć przed publicznym zaprezentowaniem. Nosiciele masek znani są tylko wtajemniczonym, pozostali członkowie społeczności uważają je za ucieleśnione duchy.\n\n\n== Maska w performansie ==\nNa całym świecie maski są używane z powodu swojej siły ekspresji jako cecha charakterystyczna występów z użyciem masek – zarówno rytualnych, jak i teatralnych. Rytualne i teatralne definicje używania maski nierzadko częściowo łączą się, jednakże ciągle zapewniają użyteczne podstawy klasyfikacji. Obrazy zestawienia komediowych i dramatycznych masek są powszechnie używane do prezentowania sztuk scenicznych, a szczególnie dramatów. Dzięki maskom, kilku zaledwie aktorów mogło odgrywać wiele ról. W starożytnym Rzymie słowo „persona” (osoba) ma znaczenie „maska”, odpowiada również osobie, która miała pełne obywatelstwo rzymskie. Obywatel mógł demonstrować swoje pochodzenie poprzez wyobrażenia pośmiertnych masek przodków.\nByły one odlewane z wosku i przechowywane w lararium, czyli w rodzinnej kapliczce. Podczas ceremonii przejścia, czyli inicjacji młodych członków rodziny, czy pogrzebów, maski były przenoszone z kapliczek pod nadzorem należących do rodu obywateli. Na pogrzebach profesjonalni aktorzy nosili maski, by przedstawiać czyny z życia przodków, łącząc w ten sposób role maski jako obiektu rytualnego oraz teatralnego. Maski są znanymi i żywymi elementami wielu kultur, tradycyjnych występów, ceremonii, rytuałów i festiwali oraz często mają starożytne pochodzenie. Maska jest przeważnie częścią kostiumu, który zdobi całe ciało i uosabia ważne tradycje wspólnoty religijnej lub społecznej, zarówno całej, jak i poszczególnych grup. Maski są używane niemal uniwersalnie, zachowując przy tym swoją moc i tajemnice zachowane dla ich użytkowników oraz odbiorców. Popularnym przykładem są maski pojawiające się na karnawałach, a także na imprezach dla dzieci oraz festiwalach – na przykład Halloween. W dzisiejszych czasach plastikowe maski są zazwyczaj produkowane masowo. Często bywają związane z postaciami popularnymi w telewizji bądź bohaterami bajek. Są one jednakże przypomnieniem o trwałej grze pozorów oraz ich sile i uroku. Maska sama w sobie pełni podwójną rolę – skrywania i odsłaniania zarazem. Jest jednocześnie wyrazem sekretu jak i zaproszeniem do jego odkrycia.\n\n\n=== Maska pośmiertna ===\nMaska pośmiertna według archaicznych tradycji, osoba nakładająca maskę reprezentowała zmarłych. Dzięki masce umarli przemieniali się w żywych, zaś żywi w zmarłych, a granica między życiem i śmiercią zacierała się. Jednak maska utożsamiana ze śmiercią miała nie tylko straszyć. Przykłady na to znajdujemy w starogreckiej komedii, gdzie maski wywoływały efekt śmieszności, który wyzwalał przed przykrą koniecznością śmierci.\n\n\n=== Maskowanie się myśliwych ===\nLudzie paleolitu byli myśliwymi i zbieraczami, nie rolnikami. Dla kobiet przywiązanych do obozowisk z powodu nadanych im funkcji fizjologicznych takich jak ciąża, zajmowanie się dzieckiem przeznaczona była przyroda jako obiekt poznania, dla mężczyzn zaś była wrogiem. Kobiety jako zbieraczki w poszukiwaniu pożywienia nie potrzebowały planu czy specjalistycznych taktyk, w przeciwieństwie do polowania, którym zajmowali się mężczyźni. Zwodzenie, oszustwo i pozór stosowane przez mężczyzn miało na celu zdobyć pożywienie w postaci zwierzyny. W pierwotnych kulturach polowanie stanowiło rodzaj pracy, zapewniającej przetrwanie całemu plemieniu i która dała początek zachowaniu kolektywnemu. Ukrywanie prawdziwego \"ja\" myśliwych pod maską stanowi cząstkę  działania socjalnego i socjalizującego zarazem. W skład tego typu maskowania wchodzi nie tyle sam wygląd (w postaci na przykład zwierzęcych skór), ale również zachowanie, ruchy oraz głos. By polowanie się powiodło, myśliwi wykorzystywali tłuszcz z upolowanych zwierząt, by ukrywając swoją tożsamość upodobnić się do ofiary lub też smarowali ciała specjalnie przygotowanymi maściami, dzięki którym niwelowali własny zapach.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nmaskarada\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mentalność\n\nMentalność (łac. mens dpn. mentis 'umysł') – całość przekonań, postaw, poglądów, sposobu myślenia grupy społecznej (narodu) lub jednostki. Na mentalność mają wpływ czynniki społeczne, kulturowe i biologiczne. \nOgólny system zasad, którymi jednostka lub zbiorowość kieruje się przy postrzeganiu, odczuwaniu, wartościowaniu i reagowaniu na życie społeczne, często jest nieuświadomiony. Mentalność jest budowana przede wszystkim na założeniach norm społecznych obowiązujących w danej grupie.\nZdaniem badacza kultury Dawida Junga, mentalność jest również pochodną empatii kulturowej i jej najważniejszą rolą winno być umacnianie etosu wolności: Historia jednak, na wielu przykładach, uczy nas, że potęgą imperiów nie jest ilość posiadanej ziemi, lecz ilość posiadanych obywateli, którzy za cenę własnego życia potrafią chronić słabszych od siebie. Mentalność jednostek, pochodna empatii kulturowej, jest wartością przesądzającą nie tylko o tożsamości danego społeczeństwa i jej historycznej trwałości, ale przede wszystkim jest wartością, która winna umacniać najważniejszy etos – wolność.\nTypy orientacji mentalności według J. Koralewicz i M. Ziółkowskiego:\n\nindywidualna/kolektywna;\nproduktywna/receptywno-roszczeniowa;\nna podmiotowość/na podporządkowanie.\nPojęcia mentalność używa się zazwyczaj w kilku znaczeniach – jako:\n\nwspólna cecha danej zbiorowości w określonym czasie, np. mentalność kapitalistyczna;\ncecha charakterystyczna różnych środowisk, np. mentalność mieszczańska, kupiecka, związkowa;\ncecha charakterystyczna dla określonej sfery aktywności, np. mentalność społeczno-polityczna, obyczajowa, tożsamościowa, ekonomiczna.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\ninternalizacja\nsocjalizacja", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metoda retrogresywna\n\nMetoda retrogresywna – metoda badawcza polegająca na rekonstrukcji faktów na podstawie źródeł i zjawisk z okresów późniejszych.\n\n\n== W historii ==\nJerzy Topolski scharakteryzował metodę retrogresywną jako wersję chronologiczną metody porównawczej. Stosowanie tej metody widział w sytuacjach, w których można podejrzewać, że zaobserwowany w źródłach historycznych stan zjawiska obrazuje częściowo stan zjawiska w okresach wcześniejszych.\n\n\n== W etnologii ==\nZygmunt Kłodnicki opisał zasady postępowania badawczego przy zastosowaniu metody retrogresywną w badaniach etnogeograficznych:\n\nzasada zgodności zasięgów apelatywów - tożsamość lub etymologiczna bliskość znanych z dokumentów historycznych nazw przedmiotów i ich późniejszych nazw gwarowych związanych z tym samym obszarem może świadczyć o opisywaniu tych samych przedmiotów;\nzasada zgodności zasięgów desygnatów - archeologiczne znaleziska artefaktu (lub jego występowanie w źródłach historycznych) na danym obszarze znanego również z badań etnograficznych na tym samym obszarze może świadczyć o tym, że dany artefakt był znany na tym terenie w okresie pomiędzy datowaniem źródeł i badaniem etnograficznym;\nwnioskowanie możliwe jest tylko, gdy terminy są jednoznaczne, o jasnej, ściśle zdefiniowanej konotacji;\nstosowanie metody retrogresywnej jest możliwe tylko dla obszarów i okresów, dla których stwierdzono ciągłość osadniczą i kulturową.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Miasteczko (urbanizacja)\n\nMiasteczko (łac. oppidum; niem. Städtlein, Städtchen, Markt, Flecken; jid. sztetl) – prawno-administracyjna jednostka osadnicza o charakterze przejściowym między miastem a wsią, z charakterystycznym handlowo-przemysłowym (dawniej rzemieślniczym) wyodrębnieniem specjalności i analogiczną morfologią oraz infrastrukturą co (małe) miasto.\nObecnie w niektórych państwach istnieją obie formy administracyjne miejscowości, tj. zarówno miasta, jak i miasteczka, np. na Litwie (miestelis), w Czechach (městys lub městečko) i w Niemczech (Kleinstadt). Tego typu miejscowości nie mają jednak pełni praw i funkcji co formalne miasta. Odpowiednikiem miasteczek w tradycji angielskiej były tzw. market towns; w Norwegii do 1952 roku podobne znaczenie miało pojęcie kjøpstad, a w Szwecji (do 1971) köping.\nW Polsce miasteczko nie ma obecnie oficjalnego administracyjnego znaczenia (choć miało takie do 1934 roku), a mianem tym określa się potocznie małe miasta, niepełniące roli ośrodków ponadgminnych, a także miejscowości pozbawione praw miejskich, które zachowały miejską morfologię i miejski charakter.\n\n\n== Historia ==\nTermin ten powstał we wszystkich krajach zachodnioeuropejskich w okresie średniowiecza w ramach tworzących się praw miejskich i związanych z nimi przywilejami targowymi oraz rodzącym się popytem i wymianą handlową. Różnica między miastem (łac. civitas) a miasteczkiem (łac. oppidum) polegała przede wszystkim na tym, że było ono mniejsze niż miasto. Mniejsze miasta ze względu na odległości do dużych centrów miejskich miały istotną funkcję dla zaopatrywania w produkty i usługi najbliższego wiejskiego otoczenia. Sam fakt zamieszkiwania w takich miejscowościach przynosił również jej mieszkańcom zarówno ekonomiczne, jak i osobiste przywileje. Dzięki prawu miejskiemu mogły się tu tworzyć i otwierać cechy kowali, tkaczy, szewców, krawców itp. specjalności zaopatrujących lokalne społeczności.\nTen typ osiedla popularny był na Węgrzech od XIV wieku do 1871 r. W Polsce porozbiorowej takie jednostki osadnicze posiadały własne sądownictwo i pieczęć, z przywilejem na targi i własny samorząd, albo i bez przywilejów.\n\n\n== Polska ==\n\n\n=== Królestwo Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim ===\n\nPo I rozbiorze Polski, w 1784 roku, władze austriackie w ramach reformy administracyjnej państwa przeprowadziły wielką akcję klasyfikacji galicyjskich miejscowości. Zastosowany wówczas podział miał wyłącznie znaczenie statystyczne i nie niósł żadnych reperkusji politycznych. Zdecydowanie ważniejszy był natomiast fakt podziału miejscowości na trzy klasy. Do pierwszej z nich został zaliczony tylko Lwów (później także Kraków), do drugiej klasy tylko dawne polskie miasta królewskie (niem. Stadt, łac. civitas), do ostatniej klasy przydzielano miasta municypalne (miasteczko, niem. Markt, łac. oppidum). Pozostałe miejscowości zaliczono do wsi. Fakt przydziału miasta do drugiej klasy odbywał się jednak pod warunkiem udowodnienia przez władze miejskie, że miejscowość jest rzeczywiście miastem królewskim. Tak więc w wyniku reformy administracyjnej oraz kolejnych, bardzo częstych zmian miasta prawne (czyli gminy miejskie) na terenie Galicji należały do trzech kategorii:\n\nmiasta o własnym statucie\ndo kategorii tej należały tylko Lwów i Kraków\nmiasta rządzące się ustawą z 13 marca 1889 roku\nmiasta należące do tej kategorii posiadały wszystkie przywileje miast (prawa miejskie), z wyjątkiem miasteczka Buczacz (był miasteczkiem)\nmiasta rządzące się ustawą z 3 lipca 1896 roku\nmiasta należące do tej największej kategorii posiadały najczęściej przywileje a) miasteczek, rzadziej b) miast a czasem wyjątkowo (7 miejscowości) niektóre były c) wsiami\nJesienią 1809 r. część obszaru objętego klasyfikacją (cyrkuł zamojski z Galicji Wschodniej) włączono do Księstwa Warszawskiego. Na obszarze tym istniało:\n\n10 miast: Grabowiec, Horodło, Hrubieszów, Józefów, Krzeszów, Szczebrzeszyn, Tarnogród, Tomaszów, Tyszowce i Zamość;\n7 miasteczek: Jarczów, Komarów, Krasnobród, Kryłów, Łaszczów, Skierbieszów i Uchanie.\nPonieważ na terenie Księstwa pojęcie miasteczka nie istniało, przyłączone miasteczka zostały zamienione w miasta. Pozostałe miasteczka Galicji opisane są w sekcji o obszarach galicyjskich w granicach II Rzeczypospolitej:\n\nNa uwagę zasługuje fakt, że liczba miast i miasteczek na terytorium Galicji bardzo często się zmieniała i wiele miejscowości raz zaliczano do miast, raz do miasteczek, a czasem nawet do wsi lub tzw. wsi targowych. Liczba miejscowości o charakterze miejskim zależała też oczywiście od zmian terytorialnych omawianego obszaru:\n\n\n=== Kresy Wschodnie z obwodem białostockim ===\n\nPojęcie miasteczko występowało także pod zaborem rosyjskim na terenach tzw. Kresów Wschodnich. Tak jak w Galicji, miasteczka mogły – najczęściej – w sensie administracyjnym stanowić element struktur wiejskich (początkowo stanowiąc jednostkowe gminy wiejskie, a od lat 1860. wchodząc w skład zbiorowych gmin wiejskich), mogły też – rzadziej – być gminami miejskimi. Miasteczkami stawały się też często miasta pozbawione praw miejskich.\n\n\n==== Miasteczko vs. osada miejska: Porównanie z Królestwem Polskim ====\nMiasteczka nie występowały natomiast w ogóle na obszarze byłego Królestwa Kongresowego, a te, które sklasyfikowano jako miasteczka na terytorium tzw. cyrkułu zamojskiego z Galicji Wschodniej przyłączonego jesienią 1809 do Księstwa Warszawskiego, zostały przemienione w miasta (na obszarze Nowej Galicji, również przyłączonej do Księstwa w 1809, nie było miasteczek, ponieważ obszar ten został zagarnięty przez Austrię dopiero wskutek III rozbioru Polski w 1795, a więc po klasyfikacji miejscowości o charakterze miejskim na miasta i miasteczka w 1784, podczas gdy obszar cyrkułu zamojskiego został zagarnięty wskutek I rozbioru, w 1772). Na terytorium Kongresówki istniały natomiast tzw. osady miejskie. Była to kategoria osiedli o charakterze miejskim, do której zaliczano miasta pozbawione praw miejskich (przed 1869 – oddolnie, z inicjatywy mieszkańców lub dziedziców, od 1869 – odgórnie, przez zaborcze władze rosyjskie), tzn. te „które chociaż nazywały się miastami, jednakże z powodu nieznacznej liczby mieszkańców, małego rozwoju przemysłu i niedostateczności dochodów, w rzeczywistości nie miały znaczenia miast”. W praktyce najwięcej osad stanowiły miejscowości, którym odebrano prawa miejskie w ramach reformy administracyjnej z 1869-70 (336 z 452 istniejących wówczas miast), w zamian obdarzając je czysto honorowym mianem osady, pozwalającym lokalnej społeczności na wyróżnianie się spośród wsi, lecz nie dającym żadnych dodatkowych praw. W przeciwieństwie do miasteczek, które miały swój własny ustrój miasteczkowy, osady miejskie były poddane mocy obowiązującej ukazu z dnia 19 lutego 1864 o urządzeniu gmin wiejskich. Tak więc mimo że zarówno miasteczka, jak i osady miejskie w praktyce stanowiły kategorię osiedli pośrednią między miastem a wsią, według prawa, osady były formalnie wsiami, natomiast miasteczka posiadały odrębny status.\n\n\n==== Obwód białostocki ====\n\nNieco odrębną strukturę miejską miał obszar guberni grodzieńskiej, który w 1807 roku – jako obwód białostocki – został bezpośrednio wcielony do państwa rosyjskiego w 1842 roku. Do 1875 roku struktura obszaru była podobna do tej w Królestwie Kongresowym. Po wejściu w życie Statutu Miejskiego z 1870 roku (wydanego w 1875) zaistniały dwa rodzaje miejscowości o charakterze miejskim – miasta i miasteczka, zasadniczo różniące się od siebie pod względem ustroju prawnego. Samorządność miejską ograniczył jeszcze bardziej nowy Statut Miejski z 1892 roku, który do miast zakwalifikował na omawianym obszarze tylko cztery miejscowości (Białystok, Bielsk, Goniądz i Sokółkę). W wyniku obu statutów miejskich z roli miast do rzędu miasteczek wchodzących w skład gmin (na terenie należącym obecnie do Polski) spadły (symbolem ʘ oznaczono miasteczka, którym status miasta reaktywowano w 1919 roku):\n\nStatut z 1870 (1875) – Boćki (ʘ), Choroszcz (ʘ), Gródek, Jałówka, Jasionówka, Krynki (ʘ, w 1920), Michałowo, Milejczyce, Narewka, Niemirów, Orla (ʘ, chwilowo), Supraśl (ʘ) i Zabłudów (ʘ); (Trzcianne już przed 1800 a Sidra przed 1857)\nStatut z 1892 – Brańsk, Ciechanowiec (ʘ), Dąbrowa (ʘ), Drohiczyn (ʘ), Janów, Kleszczele (ʘ), Knyszyn (ʘ), Korycin, Kuźnica, Mielnik (ʘ), Narew (ʘ), Nowy Dwór ʘ, Siemiatycze (ʘ), Suchowola (ʘ), Suraż (ʘ) i Wasilków (ʘ)\nMiasteczka, mimo że wchodziły administracyjnie w skład gmin zbiorowych, posiadały jednak pewną odrębność, np. posiadanie organ samorządowych w postaci starosty mieszczańskiego. Na ogół miasteczka zaliczano do miejscowości o charakterze miejskim, oprócz tych najmniejszych, które traktowano jako jednostki wiejskie.\n\n\n=== II Rzeczpospolita: Następstwa systemów zaborczych ===\nSystemy klasyfikacji miejscowości pod zaborami zostały przejęte przez Polskę po odzyskaniu przez nią suwerenności państwowej w 1918 roku. W rezultacie w latach międzywojennych istniały aż trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim: miasto, miasteczko i osada miejska (na terenie woj. białostockiego występowały wyjątkowo wszystkie trzy formy), a w poczet miast (gmin miejskich) zaliczano różne grupy miejscowości, zależnie od obszaru dawnego zaboru, w którym się znajdowały.\n\n\n==== Królestwo Kongresowe ====\nNa obszarach dawnej Kongresówki (tzw. województwa centralne, czyli kieleckie, lubelskie, łódzkie i warszawskie oraz zachodnia część białostockiego) nie było miasteczek. Charakter prawny miejscowości tu położonych został uregulowany dekretem Naczelnika Państwa z 4 lutego 1919 o samorządzie miejskim, za miasta prawne uznający 150 miejscowości (w tym 12 w woj. białostockim). Dekret ten nie objął początkowo trzech powiatów byłej guberni suwalskiej, które weszły w skład RP (augustowskiego, sejneńskiego i suwalskiego) oraz czterech powiatów z byłej guberni siedleckiej (bialskiego, konstantynowskiego, radzyńskiego i włodawskiego), podlegających do końca 1918 roku pod Ober-Ost; nie objął też trzech powiatów byłej guberni grodzieńskiej (białostockiego, bielskiego i sokólskiego), które w 1919 roku przyłączono do województwa białostockiego. Działanie dekretu o samorządzie miejskim na miejscowości w wymienionych powiatach rozciągnięto trzema osobnymi rozporządzeniami: z 25 września 1919, 13 października 1919 i 22 października 1919 (brak rozporządzenia dotyczącego b. guberni suwalskiej); łącznie za miasta uznano 31 miejscowości. Podczas przeprowadzania spisu ludności w 1921 roku istniało na terenie województw centralnych kilkanaście miejscowości o nieuregulowanym charakterze prawnym. Były to miejscowości, którym samorząd miejski został nadany przez okupanta, a które nie zostały wymienione w dekrecie z 4 lutego 1919. Dla wszystkich (oprócz czterech) sprawa charakteru prawno-administracyjnego została zadecydowana, albo przez skasowanie ustroju miejskiego, albo przez zaliczenie do miast na mocy indywidualnych rozporządzeń wydanych na podstawie ustawy z 20 lutego 1920 roku.\n\n\n==== Zabór pruski i ziemie niemieckie oraz Śląsk Austriacki ====\n\nNa obszarach dawnego zaboru pruskiego (województwa pomorskie i poznańskie) oraz tzw. ziem niemieckich (główna część województwa śląskiego) miasteczka nie istniały; nawet najmniejsze z miejscowości o charakterze małomiasteczkowym (np. Kopanica z 640 mieszkańcami) zaliczano do miast i – przez to – do gmin miejskich. Wszystkie inne miejscowości nieposiadające praw miejskich – w tym miasta zdegradowane – stanowiły jednostkowe gminy wiejskie bądź tzw. obszary dworskie. Ostatecznie, w związku z wchodzącą w życie w 1933 roku ustawą o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego w Galicji (patrz dalej), na omawianych terenach zniesiono w 1934 roku 19 najmniejszych miast, mających de facto charakter miasteczek.\n\nBnin, Budzyń, Dobrzycę, Gąsawę, Gębice, Jaraczewo, Kopanicę, Mieścisko, Nowe Miasto, Obrzycko, Piaski, Powidz, Rogowo, Rostarzewo, Rychtal (z ziem niemieckich, nie zaborczych), Ryczywół, Rynarzewo, Święciechowę i Zaniemyśl\nPoczątkowo, zupełnie inny charakter miał obszar tzw. Śląska Austriackiego (powiaty bielski i cieszyński), który, należąc uprzednio do Austrii, podzielony był administracyjnie w sposób analogiczny do Galicji (patrz niżej). Jednak, po przyłączeniu tych powiatów w 1920 roku do woj. śląskiego, przyjęły one obowiązujący tam wzór niemiecki (m.in. nieobecność miasteczek), przez co jedyne miasteczko na tym obszarze (Ustroń) stało się jednostkową gminą wiejską.\n\n\n==== Kresy Wschodnie ====\n\nInne zasady określania miejscowości o charakterze miejskim dotyczyły województw utworzonych z zachodnich części tzw. Kresów Wschodnich (nowogródzkiego, poleskiego, wileńskiego i wołyńskiego oraz 3 zachodnich powiatów byłej guberni grodzieńskiej, białowieskiego, grodzieńskiego i wołkowyskiego, przyłączonych do woj. białostockiego w 1921 roku na mocy traktatu ryskiego). Na obszarach tych pozornie utrzymany podział na miasta i miasteczka oparł się na zupełnie innych podstawach niż te, które obowiązywały pod prawem zaborczym, przez co miastami prawnymi mogły zostać dotychczasowe miasteczka, a miasteczkami prawnymi dawne miasta:\nSprawę charakteru prawnego miejscowości tych obszarach regulowały odrębne rozporządzenia Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich:\n\nRozporządzeniem z 27 czerwca 1919 tymczasową ustawę miejską rozciągnięto na 17 głównych miejscowości na zajętym przez wojska polskie terytorium: Brześć Litewski, Druskieniki, Kobryń, Kowel, Lidę, Łuck, Nowo-Wilejkę, Nowogródek, Oszmianę, Pińsk, Prużanę, Słonim, Święciany, Troki, Wilno, Włodzimierz i Wołkowysk, w tym dwie nieliczące 2000 mieszkańców (Troki – 1886 i Druskieniki – 989). Tymczasową ustawę miejską zastąpiono nową, definitywną, ustawą miejską z 14 sierpnia 1919; objęła one te same 17 miast, ponadto Grodno i Łuniniec (razem 19 miast);\nRozporządzeniami z 29 sierpnia 1919 i 12 września 1919 tymczasową ustawę miejską rozciągnięto na 10 miejscowości okręgu mińskiego, z których tylko trzy (Baranowicze, Dokszyce i Nieśwież) pozostały w Polsce, a pozostałe siedem (Bobrujsk, Borysów, Hłusk, Ihumeń, Mińsk, Słuck i Uzda) odpadły w 1920 do ZSRR;\nRozporządzeniem z 7 stycznia 1920 definitywną ustawą miejską objęto „tymczasowo miejskie” Baranowicze, Ihumeń i Mińsk, ponadto – po raz pierwszy – Krynki, Raków i Nowe Święciany, a także, odłączone nieco później do ZSRR, Kojdanów i Kopyl;\nIndywidualnymi rozporządzeniami definitywną ustawę miejską rozciągnięto też na: Kleck i „tymczasowo miejską” Nieśwież (22 stycznia 1920), Stolin (28 kwietnia 1920), Wilejkę (29 kwietnia 1920), Różanę (30 kwietnia 1920), Zdzięcioł (26 maja 1920), Kamieniec Podolski (22 czerwca 1920; odpadł do ZSRR) i Kostopol (12 września 1922; dotychczas jako miasteczko w gminie Kostopol)\nIndywidualnym rozporządzeniem tymczasową ustawę miejską rozciągnięto także na Łohiszyn (10 marca 1920), ostatecznie zniesioną w związku z korektami w 1934 roku;\nPonadto Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (1919) zalicza do miast według stanu faktycznego także Mozyrz w powiecie mozyrskim (6796 mieszk.), Stokliszki w powiecie trockim (1637 mieszk.) i Soleczniki w powiecie wilejskim (4516 mieszk.). Wszystkie odłączono od ZCZW w 1920 roku (Mozyrz do Rosyjskiej FSRR, Stokliszki do Litwy Kowieńskiej a Soleczniki do Litwy Środkowej, po czym te ostatnie powróciły do Polski w 1922 i odtąd nie były już zaliczane do miast).\nStatus prawny pozostałych miejscowości o charakterze miejskim unormowało rozporządzenie Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich z 16 sierpnia 1919:\n\nZa miasta uznano wszelkie miejscowości, które za czasów rosyjskich posiadały ustrój miejski, o ile liczą więcej niż 4000 mieszkańców. Miasta tworzą oddzielne gminy miejskie i rządzą się ustawą o samorządzie miejskim\nw myśl prawa tego za miasta sensu stricto uznano 14 miejscowości (w nawiasach liczba mieszkańców): Beresteczko (5633), Dawidgródek (9851) Dubno (9146), Dzisnę (4413), Głębokie (4514), Horochów (4421), Korzec (4946), Krzemieniec (16.068) Ołyka (4333), Ostróg (12 975), Radziwiłłów (4240), Równe (30.482), Sarny (5931) i Zdołbunów (7279)\nna terenach administrowanych przez ZCZW, do grupy tej kwalifikowały także Petryków (5453) i Turów (4756), które w 1920 przypadły Związkowi Radzieckiemu; nie wiadomo czy ustrój miejski został zaimplementowany\nZa miasteczka uznano wszelkie miejscowości o charakterze miasteczkowym z liczbą mieszkańców od 2000 do 4000 mieszkańców. Miasteczka tworzą oddzielne gminy miejskie i otrzymują miasteczkową ustawę samorządową\nw myśl prawa tego za miasteczka sensu stricto uznano 17 miejscowości (w nawiasach liczba mieszkańców): Berezę Kartuską (3526), Bereźne (2494), Dąbrowicę (2694), Horodno (2597; status odebrany w 1927), Indurę (2323), Kamieniec Litewski (2348), Kossów (2433), Luboml (3328), Radoszkowicze (2459), Ratno (2410), Rożyszcze, (3263), Skidel (2907), Stołpce (2956; status zniesiony i reaktywowany w 1926), Szereszów (3310; status odebrany w 1934), Świsłocz (2935), Uściług (3728) i Wysokie Litewskie (2100)\nna terenach administrowanych przez ZCZW, do grupy tej kwalifikowały także Berezyna (2589), Kopatkiewicze (2007), Lubań (2211), Łohojsk (1972), Osipowicze (3685), Puchowicze (2434), Siemieżewo (2439), Skryhałów (2059), Smiłowicze (3009), Smolewicze (3846) i Starobin (2455), które w 1920 odpadły do Rosji, oraz Niemież (2941), która w 1920 odpadła do Litwy Kowieńskiej; nie wiadomo czy ustrój miejski został zaimplementowany\nWszelkie inne miejscowości, to jest miejscowości poniżej 2000 mieszkańców (łącznie z dawnymi statutowymi miastami i miasteczkami), o ile nie rozciągnięto na nie specjalnych rozporządzeń (patrz wyżej) zostają włączone do gmin wiejskich: W myśl prawa tego dotychczasowy status miasteczek utraciły:\nw woj. białostockim (27 miasteczek):Brzostowica Wielka, Gródek, Izabelin, Jałówka, Janów, Jeziory, Kamionka, Korycin, Kuźnica, Łopienica Mała, Łunna, Łysków, Michałowo, Milejczyce, Mosty, Mścibów, Narewka Mała, Niemirów, Nowy Dwór, Orla (krótkotrwały status miasta zniesiony 27 października 1919), Piaski, Porozów, Porzecze, Roś, Sidra, Trzcianne i Wołpa\nw woj. nowogródzkim (66 miasteczek):Bielica, Bieniakonie, Byteń, Cyryn, Delatycze, Dereczyn, Derewna, Dokudowo, Dworzec, Dziembrów, Gieranony, Hermaniszki, Hołynka, Horodyszcze, Horodziej, Howiezna, Iszkołdź, Jeremicze, Jeziernica, Juraciszki, Kamień, Korelicze, Kozłowszczyzna, Kroszyn, Lipniszki, Lubcz, Mikołajów, Mołczadź, Nacza, Naliboki, Niedźwiedzica, Niehniewicze, Nowa Mysz, Nowojelnia, Nowy Dwór, Orla, Ostryna, Połoneczka, Połonka, Raduń, Różanka, Rubieżewicze, Siniawka, Snów, Sobakińce, Stołowicze, Subotniki, Surwiliszki, Swojatycze, Szczuczyn (siedziba powiatu), Świerżeń Nowy, Traby, Trokiele, Turzec, Wasiliszki, Wawiórka, Wiszniew, Wołma, Woronów, Wsielub, Zabłoć, Zabrzeź, Żołudek, Żyrmuny i Żyrowice\nw woj. poleskim (25 miasteczek):Błudeń, Chomsk, Domaczów, Drohiczyn (siedziba powiatu), Hancewicze, Horodec, Janów, Kamień Koszyrski (siedziba powiatu), Lenin, Linowo, Lubieszów, Malecz, Małoryta, Pohost Zahorodny, Pohost Zarzeczny, Rafałówka, Raśna, Sielec, Telechany, Tomaszgród, Wielka Hłusza, Wierzchowice, Włodawka, Wołczyn i Żabinka\nw woj. wileńskim: (115 miasteczek):Balingródek, Bezdany, Bienica, Bobrujszczyzna, Boruny, Brasław (siedziba powiatu), Budsław, Bujwidze, Bystrzyca Nadwilejska, Cejkinie, Dryhuczki, Dryświaty, Dukszty, Duniłowicze (siedziba powiatu), Dziewieniszki, Gierwiaty, Gródek (Mołodecki), Graużyszki, Hermanowicze, Hoduciszki, Holszany, Hruzdowo, Hołubicze, Ignalino, Ikaźń, Ilia, Jaszuny, Jazno, Jody, Kiemieliszki, Kluszczany, Kobylnik, Kołtyniany, Komaje, Konstantynów Świrski, Konwaliszki, Kościeniewicze Wilejskie, Kozaczyzna, Koziany, Kraśne nad Uszą, Krewo, Krzywicze, Kurzeniec, Landwarów, Lebiedziew, Leonpol, Ławaryszki, Łuczaj, Łużki, Łyngmiany, Łyntupy, Małe Soleczniki, Marków, Mejszagoła, Mielegiany, Michaliszki, Mickuny, Miory, Mołodeczno (miasto od 1929), Murowana Oszmianka, Narwiliszki, Niemenczyn, Nowe Daugieliszki, Nowe Krzywicze, Nowy Miadzioł, Nowy Pohost, Niestaniszki, Olkieniki, Olkowicze, Onżadowo, Opsa, Orzechowno, Ostrowiec Oszmiański, Parafianowo, Plissa, Podbrzezie, Połusze, Porudomino, Postawy (od 1926 siedziba powiatu), Prozoroki, Przebrodzie, Rudomino, Rudziszki, Rymszany, Rukojnie, Rzeczki, Słobódka (Zawierska), Smołwy, Soły, Spiahło, Stare Daugieliszki, Stary Miadzioł, Sużany, Szarkowszczyzna (Nowa), Szemetowszczyzna, Szumsk Wileński, Świła, Świr, Świranki, Taboryszki, Turgiele, Turmont, Twerecz, Wiazyń, Widze, Wielkie Soleczniki, Wiszniew Świrski, Wojstom, Wołkołata, Worniany, Zaśkiewicze, Ziabki, Żeladź, Żodziszki i Żuprany (ewentualnie też Daniuszewo, Orany i Zaświrz)\nw woj. wołyńskim (47 miasteczek):Aleksandria, Bereźne, Bereżce, Boremel, Demidówka, Deraźne, Drużkopol, Gródek, Horyńgród, Hoszcza, Hulewicze, Janówka, Jezierzany, Katrynburg, Kisielin, Kiwerce, Klewań, Korytnica, Kostopol (miasto od 1922), Kozin, Liszniówka, Ludwipol, Łanowce, Łobaczówka, Mielce, Mielnica, Międzyrzecz, Milanowicze, Milatyn, Mizocz, Młynów, Murawica, Niesuchojeże, Opalin, Ostrożec, Ozdziutycze, Rachmanów, Sokul, Świniuchy, Targowica, Trojanówka, Turzysk, Warkowicze, Werba, Wyżgródek, Wyżwa Nowa i Zofiówka\nUwaga: Dla ułatwienia, miasteczka zostały ugrupowane według województw utworzonych znaczenie później, w chwili wejścia w życie rozporządzenia obowiązywał zupełnie inny podział na okręgi (brzeski, miński, wileński i wołyński) pod zarządem ZCZW; dlatego też miasteczka, które ostatecznie nie weszły w skład II RP, nie zostały uwzględnione.\nNiemniej jednak, przepisy te były tylko częściowo wykonywane. Stan faktyczny nie zgadzał się często ze stanem prawnym, co spotykało się ze znacznymi rozbieżnościami między realiami a oficjalnymi statystykami miast:\n\nW 30 miasteczkach (a także w 2 miastach – Motol i Wiśniowiec Nowy), które według ww. założenia ludnościowego predestynowano do statusu gmin miejskich (czyli miast w rozumieniu formalno-administracyjnym) ustrój miejski nie został wprowadzony:\nw woj. białostockim (1 miasteczko): Zelwa\nw woj. nowogródzkim (7): Dereczyn, Ejszyszki, Iwie, Iwieniec, Lachowicze (patrz niżej), Mir i Wołożyn (patrz niżej)\nw woj. wileńskim (2): Dołhinów i Druja\nw woj. poleskim:\n(1 miasto) Motol,\n(9 miasteczek) Antopol, Bereźnica, Dywin, Janów, Kożangródek, Łachwa, Serniki, Włodzimierzec i Wysock\nPonadto kryterium ludnościowe spełniały także Domaczewo (2073) i Płotnica (2580), które nie były zaliczane do miast, nawet według stanu prawnego\nw woj. wołyńskim:\n(1 miasto) Wiśniowiec Nowy,\n(11 miasteczek) Białozórka, Czartorysk, Kołki, Maciejów, Międzyrzec Korzecki, Poczajów Nowy, Poryck, Stepań, Szumsk, Torczyn i Tuczyn\nUwaga: Dla ułatwienia, miasteczka zostały ugrupowane według województw utworzonych znacznie później, w chwili wejścia w życie rozporządzenia obowiązywał zupełnie inny podział na okręgi (brzeski, miński, wileński i wołyński) pod zarządem ZCZW\nPonadto w październiku 1924 ustrój miejski Zdzięcioła miał być zniesiony (tymczasowo, ponieważ później ponownie zaliczany był do miast). Brak też dokumentu prawnego o wprowadzeniu definitywnej ustawy miejskiej Dokszyc (rządzących się od 12 września 1919 tymczasową ustawą miejską).\nOdwrotnie, ustrój miejski bezprawnie posiadały następujące miejscowości:\n\nmaleńkie, liczące 154 mieszkańców Smorgonie w okręgu wileńskim (aż do upadku II RP);\nprzez krótki czas licząca ok. 1500 mieszkańców Orla, której jednak ustrój miejski zniesiono 27 października 1919;\nPodbrodzie (1435 mieszkańców), które przestano zaliczać do miast po 1924, a od 1927 ponownie pojawiało się jako miasto;\nRokitno (1491 mieszkańców), „miejscowość, w której ustrój miejski winien być zniesiony”, co do 1924 roku nastąpiło, i której formalnie przyznano status miasta dopiero 15 kwietnia 1927;\nŁokacze (1794 mieszkańców), którym ustrój miejski zniesiono przed 1925.\nPonieważ Główny Urząd Statystyczny opierał oficjalne wykazy miast nie na stanie faktycznym, lecz na obowiązujących przepisach prawno-administracyjnych, powyższe miejscowości były traktowane jako miasta aż do 1926 roku, a począwszy od 1927 roku, traktowane były już jako części składowe gmin wiejskich, tak więc wreszcie odzwierciedlając stan faktyczny. Z powyżej wymienionych miasteczek, których stan prawny nie był zgodny z faktycznym, jedynie Wołożynowi (w 1929) i Lachowiczom (w 1931), nadano później formalny ustrój miejski na mocy indywidualnych rozporządzeń. Dotyczyło to także Stołpiec (w 1926 roku) i Rokitna (w 1927 roku), którym ustrój miejski został po pewnym czasie zniesiony. W 1929 roku status miasta otrzymało też miasteczko Mołodeczno.\nOdwrotnie, status miejski odebrano miasteczkom Horodno (w 1927) i Szereszów (w 1934), a w 1934 także miastom Boćki, Mielnik, Narew, Nowy Dwór i Odelsk.\n\n\n==== Galicja ====\nOkreślenie miasto na terenie Galicji (województwa krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie) nie było jednoznaczne. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie, że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało prawa miejskie. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta były wręcz wsiami. Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Pruchnik Miasto, Waręż Miasto, Tartaków Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) w celu odróżnienia jej od innej, topograficznie wiejskiej, miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś).\n\n13 lipca 1933 roku weszła w życie ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, stanowiąca znoszenie miast o liczbie mieszkańców niższej niż 3000 w drodze rozporządzeń Rady Ministrów, a większych miast w drodze ustawodawczej. Ustawa z 3 lipca 1896 przestała obowiązywać w ciągu roku od wejścia w życie ustawy (czyli do lipca 1934), przez co 40 miast i 66 miasteczek (w rozumieniu reformy z 1784) rządzących się ustawą z 1896 roku i liczących w chwili reformy powyżej 3000 mieszkańców zostało podniesionych automatycznie do rangi miast objętych ustawą z 1889 roku:\n\n40 gmin miejskich na prawach miast, które zmieniły ustawę z 1896 na 1889, posiadając nieprzerwanie prawa miejskie: Bełz, Biecz, Bolechów, Bóbrka, Brzozów, Busk, Czortków, Dębica (prawa miejskie 27 lipca 1912), Dobczyce, Dobromil, Dolina, Grybów, Halicz, Jordanów, Kamionka Strumiłowa, Kęty, Komarno, Kuty, Lesko, Lubaczów, Mikulińce, Mościska, Myślenice, Nowy Targ, Olesko, Oświęcim, Pilzno, Pomorzany, Przeworsk, Rohatyn, Ropczyce, Rymanów, Sądowa Wisznia, Skawina, Stary Sambor, Tyśmienica, Zaleszczyki, Zbaraż, Żydaczów i Żywiec\n66 gmin miejskich na prawach miasteczek podniesione do rzędu miast: Andrychów, Barysz, Błażowa, Bohorodczany, Bołszowce, Borszczów, Brzesko, Buczacz, Budzanów, Bursztyn, Chodorów, Chrzanów, Chyrów, Dąbrowa, Delatyn, Gliniany, Grzymałów, Horodenka, Kałusz, Kolbuszowa, Kopyczyńce, Kosów Huculski, Kozowa, Kulików, Leżajsk, Łańcut, Łopatyn, Maków Podhalański, Mielec, Mikołajów, Monasterzyska, Mosty Wielkie, Nadwórna, Niemirów Lwowski, Niepołomice, Ottynia (gmina miejska od 1 kwietnia 1928), Peczeniżyn, Piwniczna, Podhajce, Podwołoczyska, Przemyślany, Radziechów, Rawa Ruska, Rozdół, Rozwadów, Rożniatów, Rudki, Rudnik, Sasów, Skała, Skałat, Skole, Sokołów, Stary Sącz, Strzyżów, Sucha, Tarnobrzeg, Tłumacz, Trzebinia (gmina miejska od 27 kwietnia 1931), Turka, Tyczyn, Uhnów, Ustrzyki Dolne, Zabłotów, Załoźce, Zborów i Żórawno\nWedług założeń reformy, 31 gmin miejskich będących miastami/miasteczkami rządzącymi się ustawą z 1896 roku i liczących w 1933 roku mniej niż 3000 mieszkańców, a także 8 (9) gmin miejskich będących wsiami (niezależnie od liczby ludności) zostałyby według nowego prawa przekształcone w gminy wiejskie. Jednakże indywidualnymi rozporządzeniami za miasta uznano wszystkie wsie stanowiące gminy miejskie (Borysław, Nisko, Winniki Jaworzno, Krynica, Krzeszowice, Szczakowa i Zakopane), a także 2 najmniejsze gminy miejskie na prawach miast (zmiana ustawy z 1896 na 1889) i 20 najmniejszych gmin miejskich na prawach miasteczek:\n\nw woj. krakowskim:\n(1 miasto): Zator\n(8 miasteczek): Kalwaria, Limanowa, Muszyna, Radomyśl Wielki, Sędziszów, Tuchów, Wilamowice i Żabno\nw woj. lwowskim (11 miasteczek): Baranów, Cieszanów, Dukla, Głogów, Janów, Jaryczów Nowy, Kańczuga, Krakowiec, Radymno, Szczerzec i Sieniawa;\nw woj. tarnopolskim (1 miasto): Husiatyn\nPonadto 3 gminy wiejskie na prawach miasteczek podniesiono zarówno do rzędu miast, jak i gmin miejskich: Chorostków, Mielnica i Tłuste.\nTym samym, 11 miasteczek (a także wieś Czarny Dunajec) stanowiących dotychczas odrębne gminy miejskie utraciło automatycznie status miast:\n\nw woj. krakowskim (6 miasteczek): Brzostek, Ciężkowice, Lanckorona, Uście Solne, Wiśnicz Nowy i Wojnicz,\nw woj. lwowskim (3 miasteczka): Niżankowice, Stara Sól i Ulanów,\nw woj. tarnopolskim (2 miasteczka): Jagielnica i Jazłowiec\nNie tylko miasteczka stanowiące gminy miejskie (w więc miasta formalne) zostały dotknięte reformą; także 114 miasteczek stanowiących dotychczas gminy wiejskie (wówczas były to tzw. gminy jednostkowe, a więc w praktyce utożsamione z jedną miejscowością) utraciło automatycznie formalny status miasteczek (w tym 8 tzw. gmin wiejskich o miejskich uprawnieniach finansowych, wyszczególnionych poniżej znakiem ʘ):\n\nw woj. krakowskim (21 miasteczek): Alwernia, Bobowa, Czchów, Dębowiec, Jodłowa, Kołaczyce, Krościenko, Lipnica Murowana, Milówka, Przecław (ʘ), Ryglice, Rzochów, Szczucin (ʘ), Trzebinia, Tylicz, Tymbark, Uście Ruskie, Wielopole, Zakliczyn, Zbyszyce i Żmigród Nowy (ʘ)\nw woj. lwowskim (37 miasteczek): Babice nad Sanem, Baligród, Brzozdowce, Czudec, Felsztyn, Fredropol, Frysztak, Hussaków, Jasienica, Jawornik Polski, Jedlicze, Korczyna, Krasiczyn, Krukienice, Krystynopol, Krzywcza, Kukizów, Laszki Murowane, Lipsko, Lubycza Królewska, Lutowiska, Magierów, Majdan, Narol (ʘ), Nawaria, Niebylec, Oleszyce (ʘ), Płazów, Potylicz, Pruchnik, Radomyśl nad Sanem, Strzeliska Nowe, Tartaków, Tyrawa Wołoska, Waręż, Wielkie Oczy (ʘ) i Żołynia\nw woj. stanisławowskim (21 miasteczek): Bukaczowce, Chocimierz, Czernelica, Firlejów, Gwoździec, Jabłonów, Jezupol, Kamionka Wielka, Knihynicze, Konkolniki, Kułaczkowce, Łysiec, Mariampol, Niżniów, Obertyn, Pistyń, Podgrodzie, Podkamień, Sokołów, Stratyn i Wojniłów\nw woj. tarnopolskim (35 miasteczek): Białobożnica, Biały Kamień, Bilcze Złote, Chołojów, Dobrotwór, Dunajów, Dźwinogród, Gołogóry, Gródek, Janów, Jezierna, Kozłów (ʘ), Krzywcze Górne, Kudryńce, Leszniów, Markopol, Narajów, Podkamień, Potok Złoty (ʘ), Probużna, Sokołówka, Stanisławczyk, Stojanów, Strusów, Szczurowice, Świrz, Tarnoruda, Toporów, Touste, Ułaszkowce, Uście Biskupie, Uście Zielone, Uścieczko, Witków Nowy i Zarudzie\nPonadto w związku z omawianą reformą status miast (w sensie historycznym) automatycznie utraciło także 14 gmin wiejskich, które jednak posiadały prawa miejskie. Mimo nikłych rozmiarów i morfologicznych podobieństw nie były one miasteczkami, lecz miastami z punktu widzeniu historii, chociaż nie pełniły one już miejskich funkcji administracyjnych. Przez to utrata praw miejskich była dla nich zmianą głównie prestiżową, nie formalną. Były to:\n\nw woj. krakowskim (1 miasto): Osiek (Jasielski);\nw woj. lwowskim (11 miast): Bircza, Bukowsko, Dubiecko, Dynów, Jaćmierz, Jaśliska, Mrzygłód, Nowe Miasto, Nowotaniec, Rybotycze i Zarszyn;\nw woj. stanisławowskim (1 miasto): Sołotwina;\nw woj. tarnopolskim (1 miasto): Jezierzany (do tej grupy miast należała również Mielnica Podolska, której jednak formalnie nadano status gminy miejskiej z dniem 1 kwietnia 1934)\nNa mocy ustawy o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, uwzględniającej tylko miasta i gminy (z podlegającymi pod nie gromadami) jako podstawowe jednostki podziału administracyjnego kraju, pojęcie miasteczka utraciło swoją formalną odrębność. Jednak, w myśl art. 82 (5) ustawy, miejscowości te zachowały zarówno ewentualne dotychczasowe uprawnienia finansowe, jak i posiadane historyczne nazwy „miast” i „miasteczek”, a więc wyłącznie ze względów kulturowo-tożsamościowych. Kolejna reforma scaleniowa z 1934, likwidująca gminy jednostkowe na terenie b. Galicji (którymi m.in. były miasteczka), jeszcze bardziej zatarła historyczną odrębność miasteczek, odkąd wchodziły one teraz w skład zbiorowych gmin wiejskich.\n\n\n===== Inne miasteczka galicyjskie =====\n\nPoza wyżej wymienionymi miasteczkami, na obszarze byłej Galicji jest też wiele innych miejscowości o charakterze małomiasteczkowym (łącznie 37), począwszy od zdegradowanej w 1794 roku Mierzączki do Nowej Góry, posiadającej status miasteczka aż do odzyskania przez Polskę niepodległości. Miejscowości te posiadały status miasteczka (a nawet miasta) przynajmniej przez pewien krótki okres podczas zaboru, będąc zmiennie wsiami lub tzw. wsiami targowymi, i którym status miasteczka z różnych względów przed 1918 rokiem odebrano. Nie były one przez to uwzględniane jako takie przez władze polskie, pomimo ich bardzo zróżnicowanego stanu faktycznego (podane województwa dotyczą stanu z II RP):\n\nw woj. krakowskim (19): Czarny Dunajec, Gdów, Kawęczyn, Liszki, Łapanów, Mierzączka, Niegowić, Nieznajowa, Nowa Góra, Ołpiny, Podgórze, Radłów, Rzepiennik Biskupi, Rzepiennik Strzyżewski, Szczepanów, Szczurowa, Szerzyny, Trzciana i Zdynia\nw woj. lwowskim (8): Bojanów, Grodzisko-Miasteczko, Lubycza-Kniazie, Mikołajów, Nisko, Rajtarowice, Wola Michowa i Wybranówka\nw woj. stanisławowskim (3): Łanczyn, Ruda i Żurów\nw woj. tarnopolskim (7): Horożanka, Korolówka, Nowe Sioło, Okopy św. Trójcy, Rohaczyn, Suchostaw i Zawałów\n\n\n=== Współcześnie ===\nPojęcie miasteczko nie ma obecnie formalnego (administracyjnego) znaczenia, a mianem tym określa się potocznie małe miasta niepełniące roli ośrodków ponadgminnych (czasem nawet miasta średnie), a także formalnie wiejskie miejscowości pozbawione praw miejskich, które do dziś zachowały miejską morfologię i miejski charakter.\n\n\n== Czechy ==\nW Czechach status miasteczka ma 211 miejscowości.\n\n\n== Litwa ==\n\nW 1989 r. w ramach reformy administracyjnej zlikwidowano na Litwie osiedla typu miejskiego. W ich miejsce powstały m.in. miasta i miasteczka. Osiedli typu miejskiego było na Litwie 22, z czego 13 obecnie jest miastami, 3 straciły status miasta w latach 2001–2003, 6 uzyskało status miasteczka w latach 90. XX wieku.\nW 2008 roku na Litwie wymienianych jest 244 miasteczek, od spisu demograficznego w 2001 przybyły 3.\n\n\n== Charakterystyka miasteczek ==\n\n\n=== Architektura ===\nPlan zabudowy zgodny ze średniowieczną tradycją wynikającą z prawa magdeburskiego, tj. prostokątny rynek z ratuszem pośrodku, kościołem usytuowanym przy ulicy wychodzącej z narożnika rynku i szachownicą ulic.\n\n\n=== Socjologia ===\nNiejednokrotnie pozbawione możliwości rozwojowych, pomimo uzyskanych praw miejskich, miasto takie było jedynie z nazwy, herbu i przywileju. Osada taka mogła dalej prowadzić życie typowo wiejskie, a główną działalnością jej mieszkańców było rzemiosło, drobny handel oraz uprawa łanów ziemi przydzielonych przez właściciela.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nmiejscowości w Polsce pozbawione praw miejskich\ngmina wiejska o miejskich uprawnieniach finansowych\ndawne osiedla w Polsce\nnadania praw miejskich w Polsce po 1900 roku\nWeichbild\nprzywilej targowy\nprawo składu\nzasadźca\nksięga wójtowska\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Miasto\n\nMiasto (od psł. *město „miejsce”) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą miejski styl życia.\nW różnych państwach kryteria miejskości są różne, najczęściej są to kryteria demograficzne bądź prawno-administracyjne (prawa miejskie).\n\n\n== Efekt skali ==\nMiasta charakteryzują się większym zagęszczeniem ludzi, co sprzyja większej ilości i różnorodności kontaktów między ludźmi. Przekłada się to na większą produktywność i kreatywność, która rośnie szybciej niż liczba mieszkańców – im większe miasto tym większy (na mieszkańca), np. dochód (w USA w x razy większym mieście suma płac jest średnio większa o x1,12) oraz większa liczba wynalazków i patentów, ale także większa przestępczość (w USA w x razy większym mieście jest średnio x1,16 więcej poważnych przestępstw), czy większa ilość zachorowań na AIDS (w USA w x razy większym mieście jest średnio o x1,23 więcej zachorowań na AIDS). Także szybkość chodzenia jest większa w większych miastach. Jednocześnie większa koncentracja ludzi sprzyja intensywniejszemu wykorzystaniu infrastruktury, która rośnie wolniej niż liczba mieszkańców – im większe miasto tym mniej na głowę np. dróg (w USA w x razy większym mieście jest średnio x0,83 więcej dróg), stacji benzynowych czy kabli elektrycznych.\n\n\n== Czynniki miastotwórcze ==\n\nWśród czynników miastotwórczych można wymienić następujące:\n\nprzedsiębiorczość indywidualną i zbiorową mieszkańców i tzw. patriotyzm lokalny – czynnik społeczny (np. Babimost, Zakopane)\nczynniki lokalizacji przemysłu, budownictwa, transportu oraz usług produkcyjnych – czynniki produkcyjne (np. Szczecin, Ostrawa)\nczynniki zainwestowania w infrastrukturze społecznej i ekonomicznej – czynniki zainwestowania infrastrukturalnego (np. Uniejów)\nczynniki historyczne umożliwiające kontynuację procesów rozwojowych dotychczasowych funkcji tradycyjnych, uwarunkowanie biegiem historii (np. Jerozolima, Kair, Nitra, Pyrzyce, Kołobrzeg, Lublin, Radom)\npołożenie względem tzw. otoczenia będącego siłą motoryczną rozwoju miast, np.\nna szlakach handlowych (Buchara, Wenecja, Kalisz, Poznań, Stargard, Krasnystaw, Kamieńsk, Ostrzeszów, Smoleńsk, Ułan Bator),\nnad rzeką (Szczecin, Police, Sandomierz, Sulejów, Kazimierz Dolny, Toruń, Grudziądz, Bydgoszcz, Krosno Odrzańskie, Bratysława),\nnad jeziorem (Giecz, Gniezno, Szczecinek, Baku, Meksyk, Detroit),\nnad morzem (Aleksandria, Kopenhaga, Gdańsk, Kołobrzeg, Gdynia, Świnoujście, Nowy Jork) lub niedaleko od morza (Wolin, Szczecin, Police, Elbląg, Londyn, Lubeka),\nna terenach rolniczych (Proszowice, Pyrzyce, Łowicz, Opoczno),\nna złożach rud i minerałów (Bochnia, Bytom, Olkusz, Tarnowskie Góry, Donieck, Kiruna),\nw pobliżu kopalń (Wieliczka, Bochnia, Katowice, Polkowice, Częstochowa, Bełchatów, Złoty Stok) lub źródeł leczniczych (Kudowa-Zdrój, Świeradów-Zdrój),\nw miejscach strategicznych i wyznaczonych na zjazdy polityczne (Gdańsk, Katowice, Radom, Toruń, Parczew, Lublin, Piotrków Trybunalski, Petersburg, Chartum)\noraz na terenach dogodnych dla rozwoju zabudowy (Pyrzyce, Szczecin, Zakopane, Łódź, Berlin, Brasília)\nrezerwy terenów miejskich (np. Szadek, Kiruna)\ndostępność komunikacyjna do źródeł zasilania w wodę, energię elektryczną itp. (np. Houston, Siewierobajkalsk)\nsiła oddziaływania potencjału lub grawitacji w strefie wpływu wielkich miast – czynnik aglomeracji i deglomeracji miast\n\n\n== Historia rozwoju miast w Europie ==\n\n\n=== Starożytność ===\nNajstarsze znane założenia urbanistyczne pochodzą z obszarów basenu Morza Egejskiego z epoki brązu, gdzie rozwijały się kultury trojańska, minojska i mykeńska. Ich cechami wspólnymi była przede wszystkim nieregularność ulic, istnienie centralnego placu oraz pałacu, zwanego też domem książęcym. W przypadku kultury minojskiej miasta nie miały fortyfikacji, w celach obronnych wykorzystywano ukształtowanie terenu (miasta lokowano najczęściej na wysokich brzegach morza lub na stokach gór). Cechy odrębnych miast wykazywały także wielkie założenia pałacowe (jak np. w Knossos). Wszystkie trzy kultury przestały istnieć około X-XI w. p.n.e. – na jej miejsce wkroczyła cywilizacja grecka.\nW wiekach ciemnych i okresie archaicznym głównym czynnikiem powstawania miast było porzucanie przez ludzi i osiedlanie pod ochroną znaczącej świątyni (okręgu kultowego) lub twierdzy. Miasta takie cechuje nieplanowy rozwój, przez co nie mają jasno wytyczonych granic i umocnień, oddzielenie i niepowiązanie planistycznie agory, zabudowań świątynnych (często umieszczonych poza obrębem właściwego miasta, na akropolach) i domostw, których lokalizacja zależała od korzystnych warunków topograficznych, oraz prostota, wręcz prymitywizm, budynków mieszkalnych.\nW 1. poł. V w. p.n.e. Hippodamos z Miletu (prawdopodobnie; jego autorstwo nie jest pewne) opracował nowy układ urbanistyczny, zwany systemem hippodamejskim. System uwzględniał warunki naturalne, perspektywiczny rozwój i funkcjonalność miasta. Obszar przyszłego miasta o wyraźnie zakreślonych granicach dzielono głównymi arteriami wytyczonymi wzdłuż osi północ-południe i wschód-zachód na kwartały. W centralnie usytuowanej części miasta lokowano ośrodek administracyjno-handlowy (agora) i kultowy (akropol), pozostałe kwartały zapełniała zabudowa mieszkalna. Miasto uzupełniał m.in. teatr lokowany w kotlinie na zboczu. Główne i boczne ulice krzyżowały się pod kątem prostym, tworząc geometryczną regularną siatkę. System ten, opierający się na demokratycznej zasadzie równości, był podstawą greckiej urbanistyki aż do pocz. naszej ery, powrócono do niego także w czasach nowożytnych – większość nowo zakładanych miast w Ameryce Północnej od XVII do XX wieku także posiada regularną, hippodamejską siatkę ulic.\n\nUrbanistyka podobna do systemu hippodamejskiego – oparta na regularnej siatce ulic – występowała także w miastach etruskich. Miały one kształt kwadratu lub prostokąta podzielone w krzyż głównymi ulicami, cardo (oś N-S) i decumanus (oś E-W).\nW starożytnym Rzymie, z połączenia wzorców etruskich i greckich, wykształciła się forma tzw. castrum Romanum – warownego obozu wojskowego wznoszonego według ściśle określonego planu, mającego kształt kwadratu lub prostokąta, otoczonego zawsze fosą i wałem, często też murem lub palisadą, z czterema bramami. Przy tego typu obozach powstawały osiedla canabae, które często przeradzały się stopniowo w miasta. Castra Romana dały początek takim m.in. Kolonii, Wiedniowi, Paryżowi czy Reims, będąc po rozbiórce wszelkich fortyfikacji jądrem miast średniowiecznych. Zgoła odmiennie sytuacja przedstawiała się w już istniejących miastach, których struktura narastała przez lata, jak np. w Rzymie, gdzie mimo różnych przekształceń układ przestrzenny pozostał nieregularny. Centrum każdego rzymskiego miasta stanowiło tzw. forum, które w odróżnieniu od greckiej agory było nie tyle placem targowym, ile pełniło funkcje reprezentacyjne – przy nim lokowano najważniejsze gmachy publiczne, główne świątynie itp.\n\n\n=== Średniowiecze ===\n\n\n==== Wczesne średniowiecze ====\nPo zakończeniu wielkiej wędrówki ludów wiele miast rzymskich zostało zniszczonych, wiele znacząco podupadło. Wraz ze zmniejszaniem się liczby ludności skracano mury miejskie, niejednokrotnie także jedynie dawne centra miast, zdolne do obrony, otaczano umocnieniami, a pozostałe obszary zamieniano na pola uprawne bądź dopuszczano do zarośnięcia. Przykładowo, średniowieczny Trewir powstał na 4-metrowej warstwie gruzów miasta rzymskiego.\nJednocześnie Germanie nie mieli żadnej tradycji urbanistycznej, toteż nowe ośrodki miejskie powstawały z wykorzystaniem tradycji rzymskich. Jądrami nowych miast były zazwyczaj castra Romana, odpowiednikiem rzymskiego canabae były tzw. burgum – przedmieścia składające się z kalenicowo ustawionych domów rzemieślnicznych bronione ciągiem zewnętrznych ścian domów i zamknięte bramą. Liczni książęta budowali swoje rezydencje w dawnych miastach rzymskich, legitymując się w ten sposób jako następcy cesarstwa zachodniorzymskiego, np. władcy ostrogoccy w Rawennie, longobardzcy w Pawii, merowińscy w Kolonii.\n\nNowszym typem miast, powstającym od IV wieku, były tzw. miasta biskupie. Początek dał im Sobór nicejski I w 325 r., który zobowiązał biskupów do stałego przebywania w miastach diecezjalnych. Najważniejszymi elementami takich miast była katedra i plac targowy. Przykładem tego typu ośrodka może być Wormacja. Podobny charakter do miast biskupich miały miasta kolegiackie, z tą różnicą, że tereny kościelne były wyraźnie oddzielone od „części mieszczańskiej”.\nWe wczesnym średniowieczu samowystarczalnymi ośrodkami – de facto samodzielnymi organizmami miejskimi – były często klasztory. Do najsłynniejszych należą m.in. opactwa w Reims i Sankt Gallen. Pochodzący z 820 r. plan tego drugiego uznawany jest za wzorzec idealnego klasztoru-miasta. Wszystkie tego typu organizmy z czasem stały się integralnymi częściami miast, które wokół klasztorów się rozwinęły.\n\n\n==== Pełne i późne średniowiecze ====\n\n\n===== Kolonizacja wschodnia =====\nKolonizacją wschodnią nazywa się planowe akcje osadnicze organizowane od VIII do XIV wieku na terenie Europy Środkowej. Wyróżnia się cztery jej etapy:\n\nw VIII–XI wieku na terenie dzisiejszej Austrii\nw X wieku nad środkową Łabą (zakładanie biskupstw misyjnych przez Ottonów)\nod XII do poł. XIV wieku na terenie dzisiejszej Polski południowej oraz Czech\nod XIII do końca XIV wieku na terenie dzisiejszej Polski północnej i krajów bałtyckich (kolonizacja organizowana przez zakon krzyżacki)\nMiasta powstające w okresie kolonizacji wschodniej mają podobny kształt przestrzenny: narys zbliżony do prostokąta lub owalu, siatka prostopadłych ulic, prostokątny plac targowy (rynek) z blokiem zabudowy śródrynkowej (w którym był m.in. ratusz), kościół na własnym placu oraz, jeżeli istnieje, zamek na obrzeżach miasta posiadający własne umocnienia.\n\n\n===== Typy jednostek osadniczych we Francji =====\nKształt przestrzenny nowo lokowanych miejscowości we Francji całkowicie różnił się od miejscowości z kręgu kultury niemieckiej. Wyróżnia się trzy typy jednostek osadniczych:\n\nVille neuve – centrum miasta w postaci klasztoru lub zamku ewentualnie skrzyżowania ważnych dróg handlowych, na nizinach na planie sieciowym lub promienistym, na terenach górzystych układ przestrzenny dostosowany do rzeźby terenu\nVille enveloppée – centrum miasta w postaci zamku, klasztoru lub siedziby biskupa otoczone pierścieniami zabudowy\nMiasto ufortyfikowane – ściśle geometrycznie zaplanowane miasta z załogą wojskową bądź miasta-warownie występujące głównie we Francji płd., będącej miejscem konfliktu interesów między koroną francuską, Anglią i książętami Tuluzy; ich mieszkańcy mieli swym „wysiłkiem gospodarczym i militarnym” wspierać władzę swojego pana. Najsłynniejszym tego typu miastem jest Carcassonne.\n\n\n===== Rozbudowa miast =====\nW przeciwieństwie do rzymskiego castrum Romanum, w którym niemożliwa była żadna rozbudowa (chyba że poprzez powstawanie canabae), miasta średniowieczne, zaplanowane mniej rygorystycznie pozwalały na dalszy rozwój przestrzenny. Rozbudowa miasta mogła przebiegać na kilka sposobów:\n\nnowe części miasta powstałe poza murami były otaczane nowym pierścieniem murów, np. w Bernie\nleżące poza miastem klasztory i inne osady włączano w obręb miasta, a ich umocnienia służyły jako część fortyfikacji całego miasta\nkilka samodzielnych osiedli łączono w jedną całość\nwokół starej części miasta powstawały nowe dzielnice z nowymi murami (stare rozbierano)\nnowe części miasta budowano po przeciwnej stronie rzeki, przez co rozwijały się one przestrzennie niezależnie i były oddzielnie ufortyfikowane – powstawały, pod względem urbanistycznym, dwa odrębne organizmy.\n\n\n===== Miasta-państwa w średniowieczu =====\n\nMiędzy XIII a XIV w. nastąpił olbrzymi rozwój urbanistyki w północnych i środkowych Włoszech. Przyczynił się do tego rozpad Włoch na samodzielne księstwa i miasta-państwa, z których największe znaczenie miały: Mediolan, Werona, Florencja, Siena, Ferrara, Genua, Wenecja, Piza i Lukka. Nowe założenia przestrzenne i wielkie dzieła architektury powstawały przede wszystkim dzięki przekazaniu przez rody arystokratyczne władzy mieszczanom i chęci demonstrowania swojej siły politycznej poprzez kształtowanie wyglądu miast. Podobna sytuacja miała miejsce w Niemczech i Niderlandach, gdzie samodzielność uzyskały największe potęgi handlowe basenu Morza Bałtyckiego i Północnego, m.in. Lubeka, Amsterdam, Brugia, Antwerpia, Gdańsk, Toruń czy Rostock. Wspólnym elementem układu urbanistycznego miast nadmorskich, tak włoskich, jak i niemieckich i niderlandzkich, była (mniejsza lub większa) sieć kanałów utworzona w celu bezpośredniego udostępnienia statkom miejskich magazynów i kantorów.\nPodobny charakter do włoskich miast-państw miały wolne miasta Rzeszy w Niemczech. Były to dawne miasta biskupie, które w XIII-XIV wieku zrzuciły władzę duchowną, podlegając bezpośrednio cesarzowi i posiadające własną reprezentacją w Reichstagu.\n\n\n=== Miasta idealne epoki renesansu i baroku ===\n\nW renesansie pojawiła się koncepcja tzw. miasta idealnego. Głównym źródłem ich projektantów był traktat „O architekturze ksiąg dziesięć” autorstwa rzymskiego architekta Witruwiusza. Twórcą nowych założeń dotyczących ideału miasta był Leonardo da Vinci. Według niego miasto:\n\npowinno leżeć nad rzeką, aby zapewnić transport towarów i odpowiednią higienę ludzi\nma być zbudowane na dwóch niezależnych od siebie poziomach: poziom niższy, który służy do obsługi wszelakiej działalności, zaś poziom wyższy służy szlachcie i mieszczaństwu, aby bez przeszkód mogli poruszać się po mieście\nponiżej tych poziomów powinny się znajdować kanały żeglowne dla ułatwienia komunikacji i transportu\nszerokość ulic powinna stanowić co najmniej połowę wysokości przyległych pałaców\npiękno miasta powinno być symbolem funkcjonalności.\nPonieważ zarówno we Włoszech, jak i Niemczech wielkie miasta skoncentrowane były przede wszystkim na przeprowadzeniu wewnętrznych reform i przekształceń, do realizacji utopijnych projektów dochodziło dość rzadko. Do najsłynniejszych należą:\n\nPalmanova w północno-wschodnich Włoszech – od sześciokątnego placu w centrum wychodzą symetrycznie (gwieździście) ulice, miasto otaczają obwałowania tworzące wielokątną gwiazdę, całość przypomina płatek śniegu\nGrammichele na Sycylii – w podobnej formie jak Palmanova, ale nieufortyfikowane\nZamość we wschodniej Polsce – układ przestrzenny nawiązuje do koncepcji antropomorficznych: pałac właścicieli głową, kręgosłupem główna ulica biegnąca od pałacu przez rynek, ulice odchodzące od rynku w bok ramionami, a place przy nich położone dłońmi\nFreudenstadt w Wirtembergii – rzędy domów w układzie zbliżonym do planszy gry w młynka, w narożnikach rozległego rynku budynki władz miejskich i kościół.\n\nPrawdziwą popularność koncepcja miasta idealnego zdobyła dopiero w okresie baroku. Ich budowa była przez absolutystycznych władców pożądana i wspierana. Główne założenia barokowych miast idealnych:\n\nmiasto jako racjonalnie przemyślana całość\nmiasto jako rezydencja, obiekt prestiżowy\npałac, zamek lub cytadela jako odrębne założenie będące centrum miasta, jego dominantą\nszachownicowy bądź promienisty układ ulic\nplace pomiędzy reprezentacyjnymi fasadami\nbastionowy system obronny\nogrody przy zamku lub w mieście\nregularność najczęściej poligonalno-symetrycznego planu\npołożenie na równinie, przy rzece/nad morzem, na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych\nprzydzielenie wszystkim grupom ludności optymalnego miejsca w mieście\nrozdział warsztatu/sklepu od domu prywatnego.\nNajsłynniejsze przykłady barokowych miast idealnych to:\n\nKarlsruhe, stolica Badenii – centrum tworzy pałac i wieża pałacowa, 32 promieniste ulice prowadzą do miasta i parku; założenie kontynuowane w duchu klasycyzmu na pocz. XIX wieku\nMannheim w Badenii – układ urbanistyczny na planie szachownicy (tzw. Kwadratowe Miasto), główna ulica biegnie od pałacu przez dwa „rynki”\nRastatt w Badenii – miasto położone na półwyspie, główna ulica biegnie od pałacu przez rynek do jedynego mostu, po przeciwległych stronach rynku kościół i ratusz\nPetersburg, dawna stolica Rosji – od pałacu ulice odchodzą promieniście, przecinając kolejne pierścienie kanałów.\n\n\n=== Miasta-twierdze ===\n\nRozwój techniki wojskowej, który szczególnie uwidocznił się podczas wojen włoskich (1494–1559), spowodował, że średniowieczne mury miejskie, wieże i baszty przestały być skutecznym systemem umocnień. Zaczęto więc budować twierdze, zastępując mury wałami ziemnymi a baszty – bastionami. Wyróżnia się trzy typy twierdz, tzw. narysy fortyfikacyjne:\n\nnarys bastionowy – stosowany od XVI wieku do XIX wieku. Złożony był z pięciokątnych masywów ziemnych – bastionów połączonych ze sobą prostymi odcinkami wałów ziemnych, tzw. kurtyn. Całość tworzyła zamknięty wielobok, czyli poligon (nazywany także wielobokiem fortyfikacyjnym). Pomiędzy poszczególnymi bastionami wznoszono także dodatkowe umocnienia, takie jak: rawelin, kleszcze, przeciwstraż\nnarys kleszczowy – stosowany wspólnie z narysem bastionowym. Powstawał w wyniku przedłużenia czół bastionów i rawelinów aż do punktu zetknięcia się\nnarys poligonalny – stosowany w fortyfikacjach od XVIII wieku do XIX wieku. Powstawał przez przedłużenie czół bastionów i umieszczenie w punkcie przecięcia dodatkowego dzieła obronnego w postaci kaponiery lub kojca.\nBędące z początkami w miarę prostymi systemami składającymi się z pojedynczego wału i pięciokątnych bastionów z czasem przekształcały się, poprzez dodawanie kolejnych elementów, w olbrzymie fortyfikacje zajmujące niejednokrotnie więcej przestrzeni niż położone wewnątrz nich miasto.\nPodstawy teoretyczne budowy i zdobywania twierdz obowiązujące do poł. XIX wieku stworzył Sebastian Vauban, przez którego zaprojektowany zespół dwunastu grup warownych na granicach Francji znajduje się obecnie na liście UNESCO.\n\n\n=== Wiek XIX ===\nWiek XIX wywarł największy wpływ na większość współczesnych miast europejskich. To właśnie wtedy ukształtowały się śródmieścia znakomitej części ośrodków miejskich. Główną przyczyną niczym nieskrępowanego rozwoju przestrzennego miast w tym stuleciu było błyskawiczne uprzemysłowienie tychże miast, a możliwy on był dzięki likwidacji przestarzałych fortyfikacji.\nUrbanistyka klasycyzmu, czyli końca wieku XVIII i pocz. XIX, przezwyciężyła palladiańską koncentrację motywów antycznych w wyizolowanej, pojedynczej budowli i tworzyła szeroko zakrojone, przejrzyste osie, z ich symetrią i wyznaczeniem dominant. Założenia klasycystyczne są dobrze widoczne w układzie przestrzennym centrum Monachium. W tym drugim zastosowano podział na nieregularne miasto mieszczan na południu i miasto królewskie na północy składające się z trzech arterii odchodzących od zamku miejskiego na zachód, północ i wschód, których dominantami były odpowiednio: Propyleje, gmach uniwersytetu i pałac Maximilianeum.\n\nKlasycyzm nie miał jednak takiego znaczenia dla historii urbanistyki jak druga połowa stulecia, czyli okres tzw. drugiej rewolucji przemysłowej. Jak już wspomniano, rozwój miast determinował rozwój przemysłu, który pociągał za sobą masowy napływ ludności. Niektóre miasta, jak np. polska Łódź, w ciągu kilkudziesięciu lat przekształciły się z prowincjonalnych miasteczek, czy nawet wsi w wielkie metropolie o międzynarodowym znaczeniu. Aby zapanować nad boomem budowlanym i nie dopuścić do powstania chaosu przestrzennego, zaczęto prowadzać surowe przepisy budowlane regulujące kształt, wysokość i styl architektoniczny budowli (było to możliwe tym bardziej, że bardzo często w całych dzielnicach właściciele działek korzystali z usług tych samych architektów) oraz tworzyć tzw. plany regulacyjne.\nPodstawowym rodzajem zabudowy były kamienice, układające się we w miarę ujednolicone pierzeje, które tworzyły mniej lub bardziej regularne kwartały, niejednokrotnie przypominające starożytny system hippodamejski (za wzorcowy przykład XIX-wiecznej urbanistyki kwartałowej uchodzi barcelońska dzielnica Eixample zbudowana w oparciu o ściśle geometryczne zasady – ulice przecinają się pod kątem prostym, tworząc czworoboczne kwartały pod zabudowę mieszkalną).\nStare części miast stopniowo traciły swoje znaczenie na rzecz nowych dzielnic, gdzie powstawały nowe gmachy publiczne, nowe place publiczne zastępujące staromiejskie rynki itd.; w niektórych przypadkach, np. Warszawa, starówki stawały się dzielnicami biedoty.\nWażnym obiektem, determinującym kierunek rozwoju przestrzennego miasta, był – położony zazwyczaj poza centrum – dworzec kolejowy – cechą wspólną praktycznie wszystkich miast europejskich, które nie zostały zniszczone w czasie wojny bądź okresie późniejszym, jest to, że najbardziej reprezentacyjnymi wielkomiejskimi arteriami są te prowadzące od dworca do ścisłego centrum (centralnego punktu miasta).\nW wielu miastach dochodziło do tzw. wielkich przebudów, które poprzedzały, kontrowersyjne do dziś, masowe akcje wyburzeniowe. Do najsłynniejszych należą: wielka przebudowa Paryża w latach 1852–1870 kierowana przez Georges’a Haussmanna, podczas której zrównano z ziemią ponad 20 tys. budynków, asanacja praska w latach 1895–1914, w której czasie zupełnie zmieniono oblicze dzielnic Podskalí i żydowskiego Josefova, wspomniana wyżej budowa dzielnicy Eixample w Barcelonie i budowa Ringu wiedeńskiego w latach 1860–1890.\nZakłady przemysłowe, których powstawanie było przyczyną napływu ludności i rozwoju miast, początkowo powstawały w centrach, wtapiały się one resztę w zabudowy – fabryka, kościół i park obok siebie nie były niczym dziwnym. Z czasem jednak uciążliwość przemysłu i pochodzące z fabryk zanieczyszczenia doprowadziły do realizacji koncepcji „rozdziału funkcji miasta”. Zakłady zaczęto przenosić na obrzeża, tworząc odrębne dzielnice przemysłowe. W ich pobliżu budowano tzw. osiedla robotnicze składające się z tanich (a przez to posiadających niski standard) mieszkań dla robotników, którzy nie musieli dzięki temu codziennie dojeżdżać do pracy czy szukać na własną rękę noclegu. W architekturze takich osiedli wyróżnia się dwa typy budynków: wielorodzinne przypominające XX-wieczne bloki (w Polsce nazywane najczęściej familokami) oraz szeregowe z ogródkami przydomowymi. Charakterystyczną cechą zarówno fabryk, jak i domów dla robotników w całej Europie były nietynkowane elewacje z czerwonej cegły. W wielu przypadkach osiedla robotnicze, zamieszkiwane przez najbiedniejszą ludność, przeradzały się w slumsy; złe warunki na nich panujące były jedną z głównych przyczyn krytyki XIX-wiecznej urbanistyki w czasach modernizmu. Niekiedy osiedla robotnicze powstawały jako samodzielne osady przekształcające się później w miasta.\nPod koniec stulecia rozwinęło się, na obrzeżach miast (choć nie tylko), budownictwo willowe dające początek współczesnym osiedlom domów jednorodzinnych na przedmieściach. Jeszcze przed II wojną światową wille/domy jednorodzinne stały się dominującą formą budownictwa mieszkalnego, zastępując kamienice. W Wielkiej Brytanii, za sprawą Ebenezera Howarda, forma przedmieść wyewoluowała w tzw. przedmieścia-ogrody (różniły się od zwykłych przedmieść znacznym, często przekraczającym połowę całej powierzchni, udziałem terenów zielonych) oraz miasta-ogrody, które były formalnie samodzielnymi, satelickimi ośrodkami miejskimi powstającymi wokół wielkich miast. Ideą miast-ogrodów było połączenie zalet miasta i wsi, „humanitaryzm” (ciasną zabudowę miejską już wtedy wielu uważało za „niehumanitarną”) oraz współżycie człowieka z naturą. Pierwszym takim miastem było podlondyńskie Letchworth Garden City, które według projektu Howarda zaczęto budować w 1902 r.\nNa terenach szczególnie uprzemysłowionych rozwijało się więcej ośrodków miejskich (zarówno już istniejących, jak i nowo zakładanych, np. w formie osiedla robotniczego), tworzących okręgi przemysłowe. W wielu przypadkach miasta takich okręgów zaczęły tworzyć jedną funkcjonalną całość (albo, jak w Zagłębiu Ruhry czy na Górnym Śląsku, wręcz zlewały w jeden ośrodek) – powstawały pierwsze aglomeracje.\n\n\n=== Wiek XX i współczesność ===\n\n\n==== Karta Ateńska ====\nW dwudziestoleciu międzywojennym XIX-wieczna urbanistyka zaczęła być powszechnie krytykowana. Czołowi urbaniści tego okresu głosili potrzebę zaprzestania tworzenia zabudowy kwartałowej i radykalnej zmiany kształtu przestrzennego miast – opartego na blokach mieszkalnych budowane pośród kwartałów zieleni przeciętych drogami szybkiego ruchu. Charakterystykę „stanu obecnego” i postulatów, jak mają wyglądać miasta w przyszłości, zawiera Karta Ateńska – uchwała końcowego posiedzenia 4. Międzynarodowego Kongresu Architektury Nowoczesnej w 1933 r.\nW części poświęconej opisowi cech ówczesnych miast jako negatywne skutki zwartej zabudowy miejskiej wymieniono m.in. zbyt małą powierzchnię mieszkalną na osobę, niewystarczające nasłonecznienie, występowanie zarodków chorób, zbyt małe ilości zieleni, „nieprzystosowanie do mieszkania budowli położonych wzdłuż dróg” i niedobór urządzeń sanitarnych. W rzeczywistości charakteryzowało to najbiedniejsze dzielnice – slumsy powstające na osiedlach robotniczych.\nJako alternatywę dla tego stanu sygnatariusze Karty Ateńskiej postulowali:\n\nKierunek urbanistyczny, obowiązujący na świecie do połowy lat 70. XX wieku, którego założenia zawarto w Karcie Ateńskiej, nazywa się modernizmem. W Europie, w przeciwieństwie do Ameryk czy Azji, początkowo nie znalazł on większego uznania – założenia Karty Ateńskiej zaczęto wypełniać praktycznie dopiero w latach 50. podczas tzw. modernizacji miast, która jednak w pełni przebiegała tylko na Wyspach Brytyjskich. W Europie kontynentalnej ograniczano się głównie do budowy wielkich zespołów mieszkaniowych. Praktycznie jedynym przykładem miasta modernistycznego jest Hawr zbudowany od podstaw po zniszczeniu starego Hawru w czasie wojny. Ponadto znane są przykłady nigdy niezrealizowanych projektów przebudów miast europejskich. Najsłynniejszym z nich jest pomysł wyburzenia paryskiego śródmieścia i zastąpienia go modelowym miastem „nowoczesnym” składającym się z wieżowców ustawionych w równych kwartałach parkowych autorstwa Le Corbusiera.\n\n\n==== II wojna światowa i jej skutki ====\n\nZniszczenia II wojny światowej nie miały sobie równych w historii nowoczesnej Europy. Żaden inny konflikt zbrojny w tak wielkim stopniu nie wpłynął na wygląd współczesnych miast, na terenie Francji, Niemiec, Polski, Wielkiej Brytanii, ZSRR. Naloty lotnicze, podobnie jak fanatyczne walki o miasta doprowadziły nie tylko do śmierci dziesiątek tysięcy osób, ale doszczętnych zniszczeń zabudowy, przekraczających w wielu przypadkach 90%.\nUrbanistyka europejska stanęła przed nowym zadaniem – odbudowy zniszczonych miast. Można wyróżnić kilka „typów” odbudów (po średniku przykład miasta):\n\nodbudowa większej lub mniejszej części obiektów historycznych, całkowite zachowanie przedwojennego układu przestrzennego (czyli np. na miejscu starych kamienic budowano kamienice zbliżone kształtem i wielkością); Monachium\ncałkowita odbudowa części miasta (np. zespołu staromiejskiego), reszta odbudowana częściowo lub wcale, z zachowaniem lub bez zachowania przedwojennego układu przestrzennego; Warszawa, Wrocław\nodbudowa ważniejszych obiektów historycznych, z częściowym zachowaniem przedwojennego układu przestrzennego (ewentualnie zachowanie zbliżonej siatki ulic); Frankfurt nad Menem, Drezno, Berlin – najpowszechniejszy typ odbudowy\nbudowa miasta w zupełnie nowym kształcie (ewentualnie z zachowaniem pojedynczych obiektów historycznych); Hawr, Królewiec\nrozbiórka zachowanych ruin i zamiana obszaru dawnego miasta na tereny zielone; Kostrzyn nad Odrą.\nW żadnym przypadku nie miało miejsce całkowite przywrócenie stanu przedwojennego. Było to sprzeczne z obowiązującą wówczas Kartą Wenecką (dokument traktujący o zasadach konserwacji i restauracji zabytków), która sprzeciwiała się rekonstrukcjom całych zespołów architektonicznych.\n\n\n==== Modernizacje miast ====\nGwałtowny rozwój motoryzacji w latach 50. i 60. spowodował, że układy komunikacyjne miast, pochodzące często jeszcze z XIX wieku, stawały się niewydolne. Istnienie wąskich, krętych, brukowanych uliczek z torowiskami tramwajowymi połączone z brakiem obwodnic i parkingów powodowały tworzenie ogromnych korków i „duszenie się” zarówno wielkich metropolii, jak i mniejszych ośrodków. Podjęto więc radykalne środki mające na celu stworzenie „miasta dla samochodów” – rozpoczęto wielkie akcje wyburzeniowe w centrach miast, aby na miejscu burzonych budynków (często zabytkowych) budować wielopasmowe drogi szybkiego ruchu z bezkolizyjnymi skrzyżowaniami niejednokrotnie dzielące miasto na kilka części. Budowę nowych arterii połączono z realizacją założeń Karty Ateńskiej – zastępowaniem „niezdrowych” kwartałów zabudową modernistyczną. Tego typu działania nazywane są modernizacjami miast i obecnie powszechnie krytykowane ze względu na niszczenie tkanki miejskiej w celu, który można było osiągnąć w o wiele mniej szkodliwy sposób (obwodnice biegnące poza obszarami zabudowanymi, tunele, rozwój komunikacji zbiorowej itd.).\nNie ma w Europie kraju, gdzie w II poł. XX wieku nie dochodziłoby do działań modernizacyjnych, jednak na największą skalę prowadzone były w Wielkiej Brytanii, będącej pod silnym wpływem trendów amerykańskich (właśnie w USA zapoczątkowano modernizacje miast), oraz w krajach bloku wschodniego. W tych drugich często chodziło jednak nie tyle o wypełnianie postulatów Karty Ateńskiej, ile o realizację celów ideologicznych, np. „zastępowanie miast burżuazyjnych socjalistycznymi” czy budowa potężnych kompleksów architektonicznych, ewentualnie realizację planów gospodarczych np. poprzez burzenie całych dzielnic, a nawet miast, pod którymi znajdowały się złoża surowców lub chciano postawić wielkie zakłady przemysłowe. Przykładem może być wyburzenie w latach 80. 7 km² śródmieścia Bukaresztu i wybudowanie na jej miejscu monumentalnej dzielnicy rządowej z Pałacem Parlamentu w centrum czy stuprocentowe zniszczenie w latach 60. i 70. 50-tysięcznego Mostu w zachodnich Czechach w celu eksploatacji znajdujących się pod nim złóż węgla kamiennego.\n\n\n==== Wielkie zespoły mieszkaniowe ====\n\nJednym z „produktów” urbanistyki modernistycznej są wielkie zespoły mieszkaniowe, zwane potocznie blokowiskami – osiedla, której zabudowę mieszkalną tworzą bloki wielorodzinne.\nOjcem blokowisk jest czołowy urbanista modernizmu, Le Corbusier. Chcąc zapewnić ubogim robotnikom godziwe miejsce do życia, wśród zieleni, światła słonecznego i porządku stworzył tzw. maszyny do mieszkania, czyli właśnie wielkie zespoły mieszkaniowe. Pierwszym blokiem wybudowanym według planów Le Corbusiera była oddana w 1952 r. Jednostka Mieszkaniowa (Unité d’Habitation) w Marsylii. Miała 23 rodzaje mieszkań od jednopokojowych po wielkie, dwupoziomowe. W chwili oddania był to największy budynek świata, na 8 piętrze zlokalizowano dwukondygnacyjną ulicę handlową. Na dachu jest m.in. basen, plac zabaw dla dzieci, solarium i klub.\nKoncepcje Le Corbusiera trafiły na szczególnie podatny grunt w obozie komunistycznym. Potrzeba nowych mieszkań stale rosła. Bloki wydawały się więc rozwiązaniem idealnym. Budowano więc budynki wielopiętrowe i wieloklatkowe, wykonywane zazwyczaj w technice wielkiej płyty. Bloki stawiano w zespołach, czyli większych grupach i zwykle występujących w zabudowie rzędowej lub w swobodnej kompozycji.\nW Europie Wschodniej powstanie charakterystycznych, podobnych do siebie bloków mieszkalnych datuje się na lata 60., 70. i 80. XX wieku. Wówczas osiedla bloków przez lokalne władze traktowane były jako wizytówka nowoczesności. Bloki mieszkaniowe powstawały więc nie tylko w dużych miastach, gdzie ich obecność wydawała się uzasadniona, ale i w małych miasteczkach, a nawet wsiach burząc ład kompozycyjny okolicy.\nW wielu przypadkach wzm-y były budowane jako samodzielne miasta-sypialnie przy wielkich kompleksach przemysłowych lub jako przedmieścia dużych miast. Cechą wspólną takich „miast socjalistycznych” był podział na sektory zamieszkiwane przez kilka tysięcy osób oraz istnienie centralnego placu z gmachami użyteczności publicznej (siedziba władz miejskich, partii, centra kultury itp.) i przebiegającej przez niego „magistrali” – głównej ulicy handlowej i kręgosłupa komunikacyjnego przystosowanego do organizowania wielkich manifestacji.\n\n\n==== Czasy najnowsze ====\n\nUrbanistykę modernistyczną odrzucono w Europie Zachodniej w latach 80. Czasy współczesne, czyli okres postmodernizmu cechuje powrót do klasycznych definicji przestrzeni publicznej, wnętrza ulicy i placu, tkanki miejskiej. Przywołuje się wypróbowane historyczne wzorce, zakorzenione w kulturze europejskiej, modyfikując jednak ich znaczenie, przystosowując do ery samochodu. Dąży się do stworzenia przestrzeni przyjaznej człowiekowi, lecz jednocześnie do nierozdzielania funkcji dróg pieszych i kołowych.\nPrzywraca się istniejącą w XIX w. rangę elewacjom i krawędziom przestrzeni, różnicując jej skalę, wprowadzając przewężenia, przejścia itp. Budynkom nadaje się indywidualny rys, nastawiając się jednak przede wszystkim na ich współudział w kreowaniu przestrzeni. Urbanistyka opiera się na grze przestrzeni pustych i tkanki miejskiej, które są wyraźnie rozgraniczone.\nPostmodernizm rehabilituje dawne i tradycyjne miasto, przeciwstawiając się modernistycznemu modelowi osiedla i zastępując go kwartałami i dzielnicami. Podkreśla się znaczenie mieszanej struktury miasta, negując większość postanowień Karty Ateńskiej. W zabudowie mieszkaniowej powszechnym modelem jest zabudowa obrzeżna, odgraniczająca wnętrze kwartału od publicznej ulicy.\nZabudowę wielorodzinną realizuje się na dwa sposoby:\n\ndomy szeregowe\nbloki, jednak bardzo rzadko przekraczającą więcej niż kilka pięter i zazwyczaj położone wzdłuż ciągów komunikacyjnych, nawiązując tym samym do zabudowy pierzejowej.\nNajpowszechniejszym typem zabudowy jest jednak budownictwo jednorodzinne tworzące wokół miast rozległe przedmieścia. Może to prowadzić do negatywnego zjawiska, jakim jest suburbanizacja.\nOdrzucenie modernizmu w rzadkich przypadkach doprowadziło nawet do burzenia osiedli modernistycznych i zastępowania ich dzielnicami postmodernistycznymi. Najsłynniejszym przykładem jest amsterdamska dzielnica Bijlmermeer – wybudowany w latach 70. wielki zespół mieszkaniowy, który na pocz. XXI wieku został zlikwidowany poprzez wyburzenie 3/4 bloków (resztę pozostawiono jako „muzeum modernizmu Bijlmer”) i budowę na ich miejscu zabudowy pierzejowej, szeregowej i niskiej wolnostojącej oraz likwidację wszystkich autostrad i dróg szybkiego ruchu wraz ze skrzyżowaniami bezkolizyjnymi i zamienienie ich w zwykłe, jednopasmowe miejskie ulice i pasaże piesze.\n\n\n== Sytuacja prawna ==\n\n\n=== Świat ===\n\nSystemy prawne i administracyjne wielu krajów podchodzą do kwestii nazewnictwa obszarów zurbanizowanych na różne sposoby. W poszczególnych państwach przyjmuje się różne kryteria uznawania osiedli za miasta. Rozróżnia się tu wielkościowe (statystyczne), prawno-administracyjne kryteria identyfikacji miast.\n\n\n=== Polska ===\n\nW Polsce przyjmuje się następującą definicję legalną: miasto to jednostka osadnicza o przewadze zwartej zabudowy i funkcjach nierolniczych posiadającą prawa miejskie, bądź status miasta nadany w trybie określonym przepisami. Zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym z 1990 o nadaniu lub zniesieniu statusu miasta decyduje Rada Ministrów w drodze rozporządzenia.\nWedług ustawy aby miejscowość mogła otrzymać prawa miejskie, musi w niej być zameldowanych ponad 2000 osób, posiadać zabudowę miejską (nie zagrodową) oraz przynajmniej 2/3 mieszkańców musi być zatrudniona poza rolnictwem.\nW podziale administracyjnym miasta mają status samodzielnej gminy (gmina miejska) lub – zazwyczaj w przypadku mniejszych miast – wchodzą w skład gminy miejsko-wiejskiej jako jednostka pomocnicza gminy miejsko-wiejskiej. Miasta będące samodzielną gminą mogą z kolei tworzyć jednostki pomocnicze: dzielnice lub osiedla, a także sołectwa. W Polsce miasta zarządzane są przez prezydenta miasta lub burmistrza; w wypadku gminy miejsko-wiejskiej burmistrz jest także organem wykonawczym gminy miejsko-wiejskiej.\n66 miast w Polsce ma status miasta na prawach powiatu. Miasta te posiadają wszystkie funkcje i kompetencje przynależne powiatom i realizują zadania powiatów. Pozostają jednak gminami, dlatego zasady ich funkcjonowania określa ustawa o samorządzie gminnym, a zadania określa wiele innych ustaw, w tym ustawa o samorządzie powiatowym.\nW Polsce jest 107 miast, na których czele stoi prezydent miasta (historycznie to wszystkie miasta pozostałe po II wojnie światowej w Polsce, a wydzielone z otaczających je powiatów reformą samorządową z roku 1933 oraz miasta, w których prezydent miasta jest organem zarządzającym na mocy przepisów powojennych i reformy ustroju miast z lat 1973–1974). Największym miastem będącym samodzielną gminą miejską w Polsce, którym zarządza burmistrz, są 60-tysięczne Tarnowskie Góry, największym miastem w obrębie gminy miejsko-wiejskiej 46-tysięczna Nysa, zaś najmniejszym miastem prezydenckim i zarazem najmniejszym ludnościowo miastem na prawach powiatu 32-tysięczny Sopot.\nWedług przywołanej ustawy miastem prezydenckim może być:\n\nmiasto na prawach powiatu,\nmiasto posiadające do roku 1997 status stolicy województwa lub,\nmiasto liczące ponad 100 tysięcy mieszkańców,\nmiasto posiadające taki status w okresie wcześniejszym.\nO zmianie granic miast, samodzielnie lub na wniosek zainteresowanych gmin decyduje Rada Ministrów. Zgodnie ze schematem aplikacyjnym załączonym do rozporządzenia z dnia 21 lipca 2021 r. w sprawie ewidencji miejscowości, ulic i adresów.\n\n\n== Procesy związane z miastami ==\n\nUrbanizacja charakteryzuje się szybszym tempem wzrostu zaludnienia obszarów centralnych miasta aniżeli obszarów zewnętrznych. Liczba ludności całej aglomeracji wzrasta na skutek dodatniego przyrostu naturalnego i migracji ludności. Napływ ludności do miasta jest wysoki i związany jest ze wzrostem zatrudnienia, głównie w przemyśle.\nSuburbanizacja charakteryzuje się szybszym przyrostem ludności na obszarach zewnętrznych aniżeli w centrum miasta. Przyrost naturalny na obszarach zewnętrznych jest wyższy, a niektóre centralne obszary wykazują przyrost ujemny. Okres ten jest okresem rozwoju aglomeracji. Główne miasto traci na znaczeniu i zaczyna chylić się ku upadkowi. O zmianie ludności w dalszym ciągu decydują migracje, zatrudnienie ogółem wzrasta, ale w niektórych centralnych dzielnicach zaczyna występować spadek tej wielkości. Podstawowa rola i zatrudnienie w sferze usług.\nDezurbanizacja charakteryzuje się spadkiem liczby ludności na obszarze centralnym, a następnie również i zewnętrznym. Spadek ten powoduje zmniejszanie się aglomeracji jako całości, tempo migracji ludności z obszarów węzłowych (centralnych) na obszary zewnętrzne i do mniejszych miast przewyższa jej przyrost na obszarach zewnętrznych aglomeracji. W fazie tej funkcje centrów miast ulegają bardzo silnej erozji. Funkcja mieszkaniowa zanika, działalność usługowa nastawiona na zaspokojenie potrzeb ludności też się zmniejsza, funkcja administracyjna i zatrudnienie wzrastają, infrastruktura przeznaczona dla transportu zajmuje coraz większe obszary, co koliduje z funkcją mieszkaniową. Funkcje społeczne i kulturalne spełniane przez centra miast ulegają zmniejszeniu.\nReurbanizacja występuje wówczas, gdy udział ludności obszaru centralnego w ogólnej liczbie ludności rośnie początkowo na skutek zahamowania tempa ubytku, a następnie wzrostu ludności tego obszaru. W procesie odradzania się miasta przeważają siły dośrodkowe, w przeciwieństwie do fazy dezurbanizacji, w której dominowały siły odśrodkowe.\n\n\n== Funkcje miast ==\n\nRozróżnia się funkcje egzogeniczne i funkcje endogeniczne miasta. Funkcje endogeniczne to funkcje miasta skierowane do wewnątrz (administracja miejska, część handlu). Funkcje egzogeniczne to funkcje skierowane na zewnątrz miasta (przemysł, turystyka, handel morski itp.).\nFunkcje egzogeniczne dzielą się na:\n\nfunkcje centralne – usługi, handel i drobna wytwórczość skierowane do ściśle określonego, zdefiniowanego i na ogół leżącego wokół miasta zaplecza (por. teoria Christallera),\nfunkcje wyspecjalizowane – funkcje o zasięgu zmiennym, często trudnym do zdefiniowania, niehierarchicznym: działalność przemysłu, turystyka itp.\nfunkcje mieszane – oba wspomniane typy nakładają się na siebie.\nUkłady lokalizacyjne miast według funkcji miasta:\n\nukład ośrodków centralnych (central places),\nukład ośrodków wyspecjalizowanych (specialized cities),\nukład systemów sieci (network system),\nukład miast – wrót (gateway cities).\nFunkcje miast zależą od przeważającej funkcji i infrastruktury z tym związanej.\nWyróżnia się miasta o funkcji:\n\nprzemysłowej – gdzie większość ludzi znajduje zatrudnienie w przemyśle, obojętnie czy jest to przemysł ciężki, lekki, górniczy czy chemiczny (np. Katowice, Police, Puławy, Kutno, Mioveni, Pilzno)\ntransportowej – tutaj wyróżnia się kilka podkategorii, jest to także kategoria, która nigdy nie występuje samodzielnie, miasto o tej funkcji spełnia co najmniej jeszcze jedną:\ntransportowa lotnicza – w mieście znajduje się co najmniej małe lotnisko międzynarodowe (np. Warszawa, Kraków, Goleniów, Nowy Dwór Mazowiecki, Bazylea-Miluza-Fryburg Bryzgowijski)\ntransportowa portowa – miasto posiada port żeglugi (np. Szczecin, Świnoujście, Gdańsk, Gdynia, Kołobrzeg, Ystad)\ntransportowa kolejowa – każde miasto posiadające dworzec kolejowy o większym znaczeniu (np. Koluszki, Białogard, Poznań, Rzepin, Lubeka)\nusługowej – miasto z przeważającą liczbą sklepów, marketów, szpitali, przedszkoli, lekarzy itp. (np. Łódź, Szczecin)\nreligijnej – miejsce kultu religijnego (np. Częstochowa, Mekka, Rzym)\nuzdrowiskowej (np. Ciechocinek, Nałęczów, Busko-Zdrój, Uniejów, Połczyn-Zdrój).\n\n\n== Miasto stołeczne ==\nMiasto stołeczne to nazwa zarezerwowana dla stolicy kraju, jest ona również stosowana w nazwach miast pełniących niegdyś tę funkcję (np. Kraków), albo miast posiadających formalnie, de iure status stołeczny, lecz de facto niewypełniających w praktyce administracyjnych funkcji stolicy.\nW wielu przypadkach miasta stołeczne posiadają odrębny status administracyjny, często są wydzielone z podziału administracyjnego państwa na specjalnych warunkach.\nWarszawa posiadała specjalny status administracyjny w latach 1946–1975, i jako jedno z kilku miast w Polsce (stanowiła wówczas miasto wydzielone, tzw. województwo miejskie). Obecnie ustrój Warszawy reguluje ustawa „Ustrój miasta stołecznego Warszawy” nadając stolicy dodatkowe podziały administracyjne i kompetencje organów (Rady dzielnic).\n\n\n== Największe miasta świata według liczby ludności w roku 2006 ==\n\n\n== Zobacz też ==\n\nmiasto federalne\nmiasto graniczne\ndzielnica, osiedle, wielki zespół mieszkaniowy\nsocjologia miasta, szkoła chicagowska, kultura miejska\nmiasto-ogród, miasto satelickie, miasto-sypialnia\nprawa miejskie\nmodele struktury przestrzennej miasta\nśródmieście, przedmieście\nurbanistyka, urbanizacja, kontrurbanizacja, ruralizacja\nZestawienia:\n\nmiasta w Polsce (alfabetycznie)\nmiasta w Polsce (statystyki)\nlista największych aglomeracji miejskich świata\nPołączenie sąsiednich miast na wspólnym obszarze\n\naglomeracja\nkonurbacja\nmetropolia (w tym tak że obszar metropolitalny lub związek metropolitalny)\nmegalopolis\nekumenopolis\neksurbanizacja\nmegamiasto\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRozwój miast. W: Wilfried Koch: Style w architekturze. Warszawa: (wydanie polskie) Bertelsmann Media, 2005, s. 390–423. ISBN 978-83-7129-288-0.\nEncyklopedia PWN „Fakty i liczby”, Warszawa 2006\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nLudność wszystkich miast świata powyżej 10 tys. mieszkańców. world-gazetteer.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2001-04-05)].\nRanking 30 największych miast świata (2016)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Miejsce (antropologia)\n\nMiejsce (antropologia) ― dla lepszego zrozumienia definicji pojęcia \"miejsca\" konieczna jest definicja pojęcia \"przestrzeń\". Pojęcia te muszą jednocześnie współistnieć.\n„Przestrzeń” to abstrakcyjny termin określający złożony zespół pojęć. Ludzie żyjący w różnych kulturach różnią się między sobą sposobem, w jaki dzielą świat, wartościami, jakie przypisują jego częściom i sposobami, w jakie je mierzą. Sposoby oddzielania przestrzeni różnią się wielce stopniem wyrafinowania i komplikacji, odmienne są również techniki określania rozmiarów i odległości. \nCzłowiek organizuje sobie przestrzeń w taki sposób, żeby odpowiadała jego biologicznym i społecznym potrzebom. Ludzkie ciało postrzega przestrzeń w następujących opozycjach: wertykalnie/horyzontalnie, góra/dół, tył/przód, prawa/lewa. \nProces oznaczania, określania przestrzeni to zarazem proces obarczania jej swoimi doświadczeniami i swoją historią, to proces tworzenia miejsc symbolicznych. Ważnym szczegółem przestrzeni trwałej jest to, że stanowi ona coś w rodzaju formy odlewniczej, modelującej większą część naszych zachowań. W doświadczeniu znaczenie przestrzeni nakłada się często na znaczenie miejsca. Przestrzeń jest bardziej abstrakcyjna niż miejsce. To, co na początku jest przestrzenią staje się miejscem w miarę poznawania i nadawania wartości.\nPrzestrzeń i miejsce są zasadniczymi składnikami naszego świata, uważamy je za oczywiste, kiedy jednak zaczniemy się nad nimi zastanawiać dostrzeżemy może niespodziewane znaczenie i pojawią się pytania o których nie myśleliśmy przedtem.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mitopraktyka\n\nMitopraktyka – zachowanie społeczne polegające na włączaniu do codziennego języka oraz zachowania pojęć kulturowych i całych schematów zachowań zaczerpniętych z mitów.\n\n\n== Użycie ==\nPojęciem mitopraktyki posługiwał się Marshall D. Sahlins (Islands of History 1985, How \"Natives\" Think: About Captain Cook, for Example 1995) w dyskusji z Gananathem Obeyesekerem (The Apotheosis of Captain Cook 1992) nad wyższością interpretacji świata poprzez zachodnioeuropejskie mity. Jako przykłady mitopraktyki podał śmierć Jamesa Cooka i brytyjsko-maoryski konflikt o ziemię w latach 40. XIX w.\nM. Sahlins interpretuje zachowania Hawajczyków związane z zamordowaniem Jamesa Cooka na Wyspach Hawajskich (wybrzeże Kealakekua) podczas trzeciej wyprawy Cooka dookoła świata. Według Sahlinsa podczas pierwszej wizyty na Hawajach Cook objawił się Hawajczykom jako bóg Lono (bóg dobrobytu). Był wtedy chroniony rytuałem bóstwa i nie został zamordowany. Gdy pojawił się na wyspach po raz drugi, okazało się, że nie spełnia oczekiwań mieszkańców. Zniknęła aura bóstwa i Cook został zamordowany.\nUkład brytyjsko-maoryski dotyczący przejmowania ziemi przez kolonizatorów wywołał bunty miejscowych. Brytyjczycy w celu zaznaczenia swojej obecności i własności postawili maszt z flagą narodową. Stał się on celem agresji jednego z rebeliantów, który próbował go powalić. Sahlins interpretował to zachowanie poprzez jeden z mitów maoryskich o początku świata – po rozdzieleniu nieba i ziemi pal podtrzymuje niebo i tym samym przedłuża istnienie świata. Sahlins uważa, że rebeliant atakował maszt, a nie flagę.\n\n\n== Zobacz też ==\newolucjonizm\nkolonializm\nkulturalizm\nprymordializm\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBarnard Alan, Antropologia, Warszawa 2006.\nDeliège Robert, Historia antropologii. Szkoły, autorzy, teorie, Warszawa 2011.\nMarshall David Sahlins, Wyspy historii, Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2006.\nMarshall David Sahlins, Jak myślą „tubylcy”: O kapitanie Cooku, na przykład, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007.\nObeyesekere Gananath, Apoteoza kapitana Cooka : europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona czasopisma Etnografia praktyki, teorie, doświadczenia i artykuł A. Przytomskiej, Historia tubylcza. Szamani Kiczua i mito-praktyka\nHawajska mitologia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Moiety\n\nMoiety – połowa plemienia; termin w etnologii oznaczający jedną z dwóch uzupełniających się grup w organizacji plemiennej życia społecznego, religijnego i politycznego.\n\n\n== Geneza ==\nKoncepcję podziału plemion na dwie połowy zaproponowali w 1889 roku R. Fison i A.W. Howitt, którą następnie poparł Edward Burnet Tylor. Do literatury została wprowadzona przez H. Lowiego w 1920 który ją także sprecyzował jako jedną z połów plemienia.\nKoncepcja moietów wyprowadzała dualistyczny model ustroju społecznego z dwóch rodów które tworzyły rudymentarne plemię  i wymieniały się wzajemnie kobietami (bezpośrednia wymiana małżeńska). Podział ten mógł się zacierać w miarę wzrostu demograficznego lecz często mógł pozostawać w wyżej wymienionej formie. H. Rivers wywodził tę organizację z fuzji dwóch plemion która doprowadziła do wzajemnej koegzystencji.\nDualistyczny system spełnia ważne funkcje w życiu społecznym i religijnym grupy pod warunkiem spełniania zasady wzajemności, choć nie wykluczona jest także ceremonialna wrogość (stosunki zaczepne) jak na przykładach w rytuałach inicjacji czy pogrzebowych, a także w gospodarce. Moiety niejednokrotnie mają związek z ideologią i wierzeniami jako odwzorowanie budowy kosmosu. Występują one bardzo często w społeczeństwach o \nmatrylinearnym systemie pokrewieństwa co można tłumaczyć ich związkiem z pierwotnymi formami ustroju społecznego. Dualistyczny system moiet jest także widoczny w społeczeństwach o podwójnym systemie pokrewienstwa.\n\n\n== Występowanie ==\nPrzykładem społeczeństwa o organizacji dwoistej są kalifornijscy \nIndianie z plemienia Miwoków. System moiet występuje także u południowo-amerykańskich Indian z grupy Ge: Szerente, Kaingang czy \nApinayé.\n\n\n== Bibliografia ==\nKaj Birket-Smith: Ścieżki kultury. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974. Brak numerów stron w książce\nAlfred Kroeber: Istota kultury. Warszawa: PWN, 1973.Sprawdź autora:2. Brak numerów stron w książce\nSłownik etnologiczny:terminy ogólne. Poznań: PWN, 1987. Brak numerów stron w książce\n\n\n=== Bibliografia obca ===\nRonald L. Olson, Clan and Moiety in North America,  University of California  Publications in American Archeology and Ethnology, University of California Press, Berkeley, t. XXXIII, 1934.\nWilliam Duncan Strong, An Analysis of Southwest Society, American Anthropologist, American Anthropologist Assocation, Waszyngton, t. XXIX, 1927.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Moralność\n\nMoralność – zbiór zasad (norm), które określają, co jest dobre, a co złe.\n\n\n== Systemy normatywne ==\nMoralność jest jednym ze społecznych systemów normatywnych (systemów norm społecznych, zasad). Zwykle jednocześnie istnieje kilka konkurencyjnych (i po części zgodnych, po części różnych) systemów normatywnych, funkcjonujących w obrębie kultury, na przykład:\n\nnormy postępowania, dopuszczone przez prawo.\nnormy moralne – normy nakładane przez dany system filozoficzny, religijny.\nnormy konkretnej społeczności, którym jednostka podporządkowuje się w procesie socjalizacji (tzw. prawo obyczajowe, niepisane).\n\n\n== Moralność a etyka ==\nPochodzeniem zasad moralnych i ich sensem zajmuje się etyka. Nie są to jednak tożsame pojęcia.\nZasady moralne przyjmują najczęściej formę zdań rozkazujących lub zakazujących, rzadziej oznajmujących. Przykładem zasady moralnej jest np. zakaz „nie zabijaj”. Naruszenie tych zasad powoduje zwykle wewnętrzny konflikt psychiczny, zwany poczuciem winy.\nZasady etyczne w odróżnieniu od moralnych są ogólnymi, filozoficznymi twierdzeniami, wynikającymi z danego światopoglądu – przyjętego systemu pojęciowego (w niektórych wypadkach również religijnego).\nNa ich bazie można tworzyć konkretne nakazy i zakazy moralne. Często zdarza się tak, że różne zasady etyczne prowadzą do tych samych zasad moralnych.\nNa przykład z czterech zasad etycznych:\n\nŻycie ludzkie jest święte, gdyż jest ono darem Boga (chrześcijaństwo, islam).\nOdbieranie życia ludzkiego jest zadawaniem największego cierpienia (buddyzm).\nŻycie ludzkie jest podstawową wartością, gdyż wszyscy jesteśmy równoprawnymi członkami ludzkiej wspólnoty (humanizm).\nŻycie ludzkie jest własnością jednostki oraz podstawą jej wolności, a odbieranie go jest pozbawianiem wolności w sposób ostateczny (liberalizm, indywidualizm, anarchizm).\nMożna wyprowadzić nakaz moralny \"nie zabijaj\", chociaż podstawy światopoglądowe tych zasad są zupełnie różne.\nNie wszystkie systemy etyczne prowadzą jednak zawsze do tego samego zbioru zasad moralnych. Analizując jednak zbiory nakazów moralnych, obowiązujących w różnych kulturach i epokach, daje się wyróżnić pewien zbiór zasad, które obowiązują w olbrzymiej większości z nich, takich jak generalny zakaz dopuszczania się kłamstwa, zabójstwa czy kradzieży.\nZdarzają się też pewne sprzeczności w samych podstawach światopoglądowych (biorące się głównie ze skrajności myślenia). Przykładem jest tu często podkreślany przez etyków konflikt pomiędzy zasadą wolności (\"człowiek jest wolny\") a zasadą równości (\"wszyscy ludzie są równi\"). Obydwie te zasady są głęboko zakorzenione w kulturze europejskiej, jednak w skrajnej interpretacji są one sprzeczne, gdyż absolutna wolność prowadzi do powstania nierówności społecznych, a narzucenie absolutnej równości do totalitaryzmu, czyli przeciwieństwa wolności. Stąd konieczność uporządkowania zasad i nadania im różnych wag. Takie uporządkowanie nazywane jest hierarchią wartości.\n\n\n== Moralność a obyczajowość ==\nMoralności nie należy mylić z obyczajami. Normy obyczajowe są takimi samymi zdaniami rozkazującymi jak normy moralne i część norm moralnych obowiązujących w danej społeczności jest zazwyczaj również normami obyczajowymi. Normy obyczajowe odpowiadają jednak na pytanie \"Co wypada robić/nie robić\", a normy moralne \"Co jest źle robić/nie robić\".\nPrzy łamaniu normy obyczajowej ma się poczucie wstydu, zaś przy łamaniu normy moralnej poczucie winy.\n\n\n== Moralność a uczucia ==\nW marcu 2007 naukowcy z departamentu neurologii uniwersytetu w Iowa opublikowali w Nature pracę, w której badali osoby ze zniszczonym fragmentem kory przedczołowej mózgu (VMPC), niezbędnym do tworzenia i odczuwania emocji. Okazuje się, że takie osoby, nie mając uczuć, lecz zachowując inteligencję, wykazują utylitarne podejście do zagadnień moralnych, w których dobro powszechne wymaga poświęcenia czyjegoś życia. Nie wahali się ani przez chwilę, wybierając np. wepchnięcie pod pociąg przypadkowej osoby, jeśli mogło to uratować życie kilku innych osób. Nie wahali się nawet, odpowiadając twierdząco, gdy pytano ich o takie kwestie jak:\n\n\"Twoje dziecko zaczyna głośno płakać. Jego płacz zwróci uwagę żołnierzy, którzy zabiją ciebie, twoje dziecko i innych ukrytych w piwnicy. Aby temu zapobiec musisz je cicho udusić. Czy zrobiłbyś to?\"\nOsądy badanych w innych sprawach nie odbiegały od normy. Badacze skonstatowali, że emocje odgrywają znaczącą rolę przynajmniej w niektórych rodzajach decyzji moralnych.\n\n\n== Moralność a psychologia ewolucyjna ==\nPsychologowie ewolucyjni twierdzą, że moralność pomagała rasie ludzkiej w przetrwaniu. Wewnętrzne przekonanie o tym, co jest dobre, a co złe, pomagało ludziom jako grupie działać bardziej spójnie i dzięki temu skuteczniej walczyć o przetrwanie.\n\n\n== Teoria rozwoju moralnego Kohlberga ==\nLawrence Kohlberg stworzył klasyfikację poziomów ludzkiego rozwoju moralnego. Wyróżnia on około sześciu kolejno następujących stadiów. Człowiek zaczyna swój rozwój od pierwszego stadium. Na ogół zatrzymuje się w rozwoju w okolicach trzeciego lub czwartego.\n\nPosłuszeństwo i kara – w tym stadium ludzie postępują moralnie wyłącznie z powodu strachu przed karą.\nInstrumentalizm – człowiek postępuje moralnie, gdyż widzi, że leży to w jego interesie.\nSzukanie aprobaty – człowiek postępuje moralnie, gdyż jest za to nagradzany przez innych (\"dobry chłopczyk\", prawy obywatel, dobry chrześcijanin etc.).\nZgodność z prawem – człowiek postępuje moralnie, gdyż popiera istnienie prawa, które nakłada i egzekwuje odpowiednie normy.\nUmowa społeczna – człowiek postępuje moralnie, uznając słuszność i podporządkowując się opinii większości.\nUniwersalne sumienie – człowiek ma świadomość uniwersalnych zasad moralnych, w których istnienie wierzył Kohlberg.\nEtapy rozwoju moralnego Kohlberga:\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\n\nabsolutyzm moralny\nrelatywizm moralny\nmoralizatorstwo\nmorał\nwolność\nrówność\nhipokryzja\narywizm\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMarkus Christen, Carel van Schaik, Johannes Fischer, Markus Huppenbauer, Carmen Tanner: Empirically Informed Ethics: Morality between Facts and Norms. Springer Science & Business Media, 7 paź 2013, s. ss  349. ISBN 978-3-319-01369-5.\nMoralność ludzkich czynów\nTeksty dyskusji panelowej z 2009 roku na temat: Moralne problemy Polski współczesnej\n Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-08-31]:\n\nBernardB. Gert BernardB., JoshuaJ. Gert JoshuaJ., The Definition of Morality, 8 lutego 2016 . (Definicja moralności)\nHenry S.H.S. Richardson Henry S.H.S., Moral Reasoning, 27 sierpnia 2018 . (Rozumowanie moralne)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mord rytualny\n\nMord rytualny – umyślne zabicie człowieka w celach rytualnych.\nW europejskim kręgu kulturowym o mord rytualny oskarżano mniejszości narodowe, etniczne, wyznaniowe oraz inne zbiorowości lub osoby odróżniające się od większości społeczeństwa. Pomówienia te stanowiły próbę dyskredytowania konkurencyjnych kultur czy religii, określenia grupy mniejszościowej jako barbarzyńców nie respektujących najbardziej podstawowych zasad, a co za tym idzie wyłączenie ich ze społeczeństwa. Grupy oskarżane o mord rytualny były też często obwiniane o dzieciobójstwo, kanibalizm czy wampiryzm. Takie niesłuszne oskarżenia wysuwano najczęściej przeciwko Żydom. Inne grupy oskarżane niegdyś o mord rytualny to chrześcijanie (w starożytnym Rzymie), Romowie, heretycy czy czarownice.\nZazwyczaj oskarżenia o mord rytualny były fałszywe, aczkolwiek istniały grupy, praktykujące tego rodzaju działania (np. thugowie w Indiach).\n\n\n== Oskarżenia o mord rytualny ==\n\nPrzez wiele wieków o popełnianie mordów rytualnych na chrześcijanach bezpodstawnie oskarżani byli w Europie wyznawcy judaizmu, co często stawało się pretekstem do dokonywania pogromów i wypędzeń Żydów. Żydzi zabijać mieli chrześcijan (najchętniej dzieci), gdyż ich krew miała być niezbędnym składnikiem macy spożywanej przez nich w czasie święta Paschy. Pierwsze w nowożytnej Europie udokumentowane oskarżenie Żydów o mord rytualny miało miejsce w 1144 roku w Norwich. Zamordowany czeladnik został przez lokalnego biskupa ogłoszony świętym jako św. William, lecz kult tego świętego pozostał lokalny i po pewnym czasie wygasł.\nW Polsce w 1576 roku wnoszenia bezpodstawnych oskarżeń o mord rytualny zakazał pod karą śmierci król Stefan Batory.\nMarcin Zaremba, podobnie jak inni badacze, uważa, że powojenne pogromy, np. pogrom kielecki,- inspirowany przez UB – były spowodowane m.in. wiarą w mord rytualny.\nW katedrze w Sandomierzu znajduje się obraz „Mord rytualny” autorstwa Karola de Prevot z XVIII wieku przedstawiający mord rytualny dokonywany przez Żydów. Obraz ten od 2006 do 2014 roku pozostawał zasłonięty i niedostępny dla zwiedzających z powodu swojej treści, budzącej sprzeciw w społeczności żydowskiej i pośród chrześcijan zaangażowanych w dialog międzyreligijny. Po ponownym odsłonięciu towarzyszy mu tablica wyjaśniająca, że Żydzi nie popełniali mordów rytualnych.\n\nZanim chrześcijanie zaczęli oskarżać Żydów o mordy rytualne, sami byli o nie oskarżani. Podobnie jak w przypadku Żydów plotki o mordach rytualnych, których dopuszczali się chrześcijanie, były bezpodstawne. Minucjusz Feliks (Oktawius, 9, 2-7) wspomina, że poganie oskarżają chrześcijan o rozwiązłość seksualną czy mordowanie dzieci: \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Moving Anthropology Student Network\n\nMoving Anthropology Student Network (MASN) – międzynarodowa sieć zrzeszająca studentów i doktorantów zajmujących się tematyką antropologiczną. Organizacja ta założona została w 2005 roku w Wiedniu z inicjatywy około 20 studentów z 6 państw europejskich, celem promowania komunikacji i wymiany doświadczeń naukowo-badawczych między europejskimi studentami i absolwentami antropologii, etnologii oraz socjologii. Równolegle do aktywności w wirtualnej przestrzeni komunikacyjnej działalność MASN opiera się na dorocznych konferencjach, które dają możliwość nawiązania bezpośrednich kontaktów, podejmowania wspólnych projektów badawczych oraz promowania antropologii, jako dziedziny oferującej alternatywne spojrzenie na problemy współczesnego świata. Dotychczas odbyło się siedem zakończonych sukcesem konferencji MASN. Obecnie platforma internetowa MASN [1] jest medium komunikacji między antropologami przebywającymi w różnych rejonach świata.\n\n\n== Polski oddział MASN ==\nPolską sekcję MASN tworzą studenci Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, oraz studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego.\nW Polsce zorganizowane zostały dwie spośród ośmiu dotychczasowych konferencji MASN:\n\n24-28.03.2007, Łopuszna – 3. konferencja MASN „Acting upon Reality”\n24-28.03.2010, Krzyżowa – 7.konferencja MASN „Ethics and Human Rights in Anthropological Perspective”\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona internetowa MASN\nOficjalna strona internetowa MASN Poland. masn-poland.cba.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-09-01)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nagość\n\nNagość – stan człowieka pozbawionego odzieży. Dawniej w staropolszczyźnie nagość określano terminem nagota.\n\n\n== Rodzaje ==\nZe względu na stopień odsłonięcia ciała:\n\nNagość całkowita – zupełne pozbawienie odzieży; o nagości całkowitej jest mowa także w przypadku, kiedy na ciele osoby znajdują się tatuaże, piercing bądź body painting, a także nakrycia głowy.\nNagość częściowa – pozbawienie odzieży mającej okrywać genitalia, pośladki lub żeński biust.\nZe względu na kontekst:\n\nNagość naturalna – ma miejsce np. w trakcie porodu lub zmiany odzieży.\nNagość dobrowolna – ma miejsce w sytuacji świadomego pozbawienia się ubioru np. podczas kąpieli w wannie, pobytu w saunie lub wypoczynku o charakterze naturystycznym.\nNagość przymusowa – może wynikać z działań bezprawnych (np. odarcie z odzieży w celu ośmieszenia lub dokonania gwałtu na osobie pokrzywdzonej) lub ze stanu wyższej konieczności (np. pozbawienie ubrania w celu prawidłowego wykonania czynności medycznych).\nNagość legalna – ma miejsce w przypadku sprawowania ustawowej opieki nad dorosłym lub małoletnim (np. kąpiel dziecka lub czynności pielęgnacyjne osób starszych).\nFormy te mogą współistnieć – na przykład rozebranie się do snu jest wyrazem zarówno nagości naturalnej, jak i dobrowolnej.\n\n\n== Historia ==\nNiewiele wiadomo o tym, kiedy człowiek zaczął zasłaniać nagość swojego ciała. Najstarsze znajdowane figurki kobiet, tzw. paleolityczne „wenus”, które zaczęto wytwarzać około 35 tysięcy lat temu, są nagie, ale ich znaczenie było raczej magiczne, nie musiały więc odzwierciedlać życia codziennego. Bardzo pouczające są w tym zakresie najnowsze porównawcze badania genetyczne nad pasożytami człowieka, które wskazują na to, że wesz odzieżowa – a więc i odzież – pojawiła się w przybliżeniu jakieś 72-42 tysiące lat temu. Mowa tu o pełnej odzieży ze skór, w których mogły zagnieździć się wspomniane pasożyty. Jednak można przypuszczać, że skromniejsze formy ubioru, np. przepaski biodrowe czy spódniczki z liści, pojawiły się już wcześniej.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n=== Starożytność ===\nJak zwrócił uwagę popularyzator nauki Jerzy A. Kowalski, po raz pierwszy w dziejach napotykamy na bezpośrednio wyrażony problem nagości ludzkiego ciała i wstydu seksualnego w słynnej biblijnej opowieści o Adamie i Ewie. Autor zastanawia się, dlaczego akurat tutaj i wtedy? Historia ta jest zaczerpnięta ze starszej mitologii sumeryjskiej, ale w pamięci zbiorowej plemion izraelickich problem zasłonięcia ciała musiał być najwidoczniej na tyle żywy i ważny, że poświęcono mu znamienite miejsce na samym wstępie świętej księgi. Ubiór w warunkach ciepłego klimatu spełnia raczej funkcję maskującą, a zatem całkiem inną aniżeli ubiór chroniący ludzi przed zimnem w chłodniejszym klimacie. Kluczowa z tego punktu widzenia jest kwestia średnich temperatur powietrza, a te ulegają nagłym zmianom w strefie przejściowej pomiędzy strefami tropikalną i umiarkowaną. Na Starożytnym Wschodzie jest to szerokość geograficzna Palestyny i Mezopotamii. Jeśli zatem w dziejach wędrówek człowieka musiały gdzieś pojawiać się te momenty, w którym zaczęliśmy używać ubioru ochronnego, to jeden z nich musiał się zdarzyć gdzieś w tej strefie geograficznej. A jeśli ponadto oczekiwalibyśmy utrwalenia się tej szczególnej chwili w dziejach myśli, to musiała się ona zbiec z takim poziomem zaawansowania kultury, by mogło stać się to przedmiotem poważnej refleksji i by zostało utrwalone w piśmiennictwie. Jak się zdaje, wszystkie te zbiegi okoliczności wystąpiły jednocześnie w kulturze sumeryjskiej, a następnie żywym echem odbiły się jeszcze w kulturze judaistycznej.\nRóżne kultury starożytne zezwalały na stopień nagości znacznie przekraczający obecnie przyjęte normy. W starożytnym Egipcie nagość była traktowana jako naturalny sposób przedstawienia ludzkiego ciała. W sztuce nie stanowiła ona tematu tabu i miała charakter zarówno estetyczny, jak i symboliczny. W starożytnej Grecji normą były ćwiczenia sportowe zupełnie nago. W Indiach chodzenie topless przez kobiety było czymś ogólnie przyjętym. W starożytnych Indiach nagość była symbolem boskości, zaś odzienie – świata materialnego. Boginie przedstawiano z odsłoniętymi piersiami.\n\n\n=== Średniowiecze ===\nWraz z ekspansją islamu i chrześcijaństwa w średniowieczu, obyczajowość tych religii, nacechowana awersją do nagości i seksualności, stała się normą na wielkich obszarach Starego Świata (por. adamici).\n\n\n=== Renesans ===\nCzasy renesansu przyniosły z jednej strony nawrót do antycznego kultu ciała i w związku z tym pojawienie się na nowo nagości w sztuce kręgu chrześcijańskiego, z drugiej strony zaś dalszą ekspansję zwłaszcza kultury chrześcijańskiej na nowe tereny.\n\n\n=== Czasy nowożytne ===\nDo końca XIX w. większa część świata, zwłaszcza w ciepłej strefie klimatycznej, akceptowała jeszcze nagość, jako coś naturalnego. Dotyczy to prawie całej Ameryki Południowej, Czarnej Afryki, południowo-wschodniej Azji, Oceanii i Australii. Wraz z dotarciem na te tereny misjonarzy, na przełomie XIX i XX wiktoriańska moralność została narzucona w najbardziej odległych zakątkach globu. Młode kobiety zaczęły zakrywać piersi, co przez bardziej tradycyjne starsze było uważane za nieprzyzwoitą cudzoziemską modę.\n\n\n== Stosunek do nagości w różnych kulturach współczesnych ==\nW zależności od kultury dopuszczalny był różny stopień i sposób odsłonięcia ciała. Ludzka obyczajowość wykazuje w tej dziedzinie niezwykle szerokie spektrum zachowań: od zupełnego zakrycia ciała kobiet burką w niektórych społecznościach kultury islamu, po niemal zupełną nagość (przykrycie jedynie stref genitalnych) wśród Papuasów na Nowej Gwinei.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n=== Hinduizm ===\nWspółczesne społeczeństwo hinduskie po wielu wiekach dominacji muzułmańskiej i brytyjskiej pozostaje dość purytańskie. W kręgach ascetycznych nagość oznacza brak przywiązań do dóbr doczesnych. Również współcześnie do rzadkości nie należy widok zupełnie nagich ascetów dżinijskich na ulicach indyjskich miast.\n\n\n=== Islam ===\nSzariat określa strefę ciała, która powinna pozostać zawsze zakryta w miejscach publicznych terminem aurah / aurat. Dla mężczyzn jest to obszar od pępka do kolan, dla kobiet niemal całe ciało z wyjątkiem twarzy i dłoni. Występują znaczne różnice w zależności od lokalnych zwyczajów i szkoły teologicznej; na niektórych terenach dotyczy to całego ciała, wraz z twarzą. W języku perskim jednym ze znaczeń słowa aurat jest „kobieta”, w urdu jest to jedyne słowo określające kobietę.\n\n\n=== Japonia ===\nCzęścią tradycji są koedukacyjne kąpiele nago w gorących źródłach zwanych onsen. Po drugiej wojnie światowej Amerykanie wprowadzili segregację płci w onsenach, lecz istnieją do tej pory również koedukacyjne. Z drugiej strony funkcjonuje cenzura w zakresie przedstawiania nagości w filmach i publikacjach.\n\n\n=== Świat współczesny ===\nPowszechny dostęp do telewizji satelitarnej i internetu spowodował, że nagość przestaje być sprawą tabu. W większości krajów zaniechano stosowania cenzury. Nagość na scenie teatralnej, w latach 70. XX wieku uważana za przejaw awangardy, w XXI wieku już nie oburza nikogo. Gdy w sztuce XIX wieku nagość usprawiedliwiano pod pretekstem mitologii, obecnie nagość stała się tematem moralnie obojętnym. Przykładem tego są akcje amerykańskiego fotografa Spencera Tunicka, któremu tysiące ludzi w krajach Europy, Ameryki i Australii pozują nago do zbiorowych fotografii. Naturystyczne plaże nie budzą już sensacji. Jednocześnie w krajach muzułmańskich narasta rygoryzm obyczajowy, szczególnie w dziedzinie stroju kobiet.\nW USA do lat 70. XX w. jako norma było przyjmowane korzystanie z basenu przez mężczyzn i chłopców całkowicie nago. Nawet na zawodach pływackich z publicznością zawodnicy startowali nago. Zmieniło się to od końca lat 70. tak, że obecnie korzystanie nago z basenu może być powodem nawet postawienia przed sądem.\n\n\n== Zobacz też ==\ntopless\nnaturyzm\nakt\nWorld Naked Bike Ride\nstreaking\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMargaret Mead: Dojrzewanie na Samoa, Dorastanie na Nowej Gwinei w „Trzy studia”, PIW, Warszawa 1986 ISBN 83-06-01290-9.\nMyśliwiec K.: Eros nad Nilem. Warszawa: 1998. ISBN 83-7180-284-6.\nBronisław Malinowski: Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji\nChristophe Colera, La nudité, pratiques et significations, Editions du Cygne, 2008. ISBN 978-2-84924-103-5.\nHans-Peter Duerr, Nudité et pudeur. Le mythe du processus de civilisation, 1998 Maison des sciences de l’homme. ISBN 2-7351-0788-4.\nFrançois Jullien,Le nu impossible, Point Seuil, 2005. ISBN 978-2-02-079465-7.\nJean-Claude Kaufmann, Corps de femmes, regards d’hommes. Sociologie des seins nus, Éditions Pocket, Paryż, 2001. ISBN 2-266-10980-4.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nNagość w antropologii: Mru z Bangladeszu. home.medewerker.uva.nl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-07-18)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Narodowe Centrum Badań w Antropologii Społecznej i Kulturowej\n\nNarodowe Centrum Badań w Antropologii Społecznej i Kulturowej, lepiej znane pod akronimem CRASC – publiczna instytucja badawcza w Algierii utworzony w 1992 roku.\nJest pod nadzorem administracyjnym Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Badań Naukowych. Jego siedziba znajduje się w Oranie.\n\n\n== Władze ==\nW latach 1992–2014 był kierowany przez Nurię Benghabrit-Remaoun.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona oficjalna CRASC\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Natywizm (antropologia kulturowa)\n\nNatywizm – dążenie do zachowania zagrożonej tożsamości kulturowej danej zbiorowości ludzkiej, poprzez autoafirmację jej kultury, podkreślenie tubylczości. Świadoma zorganizowana próba odrodzenia lub uwiecznienia przez część członków danej społeczności wybranych elementów jej kultury.\n\n\n== Typy natywizmu ==\nZe względu na cel:\n\nRewiwalistyczny: dążenie do przywrócenia niektórych elementów kultury rodzimej, wypartych przez obcą kulturę; np. książka Dżihad kontra McŚwiat.\nPerpetuatywny (zachowawczy): dążenie do zachowania tych elementów, które choć zagrożone, wciąż funkcjonują i decydują o odrębności\nZe względu na środki:\n\nRacjonalny: w użyciu raczej w świecie zachodnim\nMagiczny.\n\n\n== Ruchy natywistyczne ==\nRuchy natywistyczne to świeckie i religijne ruchy protestu społecznego wśród ludów kolonialnych i postkolonialnych (bez względu na fakt czy miały treści natywistyczne czy nie). W społeczeństwach zachodnich ruchy te określano jako przejawy fundamentalizmu albo ruchy mesjanistyczne.\nW studiach etnicznych określa się mianem ruchu natywistycznego antyimigracyjny ksenofobizm amerykański. Był to ruch powstały w Stanach Zjednoczonych w latach 30. XIX wieku. Stanowił on apotezę amerykańskiego stylu życia (wywodzącego się z tradycji anglosaskiej i protestanckiej). Charakteryzowała go ksenofobia względem nieangielskich imigrantów. Natywiści określają swoją ideologię jako amerykanizm. Głoszą pogląd o nielojalności imigrantów wobec Stanów Zjednoczonch, niemożność ich asymilacji, antykatolicyzm, wrogość wobec radykalizmu społecznego i rasizm.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nie-miejsce\n\nNie-miejsce (non-lieu, non-place)  –  termin wyznaczający cechy będące odwrotnością właściwości miejsca.  Nie-miejsce to przestrzeń niczyja nie ze względu na brak właściciela, ale na brak emocjonalnego powiązania jej z ludźmi. To nie tylko przestrzeń rozumiana jako zaprzeczenie miejsca, ale też zawiera w sobie relacje społeczne i stosunek, sposób patrzenia człowieka na dane nie-miejsce w relacji z percepcją miejsca oraz okres przebywania.\nTermin stworzony przez francuskiego etnologa i antropologa kulturowego Marca Augé. Według Marca Augé nie-miejsce to termin odpowiadający współczesności, podczas gdy miejsce nie ma całkowitego zastosowania ze swoimi cechami, którymi są m.in. przestrzeń w użyciu codziennym, oswojona, blisko człowieka.\nNie-miejsce cechuje się czasem, w którym nie obserwuje się zmienności, więc jego upływ zostaje zawieszony. Przykładami takich przestrzeni są lotniska, centra handlowe, supermarkety czy stacje benzynowe, ale też np. obozy przejściowe czyli przestrzenie w których przebywa się bardziej z konieczności niż z własnej woli i gdzie zazwyczaj codziennie użytkuje je relatywnie duża liczba osób niepowiązanych ze sobą.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Nie-miejsce pamięci ==\nNie-miejsce pamięci to termin stosowany w badaniach nad pamięcią na określenie miejsc, które były świadkami tragicznych wydarzeń historycznych, jednak brak w nich obecnie formy upamiętnienia (pomnika, tablicy, muzeum, czy wydarzenia). Nie-miejsca pamięci nie są upamiętnione, a lokalna społeczność nie dokonuje w nich żadnych praktyk pamięciowych (np. uroczystości rocznicowe, składanie kwiatów, palenie zniczy), a jednak nie oznacza to, że zostały one zapomniane. Mieszkający w ich pobliżu ludzie często dokładnie znają ich historię i związane z nimi opowieści, także za sprawą przekazu międzypokoleniowego. Jako nie-miejsca pamięci w literaturze przedmiotu najczęściej są uznawane liczne lokalizacje często powiązane na różne sposoby z dwudziestowiecznym doświadczeniem masowej śmierci. Jednak mogą dotyczyć też innych wydarzeń historycznych. To miejsca tragicznych wydarzeń, a także elementy przestrzeni związane z eksterminacją: porzucone wioski, zdewastowane i zapomniane cmentarze, nieoznaczone masowe groby. Termin nawiązuje do koncepcji miejsc pamięci (fr. lieux de mémoire) autorstwa Pierre'a Nora, autora monumentalnego dzieła pod tym samym tytułem.\nJedno z pierwszych użyć tego terminu przypisuje się Claude'owi Lanzmannowi, który w wywiadzie z 1986, roku użył terminu nie-miejsce pamięci (fr. non-lieux de mémoire) na określenie porzuconych, nieoznaczonych miejsc związanych z Zagładą Żydów.\nObecnie termin ten stosowany na określenie miejsc powiązanych z tzw. trudnym dziedzictwem (ang. difficult heritage), nie tylko w kontekście wydarzeń drugiej wojny światowej. W Polsce popularyzatorką tego terminu jest prof. Roma Sendyka z Ośrodka Badań nad Kulturami Pamięci z Uniwersytetu Jagiellońskiego, która stosuje pojęcie nie-miejsc pamięci na określenie miejsc, w których miały miejsce akty przemocy i potencjalnie mogły zyskać status miejsc pamięci, a jednak tak się nie stało – nie ma w nich pomników, tablic ani innych oznaczeń.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nHall Edward T. 1978, „Ukryty wymiar”, Warszawa: PIW", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nie-miejsce pamięci\n\nNie-miejsce pamięci – termin stosowany do definiowania miejsc, które były świadkami przemocy i potencjalnie mogły zyskać status miejsc pamięci, a jednak tak się nie stało – nie ma w nich pomników, tablic ani innych oznaczeń.   \n\n\n== Opis ==\nNie-miejsca pamięci nie są upamiętnione, a lokalna społeczność nie dokonuje w nich żadnych praktyk pamięciowych (np. uroczystości rocznicowe, składanie kwiatów, palenie zniczy), a jednak nie oznacza to, że zostały one zapomniane. Mieszkający w ich pobliżu ludzie często dokładnie znają ich historię i związane z nimi opowieści, także za sprawą przekazu międzypokoleniowego. Miejsca, o których mowa są liczne i powiązane na różne sposoby z dwudziestowiecznym doświadczeniem masowej śmierci. To miejsca tragicznych wydarzeń, a także elementy przestrzeni związane z eksterminacją: porzucone wioski, zdewastowane i zapomniane cmentarze, nieoznaczone masowe groby.\nTermin nawiązuje do koncepcji miejsc pamięci (fr. lieux de mémoire) autorstwa Pierre'a Nora, autora monumentalnego dzieła pod tym samym tytułem.  \nWedług Regisa Meyran nie-miejsce pamięci różni się od nie-miejsca (bezosobowej przestrzeni) i stanowi określenie miejsca związanego z doświadczeniem masowej przemocy, które nie wyróżnia się niczym wskutek zarówno niechęci władz do przywoływania wspomnienia tragicznych wydarzeń, jak i wskutek faktu, że jednym z celów sprawców przemocy było usunięcie wszelkich śladów historii i zaistniałej tragedii. Trudno wobec tego o materialne wyznaczniki miejsca pamięci.  \n\n\n== Kontekst terminu ==\nSformułowaniem nie-miejsca pamięci (fr. non-lieux de mémoire) posłużył się Claude Lanzmann, autor filmu dokumentalnego Shoah w wywiadzie z 1986 roku, na określenie porzuconych, nieoznaczonych miejsc związanych z Zagładą Żydów.\nTermin stosowany na określenie miejsc powiązanych z tzw. trudnym dziedzictwem (ang. difficult heritage), nie tylko w kontekście wydarzeń drugiej wojny światowej. \nW Polsce termin ten został zaproponowany przez prof. Romę Sendykę (Ośrodek Badań nad Kulturami Pamięci, Uniwersytet Jagielloński).Nie-miejscom pamięci poświęcony jest projekt badawczy prowadzony w latach 2016–2019 w Ośrodku Badań nad Kulturami Pamięci UJ pod nazwą \"Nieupamiętnione miejsca ludobójstwa i ich wpływ na pamięć zbiorową, tożsamość kulturową, postawy etyczne i relacje międzykulturowe we współczesnej Polsce\".\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Niebinarność\n\nNiebinarność, także: genderqueer, niebinarne tożsamości płciowe – zbiorcze określenie spektrum tożsamości płciowych (gender identity), które nie są wyłącznie męskie lub kobiece, i wychodzą w ten sposób poza tę polaryzację i binarność.\nOsoby niebinarne mogą identyfikować się jako osoby o dwóch lub więcej tożsamościach płciowych\n(bigender, trigender, pangender); niemające ich w ogóle (agender); mające zmienną tożsamość płciową (genderfluid); lub jako trzecia płeć, kategoria obejmująca osoby, które nie przypisują nazwy swojej płci / tożsamości rodzajowej i kategorie spoza zachodniego kręgu kulturowego.\nTożsamość płciowa / rodzajowa jest oddzielna od orientacji seksualnej, a osoby niebinarne mają różne orientacje seksualne, tak jak transpłciowi i cispłciowi mężczyźni i kobiety.\n\n\n== Definicje i tożsamości ==\n\nOprócz bycia zbiorczym i ogólnikowym terminem, „genderqueer” bywa używane jako przymiotnik, który odnosi się do wszystkich osób, które „przekraczają granice płci” (niezależnie od własnej tożsamości), lub do osób „queerujących” płeć. Wyraz „genderqueer” często służy do samodzielnej identyfikacji osób, które kwestionują binarne konstrukty społeczne.\nNiektóre źródła używają terminu „transpłciowy” w taki sposób, że obejmuje on osoby genderqueer i niebinarne. Fundacja Human Rights Campaign i Gender Spectrum używają terminu „gender-expansive”, aby przekazać „szerszy, bardziej elastyczny zakres tożsamości płciowej i/lub ekspresji niż zwykle związany z systemem binarnych płci”.\nOsoba genderfluid (płciopłynna) woli pozostać elastyczna w kwestii tożsamości, niż identyfikować się stale z jedną płcią. Może się wahać między nimi lub identyfikować z wieloma jednocześnie.\nOsoba agender („a-” oznacza „bez”), to osoba, która identyfikuje się jako pozbawiona płci / rodzaju lub bez tożsamości płciowej / rodzajowej. Chociaż kategoria ta obejmuje szeroki zakres tożsamości, które nie są zgodne z tradycyjnymi normami płci, wśród osób deklarujących tę postawę znajdują się przedstawiciele płci biologicznie żeńskiej, męskiej, jak i osoby trans- oraz interpłciowe.\nPangender to termin opisujący osoby mające tendencję do identyfikowania się z wieloma lub wszystkimi płciami (binarnymi i niebinarnymi). Osoby pangender są często mylone z osobami panseksualnymi; termin pangenderyzm odnosi się do tożsamości płciowej, a panseksualność wyłącznie do orientacji seksualnej.\nDemigender to tożsamość osoby identyfikującej się częściowo lub w większości z jedną płcią i jednocześnie z inną płcią. Istnieje kilka podkategorii tożsamości. Na przykład demi-mężczyzna identyfikuje się przynajmniej częściowo z rodzajem męskim, bez względu na płeć do której został przydzielony po urodzeniu, podczas gdy inne części jego tożsamości mogą być przypisane innym rodzajom. Neutrois i agender to dwa z 50 dostępnych niestandardowych rodzajów / płci na Facebooku, które zostały dodane 13 lutego 2014 r. Agender jest również dostępne jako opcja na OkCupid od 17 listopada 2014 r.\n\n\n== Historia ==\n\nAntropolodzy tacy jak April Scarlett Callis twierdzą, że tradycyjny binarny system tożsamości seksualnej można prześledzić do XIX wieku, kiedy seksualność została po raz pierwszy zmedykalizowana. George Chauncey, profesor historii na Uniwersytecie Yale, zauważa, że w początkach XX wieku do określania seksualności stosowano tradycyjne role płciowe zamiast płci partnerów seksualnych. Na przykład „żeńscy” mężczyźni, którzy uprawiali seks z innymi mężczyznami, byli określani jako „mollies” lub „fairies”, podczas gdy „męscy” mężczyźni, którzy uprawiali seks z innymi mężczyznami, nie mieli „specjalnych” określeń. Połowa XX wieku zasygnalizowała początek określania jednostek jako heteroseksualnych lub homoseksualnych.\nTermin genderqueer wszedł do użytku w połowie lat 90. Riki Anne Wilchins jest kojarzona ze słowem genderqueer, zwłaszcza ze względu na jej wkład w Genderqueer: Voices Beyond the Sexual Binary, które zostało opublikowane w 2002 r.. W 1995 roku została również opublikowana broszura In Your Face, w którym Wilchins użyła terminu genderqueer. W broszurze termin ten odnosi się do osób o złożonych lub nienazwanych ekspresjach płci, co nie pasuje do najbardziej popularnej definicji używanej dzisiaj. Wilchins oświadczyła, że identyfikuje się jako genderqueer w swojej autobiografii z 1997 roku.\nNiektóre osoby niebinarne są leczone z powodu dysforii płciowej zabiegami uzgodnienia płci lub terapią hormonalną, tak jak transmężczyźni i transkobiety.\n\n\n== Symbole ==\n\nFlaga osób genderqueer została zaprojektowana w 2011 roku. Lawenda reprezentuje androgynię lub queerowość, biała reprezentuje tożsamość agenderową, a zielona reprezentuje tych, których tożsamości są zdefiniowane poza binarnymi płciami. Flaga osób niebinarnych została utworzona w 2014 r. Żółty reprezentuje osoby, których płeć istnieje poza binarnymi płciami, fioletowy reprezentuje tych, którzy uważają, że ich płeć jest mieszanką – lub między – męskością i kobiecością, czarny reprezentuje osoby bez płci, a biały reprezentuje osoby wielu lub wszystkich płci.\n\nOsoby genderfluid mają również własną flagę. Różowy reprezentuje kobiecość, biały oznacza brak płci, fioletowy reprezentuje androgynię, czarny reprezentuje wszystkie inne rodzaje płci, a niebieski reprezentuje męskość.\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nniebinarnosc.pl/ – polska strona o niebinarności.\nJustyna Piąsta: Niebinarność bez tabu. \"Określenie tożsamości płciowej jest bardzo indywidualne\". Dzień dobry TVN, 2024-04-20.\nAlex Krzysztoń: Niebinarność. Tranzycja.pl, 2021-03-16.\nStowarzyszenie Lambda Warszawa: TĘCZOWY PRZEWODNIK - N jak Niebinarność. Youtube, 2021-07-05.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Notatka terenowa\n\nNotatka terenowa – rejestracja wydarzeń, zjawisk, postaci, ich cech i właściwości, rozmów itp. podczas badań terenowych. \n\n\n== Formy ==\nNotatka może przyjmować różne formy, zależne od metody utrwalania:\n\ngraficzną (zapiski),\naudiowizualną (dokumentacja filmowa),\nwizualną (fotografia) ,\ndźwiękową (nagrania audio).\n\n\n== Praktyka metodologiczna ==\nW etnologii przyjmuje się, że notatka powinna być sporządzona na bieżąco, w trakcie uczestnictwa w wydarzeniach, jednak nie zawsze jest to możliwe, ze względu na społeczne uwarunkowanie badań. Ważna jest systematyczność w ich sporządzaniu \nCelem notatki terenowej jest umożliwienie jak najdokładniejszego odtworzenia sytuacji badawczej, co ułatwia analizę i poszerza pole interpretacji zebranego materiału. Notatki mogą być krótkie, hasłowe, jeśli uruchamiają ciąg skojarzeń, ułatwiający późniejsze przypomnienie sobie szczegółów wydarzenia \nFragmenty zawierające bieżącą interpretację należy wyraźnie zaznaczać, aby nie uznawać ich za fakt lub wypowiedź badanej/ego. \nPodczas wywiadów najlepiej sprawdza się nagrywanie, ponieważ umożliwia badaczce/owi pełne skupienie się na rozmowie i zwykle zapewnia większą swobodę osobie badanej. \n\n\n== Problemy ==\nKażda forma notatki ma pewne ograniczenia.\nRęczne zapiski utrudniają skupienie na prowadzeniu obserwacji/wywiadu; \nRejestracja audio może być zniekształcona przez hałasy w tle; nie zapisuje zachowań i komunikacji niewerbalnej, pomija kontekst spotkania. Wszystko to sprawia, że głównym materiałem do analizy stają się same wypowiedzi. Kolejną przeszkodą jest czasochłonność opracowywania nagrań (transkrypcja).\nFilm etnograficznynie niweluje problemu subiektywności zapisu- antropolożka/antropolog decyduje co, kiedy i w jaki sposób nagrywa. \nUżycie fotografii wymaga szczegółowej analizy zdjęć, ponieważ (tak jak wideo) jest ono selektywne; to osoba za aparatem decyduje o momencie zrobienia zdjęcia, kompozycji itp.\n\n\n== Przechowywanie i wyszukiwanie danych ==\nW etnografii zachowuje się wszystkie zgromadzone dane w porządku chronologicznym. Potrzeba uporządkowania jej w innych kategoriach pojawia się na etapie analizy. Kluczowe jest stworzenie odpowiednich kategorii, wymyślenie sposobu podziału materiału. Kodowanie fragmentów notatek umożliwia przyporządkowanie ich do więcej niż jednej kategorii. Klasycznym narzędziem jest indeks sortujący, który coraz częściej bywa zastępowany oprogramowaniem komputerowym (m.in. Ethnograph, Text Analysis Package, Textbase Alpha, Qualpro), umożliwiających tworzenie baz danych i strukturyzowanie ich według określonych tematów. \n\n\n== Bibliografia ==\nHammersley, Martyn; Atkinson, Paul (2007). Metody badań terenowych ISBN 83-7150-704-6", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ofiary z ludzi\n\nOfiary z ludzi – praktyki religijne poświadczone w różnych epokach i różnych częściach świata, polegające na zabiciu człowieka w ofierze bóstwu. Były związane z istniejącym w danej kulturze systemem wierzeń lub z lękiem przed konkretnym grożącym kataklizmem. Niekiedy ofiary z ludzi były połączone z rytualnym kanibalizmem.\nW niektórych kulturach ślady dawnych rytuałów tego typu pozostały jedynie w postaci pewnych idei teologicznych, np. stworzenie świata z rozczłonkowanego ciała \"pierwszego człowieka\", opisane w wedyjskim tekście Puruszasukta.\nZ czasów nowożytnych dość dobrze udokumentowane są ofiary z ludzi dokonywane w kulturach Mezoameryki, zwłaszcza istotne w kulturze Azteków, gdzie jednocześnie zabijano tysiące jeńców, pojmanych w specjalnie w tym celu toczonych tzw. kwietnych wojnach.\n\n\n== Zobacz też ==\nofiara\nkozioł ofiarny\nkrólobójstwo\nmord rytualny\ngladiator\nWickerman\nCzłowiek z Tollund\nThugowie\nAkeda\nIfigenia\nŚunahśepa\nSpandarmat\n\n\n== Bibliografia ==\nMircea Eliade: Historia wierzeń i idei religijnych, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1988, ISBN 83-211-0918-7\nBernardino de Sahagún: Rzecz z dziejów Nowej Hiszpanii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2007, ISBN 978-83-89637-46-8\nJustynaJ. Olko JustynaJ., Meksyk przed konkwistą, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2010, ISBN 978-83-06-03237-6, OCLC 751516689 . Brak numerów stron w książce\nTadeuszT. Łepkowski TadeuszT., Historia Meksyku, Wrocław [etc.]: Ossolineum, 1986, ISBN 83-04-02182-X, OCLC 835902478 . Brak numerów stron w książce\nMariaM. Frankowska MariaM., Mitologia Azteków, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1987, ISBN 83-221-0280-1, OCLC 749579818 . Brak numerów stron w książce\nAndrzejA. Zwoliński AndrzejA., Świat Voodoo, Kraków: Wydawnictwo WAM, 2011, ISBN 978-83-7505-516-0, OCLC 751055442 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ogólnopolski Dzień Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej\n\nOgólnopolski Dzień Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej – święto obchodzone 9 lutego na pamiątkę powołania Towarzystwa Ludoznawczego w 1895 roku we Lwowie. Święto zostało ustanowione uchwałą Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniu 26 października 2019 roku. \n\n\n== Okoliczności ==\n1 października 2018 roku weszło rozporządzenie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dotyczące nowej klasyfikacji dyscyplin naukowych. Etnologia weszła w skład nauk o kulturze i religii, razem z kulturoznawstwem i religioznawstwem.\nPrzeciwko likwidacji etnologii jako samodzielnej dyscypliny naukowej protestowały m.in. Komitet Nauk Etnologicznych PAN i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, a także naukowcy związani z polskimi ośrodkami etnologicznymi. Głosu poparcia udzielali także przedstawiciele innych dyscyplin naukowych.\n\n\n== Cel ==\nkonsolidacja środowiska związanego z etnografią, etnologią i antropologią kulturową,\npodejmowanie zintegrowanych działań na rzecz kontynuacji i upowszechniania dorobku etnografii, etnologii i antropologii kulturowej,\nwidoczność przedsięwzięć etnograficznych, etnologicznych i antropologicznych w przestrzeni akademickiej i w sferze publicznej.\n\n\n== Działania ==\ninformowanie w mediach o tym czym jest etnografia, etnologia i antropologia kulturowa\norganizacja spotkań naukowych i kulturalnych (wykładów, prelekcji, pokazów filmowych)\n\n\n== Podobne święta ==\nAnthropology Day obchodzony w każdy trzeci czwartek lutego, ustanowiony przez The American Anthropological Association.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ostracyzm\n\nOstracyzm (od gr. ὄστρακον ostrakon – skorupa) – praktyka polityczna w starożytnej Grecji, rodzaj tajnego głosowania, podczas którego wolni obywatele typowali osoby podejrzane o dążenie do tyranii i zasługujące na wygnanie z miasta na 10 lat. Wygnana osoba nie traciła praw obywatelskich ani posiadanego majątku.\n\n\n== Pochodzenie nazwy ==\nNazwa wywodzi się od ceramicznych naczyń lub  ceramicznych skorup (ostrakonów), na których głosujący wyskrobywali imiona tych, o których sądzili, że zagrażają demokracji. Ostracyzm bywa nazywany sądem skorupkowym. Określenie to budzi wątpliwość, gdyż w ramach procedury ostracyzmu nie było ani trybunału, ani stron postępowania.\n\n\n== Historia wprowadzenia prawa ==\nJak podaje Arystoteles w „Ustroju politycznym Aten”, prawo ostracyzmu zostało stworzone przez Klejstenesa ok. 508 p.n.e. w Atenach. Było ono wymierzone w zwolenników wygnanego wcześniej Hippiasza, którzy mogli podjąć próby przywrócenia dyktatury, przez 20 lat jednak nie skorzystano z niej ani razu. Fakt ten skłonił część historyków do wniosku, że prawo ostracyzmu naprawdę powstało dopiero wkrótce po bitwie pod Maratonem (490 p.n.e.), a później, niezgodnie z prawdą, zostało przypisane Klejstenesowi. Za autorstwem Klejstenesa przemawia krótki czas wprowadzenia jego modelu ustrojowego, co mogło skutkować powstaniem początkowo nieużywanych rozwiązań chroniących w szczególności przed tyranią.\n\n\n== Procedura głosowania ==\nGłosowanie odbywało się na ateńskiej agorze raz do roku podczas szóstej prytanii. Wówczas eklezja rozpatrywała sprawę ostracyzmu: na wiosennym zgromadzeniu ludowym zapytywano, czy nie ma wśród obywateli nikogo podejrzanego o chęć przywłaszczenia sobie władzy i odbywało się głosowanie, czy ma odbyć się ostracyzm – bez podawania imion tych, których miałby dotyczyć. W razie twierdzącej odpowiedzi zwoływano 6 miesięcy później „ostrakoforię”, specjalne zgromadzenie na agorze, któremu przewodniczyło dziewięciu archontów. Wtedy każdy z obywateli pisał na glinianej skorupie imię jednego obywatela, o którym sądził, że zagraża państwu, a następnie zanosił ją do specjalnego miejsca na agorze, otoczonego ogrodzeniem. Tam archonci przeliczali głosy, odkładając skorupy z poszczególnymi imionami osobno. Głosowanie miało charakter tajny, a urzędnicy pilnowali, aby nikt nie wrzucił więcej niż jednej skorupy. Aby przeprowadzić ostracyzm, niezbędne było zebranie 6000 głosów obywateli biorących udział w zgromadzeniu. Jeżeli padło 6000 głosów, osoba, która otrzymała ich najwięcej (na zasadzie większości względnej), musiała w ciągu 10 dni opuścić miasto.\n\n\n== Zastosowanie ==\nPierwszym poddanym tej procedurze był krewny Hippiasza, Hipparchos syn Charmosa w 487 p.n.e. Pomiędzy 487 a 418 p.n.e. byli to m.in.: Megakles Alkmeonida, syn Hipokratesa i bratanek Klejstenesa (w 486 p.n.e.); Ksantypos syn Arifrona, ojciec Peryklesa (w 484 p.n.e.); Arystydes (ok. 484 p.n.e.); Temistokles (w 471 p.n.e.); Kimon (w 461 p.n.e.); Tukidydes, dziadek wybitnego historyka o tym samym imieniu (ok. 443 p.n.e.). W sumie znane są imiona 15 osób wygnanych w wyniku ostracyzmu. Ostatnim był Hyperbolos, skazany w 417 p.n.e. w wyniku porozumienia pomiędzy Alkibiadesem i Nikiaszem, po klęsce wojsk dowodzonych przez Alkibiadesa w bitwie pod Mantineją w roku 418 p.n.e. Jako kandydatów do ostracyzmu wymieniano wielu innych Ateńczyków, ale nie padła na nich większość głosów, na co wskazuje lista, obejmująca 64 imiona (w tym np. Peryklesa), sporządzona na podstawie kilkunastu tysięcy skorup odkrytych podczas prac wykopaliskowych na terenie Agory ateńskiej i w innych miejscach (do dziś zachowało się ponad 1500 owych ostraków).\nSkazany na wygnanie musiał opuścić miasto na 10 lat, nie tracił jednak praw obywatelskich ani majątkowych oraz mógł nadal czerpać zyski ze swoich posiadłości. Banita mógł być jednak wcześniej wezwany do powrotu – tak było w przypadku Arystydesa i Ksantyposa, którym zezwolono na natychmiastowy powrót podczas wojen perskich.\nOstracyzm miał chronić przed wprowadzeniem tyranii, ale w praktyce służył także do rozgrywek politycznych i pozbywania się osób niewygodnych. Od końca V wieku p.n.e. ostracyzm przestał funkcjonować, zastąpiony przez instytucję atimii.\n\n\n== Występowanie ==\nOstracyzm najlepiej funkcjonował w Atenach, poza Atenami znany był jednak także w Megarze, Argos, Efezie, Milecie i w Syrakuzach, gdzie określany był mianem petalizmu i przetrwał tylko przez krótki czas.\n\n\n== Ostracyzm współcześnie ==\nWspółcześnie ostracyzm oznacza bojkot towarzyski (nieprzyjęcie lub wykluczenie kogoś przez otoczenie), jest również najprostszą formą „wydania wyroku” na osobę, której winę trudno udowodnić.\n\n\n== Zobacz też ==\nmarunowanie\nKultura unieważniania\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBenedetto Bravo, Ewa Wipszycka: Historia starożytnych Greków. T. I: Do końca wojen perskich. Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN, 1988. ISBN 83-01-06654-7.\nMaria Jaczynowska: Historia starożytna. Warszawa: Wydawnictwo TRIO, 2007, s. 281. ISBN 978-83-7436-109-5.\nAleksander Krawczuk: Wielka Historia Świata Tom 3 Świat okresu cywilizacji klasycznych. Warszawa: Oficyna Wydawnicza FOGRA, 2005, s. 80–81, 102–103, 122, 124, 137. ISBN 83-85719-84-9.\nGuy Rachet: Słownik cywilizacji greckiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 2006, s. 283–284. ISBN 83-7132-919-9.\nDavid Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków. Warszawa: Książka i Wiedza, 2001, s. 288–289, 422–423. ISBN 83-05-13169-6.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Paralelizm kulturowy\n\nParalelizm kulturowy – proces równoległego formowania się podobnych elementów kultury (analogii kulturowych) przebiegający niezależnie na wzajemnie odizolowanych obszarach.\nZe względu na genezę rozróżnia się dwa typy paralelizmu kulturowego:\n\nParalelizm filogenetyczny będący następstwem odległego, ale wspólnego dziedzictwa kulturowego.\nParalelizm właściwy (niezależny) wynikający z oddziaływania na kulturę tych samych determinant.\nPod względem charakteru analogicznych zjawisk wyróżnia się:\n\nProsty paralelizm kulturowy uzewnętrzniający się w podobieństwie poszczególnych wytworów lub ich kompleksów.\nRozwojowy paralelizm kulturowy związany z ewolucją, a więc obejmujący nie tylko podobieństwa poszczególnych elementów, ale także zbieżności ich przemian, które przechodzą podobne etapy.\nU podstaw paralelizmu kulturowego leży założenie o psychicznej jedności ludzkości, której rezultatem jest powstawanie podobnych albo wręcz tożsamych idei.\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik etnologiczny: terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań, 1987.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pokrewieństwo (antropologia)\n\nPokrewieństwo – w perspektywie antropologicznej – więź społeczna, determinująca stosunki między co najmniej dwoma jednostkami, oparta na pochodzeniu lub małżeństwie. Obok gospodarki, polityki i religii pokrewieństwo zalicza się  do podstawowych instytucji kształtujących życie społeczne, m.in. ustala porządek prawny w danej grupie. Osoby będące klasyfikowane jako krewni posiadają, względem innych, określone prawa oraz obowiązki. Pewne z nich, takie jak na przykład prawo do  dziedziczenia, zostały skodyfikowane. Jednostki połączone więzią pokrewieństwa są nazywane krewnymi tworzącymi grupy krewniacze.\nPokrewieństwo jest uznawane za powszechnik kulturowy, ale jego rola nie jest jednakowa w różnych społeczeństwach. W niektórych społecznościach, np. pozaeuropejskich  jest ono postrzegane jako bazowa instytucja społeczną, stanowiąca  gwarancję stabilności politycznej. W takich przypadkach małżeństwo traktowane jest jako rodzaj aliansu zawieranego nie pomiędzy samostanowiącymi jednostkami, lecz całymi grupami. W innych przypadkach, szczególnie społeczeństw euroazjatyckich, stanowi część złożonej struktury.\n\n\n== Historia pojęcia ==\nPierwszym badaczem, który, już w 1728 roku, zajął się problemem różnorodności pokrewieństwa u różnych narodów był Joseph Lafitau. Przełomowym okazał się jednak rok 1871, w którym to Lewis Henry Morgan opublikował pracę pt.: Systemy związków  krwi i powinowactwa w rodzinie ludzkiej. Morgan zajmował się zbieraniem danych na temat terminologii pokrewieństwa społeczeństw z całego świata. Jako jeden z niewielu badaczy XIX wieku prowadził badania terenowe. Na podstawie porównań zauważył, że podobieństwa systemów terminologicznych występują u ludów zamieszkujących bardzo odległe terytoria. Miało to ukazać, że systemy te nie są zależne od języka. Zdaniem Morgana terminologia pozwala badaczom spojrzeć na to, jak dawniej wyglądały organizacje społeczne, ponieważ zmienia się wolniej niż owe organizacje.\nPod koniec XIX wieku, Émile Durkheim nie zgodził się z podporządkowaniem społecznego aspektu pokrewieństwa biologicznemu. Za jeden z argumentów posłużyły mu rytuały inicjacyjne i ich znaczenie w osiągnięciu przez jednostkę statusu pełnowartościowego członka grupy. Nie wystarczy urodzić się w niej aby posiąść pełnię praw i obowiązków. W bezsprzeczny sposób oddzielił pokrewieństwo od pojęcia związków krwi wyrażanych genealogicznie.\nWśród   brytyjskich badaczy z nurtu funkcjonalizmu bardzo popularna była teza Alfreda Radcliffe-Browna mówiąca, że do każdego terminu pokrewieństwa przypisany jest jeden zespół praw i obowiązków. Podobnie uważał także francuski etnograf Claude Lévi-Strauss.   Dodał on, że interakcje między krewnymi prowadzą do uaktualniania się terminologii. W 1949 roku ukazała się jego praca Les structures élémentaires de la parenté (Struktury elementarne pokrewieństwa), w której między innymi definiuje relacje zachodzące między wszystkimi systemami pokrewieństwa ludzkiego. Lévi-Strauss skupia się głównie na przykładzie zjawiska wymiany żon (tzw. teoria aliansowa), które to pokazuje łączenie dwóch różnych grup pochodzeniowych zawierających swojego rodzaju kontrakt. Może mieć on charakter dwustronny (wymiana bezpośrednia) lub charakter jednostronny (wymiana pośrednia). Grupy te oddając sobie wzajemnie kobiety dokonują symbolicznej wymiany darów, która ma wprowadzać harmonię i łączyć je w swoistą całość. Francuski etnolog bazuje tu na teorii wymiany małżeńskiej, która już wcześniej zajmowała badaczy.\nW 1984 roku amerykański etnolog David M. Schneider zanegował całe dotychczasowe studia nad pokrewieństwem. Uważał, że problem należy ujmować w sposób relatywistyczny. Tym samym Badacz ten odbierał zjawisku pokrewieństwa walory powszechnika kulturowego. Schneider zwrócił także  uwagę na kontrast między społeczeństwami, w których rola więzi biologicznych jest silnie akcentowana a takimi, w których  nie mają one takiego znaczenia.\n\n\n== Polska etnologia a teorie pokrewieństwa ==\nWśród polskich etnografów nie było dużego zainteresowania badaniami pokrewieństwa. Dziełem, które poprzedzało nawet prace Morgana było studium terminów występujących u Słowian napisane przez filologa z Uniwersytetu Warszawskiego Piotra Aleksiejewicza Ławrowskiego, pt.: Коренное значение в названиях родства у славян. Praca ta nie miała jednak większego znaczenia dla późniejszych pokoleń, ponieważ była jedynie kompendium nazewnictwa. Ściśle związane z terminem pokrewieństwa pojęcie rodziny również nie budzi większego zainteresowania w polskiej antropologii. Natomiast duże znaczenie odgrywa w socjologii, psychologii i pedagogice.\n\n\n== Kody pokrewieństwa ==\n\nDla pełniejszego uchwycenia stosunków pokrewieństwa utworzono kody oznaczające członków danej grupy krewniaczej i istniejące między nimi zależności. Powstanie tych kodów wiąże się z metodą genealogiczną. Według tej koncepcji relacje krewniacze są tożsame z genealogicznymi. Stosowanie jej ma na celu ukazanie relacji między jednostką tzw. ego, a jego krewnymi.\n\n\n== Klasyfikacje systemów pokrewieństwa ==\n\nIstnieją dwa główne podziały przekazywania członkostwa w grupie krewniaczej: unilinearny i bilateralny.\nW systemie  bilateralnym,  zasoby przekazuje się zarówno ze strony ojca, jak i ze strony matki. Liczba krewnych podwaja się o każde pokolenie wstecz, więc w tego typu społeczeństwach genealogie są płytkie. Jednostka najczęściej nie jest w stanie wymienić swoich krewnych dalej, niż trzy pokolenia wstecz. Zespół osób tworzących grupę o charakterze bilateralnym nazywa się zwykle rodziną. Skład jej jest najczęściej subiektywny zależny od tego czy jednostka dobiera do niej osoby na zasadzie identyfikacji genealogicznej, pokrewieństwa fikcyjnego, czy też powinowactwa. Wybory te zależne są od czynników zewnętrznych takich jak bliskość przestrzenna, emocjonalna, zależności ekonomiczne. Ten rodzaj pokrewieństwa stanowi ⅓ systemów  pokrewieństwa.  Dotyczy głównie społeczeństw euroazjatyckich.\n\n\n=== Podział pokrewieństwa unilinearnego ===\nPatrylinearne. Przekazanie członkostwa i zasobów odbywa się unilinearnie poprzez lineaż ojca. Wszyscy dziedziczą prawa i obowiązki, ale tylko synowie mogą przekazać je swojemu potomstwu. W grupie tej kobiety chociaż rodzą się w danej linii to nie mogą przekazać przynależności do grupy swoim dzieciom. Natomiast o tym czy kobieta po ślubie zachowa prawa obowiązki po swoich przodkach (jak lud Thallensi Ghana) czy też po lineażu męża (pd Chiny) zależy od społeczności w jakiej się wychowała. Małżeństwa w takich grupach są bardzo często wymianą kobiet. O powodzeniu grupy decyduje więc ile kobiet na wydaniu posiada. Grupa za oddanie kobiety swojego lineażu pozyskuje środki na zdobycie żony dla jednego z jej członków.\nMatrylinearne. Przekazanie członkostwa i zasobów odbywa się unilinearnie poprzez lineaż matki. W tym przypadku tylko kobiety mogą przekazywać przynależności swoim dzieciom. Przykładem takiej grupy są Nawahowie. W części tych społeczeństw władza skupia się w rękach kobiet, są jednak też takie gdzie rządzą mężczyźni, a ich władza zostaje przekazana synom ich sióstr. Matrylinearność odznacza się tym, że to mężczyzna opuszcza miejsce skąd pochodzi i zamieszkuje z żoną, lub, w nielicznych przypadkach ze swoją siostrą. W takiej sytuacji jedynie odwiedza żonę.  Chociaż w przypadku społeczeństw patrylinearnych były one bardzo często równoznaczne z patriarchatem, w przypadku społeczeństw matrylinearnych są one wyjątkowo rzadko tożsame z matriarchatem.\nLineażem nazywamy grupę ludzi, którzy uznają swoje pochodzenie od wspólnego przodka (czy to w linii męskiej, czy żeńskiej). Bardzo podobnym terminem związanym z pokrewieństwem jest ród, ale w jego obrębie jednostki nie znają wszystkich powiązań genealogicznych między sobą.\n\n\n=== Rodzaje pokrewieństwa, realizujące jednocześnie patry- i matrylinearne reguły pochodzenia ===\nPokrewieństwo podwójne – niektóre zasoby są przekazywane przez lineaż ojca, inne przez lineaż matki, ale oba lineaże są oddzielone od siebie.\nPokrewieństwo równoległe – rzadka odmiana kiedy mężczyźni dziedziczą po ojcu, a kobiety po matce.\nPokrewieństwo krzyżowe, alternatywne – rzadka odmiana pokrewieństwa, wedle zasad której to kobiety dziedziczą po ojcu, natomiast mężczyźni po matce.\n\n\n=== Inne przykłady systemów pokrewieństwa ===\nSystem hawajski odznacza się określaniem terminem matka wszystkich kobiet z pokolenia rodziców, natomiast terminem ojciec wszystkich mężczyzn z tego pokolenia. Swoje kuzynostwo ego nazywa odpowiednio braćmi i siostrami.  Grupy takie istnieją na Hawajach oraz Polinezji i Melanezji.\nSystem irokeski odznacza się określaniem sióstr matki jako matka, ale dla sióstr ojca zarezerwowane są już inne terminy. Podobnie bracia ojca określani są jako ojciec, natomiast bracia matki już nie.\nSystem eskimoski kładzie nacisk na rodzinę nuklearną ego, czyli na rodziców i rodzeństwo. W terminologii rodzeństwo rodziców różnicuje ich jedynie płeć. Natomiast kuzynostwo określane jest jednym i tym samym terminem\n\n\n== Przekształcenia systemów pokrewieństwa ==\nProces ten widoczny jest szczególnie na przykładzie pokrewieństwa bilateralnego, w którym to jednostka wybiera ważnych dla siebie krewnych. Podobnie jak inne instytucje społeczne i system pokrewieństwa ulega ciągłym zmianom. Niektóre terminy stają się archaicznymi inne zostają uproszczone. Nazewnictwo z czasem staje się coraz prostsze. Jest to związane ściśle ze zmianami społecznymi. Zdaniem  Sławoja Szynkiewicza może to się wiązać z obniżeniem znaczenia instytucji pokrewieństwa. Jednocześnie nie zgadza się z ewolucyjną wizją przejścia od pokrewieństwa patrylinearnego, przez matrylinearne, do bilateralnego. Uważa on, że zmiany te nie przebiegają w jednym kierunku i są zależne od danej społeczności. Zmiany następują dopiero wtedy, gdy system, do którego dana grupa się adaptowała, okazuje się niekorzystny. Czynniki, które determinują wybór systemów pokrewieństwa to środowisko przyrodnicze, sposób gospodarowania, charakter własności, kryteria jej dziedziczenia. W społeczeństwach, gdzie mniejsze znaczenie ma pokrewieństwo, rolę tę przejmuje gospodarka czy polityka.\n\n\n== Zobacz też ==\nrelacja rodzinna\nstopień pokrewieństwa\npowinowactwo\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBarnard Alan, Antropologia, przeł. Sebastian Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2004, s.63-67, 79-81. ISBN 83-06-02971-2\nStanisz Agata, Rodzina made in Poland. Antropologia pokrewieństwa i życia rodzinnego, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje 2013.\nStaszczak Zofia, Słownik etnograficzny: terminy ogólne, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1987, s. 282-286. ISBN 83-01-07673-9\nStone Linda, Pokrewieństwo i płeć kulturowa, przeł. Wojciech Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012, ISBN 978-83-233-3319-7\nSzynkiewicz Sławoj, Pokrewieństwo: studium etnologiczne, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego 1992,ISBN 83-230-0693-8\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAgata Stanisz (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM),  Współczesna antropologia pokrewieństwa. etnologia.amu.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-24)]. (program wykładu monograficznego z wykazem lektur obowiązkowych i dodatkowych na: etnologia.amu.edu.pl)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pokrewieństwo żartobliwe\n\nPokrewieństwo żartobliwe – termin z zakresu antropologii, odnoszący się do szczególnej formy zinstytucjonalizowanej interakcji między dwojgiem ludzi. Zjawisko to jako pierwszy poddał analizie brytyjski antropolog kulturowy Alfred Radcliffe-Brown w 1940 roku. Pokrewieństwo żartobliwe zawiera w sobie takie zrytualizowane zachowania, jak wyśmiewanie, unikanie, czy wymiana darów. W Afryce Zachodniej (szczególnie zaś na Mali) uważa się je za posiadające wielowiekową tradycję zjawisko kulturowe, które nosi nazwę sanankuya.\n\n\n== Bibliografia ==\nAlfred Radcliffe-Brown: On Joking Relationships. lipiec 1940. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nŻartobliwy krewniak", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polowanie uporczywe\n\nPolowanie uporczywe (ang. persistence hunting) – rodzaj polowania wśród ludów pierwotnych, polegającego na ściganiu zwierzyny do jej wyczerpania (zwykle hipertermia, zob. hipoteza biegu wytrwałego w antropogenezie).\n\n\n== Opis polowania ==\nPolowanie polega na wielogodzinnym naprzemiennym gonieniu i tropieniu zwierzęcia, aż do jego zupełnego wyczerpania. \nPolowanie odbywa się często w temperaturze 40 °C. Człowiek dzięki swojej wytrzymałości kompensuje brak szybkości. Przypuszcza się, że jest to jeden z najstarszych sposobów polowania stosowany przez ludzi, poprzedzający wynalezienie miotanej broni myśliwskiej (bumerangów, dzirytów, włóczni czy proc). Prawdopodobnie miał on również istotny wpływ na ewolucję człowieka(zob. antropogeneza, hipoteza biegu wytrwałego). Obecnie tego typu metoda jest stosowana przez niektóre ludy zbieracko-łowieckie, jak Buszmeni na pustyni Kalahari oraz Indianie Tarahumara w Meksyku..\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nIngfei Chen: \"Born to Run\", w Discover, maj 2006.\nLouis Liebenberg: (2006) \"Persistence Hunting by Modern Hunter-Gatherers\", w Current Anthropology, 47:6.\nLouis Liebenberg: (2008) \"The relevance of persistence hunting to human evolution\", w Journal of Human Evolution, 55: 1156-1159.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nEndurance running and the evolution of Homo\" (PDF)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Potrzeby interpretatywne\n\nPotrzeby interpretatywne (ang. integrative needs) – trzecia kategoria potrzeb według Bronisława Malinowskiego. Potrzeby interpretatywne są bezpośrednio połączone z  tzw. potrzebami duchowymi człowieka. Są bezpośrednim wynikiem faktu, iż człowiek jest istotą kulturową. Istnieje wiele reakcji na te potrzeby, m.in. systemy myślenia bądź wiara. Zaspokojenie ich jest tak samo niezbędne jak zaspokojenie każdej innej potrzeby z grupy potrzeb podstawowych bądź pochodnych. Są niezbędnymi wymogami istnieją systemu kulturowego. \nBronisław Malinowski podzielił je na dwie kategorie:\n\nimperatywy instrumentalne (działalność ekonomiczna, normatywna, polityczna i wychowawcza)\nimperatywy integratywne (wiedza, religia, magia, sztuka)\nWedług B. Malinowskiego znaczenie imperatywów kulturowych jest niezbędne do zrozumienia funkcjonowania kultury.\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik etnologiczny, pod. red. Staszczak Z., Warszawa-Poznań, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 289-290, ISBN 83-01-07673-9", "source": "wikipedia"}
{"text": "Powstawanie miast\n\nPowstawanie miast – proces zmiany struktury osadniczej regionu, w wyniku której powstaje miasto. Jest związane z określonym etapem rozwoju społecznego, uwarunkowane społecznym podziałem pracy. Osady, w których ludność zajmowała się działalnością pozarolniczą stopniowo powiększały się i zmieniały charakterystykę zabudowy na coraz bardziej zwartą. W miarę rozwoju cywilizacyjnego i społecznego osiedla te zyskiwały coraz większą odrębność administracyjną i polityczną, aż wreszcie stały się odrębnymi jednostkami administracyjnymi posiadającymi zespół przywilejów zebranych w tzw. \"prawa miejskie\".\nIstnieje kilka funkcji, zwanych funkcjami miastotwórczymi, dzięki którym osady przekształcały się w miasta:\n\nhandlowe i handlowo-usługowe – wiele miast rozwinęło się, gdyż były ważnymi ośrodkami handlu czy rzemiosła;\nobronne – miasto powstawało w pobliżu zamku lub warowni, która w razie najazdu służyć mogła schronieniem;\nstołeczne i administracyjne – rozwijały się wokół siedziby władcy;\nkomunikacyjne – miasta powstawały przy brodach, mostach a także przy skrzyżowaniach ważnych szlaków komunikacyjnych. Tym miastom rozwój zapewniały opłaty od przewożonych towarów;\nprzemysłowe i górniczo-przemysłowe – miasta powstawały na terenach, gdzie znajdowały się dostępne do wydobycia złoża, a także tam, gdzie warunki geograficzne były sprzyjające dla rozwoju przemysłu;\nmieszkalne – miasta lokowane w miejscu dogodnym do założenia domostwa;\nkulturalne i naukowe – przykładem mogą być miasta uniwersyteckie;\nuzdrowiskowe i rekreacyjne oraz turystyczne.\nMiasta charakteryzowały głównie zajęcia ich mieszkańców. W praktyce powstawały one z połączenia dwóch lub więcej wyżej wymienionych funkcji (np. usługowo-handlowej i obronnej).\n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklopedia Powszechna Warszawa 2004", "source": "wikipedia"}
{"text": "Praca (działalność człowieka)\n\nPraca – miara wysiłku włożonego przez człowieka w wytworzenie danego dobra; świadoma czynność polegająca na wkładanym wysiłku (działalność lub oddziaływanie) człowieka w celu osiągnięcia założonego przez niego celu; czynności umysłowe i fizyczne podejmowane dla realizacji zamierzonego celu.\nPoprzez działalność pracy człowiek tworzy wartość ekonomiczną w postaci towarów lub usług. W pracy mogą być też zastosowane czynności lub właściwości zwierząt, maszyn, narzędzi i materiałów.\n\n\n== Podejście ekonomiczne ==\nNajczęściej wyrażana jest ona w roboczogodzinach. Praca jest jednym z trzech czynników produkcji – pozostałe dwa to ziemia (ekonomia) oraz kapitał. W niektórych teoriach ekonomicznych praca nazywana jest kapitałem ludzkim, co czasami oznacza również zdolności posiadane przez siłę roboczą. Jeżeli ludzie wykonujący pracę są do niej dobrze przygotowani i posługują się zaawansowaną technologią, wtedy uzyskują dużą wydajność pracy. Mogą te same dobra wykonać szybciej i lepiej.\nNa podaż pracy wpływają przede wszystkim: liczba osób w populacji mogących świadczyć pracę, ich chęć do jej podejmowania, prawo pracy oraz sytuacja w gospodarce i przedsiębiorstwach. Z kolei na popyt na pracę najsilniejszy wpływ mają: sytuacja w gospodarce i przedsiębiorstwach, prawo pracy oraz cena i podaż innych niż praca czynników produkcji.\n\n\n=== Praca według Adama Smitha ===\n\nW ujęciu Smitha praca całego narodu odpowiada współczesnej kategorii produktu krajowego brutto. Definicja ojca współczesnej ekonomii podkreśla, że bogactwo społeczeństwa rodzi się z wykonywanej przez jego członków pracy. Jednak praca każdego człowieka może zostać źle spożytkowana, co owocuje niską wydajnością pracy. Pracownicy źle zorganizowani muszą włożyć dużo więcej wysiłku niż ci lepiej zorganizowani, aby wytworzyć te same dobra.\nWe współczesnych społeczeństwach pracę wykonują:\n\nprzedsiębiorcy,\npracownicy najemni.\n\n\n=== Praca według Karola Marksa ===\n\nKarol Marks w Rękopisach ekonomiczno-filozoficznych z 1844 roku wychodził od pojęcia człowieka jako istoty społecznej. Najważniejszą formą uczestnictwa człowieka w społeczeństwie jest praca, proces której umożliwił w ogóle uczłowieczenie, tj. wyjście ze stanu zwierzęcości.\nMarks rozważał problem alienacji pracy – dokonując zapożyczenia od Georga Hegla zreinterpretował je w duchu materializmu. Według Marksa sytuacja, gdy ktoś rezygnuje z własnej siły roboczej – własnej zdolności przekształcania świata – jest równoznaczne z alienacją swojej natury. Marks opisał formę alienacji jako fetyszyzm towarowy – jego zdaniem ludzie nabierają przekonania, że rzeczy, które wytwarzają, oraz narzędzia produkcji mają samoistną wartość, a nie włożona w produkty siła robocza i wtedy sprowadzają stosunki społeczne do wymiany handlowej. Marks twierdził, że alienacja siły roboczej (i wynikający z niej fetyszyzm towarowy) jest cechą charakterystyczną kapitalizmu, choć przed pojawieniem się kapitalizmu w Europie istniały rynki, na których producenci i handlowcy kupowali i sprzedawali dobra. Według Marksa kapitalistyczne stosunki produkcji rozwinęły się w Europie, gdy praca sama stała się dobrem – gdy chłopi uzyskali możliwość sprzedaży swojej siły roboczej i zostali zmuszeni do jej sprzedaży, bo nie posiadali już własnej ziemi ani narzędzi produkcji. Ludzie sprzedają swoją siłę roboczą, gdy akceptują wynagrodzenie za to, co produkują w danym okresie (czyli – nie sprzedają wytworów pracy, ale samą pracę). W zamian za siłę roboczą otrzymują pieniądze, pozwalające im przeżyć. Tych, którzy są zmuszeni sprzedawać własną siłę roboczą, by przeżyć, Marks nazwał proletariuszami, a tych, którzy kupują siłę roboczą – kapitalistami lub burżuazją.\nMarks odróżniał burżuazję przemysłową od handlowej. Handlarze kupują dobra na jednym rynku i sprzedają na innym. Ponieważ prawo popytu i podaży działa tylko w obrębie jednego rynku, częstokroć występuje różnica wartości tego samego dobra na różnych rynkach i handlarze starają się wykorzystywać te różnice. Kapitaliści natomiast wykorzystują różnice między wartością siły roboczej a wartościami innych dóbr na jednym rynku. Zdaniem Marksa w każdym przemyśle, który się rozwija, wartość siły roboczej jest niższa niż wartość wyprodukowanych przez nią dóbr i nazwał tę różnicę wartością dodatkową.\nTo właśnie wartość dodatkowa jest źródłem zysku kapitalisty. Marks opierał się na zapożyczonej od Adama Smitha laborystycznej teorii wartości, zgodnie z którą wartość dodatkową tworzy praca ludzka, niezbędna do wyprodukowania towaru. Marks uważał, że skoro wszelką wartość wytwarzają robotnicy, to właściciel fabryki jest zbędny w procesie produkcji.\n\n\n=== Pracodawca ===\n\n\n=== Pracownik ===\n\nPracownik najemny nie inwestuje własnego kapitału. W zamian za wykonywaną pracę otrzymuje od przedsiębiorcy wynagrodzenie. Pracodawca i pracownik są od siebie zależni. Ze względu na stopień przygotowania do wykonywania prac na określonym stanowisku roboczym można wyróżnić pracowników:\n\nwykwalifikowanych – posiadających właściwe przygotowanie teoretyczne i praktyczne,\nprzyuczonych – posiadających pewne umiejętności wykonania prac (np. stażyści, uczniowie),\nniewykwalifikowanych – niemających właściwego przygotowania do wykonania konkretnych prac.\nKażdej osobie wykonującej pracę należy się za nią godziwe wynagrodzenie. Jeżeli jest ono wypłacane okresowo, to określa się je jako płacę (potocznie „pensja”). Często koszt pracy podaje się jako koszt roboczogodziny. W przypadku edukacji jednostką bywa czasami godzina lekcyjna (45 min.).\nStosunki między pracodawcą i pracownikiem określa sytuacja na rynku pracy. Przy dużym bezrobociu pracodawcy mogą rabunkowo wykorzystywać pracowników, dyktując im bardzo niskie wynagrodzenia, za cięższą pracę. W takiej sytuacji przedsiębiorcom nie opłaca się inwestowanie w nowoczesne technologie zwiększające wydajność pracy.\n\nJeżeli na rynku brakuje pracowników, przedsiębiorcy muszą o nich zabiegać, proponując im dodatkowe korzyści. Wydajność pracowników zależy od motywacji, która może zostać zwiększona dzięki odpowiednim systemom wynagradzania lub przez marketing wewnętrzny (np. budowę kultury korporacyjnej). Zastosowanie nowoczesnych technologii może zwiększyć wydajność pracy (np. automatyzacja produkcji). Nie jest to możliwe bez podniesienia kwalifikacji pracowników przez inwestycje w edukację.\nTermin siła robocza oznacza potencjalne zdolności i umiejętności ludzi do wykonywania pracy produkcyjnej i nieprodukcyjnej, natomiast praca jest formą wykorzystania siły roboczej. W zależności od wykonywanej działalności pracownicy realizują swoje zadania przez cały rok bądź są zatrudniani sezonowo (np. w rolnictwie i budownictwie).\nZespoły pracowników mogą być zorganizowane w formie grup lub brygad. Grupy są to zespoły pracowników wykonujących tę samą pracę. Brygady są jednostkami wyodrębnionymi organizacyjnie w ramach przedsiębiorstwa i mają stały skład osobowy, w tym własne kierownictwo, na stałe przydzielone narzędzia pracy i przydzielone określone zadania produkcyjne. W brygadzie są pracownicy o różnych kwalifikacjach, jest w niej podział pracy oraz zróżnicowane wynagrodzenie, którego wysokość może być uzależniona od funkcji spełnianej przez pracownika, jego kwalifikacji, a także stopnia trudności i ilości wykonanej pracy.\nNajszerszym pojęciem dotyczącym organizacji siły roboczej w przedsiębiorstwie lub innej jednostce organizacyjnej jest pojęcie załogi, przez którą rozumiemy zespół pracowników związanych z tą jednostką umową o pracę oraz zainteresowanych jej wynikami ekonomicznymi i produkcyjnymi.\n\n\n=== Spółdzielczość ===\n\nSpółdzielnia stanowi własność pracujących w niej osób, którzy organizują się, aby razem stworzyć warsztat pracy. Stosunki między spółdzielcami łączą ze sobą pewne cechy relacji przedsiębiorca-pracownik. Spółdzielca z jednej strony wnosi swój wkład w powstanie spółdzielni i jest właścicielem swojego warsztatu pracy. Z drugiej strony podlega władzom spółdzielni, które podejmują decyzje w interesie jej członków.\nW Polsce podczas tworzenia PRL wielu przedsiębiorstwom nadano formę spółdzielni. W rzeczywistości były one zarządzane przez funkcjonariuszy partyjnych, którzy nie liczyli się w żaden sposób ze zdaniem spółdzielców. Stosunek pracy w takim przedsiębiorstwie odpowiadał sytuacji pracodawcy i pracownika.\n\n\n== Podejście psychologiczne ==\nIstnieją trzy główne postawy wobec pracy:\n\nnastawienie punitywne (łac. punire 'karać') – człowiek postrzega pracę jako przymus, co wiąże się z traktowaniem pracy jako niezgodnej z wolą, stanowiącej efekt przemocy fizycznej, moralnej lub ekonomicznej (takie nastawienie częściej wykazują osoby, wykonujące proste prace fizyczne i posiadające stosunkowo niskie wykształcenie);\nnastawienie instrumentalne (łac. instrumentum 'narzędzie') – człowiek traktuje pracę jako środek do zaspokojenia potrzeb;\nnastawienie autoteliczne (gr. autos 'sam' + telos 'cel') – gdy praca jest postrzegana jako wartość, cel sam w sobie, źródło rozwoju osobistego, służy wartościom wyższym, jest sposobem życia i wiąże się ze sferą samorealizacji w pracy zawodowej.\n\n\n== Bezrobocie – brak pracy ==\n\nCiemną stroną rynku pracy jest powstawanie zjawiska bezrobocia. Pracodawcy nie chcą ponosić kosztów utrzymania gorszych pracowników, kiedy mogą zatrudnić lepszych albo zastąpić ich nowoczesną technologią zwiększającą wydajność pracy. Restrykcyjne prawo pracy zmniejsza mobilność pracowników, co powoduje, że okres poszukiwania pracy jest dłuższy. Naturalne dla wolnego rynku okresy recesji prowadzą do szybkiego wzrostu bezrobocia w krótkim okresie.\nZastąpienie rynku pracy przez państwowe regulacje może zmniejszyć albo zlikwidować bezrobocie. W takiej sytuacji zmniejsza się motywacja pracowników, co znacznie pogarsza ich wydajność. Pracownicy mniej wydajni żyją na koszt tych bardziej pracowitych. W efekcie społeczeństwo jako całość ubożeje.\nSpołeczeństwa, które inwestują w edukację młodzieży oraz dokształcanie już zatrudnionych pracowników, stają się bogatsze, od narodów wydających swoje dochody na inne cele. Wykwalifikowanym pracownikom łatwiej jest znaleźć lepszą pracę.\nPopulizm polityków rządzących niektórymi społeczeństwami prowadzi do tworzenia systemów prawnych zniechęcających pracodawców do legalnego zatrudnienia pracowników. W takiej sytuacji pojawia się „szara strefa”, a bardziej aktywni pracownicy emigrują „za chlebem” do państw oferujących lokalnym pracodawcom lepsze rozwiązania prawne. Największą barierą w zatrudnieniu jest nadmierna biurokracja, która ogranicza działalność gospodarczą. Konieczność występowania o koncesje i zezwolenia zniechęca przedsiębiorców do tworzenia nowych miejsc pracy.\nWyżej wymienione przyczyny bezrobocia stanowią jeden z wielu poglądów na ten temat i nie zostały w żaden sposób definitywnie potwierdzone. Istnieją gospodarki, w których rynek pracy jest szczegółowo uregulowany, a stosunek pracy jest chroniony (państwa Skandynawii). Nie powoduje to spadku wydajności pracowników ani wzrostu bezrobocia. Istnieją też gospodarki, w których prawa pracownicze są chronione w ograniczonym zakresie, a egzekwowanie prawa pracy nie jest priorytetem, a jednak stopa bezrobocia pozostaje wysoka, a wydajność pracy względnie niska (np. Polska).\n\n\n== Prawo ==\nW Polsce 1 kwietnia 1999 utworzono dział administracji rządowej pod nazwą praca.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nprojektowanie procesu pracy człowieka\nlaborystyczna teoria wartości\nniewolnictwo płacowe\npraca tymczasowa\npraca przymusowa\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Problem Galtona\n\nProblem Galtona – problem w statystycznej analizie danych społecznych wynikający z braku niezależności obserwacji na skutek wzajemnych zapożyczeń cech kulturowych między społecznościami lub dziedziczenia cech na skutek wspólnej historii. \nSformułowanie problemu przypisuje się Francisowi Galtonowi, który w 1889 r. na spotkaniu brytyjskiego Królewskiego Instytutu Antropologicznego skrytykował obliczenia korelacji antropologa Edwarda Tylora. Galton zwrócił uwagę, że badane przez niego kultury nie są niezależne, ale wzajemnie wpływały na siebie, co zawyża współwystępowanie cech kulturowych.\n\n\n== Zobacz też ==\nzależność zmiennych losowych\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Profanum\n\nProfanum (łac. pro „przed”, fanum „świątynia”) – to, co ludzkie, sfera świeckości, przeciwieństwo sacrum – sfery świętej. W sferze tej odbywają się wszystkie codzienne wydarzenia z życia człowieka. Profanum jest łacińskim słowem dla świeckości. Różnica między świętym a świeckim była uważana za centrum społecznej rzeczywistości w ludzkich religiach przez Emile’a Durkheima.\n\n\n== Świętość/Świeckość ==\nŚwiat świecki zawiera wszystko, co pojmujemy naszymi zmysłami, to naturalny świat, codzienność, życie, które doświadczamy jako zrozumiałe lub co najmniej poznawalne – Lebenswelt (świat życia). W opozycji stoi świętość lub sacrum (łac.), które przedstawia wszystko, co istnieje ponad codzienność, coś, co jest nieuchwytne naszym zmysłom. Świętość może więc dawać poczucie uniesienia, ponieważ jest ono uznawane za niepoznawalne oraz ponad ludzkimi możliwościami zrozumienia. Durkheim wskazywał jednak na stopnie świętości, na przykład pewien amulet może być święty, lecz mało respektowany.\n\n\n== Przejścia ==\nRytuał przejścia reprezentują ruch z jednego stanu, świeckości, do drugiego, świętości, lub odwrotnie, z powrotem do świeckości. Religie głównie są zorganizowane wokół świętych elementów ludzkiego życia i starają się, w kolektywnej próbie, połączyć świętość ze świeckością.\n\n\n== Rozwój świeckości ==\nModernizacja oraz oświecenie doprowadziły do sekularyzacji kultury w ciągu ostatnich paru wieków, wynosząc świeckość ponad świętość. Globalny świat XXI wieku jest w rezultacie empiryczny, zmysłowy, umowny – innymi słowny: świecki.\nRozwój świeckości doprowadził do powstania kilkunastu kontrruchów, próbujących zmniejszyć rozmiar rozwoju świeckości. Modernizm nastawił się na przywrócenie mitów oraz poczucie sacrum w świeckiej rzeczywistości. Wallace Stevens, przemawiając za tym ruchem, napisał „jeśli nic nie byłoby boskie, to wszystko było samym światem”. Fundamentalizm – chrześcijański, muzułmański lub inny, odwrócili się od profanum z powrotem do świętego nakazu. Również psychologia stara się chronić granice indywidualności przed zbytnim profanum, ustanawiając rytualne miejsca pracy wewnętrznej, w opozycji do postmodernistycznej utraty prywatności.\n\n\n=== Przykłady w kulturze ===\nSeamus Heany uważał, że „desakralizacja przestrzeni, jest czymś, co moja generacja doświadczyła na wszystkie sposoby”.\n\n\n== Dychotomia święte – świeckie ==\nDychotomia święte-świeckie to idea proponowana przez francuskiego socjologa Emile’a Durkheima, który uznawał ją za główną charakterystykę religii: „religia to zunifikowany system wierzeń i praktyk związanych ze świętością, to znaczy, rzeczy oddzielone i zabronione.” W teorii Durkheima świętość reprezentuje interesy grupy, szczególnie jedność, która była uosobiona w świętych symbolach bądź totemach. Natomiast świeckość związana jest ze zwykłymi indywidualnymi sprawami. Durkheim stwierdził wyraźnie, że ta dychotomia nie jest równa dobru oraz złu. Święte może być zarówno dobre jak i złe, tak samo świeckie. Durkheimowskie twierdzenie o uniwersalności tej dychotomii dla wszystkich religii oraz kultów było krytykowane przez uczonych, między innymi przez brytyjskiego antropologa Jacka Goody’iego. Goody zauważał, że „wiele społeczeństw nie ma słów, które tłumaczyłyby świętość i świeckość, które podobnie jak różnica między naturalnym a nadnaturalnym, jest produktem religijnej myśli europejskiej, niż uniwersalnie akceptowanym kryterium”. Jak wyjaśnia Tomoko Masuzawa w „The Invention of World Religions: Or, How European Universalism Was Preserved in the Language of Pluralism”, system porównawczy religii uprzywilejował chrześcijaństwo kosztem innych wierzeń nie-chrześcijańskich. Każda kosmologia bez binarnej świętości oraz świeckości była uznawana jako niewidoczna na polu religioznawstwa, ponieważ dychotomia miała być „uniwersalna”.\n\n\n== Zobacz też ==\nreligia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Projekt Genograficzny\n\nProjekt Genograficzny ((ang.) The Genographic Project) jest powstałym 13 kwietnia 2005 roku wspólnym przedsięwzięciem National Geographic Society i firmy IBM mającym za cel ustalenie tras prehistorycznych migracji ludzi. Badania w założeniu miały trwać pięć lat, ale zostały przedłużone do końca roku 2011 i polegają na zbieraniu oraz analizie próbek DNA od setek tysięcy ludzi z całego świata.\nSą to pierwsze badania antropologii genetycznej na tak szeroką skalę.\n\nPierwotnym założeniem projektu była analiza próbek DNA od tych ludów tubylczych, które wyrażą na takie badanie zgodę oraz od stu tysięcy ochotników z całego świata, którzy zapłacą za analizę swojego DNA. Do końca września 2010 r. nie podano danych dotyczących pierwszej kategorii, natomiast 4 lutego 2010 r. podano iż przeanalizowano DNA od 265 tysięcy osób, które opłaciły swoje badanie.\nBadanie obejmuje w przypadku kobiet test mitochondrialnego DNA (mtDNA).\nAnalizowany jest hiperzmienny region 1 (HVR1), sekwencje od 16001 do 16569 mitochondrialnego DNA – jest to niekodujący fragment genomu mitochondrialnego o wysokim zróżnicowaniu u poszczególnych ludzi. Wynik podawany jest jako różnica (zmiana) w stosunku do Cambridge Reference Sequence.\nW przypadku mężczyzn wykonywany jest taki sam test mtDNA oraz dodatkowo test dwunastu krótkich powtórzeń tandemowych (STR) na obszarze niekodującym chromosomu Y (markery Y-DNA:\nDYS393, DYS439, DYS388, DYS385a, DYS19, DYS389-1, DYS390, DYS385b, DYS391, DYS389-2, DYS426, DYS392).\nPróbki DNA od ludów tubylczych badane są w jedenastu laboratoriach na świecie (w Polsce nie ma żadnego). Do analizy opłaconych próbek projekt korzysta z firmy Family Tree DNA (FTDNA) przeprowadzającej badania w Arizona Research Labs Uniwersytetu Arizony.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nhttp://www.ibm.com/pl/genographic/ strona IBM o projekcie (pol. • ang.)\nhttp://genographic.nationalgeographic.com/ główna strona projektu na serwerach National Geographic (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Przestrzeń (antropologia)\n\nPrzestrzeń – rozumienie terminu zależy od kultury, w stosunku do której go odnosimy, z racji na różne sposoby wykorzystania, dzielenia i nazywania przedmiotu.\nMiędzykulturowe podobieństwo w pojmowaniu przestrzeni wynika, zdaniem Yi-Fu Tuana, z określania jej za pomocą ciała ludzkiego, które wyznacza kategorie: wysoko – nisko, przód – tył, lewa – prawa, centrum – dalsze otoczenie. Ciało ludzkie mierzy: kierunki, położenie i odległość. W przestrzeni pomaga orientować się punkt stały. Człowiek nieustannie należy do schematu przestrzeni, zgubienie się w przestrzeni jest jednoznaczne z brakiem orientacji w schemacie i utracie punktów odniesienia. „Przestrzeń konsoliduje jednostkę za zbiorowością\nwokół wspólnych elementów nacechowanych symbolicznie i podzielanych w trakcie\ninterakcji z innymi jednostkami”. Człowiek świecki żyje w przestrzeni jednorodnej, człowiek religijny posiada przestrzeń uprzywilejowaną (obszar święty). Obszary przestrzenna można podzielić na: sociofugal – przestrzenie działające odspołecznie, przebywając w nich ludzie nie zbliżają się do siebie, np. dworce kolejowe i sociopetal – przestrzenie działające dospołecznie, np. kawiarnia.\nEdward T. Hall dzieli przestrzeń na:\n\nPrzestrzeń trwała – nieulegająca zmianom, może być zorganizowana przez człowieka, wówczas jej przejawem są budowle.\nPrzestrzeń na pół trwała – może ulegać zmianom, może być zorganizowana przez człowieka, np. ustawienie mebli.\nPrzestrzeń nieformalna – związana jest z odległością, jaką muszą zachować tworzący między sobą dystans ludzie. Wzorce p. n. tworzą kulturę.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Przyrost etniczny\n\nPrzyrost etniczny – powiększenie się liczebności danej grupy etnicznej w oznaczonym czasie. \nPrzyrost etniczny jest sumą wskaźnika przyrostu naturalnego i asymilacji.\nPrzyrost etniczny jest dodatni gdy suma tych dwóch wskaźników jest dodatnia.\n\n\n== Bibliografia ==\nMały słownik antropologiczny, WP, 1976.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Region kulturowy\n\nRegion kulturowy – terytorium określone poprzez odrębność lub ustrukturyzowanie cech kultury ludności stale je zamieszkującej. Terminu tego używa się przy podziale danego terytorium narodowego na obszary grup etnograficznych lub regionalnych, a także przy określeniu łącznie terytoriów narodowych kilku narodów, których kultury mają cechy wspólne. Terminu tego nie używa się przy określaniu terytorium narodowego czy też przy opisywaniu odrębności kultury danego narodu.\nJednym z przykładów jest Mezoameryka.\n\n\n== Zobacz też ==\nregion historyczny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Relatywizm kulturowy\n\nRelatywizm kulturowy – pogląd głoszący, iż żadna praktyka kulturowa nie jest dobra ani zła sama w sobie; musi bowiem być oceniona w kontekście, w jakim funkcjonuje. Takie spojrzenie doprowadziło obserwatorów do powstrzymania się od ocen oraz sądów wartościujących obce praktyki z punktu widzenia własnej kultury. Relatywizm kulturowy odrzuca więc możliwość wartościowania obcej kultury przez pryzmat własnych wartości, prowadząc do większego obiektywizmu w postrzeganiu „swojej” i „obcej” kultury. \n\n\n== Historia i znaczenie ==\nZ punktu widzenia metodologicznego przyjęcie relatywizmu kulturowego przez badacza kultury oznacza odrzucenie wartości własnej kultury jako miernika kultury obcej. Badacz powinien wyjść poza kulturę, aby móc obiektywnie porównać dwa różne systemy kulturowe. Całkowite odrzucenie wartości kulturowych, przyjętych w toku socjalizacji w obrębie własnego kręgu kulturowego nie wydaje się możliwe, a wobec tego nie wydaje się też możliwe całkowicie obiektywne podejście przy ocenianiu dwóch różnych kultur, w szczególności wówczas, gdy jedna z nich jest kulturą oceniającego. Relatywizm kulturowy jest jednak w chwili obecnej powszechnie przyjętą podstawą metodologii badań wśród antropologów kulturowych. \nZa prekursorską pracę wobec ujęcia relatywizmu kulturowego uznaje się Próby Montaigne'a z 1580 roku. Epoka nowożytnych odkryć geograficznych, zapoczątkowana przez Krzysztofa Kolumba, otworzyła drogę do badania i porównywania różnych kultur, minęły jednak ponad cztery stulecia zanim badacze pochodzący z kręgu kultury europejskiej odeszli od wartościowania innych kultur poprzez porównywanie ich do własnej, uważanej przez nich samych za najwyżej rozwiniętą i wobec tego najlepszą.\nOprócz metody badawczej termin „relatywizm kulturowy” bywa używany potocznie jako pojęcie z zakresu moralności.\nW środowiskach konserwatywnych panuje pogląd, że relatywizm kulturowy wiąże się z relatywizmem wartości, a więc brakiem silnego związania człowieka z wartościami kulturowymi. Relatywizm kulturowy jest więc piętnowany, gdyż w opinii tych środowisk przyczynia się do zrywania więzów z własną kulturą i zubożeniem moralnym. \nRelatywizm kulturowy bywa mylony z relatywizmem moralnym, który głosi że moralność może być jednakowa tylko wewnątrz grupy mającej ten sam zestaw norm i kod moralny, a także podejmującej wspólne działania (jaskrawym przykładem rozmijania się norm dwóch kultur bywają zachowania członków mniejszości etnicznej znajdującej się w niesprzyjających warunkach). \n\n\n== Zobacz też ==\netnocentryzm\nfakt społeczny\npermisywizm\nrelatywizm moralny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rola społeczna\n\nRola społeczna – zbiór oczekiwań wobec jednostki związany z posiadaniem określonego statusu społecznego. Jest to zespół praw i obowiązków wynikających z zajmowania pozycji społecznej. Każda rola posiada swoje nakazy, zakazy i wyznacza margines swobody. \nW ramach paradygmatu funkcjonalnego rola często jest używana alternatywnie z pojęciem funkcja. W ramach podejścia interpretatywistycznego rola ma charakter bardziej swobodny, określa zarówno zbiór oczekiwań, jak i twórczy wkład aktora. \nKażda osoba we współczesnym społeczeństwie odgrywa kilka ról społecznych. W niektórych sytuacjach role te mogą wchodzić ze sobą w konflikty. Konflikty mogą być minimalizowane poprzez odpowiedni dobór ról. Rola społeczna lekarza nie jest w pełni spójna z rolą np. matki (ze względu na wymiar czasowy pracy). Rola wojskowego nie jest w pełni spójna z rolą katolika.\nKażda rola społeczna determinuje inne, jednakże role społeczne uporządkowane są w stosunku do roli kluczowej. Jeżeli w społeczeństwie ktoś zacznie sprawować rolę ucznia, to od kogoś innego społeczność zacznie oczekiwać roli nauczyciela.\nRola może wchodzić w konflikt z osobowością człowieka który ją sprawuje. Może być traktowana jako tymczasowa osobowość, wyobrażenie jednostki o sobie na użytek określonego kontekstu społecznego. \nRole, podobnie jak statusy społeczne, mogą mieć charakter przypisany i osiągany.\nCzłowiek przyjmuje postawę aktora, kiedy wykonuje sensowną czynność, wynikającą z przyjętych przez niego wartości, natomiast jest obserwatorem, kiedy dystansuje się od obserwowanych zjawisk i potrafi przyjąć różne punkty widzenia. Ta dychotomia wiąże się z innymi: liberalizm-konserwatyzm, subiektywność-obiektywność, bezkrytyczność-krytycyzm, rozwój-przetrwanie i inne.\nZaobserwowano istotne różnice w zachowaniu aktorów i obserwatorów nawet w ramach tych samych sytuacji. Aktor w wielu sytuacjach radzenia sobie z dylematami ma podejście bardziej konserwatywne i emocjonalne niż obserwator. Aktor koncentruje się na przewidywaniu zdarzeń i warunkach wystarczających do jego zajścia, co powoduje występowanie typowych błędów wnioskowania; przyjęcie postawy obserwatora pozwala na spełnianie wymogów racjonalności myślenia.\n\n\n== Bibliografia ==\nMaria Lewicka: Aktor czy obserwator. Psychologiczne mechanizmy odchyleń od racjonalności w myśleniu potocznym. PTP. Warszawa-Olsztyn 1993.\nGoffman, Erving (1959/2000) Człowiek w teatrze życia codziennego (The Presentation of Self in Everyday Life), Warszawa: KR", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rytuał\n\nRytuał (łac. ritualis od ritus 'obrządek; zwyczaj') – zespół specyficznych dla danej kultury symbolicznych sekwencji sformalizowanych czynów i wypowiedzi, \nwykonywanych w celu osiągnięcia pożądanego skutku, który jednakże może być znacznie oderwany od pozornie oczywistego celu funkcjonalnego.\nRytuał jest niekiedy traktowany jako synonim słowa obrzęd, choć w mowie potocznej ma nieco bardziej ekstensywny kontekst. Rytuały często wiążą się z takimi zjawiskami jak sacrum a niekiedy też tabu. Bywają automatyzowane, przekształcając się w nawyk. Błędem jest twierdzić, że są związane wyłącznie z religiami. Jak dowodzi Jean Maisonneuve, są powszechne w dzisiejszych społeczeństwach rytuały świeckie, takie jak kibicowanie klubowi sportowemu, czy też chodzenie na zakupy, nie tylko w celu kupowania niezbędnego towaru, ale też sprawienia sobie satysfakcji.\nWarunki, jakie musi spełniać zjawisko, by mogło być określone mianem rytuału (według Wojciecha Burszty i Michała Buchowskiego): \n\nDziałanie zestandaryzowane - jest domeną konwencji - odtworzeniem schematu, scenariusza, działanie musi być powtarzalne,\nDziałanie społeczne - Społeczny charakter rytuału nie oznacza jednak, że nie może być on domeną jednej osoby. Osoba przebywająca w samotności nie zostaje przecież wyłączona poza obręb społeczeństwa, wciąż pozostaje w sytuacji społecznej, ponieważ może orientować swoje działania na innych ludzi, w których fizycznym pobliżu nie musi się jednak znajdować,\nDziałanie pozatechniczne - działanie irracjonalne,  działanie, w którym nieadekwatnie dobiera się środki do celów lub takim, w którym jako cel obiera się coś, na co jednostka działająca nie ma wpływu,\nOdniesienie religijno-magiczne - cecha, odróżniająca rytuał od ceremonii. Działanie posiadające odniesienie do religii, które orientuje go na sferę szeroko rozumianej transcendencji.\n\n\n== Rodzaje rytuałów ==\nreligijne:\ninicjacyjne (obrzezanie, chrzest),\nprzejścia (np. ślub),\nizolacyjne (pogrzeb);\nświeckie:\npolityczne,\nprzejścia (np. obrona pracy dyplomowej),\nrozrywkowe (masowe),\ncodzienne,\ncielesne (tatuaże, makijaże),\nzawodowe (np. inicjacja w wojsku).\n\n\n== Rytuały w religiach ==\n\nWe wszystkich opisanych poniżej religiach występuje coś, co można nazwać modlitwą – różne są jej formy, długości i sytuacje odmawiania, jednak zawsze jest to jakiś tekst, który w niezmienionej formie należy wypowiedzieć (choćby w myślach), dodatkowo niektóre religie (np. islam) nakazują odmawianie jej w danym okresie dnia. Niewątpliwie jest to rytuał multireligijny, a także jeden z najważniejszych, jeśli chodzi o psychikę: podczas odmawiania tekstów religijnych najczęściej prosi się o coś absolut lub też zawierza się mu.\n\n\n=== Judaizm ===\nW judaizmie pierwszy rytuał – inicjacyjny, któremu poddawany jest żyd – to obrzezanie polegające na amputacji fragmentu napletka. Jest ono symboliczną oznaką przynależności do Narodu Wybranego, a także pełni funkcję higieniczną.\nZaręczyny młodych osób również mają ściśle określony porządek, ale nie są rytuałem religijnym, ponieważ stanowią jedynie przygotowanie do ślubu oraz mają wymiar czysto materialny. Nie są związane ze sferą sacrum. Jedynie sama ceremonia ślubu jest uznawana za rytuał religijny.\nZwiązane z judaistycznym rytuałem jest też pojęcie koszerności. Określa się tym terminem czystość pewnych rzeczy, zachowań, czynności. Zasady koszerności są ściśle określone i rygorystycznie przestrzegane przez ortodoksyjnych wyznawców judaizmu, a odrzucane przez judaizm reformowany.\nWśród żydów ortodoksyjnych zrytualizowane są czynności związane z pogrzebem: kilkakrotne obmywanie zwłok (tzw. ostatnia mykwa), ubieranie ich w prostą lnianą odzież lub całun, modlitwy, ułożenie zwłok (zawsze w pozycji leżącej, zwróconych na wschód, aby mogły powitać nadchodzącego Mesjasza).\n\n\n=== Chrześcijaństwo ===\nChrześcijańskie rytuały często są też jednocześnie sakramentami lub ich część ma wartość sakramentalną. Pierwszy rytuał, któremu poddawany jest człowiek, to (w większości kościołów) – chrzest, poprzez który jest on włączany do wspólnoty oraz oczyszczany z grzechu pierworodnego. Dzieje się tak po zanurzeniu głowy w wodzie, jej polaniu, zanurzeniu całego ciała lub w podobny sposób. Obrzęd ma więc charakter inicjacyjny i związany jest z tekstami biblijnymi.\nW Kościele katolickim od XX wieku dzieci od tzw. przyjścia do rozumu (ok. 8 lat) przyjmują swoją pierwszą komunię świętą. Jest ona dla wiernych duchowym złączeniem się (symbolicznym lub realnym – w zależności od wyznania) z Jezusem Chrystusem. W katolicyzmie zachęca się wiernych, by komunię świętą przyjmować jak najczęściej, pewnym minimum wyznaczonym przez Kościół jest pełne uczestnictwo we mszy (tj. z przyjęciem Komunii świętej) przynajmniej raz w roku w Okresie Wielkanocnym. Odmawia się jednak częstszego niż dwa razy w ciągu jednego dnia przyjmowania Komunii świętej.\nJest to rytuał paschalny, ma także charakter oczyszczający, stanowi również rytuał jednoczący wspólnotę i podkreślający podporządkowanie duchowym przewodnikom. Związana jest z nim również nabożeństwo eucharystyczne (msza święta, boska liturgia) której kulminacją jest właśnie eucharystia. W wielu kościołach protestanckich reformowanych takie rytuały praktykowane są rzadko (np. kilka razy w roku). Natomiast Świadkowie Jehowy odrzucają tradycyjne rytuały, wywodzące się z kultury ludowej bądź obchodzone indywidualnie, jeśli te naruszają przykazania lub zasady biblijne, np. związane są lub wywodzą się z niezgodnych z Biblią poglądów i praktyk religijnych, stanowią element kultu państwa lub nadmiernej czci oddawanej ludziom.\nInny rytuał, to ślub, pieczętujący na stałe związek mężczyzny i kobiety, których powinnością jest płodzenie i wychowywanie dzieci.\n\n\n=== Islam ===\nJednym z najważniejszych rytuałów islamu jest pielgrzymka. Najważniejszy jej rodzaj to pielgrzymka do Mekki. Każdy muzułmanin powinien odbyć ją przynajmniej raz w życiu. W jej trakcie sprawuje się wiele innych \"podobrzędów\", takich jak modlitwy, kamienowanie szatana i wiele innych. Pielgrzymi, zbliżając się tam, wchodzą w stan uświęcenia i przywdziewają białe szaty na znak tego procesu. Drugą pielgrzymkę odbywa się zwykle do grobów świętych islamu, zwłaszcza zaś do grobu Mahometa.\nDo codziennych obowiązkowych rytuałów islamu należy modlitwa, odmawiana pięciokrotnie w ciągu doby i poprzedzona obowiązkową ablucją.\n\n\n=== Buddyzm ===\nRytuał buddyjski – choć w ogromnej mierze zależny od danej szkoły – składa się z trzech głównych części: recytacji, śpiewania i składania darów. Pierwsza część ma za zadanie celebrację buddyjskich ideałów i postaw, druga podkreśla łączność emocjonalną z nimi, zaś trzecia – w zależności od rodzaju darów – podkreśla wielkość poszczególnych idei (np. kadzidła symbolizują rozprzestrzenianie się nauki Buddy). Niemniej wielość szkół implikuje zmienność rytuałów – najbogatszy w nie jest buddyzm tybetański.\n\n\n=== Hinduizm ===\n\nJednym z najważniejszych rytuałów hinduizmu jest pudźa. Pudźa rozpoczyna się krótką modlitwą, po której następuje złożenie ofiary z kwiatów, owoców, słodyczy, ghi, wody lub innych rzeczy przewidzianych zwyczajem. Rytuałowi towarzyszy palenie kadzideł, a także potrząsanie dzwonkami. Rzadziej praktykowane są wedyjskie ofiary ogniowe (jadźńa).\nPudźę odprawia się między innymi podczas uroczystych zaślubin. Rozpoczynają się one wielkim pochodem od domu przyszłego małżonka do miejsca zaślubin, gdzie czeka panna młoda. Tam para składa sobie przyrzeczenia oraz obdarowuje się nawzajem girlandami, pierścionkami itp. Część oficjalna trwa ok. 7 godzin – uczestniczy w niej najbliższa rodzina. Pozostali goście urządzają w tym czasie wesele.\nPogrzeb odbywa się poprzez kremację, którą poprzedzają inne czynności rytualne, takie jak obmywanie zwłok. Po kremacji rozrzuca się popiół zmarłego lub wsypuje go do świętej rzeki. Grzebani są jedynie asceci (sannjasa), hidźra (tzw. trzecia płeć) i dzieci zmarłe w wieku do pięciu lat.\nHinduizm zna kilka tzw. obrzędów przejścia, związanych z wiekiem mężczyzny: brahmaćarja (nauka), gryhastha (mąż i ojciec), wanaprastha (koncentracja na religii), sannjasa (życie w ascezie).\nRytuałami są również: intonowanie mantr (określonych dla poszczególnych kierunków hinduizmu) i śpiew religijny (dźapa). Rytuałem (nieobowiązkowym) są też pielgrzymki (pradakszina).\n\n\n=== Sikhizm ===\nSikhizm opiera się o tzw. Panią Księgę, czyli zbiór myśli 10 kolejnych guru tej religii. Owa księga urosła sama do rangi 11 guru i w sporach religijnych otwiera się ją na losowo wybranym cytacie, który traktuje się jak wskazówkę żywego guru. Jest to tak naprawdę jeden z niewielu rytuałów, bowiem sikhizm nie posiada rozbudowanej liturgii. Innym przykładem jest doroczne zgromadzenie i wysłuchanie całej Księgi czytanej nieprzerwanie w podniosłej atmosferze. Jeszcze innym jest tzw. Ketha, czyli zgromadzenie starszych mężczyzn, mające dać im oświecenie.\n\n\n=== Bahaizm ===\nBahaizm jest jedną z najmniej zrytualizowanych religii. Obrzędy jako takie w niej właściwie nie występują, a wspólnym dla wszystkich wyznawców wydarzeniem jest pogrzeb.\n\n\n=== Dźinizm ===\nW dźinizmie powszechne są rozmaite modlitwy kierowane do Tirthanakarów oraz świętych. Część dźinistów uważa je jednak za zbędne.\nDźiniści praktykują też rytuał polegający na usypywaniu mandali i świętych symboli, a następnie rozsypywaniu ich, co ma symbolizować przemijalność rzeczy.\nW bardziej radykalnych odłamach dżinizmu (digambarowie) praktykowane są surowe ascezy, czasem nawet posunięte do skrajności (np. samozagłodzenie się).\nNa ogół praktyki w świątyniach dźinijskich są bardzo podobne do praktyk hinduistycznych i często dźiniści proszą lokalnego kapłana hinduistycznego, aby je odprawiał.\n\n\n=== Rodzimowierstwo słowiańskie ===\nW rodzimowierstwie słowiańskim rytuałem przejścia są postrzyżyny, związane z symbolicznym uwolnieniem się od opieki matki i wejściem w krąg dorosłych, towarzyszy im także przyjęcie nowego imienia. Rytuałem związanym z założeniem rodziny jest swaćba, polegająca na złożeniu przysięgi przed bogami w obecności swata lub żercy. Większość rodzimowierców preferuje kremację jako formę pochówku, zmarli otaczani są kultem i urządza się na ich cześć tryzny. Rodzimowiercy obchodzą także Dziady przynajmniej raz w roku. Pozostałe rytuały, zarówno świąteczne, jak i codzienne, mają charakter symbolicznych, bezkrwawych ofiar błagalnych lub dziękczynnych.\n\n\n== Rytuały świeckie masowe ==\n\n\n=== Polityczne ===\nDuża doza rytualności występuje szczególnie w państwach totalitarnych, chcących zdezawuować rolę marginalizowanej we wszystkich aspektach religii. Naziści ustalili na przykład ściśle określoną formułę świąt takich jak urodziny Führera Adolfa Hitlera, Święto żniw czy Święto Matek. Poprzez swoją pompatyczność oraz ilość efektów, wzbudzało w zależności od potrzeb – wielkie przygnębienie, albo euforię.\nPodobnie było z komunizmem, choć przez swą ideę antyteizmu i antyreligijności chciał usunąć praktyki religijne (przeciwnie niż nazizm), to jednak kult skupił się głównie na osobie przywódcy i partii, a także twórców marksizmu.\nNiektórzy naukowcy widzą w stereotypicznych i często ksenofobicznych przemówieniach przywódców rodzaj liturgii. Henri Desroches i Denis de Rougemont zauważają, że podobnie jak w popularnych religiach monoteistycznych obowiązuje tu nie tylko kult osoby, ale też na przykład kanon świętych pism (ideologów danego ustroju).\nIrańska rewolucja islamska wprowadziła kompilację rytuałów religijnych z politycznymi. Łączy powrót do tradycji z popularyzowaniem i promowaniem masowych rytuałów – pochodów, zgromadzeń czy okrzyków wrogich wszelkim przejawom inności.\n\n\n=== Rozrywkowe ===\n\nRytuały to nie tylko obowiązki i pewien stopień dogmatyzmu. To również niektóre z rzeczy, kojarzących się przeważnie z przyjemnościami.\n\n\n==== Sport – piłka nożna ====\nChoć rozgrywki sportowe są rzeczą raczej niekojarzącą się z rytuałami, to jednak trudno ich do tej grupy czynności nie zaliczyć. Jak zauważa Claude Augé miliony osób zasiada przed swoim \"domowym ołtarzem\" w regularnych odstępach czasu i o wyznaczonej porze, by celebrować czynności wykonywane przez 23 osoby. Na zasadzie analogii – w jeszcze żywszy sposób celebruje się ten rytuał na wyznaczonym obiekcie, gdzie dodatkowo, w zależności od sytuacji na boisku wznoszone są ustalone okrzyki.\nOczywiste jest, że sport zaspokaja potrzeby społeczne. Jego zalety, takie jak szeroki dostęp, wypełnianie wolnego czasu, szukanie zbiorowych emocji związanych z grą, wielokrotne współzawodnictwo między miastami i narodami odgrywają niebagatelną rolę w kształtowaniu społeczeństw, ale też wyzwala emocje i łączy ludzi.\nSytuacja wygląda tak nie tylko od strony widzów. Rytualizm sportu istnieje również wśród zawodników: gdy trampkarz trafia do drużyny, musi przygotować się na liczne wyrzeczenia. Wzmożone treningi, zmiana diety, wysiłek i niekiedy duże cierpienia mają charakter obrzędu oczyszczającego. Kariera ma związek też z pewnego rodzaju stopniowymi inicjacjami, powodowanymi przez nadawanie kategorii wiekowych. Podczas zgrupowań \"wtajemniczeni\" poddani są częściowemu lub całkowitemu odosobnieniu i zdani na własną grupę. To wszystko ma charakter niemalże mistyczny i można porównać to z niektórymi obrzędami, na przykład plemiennymi.\n\n\n==== Koncerty ====\n\nNiektórzy antropologowie w koncertach rockowych widzą – podobnie jak ma to miejsce w sporcie – elementy rytuałów, zarówno od strony widza, jak i celebransa. Ci pierwsi – analogicznie jak na meczu – uczestniczą w czymś niemal mistycznym. Tutaj zamiast dopingu dla zawodników jednak śpiewają słowa piosenki, powtarzają poddawane przez lidera zespołu okrzyki, lub też nucą jakiś element utworu – wszystko w zależności od sytuacji. Można to porównać z mantrą odmawianą przez wtajemniczonych. Bywa, że zjawisko to jest krytykowane – szczególnie przez środowiska religijne.\n\n\n== Rytuały świeckie indywidualne ==\n\n\n=== Codzienne ===\nRytuałów w życiu codziennym można się doszukiwać nie tylko w ściśle określonych czynnościach powtarzanych w danych odstępach czasu, ale też – a może przede wszystkim – w kontaktach międzyludzkich. Różne kultury wykształciły sobie pewne pożądane zachowania – quasi-uniwersalną jest uprzejmość w stosunku do swoich bliskich. Choć wyrażana w różnych kulturach inaczej (stąd jej charakter rytualności) to jednak stanowi ona minimum spójności pomiędzy członkami społeczeństwa. Niewypełnienie archetypu dobrego gospodarza domu, będzie zawsze odbierane jako atak na grupę i koniecznie zwalczane. W społeczeństwach zachodnich rytuały upraszczają się, przechodzą ewolucję – ale nie zanikają.\n\n\n=== Cielesne ===\nCiało i wszystko, co z nim związane – ruch, krzyk, wygląd skóry, może służyć do wykonywania danego obrzędu. Są jednak rytuały, w których ciało nie jest tylko pośrednikiem między źródłem a celem, ale też celem samym w sobie. Jednym z takich rytuałów jest zmiana wyglądu ciała, poprzez modyfikowanie jego samego – chodzi tu o tatuaże oraz makijaże. Te pierwsze stosowane były już w starożytności jako znakowanie niewolników, ale również jako znak odrębności między warstwami społecznymi. Był to rytuał raczej niższych klas, aczkolwiek miał swój wymiar symboliczny, bo różnicował ludzi. Makijaż to obrzęd zapoczątkowany przez dawnych Egipcjan. Na płaszczyźnie powierzchownej ma upiększyć kobietę, na głębszej – stanowi o odrębności płci, a także do pewnego stopnia pozwala na podejmowanie gier z partnerem.\nInnym rytuałem cielesnym jest sposób ubierania się. Jego rytualizacja przejawia się przede wszystkim w okazjonalności, ale też relacjach z wykonywaną funkcją (inaczej ubierają się księża, lekarze, wojskowi i in., ubiór jest środkiem rytualnego podkreślenia profesji). Dawniej strój służył też do manifestowania przynależności klasowej – arystokracja, burżuazja, lud. Obecnie różnice te się zatarły, więc jedynie pewne święta czy inne ważne sytuacje wymagają rytualnego ubrania. Charakterystyczne jest, że społeczeństwa, w których gender, czyli płeć społeczna, odgrywa znaczną rolę, znacznie bardziej podkreślają także rytualnie różnice płci poprzez ubiór.\n\n\n== Rytuały a wielkość społeczeństwa ==\n\n\n=== Społeczeństwa niezglobalizowane ===\nO ile można mówić o rytuałach wspólnych całej Europie czy Ameryce (lub znacznej ich części), o tyle trudno mówić o rytuałach wspólnych np. dla Afryki czy Australii. Sytuacja ta bierze się ze skutków globalizacji oraz postępu technologicznego, jak zwiększona ilość mass mediów, które ułatwiają komunikację i siłą rzeczy wymuszają pewnego rodzaju upodabnianie się.\n\nDuża część małych społeczeństw pielęgnuje własne zwyczaje, powstałe niezależnie od siebie. Zmienność rytuałów i ich różnorodność dobrze pokazuje ich zależność od czynników naturalnych.\nObrzędy zależą od szeregu czynników, które dla rozjaśnienia sprawy można nazwać warstwami (przedstawione na grafice obok). A zatem poczynając od źródła: warunki w plemieniu (liczba osób, miejsce bytowania, klimat, dostępność pożywienia i wiele innych) kształtują – a potem wręcz narzucają – odpowiednią etykę, która systematyzuje, reguluje i stabilizuje życie społeczne. To przekłada się zaś na subiektywne pojmowanie świata (etyka bowiem, stanowi dla znającego pojęcie, ale niebędącego biegłym w socjologii czy antropologii artefakt JEGO własnej tradycji – działa to na zasadzie \"Co zastałem, to pielęgnuję, uważając za prawidłowe i normalne\"), implikujące daną teologię, która z kolei implikuje określone obrzędy.\nNa poparcie powyższych tez można przyjrzeć się bliżej plemionom Indian z Północno-Zachodniego Wybrzeża.\nIndianie Salisz są przykładem ludu, którego \"ustrój\" możemy nazwać demokracją (z udziałem \"prezydenta\", którym jest tu wódz), co wiąże się z wartością i poszanowaniem drugiego człowieka. Jeśli wziąć pod uwagę, że lud ten jest dość spory, to źródłem wszystkich praw będzie w nim duża liczba osób, co implikuje pewien szacunek (czynnik drugiej warstwy – etyczny), by grupa była zgrana i trwała. Pneumologia również jest podporządkowana owym wymogom. Ważną rolę (jak w każdej społeczności wybrzeża) odgrywają w ich życiu religijnym maski rytualne zwane swaixwe. Indianie Salisz wierzą, że każdy z wodzów ma swojego dobrego ducha-opiekuna, a on sam dostaje prawo do noszenia maski od istot nadprzyrodzonych. Maska jest więc tutaj czymś bardzo drogim, manifestuje wyjątkowość danej chwili, buduje demokrację, a jednocześnie rolę wodza. Wiążą się z tym miejscowe rytuały. Jako że maska jest wyjątkowa, tancerze zakładają ją też z okazji urodzenia dziecka, nadania imienia czy też zaślubin, a sam fakt jej założenia jest powodem szacunku nie tylko dla tego, kto ją nosi, ale też dla tego, dla którego się tańczy – oczywiście z powodów czysto religijnych.\nDrugim ludem wartym omówienia, by pokazać zależności między warunkami, ustrojem, etyką i w końcu ich manifestem, czyli rytuałami, jest lud Kwakwala. Cechują go spore osiągnięcia na polu sztuki (źródło), czym bardzo się szczycą, co powoduje ich dumę i brak szacunku dla zdobyczy innych ludów, a dla obcujących z tym ludem bywa dowodem ich arogancji (etyka). To sprawia, że są grupą dość zamkniętą i niechętnie odwiedzaną, co zacieśnia ich więzy i objawia się w rytuałach, chociażby w takim: członkowie plemienia odtwarzali jakąś pomyślną akcję z przeszłości, wiążącą się z sukcesem, po czym wchodził duch porywający nowicjusza i obdarzał go szczególną siłą. Potem ten chwalił się członkom zgromadzenia, jakich doznał łask. Podnosiło to zarówno rangę jego samego, jak i rosnącej w siłę wsi – rosła tym samym pycha ludzi.\nInnym przykładem może być plemię Bella Coola, żyjące z powodów historycznych jako bardzo zwarta grupa. Jest to przyczyną solidarności i harmonii występujących w tej grupie. Wzmacnia też dążenie do jedności. Rytuały religijne są więc – paradoksalnie – podobne do tych u Kwakiutli, ale stworzone w zupełnie innym celu. Tam miały one za zadanie pokazać szczególność owego plemienia, a tutaj zacieśnić więzi – co z pewnością się udaje.\n\n\n=== Społeczeństwa zglobalizowane ===\nJak zauważa George Silberbauer, etyka ludzi w większych społecznościach jest bardziej przejrzysta niż w małych. Zależy to przede wszystkim od ról, jakie odgrywa człowiek – przejrzystość zasad jest wprost proporcjonalna do wielkości społeczeństwa. Z tego też powodu zmienia się również system obrzędów – jednak wyłącznie pod względem idealistycznym; pragmatyzm pozostaje taki sam. Spajanie społeczeństwa nie odbywa się więc tylko na gruncie religijno-mistycznym, ale w sferze absolutnie świeckiej – np. przez koncerty czy sport. Najniższa warstwa warunkująca – teologia, ustępuje miejsca tradycji, pewnego rodzaju przymusowi społecznemu. To sprawia, że cel zostaje osiągnięty, ale w zupełnie inny sposób.\n\n\n== Rytuał a nauki ==\nZakres ważności rytuału dla wielu dyscyplin naukowych jest różny. Psychologia społeczna interesuje się interakcją z pozostałymi członkami grupy w trakcie rytuału, psychoanaliza zajmuje się psychiką jednostki zmuszonej do ciągłego powtarzania czynności przyjętych w danej kulturze, zaś etologia kładzie nacisk na ewolucyjny charakter rytuałów. Wszystkie te dyscypliny pod pojęciem \"rytuał\" rozumieją zawsze zachowania specyficzne, związane z określonymi sytuacjami i regułami, odznaczające się powtarzalnością, których rola nie jest jednak oczywista. Z drugiej strony, niezależnie od konkretnych odmian rytuałów społecznych oraz ich różnorodności w czasie i przestrzeni, występowanie tych praktyk wydaje się uniwersalne.\n\n\n== Dwa sposoby badania rytuałów ==\nRytuały można badać na dwa sposoby: obserwując je (1) oraz uczestnicząc w nich (2). \n\n(1) W pierwszym przypadku obserwator przeprowadza wywiad i analizuje sens rytuału, a następnie przygląda się mu w taki sposób, aby pozostać jak najbardziej neutralnym. Takie badanie ma charakter socjologiczny i niekiedy religioznawczy.\n(2) Drugi typ badania – uczestniczące – polega na wtopieniu się w grupę i przeżywaniu rytuału razem z nią. Taki sposób ma charakter psychologiczny. Jest też trudniejszy ze względu na ryzyko nieobiektywizmu. Jest to też sposób dłuższy, często za pierwszym razem antropologowi nie udaje się stworzyć hipotezy. Z drugiej strony, w porównaniu z badaniem pierwszym, ma tę zaletę, że pozwala poczuć to, co czują celebransi lub uczestnicy.\n\n\n== Religioznawcze teorie rytuału ==\n\nBadania nad teorią rytuału w ujęciu religioznawczym prowadziło wielu wybitnych specjalistów. Mircea Eliade definiował rytuał jako przywracanie pierwotnego mitu, co niosło znaczenie uaktualniania przeszłości. Tym samym dowodził przypisywanie mu : mocy czynnie działającej w świecie i możliwości przekształcania uczestników rytuału.\n\n\n== Socjologiczne i psychologiczne teorie rytuału ==\n\n\n=== Emocjonalistyczna koncepcja Durkheima ===\n\nEmile Durkheim, badając religie i ich rytuały, zauważył, że wszystkie wierzenia, opierają się na oddzieleniu sacrum od profanum i próbują poprzez wyobrażenia wyrazić wewnętrzną, ludzką koncepcję natury rzeczy świętych. Obrzędy są tutaj więc regułami mówiącymi, jak należy postępować z rzeczami sfery sacrum. Badacz nie poprzestał na tym stwierdzeniu, badając ukryte cechy rytuału. Stwierdził, że istnieje bezpośrednia zależność między więzią wiernego z jego bogiem a związkiem jednostki ze społeczeństwem, do którego ona należy. Dlatego laicka Durkheimowska definicja mówi, że bóg nie jest niczym więcej niż tylko przenośnym wyrażeniem społeczeństwa, a technika religijna to rodzaj mistycznego mechanizmu, gdyż działania rzeczowe naśladują operacje rozumowe. Chodzi w niej o to, aby nie stosować fizycznego przymusu w stosunku do ślepych sil, lecz o to, by osiągnąć pewna świadomość, wzmocnić ją i nad nią zapanować.\nDurkheim uważał, że świętość jakiegoś przedmiotu nie zależy od jego wewnętrznych cech, ale jedynie przypisanych, zaś uczucia religijne, są niejako wymuszane przez oddziaływanie społeczeństwa na jednostkę – choć obiektywnie są one potrzebne, jako otucha i poczucie bezpieczeństwa.\nCo ważne, Durkheim nie przyjmuje popularnego w swoich czasach poglądu, że religia jest objawem strachu i niepewności. Odróżnia to, co religijne (ustalające porządek rzeczy), od tego, co nadprzyrodzone (nastawione na anomalie), a nawet od boskiego, ponieważ istnieją rytuały bez boga. Religia jest według niego przede wszystkim duchowością, spajającą w pewien sposób społeczeństwo.\nRytuał jest tutaj czynem determinowanym przez emocje, rodzajem odnowy moralnej możliwej do osiągnięcia tylko podczas spotkania i zgromadzenia jednostek potwierdzających wspólne uczucia. Stąd też podobieństwo, a nawet jedność znaczenia wszystkich rytuałów pomimo różnorodności wierzeń, mitów i dogmatów. Nie jesteśmy jednak w stanie przewidzieć, czy nowe symbole, wyrażające nową wiarę, będą podobne do starych, z powodu ciągłej zmiany systemów uczuciowych regulujących rolę rytuału.\nJak łatwo zauważyć teoria Durkheima kluczową rolę w rytuału widzi w emocjach, łączących społeczeństwo. Podobnie teoria o zbiorowym pochodzeniu sacrum opiera się na stwierdzeniu, że emocje przeżywane w związku z ceremoniami nie tworzą rytuałów, lecz właśnie rytuały wzbudzają emocje. Nie odrzuca jednak roli aktywności umysłowej człowieka w tej dziedzinie, lecz głosi wyższość sfery społecznej nad intelektualną.\nZ teorią Durkheima korespondują poglądy polskiego antropologa, Bronisława Malinowskiego. Twierdzi on, że rytuały są sposobem na zmniejszenie napięcia w trakcie podejmowania decyzji w sytuacjach niepewnych.\n\n\n=== Intelektualizm Lévi-Straussa ===\nClaude Lévi-Strauss twierdzi, że człowiek ma ogromną potrzebę zachowania swoich doświadczeń życiowych. Jednak poprzez ich nadmiar oraz złożoności i ciągłej zmienności intelektualno-emocjonalnej (z naciskiem na ten pierwszy) stawałyby się one coraz słabsze. Rytuał ma w tej koncepcji za zadanie łatać dziury zrobione przez nadmiar doświadczeń. Jest wytworem panicznego lęku, przed przerwaniem ich ciągłości. To sprawia, że rytuał nie wywodzi się z doświadczenia (jak u Durkheima), lecz zwraca się ku niemu, próbuje je kategoryzować, ciągnąć, utrwalać.\nLévi-Strauss twierdzi też (tu podobieństwo do Malinowskiego), że rytuał stanowi ujście dla niepokoju i niepewności (strach, który towarzyszy najczęstszym sytuacjom rytualizowanym, Strauss określa jednak nie jako egzystencjalny, lecz raczej epistemologiczny). Nie wyraża jednak bezpośrednich związków człowieka ze światem, lecz ukrytą myśl zrodzoną z obawy, że człowiek, przystępując do schematyzacji zjawisk i dokonując uogólnień dotyczących świata, nie będzie już mógł odnaleźć drogi do przeżycia osobistego. Rytuał ma pokonywać opór człowieka wobec myśli, a nie opór świata wobec człowieka.\nAutor koncepcji intelektualistycznej zwraca też uwagę na fakt, że choć rytuał nie jest niezależny od instynktu (a ma z nim nawet wiele wspólnego), to jednak mówienie o rytuałach u zwierząt jest nietrafione. Chodzi tutaj o to, że nawet podstawowy rytuał ma jakieś zadanie, czyn obrzędowy jest intencjonalny. Choć nie ma powodów, żeby odrzucać podstawowy symbolizm u zwierząt, to jednak przypisywanie im intencjonalności w rytach, autor uważa za przesadzone, ponieważ rytuał ma zadanie zapełnić pustkę również intelektualną, a tej u zwierząt być nie może.\n\n\n=== Akt mianowania Bourdieu ===\nPierre Bourdieu rozpoczyna swoją refleksję, od skrytykowania terminu obrzęd przejścia (twórcą pojęcia był Arnold van Gennep), ponieważ nazwa ta, podkreślając aspekt czasowy, może ukryć podstawowe zadanie obrzędu, jakim jest oddzielenie jego uczestników od tych, którzy nigdy w nim nie będą brali udziału, ponieważ on ich nie dotyczy. Chodzi na przykład o obrzezanie: co prawda faktycznie okres czasowy po i przed tym wydarzeniem, oddziela dziecko obrzezane od innych, ale też (według zaś Bourdieu – przede wszystkim) ustanawia rozróżnienie pomiędzy dziećmi rodzaju męskiego i żeńskiego, choćby mężczyzna był najbardziej zniewieściały, a kobieta posiadała większość cech męskich. Tego typu akty, badacz postuluje nazywać Aktami Mianowania. Według niego, każdy człowiek w każdej kulturze doznaje czegoś, co nazywa Przemocą Symboliczną. Jest to sposób nadawania godności społecznych, wyłącznie ze względu na cechy, które nie są naszą zasługą – płeć i wiek.\nBourdieu zwraca też uwagę na inwestycję wynikającą z rytuału nadającego godności społeczne. Daje ona bowiem możliwość wykonywania czynności, ludziom postawionym wyżej w hierarchii, które są zabronione dla osób o niższym statusie, w taki sposób, że osoby o niższym statusie i tak podziwiają tych o wyższym. Kiedy arystokrata klepie po plecach stajennego, wszyscy mówią, że jest szczery. Kiedy student politechniki ma problemy z matematyką, myślą, że wykazuje się na innym polu. Rytuał społeczny pozwala więc na tzw. strategię przejawiania wyższości.\nRównorzędną funkcją rytuału jest wyznaczenie granic i marginesu swobody w stosunku do ważnych czynności, a także zniesienie pokusy ich przekroczenia.\nBourdieu definiuje też dobry rytuał. Jest to taki, który umacnia lokalne wierzenia. W przeciwnym wypadku nie powstanie różnica między pełnoprawnym aktorem a oszustem czy uzurpatorem przywłaszczającym sobie funkcje lub status, który mu się nie należy.\n\n\n=== Nerwica i rytuał w koncepcji Freuda ===\n\nZygmunt Freud twierdził, że dla neurotyka pozornie błahe czynności są niezbędne, by nie czuć lęku i niepokoju przed otaczającym światem. Wyprowadza stąd analogie – czy dane czynności, które zawiera w sobie rytuał, przypadkiem również nie są niezbędne dla danych społeczeństw oraz nie ratują ich przed zgubnym działaniem lęku. Podobieństwo tkwi tutaj przede wszystkim w przesadnej dbałości o szczegóły, a także konieczność powtarzania wszystkich czynności w pewien sposób.\nZdaniem Freuda, można wręcz nerwicę lękową nazwać stanem powstawania indywidualnej religii.\nTabu i rytuały Freud miał za skutek starodawnych zakazów. W jego koncepcji bowiem w nieświadomości bardzo mocno zakorzeniony jest lęk przed przekroczeniem owych zakazów. Rytuały pokutne i ofiarne to nic innego jak przypomnienie o tych zakazach, a także, w pewnym stopniu, ukaranie samego siebie za domniemane lub rzeczywiste przekroczenie.\nDo koncepcji Freuda nawiązał amerykański neurolog Robert Sapolsky, sugerując dodatkowo istnienie „niepokojącego podobieństwa” między rytuałami towarzyszącymi zaburzeniom obsesyjno-kompulsyjnym i rytuałami przestrzeganymi przez ludzi religijnych.\n\n\n=== Bettelheim i rany symboliczne ===\nBruno Bettelheim podjął temat zapoczątkowany przez Bourdieu, odnośnie do rytuału obrzezania. Twierdził on, że okres dojrzewania jest okresem, którym z oczywistych powodów musi dojść do pokazania prawdziwego oblicza płci. Stąd zarówno chłopcy, jak i dziewczynki niepokoją się o swoje zdolności i są zazdrośni o władze oraz narządy płci przeciwnej. O ile psychoanaliza podkreśla pragnienie dziewczynki, aby mieć fallusa, o tyle pomija chęć posiadania przez chłopców pochwy. Obrzezanie, powodując krwawienie z narządu męskiego (jak czyni to regularnie narząd żeński) jedyny raz w życiu, jest symbolicznym rodzajem kompromisu.\nAutor zwracał też uwagę, na dziwne rytuały samookaleczenia się młodych psychotyków. Bettelheim stwierdza jednak, że również młodzież zdrowa zadaje sobie podobne rany – z tym że symboliczne. Brak jednak potwierdzenia tej teorii, z powodu wielości zwyczajów, a więc trudności z usystematyzowaniem. Niektórzy, jak Jean Maisonneuve widzi tutaj kwestię wzajemnego uświadamiania seksualnego u młodych ludzi.\n\n\n=== Teoria mimetyzmu i przemocy według Girarda ===\nRené Girard uważał, że mimetyzm, czyli naśladownictwo jest źródłem każdego uczenia się czy rywalizacji. Nienawidzą tego, zdaniem antropologa osoby odczuwające ryzyko, co widać na przykładzie nauk humanistycznych – gdzie mimetyzm jest bardzo krytykowany. Jest to związane z nieustannym konfliktem mimetycznym.\nPodobnie sprawa ma się z mężczyznami, którzy nieustannie walczą o rzeczy mogące być przeznaczonymi tylko dla jednego – kobiety, broń, terytorium. Nie mogąc oprzeć się na sądownictwie, aby nie doprowadzić do katastrofy w plemieniu, wytworzył się naturalnie rytuał ofiarny, związany z przemocą wymienną. Na początku bowiem – wedle Girarda, ofiarą był członek plemienia, ale później stały się nią rzeczy wpisane w sferę sacrum – zależne od kultury, konkretne rzeczy czy zwierzęta. Proces ten pozwala na pojednanie i zaprzestanie walk.\nTeoria Girarda jest niesprawdzalna, ale łatwo udowodnić jej paradoksalność, kiedy weźmiemy pod uwagę, że z jednej strony wydaje się ateistyczną koncepcją religijności, a z drugiej – uproszczeniem metafizyki sacrum na tle przemian stosunków międzyludzkich. Tak więc sacrum może oznaczać coś zupełnie innego niż przeobrażenie ludzkiej przemocy, stać się wartością istotną i nadrzędną.\n\n\n=== Podsumowanie ===\nPoszczególni autorzy zajmują się zwykle tylko wybranymi rodzajami rytuałów, często dostosowując ich interpretację do swoich poglądów. Oczywistym jest jednak, że sam temat jest bardzo szeroki i stworzenie koncepcji, która będzie wyczerpywała wszystkie funkcje tak różnych rytuałów, jest niezwykle trudne. Można się więc sprzeczać, czy koncepcja rytuału powstała pierwotnie i była następnie rozbudowywana o jego kolejne rodzaje, czy też może różne rodzaje rytuałów powstały niezależnie i dopiero współcześni badacze dostrzegli między danymi czynnościami podobieństwa – wszystkie określając jednym słowem.\nTak zróżnicowane koncepcje rzucają nowe światło na ludzkie zachowania. Rozmaite teorie, choć często wzajemnie sprzeczne, rozwijają świadomość socjologiczną. Próby syntezy podjął się m.in. Jean-Thierry Maertens (Ritologiques), ale niosła ona bardzo dużo dogmatyzmu. Bezsprzecznie – według wszystkich autorów – rytuały odgrywają ogromną rolę, wzmacniając w różny sposób więzi społeczne i zmniejszając poczucie lęku. Rytuały są ponadczasowe i ponadkulturowe, co świadczy o ich niezbędności w obecnych czasach. Dużo czasu minie, zanim nauka jednoznacznie odpowie na pytanie jaka była i jest rola każdego z nich.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nobyczaj\nobrzęd\nobrzęd religijny\nzwyczaj\nnorma społeczna\nrytualizm\nceremoniał\nceremonia\nceremoniał wojskowy\nceremoniał morski\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPraca zbiorowa, Zarys dziejów religii (red. Józef Keller), ISKRY 1986 ISBN 83-207-0849-4\nGerd Althoff, Potęga Rytuału. Symbolika władzy w średniowieczu, Wydawnictwo Naukowej PWN, 2011, ISBN 978-83-01-16592-5.\nBrunoB. Bettelheim BrunoB., Rany symboliczne: rytuał inicjacji i zazdrość męska, DanutaD. Danek (tłum.), Warszawa: „Czytelnik”, 1989, ISBN 83-07-01659-2, OCLC 749406507 . Brak numerów stron w książce\nPierre Bourdieu, Les rites comme actes d'institution, [w:] Actes de la Recherche en Sciences sociales, 1982. ISSN 0335-5322\nLon Milo DuQuette, Christopher S. Hyatt, Tabu. Seks, magia, religia, Okultura 2003, ISBN 83-88922-05-X\nÉmileÉ. Durkheim ÉmileÉ., Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii, AnnaA. Zadrożyńska-Barącz (tłum.), ElżbietaE. Tarkowska (red.), Warszawa: Państ. Wydaw. Naukowe, 1990, ISBN 83-01-09367-6, OCLC 830078778 . Brak numerów stron w książce\nSigmund Freud, Totem i tabu, Warszawa 1993 ISBN 83-86989-18-1\nRenéR. Girard RenéR., Sacrum i przemoc, Poznań: „Brama”, 1994, ISBN 83-900255-6-6, OCLC 835327305 . Brak numerów stron w książce\nClaude Lévi-Strauss, Totemizm, Warszawa 1968\nJeanJ. Maisonneuve JeanJ., Rytuały dawne i współczesne, MartaM. Mroczek (tłum.), Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 1995, ISBN 83-85416-32-3, OCLC 749752093 . Brak numerów stron w książce\nBronisław Malinowski, Magia, nauka i religia [w:] Mit, magia i religia, t. VII, Warszawa, 1990 ISBN 83-01-09290-4\nRudolfR. Otto RudolfR., Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, BogdanB. Kupis (tłum.), JózefJ. Keller (red.), Wrocław: „Thesaurus Press”, 1993, ISBN 83-900251-8-3, OCLC 749469972 . Brak numerów stron w książce\nGeorge Silberbauer, Etyka w małych społecznościach [w:] Przewodnik po Etyce (red. Peter Singer), wyd. Książka i Wiedza  ISBN 83-05-13228-5", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sacrum\n\nSacrum (łac.) – sfera świętości, wokół której koncentrują się wierzenia, obrzędy i praktyki religijne. Właściwość (stała bądź ulotna), która przysługuje niektórym przedmiotom (narzędzia kultu religijnego – naczynia, święte księgi, szaty), istotom (król, kapłan), przestrzeniom (świątynia, wzniesienie), okresom (niedziela, czas postu, Wielkanoc itp.). Siedzibą sacrum może stać się wszystko, nawet zwykłe przedmioty; miejsca czy osoby mogą otrzymać tę właściwość lub ją utracić. \nPrzeciwieństwem sacrum jest profanum – przestrzeń przeznaczona dla niewtajemniczonych (profanów).\nFunkcją antropologiczną sacrum jest potrzeba sensu.\n\n\n== Teoria sacrum według Durkheima ==\nÉmile Durkheim uważa, iż świat sacrum-profanum, jest płynny, nie ma kryteriów pozbawionych wpływu sacrum. \nW teorii Durkheima, świętość reprezentuje interesy grupy, szczególnie jedność, która była uosobiona w świętych symbolach bądź totemach. Sacrum jest czynnikiem, który spaja wszystkie religie świata. Nie opisał on dokładnie pojęcia sacrum. Uważał, że definiowanie zjawiska sacrum przekracza możliwości poznawcze, jest fenomenologiczną spekulacją. Stawiał ten termin w opozycji do profanum. Świętością określając wytworzoną przez ludzi rzecz, która pod wpływem praktyk religijnych ze stanu profanum przechodziła do sfery sacrum. Człowiek instynktownie chroni to, co jest święte, przed przejawami profanum. Status sacrum może otrzymać każdy przedmiot, czas, postać. Status sacrum nie jest według jego definicji cechą wrodzoną, ale nabywaną na drodze wydarzeń historycznych, doświadczeń.  \n\n\n== Rudolf Otto oraz Mircea Eliade ==\nPodobnie jak Durkheim, Rudolf Otto był zdania, że pojęcie słowa sacrum nie wystarczy opisać racjonalnie. Jest ono unikalnym zjawiskiem przejawu ludzkiej natury. Numinosum (łac. numen – “bóstwo”) jest terminem, który wprowadził na równi z sacrum. Ma ono dotyczyć sfery irracjonalnej sacrum. Numinosum jako nieuchwytna i nierozpoznawalna tajemnica, która wywołuje w ludziach zarówno strach, jak i intuicyjne przyciąganie. Stwierdza, wraz z G. van der Leeuwem, iż sacrum jest niespotykaną „mocą” ofiarowaną człowiekowi.\nWprowadzoną przez Otto definicję rozszerzył Mircea Eliade, opisując oba zjawiska, sacrum i profanum. Uważał, iż ludzie religijni rozgraniczają dwa światy, na wartości wyższych i wartości niższych. A sacrum pozwala im na znalezienie punktu statecznego pośród chaosu. Dzięki niemu ludzie porządkują swoje życie, określają swoje cele w życiu i dokonują hierarchii wartości. Doświadczając świat w sposób symboliczny, mistyczny, ludzie zapoznają się z niezwiązaną historycznie rzeczywistością sakralną, do której się dopasowują. Dla niego sacrum było światem prawdziwym, a profanum zaś nieprawdziwym.\nWedług niego sacrum przedstawia manifestację niewyrażalnego systemu istniejącego poza światem. Przejawem sacrum może być każdym przedmiotem, gdyż objawia się w dowolny nieograniczony sposób. Eliade opisał rodzaje hierofanii, tzn. proces przemian przedmiotów jak i sytuacji w świętość.\n\n„(sacrum)..jest ona przeciwieństwem tego, co stanowi profanum”Eliade rozszerzył definicję religijnego sacrum, zaznaczając, iż występuje ono także w sztuce i kulturze.\"Sacrum bywa po prostu elementem utworu literackiego, przedmiotem interpretacji, ale może być też perspektywą dla rozważań teoretycznych, która pozwala głębiej wniknąć w istotę poezji, jej funkcję w kulturze, jej sens dla człowieka.\"\n\n\n== Definicja sacrum według Gerarduss van der Leeuwa ==\nGerardus van der Leeuw opisywał sacrum jako moc, która była obecna w pierwszych antycznych wiarach, pojęcie Boga wyewoluowało później dlatego też unikał odniesienia do jego postaci.\n\nMoc objawiała się poprzez empiryczne doświadczenie niezwykłości, odmienności przedmiotu, poczuciu emocjonalnego dystansu.„Dystans dzielący rzeczy i osoby obdarzone mocą od rzeczy i osób jej pozbawionych określamy jako stosunek między tym, co święte, a tym, co świeckie. «To, co święte» jest odgraniczone od innych rzeczy, wyłączone spośród nich (łac. sanctus)”\n\n\n== Sacrum w religiach ==\nWedług religii judeochrześcijańskiej sacrum to głównie cecha Boga. Jest on epicentrum świętości jego istotą, objawia się on jako Dobro Najwyższe. Zaznacza się jego potęgę, transcendencję i wzniosłość.\n\n„Święty” w tekstach Starego Testamentu jest określeniem Boga. Słowo to również obejmuje Ducha Świętego. W Nowym Testamencie jest również synonimem Jezusa. W religiach najczęściej przedmioty związane z odprawianiem kultu zyskują status przedmiotów, czasu, czynności świętach. „Świętym jest to, co jest oddzielone od wszystkiego, co świeckie (łac. profanum), ziemskie, więc jakoś nieczyste, a co należy do sfery boskiej”„Świętość jako uczestnictwo w świętości Boga jest […] również przymiotem ludzkim; także miejsca, rzeczy, czy obrzędy związane z kultem oddawanym Bogu nazywa Biblia świętymi”Według semickiego podejścia biblijne pojęcie „qodeš” określało „rzecz świętą”, „świętość”, wywodziło się to najpewniej od rdzenia, które oznaczało „ciąć”, „oddzielać”, najprawdopodobniej oznaczało odcięcie od sfer profanum.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Skatologia\n\nSkatologia (od gr. skatós „kał”) – termin literacki określający żarty, sceny i aluzje dotyczące wydalin ludzkich. \nW literaturze europejskiej jednym z najstarszych przykładów dzieł zawierających wątki skatologiczne jest literatura sowizdrzalska. W średniowieczu motywy skatologiczne były rozpowszechnione w sztuce ludowej. Z kolei w literaturze sanksryckiej skatologiczne motywy komiczne, pokazujące skutki obżarstwa, służyły pokazaniu słabości duchowych archetypu łakomego bramina. \nZachowania skatologiczne mają w różnych kulturach różne funkcje: mogą służyć poniżeniu lub wyśmianiu, ale także podkreśleniu wspólnoty, podobnie jak wulgarny język.\nTermin ten może również określać szczególną odmianę parafilii, skatologię telefoniczną, polegającą na osiąganiu pobudzenia seksualnego wskutek prowadzenia obscenicznych rozmów telefonicznych z obcymi osobami.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Socjalizacja\n\nSocjalizacja (łac. socialis = społeczny) – proces (oraz rezultat tego procesu) nabywania przez jednostkę systemu wartości, norm oraz wzorów zachowań (w wyniku oddziaływań otoczenia społecznego), obowiązujących w danej zbiorowości. Socjalizacja trwa przez całe życie człowieka, lecz w największym nasileniu występuje, gdy dziecko rozpoczyna życie w społeczeństwie. Największą rolę na tym etapie odgrywają jego rodzice, później także wychowawcy i rówieśnicy oraz instytucje (takie jak szkoła, przedszkole czy Kościół).\nNa drodze socjalizacji człowiek uczy się podstaw interakcji społecznych, poznaje społeczne normy postępowania, wartości, nabywa umiejętność posługiwania się przedmiotami i kształtuje swoją osobowość.\nWystępują różne mechanizmy socjalizacyjne; wymienia się takie jak: pełnione role społeczne, będące głównym atrybutem osobowości, następnie odruchy warunkowe i socjalizacja, motywy i aspiracje oraz identyfikacja i internalizacja.\nPełniona przez jednostkę rola społeczna wyznacza jej pozycję w strukturze grupy, określa jej uprawnienia nadane przez grupę i czynniki zabezpieczenia tych uprawnień oraz obowiązki, jakie musi ona wypełnić.\nOdruch warunkowy powstaje na bazie popędu i skojarzonego z nim bodźca. Tworzy się mechanizm, który warunkuje popędowe formy zachowania przystosowując je do wymagań grupy społecznej.\nMechanizm socjalizacji polega na tym, że społeczeństwo determinuje sposoby zaspokajania potrzeb przez jednostkę. Stosuje ono jeden albo zaledwie kilka sposobów, które przyswaja dana osoba i je realizuje w swoim życiu. Staje się w ten sposób zdolną do powielania tych metod i wynajdywania środków w otoczeniu do zaspokajania własnych potrzeb. Zresztą grupa nie pozostawia zbytniego marginesu swobody w wyborze tych środków i stosowaniu określonych sposobów. Występuje silny nacisk na podporządkowanie się jednostki obowiązującym już wzorom społecznego zachowania się w określonych sytuacjach związanych z zaspokajaniem potrzeb. Socjalizacja zresztą determinuje upodobania członków grupy, ich gusty w zakresie wyboru określonych środków związanych bezpośrednio z funkcjonowaniem organizmu albo zachowaniem swojego statusu społecznego.\nKolejnymi mechanizmami socjalizacyjnymi są motywy i aspiracje. Pojawiają się one nieco później w rozwoju ontogenetycznym niż te, dotąd omówione. Związane są bowiem z rozwojem zainteresowań jednostki z jej pragnieniami i dążeniami, czyli kulturowo zdeterminowanymi siłami dynamizującymi jednostkę do określonego zachowania się. Motywem nazywa się czynnik popychający ludzi do działania. Przejawia się on w wybiórczej aktywności skierowanej na osiągnięcie jakiegoś celu. Człowiek ukierunkowuje swoje wysiłki właśnie na realizację powziętych zamierzeń, czasami tylko intuicyjnych, ledwie przeczuwanych. Charakterystycznym stanem motywu jest wyraźnie odczuwalne napięcie, niepokój spowodowany brakiem zaspokojenia potrzeby. Początkowo są to na ogół fizjologiczne, a z czasem również potrzeby mające charakter społeczny, związane na przykład z dążeniem do przywództwa w grupie, pozyskiwaniem zwolenników dla jakiejś idei.\nAspiracje społeczne nadbudowane są nad motywami. Aspiracje również angażują człowieka w realizacji określonych celów. Są one na ogół odległe, a droga do nich prowadząca może być najeżona różnymi trudnościami. Aspiracje określają też spodziewany wynik podjętego działania. Różnią się zatem od motywów pod względem siły, wyrażającej się w efektach wykonywania podejmowanych działań. Mówi się o aspiracjach wyrównanych, kiedy jednostka podejmuje się działań na miarę własnych możliwości, natomiast gdy owe stawiane sobie zadania przewyższają jej możliwości, mówi się o aspiracjach zawyżonych, zaś gdy im nie odpowiadają – o aspiracjach zaniżonych. Występują różne rodzaje aspiracji związane z usytuowaniem człowieka w strukturze społecznej, związane z jego działaniami czy też upodobaniami.\nProcesy identyfikacji internalizacji należą do mechanizmów socjalizacyjnych opartych nie na bezpośrednim zaspokajaniu potrzeb, jak warunkowanie i kanalizacja, czy na zaspokajaniu własnych pragnień, jak motywy i aspiracje, ale oparte są na bezpośredniej konfrontacji jednostki z grupą. Identyfikacja jest pewnym stosunkiem jednostki wobec grupy, zaś internalizację określić można jako jej reakcje na reprezentowane przez grupę wartości. Identyfikacja jest procesem prowadzącym do utożsamiania się własnych interesów człowieka z interesami i wartościami grupy i wskutek tego podporządkowania się wymaganiom stawianym przez grupę. Taka osoba akceptuje wartości i normy grupowe, broni stanowiska wyrażanego przez członków grupy, podporządkowuje swoje działanie niejako interesowi zbiorowemu tej grupy społecznej. Występują różne stopnie identyfikacji jednostki z grupą. Bardzo silny związek emocjonalny powoduje to, iż grupę, z którą jednostka się identyfikuje, nazywa się jej grupą odniesienia. Mówiąc o internalizacji postaw oraz wartości, warto zauważyć, iż „W przypadku zachowań niezgodnych z obowiązującymi zasadami społecznymi, znajdującymi swą normatywną postać w prawie, zinternalizowane wartości odbiegają od propagowanego wzorca. Wartości, mimo propagowania w szerokim zakresie zarówno przez instytucje formalne, jak i nieformalne, mogą być zróżnicowane ze względu na zapatrywania grupy, w której zachodzi proces socjalizacji danej jednostki”.\nW psychologii społecznej terminem internalizacji określa się drugą stronę procesu identyfikacji. Oznacza to, że jednostka uzewnętrznia wzory, normy i wartości grupowe w sposób świadomy, akceptuje je, stając się niejako dziedzińcem własnej klasy czy warstwy społecznej. Internalizacja obejmuje różne mechanizmy psychiczne prowadzące do identyfikacji z grupą odniesienia i przyjmowania obowiązujących w niej zasad współżycia między poszczególnymi członkami oraz akceptację reguł awansu społecznego. Internalizacja oznacza zatem skutki percepcji panujących w danej grupie wzorów, norm i wartości społecznych, skutki przemyśleń o tychże elementach życia społecznego, jak również emocjonalne ustosunkowanie się do nich.\nProcesy socjalizacji można podzielić na pierwotne i wtórne.\n\n\n== Zobacz też ==\ninternalizacja\nnieprzystosowanie społeczne\nsocjopatia\nkontrsocjalizacja\nresocjalizacja\nsocjalizacja odwrotna\nsocjalizacja antycypująca\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBarbara Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Warszawa 2003.\nPiotr Sztompka, Socjologia, Kraków 2002.\nJózef Górniewicz, Teoria wychowania, Olsztyńska Szkoła Wyższa imienia Józefa Rusieckiego, Olsztyn 2008.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Społeczeństwo zbieracko-łowieckie\n\nSpołeczeństwo zbieracko-łowieckie – typ społeczeństwa lub gospodarki polegający na zdobywaniu pożywienia przez zbieranie jadalnych roślin i polowanie na zwierzęta bez znaczącego wysiłku w kierunku udomowienia jednych czy drugich. Przy czym najczęściej udział zbieractwa jest bardziej znaczący.\n\n\n== Rozwój ==\nOd początku istnienia ludzkości aż po schyłek epoki mezolitu była to jedyna forma gospodarki stosowana przez ludzi. Pierwsi łowcy-zbieracze żyli wyłącznie na otwartej sawannie i zamiast polowania przeszukiwali okolicę – zdobywali mięso zwierząt padłych lub upolowanych przez drapieżniki. Techniki łowieckie rozwinęły się później, głównie w środkowym i górnym paleolicie.\nPrzejście do gospodarki rolniczej w neolicie nastąpiło w wielu miejscach niezależnie: na Bliskim Wschodzie, w Azji południowo-wschodniej, Ameryce Środkowej i Andach. Doprowadziło do powstania kultur takich jak cywilizacje Żyznego Półksiężyca, starożytnych Indii i Chin, Olmekowie czy Norte Chico (na terenie dzisiejszego Peru).\nWraz ze wzrostem populacji i rozprzestrzenianiem się społeczeństw rolniczych nastąpił proces stopniowego wypierania kultur łowców-zbieraczy z zajmowanych przez nich terenów. W wyniku rywalizacji o ziemię musieli albo dostosować się i przestawić gospodarkę na rolniczą albo przenieść się gdzie indziej. Do dzisiejszych czasów przetrwały nieliczne kultury tego typu. Zwykle żyją na terenach suchych, w lasach tropikalnych i obszarach arktycznych, czyli tam gdzie jeszcze społeczeństwa rolnicze nie dotarły lub w miejscach nienadających się do rolnictwa.\nGłównym kryterium jest brak udomowienia roślin czy zwierząt, ale obecnie to rozróżnienie nie jest precyzyjne, ponieważ wiele współczesnych społeczeństw zależnie od panujących warunków używa obu tych strategii do zdobywania żywności.\n\n\n== Cechy charakterystyczne społeczeństw zbieracko-myśliwskich ==\nkoczownictwo – dane obszary zamieszkiwane są okresowo, aż do wyeksploatowania zasobów żywności\nniewielka liczba osób w grupie koczowniczej (zazwyczaj kilkadziesiąt osób)\nbrak rozbudowanej struktury społecznej i znaczących nierówności w dostępie do dóbr\nprymitywne technologie pozwalające na zdobywanie większej ilości żywności (np. technologie i techniki pozwalające polować na wieloryby).\nsilna zależność kultury od warunków klimatycznych i ekologicznych\npodział pracy i wynikający z niego status społeczny zależny przede wszystkim od umiejętności i wieku; wbrew dawniejszym powszechnym opiniom nowsze badania wskazują, że myślistwem zajmowały się również kobiety, nie tylko mężczyźni\n\n\n== Zobacz też ==\nStrzelby, zarazki, maszyny\nrewolucja neolityczna\nInuici\nBuszmeni\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStefan Karol Kozłowski (red.) Kultury i ludy dawnej Europy, PWN, Warszawa 1981. ISBN 978-83-01-00490-3.\nRichard B. Lee, Richard Daly (red.) The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers, Cambridge University Press, 1999. ISBN 0-521-60919-4. (ang.)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nHunter-Gatherer Wiki, Anthropology Department, The Ohio State University", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sprawczość\n\nSprawczość (ang. agency) – w naukach społecznych termin ten oznacza zdolność, dzięki której jednostka może oddziaływać na inne jednostki czy wpływać poprzez takie działanie na szerszą sieć relacji społecznych, i jest z reguły przywoływany w kontekście problemu władzy. Związki pomiędzy jednostkową sprawczością a strukturami ograniczającymi możliwość jej całkowicie wolnej ekspresji (np. system prawny i edukacyjny) są jednym z głównych obszarów badawczych w nowoczesnych naukach społecznych. Mimo iż zwykle pojęcie to jest odnoszone jedynie do działających ludzi, część badaczy społecznych przypisuje sprawczość również przedmiotom. Tym, co odróżnia działanie ludzkie od działalności innych podmiotów sprawczych jest jego intencjonalność oraz zdeterminowanie.\n\n\n== Sprawczość a intencjonalność ==\nThomas Hylland Eriksen, pisząc o interakcjach pomiędzy aktorami społecznymi, odróżnia pojęcie działania od pokrewnego mu pojęcia zachowania: zachowanie odnosi się do obserwowalnych zdarzeń, w których uczestniczą ludzie lub zwierzęta, natomiast działanie (sprawczość) sugeruje, że działający są w stanie zastanowić się nad tym, co robią. Nazywa się to zwracaniem uwagi na intencjonalny (wolicjonalny, refleksyjny) aspekt ludzkiego życia. Eriksen pisząc o sprawczości przywołuje fragment Kapitału Karola Marksa o budowniczym i pszczole: ul może być doskonalszy i bardziej funkcjonalny od domu postawionego przez budowniczego, jednak istnieje różnica jakościowa: ludzki budowniczy ma obraz domu w umyśle, zanim zacznie budowę. Pszczoła, w odróżnieniu od człowieka działa kierowana zaprogramowanymi „instynktami”. Intencjonalność ludzkiego zachowania odróżnia sprawczość ludzką od sprawczości bytów nie-ludzkich.\n\n\n== Sprawczość a determinizm ==\n\n\n=== Sprawczość w teorii dyskursu Michela Foucault ===\nPowszechne w dziedzinie studiów kulturowych przekonanie, że tożsamości aktorów społecznych są cząstkowymi konstruktami dyskursywnymi rodzi pytania o możliwości działania i powodowania zmian w porządku społecznym.\nZdaniem Michela Foucault, podmioty należy rozumieć jako konstrukty dyskursywne i wytwory władzy. Dyskurs reguluje to, co można powiedzieć o danych osobach w określonych warunkach społecznych i kulturowych. Foucault nie pokazuje jednak, w jaki sposób i dlaczego konkretne podmioty „zajmują” niektóre pozycje w dyskursie, a innych nie. Nie wyjaśnia również, w jaki sposób podmiot wytworzony na drodze dyscyplinarnych praktyk dyskursywnych mógłby stawić opór władzy. Określenie przez niego podmiotów jako „skutków” dyskursu może oznaczać pozbawienie jednostek jakiejkolwiek zdolności do działania.\n\n\n=== Sprawczość w teorii Anthony’ego Giddensa ===\nPogląd, że podmioty powinno się traktować jako aktywnych i świadomych sprawców działania pojawia się w pracach Anthony’ego Giddensa. Przeprowadza on krytykę Foucaulta, u której podstaw leży wykluczenie przez niego z narracji historycznych podmiotów rozumianych jako sprawców działania. Giddens stwierdza, że porządek społeczny jest konstruowany w obrębie codziennych czynności i opisów (językowych), dokonywanych przez aktywnych i świadomych aktorów społecznych.\nZasoby, z których czerpią ci aktorzy i które ich stwarzają, mają charakter społeczny. Rozłożenie tych zasobów i kompetencji pomiędzy poszczególnymi aktorami w strukturze społecznej jest jednak nierównomierne. Regularności czy też strukturalne własności systemów społecznych, które są niezależne od poszczególnych jednostek, wytwarzają strukturę tego, czym jest dany aktor. Na przykład wzory oczekiwań związane z tym, co to znaczy być mężczyzną bądź kobietą, oraz praktyki kojarzone z płcią kulturową w odmienny sposób konstruują mężczyzn i kobiety jako podmioty. Podmiotowość genderowa umożliwia zatem działanie w konkretny, uwarunkowany przez płeć społeczną sposób.\nTeoria strukturacji Giddensa odnosi się do zagadnienia wytwarzania i odtwarzania struktury społecznej w wyniku działania aktorów społecznych. Jego zdaniem, uregulowana sfera ludzkiej aktywności nie jest wynikiem pojedynczych działań poszczególnych osób, ale podlega ciągłemu stwarzaniu od nowa przez wykorzystanie tych samych środków, za pomocą których wyrażają oni siebie jako aktorzy. W swych działaniach i poprzez nie podmioty jako sprawcy działania odtwarzają okoliczności, które sprawiają, że działania te są możliwe.\nKluczowym elementem tej teorii jest pojęcie „dwoistości struktury”, zgodnie z którym struktury nie tylko ograniczają jednostkę, ale również stwarzają dla niej pewne możliwości twórcze. Poszczególni aktorzy podlegają zdeterminowaniu przez siły społeczne, które leżą poza ich zasięgiem jako indywidualnych podmiotów. Te struktury umożliwiają im jednak jako podmiotom działanie.\n\n\n=== Sprawczość w studiach kulturowych ===\nChris Barker stwierdza, że należy odróżnić pojęcie niczym nieograniczonego działania sprawczego, zgodnie z którym sprawcy działania ustanawiają samych siebie, od koncepcji działania sprawczego wytworzonego społecznie. Jego zdaniem poglądu, że sprawcy działania są wolni w sensie „braku zdeterminowania” nie da się obronić, ponieważ niczym niezdeterminowany, pozbawiony jakiegokolwiek wpływu akt ludzkiego działania musiałby powstać spontanicznie z niczego, co byłoby trudne do zrealizowania, a także, co widoczne jest między innymi w pracach Foucaulta i Giddensa, zaistnienie podmiotów jest uwarunkowane przez siły społeczne, ulokowane poza nimi jako poszczególnymi osobami.\nPrzejawem działania sprawczego są czyny, które prowadzą do dokonania zmian o charakterze pragmatycznym. Działanie sprawcze polega na wyborze X zamiast Y jako sposobu postępowania. Ze względu na to, że działanie sprawcze jest wytwarzane w sposób społeczny i ma charakter zróżnicowany, niektórzy aktorzy mogą działać na większej liczbie obszarów niż inni. Osoby, które osiągnęły wyższy poziom formalnej edukacji lub zgromadziły znaczniejszy majątek, mają więcej możliwości działania niż inni.\nWybór X zamiast Y jako sposobu postępowania nie oznacza, że dokonywany on jest w sposób całkowicie niezależny. Jednostka stoi przed wieloma przypadkowymi wyborami i nie ma pewnych podstaw, na których te wybory mogłyby się opierać. Część ludzkich działań i wyborów jest uwarunkowana przez czynniki spoza obszaru świadomości sprawcy lub ma charakter rutynowy. Bardzo często człowiek w ogólne nie dokonuje świadomego wyboru, ale idzie po wytyczonej w sposób społeczny, zrutynizowanej ścieżce. Dodatkowo, rozważając skutki swych wcześniejszych działań, człowiek dokonuje oceny wartościującej tego, co jest najlepszym sposobem postępowania. Wartości, na których ocena ta się opiera i na podstawie których dokonuje wyborów, zostały w człowieku zaszczepione wcześniej, w wyniku procesu społecznego.\nWedług Barkera sprawstwo zawsze podlega zdeterminowaniu. Jest to ukształtowana społecznie zdolność działania i żadna jednostka nie jest wolna w sensie braku uwarunkowań. Nie oznacza to jednak, że nie można mówić o niemożności innowacji i zmiany. Możliwość ich zaistnienia wynika z faktu, że ludzie są jednostkami niepowtarzalnymi i interdyskursywnymi, a dyskursy, które ustanawiają społeczeństwo, bywają między sobą sprzeczne. Jednostkowość działania można rozumieć w kategoriach konkretnych sposobów aranżacji zasobów społecznych. Oznacza to, że choć wszyscy ludzie podlegają „piętnu historii”, to poszczególne, jednostkowe formy, konkretne układy elementów dyskursywnych, są niepowtarzalne.\n\n\n== Sprawczość ludzka a sprawczość bytów nie-ludzkich ==\nWielu przedstawicieli nowoczesnych badań społecznych, zwłaszcza posthumanistyki i performatyki, rozszerza sprawstwo na byty nie-ludzkie. Coraz częściej mówi się o sprawstwie artefaktów (rzeczy; materii nieożywionej) i ekofaktów (byty biologiczne). Jak podkreśla Ewa Domańska, nie jest im jednakże przypisywana właściwa bytom ludzkim intencjonalność działania, a chodzi raczej o zwrócenie uwagi na fakt, że zmiany w rzeczywistości są efektem procesów i kooperacji różnego rodzaju podmiotów sprawczych. Pytanie o sprawstwo należy więc, jej zdaniem, rozpocząć od pytania o to, kto uczestniczy w danym działaniu.\nIstotny jest kontekst projektu socjologii krytycznej Bruno Latoura, nauki śledzącej różnego rodzaju związki i budowanie się tych związków między elementami, które przed powstaniem tych związków nie były społeczne. Proponuje zastąpić pojęcie społeczności, pojęciem kolektywu (ang. collective), terminem, który podkreślałby współbytowanie bytów ludzkich i nie-ludzkich. Zdaniem Latoura, rozumienie działania w kategorii intencjonalności wskazuje na sprawstwo człowieka, stanowi ograniczenie, ponieważ jego zdaniem również artefakty i ekofakty powinny mieć status aktorów – aktywnych podmiotów sprawczych. Pisząc o sprawstwie bytów nie-ludzkich, Latour posługuje się metaforą teatru. Jego zdaniem nigdy nie jest pewne, kto i co działa, jak w przypadku aktora, który na scenie nigdy nie jest sam – jest elementem w sieci działających podmiotów sprawczych.\nAmerykański filozof nauki, Andrew Pickering, pisze o sprawstwie w kontekście dwóch istniejących w nauce idiomów: przedstawieniowego i performatywnego. Ograniczeniem idiomu przedstawieniowego, jego zdaniem należącego już do tradycji, jest to, iż interesuje go jedynie ludzkie sprawstwo. W idiomie performatywnym mocą sprawczą obdarzeni są nie tylko ludzie, lecz także byty nie-ludzkie. Pickering nawołuje do symetrycznego widzenia sprawstwa: działają zarówno ludzie, jak i byty nie-ludzkie (choć oczywiście działają one w sposoby, nie sprowadzające się do ludzkich metod działania).\n\n\n== Zobacz też ==\nDziałanie (socjologia)\nStosunek społeczny\nDeterminizm\nDylemat determinizmu\nTożsamość społeczna\nTeoria strukturacji\nPodmiotowość\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMarcus Banks, Materiały wizualne w badaniach jakościowych, Warszawa 2009.\nChris Barker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, Kraków 2005.\nEwa Domańska, Humanistyka nie-antropocentryczna a studia nad rzeczami, „Kultura Współczesna” 2008 nr 3, s. 9-21.\nEwa Domańska, \"Zwrot performatywny\" we współczesnej humanistyce, \"Teksty Drugie\" 2007 nr 5, s. 48-61.\nThomas Hylland Eriksen, Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej, Warszawa 2009.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sumak kawsay\n\nSumak kawsay (hiszp. buen vivir) – idea „dobrego życia”. Jest częścią dyskursu politycznego na kontynencie Ameryki Łacińskiej, stanowi ruch rdzennej ludności Ekwadoru, Peru i Boliwii. Odwołuje się do sposobów życia przodków ludów tubylczych. Oznacza życie w harmonii pomiędzy ludźmi i przyrodą, która jest źródłem wszelkiego dobra, którym dysponuje człowiek oraz która posiada własne życie i wartości, które są wyższe od naszych. Jest to koncepcja odwrotna od konsumpcjonizmu oraz stanowiąca alternatywę dla kapitalizmu, dążąca nie do „lepszego życia” (jak wśród cywilizacji zachodniej), a do „dobrego życia”.\nPojawienie się idei dobrego życia jest produktem debaty, która miała miejsce w latach dziewięćdziesiątych XX wieku w Boliwii. Wydaje się uzupełnieniem w poszukiwaniu nowych pomysłów w świetle ogólnych niepokojów związanych z tradycyjnymi koncepcjami rozwoju i postępu. Chociaż Produkt Krajowy Brutto przestał być traktowany jako wskaźnik rozwoju w debatach teoretycznych, wciąż jest dominującym miernikiem w polityce. Aby to zmienić, coraz szerzej propaguje się nowe sposoby „mierzenia szczęścia”. Jedną z prób wprowadzenia zmian było ustanowienie nowych konstytucji w Boliwii i Ekwadorze. \n\n\n== Konstytucja w Ekwadorze ==\nWiele państw Ameryki Łacińskiej znajduje się na etapie transformacji instytucjonalnych – uwidocznia się to między innymi w ich konstytucjach, zarówno w tych nowych jak i nowelizowanych. Konstytucja Ekwadoru z 2008 roku kształtuje na nowo system polityczny kraju, istniejący od 1978 roku. \nW 2006 roku, nowo wybrany prezydent Rafael Correa Delgado zaproponował powołanie Zgromadzenia Konstytucyjnego. Rok później, 15 kwietnia 2007 roku, odbyło się referendum gdzie ideę tę poparło 81,72% osób uprawnionych do głosowania. Oprócz aprobaty ludności, dalszą procedurę uprościło zaplecze na polu politycznym – w wyborach parlamentarnych z 30 września Alianza PAIS (Patria Altiva I Soberana) uzyskała 73 mandaty (na 130).\nUstawa zasadnicza Republiki Ekwadoru liczy 444 artykuły, uporządkowane w dziewięć tytułów oraz 30 norm przejściowych i dyspozycję końcową. Poprzedza je Preambuła, w której można odnaleźć nawiązania m.in. do inkaskiej tradycji związanej z Pachamama (Matka Ziemia) – bogini ziemi, zapewniającej żyzność pól i płodność; przyzywa się też imię Boga, uznając różne formy religijności i duchowości.\nSzeroko potraktowane zostały zagadnienia związane z, między innymi, porządkiem dobrego życia, którą zaproponowała komisja powołana do przygotowania tekstu końcowego projektu. Konstytucjonalista Francisco Palacios Romeo, twierdzi, że „nowy tekst konstytucyjny Ekwadoru ma największą liczbę praw, a konkretnie praw socjalnych, ze wszystkich dotąd porównywanych konstytucji”\nDlatego też najwięcej rozdziałów ma tytuł II – Prawa (hiszp. Derechos). Po sformułowaniu „Zasad stosowania praw” podaje się „Prawa dobrego życia” (hiszp. Derechos de buen vivir), czyli sekcje: woda i żywność, zdrowe środowisko, komunikacja i informacja, kultura i nauka, edukacja, zamieszkanie i mieszkanie, zdrowie, praca i zabezpieczenie socjalne, prawa wspólnot, ludów i narodowości, prawa do uczestnictwa (partycypacji), prawa wolnościowe, prawa natury, do ochrony i odpowiedzialności. Zawiera również osobną cześć – Prawa osób i grup szczególnej uwagi – aż dziewięć sekcji.\nKonstytucja została oparta na zasadzie egalitaryzmu – głównym nurtem jest solidarność, ochrona gorzej sytuowanych; przyjmuje się też, że większość praw nie może być zaspokojona przez inicjatywy prywatne, ponieważ działania z nimi związane nie są opłacalne. W komentarzach podnosi się, że rozległe wyliczanie praw w Konstytucji naraża je na nieskuteczność, naznacza cechami „martwej litery”.\nTwórcy Konstytucji wprowadzili do niej wyrażenie ze słownictwa keczua „sumak kawsay” dla wyrażenia kosmowizji jednej rodziny keczua, w której kluczowe jest połączenie wierzeń związanych z matką naturą oraz modelem życia społecznego i politycznego. Jednak społeczeństwo w większości jest mieszane, a Keczua stanowią mniej niż ¼ Ekwadorczyków żyjących w kraju. Większość podziela kosmowizję chrześcijaństwa zachodniego. Ich zdaniem, utwierdzenie w Konstytucji sumak kawsay pomija pogląd większości, także innych grup Indian lub metysów, a więc nie służy budowaniu społeczeństwa pluralistycznego, niezależnego od dyskryminacji.\n\n\n== Bibliografia ==\nFatheur Thomas - Buen Vivir, Heinrich Böll Foundation, Berlin, 2011\nLeon Irene - Sumak Kawsay / Buen Vivir y cambios civilizatorios, FEDAEPS, Quito, 2010\nBar Wiesław - Nowa dogmatyka konstytucji Republiki Ekwadoru. Casus praw natury., Katedra Nauk o Polityce, Instytut Europeistyki, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II\nAcosta Alberto - El Buen Vivir en el camino del post-desarrollo. Una lectura desde la Constitución de Montecristi, Fundación Friedrich Ebert, FES-ILDIS, 2010\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nKonstytucja Ekwadoru", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbol\n\nSymbol (z gr. σύμβολον sýmbolon) – semantyczny środek stylistyczny, który ma jedno znaczenie dosłowne i różną liczbę znaczeń ukrytych. Odpowiednik pojęcia postrzegany zmysłowo. Najbardziej ogólnie jest to zastąpienie jednego pojęcia innym, krótszym, bardziej wyrazistym lub najlepiej oddającym jego naturę, albo mniej abstrakcyjnym. Jest to znak odnoszący się do innego systemu znaczeń, niż do tego, do którego bezpośrednio się odnosi. Przykładowo symbol lwa oznacza nie tylko dany gatunek zwierzęcia, lecz często także siłę lub władzę. Symbole są arbitralnie ustanowionymi jednostkami komunikacyjnymi, dzięki temu różniącymi się od znaków, które tworzą związki między znaczonym i znaczącym w jednorodnym kontekście kulturowym. Obiekty tworzące związek symboliczny w jednej kulturze, mogą mieć inne znaczenia w innych kulturach, co odróżnia symbol od jednoznacznej alegorii.\n\n\n== Znak a symbol ==\n\nW niektórych ujęciach semiologicznych symbol jest typem znaku, w innych jest odrębną kategorią jednostki komunikacyjnej. W ujęciu np. Umberto Eco symbol jest znakiem języka werbalnego. Między symbolem a przedmiotem występuje odniesienie (symbol odnosi się do przedmiotu), przy czym samo odniesienie jest przekazywaną słuchaczowi (odbiorcy) informacją (równoważną z pojęciem lub obrazem myślowym). W ujęciu Charlesa Sandersa Peirce'a symbol, obok ikonu i indeksu jest podtypem znaku w stosunku do przedmiotu. Inne podtypy znaku rozróżniane są ze względu na stosunek do samego siebie (cecha, egzemplarz, typ) oraz ze względu na stosunek do interpretanta (remat, powiedzenie, argument).\nW ujęciu Edmunda Leacha symbol jest odrębnym ikonem, odróżnianym od znaku. W transkrypcji danego języka poszczególne litery są znakami dźwięku, ale np. zmienne x we wzorach matematycznych są symbolami (Niech x oznacza masę...). Jeśli w konwencji europejskiej korona była atrybutem władzy królewskiej, to w tym przypadku jest ona znakiem. W przypadku używania jej jako części znaku towarowego (marki) staje się symbolem. Rozróżnienie między znakiem i symbolem jest analogiczne do rozróżnienia między metonimią i metaforą. Jeżeli jednostki komunikacyjne należą do tego samego kontekstu, są znakami, a jeśli należą do innych kontekstów, stają się symbolami. O ile relacja pomiędzy wyobrażeniem zmysłowym a pojęciem jest inherentna, to relacja między wyobrażeniem zmysłowym a obiektem w świecie zewnętrznym (pozazmysłowym) jest arbitralna, symboliczna, dopóki nie dojdzie do jej ustabilizowania przez konwencję. Symbole w takiej kategoryzacji można podzielić na standaryzowane (arbitralne, ale ustalone zwyczajem) i doraźne (w przypadku jednorazowych powiązań różnych porządków rzeczy). Symbole standaryzowane z kolei dzielą się na 1) konwencjonalne, ale całkowicie arbitralne: „lew jest symbolem władzy” oraz 2) ikoniczne, gdzie występuje zaplanowane podobieństwo: model, mapa. W niektórych przypadkach może dochodzić do stopniowego mieszania kilku różnych kontekstów. Odnosi się to m.in. do religii, gdzie bóstwa reprezentowane są przez materialne przedmioty takie jak świątynia, krzyż, lingam.\n\n\n== Etymologia ==\nGreckie słowo σύμβολον sýmbolon oznaczało niewielki, rozłamany na pół podczas zawierania umowy przedmiot z gliny, kości, drewna lub metalu, jak np. tabliczka lub pierścień. Połówki stanowiły znak rozpoznawczy dla dwóch osób, które łączyła jakaś więź – przyjaźń, pokrewieństwo, interesy, obowiązki, uczucia. Czasownik συμβάλλω symbállō oznaczał „zbieram” lub „porównuję, składam, łączę”.\n\n\n== Niektóre polskie symbole ==\n\npatriotyzmu:\nosoby: Wanda, Tadeusz Reytan\nwydarzenia: powstania\norganizacje: Legiony, AK\nbitwy: obrona Jasnej Góry\ninne: Rodło, Kotwica\nzdrady i prywaty:\nTargowica\n\n\n== Zobacz też ==\n\nsymbol (grafika)\nsymbolizm\nsymbolika\nmatematyka\nsemantyka\njęzyk\nwłócznia Świętego Maurycego\nsymbol narodowy\nsymbol solarny\nsymbolika kolumny architektonicznej\nsymbole religijne i mistyczne\nsymbolika chrześcijańska\nsymbol wiary\npiktogram\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nUmberto Eco: Nieobecna struktura. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1996. ISBN 83-86989-07-6.\nEdmund Leach: Kultura i komunikowanie. Warszawa: PWN, 2010. ISBN 978-83-01-16475-1.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOnline Encyclopedie of Western Signs and Ideograms", "source": "wikipedia"}
{"text": "Synkretyzm\n\nSynkretyzm (gr. συγκρητισμός, synkrētismós 'sojusz miast kreteńskich') – połączenie różnych, często rozbieżnych i sprzecznych poglądów; wyznawanie zasad lub wierzeń obejmujących odległe od siebie elementy pozornie lub rzeczywiście wzajemnie sprzecznych.\n\nW ideologii synkretyzm polega na łączeniu różnych poglądów filozoficznych i religijnych. Takie podejście jest typowe szczególnie dla wywodzącej się z filozofii konfucjanizmu postawy społeczeństw Dalekiego Wschodu sprzyjającej tolerancji religijnej i panteistycznemu wyznawaniu różnych kultów, włącznie z najbardziej powszechnym kultem przodków uznawanych za opiekuńczych duchów rodu.\nW kulturze synkretyzm polega na wiązaniu w jednorodne całości elementów pochodzących z różnych, genetycznie i historycznie odrębnych kultur.\nW muzyce starożytnej i społeczeństw pierwotnych połączenie tańca, muzyki i śpiewu.\nW literaturze synkretyzm to połączenie ze sobą różnych gatunków literackich w jedną całość. Synkretyzm jest cechą charakterystyczną dla epoki romantyzmu. Synkretyzm dzieli się na:\nSynkretyzm rodzajowy – polega na połączeniu elementów liryki (występowanie podmiotu lirycznego), epiki (fabuła, narracja, świat przedstawiony) oraz dramatu (bohaterowie w działaniu i sytuacji)\nSynkretyzm gatunkowy – połączenie kilku gatunków literackich w jednym utworze np. hymnu, ballady, pieśni i powieści (np. w jednym utworze może być zawarta ballada, w formie wypowiedzi jednego z bohaterów).\n\n\n== Zobacz też ==\n\nsynteza sztuk\neklektyzm\nsynkretyzm religijny\nsynkretyzm fleksyjny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szlachetny dzikus\n\nSzlachetny dzikus (ang. Noble Savage, fr. bon sauvage) – pojęcie odnoszące się do wyidealizowanego obrazu „człowieka pierwotnego”, który charakteryzowany jest jako istota czysta i nieskażona cywilizacją. Koncepcja ta związana jest z pewną ideą natury ludzkiej i poglądem na wartość cywilizacji.\nObraz wyidealizowanego dzikusa, innego, czy też odmieńca był częstym motywem pojawiającym się w literaturze, malarstwie czy sztukach teatralnych. Sposób w jaki „dzikus” przedstawiany był na przestrzeni wieków ewoluował, uzależniony był od stanu wiedzy, który posiadali Europejczycy na temat rdzennej ludności zamieszkującej nowo odkrywane obszary świata.\nOkreślenie po raz pierwszy pojawiło się w XVII w., w heroicznej sztuce Johna Drydena: The Conquest of Granada. Później pojęcie identyfikowano z postacią „dzikiego dżentelmena”, który był wyrazem osiemnastowiecznego sentymentalizmu.\n\nPo 1851 roku określenie „szlachetny dzikus” stało się popularnym oksymoronem. Ten zabieg retoryczny został wykorzystany przez angielskiego powieściopisarza Karola Dickensa, który użył go jako sarkastyczny tytuł dla swojego satyrycznego eseju.\nIdeę mówiącą, iż stan natury jest z gruntu dobry, przypisuje się Lordowi Shaftesbury. Jako reprezentant Brytyjskiej Partii Wigów, popierał on monarchię konstytucyjną (taką jaka zapanowała w Anglii po chwalebnej rewolucji z 1688 r.). W swoich Inquiry Concerning Virtue, Shaftesbury postulował, że zmysł moralny jest dla ludzkiej istoty czymś naturalnym i wrodzonym, a opiera się raczej na uczuciach niż na wpływie poszczególnych religii.\nPoglądy Shaftesbury’ego, tak jak wielu innych mu współczesnych, były reakcją na myśl Hobbesa i jego uzasadnienie królewskiego absolutyzmu w Lewiatanie, w rozdziale XIII. Tam właśnie, Hobbes, wnosi swoje słynne stwierdzenie, że stan natury jest „wojną wszystkich przeciw wszystkim”, w której ludzkie życia są „samotne, biedne, bez słońca, zwierzęce i krótkie”. Pojęcie stanu natury, samo w sobie, wywodzi się z republikańskich pism Cycerona i Lukrecjusza. Obydwaj cieszyli się dużą popularnością w XVIII w. po tym jak zostali na nowo odrodzeni wśród optymistycznej atmosfery humanizmu renesansowego.\n\n\n== Początki idei szlachetnego dzikusa ==\nW drugiej połowie XVI w. oraz w wieku XVII postać tubylca albo „dzikusa”, a później coraz częściej „dobrego dzikusa” była stawiana jako punkt odniesienia, wobec zepsutej europejskiej cywilizacji. Europa była wtedy pogrążona w wojnie z hugenotami oraz wojnie trzydziestoletniej. Podczas nocy św. Bartłomieja (1572), ok. 20 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci zostało wymordowanych przez katolików. Mordy miały miejsce nie tylko w Paryżu, lecz rozprzestrzeniły się także na całą Francję. Wydarzenie to wstrząsnęło europejską opinią społeczną po obu stronach religijnego podziału.\n\nW swoim eseju \"O ludożercach\" (1587), Michel de Montaigne, sam będący katolikiem, opowiadał o żyjącym na terenach Brazylii plemieniu Tupinamba, które rytualnie zjada ciała swoich wrogów. Jednakże Montaigne przypomina swoim czytelnikom, że Europejczycy zachowują się w sposób o wiele bardziej barbarzyński, paląc żywych za odmienne zdanie w kwestii religii. Montaigne implikuje: „Jeden nazwie barbarzyństwem wszystko to, do czego nie jest przyzwyczajony”. W eseju „O ludożercach” Montaigne w celach satyrycznych odwołuje się do kulturowego (ale nie moralnego) relatywizmu. Jego ludożercy nie są ani szlachetni ani szczególnie dobrzy. Są jedynie nie gorsi od szesnastowiecznych Europejczyków. W jego poglądach, charakterystycznych dla humanizmu, choć ludzie różnią się zwyczajami, to ich natura (a szczególnie skłonność do okrucieństwa) jest taka sama.\nRównież okrutny sposób w jaki hiszpańscy konkwistadorzy traktowali ludność tubylczą budził sprzeciw niektórych jednostek. Hiszpański ksiądz Bartolomé de Las Casas, który był świadkiem wyżej wspomnianych wydarzeń, był jednym z pierwszym, który idealizował prostolinijność życia amerykańskich tubylców, wychwalał ich naturalne zachowania i wskazywał na niezdolność do kłamstwa.\nKolonialne podboje słabszych i technologicznie zacofanych ludów stanowiły inspirację dla wielu twórców. W romansie  Oroonoko, or the Royal Slave (1688) Aphra Behn opowiada historię buntu niewolników w Surinamie w Indiach Zachodnich. Powieść nie miała być protestem przeciwko niewolnictwu, lecz została napisana przede wszystkim w celach zarobkowych. Przywódca buntu, Oroonoko, jest afrykańskim księciem, którego lament nad utraconą ojczyzną wyrażony jest w klasycznych zwrotach odwołujących się do motywu złotego wieku. Nie jest on przedstawiony jak \"dzikus\", lecz jego ubiór i zachowanie odpowiada europejskiej arystokracji. Historia napisana przez Behn została zaadaptowana na scenę przez irlandzkiego dramaturga Thomasa Southerne'a, który podkreślił jej elementy sentymentalne. Historia była bardzo popularna przez cały wiek XVIII i z czasem zaczęła być postrzegana jako podnosząca kwestie niewolnictwa i kolonializmu.\n\n\n== Etymologia szlachetnego dzikusa ==\nW języku angielskim, wyrażenie szlachetny dzikus po raz pierwszy pojawiło się w heroicznej sztuce poety Johna Drydena – Podbój Grenady (1672) (The Conquest of Granada).\n\nJestem tak wolny jak pierwszy człowiek zrodzony z natury\nZrodzony przed początkiem niewoli nędznych praw\nWtedy gdy wolny w lesie szlachetny dzikus biegł.\n\nBohater, który przemawia tymi słowami w sztuce Drydena to hiszpański muzułmanin, który na końcu sztuki zgodnie z wymogami dramatu heroicznego, okazuje się być synem chrześcijańskiego księcia (odtąd we wszystkich sztukach heroicznych występował szlachetny i wzorcowy bohater).\nEtnomuzykolog, Ter Ellingson, twierdzi, że Dryden przejął wyrażenie „szlachetny dzikus” z opowiadania francuskiego badacza, Marca Lescarbota, z podróży do Kanady z roku 1609. Książka zawierała rozdział opatrzony ironicznym nagłówkiem: „Dzicy są istotnie szlachetni”, oznaczał on, iż mają oni prawo do polowań, co we Francji było przywilejem przyznawanym wyłącznie szlachcie dziedziczonej.\nZnajdujący się w sztuce Drydena zwrot „Szlachetny Dzikus” jest oksymoronem. Jednak w czasach Drydena asocjacje związane z tym słowem były nieco odmienne. Dziki nie oznaczał okrucieństwa a nawiązywał raczej do czegoś naturalnego, związanego z przyrodą np. dziki kwiat.\nWe Francji archetypem szlachetnego dzikusa był po prostu \"le bon sauvage\", „dobry, dziki człowiek”. Termin ten nie ma już tego kontrowersyjnego wydźwięku. Ta postać – wyidealizowany obraz  „dżentelmena z dziczy”, była wyrazem osiemnastowiecznego sentymentalizmu, tak samo jak inni bohaterowie tego okresu: cnotliwa dojarka, sługa sprytniejszy od swojego pana (np.: Sancho Pansa  albo Figaro) i powracający temat cnotliwości ludzi niskiego urodzenia.„Dżentelmen z dziczy”, nie ważne czy pochodzenia europejskiego czy też bardziej egzotycznego, zajmuje swoje miejsce w zestawieniu bohaterów razem z egipskimi, perskimi i chińskimi mędrcami.\nPostać ta istniała od zawsze, już od czasów eposu o Gilgameszu, gdzie pojawia się jako Enkidu, dziki, ale dobry człowiek, który żyje wśród zwierząt. Innym przykładem jest prosty, ale szlachetny średniowieczny rycerz Parsifal. Biblijny pasterz Dawid również doskonale pasuje do tej kategorii. Skojarzenie cnoty z równoczesnym wycofaniem ze społeczeństwa a w szczególności z miasta, było znanym motywem w literaturze religijnej.\nHayy ibn Yaqdhan islamska powiastka filozoficzna, napisana przez Ibn Tufaila z dwunastowiecznej Andaluzji, przedstawia podział między tym co religijne a tym co świeckie. Głównym bohaterem opowiadania jest Hayy, dzikie dziecko, wychowywane przez gazelę, na pustynnej wyspie na Oceanie Indyjskim. Wychowanie przebiegało z całkowitą izolacją od ludzi. Hayy przechodzi przez wszystkie stopnie wiedzy jedynie poprzez użycie swoich zmysłów i dopiero później wchodzi w ludzką społeczność, gdzie staje się wyznawcą Teologii naturalnej.\nKlasycznym dziełem literackim, które w pełni oddaje obraz osiemnastowiecznego, amerykańskiego Indianina, jest poemat Aleksandra Pope’a – Wiersz o człowieku (Essay on Man (ang.)). Według Pope’a, Indianin jest bardzo złożoną postacią, „biedny” – ponieważ jest niewyedukowany i jest poganinem, ale równocześnie jest on szczęśliwy a to dlatego, że żyje tak blisko Natury. Ten punkt widzenia odbija się w typowym dla siedemnastego wieku przekonaniu, że ludzie są i pozostaną wszędzie tacy sami oraz w deistycznej koncepcji religii naturalnej (chociaż Pope, tak samo jak Dryden był katolikiem).\n\n\n== Cechy prymitywizmu romantycznego ==\nCechy które zostały przypisane romantycznemu prymitywizmowi to m.in.:\n\nżycie w harmonii z naturą,\nhojność i bezinteresowność,\nniewinność,\nniemożność kłamstwa i wierność,\nzdrowie fizyczne,\nwyparcie się dóbr doczesnych,\nodwaga moralna,\n„naturalna” inteligencja albo wrodzona, niewyuczona mądrość.\nW pierwszym wieku naszej ery zostały te wszystkie cechy przypisane Germanom. Lud ten został opisany przez Tacyta w jego dziele Germania. Północni Germanie zostali przedstawieni jako kontrast do słabych, zromanizowanych i przekupnych Galów. Tacyt dokonuje niebezpośredniej krytyki kultury romańskiej. Swój sceptycyzm kieruje przede wszystkim ku odrywaniu się od swoich korzeni. Dla Germanów osiągnięcie swojego złotego wieku nie było łatwym zadaniem, ale byli oni zdeterminowani i zahartowani przez ucisk i uciemiężenie. Te właśnie cechy przeciwstawiał Tacyt „delikatności” życia w cywilizowanym świecie. W antyku taka forma „radykalnego prymitywizmu” była postrzegana, jako coś bardzo oczekiwanego albo coś co wymyka się lub koegzystuje z retoryczną opozycją do „skrajnego realizmu”, w wizji utraconego złotego wieku dobrobytu i zbytku. Niemiecki historyk sztuki Erwin Panofsky, wyjaśnia:\n\nOd samego początku klasycznych spekulacji, istniały dwie kontrastujące ze sobą opinie o istocie ludzkiego bytu, co więcej, każda z nich odnosiła się jako ”Gegen= Konstruktion” do warunków, w których została uformowana.  Jedna opinia, określona w oświeconej księdze Lovejoya i Boasa, terminem „lekkiego” prymitywizmu, pojmuje życie prymitywne jako złoty wiek obfitości, niewinności i szczęścia. Z drugiej strony, „skrajna” forma prymitywizmu ujmuje życie prymitywne jako niemal nieludzką egzystencję, pełną okrutnej biedy i pozbawionej wszelkich dóbr.\nLegendarna waleczność i odwaga spartan budziła podziw w czasach skrajnego prymitywizmu. W XVIII w. pewien Szkot opisał swoich krajan z górzystych regionów Szkocji północnej, tymi słowami:\n\nOni przewyższają całkowicie ludzi z nizin we wszystkich ćwiczeniach, które wymagają szybkości; oni są niewiarygodnie umiarkowani i cierpliwi pomimo głodu i wycieńczenia; zahartowani pogodą, tak, iż gdy podróżują, nawet wtedy gdy wzgórza pokryte są śniegiem, nie wyglądają oni za domem, ani za żadnym miejscem gdzie mogliby szukać schronienia, jedynie ich pled, którym są okutani służy im za posłanie pod sklepieniem niebieskim. Taki lud, którego próba jest jak u wojowników, jest ludem niezwyciężonym.\n\n\n== Reakcja na Hobbesa ==\nDebata wokół „umiarkowanego” a „skrajnego” prymitywizmu zaostrzyła się wraz z publikacją w 1651 w Lewiatanie Hobbesa, sądu na temat monarchii absolutnej. Hobbes twierdził stanowczo, iż życie w stanie natury jest „samotne, biedne, bez słońca, zwierzęce i krótkie” -- „wojna wszystkich przeciw wszystkim”. Odnosząc się do wojen religijnych mających miejsce za jego czasów, jak i w wiekach wcześniejszych, utrzymywał, że absolutna władza królewska była jedyną możliwą alternatywą. W przeciwnym wypadku burzliwość i anarchia wynikająca z wojen domowych byłyby nieuniknione. Skrajny prymitywizm Hobbesa mógł uchodzić za tak wiekowy, jak tradycja prymitywizmu umiarkowanego, jednak jego zastosowanie było czymś nowym. Był wykorzystywany aby podtrzymać stanowisko, iż istota państwa opiera się na umowie społecznej, na podstawie której ludzie dobrowolnie zrzekają się swojej wolności w imię pokoju i bezpieczeństwa, które są warunkowane przez ogólną kapitulację wobec zasad absolutnych. Co ważne, zasady nie są nadane od Boga.\nWizja Hobbesa, dotycząca wrodzonego zdeprawowania ludzi, wywołała gwałtowny sprzeciw wśród tych, którzy byli przeciwni rządom absolutnym. Jego najbardziej wpływowym i efektywnym oponentem w ostatniej dekadzie XVII w. był Shaftesbury. Shaftesbury twierdził, w przeciwieństwie do Hobbesa, że człowiek w stanie natury nie jest ani dobry ani zły, ale posiada zmysł moralny opierający się na uczuciu sympatii i to uczucie jest właśnie głównym źródłem i podwaliną ludzkiej dobroci i życzliwość. Tak samo jak jemu współcześni, Shaftesbury podziwiał prostotę życia klasycznego antyku. Uznaje się go za rzekomego autora stwierdzenia:\n\nPoszukiwanie tej prostoty manier i niewinności zachowań, które często były popularne jedynie wśród dzikusów; zanim zostali zepsuci przez styczność z nami. (Advice to an Author, Part III.iii).\nZaprzeczenie przez Shaftesbury’ego wrodzonej ludzkiej nieprawości było kontynuowane przez mu współczesnych, np.: przez popularnego irlandzkiego eseistę Richard Steelea (1672–1729), który przypisał upadek ówczesnych obyczajów złej edukacji.\nTymczasem we Francji ci, którzy dopuszczali się krytyki króla bądź kościoła, mogli być aresztowani bez procesu i bez nadziei na odwołanie. Prymitywizm był używany głównie jako sposób zaprotestowania przeciwko rządom Ludwika XIV i Ludwika XV. W ten sposób, na początku XVIII w. francuski pisarz podróżnik Baron de Lahontan, który nawet żył wśród Indian z plemienia Huron, włożył potencjalnie niebezpieczne, radykalnie deistyczne i egalitarne argumenty w usta kanadyjskiego Indianina, Adario, który najprawdopodobniej był najbardziej frapującym i znaczącym przedstawieniem „dobrego” (albo „szlachetnego”) dzikusa, tak jak rozumiemy to dzisiaj.\n\nAdario śpiewa modlitwę Religii Naturalnej... Jako ten, który jest na przekór społeczeństwu proponuje rodzaj prymitywnego Komunizmu, którego głównymi owocami są Sprawiedliwość i szczęśliwe życie... On patrzy ze współczuciem na biednego cywilizowanego człowieka – bez odwagi, bez siły, niezdolnego do zapewnienia sobie jedzenia i schronienia: degenerat, moralny kretyn, zabawna postać w swoim niebieskim płaszczu, czerwonych pończochach, czarnym kapeluszu, białym pióropuszu i zielonych wstążkach. Nigdy naprawdę nie żył, ponieważ ciągle katuje się życiem poza sobą aby dostąpić bogactw i zaszczytów, które nawet jeżeli uda mu się dosięgnąć to i tak pozostaną tylko błyszczącą iluzją. Dla nauki i sztuki to rodzice korupcji. Dzikus wypełnia wolę Natury, swojej życzliwej matki, dlatego jest szczęśliwy. To cywilizowani ludzie są barbarzyńcami.\nOpublikowane w Holandii pisma Lahontana, ze swoim kontrowersyjnym atakiem na przyjętą religię i społeczne obyczaje, były bardzo popularne. Ponad 20 edycji było wydanych między 1703 a 1741 rokiem, łącznie z edycjami: francuską, angielską, holenderską i niemiecką.\n\nPod koniec XVIII w. opublikowane podróże Kapitana Jamesa Cooka i Louisa Antoine’a de Bougainville’a wydawały się otwierać spojrzenie na niezepsutą cywilizację edeńską, która ciągle istnieje na nieschrystianizowanych wyspach Oceanu Spokojnego. Ich popularność była inspiracją dla Supplement to the Voyage of Bougainville (1772) Diderota, zjadliwej krytyki seksualnej hipokryzji i kolonializmu.\nNa koniec wieku, Benjamin Franklin w swoim dziele Komentarze rozważań dotyczące Dzikusów z Ameryki Północnej (Remarks Concerning the Savages of North America), naigrawał się z modnej fascynacji dla sentymentalnego prymitywizmu.\nDwie polemiczne francuskie powieści, które zapoczątkowały romantyzm w literaturze, promowały rewolucyjne, liberalne ideały wraz z odrodzeniem religijnego entuzjazmu.  Jedna z nich to Paweł i Wirginia (1787) (Paul and Virginie (ang.)) autorstwa Jacques’a-Henriego Bernardina de Saint-Pierre’a, akcja toczy się w Mauritius, jej tematem jest krytyka niewolnictwa. Druga to Atala (Atala (ang.)) (1807) autorstwa  François-René de Chateaubrianda, w której świątobliwy Nachez, Indianin z Missisipi, jest przedstawiony jako praktykujący oczyszczoną wersję chrześcijaństwa.\n\n\n== Szlachetny dzikus a poglądy Rousseau ==\nJean-Jacques Rousseau, podobnie jak Shaftesbury, obstawał przy tym, że człowiek urodził się jako potencjalnie dobry; on również twierdził, że to cywilizacja czyni człowieka złym. Jednakże Rousseau nigdy nie używał terminu „szlachetny dzikus” i nie był prymitywistą.\n\nPogląd, że Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności Rousseau, była istotnie gloryfikacją Stanu Natury i że to ona miała największy  wpływ na promowanie „prymitywizmu”, jest jednym z najbardziej nieustępliwych błędów historii. – Arthur Oncken Lovejoy “The Supposed Primitivism of Rousseau’s Discourse on Inequality” („Rzekomy prymitywizm w rozprawie o pochodzeniu i podstawach nierówności”) (1923)\nRousseau utrzymywał, że w stanie natury ludzie są zasadniczo zwierzętami i tylko poprzez wspólne uczestniczenie w społeczeństwie cywilizowanym i poprzez swoje przywiązanie do panujących w nim praw zyskują swoje człowieczeństwo. Dla Rousseau tylko odpowiednio ukonstytuowane społeczeństwo i zreformowany system edukacji może uczynić człowieka dobrym. Voltaire, który nie wierzył w równość, oskarżył Rousseau o chęć cofnięcia ludzi do momentu raczkowania.\nPonieważ  Jean-Jacques Rousseau był czołowym filozofem radykalnych jakobinów, podczas Rewolucji francuskiej, to przede wszystkim on został oskarżony o promowanie pojęcia „szlachetny dzikus”, szczególnie w polemikach dotyczących imperializmu i czystości rasowej w drugiej połowie XIX w.\n\n\n== XIX w.: „śmierć” szlachetnego dzikusa ==\nW XIX w. idea, która była charakterystyczna zarówno dla antyku jak i oświecenia, mówiąca, iż ludzie wszędzie i zawsze są tacy sami, została wymieniona na bardziej dynamiczny i ewolucyjny koncept. Prostsze procesy technologiczne sprawiły, że pierwotny człowiek oraz jego sposób życia przejawiał się nie tylko jako gorszy, ale także, z czym zgadzają się również jego obrońcy, jako skazany na zagładę przez nieunikniony postęp społeczny, a także na nieuchronne wymarcie. Sentymentalizm „pierwotny” zakończył odgrywać rolę moralnego wyrzutu w stronę upadku zdegenerowanego Europejczyka, co było zerwaniem z tendencją wieków wcześniejszych. Zamiast tego kwestię tę zamieniono na dyskusję o to, czy upadek powinien być rozważany jako pożądana czy też raczej godna pożałowania ewentualność. Z biegiem lat ludność rdzenna i ich tradycje w znacznej mierze stały się tłem do podkreślenia osiągnięć Europy i ekspansji imperialistycznych Europejczyków, którzy usprawiedliwiali swoje działania opierając się na domniemanej rasowej i kulturowej przewadze.\n\n\n== Charles Dickens 1851 artykuł pt.: „Szlachetny dzikus” w Household Words ==\nW 1851 roku Charles Dickens napisał zjadliwą i sarkastyczną recenzję w swoim tygodniku  Household Words. W eseju zatytułowanym Szlachetny Dzikus, Dickens, bez ogródek wyraził odrazę do Indian i do ich sposobu życia. Pogarda Dickensa dla tych nienazwanych indywiduów, którzy błędnie wywyższali tak zwanego „szlachetnego dzikusa”, była bezgraniczna. Dickens uważał, że Indianie są brudni, okrutni i bezustannie walczą między sobą. Satyra na tych, którzy odnaleźli powód do podziwu dla amerykańskich Indian lub afrykańskich buszmenów, jest znaczącym punktem zwrotnym w całej historii użycia tej frazy.\nTak jak wszyscy inni, którzy odtąd będą pisać na ten temat, Dickens zapoczątkuje wypieranie wiary w „szlachetnego dzikusa”. :\n\nOd razu przechodząc do rzeczy, pozwalam sobie powiedzieć, że nigdy nie miałem nawet cienia wątpliwości w stosunku do szlachetnego dzikusa. Uważam go za wielką plagę i olbrzymi zabobon. ... Nie ważne jak on mnie nazwie, ja nazywam go po prostu dzikusem. Szlachetny dzikus uznaje króla, który panuje nad nim. Komu on powierza swoje życie i członki bez szemrania i zbędnych pytań(...); ale który po nieustannym zabijaniu, ostatecznie zostaje zabity przez swoich krewnych i przyjaciół, w momencie kiedy pojawiają się u niego siwe włosy. Wszystkie wojny szlachetnego dzikusa z dzikusami – następcami (on nie znajduje przyjemności w niczym innym) są wojnami eksterminacji – i to jest najlepszą rzeczą jaką ja o nim wiem, i najbardziej spokojną dla mojego umysłu kiedy na niego spoglądam. On nie posiada żadnego rodzaju odczuć moralnych; a jego „misja” może być podsumowana jako czysto diaboliczna.\nEsej Dickensa był prawdopodobnie postawą męskiego, praktycznego realizmu i obroną Chrześcijaństwa. Na koniec zmienia trochę charakter wypowiedzi i staje się wyraźnie humanitarny, podtrzymując, iż chociaż cnoty dzikusa są mityczne a sposób jego życia, płytki i stracony, zasługuje on ciągle na to aby być traktowanym w taki sam sposób jak ktokolwiek z grona genialnych Anglików czy to Newton czy Shakespeare:\n\nKonkludując, tak jak zacząłem. Moje stanowisko brzmi, jeżeli istnieje cokolwiek czego moglibyśmy się nauczyć od Szlachetnego Dzikusa, jest to, to czego należy unikać. Jego cnota to bajka; jego szczęście to iluzja; jego szlachetność; niedorzeczność. Nie istnieje większe uzasadnienie, aby traktować okrutnie istotę nędzną tak samo jak nie istnieje uzasadnienie, aby być okrutnym w stosunku do WILLIAMA SHAKESPEAREA czy ISAACA NEWTONA (...)\n\n\n== Tragiczna ekspedycja Franklina – poszukiwania kozła ofiarnego ==\nChociaż Karol Dickens ośmieszył pozytywne wyobrażenia o rdzennych Amerykanach, tak zwanych „szlachetnych” dzikusach, zrobił on wyjątek (przynajmniej na początku) w przypadku Eskimosów, których nazywał: „kochające dzieci północy”, „zawsze szczęśliwi ze swoim losem,” „nieważne czy są głodni czy syci” i „delikatnie czuli dzicy”, którzy pomimo tendencji do kradzieży, „mają cichy, przyjacielski charakter” („Our Phantom Ship on an Antediluvian Cruise”, Household Words, 16.04.1851 r.). Jednakże zmienił on wkrótce tę nazbyt optymistyczną ocenę, kiedy 23 października 1854 roku, The Times of London, opublikował raport badacza – fizyka Johna Raea, o odkryciu przez Eskimosów szczątków zagubionej ekspedycji Franklina, a wśród nich niezbitych dowodów kanibalizmu wśród członków załogi:\n\nZ okaleczonych ciał i zawartości garnków wyciągamy wnioski, że nasi nieszczęśliwi rodacy zostali doprowadzeni do ostateczności – do kanibalizmu. Tylko w ten sposób byli w stanie przetrwać.\nWdowa po Franklinie oraz jego krewni, jak i cały kraj byli wstrząśnięci do granic możliwości. Nie zaakceptowali oni raportów Johna Raea, które wydawały się podważać myślenie o Franklinie jako o heroicznym białym naukowcu-odkrywcy oraz całym prowadzonym przez niego projekcie brytyjskiego imperium. Zamiast przystać na powyższe, została podważona wiarygodność Eskimosów, którzy dokonali tego makabrycznego odkrycia (związanego z kanibalizmem). Eskimosi zostali nazwani kłamcami. Pracownicy magazynu The Times zostali zobligowani przez opinię publiczną do przeprowadzenia skrupulatniejszego dochodzenia w tej sprawie. Wobec czego w magazynie pojawiło się w niedługim czasie więcej informacji pozwalających na sformułowanie bardziej zadowalających wniosków, które brały pod uwagę zły los jaki spotkał biednego Franklina oraz jego przyjaciół:\n\nCzy historia opowiedziana przez Eskimosów jest prawdziwa? Jak wszyscy dzicy, ci są także kłamcami, i z pewnością nie zawahaliby się oni wydać fałszywego publicznego oświadczenia, które ochroni ich przed zemstą białego człowieka.\nPowyższe zostało bardzo entuzjastycznie przyjęte przez Dickensa, który napisał w swoim tygodniku:\n\nNie jest możliwym formułowanie wniosków na temat zachowania jakiejkolwiek rasy dzikusów, na podstawie ich odmiennego zachowania względem białego człowieka podczas gdy ten drugi jest silny. Pomyłka została popełniona wielokrotnie, chwila z którą biały człowiek pokazał się w nowym świetle jako słabszy od dzikusa sprawiła, że ten drugi zmienił się i zaatakował białego niczym zwierzę. Istnieje wielu obłudnych ludzi, którzy z dziwną niespójnością twierdzą, że każde dziecko urodzone w świecie ukształtowanym przez rozwój cywilizacyjny jest z natury zdeprawowane, podczas gdy każde dziecko zrodzone w naturze tj. w lesie, w dziczy, posiada wrodzoną cnotę. Wierzymy, że każdy dzikus jest w głębi serca zawistny, zdradliwy i okrutny; i musimy się jeszcze nauczyć jaki jest stan wiedzy białego człowieka – zagubionego, bezdomnego, rozbitego, najwyraźniej zapomnianego przez swój gatunek, najzwyczajniej dotkniętego głodem, słabego, przemarzniętego, bezradnego i umierającego – o wrażliwości eskimoskiej natury. – \"The Lost Arctic Voyagers”, Household Words,  2.12.1854 r.\nDr John Rae odparł zarzuty Dickensa w dwóch artykułach w Household Words: “The Lost Arctic Voyagers”, Household Words, nr 248 (23.12. 1854 r.), i  \"Dr. Rae’s Report to the Secretary of the Admiralty\", Household Words, nr 249 (30.12. 1854 r.). Dr Rae, który wcześniej żył pośród Inuitów obronił ich nazywając ich „sumiennymi” oraz przedstawiając jako „wyraźny przykład ludzi cywilizowanych”, jednak nie nazywał ich szlachetnymi. Dodatkowo porównując ich z niezdyscyplinowaną załogą ekspedycji Franklina i co więcej niższą klasą Anglii i Szkocji, ukazał dzikie plemię w korzystnym świetle. (W tym miejscu warto zaznaczyć, że sam dr Rae był Szkotem.)\nPodejście Raea do Inuitów i jego sprzeciw do uczynienia ich kozłem ofiarnym w aferze Franklina, niewątpliwie zaszkodziło jego karierze. Prowadzona przez wdowę po zmarłym Franklinie kampania, mająca na celu gloryfikacje jego wyprawy, wspomagana i podżegana przez Dickensa, spowodowała odrzucenie Raea przez brytyjski establishment. Chociaż to nie Franklin, ale Rae w 1848 odkrył ostatni odcinek znaczącego Przejścia Północno – Zachodniego, Rae nigdy nie został wyróżniony tytułem szlacheckim i umarł w nędzy w Londynie. (Gdzie rówieśnik Raea, pochodzący także ze Szkocji, odkrywca David Livingstone został wyróżniony i pochowany ze wszystkimi honorami w opactwie Westminister). Jednakże współcześni historycy potwierdzili znalezisko Raea w Przejściu Północno – Zachodnim, a wraz z nim wiarygodność jego raportu na temat kanibalizmu pośród załogi Franklina. Kanadyjski autor Ken McGoogan, badacz Arktyki, stwierdza, że chęć Raea do uczenia się i zaadaptowania zwyczajów rdzennych ludzi żyjących w Arktyce uczyniła go czołowym badaczem na miarę swoich czasów i pozwoliła na podróże oraz przetrwanie w terenach o surowym zimnym klimacie. Szacunek Raea dla zwyczajów, tradycji i umiejętności był zupełnym przeciwieństwem do szerzącego się w dziewiętnastowiecznej Europie przekonania, że ludność rdzenna nie posiada żadnej technicznej wiedzy ani informacji, które mogłaby przekazać. Rasizm Dickensa, który podzielany był przez wielu Anglików tamtych czasów, znacznie się nasilił po powstaniu Sipajów z 1857 roku w Indiach.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sztuka nieprofesjonalna\n\nSztuka nieprofesjonalna – (wiązana ze zjawiskami takimi jak: sztuka naiwna, Art Brut, outsider art, sztuka samorodna)\nZjawisko w sztuce, znane od końca XIX wieku, obejmujące wszelkie przejawy działań plastycznych, powstające w kręgu sztuki naiwnej, psychopatologicznej, z pogranicza sztuki ludowej, poza kanonami, schematami i modelami wypracowanymi na gruncie sztuki uznawanej za wysoką, bądź do niej aspirującej, które pozostaje niejako na marginesie sztuki wykwalifikowanej. Można jednak wśród jego przykładów znaleźć inspiracje i odniesienia do sztuki tzw. elitarnej. Często jest ono włączane do kręgu twórczości ludowej, ponieważ jego przedstawiciele wywodzą się spoza artystów wykształconych na artystycznych uczelniach, co nie jest jednoznaczne z brakiem otrzymania przez nich wyższego wykształcenia. Artyści sztuki nieprofesjonalnej są grupą niezwykle zróżnicowaną, pochodzą bowiem z różnych środowisk społecznych, kulturowych. Wszyscy jednakże tworzą uwolnieni spod presji wyznaczników dyktowanych przez modę, kulturę i tradycję, niejako intuicyjnie dając wyraz swemu talentowi i potrzebie wyrazu artystycznego. Dla zrozumienia tej sztuki niezwykle istotne staje się poznanie kontekstu życia poszczególnych autorów, wydarzeń jakie wpłynęły na rozpoczęcie przez nich artystycznej drogi czy impulsów, które przyczyniły się do powstania konkretnych dzieł. Brak profesjonalnego przygotowania i akademickiego wykształcenia w zakresie sztuk pięknych nie ujmuje nic z wartości estetycznej ich dzieł, a liczne czynniki towarzyszące procesowi twórczemu wpływają na wzbogaceniu warstwy treściowej i rozszerzenie horyzontu znaczeniowego dzieła naznaczonego piętnem indywidualności artystów. Aleksander Jackowski wskazuje, że niekwestionowaną zaletą warsztatu artystów nieprofesjonalnych jest jego unikalność, niemożność naśladowania go czy podrobienia. Artyści ci to bowiem niejednokrotnie osoby niepełnosprawne pod względem umysłowym, z zaburzeniami psychicznymi lub takie, które w swoim życiu otarły się o chorobę psychiczną, mające doświadczenia okultystyczne czy takie fascynacje. Często jest to sztuka stanowiąca jedyny sposób na dotarcie do wnętrza tworzących ją osób, ich droga do wyrażenia siebie i nawiązania kontaktu ze światem zewnętrznym, rodzaj swoistej terapii. Działanie to charakteryzuje wielka ekspresja, instynktowny dobór form, koloru i techniki. Daleko jej od manifestacyjnego wydźwięku, acz jest bezpośrednia, operujące czystą emocją i prostymi środkami (stąd przypisywanie części dzieł do nurtu sztuki surowej). Sztuka ta pozostaje autentyczna, tajemnicza, niekiedy ujmująco prosta pod względem formalnym, ale wciąż niezwykle intrygująca i bogata semantycznie.\nSztuka nieprofesjonalna nie jest zjawiskiem do końca przebadanym, a jej przedstawiciele w oficjalnej terminologii historii sztuki zaliczani są do nurtu Art brut – sztuki surowej. Jednak wciąż ciężko o jednoznacznie zaklasyfikowanie jej przejawów. Liczni badacze, w tym historycy sztuki i etnografowie, zajmujący się nimi wskazują, iż różnorodność i wieloznaczność jest niejako wpisana w specyfikę sztuki nieprofesjonalnej przez co wymyka się ona ostatecznej kategoryzacji. Przez długi czas pozostawała łączona ze sztuką ludową, co było podyktowane wyodrębnieniem obu spoza sztuki elitarnej oraz braku fachowego wykształcenia przez ich twórców. Dopiero w latach 60. XX wieku podjęta została dyskusja nad miejscem sztuki nieprofesjonalnej w świecie artystycznym i postrzeganiem jej jako zjawiska autonomicznego. Anna Kunczyńska-Iracka stwierdza, iż sztuka ludowa jest czymś różnym od sztuki nieprofesjonalnej mieszkańców miast ponieważ rodzi się w innych warunkach i w kontekście innej tradycji. Celem sztuki nieprofesjonalnej nie jest już estetyzacja otoczenia, dekoracja przedmiotów towarzyszących człowiekowi w jego codziennych czynnościach i nie pełni już ona funkcji użytkowych jak to ma miejsce w sztuce ludowej, ale jest już wyrazem indywidualnych przeżyć artysty. W dalszym ciągu jednak określenie „nieprofesjonalna”, „ludowa” i „naiwna” są w potocznym ich rozumieniu  używane zamiennie, a granica między nimi nie została nigdy sztywno i kategorycznie przeprowadzona. Nie istnieją też jasno wyznaczone cechy czy wyznaczniki, za pomocą których można by jednoznacznie przypisać konkretne dzieło do jednej z tychże. Jak wiele rzeczy w sztuce, ta zwana mianem „nieprofesjonalnej” także pozostaje zjawiskiem płynnym, nie do końca uchwytnym i niedookreślonym.\n\n\n== Instytucje zajmujące się polską sztuką nieprofesjonalną ==\nMuzeum Miejskie w Zabrzu\n\nPosiada jedną z trzech liczących się w kraju kolekcję dzieł z zakresu sztuki nieprofesjonalnej zgromadzoną w ramach tamtejszego działu plastyki. Jest to kolekcja wyspecjalizowana w twórczości artystów pochodzących z terenu Górnego Śląska. Muzeum szczyci się eksponatami pochodzącymi już z lat 60. XX wieku, kiedy to zainteresowanie sztuką nieprofesjonalną dopiero się rodziło. Dzięki czemu dziś można tam oglądać unikalne prace nieżyjących już artystów niezwykle istotnych dla regionu. Kolekcja zabrzańska jest tworzona z myślą o wyselekcjonowaniu najbardziej reprezentatywnych i najwybitniejszych dzieł nurtu by w ten sposób oddać jak żywo rozwijało się środowisko artystów nieelitarnych. Wśród zbiorów można odnaleźć prace m.in. następujących artystów: Teofila Ociepki, Pawła Stolorza, Eugeniusza Bąka, Gerarda Urbanka, Pawła Wróbla, Leopolda Wróbla, Ewalda Gawlika, Erwina Sówki, Bronisława Krawczuka, Ludwika Holeszy, Stanisawa Marcisza, Władysława Lucińskiego, Waldemara Pieczki, Jana Nowaka, Joannz Sekuły, Marka Idziaszka i innych.\nMuzeum Śląskie w Katowicach\n\nPosiada obfite zbiory sztuki nieprofesjonalnej gromadzone od 1984 roku, początkowo w ramach Działy Etnografii, następnie Sekcji Plastyki Nieprofesjonalnej, a obecnie Działu Plastyki Nieprofesjonalnej. Pracownicy działu podkreślają, że zjawisko sztuki nieprofesjonalnej wciąż nie zostało do końca precyzyjnie zdefiniowane. Jest ono na tyle różnorodne, że ciężkim zadaniem jest wyznaczenie odpowiednich kategorii stylowych i usystematyzowanie artystów czy ich dzieł. Niemożliwe okazuje się wyodrębnienie jednego kanonu cech, na podstawie których przeprowadzono by klasyfikację. Niemożność ta pociąga za sobą brak wykształcenia nazewnictwa i mnogość terminów: sztuka naiwna, amatorska, nieuczona, intuicyjna. Kolekcja sztuki nieprofesjonalnej Muzeum Śląskiego posiada prace takich grup artystycznych jak: Grupa Janowska, „Gwarek 58”, „Bielszowice”, „Filar 72”, „18-Obsydian” a także artystów Teofila Ociepki, Ludwika Holeszy, Erwina Sówki, Pawła Wróbla, Bronisława Krawczuka, Ewalda Gawlika, Władysława Lucińskiego, Franciszka Kurzei, Jana Nowaka. Muzeum umożliwia odbiorcy także dokonanie porównań przykładów dzieł z różnych terenów Polski, nie tylko Górnego Śląska, stąd też obecność prac następujących twórców: Stanisława Zagajewskiego, Eugeniusza Broszka, Franciszka Adamika, Włodzimierza Czerwa.\nMuzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu\n\nTutejszy Dział Sztuki Nieprofesjonalnej powstał w 1979 roku jako jeden z pierwszych tego typu w Polsce. Gromadzi zbiory malarskie, rysunkowe i graficzne (obecnie posiada ich ponad 500). Dział szczyci się wyodrębnieniem sztuki nieprofesjonalnej z szeroko rozumianej sztuki ludowej i traktowaniem jej jako tworu osobnego – co nie jest popularnym stanowiskiem zajmowanym przez polskie placówki muzealne w stosunku do sztuki nieprofesjonalnej. Zrodziła się zatem myśl stworzenia takiego działu w muzeum, które wyszło by do odbiorcy ale też do samych artystów z propozycją alternatywną, gdyż umożliwiałoby ekspozycję dzieł niemieszczących się w ramach kanonu sztuki wykwalifikowanej czy sztuki ludowej (opierającej się na wzorach od dawna znanych, której jedną z cech głównych jest tradycjonalizm rozwiązań). Pierwsza wystawa zorganizowana pod tytułem Talent, pasja, intuicja stała się swoistym manifestem, gdyż ukazywała jaką formułę pragną przyjąć muzealnicy. Chcieli oni skupić się na właśnie na zagadnieniu intuicji, definiowanej  jako kreowanie dzieła wyrażającego pełnię pasji i możliwości artysty, który objawia swój talent oraz specyfikę i jakość rozwiązań. Dział reprezentują prace ponad 50 artystów, z których, jak informuje muzeum, większość została uznana za przedstawicieli Art brut (sztuki surowej). Tworzą oni zbiór artystów wybitnych, ze wszech miar różnorodnych – począwszy od wykształcenie, przez koleje życiowe (często  są to osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne, niepełnosprawne fizycznie i intelektualnie), zainteresowania i dążenia.  Mnogość tych wszystkich doświadczeń i wielość dróg twórczych złożyły się na wytworzenie swojego rodzaju zjawiska, które wymyka się jednoznacznym ocenom, tradycjom, oczekiwaniom i konwenansom. Znaleźć tam można dzieła następujących artystów: Teofila Ociepki, Erwina Sówki, Katarzyny Gawłowej, Ludwika Więcka, Marianny Wiśnios, Barbary Skiby, Damiana Rebelskiego, Władysława Sułowskiego, Edmunda Monsiela, Władysława Wałęgi, Bronisława Surowiaka, Bronisława Krawczuka, Ludwika Holeszy, Leopolda Wróbla, Krzysztofa Okonia, Jarosława Miklasiewicza. Muzeum posiada także zalążek zbiorów reprezentujących kultury pozaeuropejskie Afryki, Azji i Oceanii (są to głównie eksponaty z dziedziny militariów: miecze japońskie, zbroja samurajska). Muzeum brało udział w przygotowaniu polskiej ekspozycji na Światowym Triennale Sztuki Nieprofesjonalnej INSITA'94 w Bratysławie a później w Norymberdze. Reprodukcje dzieł pochodzących z kolekcji muzealnej można znaleźć w albumie Aleksandra Jackowskiego \"Sztuka zwana naiwną\".\nMuzeum Ziemi Sądeckiej\n\nJest kojarzone ze sztuką nieprofesjonalną, w zbiorach znajdują się dzieła sztuki naiwnej; słynie w szczególności z posiadania największej kolekcji prac Nikifora zwanego Krynickim.\n\n\n== Wystawy, festiwale, imprezy ==\nTriennale Sztuki Nieprofesjonalnej INSITA – międzynarodowy przegląd sztuki naiwnej, art brut i outsider art odbywający się od 1966 roku, z przerwą w latach 1972 – 1994. Pierwsze triennale miało miejsce w Bratysławie z inicjatywy Stanisława Tkaca. Nazwa pochodzi od łac. insitus, insita, insitum co znaczy tyle co „wrodzony”. Nawiązuje ona zatem do instynktownego charakteru powstawania dzieła. Celem przeglądu jest odkrywanie nowych twórców i upowszechnianie sztuki nieprofesjonalnej w coraz to szerszych kręgach odbiorców. W czasie Triennale odbywają się liczne sympozja, wystawy oraz przyznanie Grand Prix w kategorii art naive, art brut i outsider art.\nOd sztuki ludowej do art brut wystawa z kolekcji Leszka Macaka, Galeria Sztuki Regionalnego Ośrodka Kultury w Bielsku-Białej 2008 r.\nTalent, pasja intuicja, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu 1985 r.\nTalent, pasja intuicja II, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie 2005 r.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nE. Fryś-Pietraszkowska, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek, Sztuka Ludowa w Polsce, Warszawa 1988.\nA. Jackowski, Wstęp do katalogu wystawy Sztuka bez granic: od sztuki ludowej do art brut : wystawa z kolekcji Leszka Macaka, Bielsko Biała, 2008.\nhttps://web.archive.org/web/20160304101452/http://www.bb365.info/od-sztuki-ludowej-do-art-brut-sztuka-bez-granic,newsy,folklor,735,0 (stan z dnia: 10.05.2013)\nhttp://www.muzeum.edu.pl/index.php/main/page/pg_flink/sztuka-nieprofesjonalnej/idpage/29 (stan z dnia 05.05.2013)\nhttps://web.archive.org/web/20111128091816/http://www.panoramaradomska.pl/x.php/1,1410/Sztuka-Nieprofesjonalna.html (stan z dnia: 05.05.2013)\nhttp://www.muzeumslaskie.pl/zbiory-plastyka-nieprofesjonalna.php (stan z dnia: 5.05.2013)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMuzeum Sztuki Naiwnej Jagodina\nGaleria TAK w Poznaniu\nMuzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu\nMuzeum Miejskie w Zabrzu\nPlastyka nieprofesjonalna", "source": "wikipedia"}
{"text": "Świat zachodni\n\nŚwiat zachodni, cywilizacja zachodnia, okcydent, potocznie Zachód– określenie różnych narodów i państw (cywilizacji) w regionach Europy Zachodniej, Ameryki Północnej i większości Australazji; przy czym istnieją pewne wątpliwości co do tego, czy państwa w Europie Wschodniej (w tym Polska, a także Rosja) i Ameryce Łacińskiej również zaliczają się do tej kategorii.\n\n\n== Kultura ==\n\nZasady cywilizacji i kultury zachodniej wywodzą się z trzech źródeł: antyku grecko-rzymskiego, chrześcijaństwa, renesansu i oświecenia.\n\n\n== Teorie cywilizacji ==\nW teoriach cywilizacji cywilizacja zachodnia jest jedną z głównych analizowanych cywilizacji. Jej analizy przeprowadzili Arnold Toynbee, Oswald Spengler i Samuel P. Huntington, a w Polsce Feliks Koneczny, który używał własnego pojęcia cywilizacji łacińskiej, wskazując, że obok niej w Europie występują inne cywilizacje.\nZachodnią cywilizację często przeciwstawia się innym cywilizacjom: muzułmańskiej, chińskiej itp., wskazując na zachodzące między nimi konflikty.\n\n\n== Krytyka ==\n\n\n== Zobacz też ==\nAlianci\nAlianci zachodni\nEntenta\nKraj rozwinięty\nOkcydentalizacja\nPierwszy Świat\nWielka trójka\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tabu pokarmowe\n\nTabu pokarmowe – istniejący w określonych grupach społecznych lub kulturowych świadomy zakaz spożywania pokarmu pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego, który jest jadalny z punktu widzenia fizjologii trawienia. Nie jest znane tabu pokarmowe, które byłoby akceptowane we wszystkich kulturach. Najpowszechniejszym jest zakaz kanibalizmu. W wielu przypadkach tabu nie jest utrwalone pisemnie, posiada mimo to moc zakazu wiążącego określoną grupę. Ponieważ używki, jak np. alkohol, nie są zaliczane do żywności, naukowcy nie traktują zakazu picia alkoholu w islamie jako tabu pokarmowego. Również ograniczone czasowo unikanie spożywania pewnych potraw, np. w ramach postu, nie jest traktowane jako tabu pokarmowe.\nBadaniami zjawiska zajmuje się kilka nauk, przede wszystkim antropologia, etnologia i dietetyka.\n\n\n== Wprowadzenie ==\nCzłowiek zaliczany jest przez naukowców do zwierząt wszystkożernych, ponieważ jest przystosowany do spożywania i trawienia pokarmów zarówno pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego. Niemniej jednak we wszystkich znanych społeczeństwach wybiera się z możliwych rodzajów pokarmu najlepsze i rozróżnia się pożywienie, które jest gorsze, którego się unika i takie, którego spożycie jest zabronione. Ze względów zdrowotnych uzasadnione jest przede wszystkim unikanie spożycia pokarmów ciężkostrawnych i trujących. Wszystkie inne zakazy i unikanie uważa się za przyswojone w społeczno-kulturowych ramach (grupach wyznaniowych, narodach czy kulturach) i dlatego zakazy takie znacznie różnią się od siebie. Wybór pokarmu u człowieka nie jest jak u zwierząt podyktowany instynktem. Obserwacje naukowe wykazały, że małe dzieci do wieku dwóch lat są z zasady gotowe wkładać do ust i jeść wszystko, także kamienie, chrząszcze czy kał. Wstręt do spożywania niektórych rzeczy nie jest wrodzony, lecz nabyty w drodze interakcji ze społecznym otoczeniem. U zwierząt nie stwierdzono prawdziwych emocji wstrętu.\nZakazany pokarm często kojarzy się z uczuciem wstrętu. Fakt, że to samo pożywienie, które w jednej kulturze uważa się bezsprzecznie za niejadalne, może być uważane jako przysmak w innej (np. mięso z psa), potwierdza, że reakcja wstrętu nie jest instynktem – nie jest więc związana z właściwościami obiektu, który jest zasadniczo jadalny. Zdolność stłumienia reakcji wstrętu w ciężkich sytuacjach, np. podczas klęski głodu, i spożycia pokarmu obłożonego tabu, jest zróżnicowana indywidualnie. Zwykle silny wstręt przy jedzeniu powoduje wymioty, które uniemożliwiają dalsze spożywanie.\nZe znanych zakazów pokarmowych z całego świata najliczniej obłożonymi tabu są mięso i produkty zwierzęce – tylko mała liczba zakazów dotyczy roślin. Daniel Fessler i Carlos David Navarrete znaleźli w 12 badanych grupach kulturowych 38 rodzajów tabu pokarmowych dotyczących potraw ze zwierząt i tylko 7 potraw z roślin. Na świecie Chińczycy wyróżniają się najmniejszą liczbą zakazów pokarmowych – w Europie Francuzi. Źródła historyczne wskazują na to, że liczba rodzajów tabu pokarmowego w Europie w czasach najnowszych wyraźnie wzrosła.\n\n\n== Teorie naukowe dotyczące tabu pokarmowego ==\nIstnieje kilka teorii naukowych, które próbują wyjaśnić powstawanie i istnienie tabu pokarmowego (poniżej opisano najbardziej znane).\n\nTeoria kulturowo-materialistyczna, inaczej też ekonomiczno-racjonalistyczna. Najbardziej znanym przedstawicielem materializmu kulturowego jest antropolog Marvin Harris, autor książki Krowy, świnie, wojny i czarownice, wydanej w 1985. Przedstawiciele tej teorii wychodzą z założenia, że można wytłumaczyć tabu pokarmowe racjonalnie, jako wynik analizy kosztów i zysków z perspektywy jak najlepszego zaopatrzenia w żywność. W swojej „teorii optymalnego poszukiwania pokarmu” twierdzą oni, że w każdej kulturze czy wspólnocie powstają przyzwyczajenia dotyczące pokarmu, które w zależności od regionalnych warunków mają ekologicznie albo ekonomicznie sens i obiecują największy zysk. Harris wskazuje na to, że bydło domowe w Indiach jest (albo było) bardzo drogocenne i że niemądrym posunięciem byłoby jego zabijanie i zjadanie. Z tego przekonania miało powstać stopniowo tabu pokarmowe świętych krów.\nTeoria społeczno-kulturowa albo funkcjonalistyczna. Przedstawiciele tego podejścia, np. Frederick J. Simoons (Eat not this Flesh. Food avoidances in the Old World, 1967) wychodzą z założenia, że tabu służy przede wszystkim umocnieniu identyfikacji grupy i odgraniczeniu od pozostałych wspólnot. Tabu pokarmowe przyczynia się w ten sposób do utrzymania porządku społecznego. Tabu poddawane są celowo takie rodzaje pożywienia i potrawy, które są spożywane w innych grupach, od których dąży się do odgraniczenia. Z reguły koncepcja ta nie potrafi jednak wyjaśnić, dlaczego właśnie jakieś szczególne pożywienie jest okładane tabu, a nie inne. Teoria ta również nie zajmuje się szczegółowo znaczeniem poszczególnych rodzajów pożywienia.\nTeoria strukturalistyczna. Jej przedstawicielami są przede wszystkim Mary Douglas (Purity and Danger, 1966), Claude Lévi-Strauss i Ulrich Tolksdorf. W swoich modelach traktują oni źródła pokarmu jako symbole, które mają pomóc w tworzeniu pewnego wymyślonego porządku w otoczeniu. Zgodnie z tym każda kultura nie tylko dzieli artykuły spożywcze na „czyste” i „nieczyste”, na święte i zwyczajne. Do tego dochodzi, że „czyste” pożywienie uchodzi za jadalne, „nieczyste” za niejadalne. Różne kryteria służą klasyfikacji produktów. Jeśli jakiś rodzaj potraw nie spełnia kryteriów, a zatem nie pasuje do żadnej kategorii klasyfikacji, wtedy społeczność nakłada na nią tabu. Koncepcję zmodyfikował etnosocjolog Edmund Leach (Kultur und Kommunikation, 1974): według niego, z reguły niejadalne są zwierzęta, które albo uważa się za bardzo obce albo za bardzo bliskie człowiekowi. Leach porównał jadalność zwierząt do reguł obowiązujących w małżeństwie: blisko spokrewnione osoby obowiązuje tabu zaślubin i kazirodztwa. Odpowiednio zwierzęta, z którymi człowiek obcuje w swoim miejscu zamieszkania (psy, koty), są poddane tabu pokarmowemu. Brak pokrewieństwa oznacza zezwolenie na zaślubiny, a w przeniesieniu na pokarm jadalność dzikich zwierząt. „Bardzo daleki” związek wyklucza bliskie kontakty socjalne u ludzi, jak i jadalność zwierząt, które uważa się za „dzikie” i „obce”.\nTeoria emocjonalno-psychologiczna. Jej reprezentanci to Fessler i Navarette. Badacze ci wychodzą z założenia, że podstawą tabu pokarmowego są emocje i w swojej argumentacji przytaczają tezę, że uczucie wstrętu powstało w procesie ewolucji, aby ułatwić wybór pokarmu i zmniejszyć ryzyko śmierci przez „zły pokarm”. Ryzyko to, ich zdaniem, jest większe w przypadku mięsa niż roślin. Poprzez uczucie mdłości oraz wymioty uczucie wstrętu w pewien sposób zaprogramowało się w mózgu. Inne wyjaśnienia tabu pokarmowego mają być tylko uzasadnieniami racjonalnymi, które powstały później. Koncepcja ta jednak jest kontrowersyjna, gdyż wyniki badań potwierdzają, że wstręt nie jest instynktem. Wrodzone są tylko pewne preferencje smakowe.\nWszystkie dotychczasowe koncepcje zawodzą, gdyż żadna z nich nie jest w stanie wyjaśnić zadowalająco wszystkich znanych rodzajów tabu pokarmowego. Dotyczy to także zakazów, które powstały w ramach ruchu wegetariańskiego, a które wydają się uwarunkowane względami etycznymi. Jednak zdaniem Evy Barlösius: jest to wysoko nieprawdopodobne, aby tak zróżnicowane zjawiska jak zakaz zabijania bydła w Indiach, tabu na koninę w północnej Europie, wstręt do spożywania mięsa psów i kotów w Europie i Ameryce Płn., czy tabu na wieprzowinę w islamie i judaizmie powstały z tych samych przyczyn.\n\n\n== Rodzaje tabu pokarmowego o podłożu religijnym ==\n\n\n=== Wołowina ===\nJednym z najbardziej znanych zakazów pokarmowych jest hinduistyczne tabu zabijania bydła domowego i spożywania produktów z niego. Przede wszystkim krowy dojne są uważane za święte i nietykalne. Krowa jest dla hinduistów ucieleśnieniem bogini Prythiwi, Matki Ziemi. Poza tym według hinduskiej legendy sam Kryszna, inkarnacja boga Wisznu, dorastał w rodzinie pasterza bydła, dlatego jest przedstawiany na wizerunkach często jako pasterz z krową. Byk o nazwie Nandi jest zwierzęciem towarzyszącym bogu Śiwa. Dla niektórych hinduistów reinkarnacja jako krowa oznacza osiągnięcie poziomu stojącego bezpośrednio pod poziomem człowieka, który jest szczytem reinkarnacji. Dusza człowieka, który zabije krowę, powraca na najniższy z 87 poziomów reinkarnacji. Również mleko krowie i odchody uważane są za święte. W większości indyjskich krajów i terytoriów związkowych zabijanie bydła jest zabronione prawem albo pozwala się na to tylko wyjątkowo. Jednolitego prawa obowiązującego w całych Indiach jednak nie ma.\n\nZachowała się wypowiedź Mahatmy Gandhiego:  Kult krów wśród hinduistów jest jednak zakorzeniony w różnym stopniu. Podczas gdy wielu z nich, przede wszystkim na północy Indii, ma bardzo emocjonalny związek z tymi zwierzętami, w południowym regionie Kerala nie toleruje się jedynie ich zabijania, ale sprzedaje starsze zwierzęta chrześcijańskim albo islamskim rzeźnikom. Krowie mięso jest tam nawet jedzone. Z 450 kast, które oficjalnie istnieją w Indiach, 117 ma zezwolenie na spożywanie wołowiny. Z powodów finansowych kasty te mogą pozwolić sobie jedynie na wołowinę ze zwierząt padłych. Dla większości hinduistów wołowina jest jednak tabu. Słabe i mało produktywne krowy trzyma się najczęściej nadal w oborze i karmi się do ich śmierci; czasami oddaje się je do specjalnych schronisk, gdzie żyją na łaskawym chlebie. Według Harrisa, liczba takich „domów starców” dla bydła wynosiła w Indiach w latach 80. XX wieku ok. 3 tys., w których żyło ok. 580 tys. zwierząt. Najwięcej z nich należało do zwolenników dżinizmu.\n\nHinduiści najczęściej wierzą w to, że mieszkańcy Indii już w starożytności święcili i zasadniczo nie ubijali bydła – spożywanie wołowiny mieli rozpowszechnić w kraju dopiero muzułmanie. Nie potwierdzają tego jednak źródła historyczne. W okresie od roku 1800 do 800 p.n.e. w północnych Indiach żyły indoaryjskie plemiona koczownicze, związane z kulturą wedyjską. Jak wykazują analizy staroindyjskich źródeł, spożywały one wołowinę, jak i ofiarowywały bydło w ramach rytuałów religijnych. Po ubiciu zwierzęta ofiarne były rozdawane między świty kapłanów i wojowników. Bydło było w okresie wedyjskim nie tylko jednym z najważniejszych zwierząt ofiarnych, ale było spożywane chętnie na co dzień i to w dużych ilościach, jak na to wskazują liczne teksty. W czasach władcy Aśoki w połowie III stulecia przed naszą erą tabu ubijania bydła jeszcze nie było. Bramini spożywali wołowinę i przede wszystkim gości przyjmowano potrawami z tego mięsa.\nZ czasem wołowina stała się tabu dla wszystkich hinduistów, podczas gdy produkty krowie ogłoszone zostały świętymi, czystymi i oczyszczającymi. W okresie wedyjskim istniały już cztery kasty: kapłańska kasta braminów, kasta wojowników, kasta chłopów i rzemieślników i kasta sług. Gdy populacja zaczęła się zwiększać, wzrosło zapotrzebowanie na ziemię orną, co zmniejszyło liczbę pastwisk, a co za tym idzie bydła. W związku z tym wołowiną mogły odżywiać się wkrótce już tylko kasty uprzywilejowane. Około roku 600 p.n.e. doszło w okresie wojen i powodzi do klęsk głodu. W tym samym czasie powstał buddyzm jako religia konkurencyjna, potępiająca ofiary zwierzęce i zabijanie zwierząt w ogóle.\n\nWedług Harrisa, wynikiem tej konkurencji było powstanie w Indiach tabu pokarmowego na bydło:  Gdyby negatywne tabu zostało nałożone na bydło całkowicie, oznaczałoby to koniec chowu bydła, gdyż „nieczyste” zwierzęta nie są trzymane przez wierzących. W życiu chłopów bydło odgrywa jednak nadal ważną rolę, z której nie mogą oni zrezygnować, gdyż służy im jako zwierzę pociągowe na polu, dostarcza mleko, a odchody są używane jako nawóz albo opał. Poza tym posiadanie przynajmniej jednej krowy uprawnia wielu chłopów małorolnych do posiadania małego kawałka ziemi. Według Harrisa, jest to prawdziwa przyczyna powstania tabu świętej krowy. Nie ma ona nic wspólnego z religią, lecz jest związana z ekonomią.\n\n\n=== Wieprzowina ===\n\nZarówno w judaizmie, jak i w islamie wieprzowina jest pisemnym tabu. Tora zabrania spożywania kilku gatunków zwierząt, a interpretacje odpowiednich zakazów doprowadziły do powstania zasad koszerności. Mięso świni nie zalicza się do pokarmu koszernego. W Księdze Kapłańskiej Bóg mówi: \nKoran wymienia spośród gatunków zwierząt tylko świnie jako zabroniony pokarm:  Pomimo tego także w islamie istnieje zasadniczy podział produktów na „czyste” (halal) i nieczyste (haram), który obowiązuje wiernych, nawet jeśli produkty spożywcze nie są wymienione w tekście Koranu.\nHarris wskazuje na to, że autorytety obu religii dzisiaj często tłumaczą tabu wieprzowiny, argumentując, że świnie są w rzeczywistości zwierzętami brudnymi, które lubią się tarzać w błocie, jedzą własne odchody oraz że można zachorować po spożyciu wieprzowiny na włośnicę. Świnie faktycznie jedzą własne odchody, kiedy nie mogą znaleźć innego pożywienia. Ponieważ nie posiadają gruczołów potowych, szukają ochłody tarzając się w błocie. Ale oprócz świń także kury i kozy, uważane za „czyste”, spożywają własne odchody. Włośnica natomiast została odkryta dopiero pod koniec XIX w. i zdaniem Harrisa nie nadaje się na uzasadnienie tego starego tabu. Peter Heine dodaje: \n\nZnaleziska archeologiczne potwierdzają, że wcześniej hodowano i jedzono świnie także na Bliskim Wschodzie. W czasach neolitu rozciągały się tam duże lasy dębowe i bukowe, w których stada świń znajdowały pokarm i chłodzący cień. Wzrost liczby ludności przyczynił się do karczowania coraz większych obszarów leśnych w celu pozyskania ziemi ornej i w ten sposób hodowla świń w tym gorącym regionie przestała się opłacać: świnie są co prawda wszystkożerne, ale w przeciwieństwie do zwierząt przeżuwających nie potrafią trawić roślin z wysoką zawartością celulozy, np. traw. Udomowione przez człowieka musiały być karmione zbożem albo innymi plonami, przez co stały się dla człowieka konkurencją w odżywianiu się. Świnie nie nadają się również ani na zwierzęta pociągowe, ani do transportu ludzi. Poza tym nie można ich doić. Ich chów, zdaniem Harrisa, stał się po analizie kosztów i zysków w pewnym momencie nieekonomiczny i dlatego niepożądany. Wprowadzenie tabu na wieprzowinę miałoby zatem związek ze zmianami środowiskowymi na Bliskim Wschodzie, a nie z systemem wiary, który wyniknął z wyobrażeń religijnych o „czystych” i „nieczystych” zwierzętach.\nW przeciwieństwie do tej argumentacji strukturalistyczna koncepcja wychodzi z założenia, że zakaz spożywania wieprzowiny odzwierciedla systemy filozoficzne panujące w społeczeństwach Bliskiego Wschodu. Mary Douglas interpretuje przykazy Starego Testamentu dotyczące odżywiania się jako część porządku społecznego, w którym atrybuty „czysty” i „nieczysty” odgrywają ważną rolę. Święte i czyste są wszystkie rzeczy, które są bez skazy, doskonałe i które dają się jednoznacznie określić. Według Księgi Kapłańskiej stworzone zostały trzy grupy zwierząt: w wodzie, na lądzie i w powietrzu, przy czym każdej grupie odpowiadają pewne kryteria. Zwierzęta, które spełniają wszystkie kryteria pewnej grupy, uważane są za „czyste”, zatem jadalne – inne za „nieczyste”, niejadalne. Ponieważ świnia nie spełnia kryteriów dla zwierząt jadalnych, sklasyfikowana została jako zwierzę nieczyste. Douglas uważa, że kryteria porządkowe zostały spisane w późniejszym czasie, aby potwierdzić i uzasadnić istniejące już zwyczaje odżywiania się. Eva Barlösius wskazuje na to, że wielu produktów spożywczych nie spożywano na długo przed powstaniem przykazań odżywiania się w judaizmie. Jej zdaniem klasyfikacja zwierząt według kryterium „przeżuwacze z rozdzielonymi kopytami” została stworzona w późniejszym okresie.\nFrederick J. Simoons, jako zwolennik koncepcji funkcjonalistycznej, doszukuje się w tabu wieprzowiny wyniku konfliktu między grupami koczowniczymi i osiadłymi. Chów świń nie pasował do stylu życia koczowników, którymi byli starożytni Izraelici. Świnia stała się więc symbolem osiadłości i dlatego należało się zrzec jej jako zwierzęcia użytkowego. Poza tym spożywanie wieprzowiny kojarzyło się Izraelitom z narodami, które zagrażały plemionom izraelskim. Do tej argumentacji przyłączył się także badacz islamu Peter Heine, który zauważył, że w starożytnym Egipcie świnie były cenione jako zwierzęta ofiarne. W związku z tym główną przyczyną tabu wieprzowiny byłoby wyróżnienie monoteizmu wobec politeistycznego otoczenia.\n\n\n=== Konina ===\n\nKonina uważana jest w wielu krajach za normalny rodzaj pożywienia, w kilku innych jednak obłożona jest tabu albo jej spożywanie jest unikane. Żydowskie przykazania pokarmowe zabraniają m.in. także spożywania koniny, a w islamie zwykle nie traktuje się koni i osłów jako zwierząt jadalnych (nie są halal). Również w chrześcijaństwie przez długi okres obowiązywał papieski zakaz ubijania koni. Konina jest pokarmowym tabu w Wielkiej Brytanii, w Stanach Zjednoczonych i Australii, podczas gdy we Francji, Belgii, Niderlandach i we Włoszech sprzedaje się ją w sklepach. W Niemczech, Austrii i w Szwajcarii istnieją rzeźnie zajmujące się ubojem koni, ale koninę je tylko mała część społeczeństwa – większość unika jej. Podobnie jest w Polsce: co prawda koninę jada się rzadko, istnieją jednak rzeźnie przerabiające konie na produkty spożywcze, a Polska jest największym europejskim eksporterem koni, głównie do rzeźni włoskich. W 2002 najwięcej koni ubito i przetworzono na produkty spożywcze w Chinach, Meksyku, Kazachstanie, Włoszech, Argentynie i Mongolii. W 2001 roku tylko w Europie spożyto ok. 153 tys. ton koniny.\n\nZe strony fizjologii pożywienia nie ma przeciwwskazań dla odżywiania się koniną. Mięso jest chude, niskokaloryczne i bogate w żelazo.\nZnaleziska kości i malowidła na ścianach jaskiń zamieszkanych w epoce kamienia potwierdzają, że w czasach prehistorycznych człowiek często ubijał konie i odżywiał się nimi. Kiedy to w Europie ze względu na zmiany klimatyczne pastwiska zarosły lasami, koniną odżywiały się jedynie typowe narody konno-koczownicze w głębi płyty euroazjatyckiej, jak Mongołowie czy Hunowie. Nie trzymano jednak koni dla celów konsumpcyjnych, gdyż prawdziwymi dostarczycielami mięsa było bydło i świnie ze względu na ekonomiczniejsze wykorzystanie pokarmu przez te gatunki. Starożytni Rzymianie nie odżywiali się koniną, lecz mięsem z osłów. Nie byli narodem konno-koczowniczym, a w wyprawach zbrojnych ich kawaleria składała się z podbitych plemion. Maurowie posiadali jednostki konne. W bitwie pod Tours w 732 roku Maurowie ponieśli porażkę w walce z wojskami Karola Młota – po niej to papież Grzegorz III napisał list do misjonarza Bonifacego, żądając natychmiastowego zaprzestania spożywania koniny:\n\nHarris widzi bezpośredni związek między zakazem papieskim z jednej strony a znaczeniem koni dla rycerstwa i zahamowaniem grożącej nadal ekspansji muzułmańskich Maurów z drugiej. Konie były zbyt drogocenne, aby można je było ubijać. Pomimo tego, padłe konie były nadal pożywieniem biedniejszych klas społeczeństwa. We Francji jeszcze w XVIII w. wydawano zakazy ubijania koni. Podejście do spożywania koniny zmieniło się dopiero po bitwie pod Pruską Iławą, kiedy to główny lekarz armii Napoleona, baron Dominique Jean Larrey, radził głodującym żołnierzom zjadać mięso zabitych w walce koni. Kilku francuskich naukowców podkreśliło w XIX w. wartości odżywcze koniny i doradzali jej konsumpcję biedniejszym rodzinom. Podczas oblężenia Paryża w 1871 przez armię pruską ubijano masowo konie, aby nakarmić głodującą ludność miasta.\nPodczas gdy w XIX w. we Francji i kilku innych europejskich krajach dopuszczano, a nawet popierano spożywanie koniny, w Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych nadal obowiązywał zakaz, chociaż w tych krajach katolicyzm nie odgrywał ważnej roli. Harris wyjaśnia to w ten sposób, że ze względu na imperium handlowe królestwa od XVIII w. nie brakowało innego mięsa, nawet u niższych warstw społeczeństwa. To samo można powiedzieć o sytuacji w Stanach Zjednoczonych. Koninę nie tylko pomija się jako żywność, lecz wyraźnie odrzuca się ją; jest traktowana jako „niejadalna”, a więc tabu. Pomimo tego Harris uważa, że wielu Amerykanów jadłoby koninę, gdyby była o wiele tańsza od wieprzowiny czy wołowiny. Poza tym tłumaczy trwającą niechęć do koniny przez działalność „lobby na rzecz wołowiny”, jak i protesty miłośników zwierząt, których motywacji jednak nie zgłębia.\nObecnie utrzymywanie się tabu pokarmowego dotyczącego koniny w krajach, które są głównie niekatolickie, da się jednak bardziej logicznie wyjaśnić, wskazując na założenia teorii strukturalistycznej, dzielącej zwierzęta na „domowe” i „użytkowe”. Te pierwsze są dla człowieka zbyt bliskie, aby można było myśleć o ich spożyciu, a konie są dziś trzymane głównie dla przyjemności i spędzania z nimi czasu.\n\n\n=== Krew ===\nZarówno w judaizmie, jak i islamie tabu obłożone jest spożywanie krwi, krwawego mięsa i produktów, których składnikiem jest krew. W Torze, w Księdze Powtórzonego Prawa (12,23) można przeczytać:  \nTen zakaz powtarza się w Księdze Kapłańskiej (7,26–27): \nW Koranie odpowiedni zakaz znajduje się w Surze 5,3: \nAby nie łamać tabu w obu religiach wprowadzono rytuał szechity, z metodą ubijania zwierząt powodującą wykrwawienie się zwierzęcia. Żydowskie przykazy opisują także sposób, w jaki mięso zwierząt ma być przygotowane, aby usunąć krew przed spożyciem. W jednej z wersji Koranu (Razi, tom 2) jest napisane, że szechita jest konieczna, ponieważ inaczej krew gromadzi się w żyłach, tam ścina się i psuje jednocześnie mięso, którego spożycie jest potem szkodliwe dla zdrowia.\n\n\n== Tabu pokarmowe bez podłoża religijnego ==\n\n\n=== Mięso psów ===\n\n\n==== Daleki Wschód ====\n\nMięso z psów czy kotów jest podawane w kilku krajach azjatyckich nawet w restauracjach. Nie są to jednak potrawy na co dzień, lecz uważa się je za drogocenne specjały, mające prawie miano „lekarstwa”, co oznacza jednocześnie, że potrawy takie nie są tanie. Wielu ludzi w tych samych krajach odrzuca jednak zasadniczo spożywanie psiego albo kociego mięsa. Rośnie nawet liczba aktywnych przeciwników tego rodzaju pożywienia. Sukcesem zakończył się na przykład protest przeciwko restauracji serwującej kocie mięso w Shenzhen na południu Chin, którą właściciel zamknął w lecie 2006.\nPrzynajmniej w południowokoreańskich restauracjach zwraca się uwagę na to, aby potrawy były przygotowywane z odpowiedniej rasy psa. Dla tego celu hoduje się specjalnie tak zwane „psy stołowe” – gu, podczas gdy inne, zwyczajne psy domowe, nazywane są gyun. Koreańczycy są zdania, że spożywanie psiego mięsa służy zdrowiu, między innymi w przypadku rekonwalescencji po chorobach, leczenia gruźlicy, zwalczania słabości podczas letnich upałów i zaburzeniach wzwodu.\nRównież w Chinach, Malezji, Tajwanie i na Filipinach psie mięso ceni się jako specjał i afrodyzjak dla mężczyzn. Jedną z najbardziej cenionych ras są bernardyny, które Azjaci importują z Europy i dalej tuczą na „psy mięsne”. Według dochodzenia prowadzonego przez niemieckich dziennikarzy w Azji ma istnieć ok. 60 takich tuczących farm. Miłośnicy zwierząt z Niemiec i Szwajcarii oficjalnie protestowali przeciw spożywaniu bernardynów w Chinach. W Szwajcarii organizacja SOS Saint Bernard Dogs zebrała ok. 11 tys. podpisów protestujących. Temat spożywania psiego mięsa we własnym kraju organizacja ominęła.\nW Tajlandii podejście do spożywania psów jest bardziej zróżnicowane. W niektórych regionach kraju zjada się psy, aby urozmaicić kuchnię. Jednak czynią to tylko nieliczne rodziny, podczas gdy dla ich sąsiadów jest to całkowicie wykluczone. Z drugiej strony tu także odróżnia się normalne psy użytkowe maa i pieszczone „psy kanapowe” sunak, których mięsa się nie konsumuje.\n\n\n==== Europa i Ameryka ====\nW przeważającej większości państw jedzenie psów jest objęte całkowitym pokarmowym tabu. Wcześniej spożywanie psiego mięsa w Europie nie ograniczało się bynajmniej do czasów biedy i głodu – źródła z przełomu wieków XIX i XX informują o oficjalnym uboju psów w Niemczech. Tabu to powstało dopiero w najnowszym okresie i utrwaliło się jednocześnie z rosnącą rolą ruchu na rzecz ochrony zwierząt. Pomimo tego źródła pochodzące nawet z najnowszego okresu potwierdzają spożywanie psów w Szwajcarii. W maju 2006 roku oburzenie, szczególnie wśród wielbicieli zwierząt, wywołał opublikowany w jednym z duńskich czasopism wywiad z Henrykiem, księciem Danii, w którym arystokrata otwarcie przyznał, że uwielbia zarówno żywe psy, jak i ich mięso. To pochodzi z ras, które są hodowane specjalnie dla celu ich ubicia, więc jego zdaniem są porównywalne do kur, a smak mają podobny do cielęciny. Książę jest Francuzem i dorastał w Indochinach, gdzie poznał potrawy z psiego mięsa.\nZ punktu widzenia fizjologii odżywiania psie mięso nadaje się do spożycia. Akceptację albo odrzucenie jego spożycia przez całe społeczeństwa albo pojedyncze grupy należy więc traktować jako pozyskane drogą kulturową. Ponieważ psy w Europie i w Stanach Zjednoczonych są powszechnymi zwierzętami domowymi, dyskusja o tym tabu albo o jego braku w niektórych krajach prowadzona jest bardzo emocjonalnie. Podczas mistrzostw świata w piłce nożnej 2002 doszło do międzynarodowych protestów przeciwko spożywaniu psiego mięsa w Korei. Jedną z najbardziej znanych przeciwników była aktorka i aktywistka ochrony zwierząt Brigitte Bardot, która określiła to „barbarzyńską moralnością”, przez co zarzucono jej rasizm.\nZwierzęta domowe, które w pewnym sensie uważane są za część rodziny i które są rozpieszczane, antropolodzy tacy jak Harris nazywają „zwierzętami kanapowymi” w odróżnieniu od zwierząt gospodarczych, jak bydło czy świnie. W Europie i Stanach Zjednoczonych „zwierzęta kanapowe”, jak psy czy koty, traktowane są jako niejadalne. Harris na podstawie swojej socjoekonomicznej koncepcji zaprzecza jednak temu, że związek emocjonalny ze zwierzętami jest główną przyczyną powstania tabu pokarmowego na mięso psów i kotów. Wskazuje on na przykłady z grup etnicznych, takich jak Maorysi, którzy psy i świnie trzymają jako zwierzęta domowe i rozpieszczają je, co nie przeszkadza im je ubijać i jeść. Według Harrisa tabu pokarmowe dotyczące psiego mięsa jest następnym przykładem analizy kosztów i zysków: na Zachodzie nie jada się psów, nie dlatego że są lubiane, tylko dlatego że posiadają wiele innych zdolności, z których człowiek korzysta. Stąd jest to dla człowieka nieekonomiczne źródło mięsa. Sytuację w Chinach Harris tłumaczy hipotezą, że zjada się tam psy ze względu na to, że zawsze brakowało Chińczykom innego mięsa. Poza tym pożytek z psa jako towarzysza człowieka jest jego zdaniem w Chinach mały, gdyż jednostce wystarcza towarzystwo miliarda ludzi w tym społeczeństwie.\nDla większości Europejczyków, jak i dla Amerykanów, spożywanie psa jest tabu. W języku polskim mięso z psa określane bywa psiną; termin odnotowany został przez słownik Doroszewskiego i jest wykorzystywany przez współczesne media, choć nie został odnotowany w Słowniku Języka Polskiego PWN. W Szwajcarii handel jest co prawda zabroniony, ale nie ubój dla prywatnego użytku. W tamtejszych mediach pojawiają się wiadomości o spożywaniu psiego mięsa i nie są to bynajmniej pojedyncze przypadki. Miłośniczka zwierząt Edith Zellweger podawała kilkakrotnie w swoich wywiadach przykłady spożywania, jak i nielegalnego handlu. Kilogram psiego mięsa ma kosztować około 25 franków szwajcarskich. Jej zdaniem psy i koty spożywa się nie tylko w pojedynczych kantonach, ale w całej Szwajcarii. Dziennikarz Markus Rohner publikował swoje wywiady z ludźmi jedzącymi psy, najczęściej mieszkańcami wsi. Poza tym nabywcy psiego mięsa mają także pochodzić z Niemiec. Zdaniem Dorothei Beutling, profesor z Instytutu Higieny Mięsa (FU Berlin – Wolny Uniwersytet Berliński), psie mięso jest konsumowane w dużych ilościach w niektórych krajach Europy wschodniej, przede wszystkim w Rumunii, ale znane są też nieoficjalne, nielegalne przypadki ze Słowacji, jak i z Polski: Dziennikarze „Gazety Wyborczej” powoływali się w 1995 na wypowiedź inspektora Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami w Jaworznie o rodzinach z tego miasta, jedzących psie mięso od pokoleń. Na początku października 2007 PAP donosiła o właścicielach schroniska dla zwierząt w okolicy Iłży na Mazowszu, którzy prowadzili ubój psów dla pozyskania psiego tłuszczu.\nJuż w czasach starożytnych Hipokrates doradzał spożycie gotowanego psa jako „lekarstwo” na kobiecą niepłodność. Udokumentowane jest także dalekie zastosowanie psiego i kociego tłuszczu, jak i mięsa w niemieckojęzycznej medycynie ludowej. Psie sadło ma jako dawny środek leczniczy łagodzić kaszel i inne objawy chorób dróg oddechowych. Fakt, że autorzy niemieckojęzycznych średniowiecznych ksiąg medycyny ludowej zalecali nie spożywać psiego i kociego mięsa, wydaje się potwierdzać, że się nim odżywiano. W słowniku austriackich dialektów bawarskich (Wörterbuch der bairischen Mundarten in Österreich) znajdują się świadectwa wskazujące na spożywanie psiego mięsa w biedniejszych grupach społecznych jeszcze w XX wieku. Podczas klęsk głodu odżywiano się nim powszechnie.\nOficjalne statystyki z czasów Cesarstwa Niemieckiego potwierdzają ubój psów, który był rejestrowany w ten sam sposób jak ubój innych zwierząt użytkowych. Przed I wojną światową spisywano rocznie ok. 7000 przypadków ubić psów, przy czym dochodziło do licznych nielegalnych ubojów. Statystyki wskazują na regiony z najwyższymi liczbami ubić jak Saksonia, Turyngia i Śląsk. W Chemnitz istniała rzeźnia tylko dla psów i kilka gospód, w których podawano psie mięso. [...] Szczególnie ceniony jako regionalny przysmak był tatar z psiego mięsa(...). Niemiecki przepis prawny dotyczący kontroli mięsa z lat 40. zalicza psy do zwierząt rzeźnych.\nDawniej zwierzęta domowe miały jednoznaczną funkcję. We wczesnych czasach nowożytnych pieski „kanapowe” zaczęły być w modzie u szlacheckich dam, które obnosiły je ze sobą. Później, w XIX w., w Anglii powstał ruch miłośników zwierząt. Jednocześnie rozwinął się ruch wegetariański, którego zwolennicy ze względów etycznych odrzucali spożywanie mięsa w ogóle. Poza tym publiczny ubój przeniesiono do rzeźni, co przyczyniło się do tego, że ludność rzadziej obcowała z tymi praktykami. Z czasem ludzie odzwyczaili się od widoku ubijania zwierząt i spoglądali na to – pierwszy raz w historii – jako aktywności gorszące i nieprzyzwoite.\nZgodnie z etnosocjologicznym podejściem Leacha, społeczeństwa uważają psy za niejadalne ze względu na to, że traktuje się je jako członków rodziny. Ze względów emocjonalnych są człowiekowi zbyt bliskie, aby można było myśleć o ich spożywaniu. W naszej kulturze psiego mięsa nie odrzuca się ze względu na to, że jego wartość jest mała z punktu widzenia fizjologii odżywiania, jego spożycie szkodliwe dla zdrowia, albo że służy wspólnotom w stabilizacji swojej identyfikacji, a dlatego że związane jest ze znaczeniem, sensem.\n\n\n=== Owady ===\n\nWiększość Europejczyków nie uważa owadów za żywność, chociaż wiele ich gatunków jest w zasadzie jadalnych. Europejczycy, jak i Amerykanie z USA oraz Kanady z reguły kojarzą owady z brudem i dlatego czują do nich wstręt. W zachodniej kulturze stosuje się w psychologii wyrażenie entomofagia, określające spożywanie owadów, z czego wynika, że traktuje się ich konsumpcję jako nadzwyczajne, odchodzące od normy zachowanie. Antropolodzy wskazują jednak na to, że niektóre owady były jak najbardziej częścią europejskiej kuchni. Grecki komediopisarz Arystofanes opisał szarańcze jako „czteroskrzydły drób”. Również starożytni Rzymianie pożywiali się chętnie larwami trociniarki czerwicy. W średniowieczu obyczaje żywnościowe zaczęły się zmieniać i owady prawie zniknęły ze stołów europejskich. We Francji i w północnej Hesji przygotowywano zupę z chrabąszczy majowych jeszcze na początku XX w. Dzisiaj w niektórych krajach europejskich restauracje proponują czasami karty menu z potrawami z owadów, wydano także odpowiednie książki kucharskie, jednak korzysta z nich mała grupa ludzi. W Unii Europejskiej wobec przeznaczonych do spożycia owadów obowiązuje rozporządzenie UE ws. nowej żywności, a handlowcy muszą ubiegać się o pozwolenie na prowadzenie sprzedaży.\nZ punktu fizjologii odżywiania wiele gatunków owadów jest dobrym źródłem białka, przede wszystkim ich larwy. Przykładowo: 100 g termitów afrykańskich zawiera 610 kilokalorii, 38 g białka i 46 g tłuszczu; 100 g larw ciem ma około 375 kilokalorii, 46 g białka i 10 g tłuszczu; suszone larwy pszczół zawierają do 90% białka i ośmiu procent tłuszczu. Obecność dla człowieka niestrawnej chityny w osłonie owadziego ciała w zasadzie nie przeszkadza w odżywianiu się nimi, gdyż można chitynę oddzielić jak w przypadku homarów i krewetek. Larwy nie zawierają chityny w ogóle. Smak termitów i świerszczy jest podobny do sałaty, a panierowane szarańcze smakują słodkawo. Nie wszystkie owady są jednak jadalne, a część z nich jest wręcz trująca. Nieświadomie również i europejscy konsumenci spożywają owady, które znajdują się jako zmielone „dodatki” w powidłach, paście z orzeszków ziemnych czy zamrożonych warzywach. Także liczne suszone figi zawierają w swoich owocostanach martwe osy z rodziny Agaonidae.\nNa całym świecie istnieje wiele przykładów społeczeństw, w których owady uważa się za pożywienie. Owady są rozpowszechnione w kuchniach azjatyckich, afrykańskich i południowoamerykańskich. W całej Azji np. spożywa się pluskwiaki z rodziny Belostomatidae, w Tajlandii można kupić na każdym rynku pieczone szarańcze, w Meksyku koniki polne i inne owady, które są też oblewane czekoladą i sprzedawane jako słodycze. W Australii niektóre supermarkety mają w asortymencie czerwie ciem witchetty, jednak w tym kraju spożywa je tylko niewielu konsumentów, zob. witchetty grub. Także wiele plemion indiańskich odżywia się owadami. W Nevadzie i Kalifornii Indianie płoszą systematycznie chmary szarańczy na wysłane żarzącym się węglem miejsca, gdzie owady pieką się i są od razu gotowe do spożycia.\n\nNa pytanie, dlaczego w Europie i Stanach Zjednoczonych owady okłada się tabu pokarmowym, Harris odpowiada swoją teorią „optymalnego poszukiwania pożywienia”: stosunek zysku do kosztów jest nieekonomiczny. Tylko owady, które mają odpowiedni rozmiar i występują jednocześnie masowo, są interesujące dla człowieka jako źródło pożywienia. Jeśli […] z jednej strony w otoczeniu naturalnym żyje tylko niewiele gatunków owadów, które na dodatek nie występują masowo, a z drugiej strony środowisko to obfituje w udomowioną albo dziką, dużą zwierzynę, wtedy porównując człowiek nie będzie wybierał owadów jako pożywienia. Teoria ta wyjaśnia jednak tylko, dlaczego unika się owadów jako pożywienia, nie wyjaśnia wyraźnego tabu i związanego z tym uczucia wstrętu. Już sam dotyk rojących się owadów wywołuje u wielu obrzydzenie. Harris wyjaśnia to tak: Fakt, że dany gatunek zwierzęcia uważa się za bóstwo albo traktuje ze wstrętem, zależy od tego, czy przynosi on jakąś korzyść dla człowieka, czy jest tylko uważany za szkodnika. […] Świnia, której się nie je, jest bezużyteczna […] dlatego wielu jej nie znosi. Owady, których się nie je, są jeszcze gorsze. […]  Pożerają nie tylko plony, lecz zjadają człowiekowi również pokarm z talerza, gryzą, kąsają, piją naszą krew, a ich ukąszenia powodują swędzenie. […] Owady są wyjątkowo szkodliwe i nie przynoszą nam najmniejszego pożytku. […] Ponieważ ich nie jemy, można je kojarzyć z istotą zła […] i stworzyć z nich symbol nieczystości, trwogi, znienawidzonego. Wyjaśnienie to ma taką wadę, że nie sprawdza się w przypadku innych kręgów kulturowych, gdzie owady – które jako szkodniki zagrażają plonom, a zatem są konkurencją dla człowieka w odżywianiu się – chętnie spożywa się właśnie w celu redukcji ich liczby. Harris tłumaczy to tym, że tym społeczeństwom nie pozostaje nic innego, jak odżywiać się szkodnikami.\n\nDavid Gordon, autor książki kucharskiej poświęconej potrawom z owadów, twierdzi, że owady właśnie dlatego okładane są tabu w społeczeństwach rolniczych, ponieważ niszczą plony, a przez to podstawę odżywczą człowieka. Człowiek nienawidzi ich za to, więc zjadanie robactwa byłoby porównywalne do dzielenia łóżka z wrogiem. Jego teza nie wyjaśnia jednak, dlaczego okłada się tabu gatunki owadów, które nie są szkodliwe, lecz przeciwnie: pożyteczne dla człowieka.\nIstnieje więc kilka różnych prób wytłumaczenia wspomnianego powyżej tabu, w zależności od tego, z jakiej perspektywy kulturowej się na ten temat spojrzy. Obok wymienionych problemów, ciężko jest także wyjaśnić, dlaczego wielu konsumentów europejskich nie tylko nie brzydzi się innymi stawonogami, jak krewetki, kraby czy raki, ale wręcz akceptuje je jako pożywienie, mające nawet charakter przysmaku.\n\n\n=== Tabu roślinne ===\nPodczas gdy we wszystkich kulturach istnieją zakazy spożywania mięsa pewnych gatunków, tabu obejmujące rośliny spotyka się rzadko. Te znane są tylko w przypadku mniejszych grup etnicznych i opisało je niewielu autorów. Zakazy takie mogą obowiązywać tylko jedną płeć. Podczas swoich badań kultury i życia społecznego plemienia Hua z Nowej Gwinei etnolog Anne Meigs spisała m.in. zakazy spożywcze obowiązujące inicjowanych mężczyzn. W związku z tym wszystkie artykuły spożywcze, które kojarzą się z kobiecością i kobiecą seksualnością, są poddane tabu. Tabu obłożone są np. czerwone gatunki warzyw, czerwonawe owoce i grzyby, które mogą kojarzyć się z menstruacją, „owłosione” warzywa przypominające owłosienie łonowe oraz jeden gatunek grzybów i korzenie dwóch gatunków pochrzyna o charakterystycznym zapachu, który ma przypominać miesiączkujące kobiety. Poza tym tabu obłożone są także dziko rosnące rośliny, np. owoce dzikich bananów, ponieważ ich dzikość jest uważana za szkodliwą dla inicjowanych mężczyzn. Jeśli młodzi mężczyźni naruszą te zakazy, muszą liczyć się z konsekwencjami. Wcześniej w kulturze zachodniej kojarzono niektóre rośliny z seksualnością, jednak nie okładano ich tabu, lecz spożywano jako afrodyzjaki.\n\nPrzykładem historycznego tabu roślinnego jest zakaz spożywania bobu u zwolenników Pitagorasa z Samos, jak i u wyznawców orfizmu w czasach starożytnej Grecji. Istnienie tego tabu potwierdzają antyczne źródła, np. teksty Arystotelesa. Obie grupy nie podały przyczyn dla swojego zakazu. Współcześni im próbowali wyjaśnić to zachowanie w różny sposób. Najpopularniejsze wyjaśnienie opiera się na wierze Pitagorasa i orfików w reinkarnację i wędrówkę dusz. Wiara ta zabraniała spożywanie pokarmu „z duszą”, co doprowadziło do tabu pokarmowego (mięso ssaków i ryb). Poza tym uważano także bób za roślinę „uduchowioną”. Arystoteles interpretował to przekonanie orfików w ten sposób, że wyrastając z ziemi łodyga bobu jest w środku pusta, więc ma bezpośrednie połączenie z zaświatem, z Hadesem, w którym odradzają się dusze. W związku z tym powstało ostrzeżenie, że jedzenie bobu, to tak, jakby zjadało się głowy rodziców.\nPowołując się na Zaratusztrę, Pitagoras miał ponadto twierdzić, że podczas powstawania świata na samym początku wyrósł bób i dlatego jest on źródłem życia w ogóle. Jako dowody Pitagoras przytaczał zapach rozgryzionego bobu, który leżąc na słońcu po pewnym czasie ma zapachem przypominać spermę oraz wygląd kwiatu bobu, który zakopany i po kilku dniach odkopany ma przypominać wyglądem żeńskie genitalia, a nawet – po przyjrzeniu się – głowę dziecka. Innym uzasadnieniem dla bobiego tabu ascetycznie żyjących wyznawców orfizmu i zwolenników Pitagorasa jest istniejące w starożytnej Grecji przekonanie, że spożycie bobu pobudza seksualne podniecenie. Do przyczyn podanych przez Arystotelesa należy również podobieństwo owocu bobu do męskich genitaliów. W końcu przyjmuje się także, że rolę mogło odgrywać powstawanie wzdęć podczas trawienia bobu. Gazy jelitowe kojarzone były z dzikością i według Arystotelesa przeszkadzały koncentracji umysłowej i działaniu wyobraźni. W starożytności jeszcze nie znano choroby fawizmu, a jej związek ze spożyciem bobu odkryto dopiero w XIX w.\n\n\n== Przegląd zakazów pokarmowych w różnych kulturach i regionach świata ==\n\nW tabeli poniżej zaprezentowano rodzaj pokarmu oraz wypis krajów, kontynentów i grup wyznaniowych, które dany pokarm uznają za tabu pokarmowe lub też artykuł spożywczy.\n\n\n== Produkty pochodzenia zwierzęcego ==\n\n\n=== Zakazy prawne i unikanie spożywania ===\nSpożywanie pewnych gatunków zwierząt, albo przynajmniej polowanie na nie, jest prawnie zabronione ze względu na ochronę gatunkową. Do tych gatunków należą np. żółwie, bobry, niektóre gatunki fok oraz wielorybów. Nie wszystkie państwa jednak podpisały konwencję waszyngtońską. W Unii Europejskiej konwencja obowiązuje we wszystkich krajach członkowskich, ponadto obowiązują dalsze zakazy, jak np. ubój psów i kotów, które powiązane są z ochroną zwierząt.\nNiektórzy autorzy rozróżniają unikanie spożywania niektórych gatunków od tabu. Według nich istnieją gatunki zwierząt, których spożywanie większość społeczeństwa w danym kraju unika niezależnie od istnienia zakazu. Co prawda traktuje się je jako potencjalne artykuły spożywcze, ale w rzeczywistości odżywia się nimi znikoma mniejszość. Granice między ścisłym tabu pokarmowym a jedynie unikaniem jednak się zacierają. Stąd najczęściej autorzy nie rozróżniają definitywnie między tymi zjawiskami i traktują oba jako tabu.\nSocjolog Monika Setzwein rozróżnia między zakazem prawnym, tabu i unikaniem. Tabu opisuje jako „wewnętrzny zakaz”, który nie wymaga szczególnego uzasadnienia, ponieważ jest oczywisty. Jedną z ważnych cech tabu jest jego związek z emocjami i często występujący dwuznaczny charakter, który może jednoczyć z jednej strony głęboki szacunek, a z drugiej wstręt. […] Pojęcia zakazu i tabu można odgraniczyć od unikania, wskazując na to, że to ostatnie opiera się na społecznych konotacjach potraw. Unikanie dotyczy artykułów, które […] nie są wyraźnie zabronione. Jednak ze względu na społeczne asocjacje, jakie wywołują, ich spożywanie odrzuca pewna część społeczeństwa. Setzwein uważa, że zarówno unikanie, jak i zakazy prawne mogą z czasem przemienić się w tabu. Według Klausa Edera tabu pokarmowe jest zasadniczo związane z emocjami i aspektami moralnymi: Tabu pokarmowe to zakaz głęboko zagnieżdżony kulturowo i jednocześnie przeładowany emocjonalnie. Wyraża moralne uczucie kolektywu […]. Jednak nie wszyscy autorzy akceptują taką definicję. Niespożywanie niektórych gatunków zwierząt, które nie jest uzasadnione religijnie, można interpretować jednocześnie jako unikanie oraz jako tabu.\n\n\n=== Ptaki śpiewające ===\n\nW Unii Europejskiej nie ma ograniczeń prawnych dotyczących spożywania ptaków śpiewających. Jedynie w stosunku do polowania na nie obowiązują ograniczenia związane z przepisami ochrony zwierząt. Pomimo tego w krajach położonych na północ od Alp od dłuższego czasu nie akceptuje się spożywania tych ptaków. We Włoszech i we Francji natomiast serwuje się je jako przysmak w restauracjach.\nStare książki kucharskie potwierdzają, że ptaki śpiewające były od stuleci także pożywieniem ludności w północnej Europie i to wszystkich grup społecznych. Znanymi niemieckimi potrawami były Thüringer Meisensuppe (turyńska zupa z sikorek), Helgoländer Drosselsoop (helgolandzka zupa z drozdów), jak i ceniona także poza granicami Niemiec potrawa Leipziger Lerchen (skowronki lipskie). Antropolog Friedemann Schmoll powołuje się na dokumenty pochodzące z końca XVIII wieku, które potwierdzają pierwsze protesty wobec spożywania ptaków śpiewających. W tym czasie leśnictwo zaczęło wskazywać na pożyteczność tych ptaków w zwalczaniu szkodników. Podejście takie stopniowo doprowadziło do zmiany opinii publicznej, w której ptaki zaczęto traktować jako upierzonych przyjaciół, których nie zabija się ot tak, dla konsumpcji. Z reguły mieszczaństwo zaczęło w tym okresie – w przeciwieństwie do szlachty i chłopstwa – odnosić się z wyraźną sympatią do zwierząt i rozwinęło bardziej emocjonalne nastawienie do ich zabijania i spożywania. W końcu w XIX wieku powstał mieszczański ruch ochrony zwierząt i nastawienie do powszechnego wówczas polowania na ptaki zmieniło się zupełnie. Badając stopniową przemianę nastawienia do ptaków śpiewających, z artykułów spożywczych do nietykalnych stworzeń, Schmoll stwierdził, że obowiązuje już nie tylko unikanie spożywania tych gatunków ptaków, lecz wyraźne tabu pokarmowe.\n\nPoza tym polowanie na ptaki straciło w XIX wieku znaczenie gospodarcze, gdyż zaczęło przybywać innych źródeł zaopatrzenia ludności w mięso. Mięso drobnych ptaków przestało być przysmakiem i stało się potrawą biednych, którzy nie mogli sobie pozwolić na zakup innego mięsa. Wraz z pojawieniem się ideologii nacjonalizmu, niektórzy ówcześni autorzy twierdzili, że rezygnacja ze spożywania ptaków śpiewających jest oznaką wyższości cywilizacyjnej i kultury narodu. Ludwig Reinhard wywyższał tak w 1912 Niemców jako Kulturmenschen (naród kultury): w przeciwieństwie do bezuczuciowych narodów romańskich, które bawi jeszcze jak za czasów cesarzy rzymskich płynąca krew i męczenie zwierząt; które te małe zwłoki skubią, nadziewają na cienkie ruszty wierzbowe i sprzedają swoim rodakom na rynkach. Z drugiej strony sam Reinhard musiał przyznać, że skowronki w galarecie były ulubioną potrawą niemieckiego cesarza Wilhelma I.\n\n\n=== Żółwie i inne zwierzęta ===\n\nPrzykładami tabu pokarmowego, które wynikają z zakazu prawnego, są żółwie, bobry i wiewiórki. W Niemczech zakaz importu żółwi morskich – z których właściwie żółw zielony jest gatunkiem, którego mięso używane było do gotowania zup – istnieje od 1984 roku. Produktów z żółwi nie spotyka się w sklepach od końca lat 80. XX wieku. Wiele gatunków żółwi morskich jest zagrożonych wyginięciem i są chronione konwencją CITES. Zgodnie z prawem żydowskim żółwie są „nieczyste” i dlatego też tabu.\nZupę z żółwia zaczęto przyrządzać w XVIII w. w Wielkiej Brytanii i szybko stała się egzotycznym specjałem bogatszej europejskiej burżuazji i symbolem wyższego statusu społecznego. Jednak już od XVI w. importowano i spożywano mięso żółwi w dużych ilościach. Ponieważ żółwie morskie traktowano jako „ryby”, ich spożywanie było dopuszczalne podczas postu. Do dzisiaj ich mięso jest potrawą postną w Ameryce Południowej. Według WWF, tylko w Meksyku w okresie przed wielkanocnym zjada się około 10 tys. żółwi pomimo istniejącego zakazu połowu.\nImport żółwi morskich wzrósł w XIX w., co spowodowało, że już wtedy ich populacje zaczęły się zmniejszać. To przyczyniło się z drugiej strony do ekskluzywności potrawy. W okresie powojennym zupa z żółwi w puszkach była w RFN poszukiwanym produktem, który kupowany był także przez klasę średnią. W latach 70., wraz z pojawieniem się ruchu ekologicznego, spożywanie żółwi zaczęto krytykować. Pomimo tego, kraje Europy zachodniej były znaczącymi importerami mięsa żółwi i przypuszczalnie tylko małe grupy ich społeczeństw zaprzestałyby spożywania tego mięsa bez wejścia w życie zakazu prawnego. \n\nW Ameryce Południowej i Azji spożywa się nadal różne gatunki żółwi lądowych, jak i morskich. W Chinach przerabia się żółwie na różnorakie produkty i lekarstwa, mające pomagać przy problemach z potencją. Według nieoficjalnych danych spożywa się tam rocznie około 20 milionów sztuk żółwi.\nRównież bóbr jest objęty ochroną gatunkową i znikł z książek kucharskich jeszcze wcześniej niż żółw. W wielu miejscach gatunek ten wymarł już w XIX w. Ze względu na łuskowaty ogon bóbr był, podobnie jak żółwie morskie, traktowany w średniowieczu jak „ryba” i dlatego spożywany podczas postu, również w Polsce. Przede wszystkim jego ogon był ceniony jako przysmak. Wcześniej również zjadano w Europie wiewiórki. Dziś chroni je prawo ochrony gatunkowej, ale jeszcze w niemieckojęzycznych książkach kucharskich z lat 50. chwalono mięso wiewiórek jako delikatne i cieszące się dużą popularnością, szczególnie jako ragoût. W marcu 2006 media angielskie przytaczały wypowiedź lorda Inglewooda, chcącego spopularyzować wśród brytyjskich uczniów spożywanie amerykańskich wiewiórek szarych (Sciurus carolinensis), które po sprowadzeniu na Wyspy Brytyjskie wypierają tam europejską wiewiórkę pospolitą. W styczniu 2007 w amerykańskim stanie New Jersey ostrzegano natomiast oficjalnie przed spożywaniem wiewiórek występujących w pobliżu wysypisk odpadów ze względu na ich skażenie ołowiem. Szczególnie Indianie Gór Ramapough cenią ich mięso.\n\n\n=== Wnętrzności ===\n\nPo uboju zwierząt użytkowych tradycyjnie przetwarzano wszystkie części zwierzęcia, które można wykorzystać na produkty spożywcze, i to nie tylko w biedniejszych gospodarstwach. Z czasem jednak książki kucharskie zaczęły zawierać coraz mniej przepisów na potrawy z organów wewnętrznych, a potrawy z nich spotykano rzadziej na stołach. Stephen Mennell zauważył, że największą niechęć odczuwają konsumenci nie wobec ogólnego spożywania mięsa, lecz wobec pewnych jadalnych organów zwierzęcych określanych jako wnętrzności. Wnętrzności są zatem przykładem unikania potraw, aczkolwiek głębokość niechęci do nich jest odmienna w różnych krajach i regionach. Wzrastająca niechęć do produktów z organów wewnętrznych nie dotyczy wszystkich organów w tym samym stopniu. Poza tym organ zdecydowanie odrzucany przez większość jako potrawa może być przysmakiem mniejszych grup społeczeństwa, jak np. trzustka cielęca.\nZdaniem Stephena Menella psychologowie społeczni mogliby prawdopodobnie stworzyć skalę Guttmana nastawień do spożywania wnętrzności ze wzrastającą niechęcią od wątróbek, poprzez nerki, języki, trzustki, mózgi, kiszki, aż do jąder i oczu. W skali tej Amerykanie osiągnęliby najwyższy stopień, Anglicy miejsce pośrodku, a Francuzi najniższy stopień obrzydzenia.\nW Polsce nieprzerwaną popularnością cieszy się tradycyjna potrawa flaki, nadal chętnie spożywa się wątróbki wieprzowe i drobiowe, ozorki wołowe i żołądki kurze, które stanowią składniki potraw w licznych przepisach prezentowanych np. na stronach internetowych. Mniej popularne, choć również jadane, są nerki i móżdżek cielęcy, nie ma natomiast tradycji sporządzania potraw z jąder i oczu.\n\n\n=== Mleko ===\n\nPodczas gdy mleko i produkty mleczne są cenionym pożywieniem w Europie i w Stanach Zjednoczonych, wielu ludzi w innych kręgach kulturowych odrzuca albo unika ich spożywania. Unikanie to nie ma związku ze smakiem mleka, lecz z faktem, że wraz z wiekiem spada aktywność enzymu zwanego laktazą, który jest człowiekowi potrzebny, aby przetrawić cukier mleczny – laktozę. Niemowlęta dysponują jeszcze tym enzymem, aby móc trawić mleko matki. Ale zwykle produkcja tego enzymu po osiągnięciu wieku lat 3 zaczyna się zmniejszać. Tolerancja laktozy zawartej w mleku jest zatem nie normą, a genetycznym odchyleniem od niej. Przy niedoborze tego enzymu laktoza w jelicie grubym fermentuje, co powoduje bóle brzucha, wzdęcia i biegunkę, przy czym stopień dolegliwości zależy od ilości spożytego mleka. W przypadku wielu społeczeństw niespożywanie mleka nie jest związane z tabu, lecz jest przykładem unikania pożywienia z powodów fizjologicznych.\nNaukowcy tłumaczą utrzymywanie się obecności laktazy u dorosłych ewolucją. Chów bydła jako zwierząt użytkowych wprowadzono dopiero ok. 8-6 tys. lat p.n.e. najprawdopodobniej na Bliskim Wschodzie, skąd jego domestykacja rozprzestrzeniła się stopniowo na cały świat. Dopiero od tego momentu mleko i produkty mleczne stały się pożywieniem człowieka. Pasterze i hodowcy bydła byli dzięki genetycznej mutacji w stanie odżywiać się mlekiem i jego produktami, co przyczyniło się do tego, że byli według teorii ewolucji zdolniejszymi do pozostania przy życiu i rozmnażania się. Zdolność ta mogłaby mieć duże znaczenie w regionach, gdzie dla zdrowia własna produkcja witaminy D przez ciało człowieka nie wystarcza ze względu na niskie nasłonecznienie. Grupy etniczne, którym dzisiaj mleko nie szkodzi, są potomkami tych plemion pasterskich. W wielu regionach świata chów bydła nie odgrywał aż do najnowszej historii żadnej roli i tam człowiek nie potrzebował laktazy. \n\nW przeciwieństwie do Chińczyków większość Hindusów potrafi przetrawić mleko. W Indiach chów bydła ma tradycyjnie duże znaczenie, w Chinach to dość młoda dziedzina rolnictwa. Harris wyjaśnia różnice rozwojowe tym, że w chińskim rolnictwie, opartym na nawadnianiu i budowaniu tarasów, nie było miejsca na zwierzęta pociągowe, przez co chów bydła był bezsensowny. Świń natomiast, które Chińczycy hodują od tysiącleci, nie można doić. Ponieważ wapń zawarty jest również w warzywach liściastych jak sałata czy szpinak, nie było zapotrzebowania na mleko jako źródło wapnia. Pomimo tego w czasach najnowszych w Chinach rozwinęła się gospodarka mleczna. Po powstaniu republiki ludowej w 1949 w Chinach trzymano 120 tys. krów dojnych, a roczna wydajność wynosiła 250 tys. t. Wcześniej mleko traktowano jako środek zdrowotny mający ogólnie krzepić chorych. Od kilku lat rządy Chin propagują jednak konsumpcję mleka jako artykułu spożywczego. W 2004 chowano już ok. 10 mln krów produkujących 22 mln litrów mleka. Przeciętne roczne spożycie mleka na głowę wynosiło 12 litrów, przy czym w miastach 25, a w Pekinie 47. Około 200 mln Chińczyków (z 1,3 mld ogółu) pije mleko przynajmniej w małych ilościach. Ser natomiast nadal uważany jest za „zepsute mleko” i nienadający się do jedzenia.\n\n\n=== Unikanie rodzajów mięsa w wybranych krajach ===\nTabela zawiera wyniki reprezentatywnej ankiety przeprowadzonej w 1992 na temat nastawienia wobec różnych zwierząt jako źródła pożywienia (dane w procentach; nie uwzględniono głosów respondentów niezdecydowanych).\n\n\n== Kanibalizm ==\n\n\n=== Współczesność ===\nW dzisiejszych czasach kanibalizm prawie we wszystkich kulturach uważany\njest za absolutne tabu. Jest ono często spostrzegane jako miara dla stopnia cywilizacji. Społecznej akceptacji spożycia mięsa ludzkiego można oczekiwać tylko w sytuacji wyjątkowych katastrof, np. u rozbitków morskich lub lotniczych. Harris ogranicza tabu dotyczące kanibalizmu do społecznie sankcjonowanego spożywania mięsa ludzkiego przy jednoczesnej obecności innych produktów spożywczych.\nAntropolodzy i etnolodzy rozróżniają ogólnie cztery rodzaje kanibalizmu:\n\ntak zwany kanibalizm świecki, w którym mięso ludzkie traktuje się jako produkt spożywczy;\nkanibalizm antysocjalny, nazywany również kanibalizmem wojennym, w którym spożywa się jeńców wojennych;\nkanibalizm sądowniczy, w którym skazani są zjadani (często przez swoją wspólnotę) za karę;\nkanibalizm rytualny jako część kultu religijnego.\nKanibalizmem jako zaburzeniem psychicznym zajmuje się psychologia.\nDo kanibalizmu rytualnego zalicza się np. rytuały pogrzebowe, w których Indianie z basenu Amazonki spożywali popiół zmarłych. Podłożem była tu wiara, że duch zmarłych w ten sposób nie zaginie i zostanie w ciele krewnych. U plemienia Fore z Nowej Gwinei pochowani byli odkopywani po krótkim czasie przez kobiety i przez nie zjadani. Praktyki te powstały, według Harrisa, dopiero w latach 20. XX wieku. W latach 50. przede wszystkim kobiety tego plemienia zaczęły chorować na nieznaną wówczas chorobę kuru, która najprawdopodobniej została wywołana przez spożywanie zakażonych ludzkich mózgów. Harris tłumaczy powstanie kanibalizmu u Fore tym, że kobiety i dzieci plemienia otrzymywały znacznie mniej racji mięsa z większych zwierząt niż mężczyźni i były przez to zmuszone do odżywiania się roślinami, żabami i owadami. Stąd cierpiały na niedobór białka, a kanibalizm był dla nich rozwiązaniem problemu.\nHarris wychodzi z założenia, że w większości kultur mięso ludzkie spożywano tylko w związku z kanibalizmem wojennym. Uważano, że zjadanie jeńców wojennych miało więcej sensu niż utrzymywanie ich jako niewolników. Tupinamba, Huroni albo Irokezi nie prowadzili wojen po to, aby zdobyć mięso ludzkie. Mięso ludzkie było łupem pobocznym ich wypraw wojennych. […] Ich postępowanie było rozsądne z perspektywy praktycznego odżywiania się, inaczej nie skorzystaliby z pierwszorzędnego źródła białka zwierzęcego. Jego zdaniem tabuizacji kanibalizmu nie wprowadzono ze względów etycznych, lecz po przeciwstawieniu kosztów i zysków. Większe społeczeństwa, zorganizowane państwowo, mają inne interesy niż małe wspólnoty: potrzebują więcej rąk do pracy i podatników. Poza tym zaczęto trzymać coraz częściej zwierzęta użytkowe. Stąd Harris wnioskuje, […] że mięso ludzkie przestano uważać za nadające się do jedzenia w zasadzie z tego samego powodu co wołowinę w przypadku braminów i psie mięso w przypadku Amerykanów: bilans między kosztami a pożytkiem był niekorzystny.\n\n\n=== Kult ofiarny u Azteków ===\n\nKanibalizm u Azteków wydaje się nie pasować do teorii Harrisa, gdyż naród ten nie zrezygnował ze spożywania mięsa ludzkiego po powstaniu państwowości azteckiej. Masowe ofiarowywanie ludzi było ich kultem ofiarnym i to na większą skalę. Tę trwającą stulecia praktykę potwierdzają duże ilości znalezionych kości i kopce z czaszek, które opisał po raz pierwszy Hernán Cortés podczas swojej wyprawy w 1519. Rytuały ofiarne odbywały się w Tenochtitlán na najwyższej platformie piramidy w dzielnicy świątyń. Tam kilku kapłanów wycinało ofierze serce, które było poświęcone jednemu z bóstw. Głowy odcinano i używano do budowy kopców. Pozostałe części ciała zwracano właścicielowi, który wziął jeńca do niewoli podczas wyprawy wojennej. Zwłoki zjadano następnie podczas uczt. Roczne liczby ofiar szacuje się w granicach od 15 tys. do 250 tys. ludzi, a ofiarami byli zarówno mężczyźni, jak i kobiety, rzadziej dzieci.\nFakt, że Aztekowie zjadali potencjalnych niewolników i podatników, Harris tłumaczy tym, że Aztekowie nie prowadzili chowu bydła. Ich jedynymi zwierzętami użytkowymi były psy i indyki, co jego zdaniem, nie wystarczało wyższym klasom jako źródło mięsa. Pomimo tego Harris nie zgadza się z tezą Michaela Harnera, opisującą kanibalizm u Azteków jako skutek braku zwierząt użytkowych – problem, który miał być rozwiązany przez zaopatrzenie się w mięso w aztecki sposób. Dla Harrisa koszty wypraw byłyby wyższe niż ich zysk – Niedostatek mięsa zwierzęcego niekoniecznie zmuszał Azteków do spożywania ludzkiego mięsa. On po prostu […] niwelował korzyści polityczne z ewentualnego zaprzestania kanibalizmu.\nHarris określa aztecki kanibalizm jako wojenny, Harner natomiast jako świecki. W kontekście religijnego kultu można go opisać również jako rytualny. Harris nie wspomina o tym, że w centrum kultu Azteków znajdowało się Słońce. To według mitu powstało z mięsa i krwi bóstw, które poświęciły się dla człowieka. Poza tym życie w zaświatach uważano za ważniejsze niż ziemski byt. W wierze Azteków zapewniony wstęp do raju miały ofiary kultowe i wojownicy, którzy zginęli podczas walki. Oba rodzaje śmierci znajdowały się na najwyższym, 13. stopniu w skali „kwalifikacji” do raju. Aby zapewnić dalszy bieg Słońca, musiała być regularnie ofiarowywana krew ludzi, tak jak bogowie ofiarowali się dla jego biegu wcześniej, zapewniając tym samym egzystencję świata.\n\n\n== Zobacz też ==\nsmażony pająk – lokalna potrawa przyrządzana w Kambodży\nżmijówka – nalewka alkoholowa, powstała przez macerowanie węża w mocnym alkoholu (Azja)\ngniazda jadalne („jaskółcze gniazda”) – gniazda zbudowane z wydzieliny gruczołów ślinowych niektórych gatunków ptaków, ceniony przysmak w krajach Azji Południowo-Wschodniej\ncasu marzu – ser owczy z żywymi larwami muchówek\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nEva Barlösius: Soziologie des Essens, Juventa, Monachium 1999, ISBN 3-7799-1464-6.\nMaryM. Douglas MaryM., Czystość i zmaza, MartaM. Bucholc (tłum.), JoannaJ. Tokarska-Bakir, Warszawa: PIW, 2007, ISBN 978-83-06-03048-8, OCLC 749240302 . Brak numerów stron w książce\nMarvin Harris: Krowy, świnie, wojny i czarownice. Zagadki kultury. Warszawa: PIW, 1985. ISBN 83-06-01147-3.\nMarvin Harris: Wohlgeschmack und Widerwillen. Die Rätsel der Nahrungstabus. Stuttgart: Klett-Cotta, 2005. ISBN 3-608-94412-5.\nDwijendra Narayan Jha: The Myth of the Holy Cow, Verso Books, London 2002, ISBN 1-85984-676-9.\nStephen Mennell: Die Kultivierung des Appetits. Geschichte des Essens vom Mittelalter bis heute (angielski tytuł oryginalny: All Manners of Food), Athenäum, Frankfurt/Main 1988. ISBN 3-610-08509-6.\nPerry Schmidt-Leukel (wyd.): Die Religionen und das Essen, Hugendubel, Kreuzlingen 2000, ISBN 3-7205-2115-X.\nMonikaM. Setzwein MonikaM., Zur Soziologie des Essens. Tabu, Verbot, Meidung, Opladen: Leske + Budrich, 1997, ISBN 3-8100-1797-3, OCLC 40363347 . Brak numerów stron w książce\nFrederick J. Simoons: Eat Not This Flesh. Food Avoidances from Prehistory to the Present, Wisconsin Press, Madison 1994 (wydanie 2.), ISBN 0-299-14254-X.\nSabineS. Wilke SabineS., Die verspeiste Esskultur. Nahrung und Nahrungstabus, Marburg: Tectum Verlag, 2005, ISBN 3-8288-8789-9, OCLC 61320716 . Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRolf Degen: Nicht nur Verdorbenes macht Angst. w: Tabula. SVE, Bern 2005, luty.\nDaniel M.T. Fessler, Carlos David Navarrete: Meat is Good to Taboo. w: Journal of Cognition and Culture, Brill, Leiden 2003 (pdf). ISSN 1567-7095\nNicolai Schirawski: Sehr verehrte Kuh. w: P.M. Magazin, München 2002, wrzesień. ISSN 0176-4152\nRam Puniyani: Beef Eating, Strangulating History w: The Hindu, Madras 2003.\nAlexander Rabl: Tabuzone Teller w: A La Cart. Gourmet-Magazin, D+R Verlag, Wien 2006.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tajny związek\n\nTajny związek – w etnologii termin określający różnego rodzaju stowarzyszenia o działalności skrywanej przed niewtajemniczonymi.\n\n\n== Charakterystyka ==\nCechami charakterystycznymi tajnych związków są:\n    a) istnienie wewnętrznej struktury opartej na systemie stopni i \nindywidualnym przywództwie oraz ukrytej siedziby (domostw, miejsc świętych),\n    b) określonych zasad przyjmowania nowych członków (często związanych z inicjacją nowicjusza) oraz przedmiotów związanych z rytuałami,\n    c) często też istnienie tajemnego języka.\nNajczęstszymi związkami tego typu były stowarzyszenia męskie, choć spotyka się też kobiece.\n\n\n== Geneza ==\n\nFenomen tajnych związków od dawna interesował badaczy. Na temat ich powstania wysunięto dwa rodzaje teorii: społeczną i religijną.\nPochodzenie społeczne wysuwali między innymi: Ludwik Krzywicki, Hutton Webster, E.M. Loeb.  Badacze ci wskazywali na liczny udział mężczyzn w tego typu organizacjach, co miało wskazywać na powiązanie tych stowarzyszeń z inicjacją młodzieży. Według Webstera istnienie określonej hierarchii w tajnych związkach miało związek z grupami wieku. Uważał on, że inicjacja plemienna i związkowa mają wiele cech wspólnych, jak izolacja, nauka wiedzy tajemnej i posłuszeństwo wobec starszych. Powstanie żeńskich stowarzyszeń jest według niego dowodem rozkładu stowarzyszeń.\nNależy tu także wspomnieć o związkach tych organizacji z instytucją domów męskich, znaną na wielu kontynentach. Loeb natomiast wskazywał na występowanie w obu inicjacjach obrzędu przejścia oraz otrzymaniem znaków plemiennych. Zdaniem niemieckiego etnologa Kunza Dittmera tajne związki powstały w celu zastraszania kobiet.\nReligijne pochodzenie tajnych związków wysuwali: Leo Frobenius, S.A. Tokariew i Mircea Eliade. Zdaniem Frobeniusa powstanie tych organizacji miało swe źródło w kulcie zmarłych i boskich przodków.\nEliade podkreśla natomiast misteryjne podłoże obrzędu inicjacji związkowej oraz ich podobieństwo z obrzędami dojrzałości. Według niego celem tego obrzędu miała być symboliczna śmierć i narodziny oraz nadanie nowego, znanego tylko wtajemniczonym imienia, dzięki czemu neofita stawał się nowym człowiekiem.\n\n\n== Występowanie i funkcje ==\n\nGłównymi obszarami występowania tego typu organizacji były Afryka zachodnia i Melanezja. W Nowym Świecie istniały one przeważnie w Ameryce Północnej, głównie na wybrzeżu Pacyfiku.\nW Afryce tajne stowarzyszenia pełniły głównie funkcje policyjne i sądownicze lub religijne. Działalność tych pierwszych sprowadzała się do wymierzania sprawiedliwości i polowań na czarownice. Zajmowały się tym takie związki, jak jorubańskie Oro i Ogboni, Mmo u Ibów. Niektóre z tych związków, np. związki Poro i Simo, nabrały charakteru organizacji ponadplemiennych, a poleceń ich przywódców nie ośmielał się nie wykonać nawet władca. Należy w tym miejscu wspomnieć o związkach tzw. ludzi-lampartów, działających niemal w całej Afryce zachodniej, czy o związku ludzi-lwów u ludu Sara z Czadu, których członkowie, często przebrani za zwierzęta, napadali i terroryzowali miejscową ludność. Związki o charakterze religijnym, jak np. Zangbeto u Aszanti, Egunggun u Jorubów, Hjondo u ludu Sara, Bagre u ludów Lodagaa, Lobi i Dagari zajmowały się głównie inicjacją młodzieży i kultem religijnym, część z nich z czasem nabrała charakteru bractw religijnych. Na terenie Afryki środkowej istniały także związki kobiece, takie jak Ko Kume, Ndżo-Kholo i Miamba w Kamerunie, Lisimbu u ludu Kuta czy Nyembe w Gabonie.\nW Melanezji tajne związki były zjawiskiem niemal powszechnym. Część z nich, jak np. związek Sukwe z Wysp Banksa przekształciła się w kluby męskie, do których mógł należeć każdy dorosły mężczyzna, lecz dostęp do najwyższych stopni wymagał wielkich opłat. Inne zaś, jak związek Duk-Duk z Nowej Brytanii, pełniły funkcje policyjne, choć nieraz także terroryzowały miejscową ludność.\nNa półkuli zachodniej przykładem może być związek kanibali u Indian Kwiakutlów. Część związków zmieniła się bractwa religijne, jak np. Bractwo Węży u Indian Nawaho.\n\n\n== Informacja prawna ==\nArtykuł 13. Konstytucji RP bezwzględnie zakazuje istnienia organizacji, których struktury lub członkostwo są tajne. \n\n\n== Uwagi końcowe ==\nZwiązki takie, np. mau-mau (związek do walki z kolonializmem), mafia, Różokrzyżowcy czy Ku Klux Klan wymagają ze względu na swą specyfikę odrębnej interpretacji.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nKaj Birket-Smith: Ścieżki kultury. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974. Brak numerów stron w książce\nMircea Eliade: Mity,sny i misteria. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1994. Brak numerów stron w książce\nStanisław Piłaszewicz: W cieniu krzyża i półksiężyca. Rodzime religie i filozofia ludów Afryki Zachodniej. Warszawa: Iskry, 1978. Brak numerów stron w książce\nCharles Gabriel Seligman: Ludy Afryki. Warszawa: PWN, 1972. Brak numerów stron w książce\nSłownik etnologiczny:terminy ogólne. Warszawa: PWN, 1987. Brak numerów stron w książce\nJoachim Wach: Socjologia religii. Warszawa: Książka i Wiedza, 1961. Brak numerów stron w książce\nLucien Lévy-Bruhl: Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992. ISBN 83-01-10823-1. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Bibliografia obca ==\nFriderick William Butt-Thompson: West african secret societes. Their Organizations, Officials and Teachings, H.F. & G. Weatherby, Londyn 1929.\nReo Franklin Fortune: Omaha Secret Societes, ,,Columbia University Contributions to Anthropology\", nr. 14, 1932.\nJohn Heron Lepper: Famous Secret Societes, S. Low Marston & Co., Londyn 1932.\nRobert Harry Lowie: Primitive Society, Boni & Liveright, Londyn 1920.\nEdwin M. Loeb: Tribal Initiation and Secret Societes, ,,University of California Publications in American Anthropology and Ethnology\", University of California Press, t. XXV, Berkeley 1929.\nWilliam H.R. Rivers: The History of Melanesian Society, Cambridge University    Press, Cambridge, 1914.\nWilson Dallam Wallis: Religion in Primitive Society, F.S. Croft Co., Nowy Jork 1939.\nHutton Webster: Primitive Secret Societes, Macmillan & Co., New York 1932.\n\n\n== Zobacz też ==\nObrzęd przejścia\nInicjacja", "source": "wikipedia"}
{"text": "Taksonomia ludowa\n\nTaksonomia ludowa (ang. folk taxonomy) – potoczna klasyfikacja taksonomiczna, sposób nazywania i katalogowania organizmów stosowany przez niespecjalistów, ale funkcjonujący w potocznym użytku, zarówno w społeczeństwach cywilizowanych, jak i prymitywnych. Taksonomia ludowa funkcjonuje bez wpływu nauki, a nazwy potoczne odnoszą się do różnych taksonów w klasyfikacji naukowej. Zwykle najbardziej szczegółowa jest taksonomia ludowa w zakresie roślin użytkowych, wśród których odrębnie określane są odmiany uprawne lub grupy odmian.\n\n\n== Zasady taksonomii ludowej ==\nWspółczesne badania nad taksonomią ludową prowadzone są od połowy lat 50. XX wieku. Na ich podstawie Brent Berlin, Dennis Breedlove i Peter Raven sformułowali kilka zasad (początkowo hipotez) taksonomii ludowej:\n\nW każdym języku da się wyróżnić nazwy grup organizmów o różnym zakresie ich obejmowania, które można nazwać taksonami, np. „dąb”, „pnącze”, „roślina”, „dzięcioł czerwonogłowy”.\nTaksony są grupowane w niedużą liczbę klas, czyli etnobiologicznych kategorii taksonomicznych. Początkowo określono ich pięć: najwyższa kategoria (unique beginner), forma życiowa, rodzaj, gatunek i odmiana, ewentualnie „kategoria pośrednia”.\nPowyższe pięć kategorii jest uporządkowane hierarchicznie, a taksony do nich należące nie mogą należeć do innych.\nTaksony z danej kategorii w jednym języku zwykle w innym języku należą do tej samej kategorii, przy czym nie jest to ścisła zasada.\nTaksony najwyższej kategorii w ludowych taksonomiach rzadko mają nazwy, choć np. w języku angielskim istnieją nazwy „plant” ('roślina') i „animal” ('zwierzę').\nTaksonów o randze forma życiowa zwykle jest kilka w danej grupie. Są to podstawowe leksemy, jak „drzewo”, „pnącze”, „ptak”, „trawa” czy „ssak”.\nTaksonów rodzajowych jest często około 500. Zwykle mieszczą się w jakiejś formie życiowej, choć wyjątkowo mogą nie przynależeć do żadnej. Zwykle są to podstawowe leksemy, jak „sosna”, „bambus” czy „sum”. Są to w praktyce taksony postrzegane jako najbardziej podstawowe i nieraz nie są już wyróżniane taksony podrzędne.\nTaksony gatunkowe, a zwłaszcza odmianowe, są zwykle mniej liczne niż rodzajowe. Zwykle tworzą zestawy w jakiś sposób przeciwstawnych elementów, rozróżnianych przez jedną lub nieliczne cechy (np. „biała róża” i „czerwona róża”) i są wtórnymi leksemami jak „świerk kłujący”.\nTaksony pośrednie, jeśli w ogóle o nich można mówić, wyróżniane są rzadko.\nZasady te później modyfikowano. Nie w każdym języku liczba poziomów jest taka sama. W używanej w Hongkongu odmianie języka kantońskiego wyróżniane są tylko trzy poziomy.\nTaksonomia ludowa nie jest, w odróżnieniu od taksonomii oficjalnej, uniwersalna, nawet w obrębie jednego języka. Ten sam takson w różnych społecznościach może mieć różne nazwy i odwrotnie, ta sama nazwa potoczna może w różnych rejonach oznaczać różne taksony. Przykładowo, borówka bagienna w jednych regionach jest nazywana „pijanicą”, a w innych „łochynią” lub „włochynią”. Z kolei słowo „borówka” może oznaczać borówkę czarną w południowej Polsce, a borówkę brusznicę w północnej. Różnice w zakresie taksonów ludowych między społecznościami używającymi odrębnych języków są większe. Przykładowo, w polskich gwarach w zasadzie nie rozróżnia się gatunków lip i zarówno lipa drobnolistna, jak i szerokolistna są określane jako po prostu „lipa”, choć w konkretnym opisie może być zastosowane doprecyzowanie, podczas gdy w niektórych gwarach słowackich te gatunki są rozróżniane jako „lipovec”' i „lipa”. Jednak również w obrębie jednego języka brak konsekwencji i np. w jednej społeczności dane gatunki są rozróżniane (np. jako „oset”, „czarcie żebro” i „scérbok”), podczas gdy w innych są łączone (np. jako „oset”). Podobne zjawisko nadawania różnych nazw tym samym taksonom jest też spotykane w akwarystyce.\nKatalogowanie organizmów przy użyciu taksonomii, także ludowej, wiąże się z psychologicznym postrzeganiem różnic. Różnice te mają różne typy. Ze względu na relacje taksonomicznego zawierania się można wyróżnić trzy:\n\njeden takson w całości mieści się w drugim, np. „klon” i „drzewo”\ndwa taksony zawierają się bezpośrednio w trzecim, więc różnią się bezpośrednio, np. „dąb” i „klon” (oba bezpośrednio zawarte w „drzewo”)\ndwa taksony różnią się pośrednio, np. „dąb korkowy” i „klon cukrowy” różnią się za pośrednictwem różnicy między dębem a klonem.\nPonadto może być wyróżniana różnica rodzajowa i różnica najniższego taksonu. Za najbardziej podstawową z psychologicznego punktu widzenia i przychodzącą naturalnie uważa się różnicę na poziomie rodzaju, podczas gdy różnica na poziomie gatunku wymaga większej świadomości taksonomicznej i rozważania cech diagnostycznych. Berlin, Breedlove i Raven uważają, że psychologiczne różnice w postrzeganiu bezpośredniego kontrastu (np. między „białą różą” a „czerwoną różą”) są istotne, w odróżnieniu od abstrakcyjnej różnicy między odległymi taksonami.\nBywa, że mimo istnienia drzewa hierarchii taksonów nadrzędnych i podrzędnych, niektóre taksony się z niej wyłamują. W hongkońskiej taksonomii zwierząt wodnych wyróżnia się 6 głównych taksonów wyższego rzędu odpowiadających w przybliżeniu takim taksonom jak ryby, kraby, pozostałe skorupiaki, ślimaki, ostrygi, pozostałe małże. Natomiast zwierzęta takie jak skrzypłocze, rozgwiazdy czy meduzy leżą poza systemem. W innych językach również istnieją takie taksony, zwłaszcza dotyczy to taksonów niepasujących do ogólnych kryteriów, jak np. bambus czy kaktus, które nie mają cech typowego drzewa, trawy czy krzewu.\nW taksonomii ludowej typowe jest współistnienie nazw jednoczłonowych (np. „klon”) i dwuczłonowych (np. „klon cukrowy”). W języku angielskim za jednoczłonowe uważa się również wyrazy złożone jak „tuliptree” czy „beggar-tick”. Pierwszy z nich jest przykładem, gdy jeden człon wyrazu jest nadrzędny wobec drugiego – „tuliptree” ('tulipanowiec' – morfologicznie 'drzewo tulipanowe'), to rodzaj drzewa („tree”), podczas gdy drugi jest przykładem innego rodzaju, gdyż „beggar-tick” ('uczep' – morfologicznie 'żebraczy kleszcz') nie jest rodzajem kleszcza („tick”). Zdarza się, że dana nazwa jednoczłonowa jest używana polisemicznie – zasadniczo oznacza cały rodzaj, ale w codziennym użytku oznacza też dany gatunek z jakichś względów uważany za najważniejszy (najpowszechniej występujący, największy rozmiarowo, o największej wartości) wewnątrz tego rodzaju. Dodatkowy człon nazwy jest wówczas dodawany w razie potrzeby doprecyzowania, o który gatunek chodzi. W przypadku podstawowego gatunku może to być człon oznaczający coś w rodzaju „prawdziwy” albo też pozostaje nazwa jednoczłonowa, a człon dookreślający dodawany jest tylko do nazw pozostałych gatunków.\nW niektórych językach brak jest nazw dla taksonów najwyższej rangi. Język tseltal nie ma słowa odpowiadającego polskiemu słowu „roślina”, mimo to wyrazy oznaczające rośliny (np. drzewa) zachowują się w nim gramatycznie inaczej niż oznaczające zwierzęta czy ludzi.\nW taksonomiach ludowych mogą być wyróżniane taksony nieposiadające unikatowej nazwy, a jedynie opisową frazę w stylu „nocne ptaki” lub są definiowane przez elementy je tworzące np. „frogs and toads” ('żaby i ropuchy') funkcjonujący w amerykańskiej taksonomii ludowej. Mogą istnieć też sytuacje, gdy dana grupa organizmów nie ma nazwy i nie jest wyróżniana w inny sposób niż np. „po prostu ptak (inny niż ptaki o wyróżnianych nazwach”. W języku tairora takie znaczenie ma słowo „kuri”, co jest uznawane za przykład polisemii.\nPodczas kontaktów międzykulturowych społeczności poznają nieznane dotąd rodzaje czy gatunki organizmów. Powstałe wówczas neologizmy mogą nawiązywać do już istniejących nazw, np. Indianie używający języka tseltal w wyniku konkwisty zetknęli się z nieznanymi wcześniej pszenicą i sorgo dwubarwnym, którym nadali nazwy nawiązujące do rodzimej nazwy kukurydzy. Zatem tamtejszą nazwę pszenicy można opisowo przetłumaczyć jako „kastylijską kukurydzę” i podobnie, introdukowanej poziomki pospolitej, jako „kastylijską jeżynę”. W związku z tym rodzime gatunki dla odróżnienia zaczynają być nazywane z członem „prawdziwy/właściwy”.\n\n\n== Taksonomia ludowa a taksonomia naukowa ==\nTaksony wyróżniane w taksonomii ludowej często są tożsame z taksonami używanymi w oficjalnych naukowych systemach taksonomicznychi odpowiadają taksonom o różnych rangach. Najczęściej są to taksony na poziomie rodzaju. Czasem są również taksony odpowiadające wyższym poziomom, jak np. mech czy paproć. W przypadku taksonów odpowiadających gatunkom, w polskim nazewnictwie nie jest stosowana zasada nazewnictwa binominalego, lecz np. gatunkowi borówka czarna odpowiadają nazwy takie jak „jagoda” lub „borówka”. Nazwy dwuczłonowe jednak również się zdarzają, czego przykładem są np. „porzeczka czarna” i „porzeczka czerwona”. Nazwy trójczłonowe są rzadsze.\nZ reguły im taksony budzą mniejsze zainteresowanie wynikające chociażby z wartości użytkowych czy kulturowych lub są słabiej zróżnicowane morfologicznie, tym wyższą kategorię taksonomiczną mają ich taksony ludowe. W przypadku gatunków uprawnych i charakterystycznych taksonomia ludowa schodzi do poziomu odmiany, zwłaszcza kultywaru lub formy, np. wierzba płacząca. Nazwy określające odmiany jednak w większości języków są rzadkie. Gdy rozróżnianie gatunków jest trudne nawet dla specjalistów nazwy ludowe nie różnicują tych gatunków, lecz pozostają ogólniejsze, np. jako „dzika róża”. Zauważono dodatnie sprzężenie zwrotne między popularnością danego taksonu a jego istnieniem w kulturze. Im dany takson jest bardziej rozpoznawalny i ważny kulturowo lub gospodarczo, tym większą ma szansę na wyodrębnianie i przedstawianie w sztuce. Im zaś częściej jest wyodrębniany i przedstawiany, tym silniej jest utrwalana jego rola kulturowa. Zwykle utrwalone i uznane za najbardziej podstawowe, także podczas nauki języka przez dzieci, są nazwy rodzajowe.\nNazwy ludowe czasem dość dobrze odpowiadają taksonom oficjalnym, a czasem odpowiadają grupom takich taksonów. Przykładowo, „porzeczka czarna” odpowiada gatunkowi porzeczka czarna, podczas gdy „porzeczka czerwona” obejmuje oprócz oficjalnie klasyfikowanej porzeczki czerwonej również porzeczkę zwyczajną. Bywa tak, że ludowa nazwa w oficjalnej taksonomii jest traktowana jako gatunek zbiorowy, np. „jeżyna” zwykle odpowiada wyróżnianemu niekiedy taksonowi Rubus fruticosus agg. W używającej języka tseltal społeczności meksykańskiej gminy Tenejapa z około 200 nazw roślin 34% odpowiada oficjalnemu gatunkowi, podczas gdy 41% obejmuje więcej niż jeden gatunek, a 25% oznacza część gatunku. Ponad połowa gatunków ludowych z pierwszej grupy to jednak gatunki związane z kulturą hiszpańską. W odróżnieniu od taksonomii oficjalnej, w taksonomii ludowej dopuszczalne jest znajdowanie się taksonów poza ogólnym zhierarchizowanym systemem, co przypomina sytuację monotypowych taksonów incertae sedis.\nRóżnice między taksonomią ludową a oficjalną mogą prowadzić do nieporozumień. W tekstach z zakresu etnobotaniki zdarza się, że ze względu na podobieństwo nazwy ludowej do oficjalnej omyłkowo opisywane są tradycyjne zastosowania danego gatunku. Przykładowo, ludowa nazwa „oset” dotyczy różnych gatunków kolczastych roślin z rodziny astrowatych. Wśród nich tradycyjnie spożywane w Polsce były ostrożeń łąkowy i ostrożeń warzywny, a wyjątkowo w okresie głodu również ostrożeń polny. Tymczasem, ponieważ w oficjalnym polskim nazewnictwie botanicznym nazwa „oset” odpowiada naukowemu taksonowi Carduus, istnieją publikacje przypisujące rolę spożywczą właśnie rodzajowi Carduus. Często dochodzi również do mieszania nazwy „mlecz”, której ludowy zakres jest zdecydowanie szerszy niż rodzaj Sonchus (mlecz) w taksonomii naukowej.\n\n\n== Zobacz też ==\nBiologiczne nazewnictwo zwyczajowe\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teren (antropologia)\n\nTeren – przestrzeń przeprowadzania badań terenowych, mających na celu wywołanie wiedzy antropologicznej.\n\n\n== Tradycyjna definicja ==\nTradycyjnie przyjmuje się pojęcie terenu jako pierwotnie obce i odległe terytorium od codziennego środowiska badacza. Takie ujęcie skutkowało fizycznym przemieszczeniem się oraz wytworzeniem granic, które usytuowały obszar badań. Jest to forma, w której składową opisu stają się też pojęcia doświadczenia w czasie oraz przygodność. Taka forma badań była wynikiem procesów postkolonialnych, które wytworzyły podziały na bliskie (Europa) i egzotyczne obszary (pozostałe kontynenty).\n\n\n== Nowe definicje ==\nAntropologia jako dziedzina zajmująca się zjawiskami i procesami społecznymi, których jest efektem, ulega wraz z nimi przeobrażeniom. Chociaż część badaczy nadal prowadzi badania według tradycyjnego schematu, to pojawiły się inne kierunki zainteresowań niż izolowane społeczności. Zmieniono założenia, że antropolog bada miejsca, grup ludzi, a przedmiotem jego zainteresowań jest śledzenie zjawisk, idei i praktyk. Teren przestał być tylko przestrzenią geograficzną określoną w czasie, a stał się czymś wytworzonym przez historię, politykę i zamieszkującą go społeczność. Te założenia spowodowały odejście od tradycyjnego modelu badań terenowych, w wyniku czego badacze zostali zmuszeni do poszukiwania nowych sposobów na dotarcie i przyjrzenie się zjawiskom i procesom społecznym. Obecnie nie ma jednej definicji terenu- zależnie od celu badań, badacz musi wypracować swoją własną jego definicje i głębokość. Teren stał się kategorią sytuacyjną i naoczną, którą badacz przyjmuje jako własny teren badań. Za badania terenowe uznaje się, np.: te przeprowadzone w miejscu zamieszkania badacza, we wspólnotach (np.: religijnych) rozmieszczonych w różnych rejonach, czy badania telefoniczne i internetowe.\n\n\n== Zobacz też ==\nBadania terenowe\n\n\n== Bibliografia ==\nRed. Tarzycjusz Buliński i Mariusz Kairski: Teren w antropologii Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2011. ISBN 978-83-232-2285-9.\nRed. Marian Kempny i Ewa Nowicka: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2006. ISBN 978-83-01-14270-4", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tożsamość narodowa\n\nTożsamość narodowa – poczucie odrębności wobec innych narodów kształtowane przez czynniki narodowotwórcze takie jak: symbole narodowe, język, barwy narodowe, religię, świadomość pochodzenia, historia narodu, świadomość narodowa, więzy krwi, stosunek do dziedzictwa kulturowego, kultura, terytorium, charakter narodowy.\n\n\n== Opis ==\n\nNajwiększy wpływ na charakter narodu wywierają elity, czyli: pisarze, historycy, etnografowie, artyści i uczeni oraz ośrodki ich działania: uniwersytety, placówki badawcze, stowarzyszenia kulturalne, towarzystwa naukowe\nPoczucie tożsamości narodowej szczególnie ujawnia się w sytuacjach kryzysowych, gdy potrzebne jest wspólne działanie na rzecz ogólnie pojętego dobra narodu, na przykład planowanie powstań narodowych.\nTożsamość narodowa obejmuje zarówno elementy polityczne, jak i kulturowe. Jako zjawisko zbiorowe, może wynikać z obecności „punktów wspólnych” w codziennym życiu ludzi: symboli narodowych, języka, historii narodu, świadomości narodowej i artefaktów kulturowych. Subiektywnie, jest to uczucie, które dzieli się z grupą ludzi na temat narodu, niezależnie od statusu prawnego obywatelstwa. W kategoriach psychologicznych definiuje się ją jako „świadomość różnicy”, „poczucie i uznanie »my« i »oni«”. Tożsamość narodowa może obejmować populację, a także diasporę, wieloetnicznych państw i społeczeństw, które mają wspólne poczucie wspólnej tożsamości. Etniczność łączona (także: etniczność z łącznikiem) jest przykładem zbiegu wielu tożsamości etnicznych i narodowych w ramach jednej osoby lub podmiotu.\n\n\n== Zobacz też ==\nświadomość narodowa\nreligia plemienna\nreligia etniczna\npatriotyzm\nszowinizm\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStefan Wojtkowiak: Tendencje globalistyczne a sprawa zachowania polskiej integralności i tożsamości narodowej, Res Humana nr 2-3/2005, s. 30–35.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tożsamość regionalna\n\nTożsamość regionalna – szczególny przypadek tożsamości społecznej i tożsamości kulturowej opartej na tradycji regionalnej, odnoszącej się do wyraźnie zdefiniowanego i delimitowanego terytorium, jego specyficznych cech społecznych, kulturowych, gospodarczych czy nawet topograficznych, wyróżniających go spośród innych ojczyzn. W niektórych przypadkach (na przykład Ślązacy czy Kaszubi) tożsamość regionalna bywa łączona z tożsamością etniczną (grupą etnograficzną, grupą etniczną).\nPerspektywami przyjmowanymi dla opisu tożsamości regionalnej są:\n\nPerspektywa psychologiczna – stopień indywidualnej identyfikacji z regionem, jego społeczeństwem, kulturą, gotowość do altruistycznych działań na rzecz regionu i jego społeczności;\nPerspektywa socjologiczna –odczuwane, choć niekoniecznie artykułowane, poczucie odrębności regionalnej, które przejawia się  poprzez odwołania do małej ojczyzny (Heimatu);\nPerspektywa geograficzna – stały proces porównywania przypisanego sobie miejsca do miejsc przypisanych innym ludziom, prowadzący do powstania  i utrwalenia pewnych stereotypów przypisywanych pewnym miejscom, przestrzeniom, konkretnym regionom;\nPerspektywa antropologiczna – elementami tożsamości regionalnej stają się język, gwara, literatura lokalna, zwyczaje, obyczaje, świadomość dziedzictwa kulturowego;\nPerspektywa historyczna – tożsamość regionalną kreuje związek z dziejami regionu, jego bohaterami, instytucjami historycznymi;\nPerspektywa ekonomiczna – tożsamość regionalna wiąże się ze wspólnotą gospodarowania, ekonomią regionalną; perspektywa ta nabiera szczególnego znaczenia w warunkach transformacji ustrojowej i gospodarki rynkowej;\nPerspektywa urbanistyczno-architektoniczna – czynnikiem konstytuującym tożsamość regionalną stają się tradycyjne, ludowe formy budownictwa związane z danym regionem;\nPerspektywa polityczna – bierze pod uwagę swoistą kulturę polityczną, która zawsze jest cechą charakterystyczną każdego regionu, utrwalaną nierzadko w postaci krzywdzących stereotypów na jego temat;\nPerspektywa światopoglądowa – związana z pewnym wspólnym kręgosłupem moralno-światopoglądowym danej społeczności (kultywowanie określonych praktyk religijnych, wyznawanie wspólnych wartości);\nPerspektywa ekologiczna – świadomość indywidualna i zbiorowa co do jakości środowiska naturalnego poszczególnych jego elementów.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nTożsamość narodowa\nTożsamość społeczna\nTożsamość kulturowa\n\n\n== Bibliografia ==\nMarek S. Szczepański, Weronika Ślęzak-Tazbir: Kulisi naszych czasów. Między ciągłością i zmianą – metamorfozy tożsamości indywidualnych i zbiorowych. W: Lech M. Nijakowski (red.): Etniczność, pamięć, asymilacja. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2009, s. 18-37. ISBN 978-83-7059-916-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tradycja wynaleziona\n\nTradycja wynaleziona – kulturowe praktyki i zwyczaje postrzegane przez ogół za tradycyjne, wywodzące się od przodków, lecz w rzeczywistości będącymi stosunkowo nowymi, najczęściej specjalnie wymyślonymi. Koncepcja ta została opisana w pracy zbiorowej Tradycja wynaleziona pod redakcją Erica Hobsbawma i Terence’a Rangera z 1983 roku. Zjawisko to jest szczególnie powszechne we współczesnym procesie tworzenia się narodów i nacjonalizmu. Umożliwia powstawanie tożsamości narodowej, promocję jedności narodowej oraz legitymizację pewnych instytucji czy praktyk kulturowych.  \n\n\n== Koncept ==\n\nTradycje wynalezione są projektowane na potrzeby tworzącej się wspólnoty, a w szczególności narodu. Są z przeważnie trudne do identyfikacji przez ich odtwórców.\nEric Hobsbawm opisuje tradycję wymyśloną następująco:\nTradycja wymyślona oznacza zatem zespół działań o charakterze rytualnym lub symbolicznym, rządzonych zazwyczaj przez jawnie bądź milcząco przyjęte reguły; działania te mają wpajać ludziom pewne wartości i normy zachowania przez ciągłe repetycje – co siłą rzeczy sugeruje kontynuowanie przeszłości. W istocie tam, gdzie to jest możliwie, owe działania dążą zwykle do ustanowienia więzi z odpowiadającym im czasem minionym.\nTradycje wynalezione są wzorowane na innych, często starszych, rytuałach i symbolice oraz mają charakter konkretnych praktyk, przybierając formę obrzędów, zwyczajów, rytuałów, świąt wspólnotowych. Gloryfikując wdrażane wartości, np.: lojalność, honor, religijność, prawość i wykonywanie obowiązków związanych z przynależnością do danej grupy lub grupy wyobrażonej. Tradycje wynalezione są skonstruowane tak, by członek danej grupy przyswajał promowane wzorce w sposób automatyczny. Wówczas dochodzi do przekształcenia tożsamości i przynależności człowieka do danej grupy.\n\n\n=== Rodzaje tradycji wynalezionych ===\nHobsbawm w swoim dziele, wyróżnia trzy podstawowe rodzaje tradycji wynalezionych:\n\ntradycje służące wzmacnianiu poczucia przynależności oraz symbolizowaniu jedności wewnętrznej grup i rzeczywistych lub sztucznych wspólnot;\ntradycje służące umacnianiu i legitymizowaniu instytucji, pozycji lub relacji władzy;\ntradycje służące głównie upowszechnianiu i wpajaniu wierzeń, systemów wartości oraz konwencjonalnych sposobów zachowania.\n\n\n== Tradycje wynalezione jako element narodowotwórczy ==\nTradycje wynalezione odgrywają dużą rolę w procesie tworzenia się narodów, mitów narodowych i państw narodowych, czyli takich, w których granice polityczne w założeniu nacjonalizmu mają pokrywać się z granicami etnicznymi, jak twierdzi Ernest André Gellner w swoim dziele Narody i nacjonalizm. Przynależność do konkretnego narodu występuje dzięki przywiązaniu do grupy wyobrażonej, czyli wspólnoty, których członkowie nie znają się i nie spotykają się, ale w swoich wyobrażeniach tworzą obraz siebie jako wspólnoty. Jest wyobrażona nie w tym sensie, że jest nieprawdziwa, ale w tym znaczeniu, że w umysłach członków wspólnoty wytworzone zostają wzajemne więzi.\nWedług Gellnera, naród może powstać dopiero w wielkich społecznościach, będących pośrednimi produktami industrializmu.\nNajwiększa udokumentowana intensyfikacja tradycji wynalezionych przypada na XIX wiek, natomiast narodowy charakter państw na terenie Europy przypada na XVIII/XIX wiek, jako następstwo zapoczątkowanej wtedy rewolucji przemysłowej i rewolucji francuskiej z lat 1789–1799.\n\n\n=== Przykład narodu norweskiego ===\nPrzykładem nacjonalizmu zbudowanego na tradycjach wynalezionych jest nacjonalizm norweski zapoczątkowany w XIX wieku. W tamtym czasie Norwegia znajdowała się w unii ze Szwecją. Wzrost liczby wykształconych Norwegów, którzy posiadali liczne skupiska w większych miastach, sprawił, że zaczęli wzorować się innymi ruchami narodowotwórczymi w ówczesnej Europie. Przez narastającą potrzebę posiadania własnego państwa zaczęli podróżować do odległych wsi i przenosić spisane tam tradycje do miast. Następnie demonstrowali je jako szczególnie norweskie i przedstawiali je jako trzon kultury norweskiego ludu. W ten sposób wytworzyła się symbolika narodowa, która kładła nacisk na wartości życia wiejskiego. W tym samym czasie wytworzono historiografię narodu norweskiego, która proklamowała ciągłość północnego imperium z czasów wikingów z X wieku. Wpisuje się to w koncepcję Hobsbawma, który twierdzi, że: Historia, która staje się zasobem wiedzy czy ideologii narodu, państwa lub ruchu, nie jest tożsama z tą, która rzeczywiście trwa w pamięci ludzi, lecz czymś co zostało wyselekcjonowanie, spisane, zobrazowane, spopularyzowane i zinstytucjonalizowane przez ludzi.\nW Norwegii stworzono również narodową literaturę i sztukę. Język narodowy powstał na podstawie zunifikowanych wiejskich dialektów, najbardziej różniących się od powszechnie używanego duńskiego. Tradycje wynalezione oraz zmodyfikowana kultura norweskich chłopów stworzyły iluzję, że Norwegia jest o wiele starszym krajem, niż w rzeczywistości była. Jednocześnie stały się argumentem za niepodległością państwa oraz umożliwiały wyrażenie odrębności Norwegów od Duńczyków i Szwedów.\n\n\n== Przykłady tradycji wynalezionej na świecie ==\n\n\n=== Szkocja ===\nPrzykładem tradycji wynalezionych jest kultura górali szkockich. Highlands były bardziej kulturowo i genetycznie spokrewnione z Irlandią, a nawet istniała między nimi silna spójność polityczna. Na przełomie XVIII i XIX wieku stworzono osobną góralską tradycję, wykazującą irlandzkie pochodzenie grup etnicznych zamieszkujące owe tereny, a następnie rozprzestrzeniono ją na teren całej Szkocji. Ponownie napisano nową historiografię szkocką, ukazującą celtycką Szkocję jako ojczyznę i źródło kultury Highlands.\nWytworzone tradycję w ramach mitu Highland były reakcją na unię Szkocji z Anglią w 1707 roku i jej późniejsze skutki. Od tego czasu wykreowany obraz kultury wpływa na wizerunek całej Szkocji. Najbardziej charakterystyczne elementy stroju narodowego nie były oryginalnymi strojami górali, którzy pierwotnie nosili ubrania typowo irlandzkie, które zostały zakazane w 1745 roku. Kilt został stworzony w XVIII wieku przez pochodzącego z Lancashire w Anglii kwakra Thomasa Rawlisona, natomiast jego wzory nie odwołują się do klanowego pochodzenia, jak w oficjalnych podaniach, lecz pozycji społecznej.\n\n\n=== Indie ===\nTemat tradycji wynalezionych jest ściśle związany z kolonializmem. Szczególnie dobrze opisanym przypadkiem jest wykreowanie symboli władzy w skolonizowanych przez Wielką Brytanię Indiach w epoce wiktoriańskiej. W tym okresie działania polityczne Brytyjczyków miały na celu wykorzenienie poczucia przynależności do niegdyś istniejącego na terenie Indii Państwa Wielkich Mogołów oraz przekształcenia jego pozostałości kulturowych na korzyść brytyjskiej monarchii.\n\nJednym z najważniejszych zwyczajów na dworze Wielkich Mogołów był Dabar, czyli akt inkorporacji, polegający na nadaniu tytułów Hindusom oraz wiążących się z nimi przywilejami przez ówczesnego władcę. W XIX wieku Brytyjczycy postawili kolonialnych urzędników w roli owych dawnych władców, wpisując się w dawny autorytet. Rytuał mający dla ludności rdzennej wielkie symboliczne znaczenie, w kodzie kulturowym Brytyjczyków był jedynie ekonomiczną transakcją i traktowany był jako forma przekupstwa.\nRytuały mogolskie w praktyce niemal nie zmieniły się, lecz zmianom uległo ich znaczenie i funkcja. Tradycje i rytuały, które pod poprzednimi rządami, miały znaczenie inkorporacyjne i spełniały zadanie pogłębiania więzi między urzędnikiem lub wspólnikiem a władcą, podczas okresu kolonii brytyjskiej, owe praktyki przekształciły się w celebrowanie podległości imperium kolonialnemu. Wykorzystanie dawnych wzorców umożliwiło zawieranie umów o cechach kontraktu między brytyjskim urzędnikiem a tutejszym poddanym.\nSprzeczności zawarte w konstytucji oraz wybuch powstania w 1857 roku doprowadziły do desakralizacji osoby cesarza oraz skutkowały nasileniem się wprowadzania tradycji i obrządków typowo europejskich.\nDodatkowo wielkie znaczenie kulturowe miało odgórne przeniesienie ważnych uroczystości i dyplomacji z Kalkuty – miejsca o symbolicznym znaczeniu do zdesakralizowanego Delhi, która była starą stolicą Wielkich Mogołów, gdyż Brytyjczycy budowali wizerunek królowej jako zwierzchniczki ich tronu i dorobku.\n\n\n== Przykłady tradycji wynalezionej w Polsce ==\n\nWiele tradycji wynalezionych oraz przekształconych można znaleźć w Polsce. Najwięcej z nich powstało w okresie Polski Rzeczypospolitej Ludowej, a najstarsze można doszukać się w przekształcaniu tradycji pogańskich na te o charakterze chrześcijańskim, które funkcjonują powszechnie do dzisiaj.\nJednym z przykładów wykreowania tradycji jest barbórka, a raczej jej obecny charakter. Kiedyś czwartego grudnia obchodzono kameralnie w rodzinnym gronie, a jego charakter był przede wszystkim religijny. Natomiast huczne obchody i poprzedzające te tzw. Karczmy piwne, pojawiły się dopiero w latach 80. XX wieku. Ówczesne władze, tworząc nowe tradycje o świeckim i komercyjnym charakterze, chciały zmniejszyć ich religijny charakter.\nInnym przykładem jest haft krajeński, którego rekonstrukcja ikonograficzna została stworzona na podstawie trzech pozostałości po eksponatach haftu złotowskiego. W latach 80. XX wieku wzory z obiektów zostały przeniesione na tereny, na których one nigdy nie występowały, w ramach rozpowszechnianego wtedy haftu krajeńskiego przez muzeolog i etnograf Halinę Mikułowską.\nMnogość zjawisk tradycji wynalezionej można również odnaleźć w narodowych stylach architektonicznych. Przykładem wywodzącym się z polskiego kręgu kulturowego jest styl zakopiański, wprowadzony przez Stanisława Witkiewicza w latach 90. XIX wieku. Budowle wznoszone w stylu narodowym miały tworzyć jednolitą przestrzeń nasyconą pierwiastkami narodowymi.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAnderson B. (1997). Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu. Znak, Kraków.\nAngutek D. (2018). Tradycje wytworzone rodzącej się ponowoczesności w Polsce. Oficyna Wydawnicza Epigram, Bydgoszcz.\nEriksen T.H. (2009). Małe miejsca, wielkie sprawy Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej. Oficyna Wydawnicza VOLUMEN, Warszawa.\nGellner E.A. (2013). Narody i nacjonalizm. Difin, Warszawa. ISBN 978-83-7641-047-0.\nHobsbawm E., Ranger T. (red.). (2008). Tradycje Wynalezione. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.\nKwiatkowski K. (2020). Style narodowe – architektura między apoteozą narodu a akceptacją współistnienia wspólnoty narodów, Przestrzeń Urbanistyka Architektura, nr 1, s. 77–86.\nSievers M., M. Sievers. (2007). The Highland Myth as an Invented Tradition of 18th and 19th Century and Its Significance for the Image of Scotland. GRIN Verlag, Munich. ISBN 3-638-81651-6.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Trend sekularny\n\nTrend sekularny – tendencje zmian zachodzących między pokoleniami, obejmujące zmiany w rozwoju biologicznym zachodzące pod wpływem rozwoju cywilizacji. Jest to zjawisko nieewolucyjne, pozbawione podłoża genetycznego, \nma charakter adaptatywny (przystosowawczy).\nTrend sekularny obejmuje trzy wątki:\n\nzmianę kolejności etapów rozwoju,\nakcelerację rozwoju (przyspieszenie rozwoju i dojrzewania),\nretardację procesów starzenia się (procesów inwolucyjnych).\nW najnowszej historii najwyraźniej odnotowano tendencję do zwiększania się wysokości ciała (dzieci przerastają rodziców) i szybszego dojrzewania (np. obniżanie się średniego wieku menarche).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Twórca ludowy\n\nTwórca ludowy – osoba zajmująca się wytwarzaniem oryginalnych i indywidualnych dzieł opierających się o tradycje regionalne. Wiedzę i umiejętności nabył w drodze bezpośredniego przekazu kulturowego. Swoją twórczość upowszechnia poprzez pokazy, prezentacje, warsztaty, wystawy, kiermasze, targi i spotkania. Współpracuje z instytucjami kultury (muzea, biblioteki, domy kultury) oraz organizacjami pozarządowymi. Ich wytwory i dzieła są zaliczane do sztuki ludowej. Badaniem twórców ludowych zajmuje się etnografia, etnologia i antropologia kulturowa. \n\n\n== Twórca ludowy jako zawód ==\nWg klasyfikacji zawodowej prowadzonej przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (kod zawodu 265901) zajmuje się tworzeniem dzieł z zakresu sztuki wyobrażeniowej (malarstwo, rzeźba), rękodzieła (tkactwo, hafciarstwo, garncarstwo, plecionkarstwo, kowalstwo, snycerstwo, zabawkarstwo, zdobnictwa bibułkowe, plastyka obrzędowa, ludowe instrumenty muzyczne) oraz wykonawstwa (tworzenie i upowszechnianie muzyki, tańca i śpiewu ludowego oraz literatury ludowej).\n\n\n== Klasyfikacja twórców ludowych ==\nW Polsce twórcy ludowi są zrzeszeni w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych, które rozróżnia trzy kategorie:\n\nartyści – ich działania zawierają pierwiastek twórczy i indywidualizm artystyczny (muzyk instrumentalista, śpiewak, tancerz, rzeźbiarz, malarz, pisarz ludowy, gawędziarz)\nrzemieślnicy – wykonują przedmioty o charakterze użytkowym (bednarz, kowal, stolarz, budowniczy instrumentów ludowych, plecionkarz, garncarz, tokarz, snycerz, meblarz, kuśnierz, łyżkarz, tkaczka, sitarz, krawiec)\nrękodzielnicy – wykonują przedmioty o charakterze zdobniczym i obrzędowym  (hafciarka, koronkarka, wycinankarz, piernikarz, twórca plastyki obrzędowej, twórca plastyki zdobniczej).\nObecnie w Stowarzyszeniu zrzeszonych jest 1900 osób, działających w 23 oddziałach. \n\n\n== Zobacz też ==\nfolklor\nsztuka ludowa\nStowarzyszenie Twórców Ludowych\nCepelia\n\n\n== Bibliografia ==\nAleksander Błachowski, Nie tylko chlebem... portrety twórców ludowych, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983.\nJózef Grabowski, Sztuka ludowa. Formy i regiony w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo \"Arkady\", 1967.\nAleksander Jackowski, Polska sztuka ludowa, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.\nKsawery Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław: Ossolineum, 1953.\nEwa Fryś-Pietraszkowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Marian Pokropek, Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1991.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStowarzyszenie Twórców Ludowych\nKulturaludowa.pl\nWielkopolscy twórcy ludowi. Informator Oddziału Wielkopolskiego Stowarzyszenia Twórców Ludowych\nNagroda im. Oskara Kolberga\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Urbanizacja\n\nUrbanizacja – proces koncentracji ludności w punktach przestrzeni geograficznej, głównie na obszarach miejskich, określający także wzrost liczby ludności miejskiej i jej udziału w liczbie ludności danego obszaru, dzięki czynnikom społeczno-kulturowym, demograficznym i ekonomicznym. Urbanizacja oznacza także przestrzenny rozwój miast oraz zmianę stylu życia na miejski.\n\n\n== Płaszczyzny urbanizacji ==\nUrbanizacja odbywa się na kilku płaszczyznach:\n\ndemograficznej – ukazuje zmiany liczby ludności miejskiej oraz ilościowy rozwój miast\nekonomicznej – pokazuje zmiany źródeł utrzymania ludności rolniczej i proces powstawania zawodów nierolniczych na obszarach wiejskich\nspołecznej – upowszechnianie się miejskiego stylu życia,\nprzestrzenno-architektoniczna – wzrost obszarów miejskich i tworzenie nowych miast oraz nabywanie cech miejskich przez inne jednostki osiedleńcze, a także zmiany form przestrzennych,\ntechniczna.\nZe względu na współczynnik urbanizacji państwa można podzielić na trzy grupy:\n\no niskim wskaźniku urbanizacji – do 40%\nśrednim (40–60%)\nwysokim, powyżej 60%.\n\n\n== Socjologiczne i geograficzno-demograficzne ujęcie urbanizacji ==\n\nHope Tisdale w roku 1942 wprowadził definicję demograficzną urbanizacji, która określała ją jako koncentrację ludności w punktach przestrzeni oraz wzrost liczby tego typu punktów. Ze względu na to, że w definicji tej nie użyto pojęcia miasta i jak należy pojmować samo miasto, jest ona niezbyt użyteczna przy porównaniach stopnia urbanizacji w różnych częściach świata. W ujęciu geograficznym  punkty te różnią się od wsi wielkością i funkcjami. Ze względu na delimitację granic miast, włączanie w ich obszary uprzednich terenów wiejskich, razem z zamieszkiwaną przez nie ludnością, w krótkim czasie miasta dzięki decyzjom administracyjnym są powiększane, co powoduje płynność danych statystycznych.\nW ujęciu socjologicznym miasto traktowane jest jako miejsce przeciwstawne obszarom wiejskim, ze względu na styl życia i powiązane z nim takie cechy jak: przestrzenna segregacja mieszkańców, bezosobowe relacje społeczne, racjonalność działań i pojawianie się anomii. Te założenia wprowadzone zostały przez działającego w szkole chicagowskiej Louisa Wirtha w roku 1938. Zbudowane one zostały na badaniach miast amerykańskich w okresie przedwojennym, a następnie przyjęto je jako uniwersalne. Jednak częściowo model biegunowy (miasto-wieś) zaczął być odrzucany w latach 50. XX wieku, wraz z badaniem procesów urbanizacji w krajach Trzeciego Świata, jak i w krajach rozwiniętych. Głównie odrzucono jego założenie, że wielkość, gęstość i heterogeniczność społeczności, rozumiane jak trzy główne cechy miasta, będą korelować z innymi cechami, a także stwierdzono, że nie tylko na obszarach wiejskich, ale i w wielkich miastach grupy pierwotne odgrywają ważne role w życiu społecznym.\n\n\n== Przebieg urbanizacji na świecie ==\n\nNa początku XIX wieku 2,4% populacji świata zamieszkiwała miasta, przy czym w szybko urbanizującej się Anglii i Holandii odsetek mieszkańców miast wynosił około 30%, w Belgii, Szkocji i Japonii około 15 - 20%, a w USA 10%. Do połowy tego wieku liczba mieszkańców miast liczących więcej niż 20 000 wzrosła o 132%, w pierwszej połowie XX wieku o 240%. Głównym czynnikiem mającym wpływ na urbanizację było uprzemysłowienie. W XIX wieku proces ten zachodził głównie w Europie i Ameryce Północnej. Po II wojnie światowej zaczął on także zachodzić w krajach Trzeciego Świata, a w rozwiniętych krajach kapitalistycznych z kolei zaczęły następować procesy dezurbanizacji i kontrurbanizacji.\nNa początku XXI wieku najbardziej zurbanizowane obszary świata to:\n\nEuropa, w szczególności jej zachodnia część,\nAmeryka Południowa (Wenezuela, Urugwaj, Argentyna),\nAmeryka Północna (USA, Kanada),\nAustralia\nAzja wschodnia (Japonia, Korea Południowa, Tajwan)\nAfryka Północna i Bliski Wschód.\nNajmniej zurbanizowane kraje znajdują się w Afryce, zwłaszcza Wschodniej (Rwanda, Burundi) i Azji Południowej (Bhutan).\nW Polsce współczynnik urbanizacji wynosi według ostatniego spisu powszechnego 59,4% i wykazuje tendencję spadkową.\nWedług prognoz, do roku 2025 liczba ludności krajów rozwijających się osiągnie 4 miliardy, a 63% ludności świata będą stanowić mieszkańcy miast.\n\n\n== Wpływ na środowisko ==\nNa początku 2017 roku zespół specjalistów pod kierunkiem prof. Mariny Alberti z University of Washington ogłosił wyniki przeprowadzonych analiz, które wyraźnie wskazały na wpływ urbanizacji na geny wielu gatunków kluczowych dla ekosystemu.\n\n\n== Zobacz też ==\nkontrurbanizacja\nsemiurbanizacja\nsuburbanizacja\nurbanistyka\nindustrializacja\nwspółczynnik urbanizacji\nkultura miejska\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWładysław Skrzypczak, Geografia społeczno-ekonomiczna świata i Polski, Efekt, Warszawa 2004, s.44; oraz wydania poprzednie - od 1994 r.\nKorotayev A., Malkov A., Khaltourina D. Introduction to Social Macrodynamics: Compact Macromodels of the World System Growth. Moscow: URSS, 2006. ISBN 5-484-00414-4\nAnthony Giddens: Socjologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-14225-1.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Uświęcona ekologia\n\nUświęcona ekologia – (z ang. sacred ecology) to perspektywa filozoficzna głównie stosowana w zakresie ekologii oraz antropologii.Często podkreśla wzajemne powiązania wszystkich istot żywych i ekosystemów, traktując je jako część większej, zintegrowanej sieci. Może czerpać z różnych religijnych i rdzennych tradycji, które od dawna wyznają przekonanie o świętości natury i znaczeniu życia w harmonii z nią. \n\n\n== Historia dziedziny ==\nUświęcona ekologia bierze swoje korzenie z etnobiologii i etnobotaniki, które zajmują się związkami człowieka i roślin – jak wpływają na siebie i nawzajem się kształtują. Tradycyjna wiedza ekologiczna długo nie wychodziła poza środowisko naukowe. Wzrost popularności tego tematu nastąpił w latach 90. XX wieku. Fikret Berkes tłumaczy to zjawisko m.in. występowaniem grupy naukowców specjalizujących się w dziedzinie uświęconej ekologii i tradycyjnej wiedzy ekologicznej, którzy równocześnie mają wpływ na politykę międzynarodową; równoległe nurty w innych dziedzinach naukowych; powszechne niezadowolenie wynikające z nieefektywności współczesnych metod naukowych związanych z ekologią oraz dojście do głosu naukowców pochodzących z rdzennych społeczności (szczególnie w kontekście Ameryk Północnej i Południowej). Szczególnie ostatni punkt ma tutaj duże znaczenie – dojście do głosu przedstawicieli rdzennych społeczności. Wydarzeniem kluczowym w tym procesie było pojawienie się i wykorzystanie przez rdzenne ludności Land use and cover change maps. Ich rozwój w ciągu ostatnich 40 lat umożliwił tym społecznościom protekcje swoich terenów, uwierzytelnił żądania o ustanowieniu statusu terenów pod ochroną oraz wspomógł walkę przeciwko projektom takim jak budowa platform wiertniczych na terenach społeczności rdzennych.  \nW ostatnich latach tradycyjna wiedza ekologiczna oraz termin uświęconej ekologii zyskały na popularności. Jednym z kluczowych powodów był rozwój nowych metod przekazu informacji – dziś istnieją zasoby, takie jak strony internetowe, urządzenia pamięci przenośnej, filmy, itp. Internet również miał olbrzymi wpływ na rozpowszechnienie informacji na temat uświęconej ekologii.   \n\n\n=== Pierwsze wzmianki ===\nOd 1984 do 1989 roku funkcjonowała Traditional Ecological Knowledge Working Group of International Conservation Union (IUCN), która za cel postawiła przybliżenie wartości tradycyjnej wiedzy ekologicznej w dziedzinie konserwacji i ochrony środowiska. Powstały również inne międzynarodowe inicjatywy promujące tradycyjną wiedzę ekologiczną, takie jak program UNESCO, który spożytkował tradycyjne systemy zarządzania strefami nadmorskimi, lub projekt UNRISD, który badał rolę wiedzy tradycyjnej w zarządzaniu obszarami chronionymi. Dopiero w latach 90. XX wieku zyskała rozgłos publiczny, szczególnie po ukazaniu się artykułu w magazynie Time zatytułowanym Lost tribes, lost knowledge. Dziś sytuacja ma inny charakter – ze względu na momentalny rozwój zasobów internetowych ilość informacji na temat tradycyjnej wiedzy ekologicznej oraz powszechny do niej dostęp nieustannie wzrastają.  \n\n\n=== Uświęcona Ekologia ===\nFikret Berkes, prekursor terminu, urodził się w 1945 roku. Jest profesorem na Uniwersytecie w Manitobie w Instytucie Zasobów Naturalnych. Zajmuje się głównie badaniem zarządzania zasobów naturalnych w różnych społeczeństwach na całym świecie, relacji jakie zachodzą pomiędzy tymi społeczeństwami a środowiskiem, w którym żyją. \nKsiążka Uświęcona ekologia pierwszy raz ukazała się w 1999 roku. Według Berkesa badanie wiedzy zachowanej przez społeczeństwa rdzenne, przemawia za zwróceniem się ku holistycznemu podejściu do współczesnej ekologii, szukaniu nowych rozwiązań w tradycyjnej wiedzy ekologicznej, odwołuje się do antropologii, etnobotaniki, etnobiologii (m.in. Claude Levi-Strauss). Autor przywołuje w książce badania, które prowadził wśród społeczności Kri z terenów zatoki Jamesa. Tam też zaczęło się jego zainteresowanie tradycyjną wiedzą ekologiczną oraz jej możliwym zastosowaniem w zachodniej metodologii w dziedzinie ekologii.  Wraz z rozwojem jego badań, Berkes dochodził do coraz ciekawszych wniosków, które natomiast rodziły kolejne pytania badawcze. To co najbardziej go nurtowało, to w jaki sposób rybacy Kri nie doprowadzali do nadmiernego poławiania mimo iż nie obowiązywały ich żadne zewnętrzne regulacje. Z obserwacji Berkesa wynikało, iż stosowali wewnętrzne sposoby oparte na wspólnocie, wspólnym zarządzaniu. \n\n\n== Powiązanie ekologii z tradycją ==\n\nSpołeczeństwa tradycyjne często nie odróżniają opozycji pomiędzy człowiekiem a naturą, ale widzą go jako nieodłączną część natury. Systemy te akcentują fakt, iż każdy aspekt naszego istnienia w kontekście społecznym nierozłącznie znajduje się pod wpływem biosfery. Berkes i Folke argumentują, że “odróżnianie systemów społecznych od naturalnych jest arbitralne i fałszywe”. W praktykach społeczności tradycyjnych religia łączy się z “zarządzaniem ziemi”, w pewnym sensie reguluje użytkowanie jej, nakładając tabu na rośliny, zwierzęta itp. Społeczeństwa małe i samowystarczalne sprzyjają rozwojowi różnorodności biologicznej. Większość terenów dzisiaj uznawanych za chronione ze względu na występujące na nich biozróżnicowanie, okazuje się być terenami dawniej zarządzanymi przez ludy tubylcze. Z tego powodu, wiele organizacji dąży do ponownego wprowadzenia metod zarządzania zgodnych z lokalną tradycyjną wiedzą ekologiczną. W niektórych państwach, jak np. w Kolumbii, powstały ośrodki wykorzystujące owe metody. \n\n\n== Odpowiedź na rosnące zagrożenie klimatyczne? ==\nWielu badaczy, zajmujących się zarówno dziedziną antropologii ekologicznej jak i ekologii oraz biologii, podkreśla, że rozwiązaniem problemu zmian klimatycznych może być wykorzystanie tradycyjnej wiedzy ekologicznej. Ruchy takie jak permaculture design czy food forest systems, których celem jest upowszechnienie zrównoważonego rolnictwa, biorą się z technik stosowanych głównie przez rdzennych amerykanów.  \nNajważniejszą cechą tradycyjnej wiedzy ekologicznej jej adaptowalność do zmieniających się warunków środowisk. Powstawanie coraz nowszych i dokładniejszych map Land use maps ukazuje, że tereny o największej bioróżnorodności to tereny gospodarowane lub dawniej zarządzane przez małe społeczności rdzenne i tradycyjne.  Dodatkowo z powodu rosnącej liczby badań nad ludami tubylczymi i sposobami zarządzania ich środowiskiem, raz po raz ukazują, iż owe zarządzanie wspiera istniejący ekosystem, zamiast stopniowo go wyniszczając, jak dzieje się w przypadku technik “zachodnich”. \n\n\n== Kontrowersje w środowisku naukowym ==\n\nGłównym zarzutem skierowanym ku tradycyjnej wiedzy ekologicznej jest jej “nieobiektywność” według standardów “zachodniej” nauki – kwestionowana jest jej holistyczność czy połączenie zarządzania środowiskiem z duchowością jako główny argument potwierdzający jej nie-naukowość. Kontrargumentem w tej sprawie okazuje się fakt, że większość taksonomii tubylczej w dużej większości pokrywa się z taksonomią ustandaryzowaną. W swoich badaniach nad taksonomia roślin społeczności Tzeltal, Brent Berlin zdołał zawrzeć 471 nazw, z których 60% pokrywała się z taksonomią linneuszowską. \nZachodnia ekologia spotyka się z analogiczną krytyką – przez wielu badaczy oraz działaczy na rzecz społeczeństw tradycyjnych, domniemany obiektywizm powszechnej ekologii łączy się z indywidualizmem. Ekologia w zachodnim podejściu stała się jednokierunkowa, a więc nie bierze pod uwagę szerszej perspektywy oraz innych aspektów, które mogą wpływać na środowisko oraz zachodzące w nim zmiany, w przeciwieństwie do tradycyjnej wiedzy ekologicznej, która zachowuje podejście społeczne, holistyczne. Wchodzi w to również aspekt rasizmu oraz historycznie “białej dominacji” kulturowej – współcześnie, w zdecydowanej większości państw tradycyjna wiedza ekologiczna została zastąpiona ustandaryzowaną ekologią zachodnią. Problemem w ustaleniu obiektywności tradycyjnej wiedzy ekologicznej może również sprawić nieznajomość i w rezultacie błędna interpretacja tubylczych terminów. Eugene Hunn przedstawia listę, która może pomóc badaczowi w poprawnej interpretacji owych terminów: \n\n\n== Rzecznictwo wobec ludności tubylczej ==\n\nWzrost popularności tematu tradycyjnej wiedzy ekologicznej spowodował zwiększone możliwości zarówno dla aktywistów na rzecz rdzennej ludności, jak i naukowców pochodzących z grup ludności tubylczej, na szerzenie informacji, dojście do głosu, praktykowanie swoich dawnych tradycji, (choć również był spowodowany przez ubieganie się ludności rdzennej, szczególnie Ameryk, o uznanie swoich praktyk za istotne) itp. Naukowcy pochodzący z ludów rdzennych zarzucają nauce zachodniej paternalizowanie ich praktyk, bo dopuszczają do głosu jedynie tę wiedzę, która mieści się w ramach zachodniej metody. Zwiększenie możliwości dla naukowców pochodzących ze społeczności tubylczych doprowadziło do rozpowszechnienia się innych metod przekazywania wiedzy, bardziej zgodnych z tradycyjnymi metodami przekazu – Berkes przywołuje przykład badaczki, która wiedzę ekologiczną swojej społeczności ukazała w formacie pieśni i legend. \nRobert Johannes w swoich badaniach na Archipelagu Palau w latach 70. XX wieku, był w stanie w przeciągu kilku miesięcy zebrać lokalizacje tarła oraz 55 gatunków ryb zmierzających z ruchem księżyca na tarło. Ukazuje to, iż tradycyjna wiedza ekologiczna może być wykorzystana w zbieraniu ważnych informacji badawczych. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nM.K. Anderson, M.G. Barbour, Simulated Indigenous Management: A New Model for Ecological Restoration in National Parks, „Ecological Restoration”, 21 (4), 2003. DOI: 10.3368/er.21.4.269 [dostęp 2024-06-13] (ang.).\nFikret Berkes, Sacred ecology, wyd. 2nd ed, New York: Routledge, 2008. ISBN 978-0-415-95827-1, OCLC 156975313 [dostęp 2024-06-13].\nFikret Berkes, International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (red.), Common property resources: ecology and community-based sustainable development, London ; New York: Belhaven Press, 1989. ISBN 978-1-85293-080-6.\nBrent Berlin, Dennis Eugene Breedlove, Peter H. Raven, Principles of Tzeltal plant classification: an introduction to the botanical ethnography of a Mayan-speaking people of highland Chiapas, Language, thought, and culture, New York: Academic Press, 1974. ISBN 978-0-12-785047-4.\nChapin, M., Lamb, Z., Threlkeld, B. (2005). Mapping indigenous lands. Annual Review of Anthropology, 34(1).\nCarl Folke i inni, Social-ecological resilience and biosphere-based sustainability science, „Ecology and Society”, 21 (3), 2016. DOI: 10.5751/ES-08748-210341 [dostęp 2024-06-13] (ang.).\nHunn, E. (1993). The ethobiological foundation for TEK. W: N.M. Williams, G. Baines (eds.). Traditional Ecological Knowledge: Wisdom for Sustainable Development (pp. 16-20), Canberra: Centre for Resource and Environmental Studies, Australian National University.\nR.E. Johannes, Words of the lagoon: fishing and marine lore in the Palau District of Micronesia, Berkeley: University of California Press, 1981. ISBN 978-0-520-03929-2.\nEmmanuel Raufflet, Berkes, F., and C. Folke, editors. 1998. Linking Social and Ecological Systems: Management Practices and Social Mechanisms for Building Resilience. Cambridge University Press, New York., „Conservation Ecology”, 4 (2), 2000. DOI: 10.5751/ES-00202-040205 [dostęp 2024-06-13] (ang.).\nŹródła internetowe:\n\nDr. Fikret Berkes Profile Page | Clayton H. Riddell Faculty of Environment, Earth, and Resources | University of Manitoba [online], umanitoba.ca [dostęp 2024-06-13].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wiedźma\n\nWiedźma – wiedźmy to w dawnych wierzeniach istoty półdemoniczne (istoty pośrednie między demonami a ludźmi), pozostające w ścisłym związku z ludźmi lub ich duszami. Według dawnych wierzeń ludowych i w baśniach wiedźma to kobieta mająca związek ze złymi mocami, czarownica, zła wróżka. W języku potocznym wiedźma to pogardliwe określenie kobiety złej i brzydkiej (także jako wyzwisko).\nWspółcześnie uważa się, że w przedchrześcijańskich społecznościach słowiańskich była to kobieta posiadająca wiedzę, związaną z ziołolecznictwem, medycyną i przyrodą. Wiedźma posiadająca zdolności lub cechy magiczne nazywana była ciotą.\nPierwotnie, prawdopodobnie aż do połowy IX wieku na terenach wschodnich słowiańszczyzny, owo określenie nie było pejoratywne. W wyniku ekspansji chrześcijaństwa i piętnowania rytuałów ludowych i pogańskich zwyczaj gromadzenia i przechowywania wiedzy przez osoby w wybranych rodach uległ zapomnieniu. Wiedźmy oskarżano o czary, dlatego obecnie wiedźma często utożsamiana jest z czarownicą.\nWspółcześnie wciąż można spotkać kobiety parające się zielarstwem we wschodniej Polsce, jak również wywodzące się z tradycji prawosławnej nazywane szeptunkami, inaczej zamawiaczkami..\n\n\n== Zobacz też ==\n\nwiedźmin\nragana\nczarownica\nBaba Jaga\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSzymon Wrzesiński, Wspólniczki szatana. Czarownice na ziemiach polskich, Egros, Warszawa 2006.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wieś\n\nWieś – jednostka osadnicza o zwartej, skupionej, lub rozproszonej zabudowie i istniejących funkcjach rolniczych, lub związanych z nimi usługowych lub turystycznych, nieposiadająca praw miejskich lub statusu miasta (art. 2 ustawy z 29 sierpnia 2003 o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych).\nZgodnie ze schematem aplikacyjnym załączonym do rozporządzenia z dnia 21 lipca 2021 r. w sprawie ewidencji miejscowości, ulic i adresów, jest zaliczana do rodzaju miejscowości.\n\n\n== Definicje wsi ==\nDefinicja Marii Kiełczewskiej-Zaleskiej – wieś to osada, w której ludność zajmuje się uprawą roślin i chowem zwierząt.\nDefinicja Józefa Szymańskiego – zbiorowisko ludzi albo osiedla z należącymi doń gruntami.\nDefinicja Jana Turowskiego – wieś to społeczność lokalna, której funkcję produkcyjną uzupełnia funkcja rodziny i czyni to w sposób jednolity z zachowaniem kontroli społecznej.\nDefinicja Jana Tkocza – wieś to twór terytorialny mający granicę, rozłóg ziemi, siedlisko (zagrodę) stanowiące całość przestrzenną o określonych więzach społecznych oraz uprawnieniach prawnych.\n\n\n== Gospodarstwa domowe ==\nGospodarstwa domowe na wsi są zdecydowanie liczebniejsze niż w miastach. W 2008 r. w miastach zaledwie 6% stanowiły gospodarstwa o liczbie osób 5 lub więcej, tymczasem na wsiach było to około 19,6%. Na skutek zmian demograficznych również ta struktura ulegnie zmianom i tak w 2035 roku wielkości te będą wynosić odpowiednio: 5,6% oraz 14,0%.\n\n\n== Rodzaje układów przestrzennych ==\nłańcuchówka (wieś leśno-łanowa)\nokolnica (wieś placowa)\nrzędówka\nszeregówka\nulicówka\nwielodrożnica\nwidlica\n\n\n== Rodzaje wsi ==\nwieś letniskowa\nwieś samotnicza\nwieś służebna\nwieś czynszowa\nwieś folwarczna\nwieś ziemiańska\nwieś szlachecka\nwieś rozproszona\nwieś fryderycjańska, wieś józefińska\nwieś pruska\nwola, wólka\nwieś przygraniczna\nwieś sołecka\n\n\n== Wsie w Polsce ==\nLiczba miejscowości wiejskich w Polsce (stan 06.03.2013), a w nim\n\npodstawowych ogółem 52 543, w tym wsi 43 058, inny rodz. 9485\nczęści integralnych ogółem 43 015, w tym części wsi, kolonii, osady 36 530, przysiółków 4731, o innym rodzaju 1754.\nWedług stanu w dniu 31 grudnia 2011 w Polsce było 40 540 sołectw.\n\n\n== Najludniejsze wsie w Polsce ==\nWsie liczące powyżej 7000 mieszkańców na podstawie danych z Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań przeprowadzonego w 2021\n\nJózefosław (województwo mazowieckie) – 14 806 mieszkańców\nPlewiska (województwo wielkopolskie) – 14 160 mieszkańców\nKozy (województwo śląskie) – 13 098 mieszkańców\nKoziegłowy (województwo wielkopolskie) – 11 598 mieszkańców\nKomorniki (województwo wielkopolskie) – 10 996 mieszkańców\nJabłonna (województwo mazowieckie) – 10 981 mieszkańców\nStraszyn (województwo pomorskie) – 10 816 mieszkańców\nKiełczów (województwo dolnośląskie) – 10 569 mieszkańców\nBanino (województwo pomorskie) – 9 806 mieszkańców\nBolszewo (województwo pomorskie) – 9 780 mieszkańców\nMierzyn (województwo zachodniopomorskie) – 9 766 mieszkańców\nSkórzewo (województwo wielkopolskie) – 9 559 mieszkańców\nRokietnica (województwo wielkopolskie) – 9 369 mieszkańców\nPawłowice (województwo śląskie) – 9 098 mieszkańców\nZalasewo (województwo wielkopolskie) – 8 344 mieszkańców\nŚwierklany (województwo śląskie) – 8 318 mieszkańców\nZielonki (województwo małopolskie) – 8 240 mieszkańców\nSierakowice (województwo pomorskie) – 8 184 mieszkańców\nSuchy Las (województwo wielkopolskie) – 8 145 mieszkańców\nLuzino (województwo pomorskie) – 8 014 mieszkańców\nPogórze (województwo pomorskie) – 7 796 mieszkańców\nWola (województwo śląskie) – 7 738 mieszkańców\nŁodygowice (województwo śląskie) – 7 683 mieszkańców\nSmolec (województwo dolnośląskie) – 7 476 mieszkańców\nJaworze (województwo śląskie) – 7 325 mieszkańców\nRaszyn (województwo mazowieckie) – 7 183 mieszkańców\n\n\n== Źródła dochodów ludności wiejskiej ==\nW przeszłości o dochodach ludności wiejskiej stanowiło rolnictwo. Jeszcze w połowie lat 90. XX w. ponad połowa pracujących na terenach wiejskich pracowała w rolnictwie lub leśnictwie. W 2016 roku było to już 24%, a w 2018 roku 22%, przy czym odsetki te dotyczyły zarówno tych, dla których praca w rolnictwie była głównym, jak i tych, dla których była jedynie dodatkowym źródłem utrzymania. W wyniku dezagraryzacji, i tym samym spadku liczby indywidualnych gospodarstw, dochody z działalności rolniczej stanowią coraz mniejszy procent dochodów ludności na obszarach wiejskich z 12,9% do 9,6% (w latach 2010–2020) na rzecz dochodów ze źródeł pozarolniczych.. Odnotowuje się natomiast wzrost odsetka dochodów z ubezpieczeń społecznych z 29,3% do 32,3% (w latach 2010–2020), co odpowiada tendencji zmian w strukturze wiekowej ludności wsi: coraz większa liczba osób w wieku emerytalnym. Zmiana kierunku migracji od 2001 z miasta na wieś wpłynęła na wzrost udziału dochodów z pracy najemnej w strukturze dochodów ludności wiejskiej, który w 2020 roku wynosił 55,1%. Udział dochodów z pracy na własny rachunek to 9,9%.\n\n\n== Zobacz też ==\ngeografia osadnictwa\nruralizm\ngmina, sołectwo, sołtys\nrolnictwo, chłopi, zagroda, zasadźca\nPaństwowe gospodarstwo rolne, Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna\nwioska olimpijska\nwioska tematyczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWilkin, J., Hałasiewicz, A., Baer-Nawrocka, A. (2022). Polska wieś 2022 : raport o stanie wsi. Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2022. ISBN 978-83-66849-54-9, OCLC:1334036880.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Więź społeczna\n\nWięź społeczna – pojęcie socjologiczne określające ogół stosunków społecznych, instytucji i środków kontroli społecznej wiążących jednostki w grupy i kręgi społeczne i zapewniających ich trwanie. Pozwala na odróżnianie grupy społecznej od takich pojęć jak: zbiór społeczny, kategoria społeczna czy skład społeczny.\n\n\n== Definiowanie więzi społecznej ==\nZdaniem klasyków socjologii na różnych etapach rozwoju społeczeństw dominują różne rodzaje więzi społecznych. Pojęcie więzi społecznej rozwinęło się jednak przede wszystkim w ramach polskiej socjologii (pojęcie to nie ma np. swojego odpowiednika w socjologii amerykańskiej). Więzi społecznej i jej ewolucji dużo uwagi poświęcali m.in. Ludwik Krzywicki i Stanisław Ossowski.\nJan Turowski definiował więź społeczną jako: „fakt uzależnienia się bądź zjednoczenia się członków danego zbioru ludzi wokół określonych wartości czy pełnionych funkcji społecznych”. Ferdinand Tönnies podkreślał różnicę między wspólnotą a stowarzyszeniem (zrzeszeniem). Émile Durkheim rozróżniał solidarność mechaniczną i organiczną.\n\n\n== Typologie więzi społecznych ==\n\n\n=== Typologia Pawła Rybickiego ===\nWięź społeczna może mieć charakter:\n\nnaturalny – wspólne pochodzenie, pokrewieństwo,\nstanowiony – narzucony przez społeczeństwo,\nzrzeszeniowy – w wyniku dobrowolnego zrzeszania się ludzi.\n\n\n=== Typologia Jana Turowskiego ===\nWięzi:\n\nintegracyjne – tożsame ze strukturą organizacyjną grupy,\npsychospołeczne – świadomość grupowa jako poczucie łączności i naturalne dążenie do współdziałania,\npodział na identyfikację realną (rzeczywiste członkostwo) i potencjalną (aspirowanie do członkostwa w grupie),\npodział na więź dystrybutywną (jako następstwo łączności z członkami grupy) i korelatywną (wynik łączności z celami grupy),\nstrukturalne – więź jako wynik istnienia podziału funkcji w społeczności (organizmie społecznym), ogół stosunków istniejących w grupie i wzajemnych regulowań oraz uprawnień. Podstawa tych zależności może być dwojakiego rodzaju: obiektywna – wynikająca ze struktury społeczeństwa oraz subiektywna – wynikająca z indywidualnych zamierzeń jednostki,\nsocjologiczne – stosunki społeczne jako podstawa więzi.\n\n\n=== Typologia Jana Szczepańskiego ===\nSzczepański uzupełnia typologię Turowskiego o więzi dwuaspektowe – dające się rzeczowo określić związki między ludźmi, połączenie koncepcji więzi strukturalnej i psychospołecznej: stany świadomości i akty świadomości.\n\n\n=== Inne typologie ===\nWedług innych socjologów więzi mogą dzielić się na:\n\nosobowe i bezosobowe,\nmałego, średniego i wielkiego zasięgu (ze względu na  swój społeczny zasięg),\nobiektywne – oparte np. na wspólnych warunkach życia danej zbiorowości czy podobnej sytuacji ekonomicznej i subiektywne, oparte na poczuciu wspólnoty.\n\n\n== Więzi w grupach celowych ==\nGrupy celowe ze względu na swoją specyfikę, wytworzyły niemieszczący się w powyższych typologiach rodzaj więzi. Istnieje w nich jedynie więź sformalizowana, oparta na strukturze grupy. Wiąże się ona z funkcjonowaniem rozbudowanego systemu instytucji i urządzeń, które pozwalają na współpracę ludzi, którzy zainteresowani są innymi jedynie w aspekcie osiągnięcia celu, dla którego grupa została zawiązana. Brak tu więzi osobistych i emocjonalnych.\n\n\n== Zobacz też ==\nstosunek społeczny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wojownik\n\nWojownik (dawniej: woj) – osoba zajmująca się walką (niekoniecznie profesjonalnie). \n\n\n== Charakterystyka ==\nW społeczeństwach plemiennych w toczenie wojen bywała zaangażowana cała męska część populacji, np. u Gurkhów, Maorysów oraz w dawnych plemionach celtyckich, germańskich i słowiańskich. W bardziej rozwiniętych społeczeństwach  wojownicy często tworzyli własną kastę lub stan.\nW czasach feudalizmu wasalowie formowali samodzielną klasę wojowników – rycerzy, mimo że w walce uczestniczyli także przedstawiciele innych stanów.\nWojownicy zawodowi to ludzie opłacani należący do jednej z dwóch kategorii:\n\nżołnierz, gdy walczy w imieniu swojego państwa:\nnajemnik, gdy jego służba ma charakter czysto komercyjny i nie ma związku z narodowością danej osoby.\nOcena osoby uczestniczącej w aktach przemocy jest subiektywna i w dużej mierze zależy od okoliczności. W wielu przypadkach istnieją trudne do rozstrzygnięcia spory co do faktu, czy dana osoba jest lub była chuliganem, gangsterem, terrorystą, rebeliantem, bojownikiem o wolność, najemnikiem czy żołnierzem.\n\n\n== Kodeks wojownika ==\nW wielu społecznościach w których występują wyspecjalizowane klasy wojowników, wykształcono kodeksy etyczne, aby wojownicy nie stali się zagrożeniem dla społeczeństwa. Kodeksy wojownika często posiadają elementy wspólne i zazwyczaj przywiązują dużą wagę do wierności, odwagi i honoru. Przykładowe kodeksy to:\n\nkodeks rycerski\nkodeks kawaleryjski\nkodeks żołnierski\nPasztunwali\nBushidō\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Współczynnik urbanizacji\n\nWspółczynnik urbanizacji – procentowy udział mieszkańców miast w ogólnej liczbie ludności.\nWspółczynnik ten jest wskaźnikiem rozwoju społecznego społeczeństw. Wraz z uprzemysłowieniem następuje względnie gwałtowna migracja ludności do miast z obszarów wiejskich.\n\n\n== Wskaźnik urbanizacji ==\nWskaźniki urbanizacji określają stopień i zakres procesów urbanizacji danego kraju lub regionu. Do wskaźników stosowanych w opracowaniach statystycznych zalicza się:\n\nwskaźnik określający procentowy udział ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności w danym kraju (na danym obszarze);\nwskaźnik określający liczbę miast na jednostkę powierzchni;\nwskaźnik określający liczbę miast w stosunku do ich wielkości (klasy);\nwskaźnik określający rozmieszczenie ludności w miastach, ze względu na ich klasę;\nwskaźnik określający koncentrację miast na danym obszarze.\nInnymi wskaźnikami odnoszącymi się do procesu urbanizacji są także:\n\nwskaźnik określający liczbę ludności utrzymujących się z pozarolniczych źródeł utrzymania;\nwskaźnik określający wyposażenie gospodarstw domowych, mieszkań (wskaźnik poziomu życia);\nwskaźniki odnoszące się do stylu życia i korzystania z instytucji kultury (kino, teatr);\nw przypadku zmian w układzie przestrzenno-architektonicznym utworzenie wskaźników jest trudne, ze względu na rozmywanie się w granic miast z obszarami wiejskimi, np. w sytuacji rozrastających się przedmieść.\nW przypadku obszarów wiejskich obserwowane są także niektóre z procesów urbanizacji. Na określenie tego zjawiska, stosuje się pojęcie semi-urbanizacji lub rurbanizacji.\n\n\n== Współczynnik urbanizacji dla wybranych państw ==\n\nDane: Rocznik statystyczny GUS 1997 \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nUrbanizacja", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wywiad etnograficzny\n\nWywiad etnograficzny (w antropologii) – jedna z podstawowych metod badawczych w antropologii kulturowej stosowana do uzyskania potrzebnych informacji w ramach prowadzonych badań.\nW antropologii kulturowej wywiad etnograficzny przybiera formę luźnej rozmowy przebiegającej, mającej na celu uzyskanie konkretnych informacji, których potrzebuje badacz. Współcześnie wywiady etnograficzne na ogół są nagrywane na dyktafon, a potem transkrybowane, co znacznie ułatwia późniejszą analizę oraz interpretację wywiadu. Niekiedy badacze nagrywają wywiady przy pomocy kamery wideo (np. w przypadku wywiadów biograficznych i narracyjnych).\n\n\n== Ogólne cechy wywiadu etnograficznego ==\nWywiad etnograficzny jest formą rozmowy, dzięki której badacz jest w stanie uzyskać potrzebne mu informacje. Badany, czyli insider, posiada wiedzę, dzięki której badacz może realizować swoje badania. W wywiadzie etnograficznym prowadzący rozmowę często przygotowuje listę pytań, na które odpowiada rozmówca. Badacz ukierunkowuje rozmowę poprzez zadawanie pytań.\n\n\n== Czynniki mające wpływ na wywiad ==\n\nBadacz przeprowadzający wywiad nie tylko musi być skupiony na tym, aby uważnie słuchać informatora, ale także powinien zwrócić uwagę na tzw. sytuacje badawczą, czyli wszystko to, co dzieje się dookoła. Na sytuację badawczą składają się nie tylko czynniki opisane poniżej, ale również np. strój informatora czy jego zachowanie (mimika twarz i gestykulacja).\n\nCzas – np. w środowisku wiejskim badacz musi brać pod uwagę, w jakim czasie przeprowadza wywiad (np. okres żniw, święta Bożego Narodzenia). Potrzebna jest wiedza badacza odnosząca się do stylu życia ludzi, z którymi wywiad będzie przeprowadzany.\nMiejsce – wywiad najczęściej jest przeprowadzany w miejscu zamieszkania bądź w miejscu neutralnym, jak np. park, czy miejsce pracy. Należy wybierać takie miejsce, które nie może powodować u rozmówcy blokady utrudniającej pozyskiwanie informacji. Miejsce czasami ogranicza nam możliwość używania narzędzi, np. dyktafonu w miejscach głośnych.\nOsoby trzecie – często zdarza się, że wpływ osób trzecich jest szkodliwy, gdy wtrącając się odpowiadają za badanego lub sugerują mu odpowiedzi. Jednakże mogą mieć one również wpływ korzystny, np. gdy wypowiedzą się na temat pewnej, czasami celowo przemilczanej przez indagowanego sprawy.\nJęzyk wywiadu – ważne, aby podczas wywiadu nie przesadzać z „językiem naukowym”. Nie należy trzymać się kurczowo języka, którym sami posługujemy się w naszym naturalnym środowisku, ale skupić na tym, aby to informator czuł się komfortowo rozumiejąc co do niego mówimy i mogąc wypowiadać się w sposób, który mu najbardziej odpowiada. Dobrze gdy wywiad przebiega w języku potocznym lub takim, którym na co dzień posługuje się nasz rozmówca. Oczywiście wszystko to zależy od informatora i tę kwestię za każdym razem trzeba rozpatrywać indywidualnie.\nPłeć – jest czynnikiem, który może nam utrudnić pozyskiwanie informacji od rozmówcy – nie zawsze kobieta będzie chciała rozmawiać na pewne tematy z mężczyzną i vice versa.\n\n\n=== Charakterystyczne cechy wywiadu ===\nKontakt: jest to relacja oparta na szacunku i porozumieniu pomiędzy badaczem a rozmówcą.\nCzas: długość i częstotliwość kontaktu/relacji badacz-rozmówca.\n\n\n== Czego należy unikać w trakcie wywiadu ==\nOsoba przeprowadzająca wywiad powinna unikać następujących sytuacji podczas rozmowy z informatorem:\n\nZadawania pytań sugerujących – aby badany odpowiadał według własnych doświadczeń oraz aby nie chciał podawać odpowiedzi, która będzie satysfakcjonująca dla badacza.\nIgnorowania tropów, które podsuwa ankietowany, wprowadzając nowe wątki, które wydają się mieć dla niego znaczenie – ponieważ dzięki temu badacz może wyłapać istotne informację, mające jakiś wpływ na jego badania.\nZmieniania tematu lub przerywania wypowiedzi rozmówcy – może to go w pewien sposób zablokować bądź zniechęcić do dłuższych wypowiedzi i wtedy nasz wywiad stanie się bardziej formą przesłuchania niż luźną rozmową, a badacz może być zmuszony do zadawania dodatkowych, bardziej precyzyjnych pytań.\nIgnorowania wskazówek płynących z niewerbalnych zachowań rozmówcy (np. oznak zniecierpliwienia bądź gniewu) – w takich sytuacjach dobrze wspomóc się pytaniami, które pobudzą informatora do obszerniejszej wypowiedzi i zniwelują nieodpowiednie emocje, które mogą mieć negatywny wpływ na wywiad, lub pozytywny (dowiemy się dlaczego informator zmienia zachowanie pod wpływem danego tematu i to może mieć istotny wpływ na nasze badanie).\nUżywania podpowiedzi werbalnych (np. potakiwania), które sugerowałoby oczekiwane odpowiedzi informatora. Może to nam zafałszować wynik badania, ponieważ badany będzie chciał odpowiedzieć w sposób zadowalający badacza, a nie według swoich poglądów.\n\n\n== Rodzaje wywiadu ==\n\nW zależności od tego, jaki typ badań prowadzimy i jakich informację chcemy uzyskać od informatorów dobieramy odpowiedni typ wywiadu.\n\nWywiad grupowy (z ang. focus group interview) polega na prowadzeniu wywiadu-dyskusji w grupie co najmniej trzyosobowej, a uczestnicy dyskusji wypowiadają się na temat podany przez badacza. Gdy aktywność uczestników dyskusji nie jest równomierna, badacz może zachęcać do wypowiedzi osoby, które są najmniej aktywne. Wywiady standardowo nagrywane są na dyktafon, jednak wywiady grupowe lepiej nagrywać w formie wideo, ponieważ analizując nagranie badacz może obserwować dokładniej reakcje uczestników dyskusji. W wywiadach grupowych możliwe jest, że w grupie będą znajdować się osoby dominujące się, za którymi będzie podążać reszta uczestników dyskusji i wtedy wyniki badania mogą być zafałszowane. Na ogół jednak w wywiadach grupowych dzięki wypowiedziom wielu uczestników uzyskujemy więcej informacji. Poznajemy poglądy różnych ludzi oraz ich sposób postrzegania świata.\nWywiad w stylu miękkim - badacz dopuszcza ukierunkowanie rozmowy badanemu i pozwala mu odbiegać od tematu. Nie kieruje wypowiedzi badanego na temat, który był pierwotnym celem, tylko pozwala mu wypowiadać się o wybranych przez siebie problemach. Jest to pewna forma opowiadania, w której badacz co jakiś czas zadaje pytania, mające zachęcić rozmówcę do udzielenia dodatkowych informacji oraz potakuję bądź wplata komentarze, w celu zachęcenia rozmówcy do dalszej wypowiedzi.\nWywiad w stylu sztywnym – jest przeciwieństwem wywiadu w stylu miękkim. Badacz powraca do tematu, przerywa gdy badany zbytnio odbiega od tematu wywiadu i naprowadza go na pierwotny tok rozmowy. Informator nie może sobie pozwolić zbytnio na „opowiadanie anegdot” czy dłuższe wypowiedzi na inny temat, niż interesujący badacza. Ten zaś zadając konkretne pytania, pragnie uzyskać konkretne wypowiedzi i tylko ewentualnie wyłapuje wątki poboczne, które mogą mieć istotny wpływ w prowadzonych przez niego badaniach.\nWywiad narracyjny – w tego typu wywiadzie badany opowiada swoją historię na dany temat, a badacz odgrywa tutaj role słuchacza, nie powinien przerywać badanemu czy naprowadzać go na jakiś właściwy według siebie tor opowieści. Tematem wywiadu narracyjnego są głównie historie życia, takie jak np. historie karier zawodowych, historie tradycji rodzinnych itp. Całość wywiadu jest nagrywana na dyktafon, a następnie transkrybowana przez badacza. W trakcie transkrypcji badacz zaznacza w tekście przy pomocy różnych symboli (kodów) długość przerw pojawiających się w trakcie opowiadania (np. milczenie, nagła przerwa) oraz innych sygnałów (np. śmiech, westchnienie). Jest to pomocne w analizie wywiadu, dzięki której badacz może zinterpretować uzyskany materiał.\nWywiad swobodny – czasami nazywany pogłębionym wywiadem etnograficznym. Badacz przed wywiadem przygotowuje sobie listę informacji, które pragnie uzyskać, ponieważ są one mu potrzebne do prowadzonych przez niego badań. Ten typ wywiadu najbardziej przypomina swobodną rozmowę i bywa, że jest przeprowadzany w języku potocznym (to jednak zależy od decyzji badacza). Najważniejsze jest, aby badany nas rozumiał i nie czuł się skrepowany swoim brakiem umiejętności wypowiadania się językiem badacza (np. naukowym). Pytania oraz język dostosowujemy do typu rozmówcy. Wywiad taki najlepiej przeprowadzać w miejscu, które jest bliskie badanego i w którym się czuje swobodnie. Dla wielu badaczy ten rodzaj wywiadu jest prowadzony na etapie rozpoznawczym.\nWywiad biograficzny – jest podobny do wywiadu narracyjnego. Rozmówca ujawnia przed badanym biograficzne wątki ze swojego życia – niekoniecznie muszą dotyczyć jego całości lecz wybranych fragmentów, jak np. jego doświadczenia wojenne. Wszystko zależy od tematu badań i informacji jakie chcemy uzyskać.\nWywiad genealogiczny – był dla antropologów wzorcową formą wywiadu, ponieważ pokrewieństwo (więzy łączące członków rodziny i współmałżonków) stanowiła często główny sposób organizacji społeczeństw „przed nowoczesnych”. W dzisiejszych czasach również jest stosowana, mimo że organizujące znaczenie więzów pokrewieństwa uległo osłabieniu. Metoda genealogiczna przeobraziła się w analizę sieciową, która bada powiązania między ludźmi w szerszym aspekcie, np. związki między członkami rozproszonej geograficznie „diaspory” hinduskiej.\n\n\n=== Klasyfikacja wywiadów według Jana Lutyńskiego ===\nJan Lutyński - (ur. 19 października 1921 r. w Płocku, zm. 16 kwietnia 1988 r. w Łodzi) był socjologiem, politologiem i profesorem na Uniwersytecie Łódzkim. Do polskiej literatury metodologicznej wprowadził umieszczona poniżej typologię wywiadów.\n\nW wywiadzie swobodnym mało ukierunkowanym badacz posiada ogólną listę zagadnień, na których temat chce się więcej dowiedzieć – badacz dostosowuje się do informatora zadając mu pytania na które będzie mógł odpowiedzieć w sposób obszerny. Wywiad swobodny mało ukierunkowany jest troszkę podobny do wywiadu narracyjnego – badany opowiada swoją historię jednak nie w sposób opowieści, tylko odpowiadając na konkretne zagadnienia, które podaje badacz.\nWywiad swobodny ukierunkowany – badacz posiada listę informacji, których potrzebuje i ma bardzo dużą swobodę w formułowaniu pytań, które odnoszą się często do szczegółów. Może mieć oczywiście przygotowane pytania, jednak nie musi z nich korzystać. W tym wypadku badacz musi się dostosować treść pytań do możliwości językowych informatora. Nie może być tak, że rozmówca nie będzie rozumiał pytań, bo poczuje się niekomfortowo w tej sytuacji i  może to mieć zły wpływ na wyniki naszych badań.\nWywiad swobodny ze standaryzowaną listą poszukiwanych informacji – ten typ wywiadu jest najbardziej zbliżony do wywiadu etnograficznego. Badacz posiada listę poszukiwanych informacji, którą mógł sporządzić dzięki wcześniejszym obserwacjom. Pytania są szczegółowe, dostosowane do rozmówcy i mogą być otwarte bądź zamknięte. Pytania są tworzone w taki sposób, aby badacz mógł szczegółowo dowiedzieć się wszystkiego na temat swojego problemu badawczego.\n\n\n== Wywiad a rozmowa ==\nWywiad etnograficzny powinien być zbliżony do rozmowy, podobnej do prowadzonej podczas spotkania towarzyskiego. W wywiadzie muszą brać udział co najmniej dwie osoby. Prowadząc wywiad, badacz w pewien sposób zostaje wpisany w życie swojego rozmówcy, staje się podatny na jego emocje. Z tego powodu badacz musi przejawiać neutralne nastawienie do rozmówcy i nie kierować się osobistymi odczuciami oraz opiniami nt. jego wypowiedzi. W wywiadzie przewagę ma badacz, bo to on jest prowadzącym rozmowę i to od niego w większej mierze zależy, na jaki temat zacznie się wypowiadać badany. Natomiast rozmowa jest to spotkanie dwóch osób przebiegające zupełnie spontanicznie. Nikt tutaj nie odgrywa roli badacza ani badanego. Osoby prowadzące rozmowę są na tym samym poziomie i mimo że uzyskują od siebie jakieś informacje, nie jest to aż tak bardzo widoczne, jak w wywiadzie. Wywiad często ma dość formalny charakter, a w rozmowie jej uczestnicy mogą odbiegać od tematu i zmieniać w każdej chwili wątek, nie zważając na to, że ktoś może skierować ich rozmowę na pierwotny tor.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nE. Sobol: Słownik Języka Polskiego. Warszawa: 2005, s. 196, 1193.\nK. Konecki: Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana. Warszawa: 2000, s. 169-183.\nM. Angrosino: Badania etnograficzne i obserwacyjne. Warszawa: 2010, s. 88-98.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wzór kulturowy\n\nWzór kulturowy – mniej lub bardziej ustalony sposób zachowywania się i myślenia w danej zbiorowości lub znamienny dla tej zbiorowości układ cech kulturowych. W jego skład wchodzą też wytwory kultury materialnej.\nWzór kulturowy określa, w jaki sposób jednostka powinna reagować na sytuacje uważane za ważne dla niej samej i dla grupy, do której należy, tak aby zachować się zgodnie z oczekiwaniami grupy i nie popaść w konflikt z innymi członkami społeczności.\nWzory kulturowe można rozpatrywać w dwóch aspektach:\n\nnormatywnym (normy, wedle których ktoś powinien postępować),\nbehawioralnym (wedle realizacji tej normy w konkretnym zachowaniu członków danej zbiorowości).\nWażną pracą antropologiczną dotyczącą między innymi tego zagadnienia jest książka Ruth Benedict Wzory kultury (Patterns of Culture, 1934).\n\n\n== Zobacz też ==\ndobra kultury\nkultura\nwartości kultury\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zamawianie choroby\n\nZamawianie choroby (zaklinanie, zażegnywanie) – ludowe praktyki leczniczo-magiczne polegające na wypowiadaniu zamów, zaklęć odwołujących się do sił wyższych (Boga, Jezusa, Marii, świętych), aby przezwyciężyć chorobę. Najważniejszym elementem zamawiania jest odpowiednia formuła, gdyż wierzono, że „słowo może stać się ciałem”. Zamowy często szeptano lub śpiewano.\n\n\n== Choroby ==\nZamawiane choroby często były trudne w leczeniu i dlatego wymagały specjalnych środków czyli zamów. Do takich chorób należały m.in. ból zębów, zastrzał, padaczka, paraliż, zwichnięcia i złamania, ukąszenie żmii, ugryzienie wściekłego psa, uporczywe bóle głowy, róża, liszaj.\n\n\n== Czas i miejsce zamawiania ==\nBardzo ważny był czas odprawiania rytuału. Każda zamowa była skuteczna, o ile została wypowiedziana w odpowiedniej porze dnia (przed wschodem słońca, o północy), w dniu tygodnia czy fazie księżyca (nów, pełnia).\nNajczęściej zamawiano w domu chorego w specjalnie przygotowanej izbie chorego, która np. musiała mieć zasłonięte okna, albo zawieszano tam odpowiednie zioła.\n\n\n== Zamawiacz ==\nZamawiać mogły tylko niektóre osoby. Takie, o których wierzono, że były obdarzone specjalnymi zdolnościami. Często warunkiem powodzenia było, aby zamawiacz został sam z chorym.\n\n\n== Zamowa ==\nOdpowiednia formuła, często opowieść o Jezusie, Najświętszej Marii, świętych, na polecenie których choroba odchodzi. W zamowach usuwano chorobę z ciała, z okolicy, przeganiano za lasy. Choroby były różnie traktowane – czasem z szacunkiem np. pan liszaj, pan zastrzał, czasem je wyśmiewano. Wiele zamów było tajemnicami zamawiaczy, przekazywanymi tylko wybranym osobom.\nPrzykład – zamawianie róży:\n\n\n== Zobacz też ==\nwołchw, zaklinacz, żerca\n\n\n== Bibliografia ==\nW. Siarkowski, Materialy do etnografii ludu polskiego z oholic Kielc (\"Zbiór Wiadom.\", cz. III, Krakow, 1878, s.51)\nKazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. II, Kraków 1934.\nBarbara Ogrodowska, Medycyna tradycyjna w Polsce, Warszawa 2012.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zasada Anny Kareniny\n\nZasada Anny Kareniny – opisuje sytuację, w której brak jednego z wymaganych warunków powoduje niemożliwość osiągnięcia rezultatu. W efekcie w rywalizacji odnosi sukces tylko ten z konkurentów, który nie napotkał istotnych przeszkód. Podobną koncepcję wyraża Prawo minimum Liebiga.\nZasadę opisał Jared Diamond w swojej książce Strzelby, zarazki, maszyny (1997). Nazwa pochodzi od tytułu książki Lwa Tołstoja – Anna Karenina, która rozpoczyna się zdaniem Wszystkie szczęśliwe rodziny są do siebie podobne, każda nieszczęśliwa rodzina jest nieszczęśliwa na swój sposób (Все счастливые семьи похожи друг на друга, каждая несчастливая семья несчастлива по-своему. (ros.)).\nDiamond omawiając zasadę wyjaśnia, dlaczego tak niewiele zwierząt zostało z sukcesem udomowionych (ogółem 14 gatunków z około 150 potencjalnych kandydatów). Przyczyną jest niespełnienie jednego z kilku warunków koniecznych do udomowienia. Tak więc sukces w udomowieniu zwierzęcia nie jest wynikiem jakichś jego zalet, ale raczej braku przeszkód, które by to uniemożliwiły.\nWarunki określające podatność na udomowienie wymienione w książce Diamonda:\n\ndieta – łatwość w karmieniu: najlepszymi kandydatami są niemające szczególnych wymagań zwierzęta wszystkożerne,\nprzyrost masy – zwierzę musi rosnąć wystarczająco szybko, by jego utrzymywanie było ekonomicznie uzasadnione, np. hodowca słoni musi czekać 12 lat, by jego zwierzę dorosło,\nproblemy w rozmnażaniu w niewoli – jeśli zwierzęta mają rytuał godowy uniemożliwiający rozmnażanie w niewoli, np. potrzebują samotności lub długich pościgów – ich hodowla jest niemożliwa,\nzachowanie – niektóre zwierzęta są zbyt trudne do ujarzmienia, a hodowca nie może ryzykować zdrowia lub życia wchodząc do zagrody. Szczególnym przykładem jest dokładnie omawiana w książce zebra. W przeciwieństwie do konia znana z odporności na choroby i atak drapieżników. Zarówno Afrykanie jak i Europejczycy próbowali ją udomowić, ale te same cechy, które czynią ją tak odporną na warunki afrykańskie sprawiają, że jest niemożliwa do ujarzmienia.\nreakcja na zagrożenie – jest bardzo zróżnicowana. Zwierzę, które reaguje natychmiastową ucieczką jest trudnym kandydatem. Dobrym, jeśli zastyga w bezruchu lub szuka schronienia w stadzie. Jelenie w Ameryce Północnej, jak udowodniono, są niemożliwe do udomowienia, a konie zostały z sukcesem udomowione natychmiast po wprowadzeniu ich przez Europejczyków w XVI w.\nstruktura społeczna – samotne, niezależne zwierzęta są słabymi kandydatami. Bardziej podatne na udomowienie są te, które mają skrystalizowaną hierarchię społeczną, a najlepsze te, które w wyniku imprintingu mogą uznać człowieka za przywódcę stada. Ponadto grupy zwierząt nie mogą być dla siebie wrogie.\nTermin ten został przyjęty w nauce.\n\nW statystyce określa poziom istotności: jest wiele możliwych sytuacji naruszających hipotezę zerową (zob. weryfikacja hipotez statystycznych), ale tylko jedna potwierdza jej założenia.\nW ekologii dotyczy oceny ryzyka. Tak jak tołstojowska rodzina, która by być szczęśliwa, musi spełnić wszystkie z istotnych warunków; podobnie proces w ekosystemie musi wyczerpać wszystkie warunki powodzenia, a jeśli nie – zawiedzie, za każdym razem w swój, unikatowy sposób. Ma zastosowanie w analizie systemów i ich reakcji na kryzys.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMoore 2001. The Anna Karenina Principle Applied to Ecological Risk Assessments of Multiple Stressors. Human and Ecological Risk Assessment, Volume 7, Number 2, s. 231-237(7)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zażyłość kulturowa\n\nZażyłość kulturowa (ang. cultural intimacy) – termin wyrosły z dyskursu antropologii kulturowej opisujący aspekty identyfikacji kulturowej w państwie narodowym, które z racji niedostosowania etycznego w hierarchii wartości zachodnich, są ukrywane na arenie międzynarodowej, uważane za wstydliwe. Są one jednak paradoksalnie również wiążącymi społeczeństwo cechami zapewniającymi normalne życie społeczne. Dualizm ten dotyka najczęściej społeczności zmarginalizowane w państwach, w których widoczne są wpływy różnych kultur przeciwstawianych wartościom zachodnim. Termin ten poruszony został i dogłębnie opisany przez Michaela Herzfelda w jego książce Zażyłość kulturowa: Poetyka społeczna w państwie narodowym.\n\n\n== Główne cechy zażyłości kulturowej według Herzfelda ==\nkrytyczna i centralna rola państwa narodowego w kształtowaniu i ukazywaniu identyfikacji zbiorowej w publicznych i prywatnych sferach życia grup społecznych\nwprowadzenie terminu zażyłości kulturowej poprzez szeroko rozpowszechnione idee wywodzące się z państw zachodnich\nwstyd powstający w odpowiedzi na roztrząsanie spraw wewnętrznych państwa na arenie międzynarodowej\n\n\n== Charakterystyka ogólna pojęcia ==\nTermin ten bazuje na dychotomii między wzorcami kultury narzucanej przez państwo a praktyką społeczną zwykłych mieszkańców. Jest to zjawisko nazywane esencjalizmem, które opisuje bezdyskusyjną władzę państwa w kreowaniu wizerunku zewnętrznego danego kraju, poprzez narzucenie zunifikowanej, wystylizowanej i wtłaczającej w sztuczne ramy kultury, przez którą zmarginalizowane wartości zwykłych mieszkańców są tłamszone. Poprzez metaforyzację pokrewieństwa jako narodu, następuje próba zunifikowania mentalności jednostek do \"metaforycznej\" tożsamości. \nJednym z ważniejszych terminów opisujących i tłumaczących zjawisko zażyłości kulturowej jest pojęcie ikoniczności. Ma ona na celu tworzenie homogeniczności, poprzez wytwarzanie wspólnych symboli narodowych, z którymi byłyby kojarzone. Ikoniczność jest tutaj postrzegana jako coś zmiennego, proces, w którym symbole postrzegane są przez pryzmat ich zmienności. Zakłada też podobieństwo jednostek, co wywołuje efekt naturalności i ciągłości kulturowej. Jej zadaniem jest maskowanie zażyłości kulturowej poprzez brak równoznaczności. Pojawia się tu również pojęcie stereotypu pełniącego podobną rolę. \nWażną rolę w tworzeniu zażyłości kulturowej odgrywają czas i działanie – nazwane rezydualnym binaryzmem, które analizowane poprzez poetykę społeczną, która pomaga zrozumieć wdrażanie w życie i funkcjonowanie norm, stereotypów, folkloru, wyznaczników klas społecznych etc., ukazując zażyłość kulturową jako proces, a nie jako, wywołany przez jakąś instytucję, statyczny model. Pozwala zbadać w jaki sposób grupy społeczne tworzą na nowo swoją ikoniczność.\nNostalgia strukturalna jako charakterystyczna cecha zażyłości kulturowej, zarówno dla oficjalnego państwa jak i dla obywateli łamiących prawo, dla obywateli jest oznaką upadku moralnego państwa, ponieważ kształtuje ona wyobrażenie społeczne na temat idealnego porządku istniejącego \"przed czasem\", a dla państwa jest rodzajem przyzwolenia na ingerencję i przywracanie idealnego porządku społecznego. Efektem jest oskarżanie przez państwo ludności za zakłócanie naturalnego porządku i homogeniczności państwa, natomiast ludność oskarża rząd o \"sztuczną\" ingerencję, co jest oznaką degradacji moralnej społeczeństwa, które dawniej funkcjonowało bez jej pomocy. Dlatego nieodłącznym wydaje się funkcjonowanie biurokracji państwowej i zmarginalizowanej społeczności, które wzajemnie oddziałują na siebie, tworząc podstawy do zażyłości kulturowej.\nWszystkie warstwy społeczeństwa przystają na te same wartości, jednak reprezentatywne dla państwa postaci, starają się poprzez propagowanie wzorców zachodnich, zmarginalizować wartości zwykłych obywateli, którzy przez to uważają władzę jako zewnętrzną siłę starającą się ingerować w ich życie społeczne. \nNieodłącznym elementem zażyłości kulturowej jest opozycja Zachód a Inni, która prowadzi do sprowadzenia tradycyjności do czynnika powodującego zacofanie i nie pozwalającego na zunifikowanie wartości kulturowych. \n\n\n== Rozwinięcie terminu ==\nPoczątkowo termin ten odnosił się ściśle do państw narodowych w obrębie Europy, które były ważne pod względem historycznym i geopolitycznym, jak np. Grecja, na której przykładzie Herzfeld objaśnił funkcjonowanie zażyłości kulturowej. Jego badania poszerzone zostały później o takie rejony jak Włochy i Tajlandia.\nWzbogacenie modelu zażyłości kulturowej o postać historyczną, miało na celu spojrzenie na problem z innej perspektywy czasowej, ponieważ wcześniejsza, jak twierdził sam Herzfeld, była zbyt statyczna. Jej postać instytucjonalna i geograficzna również zostały rozbudowane, a zasięg zjawiska ogarnął też państwa niekoniecznie będące narodowymi i mieszczącymi się w ramach europejskich.\nBazując na badaniach Herzfelda, badacze tacy jak Andrew Shryock, Paul Brodwin, Alexander Kiossev, Thomas M. Malaby, Yasemin Nuhoğlu Soysal i Yuson Jung przyczynili się do wzbogacenia i redefinicji zażyłości kulturowej.\nTo właśnie Andrew Shryock poszerzył zakres geograficzny badań na ten temat jako pierwszy, wyszedł poza ramy europejskie oraz zwrócił uwagę na tworzenie tożsamości społecznej w wyniku coraz to szerszych sieci mass-mediów. W odpowiedzi na jego prace związane z zażyłością kulturową powstała druga edycja książki Herzfelda Zażyłość kulturowa:Poetyka społeczna w państwie narodowym.\nWedług Kiosseva zażyłość kulturowa jest nie tylko odpowiedzią na obecność państwa, ale również rozbudową o wszelkie reakcje na działalność władzy, czyli jest nie tylko reakcją na wpajane wartości zachodnich, ale również wzorów, które powstały w wyniku reakcji na te wartości. Dla Kiosseva strefa kultury intymnej jest oporem wobec zachodu, stwarzającej coś w rodzaju schronienia przed narzucanymi normami.\nYuson Jung natomiast opierając się na wnioskach wysnutych przez poprzedników, wprowadziła nową kategorię analityczną do dyskursu pomiędzy władzą neoliberalną a pojawieniem się i działaniem zażyłości kulturowej – a mianowicie \"uniżenie\" (ang. complaisance). Termin ten zwrócić ma uwagę na samą niechęć, z jaką broniący zażyłości kulturowej podlegają dominacji rozszerzającego się wzorca zachodniego. Uważa ona również, że powinno to być szerzej zbadane, ponieważ \"uniżenie\" może implikować zmiany w strukturze globalnej władzy, gdzie odległość społeczna dzieląca hegemonów z zewnątrz, a ludzi zajmujących niższe pozycje, może się zmniejszać oraz prowadzić do marginalizacji społeczeństw już zmarginalizowanych.\nInne stanowisko zajmuje Thomas M. Malaby, który uważa, że zażyłość kulturową można użyć jako model analityczny, który przydatny jest jako narzędzie do oceny zasad i praktyk nowych instytucji cyfrowych.\nSoysal sugeruje wprowadzenie \"zażyłości publicznej\", która jest opozycją do zażyłości kulturowej, ponieważ powoduje wtłoczenie zażyłości w ramy publiczne, a nie prywatne, co prowadzić ma do wyniesienia wartości ludzi zmarginalizowanych do sfery publicznej, widzianej przez wszystkich. Taka \"zażyłość publiczna\" ma być wynikiem kształtowania przez globalizację. \nMożna przytoczyć tu również próbę zwiększenia liczby typów zażyłości kulturowej, której podjął się np. Richard Maddox, wyróżniając zażyłość: sceptyczną, wspólnotową i wyłączającą.\n\n\n== Bibliografia ==\nMichael Herzfeld, Zażyłość kulturowa: Poetyka społeczna w państwie narodowym, przekł. Michał Buchowski, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, ISBN 978-83-233-2391-4\nAlexander Kiossev, The dark intimacy: maps, identifications, acts of identifications. W: Balkan as metaphor: between globalization and fragmentation, Dušan I. Bjelić, Obrad Savić, Massachusetts: Institute of Technology 2002, ISBN 0-262-02524-8, s. 165-190\nDenis Byrne, Archaeological heritage and cultural intimacy: An interview with Michael Herzfeld, Journal of Social Archaeology, June 2011; vol. 11, 2: s. 144-157.\nVasiliki P. Neofotistos, Critical engagements with cultural intimacy: IntroductionAnthropological Quarterly,2010, Vol. 83, No. 2, s. 229–238\nAndrew Shryock, Off Stage/On Display: Intimacy and Ethnography in the Age of Public Culture, California: Stanford University Press 2004, s. 3-30,279-316\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nJournal of Social Archaeology", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zbieractwo\n\nZbieractwo – zbieranie płodów dziko rosnących roślin, między innymi runa leśnego, stanowiące podstawę utrzymania społeczeństw pierwotnych, jedna z najstarszych form gospodarki, występowało zwykle w połączeniu z łowiectwem, tworząc wraz z nim podstawę pierwotnego podziału pracy. Jako forma utrzymania niektórych społeczeństw zachowało się do czasów współczesnych.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zrób to sam (hobby)\n\nZrób to sam (ang. do it yourself ['du: ıt jə’self], w skrócie DIY) – określenie idei związanej z samodzielnym, niekomercyjnym wykonywaniem zwykle na własne potrzeby różnych prac bez pomocy profesjonalistów. Anglojęzyczny termin DIY pojawił się na początku XX wieku, a do powszechnego użytku wszedł po II wojnie światowej. DIY może być także niezależnym artystą, który pisze, nagrywa i produkuje własne piosenki, zwykle we własnym domu. Wraz z rozwojem programów DAW (Digital Audio Workstations) czy takich jak Logic Pro X firmy Apple, Ableton Live i FL Studio. Wielu artystów na świecie tworzy tak własną muzykę i wydaje ją własnym sumptem na portalach streamingowych bez udziału dużych wytwórni płytowych.\n\n\n== Subkultura ==\nOkreślenie to dotyczy wywodzącej się z subkultury hippie i punk (choć do niej się nieograniczającej) idei samodzielnego wytwarzania m.in. tworzenia zinów, ręcznego malowania naszywek i koszulek, wydawania utworów muzycznych nagranych własnym sumptem, organizowania koncertów bez pomocy sponsorów.\n\n\n== Idea ==\nIdea jest rozpowszechniana także przez hakerów, miłośników technologii, elektroników hobbystów, którzy udostępniają na swoich stronach i forach dyskusyjnych filmy i inne pliki z instruktażami np. montażu gniazda do ładowarki samochodowej w komputerze, instalacji OS X na PC, zasilenia routera przez gniazdo ethernetowe, budowy zegara cyfrowego, budowy zestawu głośników do kina domowego, nawet własnego odtwarzacza mp3 i wiele innych.\nMoże to służyć wielu celom – od promocji danego ruchu, zespołu lub idei do pozyskiwania pieniędzy na różne cele.\n\n\n== Muzycy ==\nPrzykładowi polscy muzycy posiadający główne cechy DIY tj. nagrywający i wydający muzykę w swoich własnych wydawnictwach.\n\nDJ 600V\nTede\nSokół (raper)\nJacek Sienkiewicz\nModfunk\nGromee\nP.A.F.F.\n\n\n== Majsterkowanie ==\nObecnie DIY funkcjonuje w państwach anglojęzycznych także jako nazwa sklepu z przyborami, narzędziami oraz materiałami dla majsterkowiczów. Idea ta rozprzestrzeniła się na kraje europejskie w postaci komercyjnej; wielu producentów we wszystkich dziedzinach technicznych, od budownictwa, poprzez wykańczanie wnętrz na elektronice skończywszy, oferuje zestawy do samodzielnego wykorzystania.\nOd lat 90. ruch Zrób to Sam coraz zaczęło rozwijać się w skali globalnej dzięki rozwojowi sieci WWW. W efekcie zaczęły powstawać blogi i vlogi oferujące tutoriale krok po kroku pokazujące jak samodzielnie wykonać konkretne przedmioty, elementy remontu czy domowych napraw. Obecnie zasięg tego ruchu jest już na tyle masowy, że według badania z czerwca 2016 r. Zrób to sam. Jak Polacy łączą przyjemne z pożytecznym? 84% Polaków nie tylko samodzielne wykonuje różne czynności w domu czy ogrodzie, ale też 73% robi to z przyjemnością.\n\n\n== „Samoróbki” ==\nCiągnik Sam\n\n\n== Zobacz też ==\n\nZrób to sam (program telewizyjny)\nMakerzy\nAdam Słodowy\nArvind Gupta\nsamopublikowanie\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka\n\nGospodarka – system gospodarstw domowych, rolnych, przedsiębiorstw, instytucji publicznych i prywatnych zapewniający zaspokojenie potrzeb określonej populacji , współcześnie najczęściej regulowany przez państwo lub rynek.\nGospodarka to całokształt działalności gospodarczej prowadzonej w danym regionie (gospodarka regionalna), kraju (gospodarka narodowa) lub na całym świecie (gospodarka światowa) polegającej na wytwarzaniu dóbr i świadczeniu usług zgodnie z potrzebami ludności.\nBadaniem prawidłowości w obszarze działań gospodarczych zajmuje się ekonomia.\n\n\n== Sektor gospodarki ==\nW ramach gospodarki funkcjonują trzy e sektory:\n\nrolnictwo – pozyskiwanie użytecznych dla człowieka produktów wytwarzanych przez rośliny, zwierzęta lub inne organizmy (płodów rolnych);\nprzemysł – przekształcanie materii ożywionej lub nieożywionej (surowców i kopalin) w zdatne do użytku produkty przemysłowe;\nusługi – świadczenie czynności zawodowych o charakterze materialnym (np. handel, transport, wytwórstwo rzeczy oznaczonych indywidualnie) lub niematerialnym (np. pomoc prawna, opieka zdrowotna, edukacja), niebędących rolnictwem ani przemysłem.\nPowyższy podział nie jest ścisły, co skutkuje niekiedy wliczaniem np. budownictwa zarówno do sektora przemysłu, jak i usług.\n\n\n== Klasyfikacje gospodarki ==\nIstnieje wiele klasyfikacji gospodarki:\n\nze względu na sposób pozyskiwania dóbr i usług:\ngospodarka naturalna,\ngospodarka towarowo-pieniężna;\nze względu na mechanizmy regulacyjne:\ngospodarka rynkowa,\ngospodarka nakazowa,\ngospodarka mieszana;\nze względu na siłę powiązań z podmiotami zewnętrznymi:\ngospodarka otwarta,\ngospodarka zamknięta,\ngospodarka częściowo otwarta;\nze względu na poziom rozwoju społecznego:\ngospodarka tradycyjna,\ngospodarka przemysłowa,\ngospodarka postindustrialna;\ninne podziały:\ngospodarka oparta na usługach\ngospodarka oparta na wiedzy\ngospodarka oparta na zasobach\ngospodarka energooszczędna (gospodarka niskoenergetyczna, gospodarka niskoemisyjna)\ngospodarka ekstensywna\ngospodarka komunalna\ngospodarka niedoboru\ngospodarka samowystarczalna.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ngospodarowanie\nhandel wymienny\npolityka gospodarcza\ntransformacja gospodarcza\nglobalizacja gospodarki\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nEkonomia od A do Z, SławomirS. Sztaba (red.), AgataA. Adamska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2007, ISBN 978-83-60501-79-5, OCLC 749643530 . Brak numerów stron w książce\nDavid Begg, Rudiger Dornbusch, Stanley Fischer: Mikroekonomia. Ryszard Rapacki (red.); Bogusław Czarny (tłum.). Wyd. IV zmienione. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, 2007. ISBN 978-83-208-1641-9. OCLC 749515100. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bezpieczeństwo ekonomiczne\n\nBezpieczeństwo ekonomiczne – pojęcie odnoszące się do terminu bezpieczeństwo, zawężone jednak do ekonomicznych podstaw funkcjonowania państwa. Termin ten wiąże się z dyscypliną naukową, ekonomią, nauką o polityce oraz nauką o bezpieczeństwie i w zależności od poglądów badacza nadawana jest mu określona definicja. Kryterium podziału w tej materii jest rodzaj poglądu na dominującą w przestrzeni wizję modelu funkcjonowania gospodarki narodowej i społeczeństwa oraz rzeczywistości międzynarodowej, jaki reprezentuje dany badacz.\n\n\n== Charakterystyka ==\nDefinicje bezpieczeństwa ekonomicznego można podzielić na cztery grupy. \n\nPierwsza grupa definicji to te, które opierają się na zagrożeniu.\nDruga grupa definicji to te, które łączą zagrożenia i możliwości.\nTrzecia odwołuje się do zdolności państwa do funkcjonowania.\nCzwarta grupa to definicje jednostronne.\nBezpieczeństwo ekonomiczne poprzez zagrożenia definiują Eric Marshall Green, Andrzej Lubbe, Stanisław Michałowski, Eliza Frejtag-Mika; poprzez zagrożenia i możliwości – James Sperling, Emil Kirchner, Patrick De Souza; poprzez zdolności państwa do dobrego funkcjonowania – Christopher Dent, Krzysztof Księżopolski, Konrad Raczkowski; bogactwo – Ramesh Thakur, zdolność przeciwstawiania się wpływom innych – Vincent Cable. Natomiast definicje jednostronnie odnoszące się do konkretnych państw formułują tacy autorzy, jak C. Richard Neu i Charles Wolf. Podani autorzy nie wyczerpują bogatej listy definiujących pojęcie bezpieczeństwa ekonomicznego, ale pokazują główne kierunki myślenia o tym zagadnieniu. \nWedług Konrada Raczkowskiego bezpieczeństwo ekonomiczne państwa w rozumieniu szerokim definiowane jest, jako „względnie zrównoważony endo- i egzogennie stan funkcjonowania gospodarki narodowej, w którym występujące ryzyko zaburzeń równowagi utrzymane jest w wyznaczonych i akceptowalnych normach organizacyjno-prawnych oraz zasadach współżycia społecznego\". Według Krzysztofa Księżopolskiego bezpieczeństwo ekonomiczne to niezakłócone funkcjonowanie gospodarek, to znaczy utrzymanie podstawowych wskaźników rozwojowych oraz zapewnienie komparatywnej równowagi z gospodarkami innych państw. Definicja ta łączy w sobie element ekonomiczny i politologiczny. \nAutor wyodrębnia cztery wymiary bezpieczeństwa ekonomicznego, które są ze sobą logicznie powiązane i zależne, a mianowicie wymiar finansowy, surowcowo-energetyczny, żywnościowy i dostępu do czystej wody. Oznacza to, iż uznaje łączność takich kategorii jak bezpieczeństwo finansowe, bezpieczeństwo energetyczne, bezpieczeństwo surowcowe, bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo dostępu do czystej wody. Uznając, iż stosowanie tych kategorii jako odrębnych wynika z dyskursu bezpieczeństwa, który np. w Polsce polega na konsumpcji przez bezpieczeństwo energetyczne – bezpieczeństwa ekonomicznego. Takie ujęcie jest niezwykle szerokie, umożliwia ono jednak podjęcie analizy poszczególnych wymiarów bezpieczeństwa, a następnie dokonanie syntezy i uogólnień celem określana poziomów bezpieczeństwa poszczególnych państw.\nWykorzystaniem tego podziału jest możliwość analizy szczegółowych aspektów bezpieczeństwa ekonomicznego, czego wyraz znajduje się w  publikacji \"Wpływ wydobycia gazu łupkowego na bezpieczeństwo ekonomiczne Polski\" wydanym w Ośrodku Analiz Politologicznych U.W.\nCiekawe definicje bezpieczeństwa ekonomicznego znajdujemy w literaturze rosyjskojęzycznej. W przeciwieństwie do Anglosasów nauka rosyjska dość późno zajęła się tymi zagadnieniami, choć już dzisiaj ma dość pokaźny dorobek. Kwestie bezpieczeństwa ekonomicznego po raz pierwszy pojawiły się w publikacjach w 1993 roku. Najważniejszymi autorami są I. N. Petrenko, E. A. Olejnikowa, L. P. Gonciarenko, T. E. Kociergina, W. A. Bogomołow, W. K. Senciagowa. W. K. Senciagowa definiuje bezpieczeństwo ekonomiczne jako nie tylko ochronę narodowych interesów, ale również gotowość i zdolność instytucji władzy do stwarzania mechanizmów realizacji i obrony interesów rozwoju krajowej gospodarki, utrzymywania społeczno-politycznej stabilności wśród ludności.\nNa przestrzeni lat w związku z rozwojem szerokich relacji między państwami wyodrębniła się dziedzina ekonomii międzynarodowej. Stało się tak za sprawą handlu międzynarodowego, który zapewnił wymianę dóbr i usług na rynku światowym. O znaczeniu danego państwa w dalszym ciągu decydował potencjał militarny jednak jego wymiar i zakres w coraz większym stopniu zależny był od zaangażowania danego kraju w wymianę międzynarodową. Na takim gruncie funkcjonują kolejne definicje opisywanego terminu, które za V. Cable’em uzależniają z jednej strony bezpieczeństwo od dostępu do zaopatrzenia wojska w nowe technologie, z drugiej zaś przypisują narzędziom polityki ekonomicznej państwa znamiona o charakterze działań agresji lub obrony. Mowa tu o bojkotach handlowych czy inwestycyjnych, restrykcjach lub innych działaniach, których zasięg uzależniony jest od potencjału gospodarczego.\nBezpieczeństwo ekonomiczne państwa w ujęciu szerokim definiowane jest, jako \"względnie zrównoważony endo- i egzogennie stan funkcjonowania gospodarki narodowej, w którym występujące ryzyko zaburzeń równowagi utrzymane jest w wyznaczonych i akceptowalnych normach organizacyjno-prawnych oraz zasadach współżycia społecznego\".\nNieustający proces internacjonalizacji państw napędzany trzecią rewolucją gospodarczą, jaką jest informatyzacja procesów życiowych w tym gospodarczych wpływa na coraz większą zależność ekonomiczną gospodarek tworzących globalny rynek światowy. Handel międzynarodowy uzupełniają obecnie globalne przepływy kapitału o różnorakim charakterze. Bardzo ważną rolę w tym środowisku zajmują korporacje transnarodowe, które zaczynają pełnić rolę podmiotu międzynarodowego. W takich warunkach bezpieczeństwo ekonomiczne kraju zaczyna być zbieżne z koncepcją geoekonomiki (geoekonomii), w myśl której czynnikiem warunkującym pozycję państwa we współczesnym świecie jest jego potencjał gospodarczy, rozumiany jako międzynarodowa zdolność konkurencyjna kraju. Na pozycję konkurencyjną składają się:\n\npozycja rynkowa, czyli udziały danego państwa w międzynarodowym obrocie gospodarczym (towary, usługi, technologia, kapitał, bezpośrednie inwestycje zagraniczne);\nsieć powiązań międzynarodowych oraz ich jakość;\nczynniki wewnętrzne takie jak „stan równowagi ekonomicznej, poziom inflacji, bezrobocia, kierunek zmian w równowadze budżetowej oraz sytuacja na rachunku bieżącym, poziom zadłużenia międzynarodowego i rezerw walutowych oraz tendencje zmian w kursie walutowym”.\nZ jednej strony mamy zatem do czynienia z konkurencyjnością przedmiotu, czyli dbaniem o atrakcyjność wytwarzanych dóbr i usług. Z drugiej natomiast mówi się o konkurencyjności podmiotu, której rolą jest przyciągać potencjalnych inwestorów zagranicznych. Definicję nawiązującą do powyższych rozważani podaje S. Michałowski wskazując, że bezpieczeństwo ekonomiczne jest pewnym „wyobrażeniem w zakresie rzeczywistych, względnie potencjalnych zagrożeń gospodarczych kraju, kształtowane pod wpływem ogólnego stanu zależności ekonomicznych kraju, które określa stopień efektywności zewnętrznej integracji ekonomicznej w wewnętrzny rozwój gospodarczy, zdolność obronną i stabilność systemu społeczno-politycznego danego kraju”. Na ścisły związek między konkurencyjnością kraju i jego bezpieczeństwem ekonomicznym wskazują E. Freitag-Mika i Z. Kołodziejak mówiąc o tzw.: „gwarancji niezagrożonego rozwoju”, czyli stanie będącym efektem właściwego kształtowania wewnętrznych czynników rozwoju oraz współzależności ekonomicznych danej gospodarki. Skrajnym postulatem w tej materii jest głoszone przez H. Morgana i E. Kapsteina całkowite odrzucenie autonomii państwa w kształtowaniu bezpieczeństwa ekonomicznego, którego stan należy badać poprzez globalną analizę handlu, integracji finansowej i zależności pieniężnej.\nKategoria bezpieczeństwa ekonomicznego związana jest z zagrożeniami dla bezpieczeństwa pochodzącymi ze strony działań państwa jak również wynikającymi z funkcjonowania gospodarki. Zagrożeniami jest agresja ekonomiczna, która przyjmuje formę wojny gospodarczej lub uzależnienia. Techniką prowadzenia wojny gospodarczej jest np. stosowanie polityki sankcji ekonomicznych, a uzależnienia np. polityka energetyczna, czy pomoc rozwojowa.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJ. W. Bossak, W. Bieńkowski, „Międzynarodowa zdolność konkurencyjna kraju i przedsiębiorstw. Wyzwania dla Polski na progu XXI wieku”, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2004\nK. M. Księżopolski, „Ekonomiczne zagrożenia bezpieczeństwa państw : metody i środki przeciwdziałania”, Warszawa 2004\nH. R. Nau, „Handel międzynarodowy a bezpieczeństwo międzynarodowe” w „Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku” red. nauk.: D. B. Bobrow, E. Haliżak, R. Zięba, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 1997\nK. Raczkowski (red.), Bezpieczeństwo ekonomiczne. Wyzwania dla zarządzania państwem, Wolters Kluwer, Warszawa 2012\nK. Żukrowska (red.), \"Bezpieczeństwo międzynarodowe. Przegląd aktualnego stanu\", IUSatTAX, Warszawa 2011,", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biznes\n\nBiznes (również interes, ang. business) – przedsięwzięcie handlowe, produkcyjne lub usługowe.\nEtymologicznie słowo business wywodzi się z „busy” – zajęty, aktywny. W wymiarze społecznym bycie „zajętym” człowiekiem biznesu może oznaczać zaangażowanie w organizację procesu wytwarzania dóbr lub usług w celach komercyjnych.\nPo 1989 roku wiele instytucji w Polsce używa określenia biznes, np. Polska Rada Biznesu.\nW ekonomii dyscypliną kierowania biznesem, w Polsce częściej nazywaną zarządzaniem, określa się naukę społeczną o zarządzaniu ludźmi i organizacjami w celu produktywnego osiągania celów przedsiębiorstw, w tym realizacji zysku dla właścicieli. Biznes może być też rozumiany jako synonim przedsiębiorczości.\nBiznes w dyscyplinie strategii rozumiany jest jako spójny obszar działalności gospodarczej.\nSzkoły biznesu, zakładane początkowo w USA kształcą kadrę kierowniczą. Można definiować biznes patrząc na przedmiot nauczania w tych szkołach. W ich programie zwykle znajdują się zajęcia z zarządzania, finansów, marketingu, IT, prawa, strategii, psychologii i ekonomii.\nMówi się o strategicznych jednostkach biznesowych (SBU) – samodzielnych jednostkach analizy i działań zarządczych w ramach złożonych przedsiębiorstw.\nKultura biznesu rozumiana jest jako zbiór zasad, którymi kierują się przedsiębiorcy uczestniczący w procesie wymiany gospodarczej. Koniunkturę biznesu analizuje się pod względem cykli koniunkturalnych (ang. business cycles).\n\n\n== Zobacz też ==\n\nanaliza biznesowa\nbiznesplan\ne-biznes", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bogactwo narodowe\n\nBogactwo narodowe – zasoby naturalne oraz zasoby majątkowe danego społeczeństwa. Obejmują one ziemię, wody, zasoby surowcowe oraz obiekty materialne będące własnością indywidualną lub współwłasnością, własnością zespołową różnych organizacji i grup społecznych obywateli kraju oraz własnością skarbu państwa.\nZasoby, które znajdują się na obszarze państwa mogą również należeć do obywateli innych krajów. W konsekwencji państwo, które w stosunku do gospodarki kraju chce utrzymać pozycję suwerena zobowiązane jest do realizacji następujących działań kontrolnych związanych ze skalą, zakresem oraz kierunkiem oddziaływań zagranicznego sektora na całość gospodarki narodowej.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWiniarski B., „Polityka Gospodarcza”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006", "source": "wikipedia"}
{"text": "Branża\n\nBranża (z fr. branche – gałąź, dziedzina) – najmniejsza jednostka klasyfikacji gospodarczej.\nWedług Słownika języka polskiego PWN jest to gałąź gospodarki (handlu lub produkcji), która obejmuje usługi lub produkowane towary jednego rodzaju.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Broszura\n\nBroszura (franc. brochure od broche – brosza, z wł. brocca dzban) – wydawnictwo zwarte, wyrób poligraficzny o małej objętości, maksymalnie 3 arkusze drukarskie (do 48 stron, dawniej od 4 do 64 stron) o treści informacyjnej, biznesowej lub propagandowej, adresowany do szerokiej publiczności. Jest to rodzaj druku łączonego. \nW terminologii księgarskiej i bibliotekarskiej to publikacja licząca od 4 do 48 stron. Druk poniżej 4 stron jest ulotką.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Działalność gospodarcza\n\nDziałalność gospodarcza – forma aktywności przedsiębiorców działających na rynku.\n\n\n== Definicje prawne ==\nW prawie Unii Europejskiej działalność gospodarcza obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców lub usługodawców, włącznie z górnictwem, działalnością rolniczą i wykonywaniem wolnych zawodów lub uznanych za takie. Za działalność gospodarczą uznaje się w szczególności wykorzystywanie, w sposób ciągły, majątku rzeczowego lub wartości niematerialnych w celu uzyskania z tego tytułu dochodu.\nW prawie polskim funkcjonuje kilka definicji działalności gospodarczej.\nW Prawie przedsiębiorców: zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły. W uchylonej ustawie o swobodzie działalności gospodarczej: zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.\nUstawa o podatku dochodowym od osób fizycznych: działalność zarobkowa (wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa; lub: polegająca na poszukiwaniu, rozpoznawaniu i wydobywaniu kopalin ze złóż; lub: polegająca na wykorzystywaniu rzeczy oraz wartości niematerialnych i prawnych), prowadzona we własnym imieniu bez względu na jej rezultat, w sposób zorganizowany i ciągły, z której uzyskane przychody nie są zaliczane do innych przychodów ze źródeł wymienionych w art. 10 ust. 1 pkt 1, 2 i 4–9.\nW ustawie o VAT: działalność gospodarcza obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców lub usługodawców, w tym podmiotów pozyskujących zasoby naturalne oraz rolników, a także działalność osób wykonujących wolne zawody, również wówczas, gdy czynność została wykonana jednorazowo w okolicznościach wskazujących na zamiar wykonywania czynności w sposób częstotliwy. Działalność gospodarcza obejmuje również czynności polegające na wykorzystywaniu towarów lub wartości niematerialnych i prawnych w sposób ciągły dla celów zarobkowych.\nJeszcze inaczej definiuje działalność gospodarczą m.in. ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych: za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych, twórcę i artystę, osobę prowadzącą działalność w zakresie wolnego zawodu, wspólnika jednoosobowej spółki z o.o., spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej, osobę prowadzącą publiczną lub niepubliczną szkołę, inną formę wychowania przedszkolnego, placówkę lub ich zespół.\n\n\n== Podział ==\n\n\n=== Dochodowość ===\nnastawienie na przynoszenie dochodu – prowadzą ją przede wszystkim przedsiębiorstwa prywatne,\nnastawienie na osiąganie innych korzyści ekonomicznych – prowadzą ją m.in. przedsiębiorstwa komunalne, których głównym celem jest jak najlepsze zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnej,\nnastawienie na osiąganie innych korzyści (działalność non-profit) – działalność, która ma przynosić korzyści takie jak rozwój przedsiębiorczości, nauka, szkolenie, pomoc chorym. Taka działalność nie może generować przychodu właścicielowi, dlatego jest prowadzona najczęściej w formie fundacji.\n\n\n=== Jednoosobowa działalność gospodarcza ===\nJednoosobową działalność gospodarczą prowadzą osoby fizyczne na własną rękę jako przedsiębiorcy. W celu rozpoczęcia działalności gospodarczej można wysłać elektronicznie wniosek o wpis do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG), tak zwanego spisu przedsiębiorców. Po złożeniu wniosku następuje wpis do ewidencji, nadanie numeru NIP, nadanie numeru REGON oraz zgłoszenie przedsiębiorcy jako płatnika składek do ZUS. Przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą objęty jest obowiązkowo ubezpieczeniami: emerytalnym, rentowymi, wypadkowym i zdrowotnym. Ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne.\n\n\n=== Swoboda działalności ===\ndziałalność regulowana – której wykonywanie wymaga spełnienia warunków określonych szczególnymi przepisami prawa, m.in. działalność w zakresie:\nposzukiwania i wydobywania kopalin ze złóż,\nwytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, a także bronią i amunicją,\nwytwarzania i obrotu paliwami oraz energią,\nusług detektywistycznych,\nochrony osób i mienia,\nrozpowszechniania programów radiowych i telewizyjnych,\nprzewozów lotniczych, drogowych i kolejowych,\nprowadzenia kasyna gry,\nkupna i sprzedaży wartości dewizowych oraz pośrednictwa w ich kupnie i sprzedaży,\ndziałalność w zakresie związku sportowego,\nprowadzenia indywidualnej praktyki lekarskiej; indywidualnej specjalistycznej praktyki lekarskiej albo grupowej praktyki lekarskiej,\nprowadzenia stacji kontroli pojazdów.\ndziałalność nieregulowana – którą można prowadzić według przepisów ogólnych.\n\n\n== Zobacz też ==\npodmiot gospodarczy\ngospodarstwo rolne\nosoba fizyczna wykonująca działalność gospodarczą\nDziałalność gospodarcza w Hiszpanii\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "EORI\n\nEORI (Wspólnotowy System Rejestracji i Identyfikacji Podmiotów Gospodarczych, ang. Economic Operators’ Registration and Identification) – jedna z części składowych tworzonego w Unii Europejskiej (UE) środowiska elektronicznego cła powstającego w ramach programu e-Customs – tj. „bez-papierowego” środowiska dla administracji celnych i handlu w UE. Przedsiębiorcy podlegają jednokrotnej rejestracji w systemie EORI i jest im nadawany unikalny numer identyfikacyjny EORI. Przedsiębiorcy obowiązani są posługiwać się tym numerem we wszystkich transakcjach i czynnościach celnych na obszarze UE. W Polsce przyjęto generalną zasadę tworzenia numeru EORI przedsiębiorcy w oparciu o numer NIP.\n\n\n== Zalety systemu EORI ==\nGłównym celem funkcjonowania systemu EORI jest przyspieszenie załatwiania formalności i operacji celnych przez uczestniczących w czynnościach celnych przedsiębiorców i osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. Stworzenie europejskiego systemu identyfikacji przedsiębiorców, obejmującego uczestników wymiany towarowej na terenie całej UE, zapewnia administracjom celnym państw członkowskich bieżącą informację o podmiotach uczestniczących w czynnościach celnych. Natomiast przedsiębiorcom umożliwia dostęp do określonych danych nt. innych podmiotów gospodarczych (za uprzednią zgodą tych podmiotów). Przedsiębiorcy mający siedzibę w UE są rejestrowani w systemie EORI przez organ celny lub wyznaczony organ państwa członkowskiego, w którym mają siedzibę (tj. w systemie polskim nie są rejestrowani przedsiębiorcy z innych państw członkowskich).\n\n\n== Przedsiębiorcy z krajów poza UE ==\nPrzedsiębiorcy z krajów trzecich (spoza UE) mogą wystąpić o nadanie numeru EORI do organu celnego lub wyznaczonego organu jednego z państw członkowskich przed operacjami celnymi planowanymi na obszarze UE. Podmioty te mogą także wystąpić o nadanie numeru EORI w trakcie dokonywania pierwszej operacji celnej, wymagającej posługiwania się numerem EORI (określonej w przepisach wspólnotowych), jeśli wcześniej nie miały nadanego numeru EORI w innym kraju członkowskim.\n\n\n== Bibliografia ==\nRejestr EORI. Ministerstwo Finansów\nRejestr EORI. bialapodlaska.uc.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-10-16)].. ZSIC Corintia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Europejski Kongres Gospodarczy\n\nEuropejski Kongres Gospodarczy (ang. European Economic Congress, EEC) – cykliczne wydarzenie odbywające się w Katowicach. Pomysłodawcą i organizatorem Kongresu od pierwszej edycji jest grupa Polskie Towarzystwo Wspierania Przedsiębiorczości, wydawca m.in. Miesięcznika Gospodarczego Nowy Przemysł oraz portalu wnp.pl. Honorowym Przewodniczącym Rady Patronackiej – Komitetu Organizacyjnego Kongresu jest Jerzy Buzek. EEC w krótkim czasie stał się najważniejszą imprezą biznesową w Europie Centralnej. Uczestniczy w niej duża liczba osobistości świata polityki, biznesu, nauki, ekonomii i mediów. Z każdą kolejną edycją wzrasta skala wydarzenia.\nEuropejski Kongres Gospodarczy to trzydniowy cykl debat, spotkań i wydarzeń towarzyszących z udziałem gości z Polski i z zagranicy. Ideą Kongresu jest integracja europejskich przedsiębiorców, budowanie wśród nich świadomości wartości wspólnoty oraz nakreślenie kierunku działań Europy. Tematyka EEC obejmuje najbardziej istotne kwestie dla rozwoju gospodarczego i społecznego Europy.\n\n\n== Edycje ==\n\n\n=== Europejski Kongres gospodarczy 2009 ===\nEEC 2009 odbywał się w dniach 15-17 kwietnia 2009 r. W pierwszej edycji wzięło udział ponad trzy tysiące gości, ponad 300 prelegentów, 14 reprezentantów polskiego rządu oraz pięciu komisarzy unijnych. Na Kongresie obecni byli m.in. Donald Tusk, Jerzy Buzek, Danuta Hübner, Leszek Balcerowicz oraz, za pośrednictwem multimediów, José Manuel Durão Barroso. Pierwszego dnia rozmawiano o kryzysie gospodarczym i pakiecie klimatyczno-energetycznym. Tematami drugiego dnia były innowacje, partnerstwo publiczno-prywatne i poszczególne sektory gospodarki europejskiej. Najważniejszym wydarzeniem ostatniego dnia była inauguracja programu Wspólnoty Wiedzy i Innowacji w ramach Europejskiego Instytutu Technologicznego.\nMedia uznały EEC 2009 za największą imprezę biznesową Europy Środkowej.\n\n\n=== Europejski Kongres gospodarczy 2010 ===\nDruga edycja początkowo miała mieć miejsce w dniach 14-16 kwietnia, jednak została przeniesiona na dni 31 maja - 2 czerwca, ze względu na katastrofę smoleńską. Wydarzenie gospodarcze zgromadziło ponad 4000 uczestników, a w 60 sesjach tematycznych wzięło udział niemal 700 panelistów. Debaty, sesje, a także liczne imprezy towarzyszące odbywały się w 10 katowickich lokalizacjach. Wydarzenia i tematy z Kongresu były relacjonowane przez ponad 300 przedstawicieli mediów.\nRozmawiano m.in. o problemach globalnej gospodarki, wyzwaniach stojących przed Europą i Polską oraz rozwoju technologicznym. Wydarzenie uświetnili: Bronisław Komorowski, Jerzy Buzek, Michał Boni, Johannes Hahn, Lech Wałęsa.\n\n\n=== Europejski Kongres gospodarczy 2011 ===\nIII Europejski Kongres Gospodarczy zgromadził 6 tys. gości i 900 panelistów, którzy między 16 a 18 maja debatowali o europejskiej ekonomii. W tej edycji wzięło udział m.in. czterech premierów krajów Europy Środkowej: Donald Tusk, Jadranka Kosor, Petr Nečas, Viktor Orbán; Komisarze UE: Antonio Tajani, Janusz Lewandowski, Danuta Hübner, Peter Mandelson, Günter Verheugen; a także czterech polskich ministrów: Elżbieta Bieńkowska, Aleksander Grad, Andrzej Kraszewski, Barbara Kudrycka. Najważniejszymi wątkami wydarzenia były konkurencyjna gospodarka Europy oraz polityka energetyczna i pakiet klimatyczny. Dyskutowano również o wszystkich najważniejszych branżach przemysłu.\nZorganizowanie Europejskiego Kongresu Gospodarczego w roku 2011 kosztowało 5,5 miliona złotych, z czego z pieniędzy publicznych wydanych zostało 500 tysięcy złotych.\n\n\n=== Europejski Kongres gospodarczy 2012 ===\nEuropejski Kongres Gospodarczy 2012 odbył się w dniach 14-16 maja 2012 r., w Katowicach. Uczestniczyło w nim około 6 tys. gości i 900 prelegentów. Wydarzenie komentowało pół tysiąca przedstawicieli mediów. Kongres uroczyście zainaugurował Bronisław Komorowski, a w sesji inauguracyjnej głos zabrali ponadto Waldemar Pawlak, Janusz Lewandowski, Barbara Kudrycka, Jerzy Buzek, a także przedstawiciele polskiego rządu i najwyższe władze województwa śląskiego. W IV edycji Kongresu udział wzięli również m.in.: Zoltán Cséfalvay - Wiceminister, Ministerstwo Gospodarki Narodowej, Węgry; Mikuláš Dzurinda, Joschka Fischer, Ivo Hlaváč - Wiceminister, Dyrektor ds. Ochrony Środowiska, Ministerstwo Środowiska, Czechy.\nWiodącymi tematami EEC 2012 były „Europa 2020” czyli unijna strategia, która ma odpowiedzieć na wyzwania kryzysu zadłużeniowego i spowolnienia gospodarczego, tzw. Mapa drogowa europejskiej energetyki 2050, określająca drogę dojścia do gospodarki niskoemisyjnej, zagadnienia z obszaru innowacyjności, Unia Europejska i kraje Europy Centralnej wobec spowolnienia gospodarczego czy forum współpracy gospodarczej Europy i Chin. Nie zabrakło specjalistycznych dyskusji na tematy m.in.: energetyki, finansów, transportu, górnictwa, hutnictwa, ciepłownictwa, rynku gazu czy budownictwa jak również Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012.\n\n\n== Najważniejsze Wydarzenia Towarzyszące ==\n\n\n=== Relacje gospodarcze Polska – Czechy ===\nWydarzenie odbyło się 29 marca 2012 roku w Ambasadzie Rzeczypospolitej Polskiej w Pradze. Zapowiadało ono IV Europejski Kongres Gospodarczy. Jego celem było omówienie polskich i czeskich interesów. Wymiana poglądów podczas forum pozwala na stwierdzenie, że stosunki gospodarcze między Polską i Czechami są bardzo dobre. Kraje przedstawiły identyczne stanowisko ws. polityki klimatycznej.\n\n\n=== Antykongres ===\nW roku 2011 Federacja Anarchistyczna zorganizowała protest przeciwko Europejskiego Kongresu Gospodarczego. Skutkiem tego była analiza kosztów społecznych i finansowych EKG. Protest był kontynuowany w roku 2012.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa Europejskiego Kongresu Gospodarczego\nStrona internetowa Polskiego Towarzystwa Wspierania Przedsiębiorczości", "source": "wikipedia"}
{"text": "Europejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw\n\nEuropejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw – coroczne spotkania biznesowe sektora MŚP odbywające się w Katowicach. Organizatorem Kongresu jest Regionalna Izba Gospodarcza w Katowicach. Stał się płaszczyzną wielu debat i dyskusji skupiających przedstawicieli sektora MŚP i dużych firm, świata nauki, instytucji otoczenia biznesu, samorządów terytorialnych oraz władz rządowych. Wydarzenie jest kontynuacją idei spotkania biznesowego sektora MŚP zainaugurowanego w 2011 roku, a dotychczasowe edycje dowiodły, że jest on najważniejszym w Europie wydarzeniem gospodarczym dedykowanym sektorowi małych i średnich przedsiębiorstw.\nPrzewodniczącym Komitetu Honorowego Europejskiego Kongresu Małych i Średnich Przedsiębiorstw jest Jerzy Buzek, współprzewodniczącym Jarosław Gowin, a Radzie Programowej przewodzi Tadeusz Donocik.\n\n\n== Obszary dyskusji ==\nEuropejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw w Katowicach stanowi okazję do refleksji na temat zaangażowania firm z sektora MŚP w budowę modelu polskiej gospodarki opartego na wiedzy oraz rozwoju innowacyjności. Podczas prowadzonych paneli eksperci oraz praktycy – doświadczeni menedżerowie polskich i europejskich firm – przedstawiają aktualne trendy i kierunki w wielu obszarach.\nDyskusje podczas Kongresu dotykają tematów, które od wielu lat uznawane są przez przedsiębiorców jako najbardziej newralgiczne, a mianowicie: współpraca nauki z biznesem, dostęp do kapitału, kształcenie kadr dla gospodarki, system stanowienia stabilnego i przyjaznego prawa i wiele innych.\n\n\n== Uczestnicy ==\nUczestnicy Kongresu to przede wszystkim przedstawiciele małych i średnich przedsiębiorstw, samorządu terytorialnego, instytucji otoczenia biznesu, uczelni wyższych oraz instytucji naukowo-badawczych, parlamentarzystów, władz rządowych i innych.\n\n\n== Rekomendacje ==\nEfektem końcowym debat prowadzonych w ramach każdej edycji Europejskiego Kongresu Małych i Średnich Przedsiębiorstw są zgłaszane postulaty uczestników dyskusji, opracowywane w formie Rekomendacji. Zbiór ten to wskazówki niezwykle przydatne podczas tworzenia lepszych warunków rozwoju największego sektora gospodarki i zniwelowania barier uniemożliwiających wejście MŚP na zagraniczne rynki. Corocznie rekomendacje są przekazywane Przedstawicielom Komisji Europejskiej, Parlamentu Europejskiego, Parlamentowi RP, Rządowi RP, samorządu terytorialnego, środowisk naukowo-twórczych, samorządu gospodarczego oraz przedsiębiorcom.\n\n\n== Edycje ==\n\n\n=== I Europejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw ===\nW ramach I Europejskiego Kongresu Małych i Średnich Przedsiębiorstw odbyło się 12 sesji tematycznych i 30 paneli dyskusyjnych w ciągu dwóch dni eksperckich debat, w których wzięło udział 100 panelistów, 2,5 tys. uczestników z Polski i zagranicy, a w tym dwadzieścia trzy delegacje zagraniczne.\n\n\n=== II Europejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw ===\nW II Europejskim Kongresie Małych i Średnich Przedsiębiorstw wzięło udział blisko 3 tys. uczestników i 250 ekspertów. Podczas 4 dni debat odwiedziło 27 delegacji zagranicznych z 21 krajów m.in. z Rosji, Ukrainy, Białorusi, Portugalii, Azerbejdżanu. W dniach 24–27 września 2012 r. w 8 lokalizacjach Katowic (w Akademii Muzycznej; na Wydziale Prawa i Administracji, Rektoracie i Centrum Informacji Naukowej i Bibliotece Akademickiej Uniwersytetu Śląskiego; Śląskim Urzędzie Wojewódzkim, Biurze Centrum, Regionalnej Izbie Gospodarczej, Euro Centrum) odbyło się 68 paneli dyskusyjnych.\n\n\n=== III Europejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw ===\nIII Europejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw odbył się w dniach od 16 do 18 września w Katowicach. Najważniejsze wydarzenie sektora MŚP w ciągu trzech dni zgromadziło najbardziej wpływowe osoby z kraju i z zagranicy. Wśród gości honorowych znaleźli się Prezydent RP – Bronisław Komorowski, Antonio Tajani – Wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej, Komisarz ds. Przemysłu i Przedsiębiorczości, Janusz Piechociński – Wicepremier, Minister Gospodarki oraz Jerzy Buzek – Premier Rządu RP w latach 1997–2001, Przewodniczący Parlamentu Europejskiego w latach 2009–2012. W ramach Kongresu odbyło się 56 wydarzeń, w których wzięło udział 190 panelistów, 170 gości zagranicznych z 35 krajów i łącznie ponad 3000 uczestników!\n\n\n=== IV Europejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw ===\nIV Europejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw odbył się w Katowicach w dniach 22–25 września 2014 r. Hasłem przewodnim Kongresu było „10 lat przedsiębiorczości bez granic”. Wydarzenie Honorowym Patronatem objął Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski, Przewodniczący Komisji Europejskiej José Manuel Barroso oraz Parlament Europejski.\n\n\n=== V Europejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw ===\nV Europejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw odbędzie się w Katowicach w dniach 12–14 października 2015 r. Hasłem przewodnim Kongresu jest „Nauka - Biznes - Samorząd - Razem dla gospodarki”. Wydarzenie Honorowym Patronatem objął Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski, Przewodniczący Komisji Europejskiej José Manuel Barroso oraz Parlament Europejski.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona internetowa Europejskiego Kongresu Małych i Średnich Przedsiębiorstw\nStrona internetowa Regionalnej Izby Gospodarczej w Katowicach", "source": "wikipedia"}
{"text": "Farmaceutyka\n\nFarmaceutyka – dział gospodarki zajmujący się lekami począwszy od ich projektowania poprzez produkcję aż do dystrybucji.\nFarmaceutyka zajmuje się m.in. takimi zagadnieniami, jak: badania nad nowymi lekami i dopuszczanie ich do produkcji, produkcja przemysłowa leków, ochrona patentowa leków, dopuszczanie leków do sprzedaży, sporządzanie recepturowe leków bezpośrednio w aptekach, przechowywanie leków, kontrola jakości leków, typowanie leków zamiennych, sposoby wydawania leków, urzędowe spisy leków, hurtownie farmaceutyczne oraz aptekarstwo.\nFirmy farmaceutyczne, to firmy opracowujące na podstawie badań naukowych nowe leki oraz produkujące te leki.\nFarmaceutyka, obejmująca większość zagadnień praktycznych związanych z lekami (oprócz samego leczenia), bywa czasami mylona z samą farmacją – dziedziną nadrzędną w stosunku do wszystkich zagadnień dotyczących leków.\n\n\n== Największe koncerny farmaceutyczne ==\n\n\n== Zobacz też ==\nfarmaceuta\ntechnik farmaceutyczny\nfarmacja stosowana\nfarmakognozja\nfarmakologia\nchemia leków\nfarmakopea\nfarmakoterapia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Finansjalizacja\n\nFinansjalizacja (ang. financialization) – ekspansja sfery finansowej w gospodarce, polegająca na rosnącej roli rynków i instytucji finansowych oraz upowszechnianiu kryteriów finansowych w funkcjonowaniu życia gospodarczego i społecznego. Jest ona wynikiem deregulacji rynków finansowych oraz ograniczenia nadzoru państwa nad instytucjami, takimi jak: banki, fundusze inwestycyjne, giełdy i inne. Proces ten został zapoczątkowany w latach 70. XX w. w USA i w krajach Europy zachodniej. Dało to uczestnikom rynków większe możliwości przeprowadzania operacji o charakterze spekulacyjnym oraz pozwoliło bankom na poszerzanie akcji kredytowej, przy jednoczesnym podnoszeniu poziomu ryzyka podejmowanych działań. Innym czynnikiem sprzyjającym finansjalizacji była liberalizacja rynku pracy, postęp technologiczny i globalizacja rynków finansowych.\nFinansjalizacja gospodarki związana jest ze wzrostem wartości transakcji, które nie dotyczą obrotu towarowego ani świadczenia usług niefinansowych. Towarzyszy jej rosnący udział dochodów instytucji finansowych w całej gospodarce oraz coraz większy udział dochodów z tytułu działalności finansowej u podmiotów o charakterze niefinansowym. Pieniądz staje się samoistnym przedmiotem wymiany, przestając pełnić funkcję wyłącznie środka płatniczego. Inną cechą gospodarek objętych finansjalizacją są zmiany w strukturze własności, zwłaszcza dużych przedsiębiorstw, gdzie coraz większą rolę pełnią właściciele instytucjonalni ze sfery finansowej, nastawieni najczęściej na krótkookresowy zysk z inwestycji. W gospodarkach objętych finansjalizacją obserwuje się rozwój rynku instrumentów pochodnych, a także rosnący udział aktywów finansowych w majątku gospodarstw domowych i upowszechnianie się postaw rentierskich. Do elementów finansjalizacji ekonomiści włączają także personalne związki świata polityki i instytucji finansowych oraz rosnący wpływ elit finansowych na politykę makroekonomiczną rządów i działania poszczególnych firm. Do skutków finansjalizacji zaliczono kryzys finansowy, który miał miejsce w latach 2007–2009.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Firmanctwo\n\nFirmanctwo (od firmant – osoba firmująca, dająca swoje nazwisko jako firmę) – działanie jednej osoby pod szyldem i firmą innej osoby (pod cudzą firmą) – celem zatajenia osoby faktycznie prowadzącej działalność. Koniecznym elementem tej formy działalności jest zgoda osoby, do której należy firma.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gazele Biznesu\n\nGazele Biznesu – ranking i wyróżnienie małych i średnich przedsiębiorstw wykazujących finansowe tendencje wzrostowe, organizowany przez Bonnier Polska (wydawcę Pulsu Biznesu) od 2000.\n\n\n== Opis ==\nProjekt realizowany jest przez dzienniki ekonomiczne należących do szwedzkiej grupy wydawniczej Bonnier. W Polsce ranking przygotowuje dziennik „Puls Biznesu”. Podobne zestawienia sporządzają dzienniki ze Szwecji, Danii, Litwy, Łotwy, Estonii i Słowenii.\nCelem rankingu jest wskazanie i wyróżnienie najdynamiczniej rozwijających się małych i średnich przedsiębiorstw. \n\n\n== Warunki uczestnictwa ==\nPrzedsiębiorstwa mogą zgłosić się same lub też zostać wyselekcjonowane przez analityków współpracującej z redakcją „Pulsu Biznesu” wywiadowni gospodarczej. Analizowane są ich wyniki z trzech ostatnich lat. Muszą one spełnić następujące warunki:\n\nnieprzerwane prowadzenie działalności od ponad 3 lat,\nroczne przychody ze sprzedaży między 3 a 200 mln złotych w roku bazowym\nwzrost zysków oraz przychodów ze sprzedaży w badanym okresie,\nbrak strat w badanym okresie,\nzłożenie sprawozdań finansowych do Krajowego Rejestru Sądowego, przekazanie ich wywiadowni gospodarczej lub poprzez wypełnienie formularza zgłoszeniowego.\nW rankingu nie mogą brać udziału przedsiębiorstwa oferujące usługi finansowe (banki, firmy ubezpieczeniowe, firmy faktoringowe, firmy leasingowe i firmy windykacyjne) oraz podmioty, które w badanym okresie miały chociaż raz ujemną wartość kapitału własnego.\nUdział w rankingu jest bezpłatny.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona rankingu", "source": "wikipedia"}
{"text": "GIGer\n\nGIGer – niezależny profesjonalista, specjalista, elastyczny współpracownik, freelancer, osoba pracująca tymczasowo, a także konsultant i niezależny kontraktor. Najczęściej prowadzi własną jednoosobową działalność gospodarczą lub współpracuje na podstawie innych elastycznych form współpracy, np. wysoko wykwalifikowany specjalista (np. IT), profesjonalista (np. konsultant, lekarz, prawnik, psycholog, księgowy). GIGer jest spolszczoną nazwą giggera (ang. gig workera).\n\n\n== GIGekonomia ==\nTrend związany z nawiązywaniem współpracy z niezależnymi GIGerami jest nazywany GIGekonomią. GIGekonomia obejmuje wymianę pracy za pieniądze między jednostkami lub firmami za pośrednictwem platform cyfrowych, które aktywnie ułatwiają dopasowanie między dostawcami i klientów, krótkoterminowo i odpłatnie za zlecenie.\nGig economy rozwija się najszybciej na rynku amerykańskim. W Stanach Zjednoczonych obecnie (na dzień publikacji) około 36% pracowników to GIGerzy, a do 2027 r. może ich być połowa. Pomiędzy 2016 i 2019 rokiem rynek GIGerów w Wielkiej Brytanii podwoił się. Zgodnie z szacunkami, do 2025 roku w Polsce dojdzie do trendu wzrostowego w analogicznej skali.\n\n\n== Termin „gig” ==\n„Gig” ma różne znaczenia w języku angielskim, w tym rodzaj łodzi i rozwidlonej włóczni, ale ma dwa główne, nowoczesne, nieformalne znaczenia: każda płatna praca lub rola, szczególnie dla muzyka lub wykonawcy i każda praca, zwłaszcza ta tymczasowa. GIG to praca, zadanie, zlecenie lub projekt – najczęściej czasowa lub krótkoterminowa.\n\n\n== Uberyzacja ==\nW 2000 roku cyfrowa transformacja gospodarki i przemysłu rozwijała się szybko dzięki rozwojowi technologii informacyjno-komunikacyjnych, takich jak Internet oraz popularyzacji smartfonów. W rezultacie platformy oparte na technologii cyfrowej stworzyły miejsca pracy i formy zatrudnienia, które różnią się od istniejących form współpracy offline poziomem dostępności, wygody i konkurencyjności cenowej. Definicja pracy zaczęła się zmieniać wraz ze zmieniającymi się warunkami ekonomicznymi i ciągłym postępem technologicznym, a zmiana w gospodarce stworzyła nową siłę roboczą charakteryzującą się wykonywaniem pracy w sposób niezależny i kontraktowy.\nUberyzacja to neologizm opisujący komercjalizację branży usługowej przez nowych uczestników rynku korzystających z platform cyfrowych, w tym aplikacji mobilnych, w celu agregowania transakcji między klientami a dostawcami usług, często z pominięciem roli istniejących pośredników. Termin pochodzi od nazwy firmy „Uber”. Uberyzacja wzbudziła obawy dotyczące rządowych regulacji i podatków w Stanach Zjednoczonych w 2010 roku, ponieważ sformalizowane stosowanie gig economy doprowadziło do sporów dotyczących zakresu, w jakim dostawca usług za pośrednictwem cyfrowej platformy powinien być pociągany do odpowiedzialności w zakresie regulacji korporacyjnych i obowiązków podatkowych.\nW 2018 roku 36% amerykańskich pracowników dołączyło do gig economy, w ramach podstawowego lub drugorzędnego miejsca pracy. Według badania, w Europie w roku 2017 w gig economy uczestniczyło 9,7 procent GIGerów z 14 krajów UE. Tymczasem szacuje się, że liczebność GIGerów, która obejmuje niezależnych profesjonalistów wynosiła od 20% do 30% populacji aktywnej zawodowo w Stanach Zjednoczonych i Europie w 2018 roku.\nBadanie przeprowadzone w 2016 roku przez McKinsey Global Institute wykazało, że w Ameryce i Anglii 162 miliony osób wykonywało pracę w ramach gig economy.\n\n\n== Przyszłość ==\nPomiar wielkości siły roboczej jest trudny ze względu na różne definicje tego, co stanowi pracę w ramach gig economy, ograniczenia metod stosowanych do zbierania danych, brak definicji prawnych GIGerów w ramach przepisów prawno-podatkowych.\nPojawienie się gig economy nie jest odosobnionym trendem, ale wiąże się z szerokimi zmianami w gospodarce. Postępy w globalizacji i technologii wywierają presję na firmy, aby szybko reagowały na zmiany rynkowe. Zabezpieczenie siły roboczej za pomocą nietradycyjnych umów, takich jak współpraca w ramach kontraktu, umożliwi firmom szybkie dostosowanie do zmieniającej się rzeczywistości rynkowej. Może to pomóc firmom zwiększyć ich zyski. Z tego punktu widzenia praca w ramach gig economy jest fundamentalnym elementem dzisiejszej gospodarki.\n\n\n== Zobacz też ==\nGiger\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka czasu rzeczywistego\n\nGospodarka czasu rzeczywistego - model gospodarki, w którym wszelkie transakcje finansowe odbywają się w środowisku cyfrowym. Koncepcja opracowana i rozwijana przez Uniwersytet Aalto w Finlandii.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\n\npolityka gospodarcza\nglobalizacja gospodarki\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nGospodarka czasu rzeczywistego - biznesowy tygrysi skok - Przegląd Bałtycki", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka elektroniczna\n\nGospodarka elektroniczna (również e-gospodarka) – model gospodarki w przestrzeni wirtualnej.\nStanowi wykorzystywanie technologii informatycznych w procesach gospodarki rynkowej: produkcja, sprzedaż i dystrybucja produktów poprzez sieci teleinformatyczne.\nObejmuje między innymi, przekazywanie sformatowanych lub niesformatowanych informacji biznesowych, administracyjnych i innych, za pomocą środków elektronicznych (takich jak poczta elektroniczna, internet, elektroniczne tablice informacyjne, elektroniczne operacje finansowe, elektroniczny transfer funduszy i elektroniczna wymiana danych) pomiędzy dostawcami, odbiorcami, jednostkami rządowymi i innymi partnerami w celu przeprowadzenia i realizacji transakcji w biznesie, działalności administracyjnej i usługowej.\nPoczątki handlu elektronicznego sięgają lat 60., gdy duże międzynarodowe firmy rozpoczęły tworzenie firmowych sieci informatycznych służących wymianie informacji z partnerami handlowymi czy siedzibami koncernów w poszczególnych krajach. Jednak jego rozwój na masową skalę był dopiero możliwy dzięki popularyzacji Internetu w latach 90.\nW dobie społeczeństwa informacyjnego, w której informacja jest traktowana jako szczególne dobro niematerialne, cenniejsze niejednokrotnie od dóbr materialnych, e-gospodarka udostępnia niezastąpione narzędzia analityczne wspomagające procesy decyzyjne w przedsiębiorstwie.\n\n\n== Zobacz też ==\nE-government\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nE-GOSPODARKA – Poradnik przedsiębiorcy", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka kwatermistrzowska\n\nGospodarka kwatermistrzowska:\n\nogół czynności mających na celu zaspokojenie potrzeb materiałowych wojska, m.in. planowanie, przyjmowanie, zaopatrywanie, racjonalne użytkowanie, magazynowanie, ewidencjonowanie i nadzorowanie;\nzarządzanie posiadanymi środkami materiałowymi lub pieniężnymi polegające na spełnianiu ogółu funkcji przez organy zarządzające (oddziały gospodarcze, które mają bezpośrednią styczność z tymi środkami). Zależnie od systemu zaopatrywania rozróżnia się gospodarkę kwatermistrzowską w naturze, zryczałtowaną, limitowaną i mieszaną, a zależnie od rodzaju służby - żywnościową, mundurową, materiałów pędnych i smarów, zakwaterowania i budownictwa.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMarian Laprus [red.]: Leksykon wiedzy wojskowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1979, s. 129. ISBN 83-11-06229-3.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka leśna\n\nGospodarka leśna – gałąź gospodarki narodowej obejmująca użytkowanie lasu (głównie produkcję drewna) oraz działania związane z utrzymaniem trwałości drzewostanów w warunkach ich eksploatacji: hodowlę, ochronę, utrzymanie i powiększanie zasobów leśnych, a także gospodarowanie zwierzyną leśną. Dodatkowymi elementami gospodarki leśnej są: pozyskiwanie płodów runa leśnego, choinek, roślin leczniczych oraz realizacja pozaprodukcyjnych funkcji lasu, związanych z ochroną powietrza, wód i gleby.\nGospodarkę leśną prowadzi się według zasad:\n\npowszechnej ochrony lasów,\ntrwałości utrzymania lasów,\nciągłości i zrównoważonego wykorzystania wszystkich funkcji lasów,\npowiększania zasobów leśnych.\nGospodarka leśna realizowana jest na podstawie:\n\nustawy o lasach (Dz.U. z 2024 r. poz. 530),\npolityki leśnej państwa,\nustawy o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju,\nzaleceń konwencji międzynarodowych.\nZnaczący wpływ na warunki prowadzenia gospodarki leśnej mają przepisy ustawy o ochronie przyrody.\n\n\n== Gospodarka leśna w Polsce ==\n\n\n=== Ustawa o lasach ===\n\nArt. 6 ustawy o lasach definiuje gospodarkę leśną jako \"działalność leśną w zakresie urządzania, ochrony i zagospodarowania lasu, utrzymania i powiększania zasobów i upraw leśnych, gospodarowania zwierzyną, pozyskiwania – z wyjątkiem skupu – drewna, żywicy, choinek, karpiny, kory, igliwia, zwierzyny oraz płodów runa leśnego, a także sprzedaż tych produktów oraz realizację pozaprodukcyjnych funkcji lasu\". W tym samym artykule ustawa definiuje także trwale zrównoważoną gospodarkę leśną, którą jest: \"działalność zmierzająca do ukształtowania struktury lasów i ich wykorzystania w sposób i tempie zapewniającym trwałe zachowanie ich bogactwa biologicznego, wysokiej produkcyjności oraz potencjału regeneracyjnego, żywotności i zdolności do wypełniania, teraz i w przyszłości, wszystkich ważnych ochronnych, gospodarczych i socjalnych funkcji na poziomie lokalnym, narodowym i globalnym, bez szkody dla innych ekosystemów\". Gospodarce leśnej ustawa o lasach poświęca w całości odrębny rozdział 2 (art. 7-14).\nUstawa stawia ponad korzyściami ekonomicznymi trwałość i wielofunkcyjność lasów, nie obciążając jednak budżetu państwa kosztami tych działań. Zgodnie z obowiązującą ustawą podstawowym zadaniem Lasów Państwowych jest prowadzenie trwale zrównoważonej gospodarki leśnej, realizowane na podstawie planów urządzania lasu z uwzględnieniem w szczególności następujących celów:\n\nzachowania lasów i korzystnego ich wpływu na klimat, powietrze, wodę, glebę, warunki życia i zdrowie człowieka oraz równowagę przyrodniczą;\nochrony lasów, zwłaszcza ekosystemów leśnych stanowiących naturalne fragmenty rodzimej przyrody lub lasów szczególnie cennych ze względu na zachowanie różnorodności przyrodniczej, leśnych zasobów genetycznych, walory krajobrazowe i potrzeby nauki;\nochrony gleby i terenów szczególnie narażonych na zniszczenie lub uszkodzenie oraz o specjalnym znaczeniu społecznym;\nochrony wód powierzchniowych, głębinowych i retencji zlewni;\nprodukcji, na zasadzie racjonalnej gospodarki, drewna oraz surowców i produktów ubocznego użytkowania lasu.\n\n\n=== Polityka Leśna Państwa ===\nObecnie cele polityki leśnej (w Polsce) oraz zadania służące ich realizacji zostały sprecyzowane w dokumencie Polityka Leśna Państwa – wydanym przez Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa zatwierdzonym przez Radę Ministrów w 1997 roku. Nadrzędnym celem polityki leśnej jest wyznaczenie kompleksu działań kształtujących stosunek człowieka do lasu, zmierzających do zachowania w zmieniającej się rzeczywistości przyrodniczej i społeczno-gospodarczej warunków do trwałej w nieograniczonej perspektywie czasowej wielofunkcyjności lasów, ich wszechstronnej użyteczności i ochrony oraz roli w kształtowaniu środowiska przyrodniczego zgodnie z obecnymi i przyszłymi oczekiwaniami społeczeństwa.Politykę leśną realizują:\n\nWojewodowie w lasach prywatnych w zakresie doskonalenia zrównoważonego użytkowania lasów i ich zasobów oraz poprawy stanu lasów prywatnych i nadzoru nad nimi.\nDyrektor generalny Lasów Państwowych w zakresie doskonalenia metod gospodarowania w lasach państwowych i ich użytkowania, pozwalających na realizację wszystkich wskazanych przez politykę leśną państwa funkcji lasów.\nBiuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej w zakresie wdrażania w procedurach planistycznych zasad urządzania lasu, skierowanych na osiąganie celów wielofunkcyjnego gospodarstwa leśnego oraz monitorowanie stanu zasobów leśnych i stanu lasów.\nPartnerami w realizacji polityki leśnej państwa są jednostki administracji państwowej i samorządowej odpowiedniego szczebla:\n\nAdministracja wojewódzka w zakresie polityki przestrzennego zagospodarowania terenu województw w sposób gwarantujący lasom maksymalną ochronę (ochrona środowiska, zalesienia, zadrzewienia).\nAdministracja lokalna i samorządy w zakresie bezpośredniej współpracy z nadleśnictwami i wzajemnej partycypacji w procesach planistycznych (plany urządzania lasów, plany przestrzennego zagospodarowania gminy, plany ochrony parków narodowych, rezerwatów przyrody i parków krajobrazowych), w programach podnoszenia poziomu wiedzy i świadomości ekologicznej społeczności lokalnej.\nW polityce leśnej uczestniczą:\n\nZwiązki zawodowe działające w obszarze leśnictwa w zakresie ich obowiązków statutowych.\nUczelnie i Instytuty leśne przez podejmowanie i realizację badań w zakresie ekologicznych i społecznych funkcji lasów oraz harmonizację z nimi technologii i metod produkcji, a także w zakresie realizacji programów edukacji przyrodniczo – leśnej społeczeństwa oraz kształcenia kadr dla leśnictwa.\nLeśne stowarzyszenia naukowo – techniczne (Polskie Towarzystwo Leśne, Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Leśnictwa i Drzewnictwa) w zakresie popularyzacji wiedzy leśnej, kreowania opinii i propozycji odnośnie do polityki leśnej państwa.\nPrasa leśna i wydawnictwa leśne w zakresie informacji o lasach, szkolnictwie i polityce leśnej państwa.\nSejm i Senat w zakresie stanowienia prawa leśnego, odpowiednich zabezpieczeń dla polityki leśnej w budżecie państwa, kontroli realizacji postanowień polityki leśnej i polityki ekologicznej państwa oraz wdrożenia zasad zrównoważonego rozwoju.\nRząd w zakresie realizacji we wszystkich sektorach polityki ekologicznej państwa, zwłaszcza redukcji zagrożeń dla lasów.\n\n\n=== Ustawa o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju ===\nUstawa ta, do strategicznych zasobów naturalnych kraju zalicza między innymi:\n\nlasy państwowe,\nzasoby przyrodnicze parków narodowych.\n\n\n== Zalecenia konwencji międzynarodowych ==\nWśród konwencji międzynarodowych wymieniane są głównie:\n\nRezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie strategii leśnictwa Unii Europejskiej (uchwalonej w 1997 roku);\nZasady leśne uchwalone podczas konferencji Organizacji Narodów Zjednoczonych Środowisko i Rozwój, Rio de Janeiro – 1992 rok.\n\n\n== Ochrona przyrody w gospodarowaniu lasami ==\nPowierzchnie lasów, na których ekosystemy zachowały się w stanie naturalnym lub mało zmienionym poddawane są ochronie w formie parków narodowych lub rezerwatów. Obszary o innych walorach przyrodniczych i krajobrazowych chronione są w formie parków krajobrazowych. Określone siedliska leśne wymagają ochrony w formie obszarów Natura 2000. Dla wszystkich tych form ochrony przyrody sporządza się plany ochrony uwzględniane w planach urządzania lasów.\n\n\n== Międzynarodowe Certyfikaty ==\nPotwierdzeniem dla Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych, w skład której wchodzą nadleśnictwa, że lasy na jej terenie są zarządzane poprawnie na każdym etapie – od wysiania nasion w szkółkach leśnych, poprzez wszelkie zabiegi hodowlane i ochronne prowadzone w drzewostanach, do wycinki i sprzedaży drewna włącznie są międzynarodowe certyfikaty:\n\nFSC  nadawany przez Radę ds. Odpowiedzialnej Gospodarki Leśnej (Forest Stewardship Council).\nPEFC nadawany przez PEFC Polska\nAby otrzymać certyfikat RDLP poddaje się ocenie audytorów. Jedną z jednostek prowadzących audyty w Polsce jest NEPCon. Audytorzy oprócz gospodarki leśnej, oceniają zagadnienia z zakresu: ochrony przyrody, udostępniania lasów dla społeczeństwa, praw pracowniczych, planowania i dokumentowania działalności, relacji z lokalnym społeczeństwem i inne. \nW przypadku certyfikatu FSC, certyfikacja opiera się na Zasadach i Kryteriach Dobrej Gospodarki Leśnej, które opisują, jak powinna wyglądać zrównoważona gospodarka leśna, opierając się na wiedzy pokoleń leśników teoretyków i praktyków, ekologów, zdobyczach współczesnej demokracji oraz podstawowych zasadach funkcjonowania gospodarki leśnej. Członkowie FSC opracowali w 1994 roku zasady i kryteria, które należy spełnić, aby otrzymać certyfikat FSC.\nW przypadku certyfikatu PEFC certyfikacja opiera się głównie na obowiązujących przepisach i zarządzeniach obowiązujących w danym kraju.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPolityka leśna Państwa,\nInstrukcja Urządzania Lasu,\nUstawa z dnia 6 lipca 2001 r. o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju (Dz.U. z 2018 r. poz. 1235)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka narodowa\n\nGospodarka narodowa – całokształt zjawisk gospodarczych na terytorium danego państwa.\nDzieli się na działy, do których zaliczamy: przemysł, rolnictwo, budownictwo, transport, łączność, handel itp. Niektóre działy dzielą się na gałęzie, w których skład wchodzą różne przedsiębiorstwa.\n\n\n== Podział na sektory ==\nGospodarka narodowa dzieli się na pięć sektorów:\n\nSektor pierwszy – zalicza się do niego: rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo.\nSektor drugi – zalicza się do niego: przemysł wydobywczy, górnictwo i przetwórczy oraz budownictwo.\nSektor trzeci – zalicza się do niego: transport, łączność, gospodarkę komunalną i mieszkaniową oraz handel.\nSektor czwarty – zalicza się do niego: finanse, ubezpieczenia, marketing i reklamę oraz obrót nieruchomościami.\nSektor piąty – obejmuje: ochronę zdrowia, opiekę społeczną, edukację, badania naukowe, turystykę i rekreację, administrację państwową, wymiar sprawiedliwości, policję i wojsko.\n\n\n== Zobacz też ==\ngospodarka\ngospodarka ekstensywna\ngospodarka rynkowa\ngospodarka wojenna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka o obiegu zamkniętym\n\nGospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ) (lub gospodarka cyrkularna, ang. circular economy)  – regeneracyjny system gospodarczy, w którym minimalizuje się zużycie surowców i wielkość odpadów oraz emisję i utraty energii poprzez tworzenie zamkniętej pętli procesów, w których odpady z jednych procesów są wykorzystywane jako surowce dla innych, co maksymalnie zmniejsza ilość odpadów produkcyjnych.\nModel taki jest przeciwieństwem gospodarki liniowej, bazującej na ciągłym wzroście i powiększającym się zużyciu surowców oraz wolumenu odpadów. W modelu GOZ dąży się do tego, by jak najdłużej utrzymać wartość zasobów (a nie wytworzyć wartość dodaną jak w modelu gospodarki liniowej), optymalizować gospodarkę zasobami (a nie optymalizować przepływy zasobów) i zwiększyć efektywność używania dóbr (a nie efektywność produkcji dóbr). \nPrzechodzenie na model GOZ jest oficjalnym celem Unii Europejskiej. W Polsce resortem koordynującym wdrażanie GOZ jest Ministerstwo Rozwoju i Technologii .\n\n\n== Zobacz też ==\nSymbioza przemysłowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStahel Walter: The Circular Economy: A User’s Guide. Londyn, Nowy York: Routledge, 2019. ISBN 978-0-367-20014-5.\nGospodarka cyrkularna UE\nGospodarka o obiegu zamkniętym. Ministerstwo Klimatu. [dostęp 2020-02-21].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka oparta na wiedzy\n\nGospodarka oparta na wiedzy (GOW) – według definicji OECD jest to gospodarka oparta wprost na tworzeniu, traktowanym jako produkcja, oraz dalszym przekazywaniu, czyli dystrybucji oraz praktycznym wykorzystaniu wiedzy i informacji. Są więc trzy etapy będące podstawą rozwoju gospodarczego – produkcja, dystrybucja, wdrożenie. Wiedza jest określonym produktem (niezależnym bytem), który napędza rozwój. Istotnym przejawem rozwoju gospodarki opartej na wiedzy jest powstanie nowego działu rachunkowości finansowej, tj. rachunkowości aktywów kompetencyjnych i kapitału intelektualnego.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRedakcja Europejskiego Portalu: Gospodarka oparta na wiedzy. [w:] Europejski Portal Integracji i Rozwoju [on-line]. [dostęp 2017-07-08].\nThe Knowledge-Based Economy – źródła w: worldcat.org\nAntoni Kukliński: Gospodarka oparta na wiedzy: wyzwanie dla Polski XXI wieku (inf. bibliogr.). Komitet Badań Naukowych, 2001, s. ss. 290.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka oparta na zasobach\n\nTermin Gospodarka oparta na zasobach (ang. Resource-Based Economy) został zaproponowany przez Jacque’a Fresco dla określenia systemu, w którym dystrybucja dóbr i usług nie odbywa się przy użyciu pieniądza. Wszystkie ziemskie zasoby są w tym systemie wspólnym dziedzictwem ludzkości. Podział zasobów realizowany jest przy pomocy metody naukowej a pieniądze nie istnieją.\n\n\n== Automatyzacja ==\nW gospodarce opartej na zasobach większość gałęzi przemysłu jest zautomatyzowana: od produkcji żywności, przez wytwarzanie elektroniki aż po budowanie domów. Produkcja towarów sterowana jest przez centralny system komputerowy, który na podstawie badań oblicza zapotrzebowanie ludzkości na dane dobra i usługi, a człowiek sprawuje jedynie funkcję kontrolną. System zakłada także rozwój sztucznej inteligencji i robotyki, co umożliwi zminimalizowanie czynnika ludzkiego.\n\n\n== Energia ==\nSystem zakłada rezygnację z paliw kopalnych do produkcji energii na rzecz odnawialnych źródeł energii takich jak: energia geotermalna, kontrolowana synteza jądrowa, energia słoneczna, wiatrowa, falowa i pływów. Obecnie wykorzystywane metody produkcji energii prowadzą do powolnej degradacji środowiska i zwiększania emisji gazów cieplarnianych, a zasobność złóż paliw kopalnych jest na granicy wyczerpania. Produkcja energii z odnawialnych źródeł umożliwia wyeliminowanie problemu niedostatku energii, problemów z jej przesyłem, a także problemu zwiększonego zapotrzebowania na nią w przyszłości.\n\n\n== Praca i bezrobocie ==\nW gospodarce opartej na zasobach potrzeba pracy jest zredukowana do minimum. Większość prac jest zautomatyzowana, a człowiek pełni tylko funkcję kontrolną i odpowiedzialny jest za rozwój systemów i badania naukowe, które mają wyzwolić jeszcze większy potencjał umysłowy ludzkości. W przeciwieństwie do systemu monetarnego, w którym wraz z automatyzacją zwiększa się bezrobocie, co skutkuje przechodzeniem pracowników do sektora usług i powstawaniem zawodów, które nie wytwarzają żadnych realnych dóbr, w gospodarce opartej na zasobach bezrobocie traci na znaczeniu i zawody takie jak: prawnik, bankier, agent ubezpieczeniowy, marketingowiec, specjalista od reklamy, sprzedawca, makler giełdowy itp. zostają całkowicie wyeliminowane.\n\n\n== Zobacz też ==\nGospodarka oparta na wiedzy\nTeoria obfitości zasobów\nProjekt Venus\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka rabunkowa\n\nGospodarka rabunkowa – intensywne działanie gospodarcze, na skutek którego następuje wyrządzenie niepowetowanych szkód w zasobach naturalnych danego terytorium, a przy tym zmniejszeniu ulega użytkowa wartość gruntu, na którym się działa.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka towarowa\n\nGospodarka towarowa – typ gospodarki, który charakteryzuje się tym, że producenci wytwarzają produkty na wymianę, czyli na sprzedaż.\nZgodnie z marksistowską periodyzacją dziejów ten typ gospodarki miał pojawić się u schyłku okresu wspólnoty pierwotnej, natomiast w okresie niewolnictwa i feudalizmu występował na skraju działalności ludzkiej, by przeważyć w systemie gospodarki kapitalistycznej. Początki gospodarki towarowej datuje się 6–8 tysięcy lat przed naszą erą.\nW gospodarce towarowej przedmiot wymiany (produkt pracy ludzkiej) staje się towarem. Pojęcie towaru obejmuje wszystkie dobra konsumpcyjne i produkcyjne i usługi.\n\n\n== Bibliografia ==\nMikroekonomia, ZofiaZ. Dach (red.), Kraków: Wydaw. Akademii Ekonomicznej, 2002, s. 11, ISBN 83-7252-101-8, OCLC 749426734 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka towarowo-pieniężna\n\nGospodarka towarowo-pieniężna – w ekonomii wytwarzanie produktów przeznaczonych do wymiany przez różnego typu transakcje kupna-sprzedaży. Jest ona związana ze społecznym podziałem pracy i wyodrębnieniem się producentów. Gospodarka towarowo-pieniężna jest przeciwieństwem gospodarki naturalnej.\nPraktycznie wszystkie współczesne gospodarki są gospodarkami towarowo-pieniężnymi.\n\n\n== Zobacz też ==\nprodukty pracy\ngospodarka rynkowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nM. Dobija, Rachunkowość pracy jako podstawa gospodarki towarowo-pieniężnej, „Zeszyty Teoretyczne Rachunkowości”, 2010, 56, s. 33–48.\nR. Wojciechowski, Społeczno-polityczne i ekonomiczne uwarunkowania kryzysu cywilizacyjnego, „Zeszyty Naukowe Akademii Podlaskiej w Siedlcach”, 2010, nr 85, s. 67–84.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarka turystyczna\n\nGospodarka turystyczna – system współzależności rynkowych pomiędzy przedsiębiorcami i instytucjami, podczas zaspokajania potrzeb turystów\nGospodarkę turystyczną można podzielić na:\n\nbezpośrednią – obejmuje działalność podmiotów realizujących bezpośrednio zapotrzebowanie zgłaszane przez turystów, m.in. hotelarstwo, gastronomia, turystyczny transport pasażerski, biura podróży, podmioty udostępniające atrakcje turystyczne oraz informację turystyczną;\npośrednią – aktywność jednostek gospodarczych, które nie tworzą typowych produktów turystycznych, np. przedsiębiorstw bankowych i ubezpieczeniowych, przewoźników pasażerskich, placówek handlowych, operatorów pocztowych i telekomunikacyjnych, a także produkcja m.in. sprzętu fotograficznego, czy odzieży i obuwia do uprawiania turystyki.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gospodarowanie\n\nGospodarowanie – to działalność ludzka, indywidualna i zbiorowa, która prowadzi do zaspokojenia potrzeb człowieka. Działalność ta polega na porównywaniu korzyści oraz kosztów i jest połączona z wyborem najlepszej dostępnej możliwości.\nProces gospodarowania obejmuje:\n\nprodukcję dóbr materialnych i usług,\npodział wytworzonych dóbr i usług,\nwymianę podzielonych dóbr i usług,\nkonsumpcję wymienionych dóbr i usług, a więc użytkowanie dóbr, korzystanie z usług i spożywanie określonych dóbr.\n\n\n== Zobacz też ==\ngospodarka\nprzedsiębiorstwo", "source": "wikipedia"}
{"text": "Heimstaden\n\nHeimstaden – jeden z największych podmiotów na europejskim rynku najmu instytucjonalnego mieszkań (PRS – ang. private rented sector). Grupa została założona w Malmö w Szwecji w 1998 przez norweskich inwestorów (słowo „heimstaden” oznacza po norwesku „rodzinne miasto”). W 2025 dysponowała około 162 tys. mieszkań przeznaczonych na długoterminowy najem.\n\n\n== Heimstaden na świecie ==\nHeimstaden jest obecny w dziewięciu krajach Europy: Norwegii, Szwecji, Danii, Finlandii, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Holandii, Czechach oraz Polsce. Inwestuje przede wszystkim mieszkania położone w centralnych lokalizacjach obszarów metropolitarnych i ośrodków akademickich. Wszystkie mieszkania przeznaczane są na długoterminowy najem. W krajach skandynawskich, z których wywodzi się Heimstaden, średni okres najmu mieszkań przekracza 10 lat. W 2023 Heimstaden wycofał się z Islandii, gdzie wynajmował ponad 1,6 tys. mieszkań.\n\n\n== Heimstaden w Polsce ==\nHeimstaden jest obecny w Polsce od 2020 – firma zapewniła wówczas finansowanie kilku projektów deweloperskich na wczesnym etapie. W kolejnym roku Heimstaden zawarł umowę ze spółką Budimex Nieruchomości (obecnie Spravia), zapewniając finansowanie budowy około 2,5 tys. mieszkań. Rozwój Heimstaden w Polsce zbiegł się w czasie z wyzwaniami polskiego rynku mieszkaniowego, spowodowanymi m.in. przez pandemię oraz gwałtowny spadek zdolności kredytowej części kupujących mieszkania.\nW 2024 Heimstaden miał w ofercie ponad 2 tys. mieszkań na ośmiu osiedlach – pięciu w Warszawie: przy ul. Bokserskiej (Mokotów), Grzybowskiej (Wola), Komitetu Obrony Robotników (Okęcie), Żupniczej (Praga-Południe) i Wschodu Słońca (Włochy); oraz trzech w Krakowie: przy ul. Orlińskiego (Czyżyny), Myśliwskiej (Płaszów) i Fredry (Łagiewniki). Dużą część oferty Heimstaden w Polsce stanowią mieszkania duże, przeznaczone dla rodzin z dziećmi. Wszystkie osiedla Heimstaden w Polsce są certyfikowane w standardzie BREEAM, potwierdzającym spełnianie wymogów w obszarze ochrony środowiska i efektywności energetycznej.\nZdaniem niektórych analityków działalność Heimstaden i innych przedsiębiorstw o podobnym profilu przyczyniła się do ograniczenia dostępności nowych mieszkań na sprzedaż oraz wzrost ich cen w niektórych polskich miastach. Inni eksperci wskazują jednak na niewielką skalę działalności firm PRS – wynajmowane w tej formie mieszkania stanowią mniej niż 1 proc. wszystkich lokali dostępnych na polskim rynku najmu. Jednocześnie podmioty PRS pomagają w zwiększać podaż mieszkań poprzez finansowanie nowych inwestycji.\n\n\n== Współpraca z SOS Wioskami Dziecięcymi ==\nHeimstaden jest inicjatorem programu „Home for Home”, w ramach którego wspiera projekty realizowane na całym świecie przez międzynarodową organizację SOS Children’s Villages. Grupa zobowiązała się do przeznaczania na ten cel 100 euro za każde posiadane mieszkanie, co przekłada się na dotację na poziomie ponad 12 mln euro rocznie. Programy realizowane przez SOS Wioski Dziecięce we współpracy z Heimstaden koncentrują się na pomocy rodzinom w tworzeniu właściwych warunków mieszkaniowych, wzmacnianiu kompetencji społecznych, edukacyjnych i zawodowych rodziców, opiekunów i dzieci, a także wspieraniu młodych ludzi, którzy opuszczają Wioski SOS, w osiągnięciu samodzielności na rynku mieszkaniowym.\n\n\n== Strategia klimatyczna ==\nAby wypełnić założenia Paryskiego Porozumienia Klimatycznego, Heimstaden zobowiązał się do ograniczenia emisji w swoich budynkach o 42 proc. do 2030 (w porównaniu do 2020). Grupa przeznaczy na ten cel 7,3 mld koron szwedzkich (około 650 mln euro). Wspierana przez ONZ inicjatywa Science Based Targets potwierdziła, że działania te są zgodne z aktualną wiedzą naukową. Do 2027 kontrahenci odpowiadający za 27 proc. wartości pozyskiwanych przez Heimstaden towarów i usług będą musieli działać w oparciu o zweryfikowane naukowo cele. W 2022 Heimstaden zmniejszył emisje o 7 proc., a zużycie energii – o 11 proc. w przeliczeniu na metr kwadratowy wynajmowanych powierzchni.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Informatyzacja\n\nInformatyzacja – następujący po komputeryzacji proces, polegający na racjonalnym wykorzystaniu uprzednio wprowadzonych już danych do systemów informatycznych w możliwie największym dopuszczalnym zakresie przez inne systemy informatyczne.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Inteligentne specjalizacje\n\nInteligentne specjalizacje – dziedzina życia gospodarki lub nauki stanowiąca nową, rozwojową specjalizację gospodarczą, która opiera się na wykorzystaniu unikalnych zasobach naturalnych regionów, połączeniu różnych branż, zastosowaniu innowacyjnych rozwiązań technologicznych. Inteligentne specjalizacje mają na celu doprowadzić do powstania nowych rynków aktywności gospodarczej, modernizacji oraz podniesieniu konkurencyjności regionów. Każde z województw Polski ma określoną listę inteligentnych specjalizacji. \n\nPrzykłady inteligentnych specjalizacji\nbiogospodarka\nenergetyka niskoemisyjna\nmechatronika\nICT\nekonomia wody\nturystyka prozdrowotna\nenergia zrównoważona", "source": "wikipedia"}
{"text": "Inżynieria wartości\n\nInżynieria wartości – (ang. value engineering - VE) to systematyczna analiza funkcji różnych komponentów i materiałów w celu obniżenia kosztów towarów, produktów i usług przy tolerowanej utracie wydajności lub funkcjonalności. Wartość, zgodnie z definicją, jest stosunkiem funkcji do kosztu. W związku z tym można manipulować wartością, ulepszając funkcję lub zmniejszając koszt. Podstawowym założeniem inżynierii wartości jest zachowanie podstawowych funkcji, a nie ograniczanie ich w wyniku dążenia do poprawy wartości. Określenie „zarządzanie wartością” (ang. \"value management\") jest czasami używany jako synonim „inżynierii wartości” i promuje planowanie i realizację projektów o zwiększonej wydajności.\nRozumowanie stojące za inżynierią wartości jest następujące: jeśli marketerzy oczekują, że produkt stanie się praktycznie lub stylistycznie przestarzały w określonym czasie, mogą zaprojektować go tak, aby przetrwał tylko przez ten konkretny okres życia. Produkty mogłyby być budowane z komponentów wyższej jakości, ale przy zastosowaniu inżynierii wartości nie są, ponieważ nałożyłoby to niepotrzebne koszty na producenta, a w ograniczonym stopniu również na zwiększone koszty dla nabywcy. Inżynieria wartości zmniejsza te koszty. Przedsiębiorstwo zazwyczaj używa najtańszych komponentów, które spełniają przewidywania dotyczące żywotności produktu, ryzykując reputację produktu i jej firmy.\nJednak ze względu na bardzo krótki okres użytkowania, który często wynika z tej „techniki inżynierii wartości”, planowane postarzanie produktów wiąże się z pogorszeniem jakości produktu i niższą jakością. Vance Packard twierdził kiedyś, że ta praktyka nadała inżynierii jako całości złą sławę, ponieważ skierowała twórczą energię inżynieryjną w kierunku krótkoterminowych celów rynkowych. Filozofowie tacy jak Herbert Marcuse i Jacque Fresco również krytykowali ekonomiczne i społeczne konsekwencje tego modelu.\n\n\n== Historia ==\nInżynieria wartości rozpoczęła się w General Electric Co. podczas II wojny światowej. Z powodu wojny brakowało wykwalifikowanej siły roboczej, surowców i części. Lawrence Miles, Jerry Leftow i Harry Erlicher w General Electric szukali akceptowalnych zamienników. Zauważyli, że te zamienniki często obniżają koszty, ulepszają produkt lub jedno i drugie. To, co zaczęło się z konieczności, niejako przez przypadek, przekształciło się w systematyczny proces. Nazwali oni swoją technikę „analizą wartości” (ang. \"value analysis\") lub „kontrolą wartości” (ang. \"value control\").[1]\nBiuro Okrętów Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych Ameryki ustanowiło w 1957 r. formalny program inżynierii wartości, nadzorowany przez Milesa i Raymonda Fountaina, również z GE.\nOd 1970 roku General Accounting Office (GAO) rządu Stanów Zjednoczonych Ameryki dostrzegł korzyści płynące z inżynierii wartości. W swoim oświadczeniu z 1992 roku L. Nye Stevens, dyrektor ds. rządowych spraw operacyjnych w ramach GAO, wskazał na do „znaczną pracę” wykonaną przez GAO w zakresie inżynierii wartości i zreferował zalecenie urzędu (GAO) zajmującego się niezależnym audytem wydatków rządowych, że VE powinna zostać przyjęta przez „wszystkie federalne agencje budowlane”.[2]\nDr Paul Collopy, profesor Uniwersytetu Alabamy w Huntsville (ang. University of Alabama in Huntsville - UAH) na Wydziale Inżynierii Przemysłu i Systemów, oraz Zarządzania Inżynierią (ang. Industrial & Systems Engineering and Engineering Management Department - ISEEM), zalecił ulepszenie inżynierii wartości znanej jako Projektowanie Dyktowane Wartością (ang. Value-Driven Design).\n\n\n== Opis ==\nInżynieria wartości jest czasami nauczana w ramach zarządzania projektami, inżynierii przemysłowej lub wiedzy o architekturze, jako technika, w której wartość danych wyjściowych systemu jest płytko, powierzchownie optymalizowana poprzez modyfikację balansu wydajności (funkcji) i kosztów. Opiera się na analizie badającej systemy, sprzęt, urządzenia, usługi i materiały eksploatacyjne pod kątem zapewnienia niezbędnych funkcji przy jak najniższych kosztach cyklu życia, przy jednoczesnym spełnieniu często błędnie z początku rozumianych wymagań dotyczących wydajności, niezawodności, jakości i bezpieczeństwa. W większości przypadków praktyka ta identyfikuje i usuwa potrzebne wcześniej funkcje wydatkowania wartości, zmniejszając tym samym zdolności producenta i/lub możliwości jego klientów. To, co ta praktyka ignoruje, zapewniając jednocześnie niezbędne wartościowe funkcje produktu, to wydatki, takie jak konserwacja sprzętu i relacje między pracownikiem, sprzętem i materiałami. Na przykład, operator może nie być w stanie zrealizować swojego limitu, ponieważ wiertarka jest chwilowo niesprawna z powodu braku konserwacji, a operator materiału nie wykonuje swojej codziennej listy kontrolnej, rejestru, dziennika, faktury i rozliczania konserwacji i materiałów, które wymaga się od każdego operatora, aby utrzymać wymaganą produktywność i przestrzeganie sekcji 4306.\nVE polega na uporządkowanym procesie myślowym, który opiera się wyłącznie na „funkcji”, tj. na tym, co coś „robi”, a nie na tym, czym „jest”. Na przykład śrubokręt używany do mieszania z farby w puszce ma „funkcję” mieszania zawartości puszki z farbą, a nie oryginalne skojarzenie z mocowaniem śruby w otworze na śrubę. W inżynierii wartości „funkcje” są zawsze opisywane za pomocą skrótu dwuwyrazowego, składającego się z czasownika czynnego i wymiernego rzeczownika (co jest robione – czasownik – i komu/czemu jest to robione – rzeczownik w celowniku) i to robiącego to w możliwie najbardziej ogólny sposób opisowy. W przykładzie ze śrubokrętem i puszką z farbą najbardziej podstawową funkcją byłoby „mieszanie płynu”, co jest mniej szczegółowe w opisie niż „rozbełtanie farby”, które ogranicza działanie (przez bełtanie) i ogranicza zastosowanie (uwzględnia tylko farbę).\nInżynieria wartości wykorzystuje racjonalną logikę (unikalną technikę kwestionowania „jak” – „dlaczego”) oraz irracjonalną analizę funkcji w celu zidentyfikowania relacji, które zwiększają wartość. Jest uważana za metodę ilościową podobną do metody naukowej, która koncentruje się na metodzie stawiania hipotez i wniosków do testowania relacji, oraz badaniach procesów produkcyjnych, które wykorzystują budowanie modeli do identyfikacji przewidywalnych relacji.\n\n\n== Określenie prawne ==\nW Stanach Zjednoczonych Ameryki inżynieria wartości jest w szczególności narzucona agencjom federalnym na mocy sekcji 4306 nowelizacji amerykańskiej federalnej Ustawy o Autoryzacji Obrony Narodowej na rok podatkowy 1996[3], która zmieniła ustawę o Urzędzie Federalnej Polityki Zamówień (41 U.S.C. 401 i nast.):\n„Każda agencja wykonawcza ustanawia i utrzymuje efektywne kosztowo procedury i procesy inżynierii wartości”.\n„Użyta w tej sekcji nazwa »inżynieria wartości« oznacza analizę funkcji programu, projektu, systemu, produktu, elementu wyposażenia, budynku, obiektu, usługi lub dostawy agencji wykonawczej, wykonaną przez wykwalifikowaną agencję lub personel wykonawcy, ukierunkowany na poprawę wydajności, niezawodności, jakości, bezpieczeństwa i kosztów cyklu życia.\"\nW Zjednoczonym Królestwie legalność prowadzenia rozmów na temat inżynierii wartości z dostawcą przed udzieleniem zamówienia jest jedną z kwestii, na które zwrócono uwagę podczas śledztwa w sprawie pożaru Grenfell Tower w 2017 r.\n\n\n== Stowarzyszenie zawodowe ==\nThe Society of American Value Engineers (SAVE) (Stowarzyszenie Amerykańskich Inżynierów Wartości) zostało założone w 1959 r. Od 1996 r. znane jako SAVE International (Międzynarodowe Stowarzyszenie Amerykańskich Inżynierów Wartości). [4][5]\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nCooper, R. i Slagmulder, R. (1997): Target Costing and Value Engineering\nValue Optimization for Project and Performance Management, Robert B. Stewart, ISBN 978-0-470-55114-1, Kwiecień 2010.[6]\n\n\n== Zewnętrzne Strony ==\nLawrence D. Miles Value Foundation [7]\nSAVE International - American Value engineering society [8]\nwertanalyse.com - wiele linków do organizacji i publikacji zajmujących się inżynieria wartości VE [9]\nThe Canadian Society of Value Analysis - Inżynieria Wartości w Kanadzie [10]\nValue Engineering’s History in Construction- American Institute of Architects - AIA\nThe Institute of Value Management, UK\nthe APTE method", "source": "wikipedia"}
{"text": "Journalistic Excellence Award\n\nJournalistic Excellence Award – przyznawana od 1982 r. coroczna nagroda dla dziennikarzy, za najbardziej interesujące publikacje prasowe z zakresu gospodarki. W Polsce - od 1996 r.\nWyróżniane są reportaże, felietony i artykuły dotyczące zagadnień ekonomicznych i finansowych. Laureaci z całego świata spotykają się na specjalnym seminarium w Nowym Jorku na Uniwersytecie Columbia.\nNagroda przyznawana jest przez Citigroup.\n\n\n== Polscy laureaci nagrody ==\nEwa Barlik\nPaweł Rabiej\nAleksandra Biały\nEryk Stankunowicz\nKrzysztof Orłowski\nTomasz Lipko\nSzymon Karpiński\n\n\n== Nagrody honorowe ==\nKonrad Sadurski\nJerzy Krajewski\nBarbara Cieszewska\nAndrzej Nartowski\nWaldemar Grzegorczyk\nTomasz Prusek\nWojciech Surmacz\nMaria Trepińska\nPaweł Wrabec", "source": "wikipedia"}
{"text": "Komercjalizacja\n\nKomercjalizacja – oparcie działalności na zasadach rynkowych.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkomunalizacja\nprywatyzacja\nnacjonalizacja\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konferencja biznesowa\n\nKonferencja biznesowa – spotkanie biznesowe poświęcone wymianie informacji i omawianiu zagadnień związanych z działalnością oraz zarządzaniem przedsiębiorstwami.\nOrganizatorem mogą być stowarzyszenia, przedsiębiorstwa, organizacje non-profit lub osoby indywidualne. Miejscem przeprowadzania są często wyspecjalizowane centra, oferujące usługi hotelowe, konferencyjne i rekreacyjne (np. spa).\nW konferencjach bierze udział więcej uczestników niż w szkoleniach.\n\n\n== Zobacz też ==\nSzkolenie", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konflikt interesów\n\nKonflikt interesów – w ekonomii –  wzajemne przenikanie się interesów własnych i służbowych. Jest to zjawisko spowodowane współzawodnictwem o ograniczone zasoby dóbr niesubstytucyjnych, których nie da się reglamentować. Związany jest z utrudnieniami dotyczącymi realizacji potrzeb. Najczęściej pojawia się, gdy jedna ze stron zaspokaja swoje potrzeby kosztem drugiej strony.\nKonflikt interesów narasta wtedy, kiedy jeden lub kilku interesariuszy pragnie zaspokoić swoje potrzeby kosztem drugiego. Ten typ konfliktu dotyczy m.in. tzw. dóbr rzeczowych (np. pieniędzy, czasu, dóbr) lub spraw proceduralnych (np. sposobu, w jaki powinno przebiegać zebranie) czy potrzeb psychologicznych (np. zaufania, wzajemnego poszanowania, sprawiedliwości). Konflikt interesów może być zidentyfikowany w dużych organizacjach, korporacjach lub partiach politycznych.\nWedług unijnej dyrektywy konflikt interesów obejmuje co najmniej każdą sytuację, w której członkowie personelu instytucji zamawiającej (…) biorący udział w prowadzeniu postępowania o udzielenie zamówienia lub mogący wpłynąć na wynik tego postępowania mają, bezpośrednio lub pośrednio, interes finansowy, ekonomiczny lub inny interes osobisty, który postrzegać można jako zagrażający ich bezstronności i niezależności w związku z postępowaniem o udzielenie zamówienia.\n\n\n== Podział ==\npotencjalny konflikt interesów – występuje jeśli działalność osoby może wpłynąć w przyszłości niewłaściwie na jej bezinteresowność, bądź bezstronność.\nrzeczywisty konflikt interesów – odnosi się do czynności urzędowych wykonywanych w danej chwili, jeśli w trakcie ich wykonywania osoba podejmująca decyzję dostrzeże własne powiązanie z osobą której dotyczą.\npostrzegany/pozorny konflikt interesów  – dotyczy w sytuacji w której występuje podejrzenie kierowania się osobistymi korzyściami w trakcie wykonywania swoich obowiązków, pomimo iż w rzeczywistości tak się nie dzieje. Wszelkie próby sprostowania zaistniałego niedomówienia powodują wówczas jedynie dalszą utratę wiarygodności.\n\n\n== Sygnały Ostrzegawcze ==\nSygnał ostrzegawczy jest oznaką możliwego nadużycia finansowego lub korupcji. Jest to element lub zbiór elementów, które mają nietypowy charakter lub odbiegają od zwykłego działania. Jest to sygnał wskazujący na zaistnienie czegoś nietypowego, co wymaga dalszego zbadania. \nPrzykładowe sygnały ostrzegawcze:\n\nIstnieją nieuzasadnione kryteria kwalifikacji lub udzielenia zamówienia, które sprzyjają konkretnemu przedsiębiorstwu lub określonej ofercie.\nOsoba odpowiedzialna za sporządzenie projektu dokumentów organizuje procedurę w taki sposób, że nie ma czasu na staranny przegląd dokumentów przed rozpoczęciem postępowania o udzielenie zamówienia.\nNietypowe zachowanie pracownika, który nalega na uzyskanie informacji na temat postępowania o udzielenie zamówienia, chociaż nie jest za nie odpowiedzialny.\nNiewiele przedsiębiorstw, które zakupiły dokumentację przetargową, składa oferty, szczególnie jeśli ponad połowa z nich rezygnuje.\nBrakuje umowy lub dokumentacja potwierdzająca zakup jest niewystarczająca.\nW projektach międzynarodowych występuje długie, niewyjaśnione opóźnienie między ogłoszeniem zwycięskiego oferenta a podpisaniem umowy (może to oznaczać, że wykonawca odmawia zapłaty lub negocjuje w sprawie łapówki).\n\n\n== Zapobieganie ==\nW wielu przypadkach nie ma przepisów prawa stanowiących o procedurach postępowania w celu uniknięcia zaistnienia konfliktu interesów.\nSposobem na unikanie wystąpienia tego problemu jest kierowanie się następującymi zasadami:\n\nzasada równego traktowania stron,\nzasada bezstronności – czynności pracownicze powinny być wykonywane bez osobistych preferencji, a zaistniałe sytuacje ocenione jak najobiektywniej,\nzasada bezinteresowności – w trakcie podejmowania decyzji, bądź wykonywania czynności nie należy kierować się interesem własnym (prywatnym), ani oczekiwać korzyści dla siebie, krewnych czy przyjaciół.\nPonadto zalecanym jest:\n\nunikanie sytuacji, które mogłyby wzbudzić poczucie wdzięczności w stosunku do podmiotów, jeśli istnieje prawdopodobieństwo załatwiania jego spraw w przyszłości,\npytanie innych osób czy dane działanie może skutkować konfliktem, a w razie dalszych wątpliwości poinformowanie i poradzenie się przełożonego,\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWilmot William W., Hocker Joyce L., Konflikty między ludźmi, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011.\nJanusz Ł. Grzelak, Konflikt interesów: analiza psychologiczna, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978.\nPatrycja Joanna Suwaj, Etyka i świadomość zagrożeń korupcyjnych, Warszawa, Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej, 2011.\nMaciej Wnuk, Konflikt interesów: Czym jest i jak go unikać?, Warszawa, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 2015.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nKiedy mamy do czynienia z konfliktem interesów i jak sobie z nim radzić. wartowiedziec.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-01-27)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kontrahent\n\nKontrahent – osoba fizyczna lub osoba prawna będąca stroną transakcji.\n\n\n== Etymologia słowa ==\nSłowo pochodzi od łacińskiego contrahens, contrahentis, contrahere, czyli ściągać, skupiać, skracać.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kraj rozwinięty\n\nKraj rozwinięty – kraj o wysokim poziomie rozwoju, głównie gospodarczego.\n\n\n== Kryteria ==\nNie ma powszechnie przyjętego kryterium uznania danego kraju za rozwinięty lub nie, ale głównymi wyznacznikami są PKB per capita oraz wskaźnik rozwoju społecznego (WRS).\nCo roku publikowana jest lista państw ułożonych według poziomu rozwoju i podzielonych między cztery grupy rozwojowe: kraje bardzo wysoko rozwinięte (wśród nich Polska), kraje wysoko rozwinięte, kraje średnio rozwinięte i kraje słabo rozwinięte. Oceny kraju dokonuje się na podstawie analizy ogólnej państwa, przy czym najważniejszymi czynnikami branymi pod uwagę przy klasyfikacji państw do rankingu WRS są: edukacja, służba zdrowia, jakość życia i dochód per capita.\nIstnieją także inne indeksy poza wskaźnikiem rozwoju społecznego, lecz ten jest najbardziej znany.\n\n\n== Krytyka pojęcia ==\nTeorii rozwoju, która dzieli świat na kraje rozwinięte i rozwijające się, przeciwstawia się teoria zależności. Podkreśla ona , że rozwój jednych państw odbywa się kosztem innych – rozwój i „niedorozwój” są ze sobą nierozerwalnie związane. Kraje rozwinięte, których gospodarki opierają się głównie na sektorze usług i technologii, czerpią korzyści z niskich kosztów produkcji oraz taniej siły roboczej w krajach rozwijających się. Istotną przyczyną nierówności między tymi dwoma grupami państw są dawne relacje kolonialne i neokolonialne. Potęga gospodarcza wielu rozwiniętych krajów została zbudowana na eksploatacji kolonii, polegającej na wykorzystaniu surowców naturalnych, taniej pracy, a nawet niewolnictwa, oraz na kierowaniu lokalnych gospodarek w taki sposób, aby służyły interesom metropolii.\n\n\n== Określenia alternatywne ==\nJako alternatywy dla określenia „kraje rozwinięte” w 1980 roku Willy Brandt zaproponował określenie „globalna Północ” (w opozycji do „globalnego Południa”, czyli krajów o niższym wskaźniku rozwoju gospodarczo-społecznego), uważane za bardziej neutralne i mniej hierarchiczne, choć obejmuje ono nieco inną grupę krajów (np. według klasyfikacji Międzynarodowego Funduszu Walutowego w 2024 roku Polska należała do grupy krajów rozwijających się, ale według podziału Brandta należy ona do globalnej Północy). Równolegle do globalnego Południa/globalnej Północy funkcjonują też mniej popularne analogiczne określenia „większość świata/mniejszość świata” (albo „globalna większość/globalna mniejszość”), „centrum/peryferia”, „kraje dominujące/kraje podporządkowane”, „kraje uprzywilejowane/kraje nieuprzywilejowane”. Każdy podział świata na dwie kategorie bywa krytykowany za swoją arbitralność, uogólnienia oraz brak precyzji. Zwraca się uwagę, że różnorodność krajów świata uniemożliwia ich jednoznaczne przyporządkowanie do dwóch przeciwstawnych grup. Wskazuje się również, że takie klasyfikacje, niezależnie od ich nazewnictwa, nieuchronnie niosą ze sobą wartościowanie, tworząc podział na „lepszą” i „gorszą” część świata. Badacze postkolonialni dostrzegają w takich dualistycznych podziałach przedłużenie kolonialnej narracji o hierarchicznym układzie świata.\n\n\n== Zobacz też ==\nPierwszy Świat\nDrugi Świat\nkraj rozwijający się\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kupno\n\nKupno, zakup (czynność) – nabycie dóbr lub praw drogą (pisemnej, bądź ustnej) umowy sprzedaży bądź innej umowy o równoważnym skutku np. umowy datio in solutum (świadczenia w miejsce wykonania).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Liberalizm instytucjonalny\n\nLiberalizm instytucjonalny – przypisuje moc sprawczą w stosunkach międzynarodowych jednostce ludzkiej. John Locke nie zgadzał się z tym że władca ma nieograniczone prawo do czynienia wszystkiego, co uzna za stosowne. Jeżeli ludzie nie ufają sobie wzajemnie, to tym bardziej nie będą ufać wszechmocnemu władcy, który ma reprezentować ich interesy. Rola państwa i rządu ograniczać się powinna do obrony życia, wolności i majątku obywateli, czyli praw jednostek zagwarantowanych przez prawo boskie i ludzkie.\n\n\n== Założenia ==\nprawo naturalne stoi przed prawem pozytywnym\nsuwerenność wynika z naturalnego prawa do wolności\npodstawą władzy jest zgoda ludu\npaństwo stoi na straży praw i wolności\nwładza konieczna do osiągnięcia racjonalnych celów politycznych (m.in. bezpieczeństwo praw)\nobywatele mają prawo do oporu i nieposłuszeństwa w przypadku łamania ich praw\nkażda jednostka powinna być wolna w stanie natury\nwojna sprawiedliwa w obronie własnej wolności\nstosunki międzynarodowe nie są regulowane przez rząd światowy\npaństwa przestrzegają prawa międzynarodowego\nkoncepcja podziału władzy Monteskiusza\nodpersonalizowana władza umożliwiająca wzajemną kontrolę i równowagę\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Loss prevention\n\nLoss prevention (pol. zapobieganie stratom) – metodyka polegająca na podejmowaniu efektywnych działań procesowych, które zmierzają do eliminowania przyczyn zjawisk niepożądanych, prowadzących do powstawania strat oraz zwalczania ich skutków w pieniądzach, wydajności lub procesach. Najczęściej tego rodzaju straty w przedsiębiorstwie wynikają z nadużyć, nieprawidłowości procesów lub braku procedur. Świadomość celu działań loss prevention, zrozumienie potrzeby zmian otaczającej firmę rzeczywistości, przy wykorzystaniu wszystkich dostępnych zasad i narzędzi jest najlepszą metodą poprawy rentowności, zwiększenia zysków i przeciwdziałania ryzykom w przedsiębiorstwach.\nMetodykę loss prevention można zastosować w każdym obszarze przedsiębiorstwa: transporcie, zakupach, produkcji, ubezpieczeniach, sprzedaży oraz zabezpieczeniach.\n\n\n== Historia ==\n\n\n=== Przemysł ===\nW ciągu ostatnich czterech dekad rozwinęło się w branży przemysłowej charakterystyczne podejście do zagrożeń i awarii, które powodują utratę życia i mienia. Takie podejście jest powszechnie nazywane loss prevention. Obejmuje to położenie większego nacisku na środki technologiczne w celu kontrolowania zagrożeń i próby poprawienia sytuacji od razu. Właściwe zrozumienie loss prevention wymaga pewnego uznania dla jego historycznego rozwoju w kontekście zwiększonej świadomości publicznej dotyczącej bezpieczeństwa i problemów środowiskowych, jego związku z tradycyjnym bezpieczeństwem, a także z wieloma innymi wydarzeniami.\nW latach 60. XX wieku rozpoczęły się wydarzenia, które przyniosły wielkie zmiany w przemyśle chemicznym, naftowym i petrochemicznym. W zmiany te zaangażowano wiele czynników. Warunki pracy procesu, takie jak ciśnienie i temperatura stały się bardziej surowe. Zgromadzona w procesie energia zwiększyła się i stanowiła większe zagrożenie. Problemy w obszarach takich jak materiały konstrukcyjne i kontrola procesu stały się bardziej podatne. Zakłady przemysłowe rosły coraz szybciej. W rezultacie zawierały ogromne elementy wyposażenia, takie jak sprężarki i kolumny destylacyjne. Składowanie zarówno surowców, jak i produktów oraz półproduktów zostało drastycznie ograniczone. Istniał wysoki stopień powiązania z innymi fabrykami poprzez wymianę produktów ubocznych. Działanie takich zakładów jest stosunkowo trudne. Podczas gdy wcześniej zakłady chemiczne były małe i mogły być uruchamiane i zamykane z porównywalną łatwością, uruchomienie i wyłączenie dużej, jednoprzewodowej instalacji w zintegrowanym miejscu jest o wiele bardziej złożoną i kosztowną kwestią. Czynniki te spowodowały wzrost strat ekonomicznych oraz kadrowych.\nStraty mogą wystąpić w wyniku wielu negatywnych zdarzeń. Najbardziej oczywistym jest poważny incydent, jak, np. pożar, wybuch lub toksyczny wyciek. Istotna jest również strata wynikająca z takich sytuacji jak opóźnienia w uruchomieniu i przestoje w produkcji. Przemysł chemiczny i naftowy zawsze przywiązywał dużą wagę do bezpieczeństwa, dzięki czemu ma stosunkowo dobre wyniki w tym zakresie. Są to branże wysokiej technologii i zawsze istniał silny element technologiczny w ich podejściu do bezpieczeństwa. Rosnąca skala i technologia nowoczesnych zakładów spowodowały, że przemysł chemiczny ponownie przeanalizował swoje podejście do problemu bezpieczeństwa i strat. Jeżeli rozważa się historyczny rozwój tego problemu w Wielkiej Brytanii, istnieje kilka obszarów problemowych, które z perspektywy czasu mogą dać szczególny impuls rozwojowi loss prevention. Jednym z nich jest problem obsługi procesu w ekstremalnych warunkach i w pobliżu granic bezpieczeństwa. Zwykle jest to możliwe tylko poprzez zapewnienie stosunkowo wyrafinowanego oprzyrządowania. Około połowy lat 60. opracowano kilka takich systemów. Jednym z najbardziej wyrafinowanych, wpływowych i dobrze udokumentowanych był system ochronny o wysokiej integralności opracowany przez R.M. Stewart (1971) dla procesu tlenku etylenu. Mniej więcej w tym samym czasie napotkano wiele trudności związanych z uruchomieniem i eksploatacją dużych, jednoprzepływowych elektrowni, takich jak elektrownie etylenu i amoniaku, z bardzo poważnymi stratami finansowymi. Również po stronie projektu pojawił się poważny problem z uzyskaniem korzystnych efektów w wydatkach mających na celu poprawę bezpieczeństwa i zmniejszenie strat. Coraz bardziej widoczne było, że potrzebne jest bardziej opłacalne podejście. Zmieniał się także kontekst społeczny, a inne tematy, w szczególności zanieczyszczenie, w tym ścieki i usuwanie odpadów oraz hałas, stawały się coraz bardziej przedmiotem troski społeczeństwa i rządu. W związku z tym przemysł był zobowiązany do zbadania skutków swojej działalności dla społeczeństwa poza ogrodzeniem fabryki, a w szczególności do dokładniejszej analizy potencjalnych zagrożeń oraz zmniejszenia emisji i hałasu. Inną sprawą niepokojącą była rosnąca ilość chemikaliów przewożonych po kraju drogami, kolejami i rurociągami. Branża musiała podjąć działania, aby wykazać, że te operacje zostały przeprowadzone z należytym uwzględnieniem bezpieczeństwa.\nDo lat 70. XX wieku problemy te stały się głównym przedmiotem rozważań kierownictwa wyższego szczebla. Rozpoznanie problemów przez kierownictwo oraz chęć przypisania do ich rozwiązania odpowiednich osób oraz innych zasobów ma zasadnicze znaczenie dla rozwoju loss prevention. Istnienie wiedzy specjalistycznej w pokrewnych dziedzinach ma wielką wartość. W Wielkiej Brytanii brytyjski Urząd Energii Atomowej (UKAEA), początkowo za pośrednictwem oddziału BHP, a następnie poprzez Dyrekcję ds. Bezpieczeństwa i Niezawodności (SRD), był w stanie doradzić w zakresie oceny niezawodności. Przemysł przyjął techniki UKAEA w zakresie oceny poważnych zagrożeń i urządzeń ochronnych oraz danych na temat wskaźników awaryjności. Wiele firm w branży ma teraz własnych inżynierów niezawodności. Wpływ wydarzeń był różny w różnych krajach. W branży przemysłowej loss prevention stało się tematem spotkań technicznych, które wskazywały na coraz bardziej wyrafinowane podejście technologiczne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mienie\n\nMienie – termin oznaczający w zależności od kontekstu:\n\nw znaczeniu ogólnym – ogół rzeczy i zwierząt będących czyjąś własnością;\nw polskim języku prawnym – własność i inne prawa majątkowe (art. 44 kodeksu cywilnego);\nw ekonomii – aktywa majątkowe.\nMienie obejmuje wszystkie prawa podmiotowe majątkowe. Pasywa nie wchodzą w skład mienia, ale ciążą na majątku. Każdy podmiot ma w zasadzie jeden majątek.\n\n\n== Mienie w ujęciu cywilnoprawnym na podstawie prawa polskiego ==\nW ujęciu cywilnoprawnym słowo to ma uszczegółowiony zakres. Definicję mienia zawiera przepis w polskim kodeksie cywilnym (Księga Pierwsza – Tytuł III. Mienie). Art. 44 brzmi „Mieniem jest własność i inne prawa majątkowe”. Oznacza to, że chodzi wyłącznie o aktywa. Pasywa nie wchodzą w zakres tego pojęcia. Ogół aktywów to majątek danego podmiotu. Dodatkowo o mieniu – w przeciwieństwie do majątku – można mówić bez odnoszenia go do określonej osoby.\n\n\n== Mienie w pojęciu karnoprawnym na podstawie prawa polskiego ==\nPolskie prawo karne wypracowało system ochrony własności jak i samego mienia, ustanawiając je w części szczególnej – rozdziału XXXV – Przestępstwa przeciwko mieniu – Kodeksu karnego.\nW tym zakresie znajdują się takie spenalizowane czyny zabronione, jak:\n\nkradzież (art. 278);\nkradzież z włamaniem (art. 279);\nrozbój (art. 280);\nkradzież rozbójnicza (art. 281);\nwymuszenie rozbójnicze (art. 282);\nprzywłaszczenie (art. 284);\nkradzież impulsów telefonicznych (art. 285);\noszustwo (w tym komputerowe) (art. 286 i 287);\nzniszczenie mienia (art. 288);\nzabór pojazdu w celu krótkotrwałego użycia (art. 289);\nnielegalny wyrąb drzewa w lesie (art. 290);\npaserstwo umyślne i nieumyślne (w tym programu komputerowego) (art. 291–293);\nprzestępstwa przeciwko mieniu wojskowemu (art. 358–363).\nKodeks karny operuje znaczeniem mienia znacznej i wielkiej wartości. W przypadku popełnienia jednego z przestępstw z zakresu „art. 278 § 1 lub 2, art. 284 § 1 lub 2, art. 285 § 1, art. 286 § 1, art. 287 § 1, art. 288 § 1 lub 3, lub w art. 291 § 1” na mieniu znacznej wielkości kara zostaje obostrzona – od roku do lat 10 pozbawienia wolności (art. 294).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nUstawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 2022 r. poz. 1138)\nUstawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2022 r. poz. 1360)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Model porównawczy sektora publicznego\n\nModel Porównawczy Sektora Publicznego (ang. Public Sector Comparator – PSC) jest wykorzystywany przy realizacji projektów w formule Partnerstwa Publiczno Prywatnego lub Koncesji na roboty budowlane lub usługi.\nJest modelem kosztowym świadczenia usługi przez podmiot publiczny, uwzględniającym wszystkie koszty i nakłady występujące w całym cyklu funkcjonowania danego projektu.\nDostawa usługi następuje w sposób tradycyjny a jej wykonawcą jest podmiot publiczny. Model budowany jest w oparciu o specyfikację danych wyjściowych (końcowych) projektu referencyjnego gwarantującą najlepsze i najbardziej efektywne rozwiązanie dostępne dla podmiotu publicznego przy założeniu możliwości przesunięcia pojawiającego się ryzyka.\n\n\n== Wykorzystanie PSC ==\nModel Porównawczy Sektora Publicznego przygotowuje się w celu dostarczenia stronie publicznej informacji o wartości dodanej wyrażonej w wartościach pieniężnych, jaką oczekuje się uzyskać w przypadku akceptacji oferty złożonej przez podmiot prywatny.\nSłuży także jako benchmark w stosunku, do którego ocenia się oferty złożone przez inwestorów prywatnych. Ocena ilościowa nie jest jednak jedyną, której trzeba dokonać w procesie ewaluacji tego typu ofert. Należy również oszacować korzyści jakościowe zawiązania Partnertstwa Publiczno Prywatnego\n\n\n== Bibliografia ==\nMinisterstwo Rozwoju Regionalnego, Metodyka wykonania Modelu Porównawczego Sektora Publicznego (PSC) dla projektu z zakresu gospodarki odpadami komunalnymi", "source": "wikipedia"}
{"text": "Model współpracy PPP\n\nModel współpracy PPP – model współpracy w projektach partnerstwa publiczno-prywatnego. Koncesje na roboty budowlane lub usługi określa stopień prywatnej kontroli nad projektem i stopień zaangażowania finansowego partnerów.\n\n\n== Formy i rodzaje ==\nIstnieje wiele form PPP, które są ciągle rozwijane i dopasowywane do konkretnych potrzeb, celów i specyfiki projektów.\nNie ma unikalnego, uniwersalnego, najlepszego modelu struktury PPP, czy przewodnika, który sugerowałby rozwój takiego modelu.\nPrzykładowymi i najczęściej stosowanymi modelami współpracy partnerskiej są:\n\nZarządzaj – Utrzymaj – partner prywatny zarządza i utrzymuje już istniejącą infrastrukturę będącą własnością podmiotu publicznego. Po zakończeniu umowy majątek przekazany zostaje stronie publicznej;\nZaprojektuj – Wybuduj – Zarządzaj – Utrzymaj  – w modelu tym strona publiczna finansuje projekt natomiast partner prywatny jest zaangażowany do zaprojektowania, wybudowania, zarządzania i utrzymania infrastruktury w okresie trwania umowy. Własność infrastruktury pozostaje po stronie publicznej. Ta forma partnerstwa jest stosowana w przypadku, gdy podmiot publiczny ma ważny interes, aby pozostać właścicielem infrastruktury ale szuka korzyści z faktu przekazania firmie prywatnej przygotowania projektu, jego realizacji i zarządzanie nim;\nZaprojektuj – Wybuduj – Finansuj – Zarządzaj – Utrzymaj – Przekaż – partner prywatny jest odpowiedzialny za zaprojektowanie, wybudowanie i sfinansowanie infrastruktury. Następnie w okresie trwania  umowy zarządza i utrzymuje powstały majątek, a  po wygaśnięciu umowy, przekazuje  w dobrym stanie podmiotowi publicznemu;\nModernizuj – Adaptuj – Zarządzaj – strona prywatna finansuje i rozbudowuje istniejącą infrastrukturę publiczną. Po wybudowaniu partner prywatny staje się operatorem nowej infrastruktury aż do momentu, kiedy otrzyma zwrot poniesionych nakładów oraz ustalony w umowie zwrot z inwestycji;\nLeasing – Zakup – podmiot publiczny zawiera umowę z podmiotem prywatnym na zaprojektowanie, sfinansowanie i wybudowanie infrastruktury potrzebnej do świadczenia usług publicznych. Partner prywatny następnie leasinguje infrastrukturę partnerowi publicznemu na określony czas, po którym majątek przechodzi na własność strony publicznej. Model można stosować w przypadku, gdy podmiot publiczny potrzebuje nowej infrastruktury lub usługi, a sam nie jest w stanie jej sfinansować;\nCzasowa Prywatyzacja – istniejąca infrastruktura publiczna jest przekazana partnerowi prywatnemu w celu dokonania ulepszeń i/lub rozbudowy. Po zakończeniu procesu inwestycyjnego partner prywatny zarządza infrastrukturą  w ustalonym w umowie okresie lub do momentu zwrotu zainwestowanego kapitału wraz z rozsądnym poziomem zysku (stopy zwrotu);\nLeasing – Rozwój – Zarządzanie – partner prywatny dzierżawi/leasinguje infrastrukturę od strony publicznej i dokonuje jej modernizacji lub rozbudowy. Po zakończeniu inwestycji zarządza nią. Finansowanie leży po stronie prywatnej;\nZakup – Rozwój – Zarządzanie – partner prywatny kupuje infrastrukturę od strony publicznej i dokonuje modernizacji lub rozbudowy. Po zakończeniu inwestycji zarządza nią. Finansowanie leży po stronie prywatnej;\nWybuduj – Transferuj – Zarządzaj – podmiot publiczny zawiera umowę na finansowanie i wybudowanie infrastruktury. Po zakończeniu budowy partner prywatny dokonuje  transferu własności infrastruktury na rzecz partnera publicznego, który z kolei, na podstawie długoterminowej umowy dzierżawy, oddaje w zarządzanie powstały majątek podmiotowi prywatnemu;\nWybuduj – Zarządzaj – Przekaż – prywatny developer otrzymuje prawo do sfinansowania, wybudowania, operacyjnego zarządzania i utrzymania infrastruktury oraz pobierania pożytku. Po zakończeniu okresu umowy partner prywatny przekazuje majątek partnerowi publicznemu;\nWybuduj – Bądź Właścicielem – Zarządzaj – partner publiczny transferuje prawo własności i odpowiedzialność za istniejącą infrastrukturę lub też prawo do wybudowania nowej na partnera prywatnego, który buduje, jest właścicielem i zarządza powstałym majątkiem. Partner prywatny zapewnia finansowanie projektu.\n\n\n== Bibliografia ==\nPolski portal poświęcony tematyce PPP\nKanadyjska Baza Projektów PPP. pppcouncil.ca. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-04)].\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nKanadyjska Baza Projektów PPP. pppcouncil.ca. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-04)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nisza rynkowa\n\nNisza rynkowa (ang. market niche) – określenie oznaczające pewną część rynku, którego potrzeby nie są zaspokojone.\nPowodem istnienia nisz rynkowych jest brak odpowiedniego produktu lub usługi. Brak podaży może wynikać z nowych potrzeb będących efektem wzrostu poziomu życia w danej gospodarce lub wycofania z rynku produktu/usługi znajdujących się w schyłkowej fazie, na które był popyt.\n\n\n== Bibliografia ==\nKlemens B. Białecki, Włodzimierz Januszkiewicz, Leokadia Oręziak: Leksykon handlu zagranicznego. Warszawa: PWE, 2007, s. 186. ISBN 83-208-1651-3.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nowa gospodarka\n\nNowa gospodarka (ang. new economy) – gospodarka oparta na coraz większym udziale wiedzy i informacji, co znajduje odzwierciedlenie w szczególności w rozwoju technologii informacyjnych i komunikacyjnych, przyczyniając się do postępującej globalizacji.\nTermin używany jest do określenia rezultatów przekształceń gospodarki Stanów Zjednoczonych z gospodarki opartej na przemyśle na gospodarkę opartą na rozwoju technologii. Zdaniem wielu ekonomistów te zmiany wywołały wkroczenie kraju na ścieżkę trwałego rozwoju, niskiego bezrobocia oraz częściowej immunizacji wobec wahań koniunkturalnych.\nNową gospodarkę, której podstawą była wiedza, charakteryzowała przewaga pracy umysłowej nad fizyczną oraz innowacyjności nad produkcją masową. Jej ważnymi atrybutami były: konkurencja w skali światowej oraz stałe zmiany technologiczne i organizacyjne, wykorzystujące komputeryzację. W rozwoju nowej gospodarki (gospodarki opartej na wiedzy) wielką rolę odgrywało partnerstwo i współpraca sektora prywatnego oraz państwowego. Wysoką rangę zyskały działania, szczególnie w obszarze szkolnictwa, służące pomnażaniu kapitału ludzkiego i kapitału społecznego.\n\n\n== Pochodzenie terminu ==\nMagazyn „Time” opublikował w 1983 roku artykuł pod nazwą „The new economy”, w którym opisane zostało przeobrażenie z gospodarki przemysłowej w gospodarkę opartą na technologii. Później termin został wielokrotnie stosowany przez czasopismo Newsweek, co spowodowało jego popularyzację.\n\n\n== Zobacz też ==\nDezindustrializacja\nDługi ogon\nGospodarka oparta na wiedzy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDavid Begg, Stanley Fischer, Rudiger Dornbusch, Makroekonomia, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Obrót towarowy\n\nObrót towarowy – obiegowe przesuwanie towarów lub wyrobów gotowych ze sfery produkcji do konsumpcji lub do kolejnego procesu produkcyjnego. Przyjmuje on formę barteru lub transakcji kupna-sprzedaży.\nIstnieje również wewnątrzfirmowy obrót towarów. Obrót towarowy, tak samo jak obrót materiałowy, musi być ewidencjonowany dokumentami księgowymi, takimi jak Pz (Przyjęcie zewnętrzne), Pw (przychód wewnętrzny) czy Wz (wydanie zewnętrzne). Może być także ewidencjonowany na kontach syntetycznych (wynikowych).\nW ujęciu makroekonomicznym obroty towarowe handlu zagranicznego to wymiana towarów z kontrahentami z siedzibą poza granicami kraju.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Partnerstwo publiczno-prywatne\n\nPartnerstwo publiczno-prywatne, w skrócie PPP (ang. public-private partnership) – forma współpracy między podmiotami publicznymi a sektorem prywatnym, których celem jest poprawa realizacji inwestycji w projekty infrastrukturalne lub inne rodzaje operacji realizujących usługi publiczne, poprzez dzielenie ryzyka, wspólne korzystanie ze specjalistycznej wiedzy sektora prywatnego lub dodatkowe źródła kapitału.\nPartnerstwo obejmować może takie dziedziny jak np. budownictwo mieszkań na wynajem, centra sportowo-rekreacyjne, parkingi, szkoły, siedziby władz publicznych czy gospodarka komunalna, ale również budowa dróg i autostrad, portów czy lotnisk.\n\n\n== Charakterystyka ==\nPPP to przedsięwzięcia realizowane w oparciu o umowę długoterminową zawartą pomiędzy podmiotem publicznym a podmiotem prywatnym, której celem jest stworzenie składników infrastruktury umożliwiającej świadczenie usług o charakterze publicznym. Fundamentem powyższej definicji jest więc wspólnota działań sektora publicznego i prywatnego – stworzona po to, by obaj partnerzy mogli jak najlepiej realizować cele, do których zostali powołani. Zadaniem partnera publicznego jest bowiem świadczenie usług publicznych, do czego obliguje go prawo, natomiast partner prywatny ma prowadzić działalność gospodarczą i osiągać zyski.\nPPP nie jest więc prywatyzacją działań władzy publicznej. Nie zwalnia władzy publicznej z obowiązku świadczenia usług o charakterze publicznym. PPP zastępuje proces prywatyzacji. Oddzieleniu od siebie ulega domena działań gospodarczych oraz domena odpowiedzialności polityczno-prawnej. Sprywatyzowana zostaje jedynie działalność gospodarcza: budowa, finansowanie, eksploatacja i zarządzanie przedsięwzięciem inwestycyjnym. Dostępność usług oraz ich jakość pozostaje nadal w obszarze odpowiedzialności władzy publicznej. PPP jest więc połączeniem działań władzy publicznej oraz prywatnego kapitału na rzecz realizacji zadań, które pozostawały dotychczas w domenie działalności władzy publicznej. Podział kompetencji przy realizacji zadań publicznych na kompetencje gospodarcze i polityczne oraz przypisanie ich odpowiednio partnerom prywatnym i władzom publicznym polega na przydzieleniu właściwych obu stronom umiejętności, dając tym samym szansę (przy podobnych, a czasem mniejszych nakładach) na zwiększenie wolumenu świadczonych usług publicznych oraz zwiększenie efektywności ich wytwarzania.\nRodzaje umów (formy współpracy):\n\nEksploatacja i utrzymanie\nProjektowanie i budowa\nProjektowanie, budowa i eksploatacja\nRozbudowa „wokół bazy”\nDzierżawa i sprzedaż\nOkresowa prywatyzacja\nDzierżawa (sprzedaż), modernizacja i eksploatacja\nBudowa, eksploatacja i przekazanie\nBudowa, przekazanie i eksploatacja\nProjektowanie, budowa, finansowanie i eksploatacja\nPPP jest jedną z metod realizacji przedsięwzięcia budowlanego.\n\n\n== Partnerstwo publiczno-prywatne w Polsce ==\nZgodnie z ustawą z dnia 19 grudnia 2008 r. o partnerstwie publiczno-prywatnym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1637) przez umowę o partnerstwie publiczno-prywatnym partner prywatny zobowiązuje się do realizacji przedsięwzięcia za wynagrodzeniem oraz poniesienia w całości albo w części wydatków na jego realizację lub poniesienia ich przez osobę trzecią, a podmiot publiczny zobowiązuje się do współdziałania w osiągnięciu celu przedsięwzięcia, w szczególności poprzez wniesienie wkładu własnego. Wniesienie wkładu własnego w postaci składnika majątkowego może nastąpić w szczególności w drodze sprzedaży, użyczenia, użytkowania, najmu albo dzierżawy.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPartnerstwo publiczno-prywatne: Poradnik. Bartosz Korbus (red.). Warszawa: Urząd Zamówień Publicznych, 2010. ISBN 978-83-88686-14-6. [dostęp 2017-10-03]. Brak numerów stron w książce\nWytyczne dotyczące udanego partnerstwa publiczno-prywatnego. Komisja Europejska, 2003. [dostęp 2017-10-03]. Brak numerów stron w książce\nRaport o partnerstwie publiczno-prywatnym w Polsce. Praca zbiorowa pod redakcją prof. dr. hab. Jerzego Hausnera. Warszawa, lipiec 2013\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPlatforma Partnerstwa Publiczno-Prywatnego\nCentrum Partnerstwa Publiczno-Prywatnego\nInstytut Partnerstwa Publiczno-Prywatnego\nForum PPP\nPPPortal\nEuropean PPP Expertise Center\nPartnerstwo publiczno-prywatne, „Studia BAS” Nr 3/2014, Biuro Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Partnerstwo publiczno-publiczne\n\nPartnerstwo publiczno-publiczne (PuP) to partnerstwo pomiędzy administracją rządową lub inną władzą publiczna i innym ciałem np. organizacją non-profit w celu dostarczania usług lub udogodnień, czasami w celu przekazania umiejętności technicznych i ekspertyz w ramach międzynarodowych projektów rozwojowych. Partnerami mogą być lokalne, regionalne, stanowe, prowincjonalne, plemienne, mniejszościowe rządy, rządy narodowe i federalne, dyrekcje szkół, zarządu parków, organizacje pozarządowe, związki zawodowe, fundusze emerytalne, samorządy zawodowe, oraz rządy, organizacje pracownicze, organizacje pozarządowe i wspólnoty lokalne w krajach rozwijających się.\nPartnerstwo publiczno-publiczne jest przeciwstawiane Partnerstwu publiczno-prywatnemu (PPP). \nPPP obejmuje swoich działaniem kontrakty pomiędzy rządem a korporacjami w celu projektowania, budowy, finansowania, utrzymywania i kierowania usługami publicznymi takimi jak np. szkoły, szpitale i mosty. W ostatnich dekadach uczestnikami PPP bywały duże globalne korporacje. \n\n\n== Partnerstwo publiczno-publiczne w zakresie gospodarki wodą ==\nThe Yokohama Waterworks Bureau jako pierwsza rozpoczęła szkolenia w ramach PuP oraz PPP w 1980 roku – japońska instytucja szkoliła pracowników w innych krajach azjatyckich. Cały czas znacznie popularniejsze pozostaje partnerstwo publiczno-prywatne (44 kraje zdecydowały się na udział sektora prywatnego). \nWodne partnerstwo publiczno-publiczne było stosowane przez ostatnie 20 lat na wszystkich kontynentach. W ostatnich latach udział tej formy rośnie niezwykle dynamicznie. Jest ono używane jako alternatywne narzędzie poprawy zarządzania publicznymi zasobami wodnymi.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPrawo do wody – kampania na rzecz PUP w zakresie zarządzania wodą i usługami sanitarnymi. prawodowody.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-08)].\nPublic–public partnerships in health and essential services. equinetafrica.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-22)]. – język angielski\nPublic–public partnership for water management proposed – język angielski\nPublic–public partnerships: a backgrounder on successful water/wastewater re-engineering programs – język angielski\nPublic-public partnerships in water: advancing towards an efficient water service – język angielski\nPuPS at the IDRC – język angielski\nPublic-public partnerships (PUPs) in water  Water Justice Project at the Transnational Institute – język angielski", "source": "wikipedia"}
{"text": "Planowane postarzanie produktu\n\nPlanowane postarzanie produktu, także planowane ograniczenie trwałości produktu, zaplanowana żywotność produktu (ang. planned obsolescence) – strategia producenta, mająca na celu takie projektowanie towarów, aby miały one ograniczony czas użytecznego życia, po tym zaś okresie stawały się niesprawne, a często nieopłacalne w naprawie.\nPlanowe postarzanie produktu ma wymusić na konsumencie ponowne kupienie produktu i tym samym przyniesienie zysku producentowi. Co do zasady przedsiębiorstwa produkcyjne nie przyznają się do tej praktyki, a niekiedy otwarcie ją negują.\n\n\n== Planowane postarzanie i ekologia ==\nPraktyka ta szkodzi środowisku naturalnemu:\n\nDo produkcji nowych wyrobów są potrzebne nowe zasoby i energia, co nie sprzyja ekologii.\nPrzestarzałe produkty są kierowane na składowisko odpadów zwiększając zanieczyszczenie środowiska.\nW przypadku recyklingu znów potrzebna energia i nowe materiały.\nW ten sposób planowane ograniczenie trwałości produktów sprzyja marnotrawstwu zasobów naturalnych i degradacji środowiska naturalnego jako całości.\n\n\n== Przykłady ==\nW 1924 przedsiębiorstwa Osram, Philips i General Electric rozpoczęły proces planowanego postarzania żarówek. Utworzyły tzw. kartel Phoebusa będący oficjalnie szwajcarską firmą Phoebus S.A. Compagnie Industrielle pour le Développement de l’Éclairage, kontrolujący ich produkcję i sprzedaż. Jego celem było obniżenie ich jakości, tak aby każda z nich pracowała maksymalnie 1000 godzin (zamiast około 2000). Działania te zakłócił początek II wojny światowej.\nTygodnik „The Economist” jako przykład takiego postępowania producentów podaje nylonowe pończochy. Nieuniknione „puszczanie oczek” powodowało, że kobiety kupowały nowe pończochy, a to przez lata powstrzymywało szukanie włókna, które by nie miało tej cechy.\nBadania przeprowadzone w 2013 w Niemczech na zlecenie partii Związek 90/Zieloni wykazały, że uszkodzenia wynikłe z zaplanowanego starzenia się sprzętu AGD i elektroniki wynoszą w tym kraju kilka miliardów euro rocznie.\nWspółczesnym widocznym przykładem są liczniki w drukarkach atramentowych. Nawet w pełni sprawna drukarka przestaje w pewnym momencie drukować, co wynika z ustawień producenta. Dlatego zwiększa się zainteresowanie ruchem „open hardware” (analogicznego do ruchu oprogramowania otwartoźródłowego – open source) i są m.in. projekty drukarek atramentowych.\n\nInnym przykładem może być świat rozrywki wideo – np. konsola Playstation 4 nie umożliwia oficjalnie grania w legalnie posiadane płyty z grami na Playstation 2, chociaż ma takie funkcje wbudowane w systemie i programistom udało się je odblokować.\nBosch mimo deklarowanej na stronach internetowych 10-letniej dostępności części zamiennych, umieszcza w popularnych mikserach MaxoMixx łatwo łamiący się plastikowy zatrzask, odmawiając użytkownikom późniejszej jego sprzedaży i proponując wymianę całego napędu jako pojedynczej części, co jest niemal równoważne z zakupem nowego urządzenia.\n\n\n== Działania i ustawy przeciwko ==\nPolitycy i działacze w stanie Waszyngton rozważają wprowadzenie zakazu sprzedaży sprzętu elektronicznego z trudno wymienialnymi akumulatorami. W Substitute House Bill 2279 pomysłodawcy zauważają, że „producenci, utrudniając możliwość napraw i serwisowania sprzętu elektronicznego, działają na niekorzyść konsumenta. Wobec czego zamierzeniem ustawodawcy jest rozszerzenie dostępu do informacji oraz narzędzi niezbędnych do naprawy elektroniki użytkowej”. Jeden z wnioskodawców stwierdził (dla portalu Motherboard), że Apple przykleja baterię do obudowy w iPhone, tylko po to by zapobiec próbom napraw tych smartfonów.\n\n\n== Zobacz też ==\nCentennial Light – żarówka, która ciągle świeci od 1890 roku\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nZaplanowana nieprzydatność produktu. interia360.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-27)].\nWiemy, dlaczego sprzęt psuje się chwilę po gwarancji\nPlanowane postarzanie produktu przez producentów to nie mit", "source": "wikipedia"}
{"text": "Popyt spekulacyjny\n\nPopyt spekulacyjny – zjawisko występujące w ekonomii polegające na tym, że w momencie wzrostu ceny danego dobra popyt na to dobro również rośnie, gdyż konsumenci przewidują w najbliższym czasie znaczny wzrost ceny tego dobra. Źródłem takiego działania mogą być:\n\npowody przezornościowe, niepewność co do przyszłych cen i możliwości nabycia dobra w przyszłości, dążenie do bezpieczeństwa,\npowody spekulacyjne, a więc chęć osiągnięcia korzyści w przyszłości poprzez sprzedaż dobra z zyskiem.\nPopyt spekulacyjny występuje również w przypadku spadku ceny, kiedy to cena danego dobra spada i popyt na to dobro również spada. Wynika to z faktu, że konsumenci spekulują, że w najbliższym czasie cena danego dobra i tak spadnie, dlatego też wstrzymują się z zakupem do momentu, kiedy cena osiągnie poziom minimalny.\n\n\n== Zobacz też ==\nPopyt\nPopyt na pieniądz\n\n\n== Bibliografia ==\nM. Adamowicz (red.): Ekonomia bez tajemnic. Warszawa: WSiP, 2010. ISBN 978830208712-7. Brak numerów stron w książce\nM. Smaga, T. Włudyka: Instytucje gospodarki rynkowej. Warszawa: Wolters Kluwer, 2012. ISBN 978-83-264-1684-2. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Postęp techniczny\n\nPostęp techniczny – proces zmian rozwojowych techniki wyrażający się przez wprowadzenie do procesu produkcji nowych, udoskonalonych maszyn, urządzeń, narzędzi i nowych technologii oraz przez wykorzystanie w sposób doskonalszy istniejących zasobów.\n\n\n== Postęp techniczny egzogeniczny ==\nPostęp techniczny egzogeniczny ma miejsce gdy wzrost produkcji następuje bez zwiększenia zużycia zasobów w procesie produkcyjnym. Dotyczy wszystkich bieżąco użytkowanych, rzeczowych i osobowych czynników produkcji. Jest wynikiem pojawienia się lepszych sposobów na gospodarowanie zasobami, które aktualnie są użytkowane. Wdrażanie nowych metod nie wiąże się zazwyczaj z dużymi kosztami.\n\n\n== Postęp techniczny endogeniczny (ucieleśniony) ==\nPostęp techniczny endogeniczny (ucieleśniony) wiąże się z angażowaniem w procesie produkcji nowych zasobów kapitału, czyli z nowymi inwestycjami, które umożliwiają zwiększenie wydajności pracy.\nEkonomiści wyróżniają postęp techniczny endogeniczny ucieleśniony w kapitale i (lub) pracy.\n\n\n=== Endogeniczny postęp techniczny ucieleśniony w pracy ===\nJest wdrażany przez pracowników aktualnie szkolonych przez przedsiębiorstwo, w przeciwieństwie do szkolonych w poprzednich okresach.\n\n\n=== Endogeniczny postęp techniczny ucieleśniony w kapitale ===\nDotyczy maszyn instalowanych bieżąco w danym roku obrachunkowym, w przeciwieństwie do maszyn już funkcjonujących, za pomocą których nie osiąga się tego rodzaju postępu technicznego. Jest wynikiem inwestycji zwiększenia ilości kapitału przypadającego na jednego zatrudnionego, czyli intensywności kapitałowej. Wielkość produkcji na jednego zatrudnionego wzrasta jeśli dzięki inwestycjom zwiększy się wydajność zasobów majątku.\nPostęp techniczny indukowany jest jego szczególnym przypadkiem.\nWynika z tego, że produkcyjność kapitału w początkowym okresie oddania do eksploatacji nowych maszyn i urządzeń produkcyjnych jest mniejsza od potencjalnej, gdyż na początku pracownikom brakuje doświadczenia w posługiwaniu się nowymi technologiami. W tym wypadku produkcyjność nowego kapitału wzrasta z dwóch powodów. Pierwszy to większa produkcyjność nowego kapitału, która ujawnia się już momencie oddania do eksploatacji nowych maszyn i urządzeń. Drugi to wpływ zdobywanego doświadczenia w użytkowaniu nowego kapitału.\n\n\n== Zobacz też ==\nOsobliwość technologiczna\n\n\n== Bibliografia ==\nMichał Gabriel Woźniak, Wzrost gospodarczy. Podstawy teoretyczne, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 2004, ISBN 83-7252-222-7.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Przemyt\n\nPrzemyt (kontrabanda, pot. szmugiel) – przemieszczenie towarów pomiędzy państwami z pominięciem opłat celnych, akcyzy, podatku VAT i innych należności wobec państwa, na którego terytorium wwieziono towar, lub też wwiezienie towaru, którym obrót jest w danym kraju zakazany przez prawo. Omija się również, rzadko co prawda występujące, opłaty i ograniczenia wywozowe.\nOgólniejsza definicja mówi, iż przemytem nazywa się przemieszczenie między państwami lub obszarami celnymi dowolnego towaru z naruszeniem obowiązującego prawa.\nNasilenie przemytu zależy od stosunku opłacalności tego procederu do ryzyka sankcji karnej, jest wprost proporcjonalne do potencjalnego zysku, a odwrotnie do sprawności organów państwa.\nHistoria przemytu jest równie długa, jak historia opłat granicznych i prawnych ograniczeń handlu.\n\n\n== Przemyt w Polsce ==\nW okresie rozbiorów istniało zjawisko przemytu pomiędzy zaborami. \nW okresie II Rzeczypospolitej na Górnym Śląsku całe miejscowości żyły z przemytu, głównie cukru, który z powodu protekcjonistycznej polityki Polski był niewspółmiernie drogi w porównaniu z jego cenami w Niemczech.\nW czasie II wojny światowej, po wprowadzeniu przez okupacyjne władze niemieckie przydziałów kartkowych, pojęciem „szmugiel” określano przemyt żywności ze wsi do miast oraz ze „strony aryjskiej” do gett żydowskich.\nW latach PRL-u przemycano niemal wszystko, z powodu braków na rynku wewnętrznym i ograniczeń prawnych (np. pornografię).\nW III RP z powodu wysokiego podatku akcyzowego opłacalny stał się przemyt papierosów, alkoholu i paliw płynnych. Zajmują się nim zarówno pojedyncze osoby, tzw. mrówki, jak i większe, zorganizowane grupy. Nasila się także zjawisko przemytu narkotyków, w obydwu kierunkach. Polska ma duży udział w rynku amfetaminy i jej pochodnych, które są nielegalnie wywożone na zachód, a z drugiej strony jest konsumentem pochodnych konopi indyjskich, opiatów i kokainy.\n\n\n== Przemyt na świecie ==\nW XVIII w. w Europie odbywał się nielegalny handel na masową skalę między Anglią a niektórymi krajami europejskimi, m.in. Francją. Zjawisko występowało zwłaszcza w Kornwalii, gdzie trudny teren i niebezpieczne wybrzeże stanowiły o przewadze przemytników. Jednak najbardziej znanym przykładem na zorganizowanego na masową skalę przemytu są lata prohibicji w Stanach Zjednoczonych, kiedy to wiele gangów, w tym najsłynniejszy Ala Capone zajmowało się, obok produkcji alkoholu na miejscu, także jego przemytem z Kanady i Meksyku.\nWspółcześnie obiektem przemytu bywa broń i amunicja, narkotyki, dzieła sztuki, rzadkie gatunki zwierząt i roślin.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nHandel ludźmi\nDeklaracja londyńska\nWymyt\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rezerwy gospodarcze\n\nRezerwy gospodarcze – rezerwy, które mają służyć głównie do zaspokajania podstawowych potrzeb materiałowych, surowcowych i paliwowych gospodarki narodowej, a także do zaopatrywania ludności w podstawowe produkty i półprodukty żywnościowe, produkty rolne, produkty lecznicze oraz wyroby medyczne w okresach zagrożenia bezpieczeństwa państwa, ale również do łagodzenia lub eliminowania zakłóceń w działaniu gospodarki narodowej, powstałych w wyniku klęsk żywiołowych lub innych nieprzewidywalnych zdarzeń i okoliczności.\nW rezerwach tych wyodrębnione są stany strzeżone, które tworzy się i utrzymuje do celów mobilizacyjnych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego.\nUstawy regulują organy uprawnione do tworzenia rezerw gospodarczych. Są to:\n\nminister właściwy do spraw gospodarki – w zakresie rezerw surowców, materiałów i paliw\nminister właściwy do spraw zdrowia – w zakresie produktów leczniczych i wyrobów medycznych\nminister właściwy do spraw rolnictwa i rozwoju wsi – w zakresie produktów i półproduktów żywnościowych\nWłaściwi ministrowie, kierownicy urzędów centralnych oraz wojewodowie nakładają na przedsiębiorców zadania i obowiązki przy magazynowaniu rezerw, ich wymianie, a także utrzymywaniu odpowiedniego poziomu ilościowego i jakościowego. Mogą również przekazywać Agencji Rezerw Materiałowych sprawy związane z zawieraniem umów.\n\n\n== Bibliografia ==\nR. Jakubczak, J. Flis, Bezpieczeństwo narodowe Polski w XXI wieku, Wydawnictwo Bellona, Warszawa", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sektor gospodarki\n\nSektor gospodarki – ogół przedsiębiorstw wytwarzających wyroby lub usługi o podobnym przeznaczeniu. Kryterium wyodrębnienia danego sektora jest korzystanie przez jego uczestników z tych samych technologii, tych samych źródeł zaopatrzenia oraz zaspokajanie tych samych potrzeb nabywców.\n\n\n== Teoria rozwoju gospodarczego trzech sektorów ==\nWedług jednego z podziałów, wyróżnia się trzy sektory główne gospodarki:\n\nsektor pierwszy (rolniczy) – obejmujący rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo i przemysł wydobywczy;\nsektor drugi (przemysłowy) – obejmujący przemysł przetwórczy i budownictwo;\nsektor trzeci (usługowy) – obejmujący szeroko rozumiane usługi.\nNiekiedy wyodrębniany jest jeszcze sektor czwarty – obejmujący zdobywanie, przetwarzanie i dostarczanie informacji.\nTaki podział opiera się stworzonej w latach trzydziestych XX wieku teorii trzech sektorów, wyjaśniającej ścieżki rozwoju gospodarczego, jakimi podążają wszystkie gospodarki narodowe. W myśl tej teorii rozwój ekonomiczny krajów podzielony jest chronologicznie na trzy etapy:\n\nPreindustrialny (przedprzemysłowy) – okres, w którym dominuje zatrudnienie i produkcja w sektorze pierwszym (rolnictwo, zbieractwo, myślistwo, rybołówstwo i hodowla), a gospodarka jest słabo rozwinięta. Był on charakterystyczny dla wszystkich krajów aż do przemian rewolucji przemysłowej, kiedy nagły rozwój gospodarki w Wielkiej Brytanii, a następnie pozostałych państwach Europy Zachodniej i USA doprowadził do zmiany struktury gospodarczej i zwiększenia zatrudnienia w przemyśle. Obecnie na tym etapie rozwoju znajduje się duża liczba gospodarek krajów środkowej Afryki, niektóre kraje Azji i Oceanii;\nIndustrialny (przemysłowy) – okres, w którym dominuje zatrudnienie i produkcja w sektorach pozarolniczych (powyżej 60%), w szczególności zaś w sektorze drugim (przemysł, górnictwo, hutnictwo, budownictwo, energetyka). Natomiast sektor pierwszy charakteryzuje się zwiększoną produktywnością, tak by zaspokajać potrzeby pracowników fizycznych nie wytwarzających produktów spożywczych. Ta faza rozwoju była charakterystyczna dla Wielkiej Brytanii i Belgii od połowy XIX wieku do lat 50. XX wieku; Holandii, Niemiec, Francji i USA od 2 połowy XIX wieku do lat 60. XX wieku; Europy Północnej, Szwajcarii, Austrii, Czech, Kanady i Australii od końca XIX wieku do lat 60. XX wieku; Japonii, Urugwaju, Argentynie i Włoch od lat 20. do początku lat 70. XX wieku; Hiszpanii od lat 30. do lat 80. XX wieku; ZSRR od lat 40. do lat 90. XX wieku; Korei Południowej i Tajwanu od lat 60. do lat 90 XX wieku. W Polsce faza industrialna przypada na okres od lat 50. do lat 90. XX wieku. Współcześnie na tym etapie jest większość państw arabskich, Białoruś, Chiny czy Korea Północna.\nPostindustrialny (poprzemysłowy) – okres, który poprzez serwicyzację gospodarki, charakteryzuje się przewagą zatrudnienia i produkcji w sektorze trzecim (handel, finanse, nauka, usługi). Dzięki większej dostępności do wiedzy dotychczas słabo wykształceni pracownicy fizyczni z sektora pierwszego i drugiego mogą kształcić się i zdobywać kwalifikacje potrzebne do wykonywania pracy usługowej. Na tym etapie rozwoju gospodarczego znajdują się obecnie przede wszystkim większość krajów Europy, Izrael, USA, Australia, Nowa Zelandia, Kanada, Japonia, azjatyckie tygrysy, Argentyna i Urugwaj.\nPo rewolucji informacyjnej coraz częściej dostrzega się wagę informacji w rozwoju światowej gospodarki, stąd coraz liczniej pojawiają się propozycje wyróżnienia czwartego etapu – gospodarki opartej na wiedzy. Kluczową rolę mają w niej odgrywać wysoko wykształceni pracownicy i dostęp do informacji, natomiast praca przy produkcji przemysłowej ma być w coraz większym zakresie zautomatyzowana.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sektor publiczny\n\nSektor publiczny – ogół podmiotów gospodarki narodowej grupujących własność państwową (Skarbu Państwa i państwowych osób prawnych), własność jednostek samorządu terytorialnego lub samorządowych osób prawnych oraz „własność mieszaną” z przewagą kapitału (mienia) podmiotów sektora publicznego.\nW Polsce w myśl ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych do sektora finansów publicznych zalicza się:\n\norgany władzy publicznej, w tym organy administracji rządowej, organy kontroli państwowej i ochrony prawa oraz sądy i trybunały\njednostki samorządu terytorialnego oraz ich związki\njednostki budżetowe\nsamorządowe zakłady budżetowe\nagencje wykonawcze\ninstytucje gospodarki budżetowej\npaństwowe fundusze celowe\nZakład Ubezpieczeń Społecznych i zarządzane przez niego fundusze oraz Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego i fundusze zarządzane przez Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego\nNarodowy Fundusz Zdrowia\nsamodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej\nuczelnie publiczne\nPolską Akademię Nauk i tworzone przez nią jednostki organizacyjne\npaństwowe i samorządowe instytucje kultury oraz państwowe instytucje filmowe\ninne państwowe lub samorządowe osoby prawne utworzone na podstawie odrębnych ustaw w celu wykonywania zadań publicznych, z wyłączeniem przedsiębiorstw, instytutów badawczych, banków i spółek prawa handlowego.\nAktywność sektora publicznego opiera się przede wszystkim na zapewnieniu obywatelom pomocy społecznej, gwarantowaniu bezpieczeństwa narodowego i planowaniu zagospodarowania przestrzeni.\nDo najważniejszych form organizacyjno-prawnych sektora publicznego należą:\n\njednostki budżetowe\nsamorządowe zakłady budżetowe\nagencje wykonawcze\ninstytucje gospodarki budżetowej\npaństwowe fundusze celowe.\n\n\n== Zobacz też ==\nsektor prywatny\nsektor małych i średnich przedsiębiorstw\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sfera aktywności gospodarczej\n\nStrefa aktywności gospodarczej – teren przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej przez przedsiębiorców. \nStrefy są zwykle tworzone i zarządzane przez samorządy lokalne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Small business\n\n\n== Kryteria zaliczania przedsiębiorstwa do klasy małych i średnich przedsiębiorstw ==\nPrzy zaliczaniu przedsiębiorstwa do odpowiedniej klasy brana jest pod uwagę liczba osób pracująca w nim. Czasami liczą się także wielkość rocznych obrotów, zależnie od rodzaju działalności.\nWedług statystyk OECD, definiujemy przedsiębiorstwa na podstawie zatrudnienia w następujący sposób:\n\nbardzo małe – od 1 do 19 pracowników\nmałe – od 20 do 99 pracowników\nśrednie – od 100 do 499 pracowników\nduże – ponad 500 pracowników\n\n\n== Sposoby wspierania rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw ==\nMożna podzielić na finansowe i niefinansowe\nFinansowe:\n\nKredyty preferencyjne. Przyznawane zwykle przez administracje na lepszych warunkach niż na rynku kredowym. Zwykle posiadają niższe oprocentowanie lub wymagane jest niższe zabezpieczenie. W wielu krajach banki traktują takie formy pomocy przedsiębiorstwom bardzo poważnie, gdyż stanowią one atrakcyjną niszę.\nKredyty podatkowe. Udzielanie kredytu na poczet spłaty podatków – w praktyce odsunięcie ich na później. Atrakcyjne dla władz publicznych, które traktują tę formę jak inwestycję. Przyznawane w momencie skumulowania się wielu kosztów, zwykle na początku działalności. Później, po uzyskaniu płynności finansowej kredyt jest spłacany, zwiększone przychody są źródłem zwiększonych przychodów podatkowych oraz podatków od wynagrodzeń podatników.\nGwarancje kredytowe. Administracja państwowa lub agencje rozwoju regionalnego udzielają gwarancji na kredyt w momencie, gdy początkujący ma kłopoty z zaciągnięciem kredytu. Bank niechętnie może udzielać kredytów początkującym przedsiębiorcom, ponieważ mogą nie posiadać wystarczającego majątku na zabezpieczenie.\nPrzyspieszona amortyzacja. Pozwala na początku działalności firmy na zmniejszenie obciążeń podatkowych i odłożenie ich na później poprzez zwiększanie odpisów amortyzacyjnych.\nNiefinansowe:\n\nSzkolenia\nDoradztwo\nInkubatory przedsiębiorczości. Pomagają początkującym przedsiębiorstwom prowadzić księgowość, korespondencję, marketing, znalezienie lokalu. Po pewnym czasie, po nabraniu samodzielności, firma opuszcza inkubator i usamodzielnia się. Często jednostki w inkubatorach otrzymują wsparcie od różnych uczelni wyższych, które wspierają w ten sposób swoich absolwentów.\nParki przedsiębiorczości. Są to tereny, na których powstaje infrastruktura oraz standardowe budynki gotowe do zajęcia przez przedsiębiorstwa.\n\n\n== Bibliografia ==\n\nPolityka Gospodarcza pod redakcją Henryka Ćwiklińskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1997, ISBN 83-7017-725-5.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Specjalizacja międzygałęziowa\n\nSpecjalizacja międzygałęziowa oznacza koncentrację produkcji w całych gałęziach lub działach gospodarki narodowej, a jednocześnie rezygnacje lub ograniczenie produkcji w innych gałęziach lub działach. Taki typ specjalizacji był charakterystyczny dla tradycyjnego międzynarodowego podziału pracy, w którym kraje wysoko rozwinięte specjalizowały się głównie w produkcji przemysłowej, a słabo rozwinięte w gałęziach surowcowych i w rolnictwie.\n\n\n== Bibliografia ==\nMarian Guzek: Międzynarodowe stosunki gospodarcze. Zarys teorii i polityki handlowej. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, 2006. ISBN 83-208-1611-4. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sprzedaż\n\nSprzedaż – czynności organizacyjne, techniczne, prawne i finansowe związane z odpłatnym dostarczeniem dóbr lub usług.\n\n\n== Sprzedaż w polskim prawie ==\nWedług Ustawy o podatku od towarów i usług przez sprzedaż rozumie się odpłatną dostawę towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju, eksport towarów oraz wewnątrzwspólnotową dostawę towarów.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nnabycie", "source": "wikipedia"}
{"text": "Srebrna gospodarka\n\nSrebrna gospodarka, również gospodarka senioralna – system wytwarzania, dystrybucji i konsumpcji dóbr i usług ukierunkowany na wykorzystanie potencjału nabywczego osób starszych i starzejących się oraz zaspokajający ich potrzeby konsumpcyjne, bytowe oraz zdrowotne. Srebrna gospodarka jest analizowana na gruncie gerontologii społecznej nie jako istniejący system gospodarczy, lecz jako instrument polityki publicznej i idea polityczna dotycząca formowania potencjalnego systemu gospodarczego zorientowanego na potrzeby starzejącej się populacji. Jej główny element stanowi gerontechnologia jako nowy paradygmat naukowo-badawczy i wdrożeniowy. Przyjmuje się, że srebrna gospodarka nie jest pojedynczym sektorem, lecz raczej zbiorem produktów i usług z wielu istniejących już sektorów, w tym informatyki, telekomunikacji, sektora finansowego, mieszkalnictwa, transportu, energii, turystyki, kultury, infrastruktury i usług lokalnych oraz opieki długoterminowej.\n\n\n== Pojęcie ==\nTzw. „srebrna gospodarka” stanowi formalną ekwiwalencję angielskiego pojęcia „silver economy”. Jest to częste określenie dla sektora gospodarki ukierunkowanego na osoby starsze\nW tekstach w języku polskim pojęcie „silver economy” cytuje się zarówno bez tłumaczenia, jak i w mieszanej formie „tzw. silver economy” lub też tłumaczy się na język polski – „srebrna gospodarka”, „rynek seniorów”, „gospodarka senioralna”.\nZarówno „rynek seniorów”, jak i „gospodarkę senioralną” można uznać za dynamiczne ekwiwalencje pojęcia „silver economy”.\nW innych językach także różnie tłumaczy się pojęcie „silver economy” stosując ekwiwalencję formalną lub dynamiczną: w języku francuskim używa się pojęcia „silver économie” (srebrna gospodarka), „économie des seniors” (gospodarka seniorów) oraz „économie vermeille” (gospodarka pozłacanego srebra), a w języku niemieckim stosuje się pojęcie „Seniorenwirtschaft” (gospodarka senioralna).\nOkreślenie tego sektora gospodarki w języku polskim może jeszcze zostać poddane dyskusji w związku z rozwojem polityki senioralnej w Polsce i w związku z ewolucją języka mówienia o starości.\nZwrot „srebrna gospodarka” jest niekiedy zamiennie stosowany z określeniem „srebrny rynek”, które jest pojęciem o węższym znaczeniu. Sformułowanie „srebrny rynek” powstało na początku lat siedemdziesiątych XX w. w Japonii w kontekście wzrostu dostępności udogodnień dla seniorów i obejmuje m.in. dobra, wartości i usługi dla zamożnych osób starszych; specjalne rozwiązania w handlu między podmiotami gospodarczymi, umożliwiające dostosowania do starzejących się zasobów pracy; idee „projektowania uniwersalnego” i „międzypokoleniowego”, których celem jest adaptacja dóbr i usług do osób o różnym wieku, kondycji fizycznej i możliwościach poznawczych, co może skutkować integracją społeczną.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSrebrna gospodarka. Sprawy Nauki, ISSN 2081-8947.\nKrystyna Zimnoch: Starzenie się i srebrna gospodarka w uwarunkowaniach rozwojowych Podlasia. Optimum. Studia ekonomiczne, Nr 4 (64) 2013, s. 25–36\nMarek Radvansky, Viliam Palenik: Silver economy as possible export direction at ageing Europe – case of Slovakia\nChancen der Seniorenwirtschaft in Deutschland.. bmfsfj.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)]. Deutscher Bundestag, Drucksache 16/2190", "source": "wikipedia"}
{"text": "Struktura gospodarcza\n\nStruktura gospodarcza – jest to układ elementów gospodarki oraz zespół występujących między nimi relacji. W ten sposób opisywana jest struktura produkcji, zatrudnienia czy majątku trwałego, ale także jej efektywność. \n\n\n== Rodzaje układów struktury ==\nPrzedmiotowy – charakteryzuje działowo-gałęziową strukturę gospodarki,\nTerytorialny – rozmieszczenie elementów gospodarki narodowej,\nInstytucjonalny – kształtowanie się stosunków ekonomicznych w kraju oraz stosowanie rozwiązań regulacyjnych,\nPodział pracy i specjalizacja międzynarodowa – struktura zasobów naturalnych i produkcji. Decyduje to o przewadze komparatywnej i konkurencyjności podobnych towarów wytwarzanych za granicą.\n\n\n== Bibliografia ==\nB. Winiarski: Polityka gospodarcza.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Struktura zatrudnienia\n\nStruktura zatrudnienia – określa w ujęciu:\n\nmakroekonomicznym – podział ludności według zatrudnienia w poszczególnych sektorach gospodarki i zależy od poziomu rozwoju gospodarczego państwa;\nmikroekonomicznym – podział zatrudnienia w danym zakładzie pracy, np. pod względem posiadanego wykształcenia lub rodzaju wykonywanej pracy.\n\n\n== Struktura zatrudnienia w ujęciu makroekonomicznym ==\nPodział gospodarki państwa najczęściej występuje w trzech podstawowych sektorach:\n\nrolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo,\nprzemysł i budownictwo,\nusługi, które można podzielić na:\nusługi podstawowe obejmujące; handel, usługi gastronomiczne, fryzjerskie oraz usługi świadczone przez oświatę, wymiar sprawiedliwości, instytucje finansowe i ubezpieczeniowe,\nusługi specjalistyczne, takie jak przetwarzanie informacji, organizacja i zarządzanie przedsiębiorstwami, marketing i reklama.\nNależy zaznaczyć, że w krajach słabo rozwiniętych nawet do 90% mieszkańców zatrudnionych jest w rolnictwie, następnie w przemyśle, ale jest to przede wszystkim przemysł wydobywczy, wymagający w dużym stopniu pracy wykonywanej ręcznie.\nW krajach wysokorozwiniętych zatrudnienie w przemyśle, a w szczególności przy prostych pracach ręcznych jest niskie, na skutek wprowadzania do procesu produkcyjnego mechanizacji, automatyzacji i komputeryzacji. Największe zatrudnienie występuje natomiast w sektorze usług, a w szczególności w usługach specjalistycznych związanych z handlem, opieką zdrowotną, turystyką, reklamą, finansami i ubezpieczeniami. Bardzo mało osób zatrudnionych jest w rolnictwie i liczba ta z roku na rok maleje, ze względu na zwiększanie mechanizacji i automatyzacji prac rolniczych.\n\n\n== Struktura zatrudnienia w ujęciu mikroekonomicznym ==\nStruktura zatrudnienia w ujęciu mikroekonomicznym odnosi się do charakterystyki stanu zatrudnienia w danej jednostce gospodarczej, zarówno pod względem miejsca zajmowanego z hierarchii przedsiębiorstwa, jak i posiadanego wykształcenia i umiejętności. Najczęściej podział wewnętrzny zatrudnienia dokonać można według linii trzech „S”:\n\nstatus stanowiska,\nszansa awansu zawodowego,\nstabilność zatrudnienia.\nPracownicy zatrudnieni w tzw. „trzonie” firmy; posiadają wysoki status stanowiska, są to tzw. pracownicy kadry kierowniczej, posiadają wysokie wykształcenie i doświadczenie zawodowe oraz wysokie wynagrodzenie za wykonywaną pracę, jak również ich zatrudnienie charakteryzuje się najczęściej największą stabilnością.\nZałoga spoza „trzonu” pracuje na stanowiskach usytuowanych stosunkowo nisko w hierarchii organizacyjnej przedsiębiorstwa. Powoduje to niski poziom ich wynagrodzeń i dużą uciążliwość warunków pracy. Z reguły pociąga to za sobą małe szanse awansu i pozostanie na stałe w dolnym segmencie zakładowej struktury zatrudnienia. Pozycja w tej grupie zawodowej nie daje gwarancji utrzymania miejsca pracy, jest ona w znacznym stopniu podatna na zmiany koniunkturalne na rynku.\n\n\n== Bibliografia ==\nAleksy Pocztowski: Zarządzanie zasobami ludzkimi. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003\nAlicja Sajkiewicz (red.): Zasoby ludzkie w firmie. Poltext, Warszawa 2000", "source": "wikipedia"}
{"text": "System gospodarczy\n\nSystem gospodarczy – jeden z podstawowych elementów systemu społecznego, wynikający z pierwotnej konieczności wytwarzania dóbr. W dzisiejszych czasach budowany jest poprzez system prawny, który reguluje i kształtuje rzeczywistość gospodarczą.\nPodstawowym i ostatecznym celem działalności gospodarczej jest zaspokajanie potrzeb, a te mogą być zaspokojone poprzez wytwarzanie produktów, czyli towarów i usług. Do produkcji wspomnianych niezbędne są zasoby gospodarcze, które zasadniczo możemy podzielić na: ziemię, kapitał i pracę (czasem dodaje się także technologię).\nDla współczesnych gospodarek najważniejszymi rodzajami podmiotów są: przedsiębiorstwa, gospodarstwa domowe oraz państwo. W przypadku roli sektora publicznego czynione jest zastrzeżenie, że jego obecność w niektórych modelach gospodarczych (np. w gospodarce rynkowej) nie jest konieczna.\nSystemy gospodarcze obejmują produkcję, dystrybucję i konsumpcję dóbr. Głównymi modelami systemów gospodarczych są: kapitalizm, system socjalistyczny oraz gospodarki mieszane.\n\n\n== Części składowe ==\nStruktura decyzyjna danej gospodarki determinuje sposób alokacji zasobów (środków produkcji), redystrybucję, stopień centralizacji tego procesu oraz kwestię, kto podejmuje decyzje. Decyzje mogą być podejmowane przez demokrację gospodarczą, rząd, lub prywatnych przedsiębiorców. Wybrane aspekty struktury decyzyjnej, to:\n\nmechanizm koordynacji: odnosi się do sposobu zdobywania informacji i jej wykorzystania w działalności ekonomicznej. Występują dwie dominujące formy koordynowania tej działalności – poprzez planowanie (które może być zarówno scentralizowane, jak i zdecentralizowane, oba modele nie wykluczają siebie wzajemnie) lub działalność rynkową.\nwłasność środków produkcji: ściśle wiąże się z pojęciem własności (prawem do rozporządzania produktem) i kontrolą nad wykorzystaniem środków produkcji. Środki produkcji mogą być własnością prywatną, państwową, wspólnotową lub należeć do dóbr wspólnej puli.\nsystem bodźców: mechanizm aktywizowania podmiotów i włączania ich w działalność produkcyjną. Może opierać się na rekompensacie materialnej (wynagrodzenie) i/lub na rekompensacie niematerialnej, np. prestiż społeczny.\n\n\n== Typy ==\n\nForma systemu gospodarczego jest determinowana przez konkretne rozwiązania instytucjonalne. Przykładowo, problem rzadkości wymaga odpowiedzi na pytania: „co produkować?”, „w jaki sposób produkować?” oraz „kto otrzymuje produkt?”. System gospodarczy jest sposobem wynajdywania odpowiedzi w tych kwestiach. Różne systemy gospodarcze mogą udzielać różnych odpowiedzi na te same pytania. Gospodarka może stawiać przed sobą różne cele, np. produktywność, wzrost gospodarczy, wolność czy równość.\nSystemy gospodarcze dzielą się ze względu na sposób alokowania zasobów (środki produkcji) i podejmowania decyzji. Zwyczajowo zestawia się dwa najbardziej znaczące modele gospodarcze – kapitalizm (gospodarka rynkowa) oraz socjalizm (gospodarka planowa).\nW gospodarce kapitalistycznej produkcja z założenia ma prowadzić do maksymalizowania zysków stając się w ten sposób elementem procesu akumulacji kapitału. Przedsiębiorstwa podejmując decyzje w zakresie inwestycji oraz wykorzystania środków produkcji działają w warunkach konkurencji rynkowej. Na rynkach kapitałowych wspomniane decyzje podejmowane są głównie przez właścicieli prywatnych środków produkcji. Kapitalistyczny model gospodarki posiada kilka odmian, począwszy od leseferyzmu (zakładającego minimum udziału państwa w gospodarce), a skończywszy na regulowanej, społecznej gospodarce rynkowej, która zakłada udział państwa na poziomie pozwalającym na zapewnienie sprawiedliwości społecznej, możliwie sprawiedliwego podziału bogactwa (patrz: państwo opiekuńcze) lub naprawy niewydolności rynku (patrz: interwencjonizm).\n\nCharakter produkcji w gospodarkach socjalistycznych był przedmiotem dyskusji. Spór podzielił teoretyków marksizmu zasadniczo na dwa obozy. Pierwszy zakładał, że produkcja jest nastawiona na zaspokojenie potrzeb poprzez wytwarzanie tzw. produktów bezpośrednich (tj. takich, które zaspokajają potrzebę bezpośrednio, a nie przez akt kupna-sprzedaży), a inwestycje (regulowanie wartości dodanej) są wynikiem kolektywnych decyzji. Krytycy tego podejścia starali się wykazać jego sprzeczności, które jednocześnie obrazowały poglądy drugiego obozu. Jak pisał Bronisław Minc:  B. Minc argumentując przeciw tezie o produkcji bezpośrednio zaspokajającej potrzeby zauważa, że nie można by wówczas mówić o płacach, kosztach, rynku oraz popycie i podaży. Wydaje się, że pogląd o towarowym charakterze produkcji w gospodarkach socjalistycznych przeważył, jednak pewne elementy wcześniej wspomnianego modelu były obecne, np. popularne talony (asygnata) na dobra deficytowe.\nWłasność nad środkami produkcji może przybrać formę państwowej, albo spółdzielczej. Gospodarki socjalistyczne, które bazują na procesie akumulacji kapitału, ale jednocześnie kontrolują lub kierują tym procesem (poprzez wspomniane formy własności) w celu zapewnienia stabilności, równości i rozszerzenia swej władzy decyzyjnej nazywane są systemami rynkowego socjalizmu.\n\n\n=== Podstawowe typy systemów gospodarczych ===\nGospodarka rynkowa – decyzje dotyczące zakresu i sposobu produkcji podejmowane są przez podmioty gospodarcze; jednym ze współczesnych przykładów gospodarki rynkowej jest kapitalizm, który wywodzi się z gospodarki towarowo-pieniężnej.\nSocjalizm rynkowy – system gospodarczy, w którym łączy się działalność sektora publicznego z mechanizmem rynkowym, a więc środki produkcji są albo własnością publiczną, albo są wspólnie posiadane i eksploatowane w celach zarobkowych w gospodarce rynkowej.\nKorporacjonizm – dąży do ustanowienia reżimu opartego na korporacjach zorganizowanych pionowo, skupiających tak pracodawców, jak i pracobiorców różnych szczebli oraz inne jednostki działające w tym samym zawodzie, czy też branży, z zachowaniem ich hierarchii (np. wykonawca i podwykonawca).\nGospodarka mieszana – składa się ona zarówno z sektora publicznego, jak i prywatnego. Przykładami mogą być Społeczna gospodarka rynkowa i Trzecia Droga.\nGospodarka planowa – często utożsamiana z gospodarką nakazowo-rozdzielczą; gospodarka, opierająca się na założeniach planów kilkuletnich, określających najważniejsze cele rozwoju państwa; charakterystyczna dla okresu wojny, lub krajów tzw. bloku wschodniego.\nGospodarka tradycyjna – system historyczny; polegał na odtwarzaniu obyczajów przodków.\nGospodarka naturalna – typ gospodarki, która charakteryzuje się tym, że producent wytwarza produkty w celu bezpośredniego zaspokojenia swoich potrzeb, jednym z przykładów gospodarki naturalnej jest feudalizm.\nEkonomia uczestnicząca – system zakładający, że obywatele powinni mieć udział w decyzjach proporcjonalny do stopnia, w jakim te decyzje ich dotyczą.\nMutualizm – system oparty na wzajemności w przeciwstawności do walki konkurencyjnej.\nKultura darów – kultura, w której uczestniczący przekazują dobra posiadające wartość na poczet kształtowania dobrobytu swojej społeczności.\nBarter – wymiana bezgotówkowa, czyli towar, bądź usługa, za towar.\n\n\n=== Typy systemów socjalistycznych ===\nSystemy socjalistyczne mogą być podzielone ze względu na mechanizm koordynacji (plany gospodarcze lub rynki). Wedle tego kryterium można wyróżnić gospodarkę planową oraz socjalizm rynkowy. Dodatkowo, gospodarkę socjalistyczną można podzielić ze względu na własność środków produkcji – własność państwową, spółdzielnie pracownicze i spożywcze oraz własność zbiorową. Hipotetyczną formą socjalizmu jest komunizm, który został określony przez Marksa w Krytyce programu gotajskiego drugą fazą socjalizmu. W komunizmie dobra mają być rozdzielane wedle potrzeb, a nie tylko w oparciu o wkład w pracę.\nGłównym problemem gospodarek planowych jest koordynacja produkcji w sposób umożliwiający bezpośrednie zaspokojenie ludzkich potrzeb, względnie potrzeb gospodarczych (w przeciwieństwie do nastawienia na generowanie zysków, gdzie zaspokajanie potrzeb jest produktem ubocznym). Ma to się odbywać z korzyścią dla sił produkcyjnych w gospodarce, które dzięki temu staną się odporne na systemowe niewydolności i kryzysy nadprodukcji, które są charakterystyczne dla kapitalizmu. Produkcja służąca potrzebom społeczeństwa jest przeciwieństwem produkcji nastawionej na akumulację kapitału.\n\n\n=== Typy gospodarek mieszanych ===\n\nGospodarka mieszana składa się zarówno z sektora państwowego, jak i prywatnego. Niekiedy występuje w niej również własność spółdzielcza. Gospodarki mieszane cechuje obecność samoregulacji rynkowej przy zachowaniu państwowej kontroli gospodarki. Zaangażowanie państwa w gospodarkę przejawiać się może w postaci: regulacji prawnych, lub dużego udziału spółek państwowych w rynku.\n\n\n== Ekonomia ewolucyjna ==\n\nTeoria rozwoju gospodarczego autorstwa Karola Marksa była oparta na przesłance o ewoluowaniu systemów gospodarczych. W szczególności dotyczy to poglądu, iż lepsze systemy gospodarcze wypierają te gorsze. Problemem „gorszych” systemów były wewnętrzne sprzeczności i niewydajności, które czyniły niemożliwym ich przetrwanie w dłuższej perspektywie. W schemacie Marksa, feudalizm został zastąpiony przez kapitalizm, który z kolei może zostać zastąpiony przez socjalizm. Joseph Schumpeter również sformułował ewolucyjną koncepcję rozwoju gospodarczego, ale – w przeciwieństwie do Marksa – marginalizował rolę walki klasowej w zmianie jakościowej w sposobach produkcji. Jak pokazała historia, w państwach socjalistycznych, rządzonych wedle doktryny marksizmu-leninizmu, gospodarka centralnie planowana, albo się załamała, albo była stopniowo reformowana w kierunku gospodarki rynkowej, przykładowo: pierestrojka i rozpad ZSRR, chińskie reformy („socjalizm o chińskiej specyfice”) oraz reformy Doi Moi w Wietnamie.\nEkonomia ewolucyjna głównego nurtu kontynuuje badania nad zmianami gospodarczymi w czasach współczesnych. Obecnie, na gruncie rozwijającej się ekonomii złożoności, obserwuje się także ponowne zainteresowanie w pojmowaniu systemów gospodarczych jako systemów ewoluujących.\n\n\n== Społeczne konteksty ==\nSystem gospodarczy może być traktowany jako część systemu społecznego, równie istotnego co: system prawny, system polityczny, czy kultura. Często zachodzi silny związek pomiędzy danymi ideologiami, systemami politycznymi a konkretnym systemem gospodarczym. Wiele ustrojów gospodarczych „nakłada się na siebie” w różnych obszarach, np. termin gospodarka mieszana jest często postrzegany jako połączenie elementów różnych systemów. Inne z kolei mogą się wzajemnie wykluczać.\nZ socjologicznego punktu widzenia problem wzajemnego oddziaływania pomiędzy gospodarką a państwem jest równie istotny co rynek czy instytucje rynkowe. Pojawiają się różne koncepcje próbujące określić rolę państwa w gospodarce. Zasadniczo wszystkie te koncepcje poszukują odpowiedzi na pytanie: „ile państwa w gospodarce?”.\nW ujęciu modelowym przyjmuje się cztery główne typy ładu społeczno-ekonomicznego:\n\nład monocentryczny – gospodarka upaństwowiona, centralnie planowana,\nmodele pluralistyczne – bazują na demokracji i wolności rynkowej,\nmodele partycypacyjne – opierające się na idei społeczeństwa obywatelskiego,\nmodele etatystyczne – utożsamiana z interwencjonizmem państwowym, przedstawicielem tzw. nowego etatyzmu był John Maynard Keynes.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szara strefa\n\nSzara strefa (ang. informal economy, informal sector) – finansowy obszar gospodarki państwa, którego dochody osiągane z działalności niezakazanej przez prawo, są ukrywane w całości lub w części przed organami administracji państwowej, podatkowej, celnej itp. Jest niezalegalizowanym obrotem legalnymi towarami lub usługami. Nie należy jej mylić z czarnym rynkiem, który obejmuje nielegalne towary i usługi.\nJako zjawisko społeczne łączy się z pracą „na czarno”, co wiąże się m.in. z łamaniem przepisów dotyczących ubezpieczeń społecznych. W Polsce często jest to sposób pracodawcy na obniżenie kosztów zatrudnienia, a dla pracownika – lepiej płatna lub jedyna możliwa do znalezienia praca:\n\nIstotnym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu szarej strefy jest niska jakość usług publicznych oraz niska kultura prawna administracji publicznej. Czynniki te z jednej strony zmniejszają ryzyko ukarania za prowadzenie działalności nieewidencjonowanej, a drugiej ograniczają korzyści z prowadzenia jej pod ochroną prawa. Szara strefa przekłada się także na zmniejszenie wpływów podatkowych i wzrost inflacji.\nKolejnym czynnikiem jest błędnie prowadzona pomoc społeczna prowadząca do uzależnienia i dalszego zmniejszenia szans na zatrudnienie w oficjalnym stosunku pracy.\nUdział „szarej strefy” jest szacowany przez Pawła Wójcika na 25% wartości PKB, średnia europejska to 15%. W 2012 roku w badaniach PKPP Lewiatan 33,2% firm zatrudniało pracowników w szarej strefie (w porównaniu do 28,9% w 2011 roku). Według GUS w 2010 roku udział pracujących w „szarej strefie” wynosił 4,9% ogółu pracujących, a jako udział w PKB – 13,1% w 2009 roku. Straty dla skarbu państwa szacowane są na ok. 6 mld zł rocznie. Z badań CBOS przeprowadzonych w 2013 roku wynikało, że 47% badanych zna osoby zatrudnione na czarno, 25% zna osoby, które bezpodstawnie pobierają zasiłki z pomocy społecznej, 17% zna osobę wyłudzającą rentę.\nW 2015 roku firma EY szacowała wielkość szarej strefy na 12,4% polskiego PKB ogółem, przy czym w niektórych branżach – np. tytoniowej czy paliwowej – sięga ona 23%.\nSzara strefa stymuluje gospodarkę w czasie kryzysu, zwiększając płynność przedsiębiorstw dzięki niższym kosztom obrotu gospodarczego, co miało związek ze spowolnieniem gospodarczym, podniesieniem składki rentowej i podwyżką minimalnej pensji. W niektórych sektorach odsetek ten jest znacznie wyższy – w budownictwie wynosi ponad 60%.\nUpraszczanie systemu podatkowego i racjonalizacja stawek skutkuje wychodzeniem objętych nimi form działalności z szarej strefy i zwiększeniem wpływów podatkowych.\n\n\n== Szara strefa a PKB ==\nSzara strefa, podobnie jak niezarejestrowana część czarnego rynku i praca nieodpłatna (w tym wolontariat) nie jest wliczana do PKB państw, gdyż jej oszacowanie nie jest możliwe z taką dokładnością jak praca opodatkowana, ograniczając szacunek jej wartości do spektrum prawdopodobieństwa danej transakcji.\nW krajach Europy Zachodniej i niektórych krajach Azji, produkcja z szarej strefy została w dużej mierze opodatkowana i co za tym idzie - wliczona do PKB, tracąc status szarej strefy. W innych krajach jest ona znacznie wyższa - wynosi nawet 60% w Ameryce Południowej i Afryce, oraz nawet połowę w Europie Wschodniej. W Indiach 98% pracowników pracuje w produkcji nie wliczanej do PKB, zaś średnia dla Azji to 45-85%. W tych krajach PKB jest stosunkowo niskie, za to bardzo wysokie są całkowicie niewidzialne dla oficjalnego systemu urzędowego obroty nieopodatkowane, podobnie jak praca nieodpłatna stanowiąca wraz z szarą strefą, niemal całość produkcji krajów południa. Czyni to system liczenia PKB jako miernika stanu gospodarki i zamożności niereprezentatywnym z powodu z powodu relacji szarej strefy do rynku opodatkowanego.\n\n\n== Szara strefa na rynku alkoholi ==\nDecyzją polskiego rządu, stawki akcyzy dla napojów alkoholowych są od 2021 roku systematycznie zwiększane. W 2022 roku przyjęto mapę drogową, zgodnie z którą podwyżki zostały ustalone na 10% (2022) oraz na 5% w kolejnych latach (2023-2027). Nowe przepisy mogą prowadzić do rozwoju szarej strefy, która szacunkowo obejmuje od 10% do 25% całkowitej sprzedaży alkoholu \nW związku z podniesieniem stawek akcyzy, w latach 2022-2023 spadła sprzedaż wyrobów spirytusowych. Według raportu Instytutu Prognoz i Analiz Gospodarczych istnieje duże prawdopodobieństwo, że zaobserwowany spadek nie oznacza zmniejszenia konsumpcji alkoholu, a jedynie umocnienie się nielegalnego alkoholu na rynku produkcji bądź sprzedaży w szarej strefie. \nW kilku polskich miastach, w tym w Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu oraz Zakopanem, wprowadzono częściowy zakaz sprzedaży alkoholu w godzinach nocnych. Eksperci z Polskiej Izby Handlu są zdania, że tego typu ograniczenia mogą mieć wpływ na rozwój szarej strefy. Według nich to rozwiązanie jest nieskuteczne, ponieważ może doprowadzić do powstania innych form dystrybucji alkoholu. \nRozwój szarej strefy w sektorze przemysłu spirytusowego stwarza poważne zagrożenie dla zdrowia i życia konsumentów. Ponadto nielegalna sprzedaż wysokoprocentowych alkoholi przekłada się na straty dla budżetu Polski, które w 2023 roku mogły wynieść nawet 1,3 mld zł.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nczarny rynek\nobchodzenie podatków\nuchylanie się od podatków\nbiurokracja\nfiskalizm\nEase of Doing Business Index\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRafał Muster: Zjawisko szarej strefy w Polsce. Warszawa: „Polityka społeczna” nr 8/2012, s. 12-16.\nPrzyczyny pracy nierejestrowanej, jej skala, charakter i skutki społeczne. Marek Bednarski, Elżbieta Kryńska, Krzysztof Pater, Mateusz Walewski (red.). Warszawa: Raport Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, 2008. ISBN 978-83-60539-01-9. Brak numerów stron w książce\nGrzegorz Gołębiowski: Zjawisko szarej strefy z uwzględnieniem gospodarki polskiej. Warszawa: „Współczesna Ekonomia” nr 1/2007, s. 17-28.\nBogdan Mróz: Szara strefa a dylematy polityki gospodarczej. Rzeszów: „Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy” nr 4, Uniwersytet Rzeszowski, 2004, s. 245-259.\nTransition from the Informal to the Formal Economy Recommendation 2015, Zalecenie Międzynarodowej Organizacji Pracy Nr 204 dotyczące przechodzenia z gospodarki nieformalnej do gospodarki formalnej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szpiegostwo gospodarcze\n\nSzpiegostwo przemysłowe (gospodarcze) - pozyskiwanie tajemnic handlowych firm, konkurentów biznesowych, przechwytywanie wykorzystywanych technologii produkcji, wzorów, formuł i procesów wytwórczych oraz zdobywanie badań i planów rozwoju produktów, a także planów ekspansji rynkowej.\nSzpiegostwem gospodarczym jest również gromadzenie i analiza danych dotyczących polityki cenowej lub planowanych kampanii marketingowych. \n\n\n== Opis ==\nZdobywanie informacji odbywa się w sposób tajny, zakamuflowany i ukryty, poprzez kradzież tajemnic handlowych, przekupstwo i szantaż. Szpiegostwo przemysłowe jest najczęściej związane z branżami wysokich technologii, szczególnie z branżą komputerową i samochodową, w których znaczna ilość pieniędzy przeznaczana jest na badania i rozwój.\nDane poufne pozyskiwane są najczęściej od nielojalnych pracowników w wyniku spisku grupy pracowników np. techników mających dostęp do nowoczesnych technologii lub wysokiej klasy specjalistów opuszczających firmę.\nFirma odkrywająca, że jej tajemnice zostały przejęte przez konkurenta podejmuje zazwyczaj kroki prawne, aby zapobiec kolejnym atakom. Zasądzone sankcje wobec nieuczciwych firm mogą zmusić do zaprzestania dalszego stosowania wiedzy zdobytej w niewłaściwy sposób. Mogą zostać zasądzone zwrot zysków, a także dotkliwe odszkodowania.\nDo najważniejszych ustaw wyznaczających ramy funkcjonowania wywiadu gospodarczego jest ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSzpiegostwo korporacyjne\nWyciek tajemnicy przedsiębiorstwa – szpiegostwo gospodarcze. magazyn.mediarecovery.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-02)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Transakcje wirtualne\n\nTransakcje wirtualne – transakcje, których przedmiotem jest element niematerialny, będący własnością w rozumieniu art. 44 Kodeksu cywilnego, jednak będący rzeczą wirtualną. Polskie prawo nie reguluje handlu przedmiotami wirtualnymi, ponieważ nie zawiera ich dokładnej definicji, natomiast uchodzą za nie m.in. kryptowaluty czy elementy gier komputerowych (np. przedmioty, postacie, artefakty itd.).\n\n\n== Opodatkowanie handlu przedmiotami wirtualnymi ==\nSprzedaż rzeczy wirtualnych przez podmioty nieposiadające działalności gospodarczej jako przychód z odpłatnego zbycia praw majątkowych klasyfikuje art. 10 ust. 1 pkt 7 ustawy PIT i jest opodatkowany według skali podatkowej na zasadach ogólnych. W przypadku systematycznego handlu rzeczami wirtualnymi przychód z takich transakcji powinno klasyfikować się jako powstały w ramach pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy PIT).\nW przypadku osób małoletnich przychód ze sprzedaży rzeczy wirtualnych powinien być rozliczony przez rodziców bądź opiekunów tej osoby w rocznym zeznaniu podatkowym PIT z uwzględnieniem podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz. U. 2000 Nr 86 poz. 959).\nSprzedaż rzeczy wirtualnych w ramach działalności gospodarczej klasyfikowane jest jako sprzedaż usług elektronicznych (określonych w art. 2 pkt 26 ustawy o VAT definiującym usługi elektroniczne, jako usługi, o których mowa w art. 11 unijnego rozporządzenia nr 1777/2005, z uwzględnieniem art. 12 tego rozporządzenia) i podlega opłacaniu stawki VAT 23%.\n\n\n== Prawa autorskie ==\nPrzedmioty wirtualne podlegają prawu autorskiemu pod względem podmiotowości względem danego programu komputerowego, dlatego w ujęciu teoretycznym wytworzone w nim wirtualne przedmioty są własnością producenta programu komputerowego. Stosowne zapisy dotyczące praw autorskich rzeczy wirtualnych znajdują się w umowie licencyjnej zawieranej pomiędzy użytkownikiem a producentem danego produktu.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wartość dodana w projektach PPP\n\n\n== Potrzeba uzyskania \"wartości dodanej\" ==\nW Partnerstwie Publiczno-Prywatnym istnieje zasada konieczności uzyskania „Wartości dodanej” (Value for Money) w projekcie wywodzi się z sektora samorządu lokalnego, z początku lat 80., kiedy to zaczęto wprowadzać controlling wydatków dla zagwarantowania efektywności wydawanych pieniędzy. Wiąże się to z uzyskaniem najlepszej z możliwych kombinacji usług przy zużyciu jak najmniejszych a raczej odpowiednich, gwarantujących ekonomikę, zasobów.\n\n\n== Ekonomiki, efektywności i skuteczności projektu PPP ==\nPodstawą analizy projektu jest wykazanie trzech czynników „Ekonomiki, Efektywności i Skuteczności” zaangażowania środków publicznych w przedsięwzięcie.\n\nEkonomika (Economy) – oznacza jak najmniej poniesionych wydatków i jak najmniejsze koszty; osiągnięcie zamierzonych celów i efektów przy koszcie współmiernym do ryzyka.\nWydajność/sprawność (Efficiency) – określa najlepsze wykorzystanie posiadanych zasobów. Sprawność to osiągnięcie zamierzonych celów i efektów zgodnie z założeniami, w określonym czasie, przy wykorzystaniu jak najmniejszych zasobów.\nSkuteczność (Effectiveness) – oznacza osiągnięcie najlepszych rezultatów, zapewnienie, że cele podmiotu publicznego zostały zrealizowane.\n\n\n== Czynniki tworzące wartość dodaną ==\nW procesie realizacji projektów z udziałem partnera prywatnego jednym z najistotniejszych celów jaki stawia sobie podmiot publiczny jest uzyskanie właśnie Wartości Dodanej. Głównymi czynnikami wpływającymi na wartość dodaną są:\n\nAlokacja ryzyka jest kluczowym elementem tworzenia wartości dodanej projektu. Partner prywatny jest lepiej przygotowany do zarządzania ryzykiem (posiada odpowiednie zasoby i gruntowne doświadczenie) zwykle przy zachowaniu niższych kosztów.\nPrzejęcie odpowiedzialności za dokonywane wydatki w całym okresie trwania projektu. Pełna integracja procesu inwestycyjnego począwszy od zaprojektowania i wybudowania infrastruktury a następnie operacyjne zarządzanie gwarantuje poniesienie możliwie najniższych wydatków w celu osiągnięcia zamierzonych celów i efektów przy koszcie współmiernym do ryzyka.\nInnowacyjność rozwiązania. Skupienie uwagi na warunkach osiągnięcia rezultatów projektu poprzez zapewnienie konkurencyjności procesu wyboru partnera prywatnego. Konkurencja pomiędzy oferentami jest bodźcem wymuszającym zastosowanie nowoczesnych i innowacyjnych rozwiązań.\nEfektywne wykorzystanie stworzonego majątku. Podmiot prywatny dąży do jak najefektywniejszego wykorzystania posiadanych zasobów trwałych w celu wygenerowania dodatkowych przychodów, które wpłyną na zmniejszenie obciążeń partnera publicznego (jeżeli takie są zakładane w projekcie) lub mogą doprowadzić do zmniejszenia obciążeń użytkowników końcowych.\nKoncentracja wysiłków i uwagi na dostawie usługi. Podmiot publiczny decyduje się na podpisanie długoterminowej umowy na świadczenie usługi wtedy, gdy jest to konieczne.\nPrzewidywalność kosztów i finansowania. Jest to gwarancja właściwego zaplanowania nakładów i kosztów ponoszonych w całym okresie funkcjonowania projektu (wdrożenie procesu budżetowania) w celu zapewnienia odpowiedniej infrastruktury dla świadczenia usługi w zaplanowanym okresie a także możliwości rozwoju w miarę pojawiania się nowych potrzeb.\nZagwarantowanie „czynników jakościowych przyszłej usługi”. Czynniki jakości jakie może zagwarantować partner prywatny nie zawsze mają bezpośredni wpływ na powstanie wartości dodanej w ujęciu wartościowym, jednak mogą mieć ogromne znaczenie dla sukcesu projektu i właściwego funkcjonowania powstałej infrastruktury. Aspekty jakościowe świadczenia usługi:\nwiarygodność, posiadanie zdolności kredytowej i sprawdzona reputacja biznesowa oferenta;\nfunkcjonalność i bezpieczeństwo rozwiązań technicznych zawartych w projekcie – szczególnie dotyczy to ważnych obiektów infrastruktury publicznej (np. zakłady termicznej utylizacji odpadów komunalnych, autostrady);\nszeroko rozumiana stabilność i przewidywalność procesu świadczenia usługi;\nróżnice w sposobie świadczenia usługi, które nie mogą być skwantyfikowane w ujęciu pieniężnym ani zniwelowane.\n\n\n== Bibliografia ==\nPortal P3. portalp3.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-20)]. – Portal zajmujący się tematyką Projektów Publiczno-Prywatnych", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wąskie gardło\n\nWąskie gardło, wąski przekrój (ang. bottleneck) – element zasobów lub urządzenie o najniższej sprawności, ogranicza i wyznacza potencjał dla całego systemu. Według ekonomii wąski przekrój to niedostateczna podaż danego czynnika produkcji w porównaniu z podażą innych zasobów.  Wąskie przekroje występują w gospodarce rynkowej w krótkich okresach, a w gospodarce socjalistycznej występowały trwale: zamknięta gospodarka uniemożliwia zbilansowanie niezbędnych nakładów w skali kraju. W gospodarce otwieranie rynku i rozwój handlu zagranicznego jest najskuteczniejszym sposobem walki z występowaniem wąskiego przekroju. Logistyka, tworząc harmonogram produkcji, musi opierać swoje założenia na wąskim przekroju w celu płynnego przebiegu procesu, w przeciwnym razie wykorzystując inne elementy procesu w 100%, dojdzie do zatoru, ponieważ element procesu o najniższej sprawności nie nadąży przetwarzać.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zakład przemysłowy\n\nZakład przemysłowy – zespół budynków i urządzeń wraz z terenem, na którym prowadzi się działalność wytwórczą polegającą na przekształcaniu mechanicznym, fizycznym lub chemicznym materiału, substancji lub ich części składowych w nowy produkt.\nMoże on stanowić samodzielne przedsiębiorstwo lub też być częścią większego przedsiębiorstwa.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nfabryka\nzakład produkcyjny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zawieszenie działalności gospodarczej\n\nZawieszenie działalności gospodarczej – status określenia czynności wstrzymania prowadzenia działalności gospodarczej na określony czas.\nDziałalność gospodarcza określona statusem „zawieszonej” nie jest określana mianem działalności „zamkniętej/zlikwidowanej”. Firma zostaje „zawieszona” na określony czas, ale jej prowadzenie jest możliwe do wznowienia (lub likwidacji) w każdym momencie (nawet przed ustalonym terminem okresu zawieszenia).\n\n\n== Okres zawieszenia ==\nPrzepisy prawa określają okres zawieszenia działalności przez podmiot wpisany do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego na:\n\nminimum 30 dni,\nmaksimum 24 miesiące.\nPrzedsiębiorca w składanym wniosku CEIDG-1 o zawieszenie działalności ustala (wybiera), na jaki okres zawiesza swoją działalność – na czas nieokreślony albo określony, ale nie mniej niż 30 dni.\n\n\n== Skutki niewznowienia działalności w wyznaczonym terminie ==\nPrzedsiębiorca posiada obowiązek wznowienia swojej działalności po upływie określonego we wniosku czasu. Jeżeli przedsiębiorca nie wznowi swojej działalności, ponosi skutki związane z wyrejestrowaniem z CEIDG oraz KRS. Wykreślenie następuje automatycznie po upłynięciu danego okresu – system automatycznie wykreśla przedsiębiorcę z CEIDG.\n\n\n== Zalety zawieszenia działalności ==\nZawieszenie działalności gospodarczej wiąże się z wieloma korzyściami, takimi jak, np. zwolnienie z niektórych zobowiązań publicznoprawnych (brak obowiązku płacenia składek ZUS, brak obowiązku zapłaty zaliczek na podatek dochodowy) oraz możliwość podjęcia zlecenia, brak utraty statusu aktywnego przedsiębiorcy i brak obowiązku składania deklaracji w zakresie podatku od towarów i usług.\nJedyny minus zawieszenia działalności to zakaz prowadzenia działalności – brak możliwości osiągania z tego tytułu bieżących przychodów.\n\n\n== Prawa przedsiębiorcy przy zawieszeniu działalności ==\nPrzedsiębiorca ma prawo do:\n\nwykonywania wszelkich czynności niezbędnych do zachowania lub zabezpieczenia źródła przychodów,\nprzyjmowania zaległych należności lub obowiązek regulowania zobowiązań – powstałych przed datą zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej,\ndo zbywania własnych środków trwałych i wyposażenia,\nwykonywania wszelkich obowiązków nakazanych przepisami prawa,\nosiągania przychodów finansowych, także z działalności prowadzonej przed zawieszeniem wykonywania działalności gospodarczej,\ndo uczestniczenia w postępowaniach sądowych, postępowaniach podatkowych i administracyjnych związanych z działalnością gospodarczą wykonywaną przed zawieszeniem wykonywania działalności gospodarczej.\ni dodatkowo:\n\nnie musi zamykać ksiąg handlowych lub podatkowych ani też likwidować innych atrybutów utożsamianych z działalnością (np. prowadzenie konta firmowego),\nmoże zostać poddany kontroli na zasadach przewidzianych dla przedsiębiorców wykonujących działalność gospodarczą.\n\n\n== Obowiązki przedsiębiorcy przy zawieszeniu działalności ==\nZawieszenie działalność a obowiązki w PIT oraz CIT:\n\nobowiązek zapłaty zaliczek albo rocznego podatku dochodowego, który wystąpił w trakcie zawieszenia działalności, a dotyczył okresu sprzed zawieszenia lub sprzedaży środka trwałego w trakcie okresu zawieszenia,\nponoszenie kosztów stałych, które często występują również w trakcie zawieszenia działalności,\nprowadzenie niezbędnych czynności służących zabezpieczeniu przychodów z działalności gospodarczej,\nskładanie rocznych zeznań podatkowych,\nuregulowanie wszelkich zobowiązań powstałych przed okresem zawieszenia oraz w jego trakcie,\nbranie czynnego udziału w ewentualnych postępowaniach podatkowych, administracyjnych, sądowych związanych z działalnością gospodarczą wykonywaną przed datą zawiedzenia,\nwykonywanie innych obowiązków wynikających z przepisów prawa.\n\nZawieszenie działalność a obowiązki w VAT:\n\njeżeli czynny podatnik VAT nie dokonał zawieszenia działalność od 1-ego dnia miesiąca, to za ten okres będzie zobowiązany do złożenia części ewidencyjnej i deklaracji JPK_V7,\nw trakcie zwieszenia działalności podatnik obowiązkowo musi składać ewidencję i deklarację JPK_V7, jeżeli dokona chociaż jednej z wymienionych transakcji: WNT, importu towarów, importu usług, dokona krajowej                     lub zagranicznej sprzedaży opodatkowanej VAT, korekta w podatku VAT (np. ulga na złe długi po stronie dłużnika),\nprowadzenie niezbędnych czynności służących zabezpieczeniu przychodów z działalności gospodarczej,\nbranie czynnego udziału w ewentualnych postępowaniach podatkowych, administracyjnych, sądowych związanych z działalnością gospodarczą wykonywaną przed datą zawiedzenia,\nwykonywanie innych obowiązków wynikających z przepisów prawa.\n\nZawieszenie działalności a obowiązki w ZUS:\n\nprzed samym zawieszeniem, jeżeli firma zatrudniała jakiś pracowników na umowę o pracę, to musi im wypowiedzieć umowy, z wyjątkiem osób przebywającym na urlopie macierzyńskim, rodzicielskim lub wychowawczym,\nobowiązek wyrejestrowania z ZUS pracowników przed dniem zawieszenia działalności nie dotyczy osób, które zatrudnione są na podstawie umowy cywilnoprawnej,\nprzedsiębiorca nie musi opłacać składek społecznych i zdrowotnych w okresie zawieszenia, bo w tym czasie nie podlega pod ubezpieczenie w ZUS,\nwykonywanie innych obowiązków wynikających z przepisów prawa.\n\n\n== Wznowienie zawieszonej działalności gospodarczej ==\nWznowienie zawieszonej działalności wymaga złożenia stosownego wniosku do organu rejestrowanego – osobiście lub drogą elektroniczną (strona CEIDG). W ciągu 7 dni przedsiębiorca musi udać się do Urzędu Gminy, aby potwierdzić tożsamość – przedsiębiorca zostanie odnaleziony w rejestrze CEIDG po kodzie złożonego wniosku. Przedsiębiorca otrzyma wydrukowany wniosek od urzędnika do podpisania.\nW przepisach prawach nie ma zakazu stosowania kolejnych zawieszeń względem już wcześniej zawieszanej działalności gospodarczej. Zawieszona już raz działalność gospodarcza może być zawieszona kolejny raz w przyszłości.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Furażowanie\n\nFurażowanie (z fr. fourrage = pasza) – poszukiwanie i zdobywanie pożywienia przez mrówki. \nFurażowanie związane jest z terytorializmem u mrówek. Mrówka ćmawa (Formica polyctena) będąca najaktywniejszym drapieżcą wśród mrówek naszych lasów tworzy kolonie posiadające gniazda oddalone od siebie od kilku do około 100 m. Między nimi mrówki tworzą często wyraźnie widoczne szlaki. Furażerowaniem objęty jest nie tylko teren lasu ale i korony drzew. Furażerujące mrówki przynoszą do gniazda martwe owady oraz spadź transportując ją w swoim wolu. Powrót z pożywieniem do mrowiska zapewniają mrówkom szlaki feromonowe oraz wzrok.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Haplometroza\n\nHaplometroza – samodzielne zakładanie gniazda mrówek przez młode królowe. Sposób ten nazywany jest również klasztornym zakładaniem gniazda, w przypadku gdy królowa nie pobiera pokarmu do czasu wychowania pierwszych młodych mrówek. Zjawiskiem odwrotnym jest pleometroza.\nHaplometroza dotyczy większości gatunków mrówek. Przykładem powszechnie występujących mrówek w ten sposób zakładających gniazdo jest hurtnica pospolita (Lasius niger) i  pierwomrówka łagodna (Formica fusca). \nNową kolonię w częściowo klasztorny sposób zakłada wścieklica dorodna (Manica rubida). Mrówka ta buduje sobie małą norkę, ale czasem z niej wychodzi w poszukiwaniu pokarmu.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kasta (zoologia)\n\nKasta – u zwierząt społecznych wyspecjalizowana grupa osobników w obrębie kolonii, wyróżniająca się swoistą morfologią, zachowaniem lub pełnioną funkcją. \nWe wszystkich koloniach eusocjalnych można wyróżnić przynajmniej dwie kasty: \n\nosobniki reprodukujące się\nosobniki o ograniczonej reprodukcji lub nierozmnażające się w ogóle, zwane robotnicami bądź robotnikami.\nU pewnych gatunków można wyróżnić więcej niż dwie kasty, np. jeśli wśród robotnic można wyróżnić kilka grup pełniących odmienne funkcje i przystosowanych do nich morfologicznie. U pszczoły miodnej wyróżnia się trzy kasty: niereprodukujące się robotnice, płodne samice (królowe) i samce (trutnie).\nKast nie wyróżnia się u gatunków niespołecznych, nawet jeśli osobniki odmiennych płci różnią się między sobą (dymorfizm płciowy), albo w obrębie gatunku istnieją różne formy morfologiczne.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kleptobioza\n\nKleptobioza – zależność międzygatunkowa u owadów społecznych, w których jeden gatunek rabuje drugiemu zapasy pokarmu lub szuka pożywienia w jego stosach odpadków, jednakże nie ma swych gniazd w jego bezpośrednim otoczeniu.\n\n\n== Zobacz też ==\nzależności międzygatunkowe,\nsymbioza,\npasożytnictwo,\nkomensalizm\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ksenobioza\n\nKsenobioza – stosunki u owadów społecznych, w których kolonie jednego gatunku żyją w gniazdach drugiego, swobodnie poruszają się wśród gospodarzy, korzystają z pożywienia zmagazynowanego przez gospodarzy, a nawet uzyskują je od nich na drodze trofalaksji (w niektórych przypadkach może to być jedyny sposób jego zdobywania), jednakże w dalszym ciągu trzymają swe potomstwo osobno. Ponieważ organizmy ksenobiotyczne wykorzystują gospodarzy, taki rodzaj wspólnego gniazdowania jest uważany za rodzaj pasożytnictwa społecznego. Interakcja ta jest dla gatunku ksenobiotycznego obligatoryjna.  \nZnane gatunki ksenobiotycznych mrówek należą do rodzajów Formicoxenus, Polyrhachis i przypuszczalnie Megalomyrmex. Gospodarze należą do rodzajów Formica, Manica, Myrmica, Diacamma, Rhytidoponera, Camponotus, Myrmicaria. Oznacza to, że między gatunkami obu stron tej interakcji nie ma bliższego pokrewieństwa. Osobniki ksenobiotyczne są mniejsze od gospodarzy i tworzą nieliczne, do stu osobników, kolonie.    \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lestobioza\n\nLestobioza – forma pasożytnictwa u mrówek polegająca na rabunku zapasów pożywienia oraz pożeraniu larw i poczwarek innego gatunku. Występuje ona wówczas, gdy przedstawiciele mniejszego gatunku budują swoje gniazda w ścianach mrowisk bądź termitier większego gatunku. U mrówek jest to jeden z typów zakładania gniazd złożonych. Pozostałe to plezobioza, kleptobioza, parabioza i ksenobioza.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mrowisko\n\nMrowisko – gniazdo budowane przez owady z rodziny mrówkowatych.\nFunkcją mrowiska jest stworzenie schronu dla mrówek w stadium larwalnym oraz królowej, czasami w mrowiskach gromadzone są zapasy żywności lub hodowane są mszyce czy grzyby. Dla różnych stadiów rozwojowych mrówek mrowiska muszą zapewniać odpowiednią wilgotność i temperaturę, dlatego też niektóre gatunki mrówek do wygrzewania larw w kokonach wykorzystują nagrzewające się w słońcu kamienie, pod którymi budują komory lub wznoszą ziemne kopce, tak aby słońce mocno nagrzewało górną ich część zapewniając odpowiednią temperaturę dla larw.\nU mrówki rudnicy (Formica rufa) gniazdo posiada część nadziemną zbudowaną z igliwia, gałęzi lub suchych liści otoczoną wałem ziemi wyniesionej z korytarzy i komór wybudowanych pod kopułą z igliwia.\nWiele gatunków mrówek gniazduje jedynie w mrowiskach podziemnych.\nU mrówki rudnicy i mrówki ćmawej (Formica polyctena) występują gniazda letnie i zimowe. W czasie aktywności wykorzystywane są wszystkie mrowiska, jednak na okres zimy mrówki zbierają się w gniazdach posiadających głębiej położone korytarze w glebie.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmekochoria\n\nMyrmekochoria, mrówkosiewność – roznoszenie nasion roślin przez mrówki, jeden z rodzajów zoochorii. Niektóre gatunki roślin wykształciły specjalne przystosowania do tego, np. ich nasiona zaopatrzone są w specjalne wyrostki zw. elajosomami (ciałkami mrówczymi), które mrówki zjadają lub gubią w trakcie transportu do mrowiska. Zjawisko to jest specyficznym przykładem mutualizmu. W niektórych regionach klimatycznych odgrywa znaczącą rolę, np. nawet do 30% roślin w południowoafrykańskiej formacji roślinnej fynbos rozsiewa się w ten sposób.\nOkoło 150 gatunków europejskich roślin ma elajosomy, dzięki którym nasiona mogą być transportowane przez mrówki na odległość nawet do 20–70 metrów.\nPrzykłady:\n\nczosnek niedźwiedzi (Allium ursinum)\nglistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus),\njasnota biała (Lamium album)\nkokorycz (Corydalis),\nmacierzanka piaskowa (Thymus serpyllum),\nmożylinek trójnerwowy (Moehringia trinervia),\nrącznik pospolity (Ricinus communis),\nserduszka (Dicentra).\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik terminów biologicznych. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2006, s. 387. ISBN 83-232-1603-7.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmekofauna\n\nMyrmekofauna – fauna mrówek, ogół gatunków mrówek występujących na danym terenie, ekosystemie, parku krajobrazowym, typie siedliska, część biocenozy (na przykład myrmekofauna torfowiska oznacza faunę mrówek żyjących na torfowisku). Pojęcie stosowane w pracach faunistycznych. W jednym ekosystemie występuje bardzo dużo gatunków, praktycznie jeden badacz nie jest w stanie objąć wszystkich gatunków składających się na biocenozę. W konsekwencji analizowane są wybrane grupy systematyczne lub ekologiczne, np. trichopterofauna, koleopterofauna itd.\nPrzedstawicielami myrmekofauny leśnej są w większości mrówki rudnice: mrówka rudnica (Formica rufa) i mrówka ćmawa (Formica polyctena), których kopce są pod ochroną.\nW myrmekofaunie łąkowej występuje mrówka łąkowa (Formica prantensis), która jest całkowicie pod ochroną oraz popularne wszędzie: hurtnice pospolite (Lasius niger), pierwomrówki łagodne (Formica fusca) i podziemnica zwyczajna (Lasius flavus).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmekomorfia\n\nMyrmekomorfia – upodobnienie się innych organizmów do mrówek, które wyewoluowało wśród różnych grup systematycznych stawonogów ponad 70 razy. Mrówki są zwierzętami lądowymi, występującymi powszechnie na powierzchni prawie całej Ziemi (m.in. oprócz Antarktydy czy Grenlandii), a potencjalni drapieżnicy wykorzystujący wzrok do wyszukiwania swych ofiar (np. osy czy ptaki) unikają zjadania ich, ponieważ są one zwykle niesmaczne bądź też agresywne. Niektóre stawonogi upodobniają się do mrówek w celu odstraszenia drapieżników (mimikra batesowska), natomiast część zwierząt mrówkożernych naśladuje swe ofiary zarówno pod względem wyglądu, jak i zachowania. Zjawisko myrmekomorfii występuje prawie tak długo, jak istnieją same mrówki; najwcześniejsze tego przykłady w zapisie kopalnym występują już w okresie kredy.\n\n\n== Typy ==\n\n\n=== Mimikra batesowska ===\n\nMimikra batesowska jest mechanizmem, polegającym na naśladowaniu gatunków posiadających czynne mechanizmy ochrony przed drapieżnikami (w tym przypadku mrówki), takich jak silnie rozwinięte żuwaczki, mogące zostać wykorzystane w celach ochronnych przez gatunki, które takich mechanizmów w toku ewolucji nie wykształciły. W niektórych przypadkach atakowany w toku ewolucji upodobnił się do gatunku mrówki atakującej go. Upodabniający się może przybrać wygląd niezwykle podobny do oryginału, np. muchówki z rodzaju Syringogaster tak bardzo przypominają mrówki z rodzaju Pseudomyrmex, że rozróżnienie ich możliwe staje się dopiero podczas walki. \nPonad 300 gatunków pająków naśladuje cechy morfologiczne oraz sposób zachowania się mrówek. Do grupy tej należy m.in. wiele gatunków pająków z rodziny skakunowatych, np. pająki z rodzaju Myrmarachne naśladujące ich specyficzny sposób poruszania się. Potrafią one również stworzyć iluzję posiadania czułków, machając w powietrzu szczękoczułkami i nogogłaszczkami. Ich smukłe ciała czynią je bardziej zwinnymi, pozwalając na ucieczkę przed drapieżnikami. Smukłość ich ciał powoduje jednak zmniejszenie ilości jaj w złożonym kokonie, co prawdopodobnie rekompensowane jest przez częstsze składanie kokonów przez okres ich życia. Mimikrę batesowską wykorzystują również pająki z gatunku Sarinda hentzi. Modliszki z rodzajów Aethalochroa, Orthodera i Statilia unikają polowania na mrówki, co przekłada się również na wyżej wymienione gatunki pająków.  \nMimikra Batesa wyewoluowała również u niektórych roślin. Co najmniej 22 gatunki męczennicy mają na słupkach i pręcikach swych kwiatów ciemne kropki i plamki przypominające mrówki, które odstraszają roślinożerców.\n\n\n=== Mimikra agresywna ===\nPająki z gatunku Aphantochilus rogersi naśladują jedyne plemię mrówek, na które polują, tj. mrówki z plemienia Attini. Wykorzystują one również mimikrę batesowską w celu uniknięcia zagrożenia ze strony nastecznikowatych.\n\n\tWybrane gatunki wykorzystujące mimikrę agresywną\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n=== Myrmekomorfia u osobników młodocianych ===\nMyrmekomorfia u osobników młodocianych pełni funkcję ochronną przed drapieżnikami, podczas gdy osobniki dorosłe tego samego gatunku wykorzystują inne mechanizmy obronne (np. użycie kamuflażu czy posiadanie ubarwienia ostrzegawczego).\nDo celów ochronnych mimikrę batesowską wykorzystują wczesne stadia rozwojowe niektórych gatunków modliszki, takich jak Odontomantis pulchra czy Tarachodes afzelli (w stadium imago żywiący się mrówkami). Osobniki dorosłe oraz znajdujące się na późniejszym etapie rozwoju wykorzystują w tym przypadku inne strategie obrony przed drapieżnikami, takie jak kamuflaż.\nNiektóre gatunki pasikonikowatych z rodzaju Macroxiphus również wykorzystują tę strategię, posiadając kolor, kształt (proporcje) ciała oraz zachowanie upodabniające je do mrówek. Ich długie czułki są tak zakamuflowane, by wydawały się krótsze poprzez złudzenie optyczne polegające na ich czarnym zabarwieniu wyłącznie przy podstawie. Owady te dodatkowo poruszają nimi, naśladując ruchy czułek mrówczych. \nStraszyki australijskie składają jaja podobne do jaj mrówek z gatunku Leptomyrmex. Dodatkowo osobniki w pierwszym stadium rozwojowym posiadają czerwono ubarwioną głowę, natomiast tułów i odwłok są koloru czarnego, dzięki czemu upodabniają się one do tych mrówek w sposób wizualny. \n\n\n== Zobacz też ==\nmimikra\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Myrmekotrofia\n\nMyrmekotrofia – forma mutualizmu, polegająca na pozyskiwaniu przez rośliny związków mineralnych z odpadów kolonii mrówek z tymi roślinami związanych, takich jak odchody czy szczątki owadów. Martwe szczątki stanowią dodatkowe źródło azotu. Dojrzałe osobniki Nepenthes bicalcarata mogą uzyskiwać około 40% azotu występującego w liściach ze współpracy z mrówkami. Rośliny wykształcają specjalne struktury ułatwiające osiedlenie się mrówek. Są to modyfikacje liści, ogonków liściowych, łodyg oraz puste ciernie. Żyjące w takich strukturach mrówki nie tylko przyczyniają się do zwiększenia dostępności związków azotowych, lecz również zapewniają roślinom obronę przed owadami zjadającymi liście. Rośliny pozyskujące azot w wyniku myrmekotrofii występują zwykle w ekosystemach gdzie dostępność tego pierwiastka jest ograniczona. Tę strategię ewolucyjną stosują m.in. epifityczne rośliny z rodzaju Myrmecodia.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Parabioza\n\nParabioza (gr. pará 'poza (czym); (tuż) obok; mimo' i bios 'życie') – u owadów społecznych korzystanie z tego samego gniazda, a czasami nawet z tych samych śladów zapachowych, przez kolonie różnych gatunków, które jednakże trzymają osobno swe potomstwo.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nSymbioza\nZależności międzygatunkowe\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pasożytnictwo społeczne mrówek\n\nPasożytnictwo społeczne mrówek – forma pasożytnictwa występująca u niektórych gatunków mrówek, polegająca na wykorzystaniu pracy innego gatunku. Gatunki mrówek będące pasożytami społecznymi wykorzystują kolonie innych gatunków do pozyskania żywności, przestrzeni oraz pracy innego gatunku do opieki nad potomstwem.\n\n\n== Typy pasożytnictwa społecznego ==\nPasożytnictwo społeczne mrówek może być realizowane jako ksenobioza, gdy dwa gatunki żyją w jednym gnieździe i gatunek będący gościem korzysta z zasobów istniejącej kolonii. Gatunki mrówek ksenobiotycznych są obligatoryjnymi pasożytami, nie potrafiącymi przetrwać bez kolonii gospodarza. Drugim typem pasożytnictwa mrówek jest tymczasowe pasożytnictwo społeczne. W tym przypadku gatunek pasożytniczy wykorzystuje gatunek gospodarza tylko podczas tworzenia własnej kolonii, w której osobniki gatunku pasożytniczego po jakimś czasie przejmują wszystkie funkcje w kolonii. Młoda samica gatunku pasożytniczego rozmnaża się w kolonii gospodarza, a wylegające się z jaj robotnice pasożytniczego gatunku stopniowo zastępują robotnice gatunku gospodarza. Trzecim sposobem pasożytniczego wykorzystywania kolonii mrówek jest trwały inkwilinizm, polegający na trwałym wykorzystywaniu robotnic gospodarza. Inkwiliny nie wytwarzają własnej kasty robotnic. Zwykle samice trwałych inkwilinów występują w kolonii wraz z królowymi gospodarza. Część gatunków pasożytniczych inkwilinów nie toleruje obecności samicy gospodarza. Czwarta forma pasożytnictwa społecznego mrówek polega na wykorzystaniu osobników innego gatunku jako niewolników we własnej kolonii (ang. dulosis). Pasożytnicze gatunki mrówek mogą napadać na inne kolonie i kraść z nich potomstwo, które następnie pracuje w kolonii pasożytniczego gatunku.\n\n\n== Metody dostawania się pasożyta do gniazda ==\nOsobniki obcych gatunków dla kolonii są zwykle rozpoznawane i atakowane. Gatunki pasożytnicze wykształciły mechanizmy, które pozwalają na dostanie się do gniazda gospodarza bez wywoływania jego agresji. Jedną z metod zapobiegających rozpoznaniu jako obcy jest wydzielanie atrakcyjnych substancji, które są zlizywane z ciała intruza przez robotnice gospodarza. W ten sposób pasożytnicza mrówka nabywa zapach charakterystyczny dla kolonii i nie jest rozpoznawana jako obca. Innym sposobem nabycia charakterystycznego zapachu kolonii jest pocieranie pasożytniczej samicy o ciało robotnicy pochodzącej z kolonii lub o ciało zabitej samicy gospodarza. Poza kamuflażem chemicznym pasożytnicze mrówki stosują także chemiczną mimikrę, wydzielając substancje upodabniające je pod względem zapachu do osobników gospodarza. Sposobem zapobiegnięcia agresji ze strony gospodarza może być też wydzielanie substancji odstraszających. Wewnątrz gniazda samica pasożytniczego gatunku zabija samice gospodarza i przystępuje do rozrodu. Samica gatunku Monomorium santschii jest na tyle atrakcyjna dla robotnic gospodarza, że wciągają one ją do swojego gniazda i zabijają własną samicę. Podobny mechanizm wkraczania do kolonii gospodarza opisano dla Anergates atratulus, jednak według innych autorów samica gatunku pasożytniczego wkracza do kolonii pozbawionej własnej samicy.\n\n\n== Ewolucja ==\nDowody wskazują, że każdy typ pasożytnictwa społecznego mrówek rozwinął się niezależnie. Polifiletyczne pochodzenie różnych typów pasożytnictwa społecznego wskazuje na możliwość istnienia normalnych cech zachowania społecznego, które mogą stać się punktem wyjścia do trybu życia pasożytniczego. W przypadku najbardziej skrajnego pasożytnictwa, w którym gatunek pasożytniczy nie ma własnej kasty robotnic, doszło do zredukowania wielkości ciała. Umożliwia to rozwój gatunku pasożytniczego przy mniejszym zapotrzebowaniu na pokarm.\n\n\n== Rozpowszechnienie ==\nPasożytami społecznymi jest 230 gatunków mrówek spośród 12500 opisanych gatunków. Gatunki będące pasożytami społecznymi mają niewielki udział w ogólnej liczbie gatunków mrówek. Zjawisko występuje głównie u Myrmicinae oraz Formicinae. U pierwszych pasożytami społecznymi są przedstawiciele 33 spośród 139 rodzajów, a u drugich – 9 z 25. Wśród niektórych rodzajów występuje tylko kilka gatunków pasożytniczych. U obu podrodzin występują wszystkie cztery typy pasożytnictwa społecznego.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pleometrozja\n\nPleometrozja – zakładanie kolonii wspólnie przez więcej niż jedną królową mrówek. Zazwyczaj po osiągnięciu przez kolonię pewnej charakterystycznej dla gatunku liczebności nadmiarowe królowe są eliminowane przez robotnice (często etap eliminacji poprzedzony jest poprzez narastającą agresję i walki o dominację pomiędzy samymi królowymi – przy życiu pozostawiana jest ta, która podporządkuje sobie inne), rzadziej dochodzi do trwałej oligoginii (królowe wskutek narastającej agresji rozdzielają się i każda zajmuje wydzielone terytorium we wspólnym mrowisku, nie dochodzi jednak do redukcji ich liczby). Pleometrozja jest zjawiskiem stosunkowo częstym, gdyż stanowi adaptację do warunków dużej konkurencji o pokarm, umożliwiając szybkie powiększenie rozmiarów kolonii.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Plezobioza\n\nPlezobioza – rodzaj myrmekobiozy polegający na gniazdowaniu w bliskim sąsiedztwie kilku gatunków mrówek, przy czym gatunki te nie komunikują się między sobą lub komunikują się w nieznacznym stopniu.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polikalia\n\nPolikalia – komunikacja mrówek w kolonii mającej wiele gniazd. W takim przypadku utrzymują one przyjazne stosunki i współpracują ze sobą. Często odbywa się to poprzez ruch mrówek po ścieżkach feromonowych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPolikalia - WikiMrówki", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polikalizm\n\nPolikalizm – odkryte w połowie XIX wieku zjawisko, polegające na tworzeniu przez jedną kolonię mrówek od kilku do kilkudziesięciu gniazd utrzymujących między sobą łączność. W obrębie takiej rozsianej kolonii nie zachodzi agresja, natomiast zamieszkujące różne gniazda mrówki mają wspólne terytorium (pola troficznego), bronione przed innymi koloniami. \nW koloniach polikalicznych występuje podział na stałe mrowiska macierzyste i potomne (filialne). W mrowiskach stałych wychowywane jest potomstwo i tworzą się roje potomne, filialne mogą służyć jako stacje pokarmowe, gniada letnie, w których także wychowuje się potomstwo, albo pełnić inne wyspecjalizowane funkcje.\nPrzejście od monokalizmu do polikalizmu zależne jest od struktury społecznej mrowiska, od tego czy występuje w nim monogynia (w mrowisku występuje tylko jedna matka), czy też są one poliginiczne. W przypadku rojów monoginicznych występuje większy poziom agresji wewnątrzgatunkowej wobec osobników spoza kolonii. Mrowisko poliginiczne i monokaliczne może być potencjalnym gniazdem macierzystym dla kolonii polikalicznej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aquabike\n\nAquabike – specjalny rower stacjonarny używany do hydrocyclingu, czyli do jazdy na rowerze pod wodą. \n\n\n== Zobacz też ==\nrower wodny\nrower stacjonarny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Barwy wioseł - kluby\n\nBarwy wioseł - kluby. Poniższa tabela przedstawia sposób, w jaki pomalowane są pióra wioseł łodzi wyczynowych nałażących do poszczególnych klubów wioślarskich. Każdy z klubów stowarzyszonych w krajowych związkach wioślarskich posługuje się przypisanym tylko jemu wzorem. Barwy poszczególnych klubów w jednym kraju zasadniczo nie powtarzają się.\nBarwa wioseł pozwala z dużej odległości rozpoznać osadę danego klubu, co jest istotne przede wszystkim na międzyklubowych regatach wioślarskich.\nPoniższa lista nie jest kompletna.\n\n\n== Polska ==\n\n\n=== Barwy wioseł aktualne ===\n\n\n=== Barwy wioseł historyczne ===\n\n\n== Australia ==\n\n\n== Belgia ==\n\n\n== Chorwacja ==\n\n\n== Hiszpania ==\n\n\n== Holandia ==\n\n\n== Portugalia ==\n\n\n== Wielka Brytania ==\n\n\n== Stany Zjednoczone ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBarwy wioseł klubowych z całego świata (ang.) [dostęp: 2019-01-23]\nBarwy wioseł PZTW - zestawienie [dostęp: 2019-01-23]\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Barwy wioseł - reprezentacje narodowe\n\nBarwy wioseł - reprezentacje narodowe. Poniższa tabela przedstawia sposób, w jaki pomalowane są pióra wioseł łodzi wyczynowych na zawodach międzynarodowych, w których uczestniczą reprezentacje narodowe poszczególnych państw. Każda z reprezentacji stowarzyszonych w Międzynarodowej Federacji Wioślarskiej posługuje się przypisanym sobie wzorem. Wzór ten może stanowić pewne odwzorowanie na piórze wiosła flagi państwowej (tak wyglądają wiosła około dwóch trzecich reprezentacji narodowych zrzeszonych w FISA), ale równie dobrze może stanowić motyw fantazyjny wybrany przez daną federację wioślarską. Lewe wiosło stanowi z reguły lustrzane odbicie wiosła prawego.\n\n\n== Bibliografia ==\nNational Team Blade Design\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kij baseballowy\n\nKij baseballowy – wykonana z jednego kawałka drewna lub metalu pałka używana w sporcie baseballowym do odbijania piłki po rzuceniu jej przez miotacza. Zgodnie z regulaminem średnica kija nie może przekraczać 2,75 in (6,99 cm), a jego długość nie może być większa niż 42 in (106,68 cm). Mimo że grano egzemplarzami o masie ok. 3 lb (1,36 kg), obecnie stosowane w sporcie kije ważą przeciętnie 33 oz (0,94 kg), nie więcej niż 34 oz (0,96 kg) do 36 oz (1,02 kg).\n\n\n== Terminologia ==\nKij jest konstruowany i rzeźbiony bardzo starannie, co ma pozwolić na szybki i zrównoważony zamach podczas dostarczania energii. Kij podzielony jest na kilka części:\n\nbarrel (beczka) – gruba część kija przeznaczona do uderzania piłki,\nsweet spot – miejsce beczki (barrel) najlepsze do uderzenia piłki,\ntip/end (czubek/końcówka) – zwieńczenie kija niebędące częścią sweet spot,\nhandle (uchwyt) – zwężona, cieńsza od beczki (barrel) część kija; niekiedy, szczególnie uchwyty metalowych kijów owinięte są taśmą (np. z gumy) nazywaną grip (rękojeść),\nknob (gałka) – część znajdująca się poniżej uchwytu kija, szersza od niego, która uniemożliwia wyślizgnięcie się przedmiotu z rąk odbijającego.\nPrzez lata kształt kija był udoskonalany. W XIX wieku pojawiało się wiele jego form, podobnie jak projektów uchwytu. Z czasem kształt kija baseballowego zdecydowanie ujednolicono.\nW żargonie kij do gry w baseball nazywany jest lumber, zwłaszcza gdy posługuje się nim szczególnie uzdolniony zawodnik odbijający.\nBat drop to różnica między wagą kija (w uncjach) a jego długością (w calach). Na przykład dla ważącego 30 uncji, 33-calowego kija, jego bat drop wynosi −3 (30 − 33). Wyższy wynik bat drop oznacza wzrost prędkości zamachu.\n\n\n== Regulacje ligowe i produkcja ==\nW amerykańskiej Major League Baseball, zasada 1.10(a) mówi:\n\nDo gry nie dopuszczane są kije puste lub wykonane z niedozwolonych materiałów, takich jak korek, ponieważ zmniejszają one wagę. Przez pewien czas uważano, że moc uderzenia kijem zrobionym z korka jest nieznacznie większa. Pogląd ten podważono w jednym z odcinków serii Pogromcy mitów (emitowanym na kanale Discovery Channel), w którym stwierdzono, że piłka uderzona kijem tego typu wyląduje znacznie bliżej niż w przypadku kija regularnego.\nW 1970 roku graczom lig amatorskich zaprezentowano kije wykonane z aluminium. Zarówno kije tego typu jak i kompozytowe stały się wówczas standardem u amatorów. Kije metalowe uważane są za zdolne do uderzenia piłki z taką samą siłą szybciej i posłać ją dalej. Projektowane dzięki nowoczesnym technikom kije niedrewniane, rodzą obecnie liczne obawy, że siła uderzenia piłki po wybiciu może być na tyle duża by poważnie zranić miotacza. Powszechnie się uważa, że niedrewniane kije są bardziej niebezpieczne od tych wykonanych z drewna, chociaż teza ta nie została naukowo poparta. Miotacz jest zdecydowanie bardziej narażony na niebezpieczeństwo po wybiciu przez odbijającego piłki kijem aluminiowym, ponieważ materiał ten ma wyższy od drewna współczynnik odbicia.\n\nWiększość drewnianych kijów do baseballa wytwarza się z jesionu, ale produkuje się także z innego drewna, m.in. klonu, orzesznika i bambusa. Orzesznik stał się mniej popularny z uwagi na większą wagę materiału, co spowalniało ruch kija, natomiast kije wykonane z klonu zdobyły popularność po zaprezentowaniu w 1997 roku pierwszego zaaprobowanego przez Major League Baseball modelu. Pierwszym zawodnikiem, który użył takiego kija był Joe Carter z Toronto Blue Jays. W 2010 roku, w związku ze zwiększoną tendencją do roztrzaskiwania się kijów klonowych, włodarze Major League Baseball postanowili zbadać ich używanie, po czym zakazano w niższych ligach stosowania niektórych modeli.\nHonus Wagner był pierwszym zawodnikiem, który w 1905 roku sygnował swoje kije własnym nazwiskiem. Producentami kijów są takie przedsiębiorstwa jak Louisville Slugger, Rawlings, Mizuno i Wilson. Na początku procesu produkcji drewno jest obracane na tokarce, by później umieścić na produkcie nazwę firmy, numer seryjny kija i podpis zawodnika. Większość kijów ma zaokrąglone główki, ale duża liczba zawodników używa kijów z wydrążonym w główce wgłębieniem (cup-balanced), dzięki czemu są one lżejsze, a punkt ciężkości przesunięty jest w stronę uchwytu. Na koniec procesu wytwarzania pałki, kij baseballowy jest barwiony na jedną z siedmiu standardowych barw.\nZawodnik baseballu może nałożyć na uchwyt drzewną smołę, która ma zapewnić podczas gry lepszy chwyt. Jednak zbyt duża ilość tego lub innego produktu jest zabroniona: zgodnie z zasadą 1.10(c) regulaminu Major League Baseball, zakazuje się smarowania większego obszaru kija niż na długości 18 in (45,72 cm) od końca uchwytu. Przykładem zastosowania regulaminu w czasie gry był Pine Tar Incident, który miał miejsce 24 lipca 1983 roku, kiedy trzeciobazowy zespołu Kansas City Royals George Brett został wycofany (wyautowany) po zdobyciu home runa, ponieważ po porównaniu długości obszaru posmarowanego drzewną smołą do szerokości bazy domowej (home plate – 17 in (43,18 cm)), sędzia ustalił, że zbyt duża powierzchnia kija została pokryta smołą. W tamtym czasie takie zdobycie bazy było określane w regulaminie jako nieprzepisowe uderzenie piłki, co wiązało się z wyeliminowaniem z gry odbijającego (zasada 6.06). Jednak wówczas wyeliminowanie zostało zakwestionowane i decyzję uchylono, a grę wznowiono 18 sierpnia, rozpoczynając od utrzymanego wtedy na mocy home run. Zasady 1.10 i 6.06 zostały później zmienione by odzwierciedlić intencje Major League Baseball, czego przykładem było orzeczenie prezesa ligi. Punkt 1.10 nakazuje obecnie tylko to, by kij wykluczyć z gry po jego niedozwolonym użyciu, a zmiana wyniku gry nie jest wymagana. Zasada 6.06 dotyczy tylko kijów, które są „przerobione w taki sposób by poprawić czynnik odległości lub spowodować nietypową reakcję piłki. To m.in. kije, które są wypełnione, płaskopowierzchniowe, podbite, wydrążone, wyżłobione lub pokryte substancją taką jak parafina, wosk, itp.”. W 2001 roku władze MLB zatwierdziły użycie w rozgrywkach głównej i niższej ligi Gorilla Gold Grip Enhancer jako alternatywy dla smoły drzewnej.\n\n\n== Konserwacja ==\n\nTed Williams każdego wieczora czyścił swoje kije alkoholem, a także niekiedy brał je do urzędu pocztowego by je zważyć. Napisał on, że „kije zbierają skondensowaną masę i brud leżący wokół na ziemi (…) mogą one zyskać uncję lub więcej w zadziwiająco krótkim czasie”. Ichirō Suzuki także przywiązuje dużą wagę do swoich kijów, starając się by nie zbierały wilgoci powodującej przyrost wagi – przechowuje on swoje kije w humidorach. Rod Carew zwalczał wilgoć przez przechowywanie kijów w skrzynce pełnej trocin, w najcieplejszej części swojego domu. Tłumaczył on: „trociny działają jak zabezpieczenie kijów przed środowiskiem (…) absorbują każdą wilgoć zanim przesączy się do drewna”.\nWielu graczy „hartowało” swoje kije przed grą wielokrotnie je ocierając o twardy przedmiot, wierząc, że zamyka to pory w drewnie i utwardza kij. Kości zwierzęce były popularnym materiałem, ale używane były także wałki do ciasta, butelki po napojach oraz krawędzie porcelanowych zlewozmywaków. Pete Rose miał sposób na hartowanie swoich kijów – w piwnicy namaczał je w wannie z olejem silnikowym, a później wieszał je by wyschły.\n\n\n== Użycie w charakterze broni ==\nKije baseballowe mimo pierwotnego przeznaczenia jako narzędzie sportowe, ze względu na swoje właściwości zaczęły być wykorzystywane również w charakterze improwizowanej broni, przez przestępców w USA i Europie (w Polsce od lat 80 XX w.). Ponieważ energia uderzającego kija wynosi ok. 515 kgm2/s2 jest on bardzo niebezpiecznym narzędziem (pozwala uderzyć z energią większą o 25% od energii pocisku 9 mm wystrzelonego z odległości 2 m). Uderzenia w głowę w 47% skutkują zmianami widocznymi w tomografii komputerowej, w 26% krwiakami śródczaszkowymi, w 23% skutkiem jest konieczność natychmiastowej operacji lub umieszczenia na oddziale intensywnej terapii. Częste są także złamania kości długich, zwłaszcza kości łokciowej. \nObecnie w Polsce pałki w formie kija baseballowego uznawane są na podstawie ustawy o broni i amunicji za broń białą, jeśli używane są w sposób zagrażający życiu lub zdrowiu.\n\n\n== Zobacz też ==\nkij krykietowy\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nProces produkcji kija baseballowego (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bila\n\nBila – kula używana do gry w bilard.\n\n\n== Historia ==\nBile były wykonywane z różnych materiałów, m.in. gliny, bakelitu, celuloidu, krystalitu, kości słoniowej, tworzyw sztucznych, stali czy drewna. Głównym materiałem od 1627 aż do początku XX wieku była kość słoniowa. Pogoń za jej substytutem nie brała się z motywacji ekologicznych, lecz ekonomicznych. Była ona też w części kreowana przez nowojorskich producentów bil, którzy ogłosili nagrodę 10 000 dolarów za substytut kości słoniowej. Pierwszym sztucznym materiałem okazał się celuloid wymyślony przez Johna Wesleya Hyatta w 1868, ale tworzywo to czasami wybuchało podczas produkcji i było wysoce łatwopalne. Dziś bile wykonuje się z tworzyw sztucznych, np. z żywicy fenolowej. Są to materiały o wysokiej odporności na pękanie i odpryskiwanie.\nJest wiele rozmiarów i zestawów bil.\n\n\n== W bilardzie francuskim ==\nDo gry w bilard francuski stosuje się nieponumerowane trzy bile o średnicy 61,5 mm: jedną czerwoną, jedną białą oraz jedną żółtą (lub białą z kropką, tzw. „bilę pikową”).\n\n\n== W bilardzie amerykańskim ==\nDo gry w bilard amerykański stosuje się piętnaście kolejno ponumerowanych bil oraz jedną bilę białą (rozgrywającą). Bile mają wymiar 57,15 ±0,127 mm. Bile z numerami od 1 do 8 mają jednolity kolor, przez co nazywa się je „całymi”, zaś te oznaczone liczbami od 9 do 15 są pomalowane tylko częściowo i z tego powodu nazywane są „połówkami”.\nBile mają różne kolory i wartości:\n\n(zagrywająca) biała bila\n(1 pkt) – żółta,\n(2 pkt.) – niebieska,\n(3 pkt.) – czerwona,\n(4 pkt.) – fioletowa, różowa,\n(5 pkt.) – pomarańczowa,\n(6 pkt.) – zielona,\n(7 pkt.) – brązowa,\n(8 pkt.) – czarna,\n(9 pkt.) – żółta,\n(10 pkt.) – niebieska,\n(11 pkt.) – czerwona,\n(12 pkt.) – fioletowa, różowa,\n(13 pkt.) – pomarańczowa,\n(14 pkt.) – zielona,\n(15 pkt.) – brązowa.\nNiekiedy w bilardzie amerykańskim nie stosuje się numeracji i kolorów (w grze w ósemkę nie są one istotne). Wtedy występuje siedem bil czerwonych, jedna czarna i siedem żółtych (oraz biała).\n\n\n== W bilardzie angielskim ==\nW bilardzie angielskim bile mają wymiary 52,5 mm ±0,05 mm. Zestaw składa się z 22 bil: białej (rozgrywającej), piętnastu czerwonych, sześciu kolorowych, czasem oznaczonych numerami, aby amatorzy wiedzieli, za ile są punktów. Bile powinny mieć jednakową wagę z tolerancją 3 g na komplet.\n\n\n=== Wartości bil snookerowych ===\n\n(zagrywająca) biała bila\n(1 pkt) czerwona bila\n(2 pkt.) żółta bila\n(3 pkt.) zielona bila\n(4 pkt.) brązowa bila\n(5 pkt.) niebieska bila\n(6 pkt.) różowa bila\n(7 pkt.) czarna bila\n\n\n== W bilardzie rosyjskim ==\nStandardowo występuje piętnaście bil białych i jedna żółta (rozgrywająca), czasem rozgrywająca ma kolor czerwony, czasem biały „z kropką”. Bile są większe i cięższe niż standardowe. Są dwa dopuszczalne rozmiary: 68 mm lub 71 mm.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Blaszka (łyżwiarstwo)\n\nBlaszka – element mocowany dawniej w obcasie buta do jazdy na łyżwach, pozwalający w sposób półtrwały połączyć trzewik z tyłem łyżwy. Przód łyżwy mocowany był zazwyczaj przy pomocy żabki i pasków.\nBlaszki umożliwiały mocowanie łyżew do zwykłych butów, w jakich chodziło się zimą. Blaszka była wykonana z blachy stalowej o grubości 2 mm, miała kształt kwadratu o boku 30 mm. W czterech narożach były otworki o średnicy 2,5 mm służące do przykręcenia blaszki wkrętami do obcasa buta. Na środku blaszki był owalny otwór o wymiarach 6x10 mm. Łyżwa miała wystający trzpień o kształcie pasującym do otworu w blaszce. Aby umocować łyżwę do buta należało trzpień łyżwy włożyć od otworu w blaszce i łyżwę przekręcić o 90 stopni, a następnie przód łyżwy umocować do buta ruchomymi szczękami, które ściskało się pokręcając kluczem. Dla pewniejszego umocowania łyżew często jeszcze przypinało się je do butów dodatkowymi paskami.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bobslej\n\nSanie bobslejowe – rodzaj sań wyścigowych w konkurencji olimpijskiej bobslejów. Bobslej wykonany jest z metalu bądź tworzywa i wyposażony w urządzenia kierownicze oraz hamulec, gdyż sanie te przystosowane są do rozwijania dużych prędkości (rzędu 130 km/h i więcej) w jeździe po lodowych torach.\nPierwsze bobsleje były zwykłymi, przedłużonymi saniami o metalowo-drewnianej konstrukcji (z 2 wąskimi metalowymi płozami) pozwalającymi na rozwinięcie większej prędkości w porównaniu do zwykłych sanek.\nObecnie bobsleje rozwijają znaczne prędkości, więc ich konstrukcja uległa zmianie. Płozy skrócono dzieląc je na 4 osobne części i zwężając je do postaci łyżew. By zmniejszyć opór powietrza bobslej posiada opływowy, zabudowany kształt \"czółenka\". Przy takich prędkościach sam układ kierowniczy nie wystarcza – cała drużyna kieruje dodatkowo za pomocą balansu ciała. Bobslej dwumiejscowy waży 165 kg (z załogą 375 kg), czteromiejscowy – 230 kg (z załogą 630 kg). Niedobór wagi zawodników, jak w przypadku konkurencji kajaków, uzupełnia się balastem.\n\n\n== Zobacz też ==\nbobsleje", "source": "wikipedia"}
{"text": "Broń sportowa\n\nBroń sportowa – broń znajdująca zastosowanie w sporcie. Zasadniczo w celach sportowych korzysta się z następujących rodzajów broni:\n\nbroń pneumatyczna\nbroń kulowa\nbroń śrutowa\nłuk\noszczep\nbroń biała\nbumerang.\nBroń pneumatyczna jest stosowana do strzelań dokładnych oraz do tarczy ruchomej. Do strzelań dokładnych korzysta się z pistoletu oraz karabinka pneumatycznego. Do tarczy ruchomej korzysta się z karabinu lub karabinka.\nBroń kulowa jest wykorzystywana w różnorodnych dyscyplinach, w tym:\n\nstrzelaniach dokładnych (pistolet, karabinek sportowy, karabin centralnego zapłonu)\nbiatlonie (karabinek sportowy)\nstrzelaniach szybkich (pistolet)\nstrzelaniach do tarczy ruchomej (karabinek sportowy)\nstrzelaniach praktycznych (pistolet, karabin centralnego zapłonu, strzelba gładkolufowa).\nBroń śrutowa jest stosowana do strzelań pozorujących polowanie na ptactwo, są to strzelania do tzw. rzutek, które należy rozbić trafieniem w powietrzu (skeet i trap) oraz do strzelań praktycznych (tzw. strzelba praktyczna).\nŁuk jest stosowany w strzelaniach dokładnych i dyscyplinach tradycyjnych.\nOszczep jest aktualnie stosowany w dyscyplinie zaliczanej do lekkiej atletyki i rzut rozpatruje się wyłącznie w kategoriach odległości, a nie celności. Jest to odejście od idei stosowania broni.\nBroń biała znajduje zastosowanie w szermierczych dyscyplinach klasycznych (szabla, szpada, floret), ale także w dyscyplinach bazujących na wschodnich stylach walki.\n\n\n== Bibliografia ==\n\nStanisław Torecki: 1000 słów o broni i balistyce. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1982, s. 44-45. ISBN 83-11-06699-X.\nAndrzej Ciepliński, Ryszard Woźniak: Encyklopedia współczesnej broni palnej (od połowy XIX wieku). Warszawa: Wydawnictwo WiS, 1994, s. 40. ISBN 83-86028-01-7.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bula\n\nBula (fr. la boule „kula”) – kula używana do gry w pétanque i w dyscyplinach pokrewnych. \n\n\n== Historia ==\nW starożytnej Grecji w roli „bul” używane były monety, którym nadawano ruch toczący. Z czasem zaczęto wykorzystywać otoczaki i kamienie o spreparowanym kształcie zbliżonym do kulistego. Prawdopodobnie właśnie w takiej formie grę poznali rzymscy żołnierze, którzy grę przyswoili i rozpowszechnili na terenie całego Imperium rzymskiego.\nW czasach nowożytnych stosowano nadal kule kamienne, a w koszarach i na okrętach również metalowe kule armatnie. Jednak od XVIII wieku najpopularniejsze stały się kule drewniane nabijane gwoździami (fr. boules cloutees). Dzięki dobremu stosunkowi wagi do wytrzymałości, precyzyjnie wykonywane i względnie tanie bule drewniane stały się przyczyną jeszcze większego upowszechnienia gier opartych na bulach i  powstania ich nowych wersji (np. bule lyońskie czy volo), w których zawodnicy rzucają bule z rozbiegu i nieraz wysoko na duże odległości. \nKula wykonana w całości z metalu jest wynalazkiem francuza Jeana Blanca. Po opatentowaniu swojego wynalazku w roku 1928, rozpoczął w Saint-Bonnet-le-Château produkcję nowego rodzaju bul. Rozpoczął tym samym nową erę w sportach bulowych – w roku 1930 FBB (Fédération Française de Boules) wprowadziła obowiązek grania kulami metalowymi na oficjalnych zawodach.\n\n\n== Parametry ==\n\nDopuszczane rozmiary bul do pétanque i gry prowansalskiej to:\n\nśrednica od 70,5 do 80 mm,\nmasa od 650 do 800 g\nTwardość kul musi być nie mniejsza niż 35 HRC (110 kg / mm²). Ograniczenie to wiąże się z innym zachowaniem bul w zależności od ich twardości (kule miękkie mniej się odbijają, dlatego łatwiej jest je ustawiać na twardym terenie i wybijać nimi kule przeciwnika). Nie ma określonej górnej granicy twardości bul. \nProfesjonalna bula do gry nie może być wypełniona innym metalem, piaskiem, gliną, kruszywem (ani utwardzonym ani sypkim) itp. Z geometrycznego punktu widzenia bula do gry w pétanque jest bardziej sferą niż kulą. Różna waga kul o tym samym rozmiarze osiągana jest w procesie produkcyjnym przez różną grubość ścianek „sfery”.\nZawodnicy innych, pokrewnych dyscyplin używają jednak bul, których charakterystyka może nawet znacznie się różnic. Za przykład buli w artykule podane zostały parametry kul do gry w pétanque i grę prowansalską.\nMiędzynarodowa Federacja Pétanque i Gry Prowansalskiej wydała 21 czerwca 2006 r. w Marsylii komunikat zawierający listę typów bul dopuszczonych do rozgrywek pétanque w turniejach rangi mistrzowskiej. Lista ta jest regularnie aktualizowana, a wymagania sprzętowe stawiane przez FIPJP należą do najlepiej opisanych wśród sportów precyzyjnych.\n\n\n== Bule amatorskie i zawodnicze ==\nProfesjonalne kule wykonane są przede wszystkim ze stali węglowej (carbon) lub stali nierdzewnej (INOX), rzadziej z brązu o ściśle określonych parametrach twardości. Kule z brązu produkowane są głównie przez producentów włoskich tj. Linea Futura, Unibloc, Caudera i kilku francuskich. Poza krajem produkcji są mało popularne, jednak w pewnych rodzajach gier w bule np. bocce (volo, bocca alla liberta) i bule lyońskie używane są niemal wyłącznie bule z brązu.\nW roku 2011 ceny profesjonalnych bul turniejowych do wahają się, zależnie od modelu, pomiędzy 150 zł a 1000 zł.\nNajtańsze bule amatorskie produkcji chińskiej wykonywane są z cienkiej skorupy żelaznej pokrytej miedzią i chromem. Jako że skorupa ta jest zbyt lekka, chińskie kule dociążane są poprzez wypełnienie ich ziemią, kamieniami, cementem itp. Są gładkie i połyskliwe tylko na początku gry. Po kilku lub kilkunastu meczach wierzchnia warstwa chromu ulega zniszczeniu i zaczynają pokazywać kolejne, głębsze warstwy metalu, z którego zostały wykonane. Po utracie powłoki chromowej kule te bardzo szybko korodują.\nBule amatorskie produkowane we Francji są wykonane ze znacznie trwalszej stali utwardzanej, a technologia ich produkcji spełnia rygorystyczne wymogi normy francuskiej NF S 52 200, co zapewnia im wielokrotnie większą trwałość w porównaniu do kul chińskich.\nCeny kul amatorskich w roku 2011 to od ok. 30 zł za zestaw (3 sztuki) kul chińskich do 130 zł za zestaw 6 kul francuskich.\n\n\n== Homologacja ==\nWszystkie profesjonalne bule są sygnowane. Oznacza to, że kula posiadająca homologację FIPJP ma na swojej powierzchni cztery elementy. \n\nwygrawerowaną wagę (w gramach),\nmarkę (znak firmowy producenta),\ntyp (model kuli)\ncechę (indywidualny kod danego kompletu kul, najczęściej spotyka się cechę w postaci litery i dwu cyfr np. A01).\nNiektórzy producenci podają także średnicę buli w milimetrach. \nNa życzenie klienta producent graweruje na kuli (zwykle za odpowiednią dopłatą) imię, nazwisko, pseudonim gracza, bądź inny dowolny napis. Samodzielne przeróbki bul, również w zakresie grawerunku są niedopuszczalne.\n\n\n== Producenci ==\nDo najpopularniejszych producentów kul należą: Obut, MS Pétanque, JB \nPozostali producenci: KTK, La Boule Noire, Intégrale, La Boule Bleue, TON'R, Master Sport, Linea Futura, Unibloc, Caudera, FBT (La Franc).\n\n\n== Bibliografia ==\n\nBoulipedia – wszystko o bulach. [dostęp 2011-09-21]. (fr.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bumerang\n\nBumerang – rodzaj ręcznie miotanego pocisku, stosowanego do polowań lub do walki, obecnie służącego także do rywalizacji i sportowej rozrywki. \n\n\n== Opis ==\nZasięg bumerangu nie przekracza zwykle 150 metrów i jest zależny od jego typu i ciężaru oraz siły i techniki rzucającego. Używana przez Aborygenów nazwa brzmi boo-mar-rang, czyli „kij, który wraca”. Powszechnie uważa się, że bumerangi zawsze wracają do rzucającego, w rzeczywistości dotyczy to tylko niektórych odmian tego narzędzia. Użycie bumerangów jest powszechnie kojarzone z australijskimi Aborygenami, ale tego typu broń była znana i używana także w innych kulturach, między innymi w Europie (na przykład u dawnych Germanów), Starożytnym Egipcie, południowo-wschodniej Azji oraz Ameryce Środkowej i Północnej. Aborygeni jako jedyni używali specjalnych lekkich bumerangów powracających do rzucającego.\nTradycyjne bumerangi robione były zazwyczaj z drewna i miały kształt zbliżony nieco do owocu banana – stopień zakrzywienia wahał się zwykle od nieznacznego zagięcia aż do kąta prostego. Obecnie bumerangi wytwarzane są z różnorodnych materiałów, używane są do zabawy, sportu, rekreacji i mają bardzo różne kształty (na przykład trzy- czy czteroramienne krzyże).\nNajstarszy zachowany bumerang na świecie odkryto w 1985 roku w Polsce, w Jaskini w Obłazowej. Jest on 71-centymetrowy, wykonany z ciosu mamuta i waży około 800 gramów, a jego wiek szacuje się na około 23–30 tysięcy lat. Ludzie, którzy go wykonali, byli związani z kulturami z morawskiego Pavlova, gdzie także odnaleziono bumerangi, jednak wykonane z drewna. Także najstarszy zachowany bumerang z Australii wykonano z drewna, a jego wiek określa się na 10 tysięcy lat.\nJako pierwszy narzędzie to opisał w 1770 roku Joseph Banks, uczestnik wyprawy Jamesa Cooka.\n\n\n== Dane techniczne ==\nmateriał: ciosy mamuta, drewno (czarna akacja, sandałowiec, drzewo mangrowe, kazuaryna)\nwspółczesne tworzywa (na przykład włókna węglowe)\nrozpiętość ramion: zwykle do 75 centymetrów (wyjątkowo do 2 metrów)\nmasa od 70 do 700 gramów (800 gramów waży najstarszy znany bumerang z Jaskini w Obłazowej)\n\n\n== Sposób rzucania ==\nBumerang rzuca się trzymając go pionowo, lub ewentualnie lekko przechylony w prawo (wbrew powszechnej opinii, że bumerangiem rzuca się poziomo). Celuje się na wprost, na przykład w jakiś obiekt. Bumerang rzucony prosto zaczyna lecieć po krzywej, która, jeżeli jest rzucony umiejętnie, zamyka się w okrąg. Bumerang dla osób praworęcznych rzuca się w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara, dla leworęcznych – zgodnie.\n\n\n== Mechanika lotu ==\nRamiona bumerangu są tak wyprofilowane (profil lotniczy), by jego ruch wirowy wywoływał siłę nośną prostopadłą do płaszczyzny obrotów. Bumerang porusza się również ruchem postępowym, zatem ramię będące chwilowo w górze ma większą prędkość względem powietrza niż ramię dolne. Ponieważ wielkość siły nośnej rośnie z prędkością, to ciąg wytworzony przez górną i dolną część bumerangu nie są jednakowe. Nierównowaga ta skutkuje momentem siły, który wywołuje precesję żyroskopową wirującego bumerangu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nPWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, ISBN 83-01-13506-9.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Deflektor (żużel)\n\nDeflektor (dosł. odchylacz) – część motocykla żużlowego, umieszczona za tylnym kołem. Wyłapuje on strumień okruchów nawierzchni wyrzucany spod koła. Tym samym chroni zawodników jadących z tyłu, gdyż uderzenie strumieniem kamyków jest bardzo bolesne i może prowadzić do upadku zawodnika. Deflektory zaczęły się pojawiać na przełomie XX i XXI wieku. Wymyślił je Nowozelandczyk Barry Briggs.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSprzęt i akcesoria żużlowe: deflektor", "source": "wikipedia"}
{"text": "Deska snowboardowa\n\nSnowboard lub też deska snowboardowa – najważniejszy element wyposażenia służącego do uprawiania snowboardingu. Jest to deska zaprojektowana tak, aby można ją było przytroczyć do stóp i zjeżdżać z jej pomocą ze śnieżnych stoków.\nWiększość snowboardów jest wytwarzana z drewna laminowanego włóknem szklanym. Deska od frontu jest lekko zadarta ku górze (posiada tzw. nos), po to aby nie miała ona tendencji do zakopywania się w miękkim śniegu. \nTył desek, zależnie od konstrukcji i przeznaczenia, bywa również zadarty, choć wiele desek ma tył zupełnie płaski. Deski z zadartym tyłem są stosowane przez osoby, które wykonując ewolucje na stoku czasami jadą tyłem.\nŚlizg deski (powierzchnia którą się styka ze śniegiem) jest pokryta lekko porowatym tworzywem sztucznym zwanym p-tex, które umożliwia wchłanianie smarów zmniejszających tarcie deski o śnieg. Krawędzie boczne deski są zwykle zaopatrzone w cienkie metalowe powierzchnie natarcia, które ułatwiają wykonywanie zwrotów i ewolucji. Typowym kątem między krawędzią deski a ślizgiem jest 90°, jednak do agresywnej, szybkiej jazdy używa się ostrzejszych kątów. Do jibbingu, czyli jazdy po poręczach, krawędzie się przytępia. \nGórna powierzchnia desek pokrywana jest zwykle wzorami i rysunkami, których projekty są elementem marketingu wytwórców desek. Wielu zapalonych snowboardzistów upiększa swoje deski na własną rękę, co jest jednym z przejawów subkultury snowboardowej.\n\n\n== Parametry techniczne desek ==\nDługość - deski dla dzieci mają długość około 120 cm; deski zawodnicze (zwane też \"alpejskimi\") mogą mieć nawet do 215 cm długości. Większość ludzi korzysta z desek o długości od 140 do 165 cm. Długość deski dobiera się nie według kryterium wzrostu i masy ciała, jak to jest w przypadku nart do zjazdu, lecz raczej dobiera się ją do stylu jazdy. Dłuższe deski są stabilniejsze i szybsze, ale trudniej wykonuje się na nich ewolucje i zwroty.\nSzerokość - szerokość deski mierzy się tradycyjnie w jej środku, ze względu na to, że konstrukcje nosów i tyłów desek bywają bardzo różne. Deski do tzw. freestyle'u są bardzo szerokie (do ok. 28 cm), co ułatwia utrzymywanie na nich równowagi w trakcie wykonywania zwrotów. Deski alpejskie są znacznie węższe - od 21 do 18 a nawet 15 cm. Większość snowboardzistów-amatorów jeździ na deskach o szerokości 24-25 cm. Wybór szerokości deski jest również uzależniony od rozmiaru buta snowboardzisty.\nSidecut - czyli kształt bocznych powierzchni natarcia - gdy patrzy się nań od góry deski, nie jest linią prostą, lecz specjalnie zaprojektowaną krzywą. Na ogół krzywe te są oparte na fragmentach elips połączonych łukami parabolicznymi. Wymiarem charakterystycznym jest tutaj dłuższa oś elipsy najdłuższego fragmentu krzywej. Czym wymiar ten jest większy, tym deska jest bardziej \"prosta\" W deskach dla dzieci długość osi krzywej wynosi 5 m, zaś w deskach alpejskich może to być nawet 17 m. Typowe deski mają oś łuk rzędu 8-9 m.\nFlex - czyli giętkość deski, która ma duży wpływ na łatwość jej prowadzenia. Zwykle deski z większym flexem są łatwiejsze w prowadzeniu i wykonywaniu zwrotów, podczas gdy deski bardziej twarde są stabilniejsze i szybsze. Nie istnieją konkretne, liczbowe parametry charakteryzujące flex desek. Zwykle dobiera się go do stylu jazdy i masy snowboardzisty. Początkujący snowboardziści zaczynają zwykle od desek najbardziej giętkich, przechodząc stopniowo do coraz twardszych. Zdeklarowani zwolennicy \"freestyle'u\" jeżdżą na bardzo miękkich deskach, podczas gdy \"alpejczycy\" i zawodowi snowboardziści preferują deski twarde.\n\n\n== Wiązania ==\nIstnieje wiele różnych systemów mocowań butów do deski. Wszystkie one są jednak prawie zawsze zaopatrzone w tzw. HighBack, czyli wsparcie tylnej części stóp podchodzące do połowy wysokości łydek. HighBack umożliwia wykonywanie zwrotów i ewolucji z szybkim, gwałtownym wypychaniem deski przed siebie, co nie jest technicznie możliwe przy jeździe na nartach i stanowi charakterystyczny sposób poruszania się snowboardzistów na stoku. W odróżnieniu od mocowań narciarskich, mocowania snowboardowe nie posiadają mechanizmu samowypinania. Istnieje kilka rodzajów mocowań snowboardowych:\n\nStrap-in - jest to najstarszy typ wiązań, lecz wciąż najbardziej popularny. Snowboardzista zakłada buty, które posiadają twardą, ale giętką podeszwę i twardą skorupę. Stopa jest trzymana przez dwie szerokie taśmy - jedna z nich przechodzi nad butem w okolicach palców, a druga trzyma but w okolicach kostki. Po mocnym dociągnięciu pasów dają one solidne mocowanie, które umożliwia pełną kontrolę nad ruchem deski. Wadą tego rozwiązania jest kłopotliwe zapinanie, które u początkujących wymaga pozycji siedzącej. Ze względu na to, że stopa jest trzymana w dwóch punktach, mocowanie to wymaga też indywidualnego dopasowywania punktów zaczepienia. Toe Strap to modyfikacja tego systemu, w którym zamiast pasów są od przodu kubki, w które wkłada się palce stóp, i dzięki którym lepiej kontroluje się kąt natarcia deski.\nStep-in - to system zatrzaskowy, który jest popularny zwłaszcza wśród mniej zaawansowanych snowboardzistów. System ten wymaga specjalnego obuwia ze sztywnymi podeszwami, specjalnie zaprojektowanymi do łączenia się zapięciami. System ten przypomina w swojej konstrukcji zatrzaskowe pedały rowerowe i umożliwia automatycznie wpinanie się i wypinanie z deski. Popularne (i niekompatybilne ze sobą) systemy tego rodzaju produkują Burton, K2, Rossignol i Switch. Jest to system wygodny, ale nie gwarantujący zbyt dobrego \"czucia\" deski.\nHybrydowy - są to systemy starające się łączyć zalety obu wcześniejszych systemów. Przykładem jest Flow binding system, który jest podobny do systemu Strap-in ale umożliwia on wsuwanie butów od tyłu do częściowo rozluźnionych pasów, dzięki czemu można mocować deskę na stojąco.\nPlatformowe - systemy te są stosowane razem z butami ze sztywną podeszwą i są popularne w deskach \"alpejskich\". Składają się one ze sztywnej, profilowanej platformy, która jest tak uformowana, aby idealnie pasować do sztywnych butów. Po wsadzeniu nóg w platformy mocuje się je przy pomocy systemu pasków, całkowicie usztywniających mocowanie. Mocowania te gwarantują najbardziej pewne prowadzenie deski, ale są kłopotliwe przy zakładaniu i bardzo kosztowne.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nmedaliści igrzysk olimpijskich w snowboardzie\nmistrzostwa świata w snowboardzie\npuchar Świata w snowboardzie\nsplitboard", "source": "wikipedia"}
{"text": "Deskorolka\n\nDeskorolka (ang. skateboard) – deska wykonana ze sklejki (zwykle 7-warstwowej) pokryta papierem ściernym (grip), posiadająca 4 kółka i 8 łożysk mocowanych do dwóch trucków (osiek) używana do rekreacji, oraz wykonywania ewolucji. Deskorolka pojawiła się w Kalifornii w latach 50. XX wieku, kiedy to entuzjaści surfingu doczepili do desek kółka, żeby móc szlifować technikę surfowania na suchym podłożu.\nPóźniej deskorolka zmieniła swoją postać. Nie tylko w kształcie, ale również w materiałach używanych do jej produkcji. Współcześnie wykorzystywane są elementy z metalu, plastiku, drewna, a nawet włókna szklanego. Deskorolki w przeszłości miały często tylko jedną warstwę drewna oraz kształt zbliżony do deski surfingowej z lekkim wygięciem. Kółka były trochę większe niż w dzisiejszych deskorolkach i były zwykle zrobione z aluminium. Trucki (ośki) również były większe i mniej wytrzymałe. Ogromny wkład w dzisiejsze deskorolki miał Rodney Mullen, który wymyślił wiele ewolucji takich jak kickflip, heelflip czy 360 flip.\n\n\n== Budowa deskorolki ==\n\n\n=== Blat ===\nBlat jest głównym elementem deskorolki, który zapewnia miejsce na nogi. Pokryty jest papierem ściernym – jest to tak zwany grip, który powoduje zwiększenie przyczepności nóg na desce. Blaty początkowo były pojedynczym kawałkiem drewna. Aktualnie są one robione ze sklejki (najczęściej wykonanej z drewna klonu kanadyjskiego). Czasem do konstrukcji decka włączane są inne materiały, takie jak włókno szklane, włókno węglowe czy kevlar, aby zmniejszyć wagę blatu i zwiększyć jego wytrzymałość.\nDeck obecnie ma szerokość 19–23 centymetrów. Szersze Blaty są zwykle bardziej przydatne dla skaterów, którzy jeżdżą na vercie. Takie blaty cechuje większa sterowność i stabilność podczas zjazdu ze stromych zboczy oraz po ścianach half-pipe’ów. Węższe blaty są przeznaczone dla ulicznych skaterów, którzy wolą wykonywać triki bardziej nacechowane techniką. Szeroka deska często utrudnia wykonanie takich trików.\n\n\n=== Trucki ===\n\nTruck to element umożliwiający montaż kółek do deski oraz kierowanie nią przez pochylenie w stronę, w którą chce się skręcić. Do blatu przyłączane są dwa metalowe trucki(stop aluminium, czasem z dodatkiem magnezu – w środku ze stalową osią), które łączy się z kółkami.\nTrucki są złożone z dwóch części. Górna część trucka, przytwierdzana do blatu, nazywana się baseplate, a poniższa to hanger. Pomiędzy baseplate a hangerem znajdują się bushingi, gumowe elementy, które zapewniają elastyczność przy skręcaniu deskorolką. Śruba o nazwie kingpin przytrzymuje te części razem. Pokręcając tą śrubą zmieniamy sztywność deski.\n\n\n=== Kółka ===\nKółka są zakładane na trucki z wykorzystaniem łożysk i tulejek dystansowych. W większości deskorolek są wykonane z poliuretanu lub innego tworzywa sztucznego. Większe rozmiary kółek ułatwiają jazdę na rampie oraz są mniej wrażliwe na nierówności podłoża. Mniejsze średnice ułatwiają triki typu grind i zmniejszają wagę deskorolki lecz także zmniejszają prędkość maksymalną. W latach 80. był pełny asortyment kółek o różnej twardości (twarde do jazdy na rampie, średnie do jazdy ulicznej i miękkie do slalomu) – obecnie większość kółek ma zbliżoną twardość oscylującą w okolicach 100A.\n\n\n=== Łożyska ===\nW każdym kółku znajdują się dwa łożyska toczne rozdzielone tulejką dystansową. Łożyska produkowane wyłącznie do deskorolek i rolek są klasyfikowane według skali ABEC, której wartościami są liczby od 1 do 9 (nieparzyste). Wyższa klasyfikacja według skali ABEC odpowiada wyższemu stopniowi precyzji. Określa się tym samym stopień ślizgu łożyska – im większa liczba tym mniejszy opór wewnątrz spowodowany mniejszą ilością kulek i wypełniającym je smarem. Najczęściej spotykane są łożyska ABEC5 i ABEC7.\nCzęsto stosuje się też znacznie trwalsze i dokładniejsze zwykłe łożyska maszynowe o oznaczeniu 608Z.\n\n\n=== Podkładki pod trucki ===\nPodkładki są umieszczane pomiędzy blatem a truckiem, aby amortyzowały uderzenia o podłoże. Dzięki temu zmniejsza się prawdopodobieństwo, że blat ulegnie zniszczeniu. Podkładki nie są niezbędną częścią deskorolki; są rzadko stosowane a praktyczna przydatność jest znikoma.\n\n\n=== Śruby ===\nŚruby (tzw. montażówki) trzymają razem blat, oraz trucki. Niektórzy skaterzy kolorują pary śrubek (można je również kupić), aby łatwiej było im odróżnić, która strona deskorolki to tail (tył). Montażówki mają różne długości, które są dopasowywane do grubości decku. Różnią się również otworem na narzędzie. Niektóre montuje się za pomocą klucza imbusowego, inne zaś na zwykły śrubokręt tzw. krzyżak.\n\n\n=== Grip – papier ścierny ===\nPapier ścierny, który przykleja się na górną część blatu, jest najczęściej samoprzylepny. Dostępny w wielu kolorach i wzorach. Niektórzy skaterzy wycinają lub malują na gripie pasek lub wzorek, aby mogli łatwiej odróżnić, gdzie znajduje się tail.\nPapier ścierny na górze deski pomaga też utrzymać nogi w jednym miejscu, by nie przesuwały się podczas jazdy i robienia tricków.\n\n\n=== Dawniej używane części ===\nSlidery: Wąskie plastikowe paski przymocowywane pod blatem wzdłuż krawędzi. Były popularne wśród vert skaterów, którym ułatwiały przytrzymywanie deski podczas wykonywania trików w powietrzu. Powodowały również większy poślizg na dolnej warstwie decka, chroniąc tym samym deck przed zarysowaniem podczas wykonywania slide'ów. Większość skateboarderów już nie używa raili ze względu na małą przydatność i kłopot z montażem. W latach 90. zastąpiono je Everslickiem czyli pokryciem spodniej warstwy deski plastikową powłoką – taka sama powłoka stosowana jest w snowboardach.\nCopery: Plastikowe nakładki na hangery trucka, zapewniające większy poślizg podczas wykonywania grindów. Zostały wymyślone w czasie, gdy street skating był w początkowej fazie swojego istnienia. Copery nie były bardzo popularne ze względu na małą trwałość.\nLeppery: Plastikowe pokrycia mocowane w środku trucka, okrywające kingpin i baseplate. Ich przeznaczeniem było zapobieganie zatrzymywaniu deskorolki, gdy truck uderzy w jakąś przeszkodę. Pomysł zarzucono bo nie były przydatne.\nNose guardy: Plastikowe \"zderzaki\" nakładane na nose (przód) deskorolki. Ich celem była ochrona decka przez zniszczeniami przy uderzeniu o przeszkody.\nTail bone'y lub tail guardy: Kawałki plastiku przymocowane na tailu deskorolki. Ich celem była osłona taila przed zużyciem podczas skoków i hamowania. Tailbone utrudniał wykonywanie ollie i kilka innych trików tail bone'y są dzisiaj bardzo rzadkimi akcesoriami.\n\n\n== Korzystanie z dróg w Polsce ==\nOd 20 maja 2021 korzystanie z deskorolek w Polsce jest uregulowane przez ustawę Prawo o ruchu drogowym. Deskorolki zaliczają się do typu urządzeń wspomagających ruch (UWR). Osoba poruszająca się na deskorolkach jest obowiązana korzystać z chodnika, drogi dla pieszych lub drogi dla rowerów, poruszając się na drodze dla rowerów obowiązuje ruch prawostronny. Korzystając z chodnika albo drogi dla pieszych, jest obowiązana poruszać się z prędkością zbliżoną do prędkości pieszego, zachować szczególną ostrożność, ustępować pierwszeństwa pieszemu oraz nie utrudniać jego ruchu.\nOsoba poruszająca się po drogach i chodnikach jest obowiązana:\n\nporuszać się z prędkością zapewniającą panowanie nad tym urządzeniem, z uwzględnieniem warunków, w jakich ruch się odbywa;\nprzy wymijaniu zachować bezpieczny odstęp od wymijanego pojazdu lub uczestnika ruchu;\nprzy omijaniu zachować bezpieczny odstęp od omijanego pojazdu, uczestnika ruchu lub przeszkody;\nprzed wyprzedzaniem upewnić się, czy ma dostateczne miejsce do wyprzedzania bez utrudnienia komukolwiek ruchu;\nzbliżając się do przejścia dla pieszych, zachować szczególną ostrożność i ustąpić pierwszeństwa pieszemu znajdującemu się na przejściu.\nPonadto Kodeks drogowy zabrania użytkownikom UWR:\n\nporuszania się w stanie nietrzeźwości, w stanie po użyciu alkoholu lub środka działającego podobnie do alkoholu;\nprzewożenia innej osoby, zwierzęcia lub ładunku;\nciągnięcia pojazdu lub ładunku;\nczepiania się pojazdów;\nporuszania się tyłem.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nskateboarding\nlongboard\nfingerboarding\nskatepark\nskateplaza\ndeskorolka elektryczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRamp Plans Dot Org – zrób sobie rampę (ang.). rampplans.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-05-09)].\nDeskorolka na Śląsku. decha.slask.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-10-07)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dętka\n\nDętka – komora z elastycznego materiału (najczęściej z gumy), wypełniona gazem (najczęściej powietrzem) tłoczonym poprzez wentyl. Jej zadaniem jest utrzymywanie ciśnienia gazu wypełniającego przedmiot ją zawierający, a przez to zapewnienie mu pożądanych właściwości użytkowych – przede wszystkim sprężystości.\n\n\n== Koła ==\nDętki kół znajdujące się wewnątrz opon mają kształt zbliżony do torusa. Obecnie w samochodach stosowane coraz rzadziej, ze względu na powszechne stosowanie opon bezdętkowych, natomiast w kołach do innych celów   (rowery, maszyny rolnicze, taczki, wózki inwalidzkie itp.) są stosowane powszechnie.\n\n\n== Piłki ==\nDętka zapewniająca elastyczność piłce ma kształt kuli.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\ndętka rowerowa\ndętka rudonoga", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dysk (przyrząd sportowy)\n\nDysk – sprzęt lekkoatletyczny używany podczas rzutu dyskiem. \nDysk składa się z drewnianej tarczy otoczonej metalowym pierścieniem. Sprzęt ma średnicę od 219 do 221 milimetrów dla mężczyzn i 180 do 182 milimetrów dla kobiet. Podczas zawodów kobiety i młodzicy (do 15 lat) używają sprzętu o wadze 1 kilograma, juniorzy młodsi (w wieku 16 i 17 lat) korzystają z dysku 1,5 kilogramowego, juniorzy (18 i 19 latkowie) rzucają dyskiem o ciężarze 1,75 kilograma, a dysk dla seniorów waży 2 kilogramy. \n\n\n== Bibliografia ==\n\nKajetan Hądzelek (red.): Mała Encyklopedia Sportu (Tom 1). Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1984. ISBN 83-217-2565-1. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Eye black\n\nEye black - substancja lub materiał czarnego koloru używane do wykonywania linii pod oczami mających na celu poprawę widzenia poprzez zmniejszenie odbicia promieni słonecznych. Stosowana najczęściej przez sportowców.\nEye black jest zazwyczaj mieszaniną wosku pszczelego, parafiny i grafitu. Używa się również specjalnych plastrów lub wazeliny, jednak badania dowiodły, że te ostatnie nie mają znaczącego wpływu na jakość widzenia.\nZwyczaj zaczerniania policzków popularny jest szczególnie w Stanach Zjednoczonych, głównie wśród graczy baseballu, futbolu amerykańskiego oraz lacrosse. W Europie rzadko spotykany.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Floret\n\nFloret – sportowa broń biała (zaliczana do broni kolnych).\n\n\n== Historia ==\nHistorycznie w Europie zachodniej floret był jedyną bronią kolną używaną na salach szermierczych, mimo że pojedynkowano się powszechnie na szpady. Z powodu odmienności w polu trafienia i zasadach walki dochodziło do sytuacji, w których doświadczeni szermierze ginęli w pojedynku na szpady ze znacznie słabszymi przeciwnikami. Dopiero koniec XIX wieku przyniósł wprowadzenie szpad do francuskich sal szermierczych i rozdzielenie nauczania szpady i floretu. Aktualnie floret obok szpady i szabli sportowej jest jedną z dyscyplin szermierki olimpijskiej.\n\n\n== Budowa współczesnego floretu ==\n\nFloret w szermierce sportowej różni się od broni używanej w latach 50. XVI wieku.\nJest bezpieczny, zakończony przyciskiem (tzw. puntą) i gdy się go wciśnie, to wyda sygnał na aparacie. Gdy trafi się w kamizelkę elektryczną, którą ma na sobie przeciwnik, to na aparacie zapali się światło kolorowe (czerwone lub zielone, zależy, pod który jest podpięty), lecz gdy w tzw. pole nieważne (czyli poza obrębem kamizelki), to zapali się światło białe.\nPunta jest zakończeniem długiej klingi. Klinga dzieli się na ostrze oraz płaz. Wykonana jest z metalu.\nNa początku klingi jest zamieszczona garda (częściej używany w środowisku zawodników kosz), która chroni dłoń przed mocniejszym uderzeniem. Jest wytrzymała, okrągła i wykonana z metalu.\nDo gardy przymocowany jest uchwyt trzymany w ręku.\nUchwyt może mieć różne kształty:\n\nfrancuski – długa, prosta rączka pokryta gumą\nbelgijski – krótka rączka, wyrobiona do kształtu ręki (najczęściej używana)\nwłoski – dziś już nie używana, długa i prosta rączka, starsza wersja francuskiej, z dwoma bolcami\nBroń na ogół ma długość 110 cm. Istnieją różne długości floretu: 0, 2, 5 (5 – to właśnie 110 cm).\nPrzez klingę przechodzi przewód elektryczny. Przeprowadzony jest przez kosz i z niego wychodzi gniazdko, w które wpina się kable szermiercze (element stroju szermierczego). Drugi koniec kabla szermierczego przypinany jest do tzw. wędki (łączy aparat z przewodem zawodnika).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Freeline skates\n\nFreeline Skates to para wrotek jednośladowych których styl jazdy przypomina jazdę na deskorolce, snowboardzie, surfingu i łyżworolkach jednocześnie. Składają się one z dwóch metalowych płytek pokrytych papierem ściernym, będących bezpośrednio połączonych z pewną formą trucka. Sposób jazdy jest odmienny zarówno od wrotek jak i deskorolki, zasadą zbliżony do Streetsurfingu.\n\n\n== Historia ==\nFreeline Skates zostały wynalezione w 2003 roku w San Francisco. Ryan Farrelly próbował zaprojektować lepszy sprzęt do zjazdów downhill. Jako prototyp stworzył deskorolkę z czterema kółkami ułożonymi w rzędzie. Po kilku testach Farrelly uświadomił sobie że wygodniejszym rozwiązaniem będzie stanie każdą stopą na osobnym zestawie kółek.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Frisbee\n\nFrisbee – dysk używany w sporcie i rekreacji. Sama nazwa frisbee jest zastrzeżonym znakiem towarowym firmy Wham-O, dla produktów opartych na pomyśle Freda Morrisona.\nTypowe frisbee ma kształt talerza o średnicy od 20 do 25 cm i jest wykonane z tworzywa sztucznego. W zależności od zastosowań frisbee mogą się znacznie różnić rozmiarem, ciężarem, twardością materiału i innymi parametrami, które wpływają na zachowanie się dysku w locie.\nDaleki lot frisbee umożliwia opór powietrza powstrzymujący jego opadanie (inaczej mówiąc, siła nośna wytwarzana przez różnicę ciśnienia powietrza nad i pod dyskiem). Ruch obrotowy stabilizuje lot. Dzięki temu rzucony dysk może przelecieć nawet kilkaset metrów. Zabawa polega na rzucaniu i łapaniu, jednak wokół tych prostych zasad zbudowano wiele gier, między innymi disc golf, freestyle frisbee, ultimate, dog frisbee (z udziałem psów).\n\n\n== Zobacz też ==\nringo\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gogle\n\nGogle – specjalistyczne okulary, pełniące różnorakie role np. ochronną, estetyczną, rozrywkową, militarną bądź technologiczną. posiadające ukształtowanie, które pozwala przylegać osłonie do twarzy wokół oczu, nie dopuszczając do wewnątrz elementów środowiska, osłaniając nosicieli przed uderzaniem podmuchów powietrza, rozbryzgów wody czy podróżujących w powietrzu pyłu i ciał stałych, groźnych dla zdrowia czy komfortu całego aparatu wzrokowego,\nGogle ochronne służą uczestnikom m.in sportów z gatunku ekstremalnych, w tym także zimowych takich jak np. narciarskie skoki czy wyścigi w postaci biegów. bobslejów czy łyżwiarstwa szybkiego) czy innych miejscach polegających na poruszaniu się osób w niestandardowych warunkach środowiskowych\nPodobną rolę pełnią specjalne okulary dla kolarzy i biegaczy narciarskich – zazwyczaj są jednak nieco mniejsze i delikatniejsze od gogli używanych w innych sportach.\nWcześniej gogle były także stosowane przez motocyklistów (przed upowszechnieniem się kasków ochronnych zintegrowanych z okularami) lub osoby prowadzące pojazdy z odkrytymi – narażonymi na wiatr – kokpitami (starszego typu samoloty, samochody wyścigowe lub łodzie motorowe).\nCzęsto, oprócz ochrony przed wiatrem lub deszczem, chronią przed jaskrawym światłem i odblaskiem od śniegu lub wody, pełniąc rolę okularów przeciwsłonecznych. Niektóre modele gogli mają w tym celu wymienne barwne „szkła” z przezroczystego tworzywa.\nUżywane także w przemyśle jako okulary ochronne (dla pilarzy, szlifierzy, spawaczy itp.) – chroniące przed drzazgami, wiórami, iskrami i odpryskami obrabianego materiału lub przed jaskrawym światłem podczas spawania.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Grot (broń)\n\nGrot, żeleźce – ostre, najczęściej metalowe zakończenie strzał, broni drzewcowej oraz drzewc chorągwi czy innych znaków wojskowych. Groty mogły być płaskie, paraboliczne, trójkątne lub czworokątne, przeznaczone do zadawania ran szarpanych, ciętych lub kłutych. Groty strzał nierzadko posiadały zadziory skierowane ku drzewcu, które utrudniały wyjęcie strzały z ciała, powodując jednocześnie większe obrażenia. Istniały także tępe groty używane podczas turniejów rycerskich. Grot mocowano za pomocą tulei nakładanej na drzewce lub za pomocą kolca wbijanego w drzewce.\nPierwsze typy grotów, pochodzące z epoki kamienia, wykonane były najczęściej z krzemienia lub wycięte z kości.\nGroty w łucznictwie tarczowym mają zazwyczaj kształt paraboliczny, dla jak najlepszych własności aerodynamicznych. Wykonywane są ze stali, aluminium lub tytanu.\nGroty mogą być wklejane do środka promieni lub wkręcane we wcześniej wklejone tuleje.\nGrotami mogą być także ostrza dekorujące oraz zwieńczające płoty i bramy.\n\n\n== Bibliografia ==\nPWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, ISBN 83-01-13506-9", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gryf (kulturystyka)\n\nGryf  – element sztangi w formie pręta, w sztandze olimpijskiej zakończonego obrotowymi tulejami, na które zakłada się obciążniki. Olimpijski gryf dla mężczyzn ma 7 stóp (2,13 m) długości i średnicę 28–29 mm (na końcu 49–50 mm). Waży 20 kilogramów.\nWystępują różne rodzaje gryfów, m.in.:\n\ngryf łamany – służy on do kształtowania bicepsów, poprzez jego specyficzny kształt odciąża nadgarstki podczas ćwiczeń.\ngryf prosty – najczęściej używany do wyciskania na klatkę piersiową, martwego ciągu, zarzutu, podrzutu.\nkratownica – gryf do kształtowania tricepsów i bicepsów.\ngryf krótki do hantli – służy do różnych ćwiczeń na biceps, triceps, przedramię, barki, plecy, klatkę piersiową.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gryf łamany\n\nGryf łamany – jest to powyginany gryf, który ułatwia ćwiczenia, stosuje się do treningu bicepsów (zmniejsza obciążenie nadgarstków) i tricepsów. \"Złamanie\" gryfu występuje pod kątem 45 i 30° licząc od osi gryfu. Zmienny kąt powoduje zróżnicowaną pracę mięśnia - im większe odchylenie od osi gryfu, tym większą pracę wykonuje szczyt głowy mięśnia.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Haltery (ciężarki)\n\nHaltery – ciężarki używane do skoków z miejsca w dal. Początkowo były to półokrągłe, sierpowate kawały kamienia z wklęsłością pośrodku dla wygodniejszego uchwytu ciężarka dłonią. Później wykonywano je z brązu w kształcie czółenek wydrążonych w środku. Ciężarki trzymane w dłoniach, rozkołysane, miały zawodnikowi ułatwić uzyskanie dłuższego skoku.\n\n\n== Bibliografia ==\nEugeniusz Skrzypek, 500 zagadek olimpijskich, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972 r.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hawk-Eye\n\nHawk-Eye (także Challenge, sokole oko, jastrzębie oko) – elektroniczny system umożliwiający rozstrzygnięcie kontrowersyjnych punktów, stosowany w sporcie, wykorzystywany m.in. w krykiecie, tenisie, badmintonie, szermierce, siatkówce, piłce nożnej i snookerze. Jego działanie umożliwiają kamery i czujniki przesyłające do komputera zarejestrowany bądź animowany obraz.\nWynalazcą Hawk-Eye jest Paul Hawkins. Jego firma produkująca system sokolego oka została przejęta w 2011 roku przez Sony.\n\n\n== Hawk-Eye w tenisie ==\n\nW systemie Hawk-Eye wykorzystywane są kamery zainstalowane ponad placem gry i czujniki umieszczone na korcie. Urządzenia rejestrują tor lotu piłki tenisowej, a następnie przesyłają dane do komputera, który tworzy trójwymiarowy animowany obraz lotu piłki wraz z miejscem odbicia o kort. Dokładność odwzorowania punktu odbicia piłki wynosi około 3,6 milimetra.\nKoszt montażu sokolego oka na jednym korcie wynosi około 100 tys. dolarów.\nDebiut sokolego oka w profesjonalnym turnieju nastąpił podczas Pucharu Hopmana w 2006 roku, w meczu Holandii z Chinami. Holenderka Michaëlla Krajicek była pierwszą tenisistką, która skorzystała z tego systemu.\nChallenge jest wykonywany na prośbę zawodnika. Tenisiście przysługują trzy szanse na nieudane sprawdzenie zagrania w każdym secie i jedna dodatkowa w tie breaku. Jeśli sportowiec nie popełni pomyłki, próba nie zostaje odebrana, tak więc liczba poprawnych sprawdzeń nie jest ograniczona.\n\n\n== Hawk-Eye w badmintonie ==\nBadmintoniści mogli korzystać z systemu sokolego oka podczas turnieju w Dżakarcie w 2013 roku. Kamery ruchu dostarczały precyzyjnych informacji na temat miejsca upadku lotki. Challenge musiał być dokonany od razu po zakończeniu akcji, przed rozpoczęciem kolejnego punktu. Zawodnicy korzystać z usprawnienia mogli dwukrotnie w trakcie meczu. W przypadku właściwej oceny sytuacji nie tracili szans.\n\n\n== Hawk-Eye w piłce nożnej ==\nSokole oko w piłce nożnej, dostarcza sędziemu informacji w momencie przekroczenia linii bramkowej przez piłkę. Wykorzystywane do tego jest pole magnetyczne i specjalne czujniki. Od sezonu 2013/2014 system siedmiu kamer kontrolował bramki w rozgrywkach Premier League. W Polsce system zadebiutuje podczas transmisji na żywo przy Mistrzostwach Europy w piłce nożnej w 2024 roku.\n\n\n== Hawk-Eye w siatkówce ==\nSokole oko w siatkówce otrzymało nazwę Challenge System Volleyball. Wykorzystane zostało podczas meczu finałowego PlusLigi w sezonie 2010/2011. Na układ składało się 15 kamer – 8 skierowanych w stronę linii boiska, 3 zwrócone na siatkę i antenkę oraz 4 przekazujące podgląd tablicy wyników i boiska. Kamery rejestrowały klatki filmowe co 0,008 sekundy. Koszt montażu jednego zestawu wynosi około 350 tys. złotych.\nW 2013 roku poinformowano, że system sokolego oka będzie wykorzystywany podczas wszystkich meczów Mistrzostw Świata w Piłce Siatkowej Mężczyzn 2014.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hop-Sport\n\nHop-Sport – marka sprzętu sportowego należąca do niemieckiej firmy Hegen Deutschland GmbH, która zajmuje się dystrybucją produktów Hop-Sport w obszarze DACHL. Marka powstała w 2003 roku.\nDystrybucją produktów marki Hop-Sport na polskim rynku, zajmuje się firma Hegen Distribution Sp. z o.o., natomiast głównym importerem marki jest Hegen Polska Sp. z o.o.\n\n\n== Historia ==\nHop-Sport, od momentu założenia, stale rozszerza swoją działalność na kolejne rynki, w tym m.in. na rynek słowacki, czeski, ukraiński, belgijski, estoński, austriacki, francuski, luksemburski, litewski i duński. \nW 2019 roku firma Hegen Polska została najemcą powierzchni magazynowej wynoszącej ponad 9,5 km², w kompleksie parku Panattoni w Szczecinie, aby sprawnie zarządzać kwestiami logistycznymi i dystrybucją produktów poza granice Polski. Hegen Polska posiada kompleks magazynów na terenie kraju, z których codziennie realizowane są wysyłki produktów, których wartość obrotu w roku 2022 wyniosła 134,8 mln zł.\n\n\n== Produkty i ich jakość ==\nHop-Sport oferuje szeroki wybór sprzętu fitness, sprzętu siłowego oraz różnego rodzaju akcesoriów sportowych. Wśród asortymentu znajdują się m.in.: bieżnie, rowerki stacjonarne, orbitreki, steppery, hantle, ławki treningowe, drążki do podciągania czy zestawy obciążeń. Jakość produktów oferowanych przez Hop-Sport zyskała uznanie m.in. w ogólnopolskich badaniach konsumenckich, dołączając do grona Konsumenckich Liderów Jakości.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona sklepu Hop-Sport", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hurley (kij)\n\nHurley (także hurl lub irl. camán) – kij do gry w hurling. Jest wykonany z drewna jesionowego i służy do podbijania, uderzania lub przenoszenia (na płaskiej swej części) piłki.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Jedynka (wioślarstwo)\n\nJedynka (też: skiff) – jednoosobowa łódź wyścigowa, stworzona do  wyścigów wioślarskich. Wyczynowy skiff jest stosunkowo długi (średnio 8,2 m), wąski oraz lekki (zwykle waży niewiele więcej, niż wynosi minimum dopuszczalne przepisami FISA, czyli 14 kg). Napędzany jest za pomocą dwóch długich wioseł - siłą mięśni zawodnika (zwanego skifistą, zwróconego plecami w kierunku płynięcia. Skifista siedzi na wózku, jeżdżącym wzdłuż osi podłużnej łodzi, po krótkich szynach. Jedynka wyposażona jest w dwie symetrycznie zamocowane odsadnie, pozwalające  mocować dulki w pewnej odległości od  burty. Stopy wioślarza mocowane są trwale do łodzi za pomocą podnóżka, najczęściej wyposażonego w montowane na stałe buty.\nPierwsze jedynki wyścigowe robione były z poszyciem klinkierowym, co czyniło je bardzo ciężkimi. W roku 1867 pojawiły się więc pierwsze konstrukcje zapewniające znaczne zmniejszenie wagi przy dużej sztywności - były to poszycia z kompozytów składających  się z warstw papieru nasyconych lakierem lub klejem, które utwardziły się po wyschnięciu. Od początku XX wieku poszycia wytwarzano z cedru, jednak prawdziwą rewolucją było wprowadzenie przez niemiecką firmę Empacher łodzi z poszyciem z nowoczesnych laminatów węglowych. Łodzie wykonane w tej technologii zadebiutowały na Igrzyskach w 1972 roku, a kilka lat później były w powszechnym użyciu.\nRozgrywane na skiffie zawody są dyscypliną olimpijską. Konkurencja mężczyzn znajduje się w programie igrzysk nieprzerwanie od Igrzysk Olimpijskich w Paryżu w roku 1900. Konkurencja kobiet zadebiutowała na Igrzyskach Olimpijskich w Montrealu w roku 1976.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBill Miller. The Development of Rowing Equipment. rowinghistory.net (ang.) [dostęp: 2018-12-04]\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nJak wiosłuje się na jedynce wioślarskiej youtube.com", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kajak\n\nKajak – niewielka łódź turystyczna lub sportowa.\nUżywa się do niej wiosła o dwóch piórach, nieopartym o żadne urządzenia przymocowane do pokładu (w odróżnieniu od łodzi wiosłowej). Załoga siedzi twarzą do kierunku płynięcia.\nPochodzi od inuickiej (eskimoskiej) łodzi nazywanej „qajaq” (wym. IPA: qɑ.'jɑq, przybliżona polska wymowa: [ka’jak]). Obecnie spotykana jest ogromna liczba bardzo różnych, jeśli chodzi o kształt kadłuba i technologię wykonania, kajaków. Najkrótsze (kajaki do rodeo – akrobacji kajakowej) mają 1,7 m długości, a najdłuższe (regatowe kajaki czteroosobowe) – 11 m. Przeciętna długość kajaka turystycznego to 3,5–5 m, a szerokość – 60–80 cm.\n\n\n== Rodzaje kajaków ==\nKajaki można klasyfikować ze względu na przeznaczenie i technologię wykonania.\nKlasyfikacja ze względu na przeznaczenie wygląda następująco:\n\nkajaki rekreacyjne\nkajaki turystyczne\nnizinne\nmorskie\ngórskie\nkajaki sportowe\nregatowe\ngórskie slalomowe\ngórskie zjazdowe\ndo freestyle’u (rodeo kajakowego)\ndo kajak-polo\nkajki surfski (kajaki z otwartym kokpitem przeznaczone do wyścigów oceanicznych i morskich).\nZe względu na technologię wykonania wyróżniamy kajaki:\n\nz kompozytów (laminatów) (popularnie, choć często nieprawidłowo określane, jako plastikowe), najczęściej spotykany jest laminat poliestrowo-szklany; lepsze (lżejsze i bardziej wytrzymałe) są kajaki z laminatów na bazie włókna węglowego, kevlaru i żywic epoksydowych. W tej technologii wytwarza się większość łodzi sportowych;\nz polietylenu – bardziej wytrzymałe od laminatowych, ale cięższe.\nkajaki składane – wzorowane na konstrukcjach Inuitów i Aleutów, którzy budowali swoje łódki w oparciu o drewniany szkielet powleczony skórami zwierząt.\nkajaki „drewniane”, budowane ze sklejki lub sklejanych listewek i laminatu szklano-epoksydowego.\nkajaki z tworzyw termoplastycznych (ABS, Royalex, Pirilite i inne), które produkuje się przez wytłaczanie kadłubów lub połówek kadłubów z płatów odpowiedniego tworzywa. Tą technologią produkuje się najwięcej kanadyjek turystycznych, ale ostatnio także kajaków turystycznych.\n\n\n== Zobacz też ==\nkajakarstwo\nszlak kajakowy\nsygnały kajakowe\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kask do rugby\n\nKask do rugby (ang. scrum cap) – kask sportowy używany przez zawodników podczas meczu rugby, chroniący ich przed poważnymi urazami głowy, kalafiorowatym uchem, skaleczeniami i otarciami. Zgodnie z przepisami kask jest dodatkowym elementem ubioru i nie jest obowiązkowy. \n\n\n== Opis ==\nTradycyjnie kask do rugby używany był przez młynarzy, jednak obecnie noszą go również zawodnicy, którzy nie formują młyna. Zgodnie z ostatnimi badaniami, kask do rugby może zmniejszyć wpływ siły uderzenia nawet o 47%. Projekt kasku został zaprezentowany przez Euriga Evansa i był po raz pierwszy noszony przez uczniów brytyjskiego Christ’s College w Londynie. Rozmiar kasku w dużej mierze zależy od wielkości głowy zawodnika. W oficjalnych turniejach i meczach rugby dopuszczalne są tylko te kaski, które mają etykietę organizacji World Rugby.\nKask do rugby ochrania całą głowę oraz uszy i składa się z trzech warstw: zewnętrznej, środkowej i wewnętrznej. Warstwa wewnętrzna ma kilka perforacji na powierzchni, natomiast warstwa zewnętrzna ma kilka kieszonek. Warstwa środkowa wyposażona jest w otwartokomórkową piankę poliuretanową, o gęstości w zakresie od 100 do 300 kg/m³, która skutecznie redukuje energię przeciążenia, która po uderzeniu przekazywana jest do głowy zawodnika.\nPierwszy w historii kask miał typową konstrukcję opaski na głowę z wyściółką w okolicy uszu oraz paskiem pod brodą. Nie zakrywał obszaru głowy i zawodnik był narażony na obrażenia zewnętrzne. Obecnie używane kaski produkowane są z cienkiej pianki o różnych zaawansowanych właściwościach. Materiał sztywny, taki jak tworzywo sztuczne, jest całkowicie zabroniony. Kask dzięki odpowiedniej wentylacji zapobiega przegrzaniu głowy.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nSpecyfikacja kasku do rugby. World Rugby. [dostęp 2022-11-06]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kask futbolowy\n\nKask futbolowy (ang. football helmet) – kask używany w futbolu amerykańskim.\nSkłada się ze skorupy, wykonanej z twardego tworzywa sztucznego, wyściełanej grubą warstwą materiału tłumiącego, kratki chroniącej twarz, wykonanej z jednego lub więcej metalowych prętów, oraz pasków na brodę do utrzymania kasku na głowie. Niektórzy zawodnicy dodają przyciemniane poliwęglanowe szybki chroniące oczy.\nWymóg stosowania kasków istnieje na wszystkich poziomach zorganizowanych rozgrywek futbolowych, z wyjątkiem nieagresywnych odmian dyscypliny, jak np. futbol flagowy. Mimo stosowania kasków zawodnicy niekiedy ulegają kontuzjom głowy, takim jak wstrząśnienia mózgu.\nTypy kasków zmieniają się wraz z funkcją zawodnika na boisku, co wynika z potrzeby znalezienia równowagi pomiędzy widocznością a bezpieczeństwem gracza.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kij (lacrosse)\n\nKij do gry w lacrosse to przyrząd sportowy w kształcie długiego kija, używany w lacrosse do przemieszczania piłki i uderzania kijów graczy drużyny przeciwnej. Kij zakończony jest siatką o kształcie zbliżonym do trójkąta, z luźnym naciągiem pozwalającym na chwytanie, przenoszenie i rzucanie piłki.\n\n\n== Kij tradycyjny ==\nKij tradycyjny zwykle wykonywany był z drewna hikorowego formowanego przez zginanie nad parą wodną. Przez otwory nawiercone w części kija przeznaczonej na kosz przeciągano linkę nylonową utwardzaną żywicą syntetyczną. Pozwalało to na utworzenie ściany bocznej. Siatkę splatano z rzemieni skórzanych przeciągniętych wzdłuż kija, pomiędzy jego górą a miejscem, gdzie rozpoczyna się kosz, oraz nylonowych linek umieszczonych poprzecznie. Luźną siatkę wzmacniano w części górnej dodatkowymi linkami poprzecznymi umożliwiającymi szybki wyrzut piłki.\nKij drewniany używany jest od powstania gry do czasów współczesnych. W wersji halowej często używają go bramkarze, a wśród seniorów także zawodnicy w polu. Kanadyjskie Stowarzyszenie Lacrosse zezwala na używanie kijów drewnianych narzucając takie same wymiary jak kijom współczesnych. Kobiety dość często używają kijów drewnianych w grze na otwartym stadionie.\n\n\n== Kij współczesny ==\n\n\n=== Głowa ===\nGłowa to część używana do operowania piłką. Gracze chwytają, rzucają i balansują piłką używając siatki przymocowanej na obwodzie. Wykonana jest głównie z twardego plastiku. Dozwolone rozmiary zależą od rodzaju gry i płci zawodników. Większa głębokość siatki dozwolona jest w grze mężczyzn.\n\n\n=== Rączka ===\nWspółczesne rączki kija do gry w lacrosse wykonywane są z rurki metalowej często o przekroju ośmiokątnym, aby zapewnić lepszy uchwyt. Większość wykonana jest z aluminium, tytanu, skandu lub ich stopów, ale nadal spotyka się rączki z drewna i włókna szklanego. Dolna część rączki pokryta jest taśmą i zamknięta zatyczką z gumy.\n\n\n== Zobacz też ==\nPiłka (lacrosse)\nLacrosse\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kij krykietowy\n\nKij krykietowy – kij używany przez odbijającego podczas gry w krykieta. Tradycyjnie wykonywany jest z wierzby, najczęściej z gatunku wierzby białej znanej w Anglii jako cricket-bat willow. Kije nacierane są olejem lnianym.\nWedług przepisów krykieta kij (razem z rękojeścią) nie może być dłuższy niż 965 mm (38 cali), a pióro nie może być szersze niż 108 mm (4,25 cala).  Kije zazwyczaj ważą pomiędzy 1,1 do 1,4 kg.\nWiększość kijów jest sprzedawana w stanie surowym i przed użyciem muszą zostać knocked in, czyli obite specjalnym drewnianym młotkiem; proces \"opukiwania\" kija zabiera zazwyczaj od 3 do 6 godzin.\n\n\n== Zobacz też ==\nkij baseballowy\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nOficjalne przepisy dotyczące kijów krykietowych. lords.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-19)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kula do kręgli\n\nKula do kręgli – kula o średnicy 160 mm i masie 2800–2900 g, lub średnicy 165 mm i masie 3050–3150 g albo też średnicy 218 mm, masie 7250 g. Kule do kręgli wykonywane są najczęściej z tworzyw sztucznych.\nDo ich wyrobu wykorzystywano także drewno gwajakowców.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nhttp://www.twister.katowice.pl/\nMała encyklopedia techniki\nhttp://www.twister.katowice.pl/zasady-gry-w-kregle/", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lexus Hoverboard\n\nLexus Hoverboard – zaprezentowana przez firmę Lexus pozbawiona kół odmiana deskorolki, umożliwiająca jazdę nad powierzchnią specjalnego toru dzięki wykorzystaniu zjawiska lewitacji magnetycznej.\nWewnątrz Lexus Hoverboard zainstalowano dwa kriostaty, zawierające elementy nadprzewodzące wykonane z materiału zwanego YBCO – tlenku itrowo-barowo-miedziowego (YBa2Cu3O7-x). Ma on złożoną strukturę krystaliczną perowskitu i należy do grupy nadprzewodników wysokotemperaturowych, który w przeciwieństwie do znanych wcześniej nadprzewodników nie wymagają schłodzenia bardzo drogim ciekłym helem do temperatury bliskiej zera absolutnego, a wystarczy im tani i łatwo dostępny ciekły azot.\nPrzed rozpoczęciem jazdy deskę umieszcza się na podstawce nad magnesami trwałymi i napełnia kriostaty ciekłym azotem, który wrząc schładza je do temperatury -197 stopni Celsjusza, w której elementy wykonane z YBCO przechodzą w stan nadprzewodnictwa. Pojawia się wówczas tzw. efekt Meissnera, polegający na „uwięzieniu” zewnętrznego pola magnetycznego przez nadprzewodnik, wskutek czego utrzymywany jest on przez pole magnetyczne w stałej odległości od magnesów, nawet mimo przyłożenia dużej siły – i po usunięciu podstawki deska unosi się nad magnesami. Uboczny efekt wrzenia ciekłego azotu widoczny jest w postaci mgiełki unoszącej się wokół deski – to para wodna z powietrza, kondensująca pod wpływem zimnego azotu wydostającego się z kriostatów.\nPrace nad Lexus Hoverboard prowadzono w Dreźnie z udziałem naukowców z Instytutu Badań Ciała Stałego i Materiałoznawstwa im Leibniza (IFW) oraz inżynierów z firmy evico, specjalizującej się w przemysłowym wykorzystaniu nadprzewodników wysokotemperaturowych. Projektowanie, budowanie i testowanie prototypów w ramach projektu SLIDE trwało około roku. W ostatniej fazie do programu dołączył zawodowy skateboarder Ross McGouran, który pomógł dopracować ostateczny kształt deski.\nOstateczne próby odbyły się na specjalnym torze w Cubelles koło Barcelony. Pod jego powierzchnią przypominającą beton zainstalowano niemal 200 metrów przywiezionych z Drezna magnetycznych ścieżek, ułożonych z neodymowych magnesów trwałych (Nd2Fe14B).\nOpublikowany 4 sierpnia 2015 r. przez firmę Lexus na Youtube film „The Lexus Hoverboard: It’s here”, ukazujący ewolucje wykonywane na unoszącej się bez podparcia desce, który w ciągu niecałych dwóch miesięcy obejrzano ponad 10 milionów razy, stanowi znakomity przykład marketingu wirusowego. Jednocześnie Lexus opublikował filmy prezentujące zasady działania Hoverboard i proces powstawania urządzenia, promujące wśród widzów naukę i technikę.\n\n\n== Zobacz też ==\nskateboarding\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Łódź (wioślarstwo)\n\nWioślarska łódź sportowa, łódź wyczynowa – bardzo wąska i relatywnie długa łódź, stworzona do  wyścigów wioślarskich. Napędzana jest za pomocą długich wioseł - siłą mięśni zawodników, którzy zwróceni są plecami w kierunku płynięcia. Wioślarze siedzą na wózkach, jeżdżących wzdłuż osi podłużnej łodzi, po krótkich szynach. Łódź sportowa wyposażona jest w odsadnie, pozwalające  mocować dulki w pewnej odległości od  burty. Stopy wioślarza mocowane są trwale do łodzi za pomocą podnóżka, najczęściej wyposażonego w montowane do niego na stałe buty.  Jako że priorytetem w budowie łodzi sportowych jest ich prędkość, ich dno jest zaokrąglone, co – w połączeniu z długim i wąskim kształtem – powoduje ich chybotliwość i trudność w opanowaniu techniki wiosłowania.\n\n\n== Historia ==\nPierwsze zawody wioślarskie rozgrywane były na łodziach służących do transportu. Ze względu na wzrost wysokości nagród dla zwycięzców i prestiżu wyścigów, zawodnicy zaczęli udoskonalać łodzie, aby zwiększyć ich prędkość.\n\n\n=== Odsadnie ===\nPierwszym z wynalazków zwiększających efektywność poruszania się łodzi, było zastosowanie w roku 1828 odsadni – pozwoliły one umieścić dulki (mocowane na końcu odsadni) dalej od burty łodzi. Dzięki temu punkt podparcia wioseł można było przesunąć jak najdalej od osi wzdłużnej, zmniejszając jednocześnie szerokość łodzi. Pozwoliło to zmniejszyć opór wody, przy zachowaniu minimum stabilności i wyporności łodzi. Pierwsze odsadnie były drewniane, szybko jednak (w roku 1830) zastosowano odsadnie metalowe.\nKolejnym dużym udoskonaleniem w zakresie sposobu mocowania wioseł w stosunku do osoby wiosłującego, było zastosowanie w wyczynowych łodziach ruchomych odsadni (wynalezionych stosunkowo wcześnie, bo już w roku 1877). Pomysł ten wprowadzono w życie na początku lat 80. XX wieku - odsadnie takie znacząco zwiększały efektywność ruchu łodzi, eliminując przesunięcia masy wioślarza spowodowane faktem, iż wioślarz w tradycyjnej łodzi wyczynowej przesuwa się na ruchomym wózku. W łodzi z ruchomymi odsadniami zawodnik siedzi bowiem na nieruchomym siodełku. W roku 1981, reprezentujący RFN Peter-Michael Kolbe wygrał na łodzi z takimi odsadniami mistrzostwa świata w wioślarstwie. Międzynarodowa Federacja Wioślarska FISA zakazała jednak zawodnikom wykorzystania ruchomych odsadni w roku 1984.\n\n\n=== Wózek wioślarski ===\nSporym ograniczeniem siły, z którą wioślarz mógł napędzać łódź, była niewielka długość pociągnięcia wiosłem oraz fakt, że zawodnik używał jedynie siły rąk i tułowia. Rozwiązaniem obu problemów był ruchomy wózek (siodełko), na którym wioślarz odpychał się  od podnóżka, wykorzystując mięśnie nóg. Pierwsze próby miały miejsce w roku 1857 w Nowym Jorku w wyścigach czwórek. W roku 1870 wynalazek taki został opatentowany, a już w połowie lat 70. stał się standardowym wyposażeniem wyścigowej łodzi.\n\n\n=== Poszycie łodzi ===\nPierwsze łodzie wyścigowe robione były z poszycia klinkierowego, co czyniło łodzie bardzo ciężkimi. W roku 1867 pojawiły się więc pierwsze konstrukcje zapewniające znaczne zmniejszenie wagi przy dużej sztywności - były to poszycia z kompozytów składających  się z warstw papieru nasyconych lakierem lub klejem, które utwardziły się po wyschnięciu. Od początku XX wieku poszycia wytwarzano z cedru, jednak prawdziwą rewolucją było wprowadzenie przez niemiecką firmę Empacher łodzi z poszyciem z nowoczesnych laminatów węglowych. Łodzie wykonane w tej technologii zadebiutowały na igrzyskach w 1972 roku, a kilka lat później były w powszechnym użyciu. Waga ósemki wioślarskiej spadła dzięki temu o jedną trzecią, a łodzie stały się znacznie sztywniejsze.\n\n\n== Kategorie łodzi ==\nZe względu na liczbę wioseł, których używa każdy z wioślarzy stanowiących osadę. Łodzie mogą być przystosowane albo do używania przez wioślarza dwóch wioseł (krótszych - każdy zawodnik trzyma w każdej ręce po jednym wiośle), albo jednego wiosła (dłuższego - zawodnik trzyma je obiema rękami). Łodzie, na których każdy wioślarz ma w rękach dwa wiosła nazywane są \"podwójnymi\", gdy zawodnik trzyma jedno wiosło, są to osady \"pojedyncze\". We wioślarskiej jedynce zawodnik - z natury rzeczy - zawsze używa dwóch krótszych wioseł.\nZe względu na liczbę wioślarzy. Obecnie wyścigi wioślarskie rozgrywane są na łodziach, na których liczba zawodników wiosłujących wynosi: 1, 2, 4 albo 8. W XIX wieku urządzano ponadto wyścigi osad liczących 6 lub 10 zawodników.\nZe względu na korzystanie ze sternika. Łodzie mogą być sterowane:\nprzez niewiosłującego sternika, który steruje za pomocą systemu linek połączonych ze sterem, albo:\nprzez samych wiosłujących (przy pomocy systemu pozwalającego jednemu z zawodników kierować sterem za pomocą skrętów butem albo - w łodziach podwójnych - ciągnąc mocniej jednym z wioseł).\nBiorąc pod uwagę powyższe, obecnie wyróżnia się następujące kategorie łodzi (w nawiasie powszechnie stosowane oznaczenia):\n\nOsady \"pojedyncze\": dwójka bez sternika (2-), dwójka ze sternikiem (2+), czwórka bez sternika (4-), czwórka ze sternikiem (4+), ósemka (8+), przy czym ósemki zawsze są ze sternikiem.\nŁodzie podwójne: jedynka (1x), dwójka podwójna (2x), czwórka podwójna (4x).\nObrazuje to poniższa tabela, gdzie żółty punkt na piktogramie to sternik, a oznaczenie \"O\" pokazuje, które konkurencje (według stanu obowiązującego od 2020 roku) będą w programie igrzysk olimpijskich.\n\n\n== Nietypowe  łodzie sportowe ==\nOprócz opisanych powyżej łodzi sportowych, istnieją również łodzie wyścigowe do specjalnych zastosowań.\n\n\n=== Łodzie do parawioślarstwa ===\nŁodzie te mają wygląd zbliżony do zwyczajnych łodzi wyczynowych, we większości klas niepełnosprawności zawodników różnią się one jednak znacząco - z uwagi na dostosowanie do potrzeb osób niepełnosprawnych. Zgodnie z regulacjami Międzynarodowej Federacji Wioślarskiej, w większości klas parawioślarstwa wioślarz siedzi na nieruchomym siodełku, musi być przywiązany do łodzi specjalnymi pasami, a jedynki muszą ponadto mieć specjalne \"pontony\" przymocowane do odsadni.\n\n\n=== Łodzie do wyścigów morskich ===\nTradycyjne łodzie sportowe nie nadają się do wyścigów po morzu i na obszarach przy brzegach morskich, gdzie fale  są zbyt wysokie. Łodzie służące do takich wyścigów są znacznie szersze i bardziej stabilne, a ponadto maja wyższe burty.\n\n\n== Galeria ==\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBill Miller. The Development of Rowing Equipment. rowinghistory.net (ang.) [dostęp: 2018-11-28]", "source": "wikipedia"}
{"text": "Łuk (broń)\n\nŁuk – neurobalistyczna broń miotająca, składająca się z łęczyska i cięciwy. Ręczne napięcie cięciwy i jej zwolnienie dzięki wykorzystaniu energii sprężystości łęczyska doprowadza do wystrzelania pocisku (strzały).\nJedna z najstarszych broni miotających, znana ludzkości od co najmniej 35 tys. lat, choć rozkwit jej używania miał miejsce w okresie środkowego mezolitu około 10 tys. lat p.n.e. Pierwsze urządzenie w dziejach człowieka służące do magazynowania energii mechanicznej.\n\n\n== Budowa ==\n\nŁuk składa się ze sprężystego pręta lub listwy, zwanego łęczyskiem, oraz linki łączącej oba końce pręta, zwanej cięciwą, która jest przymocowana do łuku w miejscach zwanych gryfami.\nPociskiem jest strzała, czyli cienki i długi pręt, który jest wystrzeliwany z łuku.\nŁęczyska łuku muszą być wykonane z elastycznego materiału, który jest w stanie ulegać odwracalnemu odkształceniu poprzez ręczne naciągnięcie cięciwy.\nCięciwa musi być stosunkowo cienką (ale nie przesadnie) nierozciągliwą linką, na tyle wytrzymałą, aby nie pękać w momencie prostowania łęczyska po strzale.\nStrzała musi być na tyle długa, aby wystawać choć trochę za łęczysko w momencie pełnego naciągnięcia cięciwy.\n\n\n== Strzelanie z łuku ==\n\nStrzelanie z łuku wymaga obu rąk. Strzelec trzyma w jednej, wyprostowanej ręce (osoby z prawym okiem dominującym w lewej) łęczysko nieco poniżej połowy jego długości (z wyjątkiem łuków japońskich, gdzie trzymany jest w jednej trzeciej długości łuku licząc od dołu). Dłoń tej ręki stanowi też zwykle powierzchnię utrzymującą strzałę prostopadle do drzewca. W różnych typach łuków występują także podstawki pod strzałę. Drugą ręką łucznik trzyma jednocześnie cięciwę. Napinanie łuku polega na jednoczesnym odpychaniu łuku i ciągnięciu cięciwy. Idealnie jest, gdy obie te siły się równoważą. Nazywane jest to równowagą dynamiczną. Po wycelowaniu łucznik puszcza cięciwę, która pchana w kierunku drzewca przez jego siły sprężystości wystrzeliwuje strzałę.\nSkuteczne i celne strzelanie z łuku wymaga dość długiego treningu siłowego i technicznego. Kluczową sprawą jest umiejętność dość długiego wytrzymania w bezruchu w momencie pełnego naciągnięcia cięciwy. W momencie tym całe grupy mięśni pleców, klatki piersiowej i obu rąk są poddane silnym naprężeniom. Łucznik musi wytrzymać ten wysiłek przez kilka, kilkanaście sekund, w czasie których, aby móc celnie wykierować swój łuk, nie może podlegać żadnym drganiom, a dodatkowo musi w pełni kontrolować swój oddech. Wzrost siły potrzebnej do naciągnięcia i utrzymania łuku jest proporcjonalny do pędu strzały, a zatem i do zasięgu łuku. Moment zwolnienia cięciwy polega na oddaniu strzału przy minimalnym, kilkumilimetrowym otwarciu palców (lub kciuka w łucznictwie wschodnim) umożliwiającym zejście cięciwy z opuszek (moment ten jest praktycznie niezauważalny, jest efektem poprawnego zadziałania mięśni pleców i całkowitego rozluźnienia mięśni kończyn górnych, w szczególności bicepsa i tricepsa oraz mięśni szkieletowych przedramienia i palców).\n\n\n== Rodzaje łuków ==\n\nO celności łuku decyduje jakość wykonania drzewca, cięciwy i strzał. O jego nośności decyduje konstrukcja wszystkich tych elementów oraz ich dopasowanie do siebie – strzały muszą mieć sprężystość dobraną do siły łuku (tzw. spin strzały). Dodatkowym czynnikiem wpływającym na jej zachowanie w momencie strzału jest masa grotu. Oczywiście, gdy mówimy o łukach tradycyjnych, a nie nowoczesnych takich jak łuk sportowy czy łuk bloczkowy, które są wyposażone w wiele akcesoriów ułatwiających celowanie i strzelanie, najważniejszym czynnikiem wpływającym na celność i zasięg łuku jest łucznik.\nŁuk prosty, zwany też równikowym, to najstarsza forma łuku. Używane przez człowieka na pewno już od mezolitu, a być może już od schyłkowego paleolitu. W Europie wykonywano je zwykle z gałęzi jesionowych i cisowych, a w Azji – ze świeżego bambusa.\nDługi łuk angielski dał początek współczesnym łukom sportowym.\nŁuk astrachański był to łuk używany przez tatarów astrachańskich. Łuk był dłuższy od człowieka średniego wzrostu. Jeden koniec łuku był opierany o ziemię i przytrzymywany nogą. Naciągnięcie odbywało się obiema rękoma. Jak wspominał Jan Chryzostom Pasek, strzały przebijały opancerzonego żołnierza na wylot.\nŁuk refleksyjny (azjatycki) – łuk, w którym łęczysko nie jest prostym prętem, lecz kilkuwarstwową kompozycją drewna, rogu i ścięgien (w nowoczesnych konstrukcjach stosuje się m.in. włókno węglowe). Wewnętrzna strona łuku wykonana jest z kurczliwego rogu, wewnętrzna z drewna, zewnętrzna ze ścięgien. Tak wykonane łęczysko nie jest w stanie rozprężonym proste, lecz tworzy wybrzuszony na zewnątrz kształt. Powoduje to, że przy mniejszych wymiarach łęczyska energia jest już zmagazynowana w łuku w stanie spoczynku. Łuk refleksyjny był już używany w starożytnej Asyrii. Rozróżnia się kilka odmian tego łuku różniących się kształtem i budową, jednak dla całej tej grupy łuków przyjmuje się nazwę – łuki refleksyjne, bądź wschodnie. Łuk refleksyjny posiadał większy zasięg i siłę przebicia niż łuk walijski, bądź prosty, ale był od niego znacznie mniejszy (długość drzewca ok. 1 m). Umożliwiało to wygodne strzelanie z konia.\nŁuk janczarski – łuk ten był stosowany wyłącznie w zawodowych oddziałach tureckich janczarów. Posiadał refleksyjne łęczysko o maksymalnych dla danego łucznika wymiarach, dochodzących do około 1,8 m (70,87\"). Jego zasięg dochodził do 400 m. Wymagał perfekcyjnego treningu prowadzonego od wczesnych lat dzieciństwa i tylko w rękach tak wyszkolonego łucznika stanowił skuteczną broń. Łuk ten posiadał niezbyt skuteczną celność, wynikającą ze względu na powstające drgania w trakcie wypuszczania strzały, jakie powstają w tak dużej konstrukcji łęczyska refleksyjnego. Rekompensował to większym zasięgiem i zapewniał większą szybkostrzelność.\nŁuk japoński – typowy łuk japoński to yumi, o wymiarach dochodzących do 2,5 m. Jest to łuk kompozytowy, klejony z kilku warstw bambusa. Cechą bardzo charakterystyczną dla łuku japońskiego jest asymetryczność – górne ramie jest dłuższe niż dolne i mniejsze od dołu przez co majdan jest na wysokości ok. ⅓ długości łuku. Yumi stosowany był zarówno przez łuczników konnych, jak i pieszych, a sztuka walki rozwinięta w oparciu o użycie takiego łuku zwana jest kyūjutsu. Łuk stosowany obecnie w sztuce kyūdō jest nieco krótszy (2,21 m, ±6 cm).\n\nŁuk sportowy – nazywany także łukiem olimpijskim, jest to łuk refleksyjny, z którego strzela się na treningach i zawodach sportowych. Wykonany m.in. włókna węglowego, włókna szklanego, lekkich i wytrzymałych stopów metali – dawniej łuki wykonywane były ze specjalnie konserwowanego drewna, składa się z majdanu, ramion i cięciwy oraz innego sprzętu pomocniczego, takiego jak celownik, stabilizator przedni długi (tzw. laga) czy stabilizatory pomocnicze (wąsy). Przeciętnie waży od 1,5 do 3 kg i przystosowany jest do celnych strzałów na duże odległości (w łucznictwie sportowym strzela się najdalej na odległość 90 m, jednak zasięg takiego łuku jest o wiele większy). Łuk charakteryzuje się z reguły mniejszą siłą naciągu niż np. łuki historyczne, jest to ok. 38–42 funtów.\nŁuk bloczkowy (compound) – Zastosowano w nim wielokrążek (koła i krzywki) pomagający korzystnie rozłożyć siłę w trakcie naciągania cięciwy. Konstrukcja łuku bloczkowego umożliwia zmagazynowanie większej energii (twardsze ramiona) niż w przypadku klasycznych rozwiązań, przy jednoczesnym zmniejszeniu siły potrzebnej do utrzymania napiętego łuku, w stosunku do siły maksymalnej. Strzała może osiągnąć ogromne prędkości, w najnowszych konstrukcjach przekraczające nawet 300 fps (stóp na sekundę, około 90 m/s). Łuki bloczkowe posiadają regulacje siły naciągu. Do wyrobu strzał stosuje się stopy aluminium, włókna węglowe i kompozyty. Łuk tego typu można zobaczyć między innymi w filmie Rambo II, John Rambo, Blade: Mroczna trójca.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkusza\nłucznictwo\nłucznik (żołnierz)\n\n\n== Bibliografia ==\nZespół ds. wyszkolenia Polskiego Związku Łuczniczego. Łucznictwo, teoria i praktyka szkolenia. Warszawa 2002.\nBeth L. Habeishi, Stephanie Mallory: Strzelanie z łuku. Warszawa: Wydawnictwo RM, 2008, s. 70. ISBN 978-83-7243-667-2.\nDwight Jon Zimmerman: The Book of Weapons: Tools of War Through the Ages. New York: Tess Press. ISBN 978-1-60376-117-8. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Łyżworolki\n\nŁyżworolki (wrotki jednośladowe) – sprzęt sportowy i rekreacyjny mający postać kółek mocowanych do butów w sposób trwały w jednym rzędzie, analogicznie do płozy w łyżwach (stąd nazwa).\n\n\n== Historia ==\nKoncepcja umieszczania kółek pod butami sięga co najmniej początku XVIII wieku. Od początku były to próby imitacji jazdy na łyżwach w warunkach braku lodu, do celów rekreacyjnych bądź przedstawień teatralnych. Kolejne modele nie zdobywały jednak szerszej popularności ze względu na trudności z hamowaniem i skręcaniem. \nDopiero w 1863 roku James Plimpton z Medford w stanie Massachusetts odszedł od jednośladowości, projektując dwie pary równoległych kółek na wózkach przymocowywanych do buta, czyli pierwsze wrotki. Nowość błyskawicznie dotarła do Europy, robiąc wielką furorę. Odtąd aż do lat 80. XX wieku łyżworolki istniały w cieniu wrotek.\nWszystkie opisywane dotychczas łyżworolki posiadały drewniane kółka. Sporą zmianę przyniosło dopiero wprowadzenie poliuretanu w 1979 roku, dzięki czemu kółka stały się odporniejsze na ścieranie. \nWspółczesne łyżworolki narodziły się w latach 80. XX wieku. Początkowo były promowane jako sposób dla hokeistów na trenowanie jazdy latem, jednak szybko spopularyzowały się wśród młodzieży.\n\n\n== Korzystanie z dróg w Polsce ==\nOd 20 maja 2021 korzystanie z łyżworolek w Polsce jest uregulowane przez ustawę Prawo o ruchu drogowym. Łyżworolki zalicza się do typu urządzeń wspomagających ruch (UWR). Osoba poruszająca się na łyżworolkach jest obowiązana korzystać z chodnika, drogi dla pieszych lub drogi dla rowerów, poruszając się na drodze dla rowerów obowiązuje ruch prawostronny. Korzystając z chodnika albo drogi dla pieszych, jest obowiązana poruszać się z prędkością zbliżoną do prędkości pieszego, zachować szczególną ostrożność, ustępować pierwszeństwa pieszemu oraz nie utrudniać jego ruchu.\nOsoba poruszająca się po drogach i chodnikach jest obowiązana:\n\nporuszać się z prędkością zapewniającą panowanie nad tym urządzeniem, z uwzględnieniem warunków, w jakich ruch się odbywa;\nprzy wymijaniu zachować bezpieczny odstęp od wymijanego pojazdu lub uczestnika ruchu;\nprzy omijaniu zachować bezpieczny odstęp od omijanego pojazdu, uczestnika ruchu lub przeszkody;\nprzed wyprzedzaniem upewnić się, czy ma dostateczne miejsce do wyprzedzania bez utrudnienia komukolwiek ruchu;\nzbliżając się do przejścia dla pieszych, zachować szczególną ostrożność i ustąpić pierwszeństwa pieszemu znajdującemu się na przejściu.\nPonadto Kodeks drogowy zabrania użytkownikom UWR:\n\nporuszania się w stanie nietrzeźwości, w stanie po użyciu alkoholu lub środka działającego podobnie do alkoholu;\nprzewożenia innej osoby, zwierzęcia lub ładunku;\nciągnięcia pojazdu lub ładunku;\nczepiania się pojazdów;\nporuszania się tyłem.\n\n\tRodzaje łyżworolek\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\n\nurządzenie wspomagające ruch (UWR)\nwrotkarstwo\nłyżwy\nłyżwiarstwo\nnartorolki\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Łyżwy\n\nŁyżwy – sprzęt sportowy służący do przemieszczania się po lodzie, którego podstawowym elementem są metalowe płozy przymocowywane do butów. Wykorzystuje się je w celach sportowo-wyczynowych, rekreacyjnych bądź także transportowych. Sporty wykorzystujące łyżwy określa się mianem łyżwiarstwa.\nBudowa samej płozy zależy od rodzaju czynności wykonywanych za ich pomocą. Wśród sportowców odpowiednie rodzaje płóz i butów odpowiadają konkretnym dyscyplinom. Niektóre rodzaje aktywności sportowych wykorzystujących łyżwy to:\n\nhokej na lodzie,\nbandy,\ntaniec na lodzie,\nłyżwiarstwo figurowe,\nłyżwiarstwo szybkie – tzw. panczenowe,\nłyżwiarstwo wyprawowe.\nŁyżwy wykorzystywane do wyczynowego uprawiania sportu składają się z odrębnie dobranych butów i płóz, w przeciwieństwie do łyżew używanych rekreacyjnie sprzedawanych w całości. Zanim zaczęto produkować łyżwy z butami, do jazdy amatorskiej stosowano łyżwy mocowane do butów codziennego użytku. Obecnie jest to praktyka stosowana głównie w łyżwiarstwie wyprawowym.\n\n\n== Historia ==\nOd tysięcy lat ludzie zamieszkujący tereny z mroźnymi zimami wykorzystywali różne proste przedmioty ułatwiające przemieszczanie się po śniegu. Z nich wyewoluowały współczesne narty, rakiety śnieżne, sanie, czy łyżwy. Za przodka tych ostatnich uważa się kości jakie przywiązywano do spodniej części buta, które ułatwiały ślizg po zamarzniętej powierzchni wód. Najstarsze takie kościste łyżwy znaleziono w Chinach i Szwajcarii i datuje się je na 3000 r.p.n.e., choć powszechnie uważa się, że co najmniej równie wcześnie używano podobnych przyrządów w Europie Północnej. Te wczesne poprzedniczki łyżew ślizgały się po lodzie i wymagały użycia kijów do rozpędzania się, a więc technika jazdy była znacząco inna.\nNowoczesne łyżwy narodziły się w XIII lub XIV wieku w Niderlandach. Region przeżywał rozkwit gospodarczy, rozwijało się rolnictwo, zaludniały miasta, przekopywano liczne kanały irygacyjne. Liczne płytkie zbiorniki wodne oraz cieki wodne zamarzały na zimę, przez co łyżwiarstwo zdobyło popularność jako środek transportu, ale i rozrywka. W tym czasie wynaleziono też drewniane łyżwy z metalowym podbiciem. Zaczęto też je ostrzyć, dzięki czemu rozwinęła się możliwość jazdy bez kija zbliżona co do zasady do dzisiejszej. W XVI wieku powstały pierwsze łyżwy metalowe. Do XVIII wieku łyżwiarstwo stało się już nie tylko sposobem przemieszczania się, lecz również sportem w krajach europejskich. Koloniści z Europy wprowadzili łyżwiarstwo w USA i Kanadzie. \nIndustrializacja oraz rozwój kolejnych dyscyplin sportowych przyczynił się do ewolucji i specjalizacji łyżew. Pojawiły się odrębne typy łyżew. Łyżwy figurowe zrewolucjonizował w 2. połowie XIX wieku Amerykanin Jackson Haines, który jako pierwszy zaczął produkować buty z przymocowanymi płozami w 1865 roku, a w 1870 wprowadził ząbki z przodu umożliwiające skoki i inne akrobacje. Tymczasem w 1876 roku w Londynie zbudowano pierwsze sztucznie chłodzone lodowisko. W 2. poł. XIX wieku w Montrealu narodził się hokej na lodzie, zaś w Holandii i Norwegii zaczęto organizować zawody łyżwiarstwa szybkiego. \nWiek XX charakteryzował się przede wszystkim rozwojem technologii, profesjonalizacją i włączeniem łyżwiarstwa w skład dyscyplin olimpijskich. W efekcie nastąpiło rozróżnienie łyżew na profesjonalne oraz rekreacyjne. W Holandii i Skandynawii rozwinęły się też łyżwy potrzebne do uprawiania łyżwiarstwa wyprawowego.\n\n\n== Rodzaje łyżew ==\n\nŁyżwy można podzielić na dwie podstawowe grupy: wyczynowe wykorzystywane w rywalizacji sportowej i rekreacyjne. Istnieją trzy podstawowe rodzaje łyżew wyczynowych: figurowe, hokejowe i panczeny. Do tego w ostatnich dekadach odrębną kategorią stały się łyżwy wyprawowe. \nTradycyjne buty łyżwiarskie są wykonane ze skóry i zawiązywane. Do celów rekreacyjnych wykorzystywane są buty plastikowe, wiązane lub zapinane na specjalne klamry. W XX wieku powstała również odmiana łyżew dwupłozowych (popularnie: saneczki), wykorzystywanych głównie przez najmłodszych. Dostępne są również łyżwy z możliwością wymiany płozy łyżwiarskiej na rolkową lub wrotkową.\n\n\n=== Łyżwy figurowe ===\nŁyżwy przeznaczone do jazdy figurowej są najwyższe i najcięższe ze wszystkich rodzajów łyżew. Ma to zapewnić ochronę dla kostki przy wykonywaniu skomplikowanych skoków i ewolucji. Płoza jest delikatnie zaokrąglona, szeroka, z rowkiem pośrodku, zakończona z przodu ząbkami (czubkiem), wykorzystywanymi w niektórych skokach i elementach krokowych.\nOdmianą łyżwy figurowej jest łyżwa do tańców na lodzie i jazdy synchronicznej. Jej płoza jest około dwóch centymetrów krótsza niż w łyżwach do jazdy indywidualnej i sportowej, a najniższy ząbek na czubku jest mniejszy, co ma ułatwić czucie krawędzi.\n\n\n=== Łyżwy hokejowe ===\n\nŁyżwy hokejowe, znane też jako hokejówki, są używane do gry w hokeja na lodzie i ringette, choć okazjonalnie są wykorzystywane w jeździe rekreacyjnej. Buty są zbudowane z wytrzymałych materiałów zabezpieczających stopy przed kontuzjami. Łyżwy są zaokrąglone z dwóch stron, co zapewnia im większą zwrotność. Nieco odmienne są łyżwy dla bramkarzy, gdzie buty niższe, jednak dodatkowo wzmocnione przy pięcie i z podeszwą bliżej lodu. Podobne do hokejowych są też łyżwy do bandy, które są jednak niższe i z nieco dłuższą płozą. W 1957 sportowa wytwórnia sprzętu wyczynowego we Wrocławiu przystąpiła do produkcji łyżew hokejowych według wzoru kanadyjskiego.\n\n\n=== Łyżwy do jazdy szybkiej ===\n\nPanczeny, czyli łyżwy do jazdy szybkiej charakteryzują się długim i cienkim ostrzem. But jest bardzo lekki, nie zasłaniający kostki. Pozwalają na rozwijanie dużych prędkości, ale nie są zwrotne i nie nadają się do jazdy rekreacyjnej na ślizgawkach. W ostatnich dekadach rozpowszechniło się mocowanie ruchome w łyżwiarstwie szybkim na torze, tzw. „klapy” umożliwiające dłuższe odbicie, a za tym lepsze osiągi czasowe. W short tracku preferowane są klasyczne panczeny z płozą przymocowaną na sztywno.\n\n\n=== Łyżwy wyprawowe ===\n\nŁyżwy wyprawowe są specjalnym rodzajem łyżew wykorzystywanym do podróżowania po zamarzniętych jeziorach, rzekach i kanałach. Wyróżnia się dwa rodzaje łyżew wyprawowych: holenderskie, przypominające panczeny oraz nordyckie, które przymocowuje się do butów górskich lub do narciarstwa biegowego. Mają one dłuższe płozy o łagodniejszej krzywiźnie ułatwiające ślizg po nierównym lodzie.\n\n\n=== Łyżwy rekreacyjne ===\nŁyżwy rekreacyjne zazwyczaj przypominają figurówki bądź hokejówki, nie mają jednak parametrów umożliwiających jazdę wyczynową, a ich głównym zadaniem jest zapewnienie odpowiedniego komfortu użytkownikom. But i płoza stanowi zazwyczaj jedną całość. W ostatnich latach coraz popularniejsze są też łyżwy o płozie przypominającej hokejową, jednak w bucie od łyżworolek. Są one zazwyczaj lżejsze od swoich odpowiedników wyczynowych, tańsze i powszechnie dostępne na rynku.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nłyżwiarz\nwrotki\nłyżworolki\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Marker paintballowy\n\nMarker paintballowy – urządzenie pneumatyczne stosowane do gry w paintball. Marker wykorzystuje sprężone powietrze (atmosferyczne lub dwutlenku węgla) jako siłę napędową pocisku (kulka wypełniona farbą). W momencie wystrzału sprężony gaz przekazuje kulce część swojej energii, co umożliwia miotanie jej w kierunku celu. Niektóre z markerów wizualnie zbliżone są do tradycyjnej broni strzeleckiej.\nMarkery dzielą się na 4 rodzaje:\n\nPompki – charakteryzują się małą szybkostrzelnością, gdyż za każdym strzałem trzeba je przeładowywać (jak strzelby typu pump action).\nPneumatyczne – w odróżnieniu od „pompek” nie trzeba przeładować broni po każdym strzale, ponieważ mechanizm wypychający kulkę tzw. bolt powraca do pozycji wyjściowej pod wpływem ciśnienia gazu(teoretycznie ten typ markerów powinien się nazywać mechaniczno-pneumatyczne).\nElektro-pneumatyczne – jest to marker pneumatyczny z tzw. e-gripem. Polega to na tym że naciśnięcie spustu uruchamia elektryczny mechanizm, który w zależności od włączonego trybu strzeli jedną kulką, serią kulek bądź będzie strzelał ciągle aż do puszczenia spustu. Powrót bolta do pozycji wyjściowej również jest spowodowany tym iż marker jest \"pod ciśnieniem\".\nElektroniczne – najbardziej zaawansowane technicznie. Posiadają one system skomplikowanych układów elektronicznych odpowiedzialnych za wypuszczanie kulek, za tempo w jakim mogą być wystrzeliwane kulki, oraz regulują przepływ gazu z butli do markera. Używane są one najczęściej przez profesjonalistów do gier speedballowych, rzadziej leśnych (z powodu większego narażenia elektroniki markera na uszkodzenie).\nMarker strzela kolorowymi kulkami o średnicy ok. 1,7 cm (0,689 cala), które są wypełnione barwnikiem spożywczym w różnych kolorach (niebieski, zielony, żółty itd.). Nie są one szkodliwe dla środowiska ponieważ barwnik rozkłada się w bardzo szybkim tempie (jeden deszcz zazwyczaj usuwa je całkowicie). Barwnik ten jest opakowany w żelowe skorupki które pod wpływem siły z jaką uderzają w cel rozpadają się na drobne kawałki. \nNa podobnej zasadzie działają różne rodzaje broni pneumatycznej, np. wiatrówki, ASG.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mikasa MVA 200\n\nMikasa MVA 200 – piłka meczowa do piłki siatkowej wyprodukowana przez firmę Mikasa. Używana jest zarówno w meczach międzynarodowych, jak i rozgrywkach krajowych siatkarzy i siatkarek.\nMikasa MVA 200 została stworzona na Letnie Igrzyska Olimpijskie 2008, a swoją premierę miała 8 sierpnia 2008 roku podczas pierwszego meczu turnieju olimpijskiego. \nTradycyjnych osiemnaście płatów zastąpionych zostało ośmioma przypominającymi \"płatki\". Układ kolorów został zmieniony z niebieskiego, białego i żółtego na niebieski i żółty, co zwiększa widoczność piłki. Zmiana powierzchni poprawiła przyczepność piłki do dłoni, większa miękkość zapobiega dużej sile uderzenia czy też jej zmniejszona sprężystość, co zapewnia większą kontrolę nad piłką. \n\n\n== Bibliografia ==\nNew Volleyball Debuts at the 2008 Beijing Olympic Games. mikasasports.com. [dostęp 2011-04-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 stycznia 2009)]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nakolannik\n\nNakolannik – rodzaj ochraniacza na kolana, używanego w niektórych dyscyplinach sportu lub podczas pracy wykonywanej w pozycji klęczącej. Wykorzystywany jest również wszędzie tam, gdzie występuje bezpośrednie niebezpieczeństwo uszkodzenia bądź kontuzji kolan.\nNakolannik wykonany jest najczęściej ze skóry lub materiału o dużej wytrzymałości, z miękką wyściółką od środka, aby użytkownik nie odczuwał dyskomfortu.\n\n\n== W sporcie ==\nW sporcie jest używany zarówno przez amatorów korzystających rekreacyjnie m.in. z rowerów, deskorolek, desek, łyżworolek czy wrotek, jak również przez sportowców zawodowych i wyczynowych. Z nakolanników korzystają najczęściej sportowcy w takich dyscyplinach jak: snowboard, hokej, siatkówka, piłka ręczna, kolarstwo górskie, taniec, wspinaczka skalna, futbol amerykański czy polo.\n\n\n== W pracy ==\nNakolanniki stosują również pracownicy, których praca wymusza pozycję klęczącą, chroniąc kolana np. od zimna lub wilgoci. Jest używany m.in. w ogrodnictwie, przy układaniu kostki brukowej oraz przy układaniu parkietu lub paneli podłogowych. W tej dziedzinie służy do zwiększenia komfortu pracy i zapobiega otarciom i odparzeniom skóry. Nakolanniki przeznaczone są do prac w pozycji klęczącej, muszą spełniać wymagania zawarte w normie PN-EN 14404\n\n\n== Militaria i Ratownictwo ==\nDawniej funkcjonował jako element zbroi (zob. nakolanek/nakolannik)\nStosowany jest przez jednostki specjalne zarówno wojskowe, jak też policyjne, służby ratunkowe szczególnie takie jak GOPR czy TOPR.\nIstnieją też ochraniacze na inne części ciała, spełniające podobną funkcję, a są to: nakostnik, nałokietnik, naparstnik czy naramiennik.\n\n\n== Inne zastosowanie ==\nnakolanniki dla dzieci do raczkowania\n\n\n== Zobacz także ==\norteza stawu kolanowego (stabilizator kolana)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik języka polskiego. T. 2. Warszawa: PWN, 1993, s. 264. ISBN 83-01-10904-1.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nałokietnik\n\nNałokietnik (ang. elbow pad) – rodzaj ochraniacza nakładanego na łokieć, używanego podczas uprawiania niektórych sportów lub przy wykonywaniu niektórych prac. Stosuje się go przede wszystkim tam, gdzie istnieje bezpośrednie lub pośrednie niebezpieczeństwo uszkodzenia bądź kontuzji łokci.\nW sporcie stosują go zarówno amatorzy, korzystający rekreacyjnie z rowerów, deskorolek, wrotek, jak również sportowcy wyczynowi i zawodowi.\nZ nałokietników korzystają  sportowcy m.in. w takich dyscyplinach jak: hokej, piłka ręczna, siatkówka, kolarstwo górskie, wrestling, czy wspinaczka skalna.\nWśród stosujących ten ochraniacz można wymienić również żołnierzy, niektóre oddziały prewencyjne policji oraz ratowników np. GOPR czy TOPR.\nDawniej nałokietnik (jako rodzaj rękawa od dłoni do łokcia), był czasem zakładany przez pracowników biurowych i urzędników na właściwy rękaw, w celu ochronienia go przed zabrudzeniem lub zniszczeniem.\nSłużył również jako element zbroi (zob. nałokcica/nałokietnik).\n\n\n== Zobacz też ==\nnakolannik\nnaramiennik\nnaparstnik", "source": "wikipedia"}
{"text": "Naramienniki futbolowe\n\nNaramienniki futbolowe (ang. shoulder pads) – sprzęt ochronny używany w futbolu amerykańskim.\nNowoczesne naramienniki wykonane są z elementów z twardego tworzywa sztucznego wypełnionych pianką absorbującą uderzenia w ramiona, barki oraz górną część klatki piersiowej i pleców. Elementy konstrukcji są ze sobą znitowane, zaś całość zawodnik mocuje do ciała za pomocą regulowanych taśm.\n\n\n== Zobacz też ==\nnakolannik\nnałokietnik\nnaparstnik", "source": "wikipedia"}
{"text": "Obuwie deskorolkowe\n\nObuwie deskorolkowe – rodzaj obuwia sportowego, przeznaczonego do uprawiania jazdy na deskorolce.\nObuwie takie charakteryzuje się odpowiednio miękką podeszwą, specjalnie dobranymi materiałami oraz innowacjami w konstrukcję obuwia. Ze względu na fakt, iż podczas uprawiania sportu jakim jest skateboarding obuwie przez cały czas trze o papier ścierny na deskorolce, but musi być odpowiednio skonstruowany aby nie uległ zniszczeniu. W tym celu stosuje się specjalnie wzmocnioną przednią część cholewki (ang. ollie pad), podwójne szwy oraz inne systemy. Obuwie deskorolkowe można kupić głównie w skateshopach.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nInformacje na temat obuwia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ochraniacz zębów\n\nOchraniacz zębów – rodzaj zabezpieczenia zębów używanego w sportach walki oraz w innych sportach kontaktowych, takich jak rugby, hokej na lodzie, futbol amerykański, piłka ręczna, a także stosowanego w celach medycznych (np. przy zabiegach dentystycznych).\nSłuży do ochrony zębów przed wybiciem, złamaniem lub ukruszeniem, zapobiegając stykaniu się zębów górnych z dolnymi. Ma postać półokrągłej rynienki zakładanej na górne zęby w przypadku ochraniaczy pojedynczych lub na górne i dolne zęby w przypadku ochraniaczy podwójnych. Ochraniacz zębów jest najczęściej wykonany z tworzywa termoplastycznego umożliwiającego dokładne dopasowanie do zgryzu użytkownika poprzez podgrzanie w gorącej wodzie i ułożenie na zębach.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pistolet startowy\n\nPistolet startowy – rodzaj broni palnej przeznaczonej do emitowania głośnego sygnału startu w zawodach sportowych, na przykład w wyścigach.\nJeśli w zawodach pomiar czasu dokonywany jest manualnie, stoperem ręcznym, a miejsce startu znajduje się w odległości większej niż kilkadziesiąt metrów od mety, to jest istotne, by pistolet startowy w chwili strzału emitował oprócz dźwięku również sygnał optyczny – najczęściej błysk połączony z chmurką dymu wydobywającą się z pistoletu. Umożliwia to sędziom mierzącym czas uruchomienie stoperów w chwili oddania strzału, a nie dopiero wówczas, kiedy fala dźwiękowa od startera trafi do mety (uwzględniając prędkość dźwięku w powietrzu, na stadionie lekkoatletycznym w biegu na 100 metrów dźwięk od startera do sędziów na mecie dociera dopiero po ⅓ sekundy).\nWspółczesne wymagania dotyczące pomiaru czasu na zawodach najczęściej wywołują potrzebę – zwłaszcza w zawodach wyższej rangi – wyeliminowania błędów wynikających z ręcznego pomiaru czasu. Na potrzeby elektronicznego pomiaru czasu stosuje się zatem różnorodne systemy automatycznego uruchamiania stoperów, w tym również pistolety startowe połączone bezpośrednio (kablami) z zegarem. Użycie rozwiązań elektronicznych umożliwia również wyeliminowanie małych (ale mogących mieć znaczenie w zawodach) różnic wynikających z ograniczonej prędkości dźwięku i z faktu, że każdy z zawodników znajduje się w innej odległości od startera (na przykład od paru do parunastu metrów), co powoduje, iż ten znajdujący się najdalej usłyszeć może strzał startera nawet o kilkadziesiąt milisekund później niż ten znajdujący się najbliżej. Eliminuje się to poprzez umieszczenie w blokach startowych każdego zawodnika głośnika, który emituje „wystrzał” – sygnał startu; takie rozwiązanie usuwa różnice w czasie dotarcia sygnału do każdego z zawodników.\nPrzy zastosowaniu elektronicznego pomiaru czasu i głośników emitujących sygnał startu sam pistolet startowy traci de facto rację bytu, jednakowoż nadal jest używany po to choćby, by zgromadzeni na zawodach widzowie mogli śledzić zawodników: widzieli (i słyszeli) jak przebiegają. Na Zimowych Igrzyskach Olimpijskich 2010 w Vancouver zastosowano całkowicie elektroniczny system, w którym urządzenia startowe nie miały cech broni palnej.\nZgodnie z polskimi regulacjami dotyczącymi wyposażenia stadionów lekkoatletycznych opracowanymi przez Komisję Obiektów i Sprzętu PZLA na podstawie Przepisów World Athletics i Regulaminów PZLA, do organizacji zawodów lekkoatletycznych w Polsce w V najniższej (szkolnej) klasie zawodów w wyposażeniu organizatorów powinny się znajdować co najmniej dwa pistolety startowe i 100 nabojów startowych (dymnych), a w klasie I (najwyższej, światowej) – cztery pistolety i 300 nabojów.\nZe względu na swoje podobieństwo do ostrej broni palnej, pistolety startowe (tak jak pistolety hukowe) podlegają w różnych krajach różnym restrykcjom związanym bądź to z potrzebą uzyskiwania zezwoleń (na przykład w Polsce zezwolenia są potrzebne od kalibru 6 mm wzwyż), bądź to z potrzebą specyficznego ich oznakowania (na przykład w Wielkiej Brytanii muszą być malowane na jaskrawe kolory).\nW regatach żeglarskich rolę wystrzału z pistoletu startowego spełnia często wystrzał z armaty, tradycyjnie sygnalizującej moment startu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nMichał Miś: Olimpiada techniki, Wiedza i Życie, nr 9/2000.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Polar Electro\n\nPolar Electro (potocznie Polar) – producent pulsometrów wykorzystywanych w różnych dyscyplinach sportowych. Fabryka mieści się w Kempele, w Finlandii.\n\n\n== Możliwości urządzenia ==\nNajbardziej zaawansowane technologicznie są modele Polara wykorzystywane w kolarstwie. Oprócz pomiaru pracy serca (potrzeba specjalna opaska z elektrodami na klatkę piersiową) urządzenie zapisuje w swej pamięci profil przebytej trasy, wykres prędkości (potrzebny dodatkowy chip mocowany na widelcu), temperaturę otoczenia, wykres kadencji (potrzebny dodatkowy chip mocowany w okolicy lewej korby); istnieje też możliwość podłączenia urządzenia mierzącego moc zawodnika (na podstawie drgań łańcucha). Wszystkie dane można wczytać do komputera (podczerwień) i analizować w programie Polar Precision Performance. Wszystkie dane są też dostępne podczas pracy urządzenia, na treningu.\nPoza tym pulsometry Polara wykorzystywane są we wszystkich innych dyscyplinach wytrzymałościowych.\n\n\n== Polar a GPS ==\nNa przełomie 2007/2008 Polar wprowadził do oferty model RS800G3 oraz sensor GPS G3 oparty na technologii SIRF III. Pełni on jedynie funkcję czujnika prędkości i dodatkowego altimetru, a nie nawigacji.\n\n\n== Bibliografia ==\nMagazyn rowerowy BikeBoard, #5[105] lipiec 2006, strona 24.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna polska strona internetowa", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pulsometr\n\nPulsometr – urządzenie monitorujące pracę serca. Pulsometry używane są bardzo często przez sportowców uprawiających sporty wytrzymałościowe.\nZazwyczaj w skład pulsometru wchodzą:\n\nodbiornik (\"zegarek\") – część podobna do zwykłego zegarka, którą można założyć na rękę, rakietę tenisową lub kierownicę roweru. Zegarek wskazuje aktualny puls. Często urządzenie posiada także inne funkcje, takie jak: liczenie kalorii, stoper, zegarek.\nczujnik – zakładany na wysokości piersi, ma za zadanie odczytywać puls i przesyłać go do odbiornika.\nW sprzedaży dostępne są także pulsometry posiadające czujnik w pasku odbiornika, w tym wypadku puls mierzony jest na ręce.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Punta\n\nPunta – tępe zakończenie głowni treningowej broni białej. \nWspółcześnie w broni używanej w szermierce sportowej (floret, szabla, szpada) metalowy przycisk nakręcany na gwint znajdujący się na końcu głowni, łączący się miedzianym przewodem (naciągiem) z gniazdkiem znajdującym się przy rękojeści. Do gniazdka podłączony jest przewód elektryczny łączący broń z aparatem naliczającym trafienia.\n\n\n== Budowa i działanie ==\nPierwotnie punta była jedynie tępym zakończeniem głowni (stanowiąc z nią monolit), redukującym ryzyko penetracji ciała oponenta podczas treningu. Współczesna punta stosowana w szermierce sportowej składa się z grzybka, tulejki (prowadnicy grzybka) i sprężyny oporowej wymuszającej odpowiednią siłę wymaganą do przesunięcia grzybka. Odległość, jaką musi pokonać grzybek, żeby zamknąć obwód elektryczny, nazywana jest szczeliną punty i według regulaminu Międzynarodowej Federacji Szermierczej wynosi 2 mm zarówno dla szpady, jak i dla floretu. Siłę potrzebną do zamknięcia obwodu elektrycznego definiuje się jako równowartość obciążnika położonego na grzybku pionowo ustawionej punty. Dla szpady wynosi ona 750 g.\n\n\n== Sposób rejestrowania trafień ==\nZasada rejestrowania punktów jest odmienna w szpadzie i florecie. W szpadzie, przed osadzeniem punty na ważnym polu trafienia, obwód elektryczny jest otwarty i jego zamknięcie jest rejestrowane jako trafienie. Uziemiony kosz szpadowy nie zamyka obwodu elektrycznego, w związku z czym rejestrator ignoruje zadane w niego trafienia. W przypadku floretu rejestrator rozróżnia trafienie w uziemioną kamizelkę i kołnierz maski jako trafienia w ważne pole, co sygnalizowane jest kolorowym światłem na wyświetlaczu. Trafienie w nieważne pole trafienia jest sygnalizowane światłem białym.\n\n\n== Zobacz też ==\nsztych", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rakieta do squasha\n\nRakieta do squasha – przyrząd do gry w squasha. Trzonek i pętla wypełniona nylonowym (zazwyczaj) naciągiem, służy do odbijania piłki. Rakiety można podzielić ze względu na: wagę, balans, powierzchni główki, materiału z którego jest wykonana rakieta. \nNajczęściej zbudowana z aluminium, stopu aluminium, kompozyt grafitowy, włókna węglowego.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRakiety Squash - Charakterystyka, Opis , Jak wybrać", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rakieta tenisowa\n\nRakieta tenisowa – przyrząd do gry w tenisa.\nTrzonek i pętla wypełniona nylonowym (zazwyczaj) naciągiem, służy do odbijania piłki. Często zbudowana z włókna węglowego.\nFirmy produkujące popularne i zawodnicze rakiety tenisowe to między innymi: Babolat, Wilson, Head, Dunlop, Yonex, Prince.\nWielkość rakiety określana jest w calach jako standard. Rakiety juniorskie mają rozmiar 21-26,5 cala zaś seniorskie/normalne od 27 do 27,5 cala.\nKażda rakieta składa się z kilku podstawowych części:\n\nrączki\ntrzonka z gardłem (część między główką a rączką/ wyróżniamy dwa typy gardła: otwarte i zamknięte)\nramy\nnaciągu (strun)\nKlasyczna drewniana rakieta ma gardło typu zamkniętego zaś nowoczesna, grafitowa, ma gardło typu otwartego.\n\n\n== Wielkości rakiet ==\nRakiety tenisowe produkowane są w trzech głównych kategoriach wielkości:\n\nStandard-size (wielkość standardowa) dziś uważana za tzw. starą szkołę (old school) i praktycznie nie używana. Wielkość od 80 do 85 cali kwadratowych\nMid-size (wielkość średnia) od 86 do 100 cali, choć najczęściej używany jest zakres od 95 do 100 cali. Najpopularniejszy zakres wyczynowy.\nOver-size (wielkość ponadwymiarowa) od 101 do 139 cali. Rakiety o tych wymiarach polecane są głównie dla początkujących graczy ze względu na „łatwość obsługi”. Jednak nie tylko początkujący gracze grają rakietami typu oversize. Najczęściej zawodniczo wykorzystują ten rozmiar gracze grający przy siatce, lubiący grać wolejem\nZależnie od rozmiaru i kształtu główki rakiety zmienia się wielkość sweet point, czyli powierzchnia na naciągu rakiety, z której odbita jest z maksymalną siłą (tzw. czyste uderzenie).\n\n\n== Rączka ==\nWymiary rączki podawane są w saskim systemie miar: 4, 4 1/4, 4 3/8, 4 1/2, 4 5/8, choć coraz bardziej popularne jest podawanie rozmiaru rączki w europejskim systemie: L0 (4 cale), L2 (4 1/4), L3' (4 3/8), L4 (4 1/2), L5 (4 5/8).\nRączka zbudowana jest najczęściej z tworzywa sztucznego lub mocnego drewna. Rączka ma osiem płaszczyzn pozwalających na określenie sposobu trzymania rakiety. Najbardziej popularnym uchwytem jest chwyt kontynentalny (ang. Continental Grip). Sposób trzymania dzielimy na dwie grupy: forhendowe oraz bekhendowe. Chwytami backhandowymi są chwyt wschodni oraz pół-zachodni zaś do chwytów forehandowych zaliczają się: wschodni, pół-zachodni i zachodni.\n\n\n== Materiały ==\nRakiety tenisowe mogą być wykonane z tworzyw sztucznych lub naturalnych:\n\ngrafit – popularny od lat 70. XX wieku. Pozwala na dobre czucie piłki. Często łączony z włóknem szklanym i węglowym\nbor i kevlar – podobne do grafitu, lecz lżejsze. Wadą tej mieszanki jest przenoszona wibracja przez kevlar do ręki i ramienia gracza\naluminium – materiał używany w niezbyt drogich rakietach. Oferuje mniej siły i czucia od innych materiałów\ntytan – bardzo drogie rakiety i przeznaczone do profesjonalnego grania\ndrewno i łączenia z innymi materiałami – rakiety nieużywane od lat 80. XX wieku.\n\n\n== Wyważenie ==\nWyważenie rakiety tenisowej ma podstawowe znaczenie przy jej użytkowaniu. Jest drugim co do ważności elementem każdej rakiety i cechuje jej przydatność do zadań na korcie.\nWyważenie (ang. Balance) dzielimy na następujące kategorie:\n\nHead light (HL) – na rączkę\nEven (E*) – neutralny\nHead Heavy(HH) – na główkę\nKażda rakieta w gardle ma opisany punkt wyważenia (balansu). Poza ogólnymi wskaźnikami wyważenie ma punkty określające stopień przeniesienia balansu np. zawodnicza rakieta Wilson Blade 98 BLX Pink ma wyważenie 6 pkt HL co oznacza, że rakieta jest mocno wyważana na rączkę.\nRakiety tenisowe uważane za neutralnie wyważone mają punkt balansu w okolicy 13,5 cala (ok. 35 cm) od podstawy rączki\n.\n\n\n== Swingweight rakiety ==\nOdczucie wagi rakiety podczas całego cyklu uderzeniowego. Wyróżniamy trzy indeksy: wysoki, średni i mały. Parametr ten zależy od masy rakiety, wyważenia oraz aerodynamiki (m.in. grubości ramy, wielkości główki). Wysoki jest zalecany dla dobrze zbudowanych, silnych zawodników, niski dla raczej słabszej budowy ciała.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nEwolucja sprzętu do grania w tenisa ziemnego, \"Rakieta\" (pl)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rakiety śnieżne\n\nRakiety śnieżne (tzw. karple) – przedmioty mocowane na obuwiu, przeznaczone do chodzenia po śniegu. Poprzez rozłożenie ciężaru ciała na większą powierzchnię zmniejszają naciski jednostkowe na śnieg, pozwalając poruszać się po jego powierzchni ze znacznie mniejszym zapadaniem się.\nTradycyjne rakiety śnieżne miały drewnianą ramę, na której była rozpięta skórzana \"podeszwa\". Niektóre współczesne rakiety śnieżne są podobne, jednak większość ma ramę z lekkiego metalu, a część jest zbudowana z pojedynczych kawałków tworzywa sztucznego.\nRakiety śnieżne mają zwykle przody wygięte do góry (podobnie do nart) dla większej manewrowości. Mają wiązania (zwykle w formie skórzanych lub materiałowych pasków) pozwalające przytwierdzić je do stóp. Rakiety dla obu nóg są identyczne, różnią się jedynie położeniem zapięć (dla wygody po lewej i prawej stronie).\nObecnie są używane głównie dla rekreacji, pozwalając na uprawianie różnych form trekkingu w zimowych warunkach, w przeszłości były koniecznym wyposażeniem m.in. dla traperów, a ogólnie ludzi, którzy musieli poruszać się w obszarach, na których występowały częste i obfite opady śniegu.\nLucien Delevaux opisał używanie karpli przez górali w Beskidzie Zachodnim w 1851 roku. \n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nSnowshoes & Snowshoeing (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rests (snooker)\n\nRests (ang. podpory, oparcia) – wspólna nazwa przyrządów snookerowych (np. pająka czy krzyżaka) służących do pomocy zawodnikowi wykonującemu uderzenie. Zawodnicy posługują się przyrządami najczęściej wtedy, gdy nie mogą komfortowo dosięgnąć białej bili. Podczas turniejów jest zazwyczaj prowadzona statystyka skuteczności wbić przy zagraniach przyrządami, jako że zagrania te obok długich wbić (long pot) są dobrym odzwierciedleniem skuteczności zawodnika podczas danego meczu. \nWcześniej przyrządy te określano jako Jigger, jednak słowo to wychodzi już z użycia. \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rękawice MMA\n\nRękawice MMA lub rękawice chwytne - rękawice sportowe używane głównie w MMA oraz dyscyplinach pokrewnych m.in. grapplingu, krav madze lub sambo. Poza możliwością zadawania w nich ciosów pięściami, umożliwiają również chwytanie gdyż mają odsłonięte palce - jest to kluczowe przy zakładaniu wszelkiego rodzaju dźwigni i duszeń oraz przy rzutach i obaleniach zapaśniczych. \nRękawice MMA są o wiele mniejsze i lżejsze od typowych rękawic bokserskich, przykładowo rozmiary rękawic bokserskich dla osób dorosłych zaczynają się od 10 uncji, a kończą się na 16 uncjach, w MMA zakres jest o wiele mniejszy - od 4 do 6 uncji. Przeważnie są wykonywane z syntetycznej oraz zwierzęcej (bydlęcej) skóry. Posiadają dobrą wentylację gdyż wewnętrzna część dłoni jest odsłonięta.\n\n\n== Historia ==\n\nPierwsze rękawice ochraniające dłonie lecz mające odsłonięte palce pojawiły się pod koniec lat 80 na japońskich galach Shooto, gdzie toczono walki w formule shoot-wrestlingu (pojedynki zapaśnicze z dozwolonymi ciosami). W Stanach Zjednoczonych jako jeden z pierwszych zawodników który używał tego typu rękawic był David \"Tank\" Abbott walczący na pierwszych galach UFC na początku lat 90. Od 1997 obowiązkowe stało się w UFC toczenie walk w rękawicach, a do końca roku praktycznie w całym kraju. W Polsce pierwszy oficjalny pojedynek MMA odbył się w 2002 roku, a zawodnicy mieli na sobie chwytne rękawice.\n\n\n== Ochrona ==\nChronią dłonie głównie przed zadrapaniami, przetarciami oraz kontuzjami takimi jak złamania śródręcza. Posiadają stabilizator przy rzepie na nadgarstek by zmniejszyć jego obciążenie przy uderzeniach. Istnieją również rękawice posiadającą grubszą budowę co przekłada się na zwiększoną ochronę dłoni oraz mają zabezpieczone od zewnątrz palce (z drugiej strony nadal są odsłonięte by móc chwytać). Rękawice te mają też na celu ograniczyć obrażenia (rozcięcia skóry) zadawane rywalowi w walce, taki typ rękawic często jest stosowany na wszelkiego rodzaju zawodach amatorskich MMA, dyscyplinach pokrewnych lub na treningach.\n\n\n== Kontuzje ==\nMimo stosunkowo dobrych parametrów ochronnych to w porównaniu do bokserskich użytkownik tychże rękawic jest bardziej narażony na kontuzję głównie złamania/zwichnięcia palców oraz nadgarstka.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOpis rękawic MMA. blog.budo-shop.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-28)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rolki agresywne\n\nRolki agresywne – łyżworolki przeznaczone do robienia ewolucji. Są to rolki, które mają specjalne płozy z miejscem do ślizgania się ( h-block) i soulplate`ami po których można się ślizgać podczas niektórych trików. Posiadają też bardzo twarde i małe kółka.\nNa rolkach można robić bardzo dużo różnorodnych tricków dzielą się one na: \n\ngraby – chwyty rolek rękoma w różny sposób,\ngrindy – ślizganie się po rurkach lub na krawędziach murków rolkami,\nslidy – ślizganie się po powierzchniach niemetalowych.\nW Polsce w sierpniu na północy kraju od kilku lat co roku organizowane są największe w Polsce zawody rolkowe o nazwie Rollfest i Baltic Games. Poza tym organizuje się takie zawody jak Never Winter Jam czy też Front Styl Fest. Znane zagraniczne zawody to Winterclash i Summerclash.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sekundomierz\n\nSekundomierz (popularnie stoper) – przyrząd techniczny typu mechanicznego, podobny do zegarka, wykorzystywany w celu odmierzania małego odcinka czasowego. Ma za zadanie wymierzyć czas z dokładnością do 0,1 ułamka sekundy.\nMa mechanizm umożliwiający jego wyzerowanie. Najpopularniejszy ma zakres odcinka ograniczony do 30 minut. Wykorzystywany jest między innymi w przemyśle, w badaniach naukowych i sporcie.\nObecnie jest wypierany przez dokładniejsze sekundomierze oparte na technice elektronicznej, mikroprocesorowej, mierzące z dużą dokładnością rzędu \nmilisekund.\n\n\n== Zobacz też ==\nminutnik\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nEncyklopedia popularna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, ISBN 83-01-10416-3.\nLeksykon naukowo-techniczny z suplementem P-Ż, tom 2, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa, 1989, ISBN 83-204-0969-1.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Spider (snooker)\n\nPająk (ang. spider) – przyrząd snookerowy (tzw. rest). Charakteryzuje się długimi 'nogami', dzięki którym można zagrać bilę z wysoka (tzn. przy wysoko podniesionym kiju).\nPająk jest często używany przy wychodzeniu z chińskiego snookera.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Splitboard\n\nSplitboard – rodzaj specjalnej deski snowboardowej, którą można podzielić na dwie narty. Rozwiązanie to ma na celu umożliwienie łatwego podchodzenia w kopnym śniegu pod górę i zjeżdżania na złączonej desce splitboardowej jak na snowboardzie.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nsplitboard.com\nSplitboards-Europe", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szabla\n\nSzabla – jednoręczna sieczna broń biała, wyróżniająca się długą, jednosieczną i zakrzywioną głownią. Szabla przeznaczona jest głównie do zadawania cięć (w mniejszym stopniu również do pchnięć).\n\n\n== Historia ==\nŚlady broni siecznej o wygiętej głowni spotykane były już w starożytnej Persji, Egipcie, Asyrii, Chinach. Można przypuszczać, że pierwowzory szabli powstały w Chinach, gdzie były odpowiednie warunki – wyspecjalizowani płatnerze i bogate rudy żelaza.\nSzabla pojawiła się w Europie w średniowieczu, w czasie wędrówek ludów na początku V wieku. Jednak do powszechnego przyjęcia jej do uzbrojenia doszło stosunkowo późno, bo dopiero od XIV wieku na Węgrzech i Rusi Kijowskiej. W Polsce szabla przed XVI wiekiem była używana sporadycznie, częściej jako broń plebejska, niż szlachecka. Szabla zaczęła zastępować używany w Polsce miecz dopiero od końca XV wieku.\nPierwotnie kojarzona z kawalerią środkowoeuropejską, taką, jak husaria, szabla rozpowszechniła się w Europie Zachodniej podczas wojny trzydziestoletniej. Lżejsze szable stały się również popularne wśród piechoty początku XVII wieku. W XIX wieku modele z mniej zakrzywionymi ostrzami stały się powszechne i były również używane przez ciężką kawalerię w różnych krajach europejskich.\n\n\n== Szabla w Polsce ==\n\nSzabla zyskała ogromną popularność w Polsce, co doprowadziło do powstania jej kultu jako jedynej broni godnej polskiego szlachcica. Przekonanie to stało się na tyle silne, że aż do XIX wieku szabla polska uważana była za symbol sarmatyzmu, tradycji i „starożytnego” pochodzenia szlachty polskiej.\nNajstarszy typ szabli polskiej (szabla węgiersko-polska) pojawił się w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów za panowania Stefana Batorego (II połowa XVI w.). Następnie popularność zaczęły zyskiwać kolejne rodzaje tej broni jak np. szabla ormiańska, szabla husarska, karabela, i inne. Drugi etap świetności szabli w Polsce przypadł na okres dwudziestolecia międzywojennego za sprawą masowej produkcji szabel wojskowych (np. szabla wz. 34). Po II wojnie światowej opracowywano w Polsce już tylko szable paradne jak np. szabla wz. 1971 z okresu PRL.\n\n\n== Etymologia ==\nOstateczne pochodzenie nazwy, a wraz z nią i samej szabli, było wielokrotnie dyskutowane. Praca Marka Stachowskiego The Origin of the European Word for Sabre z 2004 r. źródło szabli znajduje w Azji, w językach tunguskich, co pozostaje w zgodzie z awarską proweniencją samej szabli w Europie.\n\n\n== Budowa ==\n\n\n=== Ogólna ===\nSpośród innych broni siecznych, szablę wyróżnia wygięta jednosieczna głownia. Głownia szabli może być w części sztychowej poszerzona, czyli mieć ukształtowane tzw. pióro, zaczynające się zazwyczaj wyraźnym uskokiem na tylcu głowni (tzw. młotkiem), rzadziej – poszerzające się płynnie, bez uskoku. W niektórych egzemplarzach tylec pióra może być ostrzony (mówimy wówczas o szabli z piórem dwusiecznym).\nW konstrukcji szabli można wyróżnić następujące części:\n\nrękojeść (A) – uchwyt szabli wykonany różnorodną techniką, np. z drewnianych, rogowych okładzin, osłaniających kabłąków\ngłownia (B)\nzastawa (C) – górna część głowni, sięgająca od rękojeści do ok. 1/3 długości głowni\nmoc (miąższyna) (D) – środkowa część głowni\nsztych (E) – ostro zakończona dolna część głowni\nZastawa i sztych wyodrębnione są przez tzw. próg zastawy i młotek pióra, czyli uskok głowni (spotykany w niektórych szablach polskich i węgierskich). Boczne powierzchnie głowni – płazy – mogą być gładkie, wklęsłe, z bruzdami. Płazy są często ozdabiane znakami rzemieślniczymi, puncmarkami, godłami, napisami itp.\nElementy szabli:\n\ngłowica\ntrzon\nwąsy\njelec\nostrze\ngrzbiet (tylec)\npłaz\nstrudzina (struzina, zbrocze, bruzda)\nmłotek\npióro\nElementem decydującym o typie i przeznaczeniu szabli jest rękojeść. Można wyróżnić następujące typy rękojeści:\n\notwarta – klasyczna z jelcem\npółotwarta – z kabłąkiem osłaniającym dłoń nie dochodzącym do głowicy rękojeści\nzamkniętą – z jedynym lub kilkoma kabłąkami tworzącymi kosz\n\n\n=== Przekroje głowni ===\n\nA – wklęsła z rombowym grzbietem\nB – wklęsła\nC – teowa ze strudziną w grzbiecie\nD – ze zbroczem\nE – żłobiona w dwie strudziny\nF – trójkątna płaska\n\n\n== Sport ==\nSzabla jest jedną z broni używanych w sporcie. Dyscyplina ta rozgrywana jest również na Igrzyskach Olimpijskich, gdzie reprezentacja Polski wywalczyła 8 medali:\n\n1 złoty\nJerzy Pawłowski – Meksyk 1968\n4 srebrne\nJerzy Pawłowski – Melbourne 1956\ndrużyna w składzie: Marian Kuszewski, Zygmunt Pawlas, Jerzy Pawłowski, Andrzej Piątkowski, Wojciech Zabłocki, Ryszard Zub – Melbourne 1956\ndrużyna w składzie: Ryszard Zub, Wojciech Zabłocki, Marian Kuszewski, Emil Ochyra, Jerzy Pawłowski, Andrzej Piątkowski – Rzym 1960\nJanusz Olech – Seul 1988\n3 brązowe\ndrużyna w składzie: Tadeusz Friedrich, Kazimierz Laskowski, Aleksander Małecki, Adam Papée, Władysław Segda, Jerzy Zabielski – Amsterdam 1928\ndrużyna w składzie: Władysław Dobrowolski, Tadeusz Friedrich, Leszek Lubicz-Nycz, Adam Papée, Władysław Segda, Marian Suski – Los Angeles 1932\ndrużyna w składzie: Emil Ochyra, Jerzy Pawłowski, Andrzej Piątkowski, Wojciech Zabłocki, Ryszard Zub – Tokio 1964\n\n\n== Zobacz też ==\n\nczerkieska – szabla bez jelca z lekko zakrzywioną klinga, pierwowzór szaszki\nszaszka – najpopularniejsza szabla wśród formacji kozackich w XIX wieku\nszamszir – perska szabla, z racji swego kształtu zwana ogonem lwa\nsejmitar – bliskowschodnia, paradna szabla lub broń myśliwska używana w XVII–XVIII w.\ntalwar – szabla indyjska, wywodzi się od mogolskiej szabli i jest podobna do perskiej odmiany szabli, szamszira\npala – szabla turecka, broń piechoty, w szczególności janczarów\nbułat – orientalna szabla z damasceńskiej (bułatowej) stali\nszabla pieczyńska – broń Pieczyngów\nszabla madziarska – broń używana przez Węgrów w okresie 862-955\nSzabla Karola Wielkiego – egzemplarz szabli węgierskiej z IX-XII w., zwany również Szablą lub Mieczem Attyli\nSzermierka na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 1896 – szabla\nSzabla Kilińskiego – najwyższe odznaczenie rzemieślnicze\nSzabla od komendanta – polska komedia\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWłodzimierzW. Kwaśniewicz WłodzimierzW., Leksykon broni białej i miotającej, Warszawa: Bellona, 2003, ISBN 83-11-09617-1, OCLC 749201749 . Brak numerów stron w książce\nWłodzimierz Kwaśniewicz: Dzieje szabli w Polsce, Warszawa, Wyd. Bellona, 1999 ISBN 83-11-08894-2.\nZdzisław Żygulski: Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu. Warszawa: PWN, 1982, s. 279–280. ISBN 83-01-02515-8.\nWojciech Zabłocki: Szable świata. Warszawa: Bellona-Wydawnictwo BoSz, 2011. ISBN 978-83-11-12033-4. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szpada\n\nSzpada (z wł. spada) – kolna broń biała, powstała w XVII wieku na zachodzie Europy, ewoluując z rapiera jako broń mniejsza, lżejsza i poręczniejsza.\n\n\n== Historia ==\nPowstała w latach 1620–1640 we Włoszech i szybko stała się bardzo popularną bronią we Francji i innych krajach Europy. Nazywano ją „mieczem spacerowym” i „mieczem do poduszki” ze względu na wyjątkową poręczność i niewielkie rozmiary. Z czasem utraciła skomplikowaną, rapierową oprawę rękojeści, a zyskała tarczkę ochronną. Od XVIII wieku traktowana jako broń przyboczna i część ubioru szlachcica (podobnie jak szabla w Polsce), dzięki czemu stała się lżejsza od niewygodnego rapiera. Waga szpady wynosiła około pół kilograma a długość 90 cm. Znane użycie w polszczyźnie około 1656.\nPod koniec XIX wieku upowszechniono nowy rodzaj szpady – szpadę pojedynkową. Przypominała ona współczesną szpadę sportową z francuską rękojeścią i była używana wyłącznie w pojedynkach. Ostatecznie szpada przekształciła się w broń sportową i w takim charakterze używana jest do dziś w szermierce sportowej.\n\n\n== Szpada sportowa ==\n\nObecnie w sporcie, w walce szpadą, polem trafienia jest całe ciało – od maski aż po buty. Jest to sport, który charakteryzuje się niezwykłą szybkością oraz walecznością, w którym nie liczy się, kto rozpoczął natarcie, ale kto wcześniej osadził koniec broni, powodując zapalenie się swojej lampy. Zasady walki, w przeciwieństwie do zasad umownych, takich jak floret i szabla, w niemałym stopniu odzwierciedlają specyfikę walki ostrą bronią.\n\n\n=== Zasady walki ===\nPierwotnie walczono wyłącznie do jednego trafienia, jednak w ciągu XX wieku z powodu małej widowiskowości walk stopniowo zwiększano liczbę punktów wymaganych do zdobycia, by wygrać walkę. Obecnie walczy się do 5, 10 lub 15 trafień, w zależności od etapu i rodzaju zawodów.\nWe współczesnej szpadzie sportowej punkt przyznaje się temu, kto trafił przeciwnika i w przeciągu następnych 40 milisekund nie otrzymał trafienia. W przypadku, gdy obaj szermierze trafią się w czasie mniejszym niż 40 milisekund, obaj zawodnicy otrzymują punkt. Trafienia zadane po tym czasie są ignorowane, niezależnie od tego, gdzie i z jaką siłą zostaną zadane.\n\n\n=== Parametry ===\nWspółczesne szpady sportowe ważą między 300 a 450 gramów, choć regulamin Międzynarodowej Federacji Szermierczej zezwala na szpady ważące do 770 g. Klingi szpadowe dla dorosłych zawodników mierzą 90 cm od kosza do czubka punty, jest to tzw. rozmiar „5”. Rozmiary przelicza się na centymetry poprzez pomnożenie cyfry rozmiaru przez 2,5 cm (1 cal) i dodanie do 75 cm (30 cali). Dla przykładu klinga rozmiaru „0” ma długość 75 cm (30 cali) a rozmiaru „2” – 80 cm (32 cale).\nMiędzynarodowa Federacja Szermiercza ustanowiła następujące czasy dotyczące sposobu rejestrowania punktów w walce na szpady:\nCzas wciśnięcia („dwell time”): 3,3 milisekundy\nJest to czas, przez jaki obwód musi być zamknięty, aby zarejestrować trafienie (patrz – punta).\nCzas odcięcia („cut-out time”): 40 milisekund\nJest to okres, w jakim aparat rejestruje trafienia, zanim odetnie sygnał z broni szermierzy. Trafienia obu szermierzy zadane w odstępie krótszym niż czas odcięcia będą rejestrowane jako trafienia punktowane. W przypadku gdy obaj szermierze trafią się w odstępie większym niż 40 ms, punkt otrzymuje osoba trafiająca wcześniej.\n\n\n=== Igrzyska olimpijskie ===\nJest to jedna z konkurencji szermierczych rozgrywana także na igrzyskach olimpijskich, gdzie reprezentanci Polski wywalczyli 4 medale:\n\nbrązowy w Paryżu 2024 – drużyna w składzie: Aleksandra Jarecka, Alicja Klasik, Renata Knapik-Miazga, Martyna Swatowska-Wenglarczyk\nsrebrny w Pekinie 2008 – drużyna w składzie: Tomasz Motyka, Adam Wiercioch, Radosław Zawrotniak, Robert Andrzejuk\nsrebrny w Moskwie 1980 – drużyna w składzie: Ludomir Chronowski, Piotr Jabłkowski, Andrzej Lis, Mariusz Strzałka, Leszek Swornowski\nbrązowy w Meksyku 1968 – drużyna w składzie: Bohdan Andrzejewski, Kazimierz Barburski, Michał Butkiewicz, Bohdan Gonsior, Henryk Nielaba\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ścieżka zdrowia (rekreacja)\n\nŚcieżka zdrowia – szereg urządzeń ustawionych w parku itp., służących rekreacji polegającej na wykonaniu określonego zestawu ćwiczeń gimnastycznych. Ta forma powszechnie dostępnej rekreacji jest wykorzystywana m.in. w Niemczech. Na przykład w gminie Bad Feilnbach w Bawarii utworzono ścieżkę zdrowia \"Body2Brain\", zachęcającą do prostych ćwiczeń poprawiających nastrój.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Świnka (pétanque)\n\n\n== W petance ==\n\nŚwinka (fr. cochonet – prosiaczek) – mała drewniana lub plastikowa kulka o średnicy 30 mm (do roku 2008 włącznie średnica mieściła się w przedziale od 25 do 35), stanowiąca cel, w pobliże którego zawodnicy starają się umieścić swoje bule.\nW konkurencji strzału precyzyjnego świnka stanowi przeszkodę w ustawieniu drugim i cel w ustawieniu piątym. Regulamin konkursu strzału precyzyjnego nie informuje w jakim rozmiarze powinna być świnka. Domyślnie jest to świnka o rozmiarze określonym w przepisach nadrzędnych tj. Regulaminie Gry. Świnka przeszkoda powinna być „w ciemnym kolorze” świnka cel „w jasnym kolorze” – nie są jednak podane przykłady, który kolor jest jasny, a który ciemny. Decyzja zatem pozostaje w gestii sędziego.\nTradycyjnym tworzywem do produkcji świnki było od zawsze drewno, a przez swoje właściwości najbardziej cenione było drewno bukszpanu.\nJednak rzekomo jedyny producent świnek do pétanque, które posiadają oficjalna akceptację Międzynarodowej Federacji Pétanque i Gry Prowansalskiej (FIPJP), firma MS Pétanque, stosuje wyłącznie tworzywo sztuczne.\n\n\n=== Inne nazwy ===\nprosiaczek,\nkoszon (fr. cochonet),\nbuszon (fr. bouchon),\nkulka,\nmała (fr. le but),\njack (ang.)\n\n\n== W bocce ==\nPallino nie ma określonych regulaminowo rozmiarów, ale jego standardowy rozmiar to 40 mm.\n\n\n=== Inne nazwy ===\npallino (wł.),\npill (wł.),\nbolus (wł.),\nboccino (wł.).\n\n\n== W bochas ==\nPodobnie jak pallino we włoskich bocce, tak bochín w argentyńskich bochas ma rozmiar określony przez niepisaną tradycję – jest on identyczny jak w bocce i wynosi 40 mm.\n\n\n== W innych grach ==\nW grze tejo (odmianie argentyńskiej i peruwiańskiej) bochín występuje w formie krążka o średnicy 40 mm. W odmianie kolumbijskiej, ze względu na jej specyfikę, nie ma bochín, gdyż nie ma potrzeby stosowania jego odpowiednika. Zastępuje go mała, trójkątna, papierowa saszetka z prochem dymnym umocowana na małej metalowej obręczy wklejonej w glinę.\n\n\n== Bibliografia ==\nRegulamin gry w petankę\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nszeroki wybór świnek różnych producentów", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tarcza strzelecka\n\nTarcza strzelecka – w najprostszym wykonaniu arkusz papieru z narysowanymi koncentrycznymi okręgami przeznaczony do zawieszenia na strzelnicy (sportowej albo wojskowej lub policyjnej) jako cel, przeznaczony do ostrzelania (przez zawodnika albo żołnierza lub policjanta). Trafienie w taką tarczę zostawia w niej otwory, na podstawie których można ocenić celność strzelania.\n\n\n== Rodzaje tarcz ==\n\nTarcze strzeleckie w łucznictwie i w strzelectwie rzadziej występują w postaci innej, niż wspomniane koncentryczne okręgi lub koła, czasem – w celu poprawienia ich widoczności – są dodatkowo pokolorowane. Przy strzelaniu m.in. z broni myśliwskiej, do ruchomych celów stosuje się w charakterze tarcz różnego rodzaju figury i przedmioty symulujące poruszające się lub pojawiające na krótki czas rzeczywiste cele. W biatlonie używane są specjalne okienka, trafienie w które powoduje strącenie specjalnej zapadki, co ułatwia strzelającemu natychmiastową ocenę celności strzału.\nDo celów szkolenia żołnierzy w zależności od rodzaju broni, z której tarcza ma być ostrzeliwana tarcze mają różne konstrukcje. Do strzelań z broni strzeleckiej – pistoletów i karabinów – stosuje się tarcze podobne do tarcz sportowych. Często jednak na tarczy zamiast kolorowych kół namalowana jest sylwetka człowieka, a na jej tle narysowane są okręgi lub elipsy określające punktowane obszary trafienia. Tarcze przeznaczone do szkolenia żołnierzy mają najwyżej punktowane (najmniejsze) koło w okolicy twarzy, szyi lub piersi namalowanej sylwetki, a do szkolenia policjantów – częściej w okolicy kolan. Niektóre wojskowe tarcze strzeleckie składają się z samej sylwetki człowieka, a celem strzelającego jest trafienie w dowolny punkt takiej figury.\nDo strzelań artyleryjskich i czołgowych tarcze mają znacznie większe rozmiary, symbolizują sylwetkę pojazdu (czołgu, transportera, samochodu lub śmigłowca) i nie mają narysowanych żadnych okręgów. Często wykonane są z tektury lub sklejki. Trafienie pociskiem armatnim w taką tarczę zostawia w niej duży otwór albo nawet niszczy ją całkowicie.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tartan (tworzywo sztuczne)\n\nTartan – tworzywo poliuretanowe, odporne na ścieranie i temperaturę. Używa się go do wykładania bieżni, rozbiegów i rzutni boisk sportowych.\nW przybliżeniu połowa składników to poliizocyjaniany, resztę stanowią wypełniacze i barwniki.\nRozprowadzany jest w postaci płynnej na odpowiednio utwardzonym podłożu (betonowym, asfaltowym). Tworzy sprężystą i trwałą warstwę.\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik wyrazów obcych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-14196-4. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ubiór warstwowy\n\nUbiór warstwowy – koncepcja ubioru, polegająca na nakładaniu kolejnych warstw odzieży, z których każda spełnia różne funkcje. Łącząc je ze sobą, można uzyskać funkcjonalną odzież, łatwą do dopasowania do konkretnych warunków pogodowych i poziomu aktywności. Ten sposób ubierania się został szeroko zaakceptowany w sporcie, turystyce czy trekkingu.\n\n\n== Warstwy ==\nPodstawowy i najczęściej stosowany wariant ubioru warstwowego zakłada stosowanie trzech warstw:\n\nwarstwy podstawowej, mającej za zadanie szybko i efektywnie odprowadzić wilgoć z powierzchni skóry\nwarstwy średniej, zapewniającej izolację termiczną\nwarstwy zewnętrznej, chroniącej przed wodą i wiatrem.\n\n\n=== Warstwa podstawowa ===\nPodstawowym zadaniem tej warstwy jest odprowadzanie wilgoci z powierzchni skóry i przekazanie jej do następnej warstwy ubioru. Efekt ten uzyskiwany jest na zasadzie kapilarnej – puste w środku włókna zasysają wilgoć (pot) i transportują ją do kolejnej warstwy ubioru, w której ulega odparowaniu. Ta warstwa ubioru powinna ściśle przylegać do ciała.\nWarstwa podstawowa (zwana też bielizną termoaktywną) wytwarzana jest najczęściej z syntetycznych materiałów (głównie włókien poliestrowych i poliamidowych). Syntetyczne włókna nie absorbują wilgoci, ale szybko i efektywnie przekazują ją dalej. Często stosowane są antybakteryjne wykończenia (najczęściej dodawane są związki srebra), które utrudniają rozwój bakterii, a tym samym powstawanie niechcianych zapachów. Związki srebra mogą być dodane poprzez połączenie z polimerem, z którego wykonane są włókna, lub też poprzez powleczenie nimi włókien. W tym drugim wypadku może wystąpić reakcja alergiczna u osób uczulonych na srebro, są to jednak bardzo rzadkie przypadki.\nKolejnym materiałem, często stosowanym w produkcji bielizny termoaktywnej, jest wełna. To materiał, który posiada naturalne właściwości odprowadzania wilgoci, utrudnia rozwój flory bakteryjnej i ma naturalne właściwości termoregulacyjne. Wełna bywa nieprzyjemna w dotyku, w kontakcie ze skórą może powodować nieprzyjemne swędzenie, a nawet reakcje alergiczne. Można tego uniknąć poprzez połączenie wewnętrznej syntetycznej warstwy z zewnętrzną warstwą wełnianą.\nBawełna nie jest stosowana w produkcji bielizny termoaktywnej, ponieważ łatwo absorbuje wilgoć i nie przekazuje jej dalej. Bardzo długo schnie, powodując uczucie dyskomfortu.\n\n\n=== Warstwa średnia ===\nTo warstwa zapewniająca izolację termiczną. Grubość warstwy można regulować w zależności od warunków pogodowych. Ubiór z tej warstwy nie musi przylegać dokładnie do ciała, ponieważ powietrze zamknięte pomiędzy warstwami działa jak dobry izolator. Jednakże zbyt luźny krój może utrudniać odprowadzanie wilgoci z pierwszej warstwy.\nNajczęściej ta warstwa odzieży jest wytwarzana z wełny, syntetycznych materiałów PET (potocznie nazywanych polarami od nazwy Polartec, pierwszego takiego materiału, wytworzonego w 1979 roku przez firmę Maiden Mills), ptasiego puchu czy poliestru.\nWełna posiada bardzo dobre właściwości termoizolacyjne (nawet, gdy jest mokra), dobrze też transportuje wilgoć. Materiały polarowe PET są lżejsze niż wełna, absorbują bardzo mało wilgoci i szybko schną. Są też tańsze w produkcji. Puch zapewnia bardzo dobrą izolację przy bardzo niskiej wadze, jednak traci te właściwości, jeżeli namoknie lub jest zbyt ściśnięty. Bawełna jest niedroga i może służyć jako druga warstwa odzieży, ale nie jest zbyt ciepła i nie odprowadza wilgoci.\n\n\n=== Warstwa zewnętrzna ===\nOdzież zewnętrzna ma za zadanie ochronić przed wodą i wiatrem. Powinna być wykonana z wytrzymałego i odpornego na uszkodzenia mechaniczne materiału. Warstwa zewnętrzna nie powinna przepuszczać do wewnątrz wody i wiatru, ale równocześnie powinna pozwalać zgromadzonej wewnątrz parze wodnej na łatwe odparowanie. Uzyskuje się to za pomocą różnego rodzaju membrany, z których najbardziej znana to Gore-Tex. Są to materiały o mikroporowatej strukturze, wykorzystujące fakt, że cząsteczki wody łączą się w grupy, które są większe niż cząsteczka pary wodnej. Wielkość otworów w membranie jest tak dobrana, że woda nie przedostaje się do wewnątrz, a para wodna wydostaje się na zewnątrz. Nawet najlepsze membrany nie pozwalają na całkowicie swobodny przepływ pary wodnej. Przy dużej aktywności fizycznej lepsze efekty dają regulowane otwory wentylacyjne (np. pod pachami), a przy bardzo wysokim poziomie aktywności (np. intensywny bieg) lepiej w ogóle zrezygnować z warstwy zewnętrznej.\nOdzież z warstwy zewnętrznej można podzielić na trzy grupy:\n\nodzież całkowicie nieprzemakalną, ale i nie pozwalającą na przepływ pary wodnej, jak np. peleryny wykonane z grubego plastiku. W tym wypadku para wodna wydostaje się tylko przez otwory wentylacyjne\nodzież z membraną, która zapewnia wodoszczelność i pozwala na częściowy przepływ pary wodnej\nodzież typu softshell, wykonana z miękkich, elastycznych materiałów, oferująca znaczną przepuszczalność pary wodnej. Softshelle zapewniają tylko częściową ochronę przed wiatrem i deszczem (nie są całkowicie wodoszczelne).\n\n\n== Zobacz też ==\nExtended Cold Weather Clothing System\n\n\n== Bibliografia ==\nopis sportowego ubioru warstwowego na stronach www.hike.pl. hike.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011–04–19)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ubranie sportowe\n\nUbranie sportowe (odzież sportowa) – ubranie, którego sposób i jakość wykonania pozwala na swobodne i łatwe uprawianie sportu. Tego typu ubrania są najczęściej wykonywane z materiałów elastycznych.\nDo tego typu odzieży zalicza się m.in.:\n\nspodnie dresowe,\nbluzy dresowe,\nkrótkie spodenki,\npodkoszulki i podkoszulki-bokserki.\nbiustonosze sportowe\n\n\n== Zobacz też ==\n\nKostium kąpielowy\nTrampki\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Waveboard\n\nWaveboard, casterboard – inny rodzaj deskorolki, która różni się przede wszystkim tym, że posiada dwa kółka obracające się o 360 stopni oraz nietypowy kształt. Waveboard jest mniej powszechną formą deskorolki. Waveboard jest dyscypliną europejską. Jest to streetsurfing, czyli surfowanie po ulicy. Jazda na niej wymaga ruchów mięśni nóg i bioder.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wrotki (sprzęt sportowy)\n\nWrotki – sprzęt sportowy i rekreacyjny, mający postać kółek mocowanych do butów w sposób trwały lub doczepianych. Są one pokrewne łyżworolkom, od których różnią się ułożeniem kółek: wrotki są dwuśladowe, gdy łyżworolki jednośladowe. \n\n\n== Historia ==\nKoncepcja umieszczania kółek pod butami sięga co najmniej początku XVIII wieku. Od początku były to próby imitacji jazdy na łyżwach w warunkach braku lodu, do celów rekreacyjnych bądź przedstawień teatralnych. Był to więc sprzęt jednośladowy, będący wczesną formą łyżworolek. Kolejne modele nie zdobywały jednak szerszej popularności, ze względu na trudności z hamowaniem i skręcaniem. \nDopiero w 1863 roku James Plimpton z Medford w stanie Massachusetts odszedł od jednośladowości projektując dwie pary równoległych kółek na wózkach przymocowywanych do buta, czyli pierwsze wrotki. Wynalazek się przyjął rozpoczynając pierwszą w historii wrotkarską manię, jaka najpierw opanowała wschodnie Stany Zjednoczone, a później dotarła do Europy. Ze względu na bardziej komfortowe stroje noszone przez kobiety do jazdy, z czasem wrotki stały się też jednym z symboli emancypacji kobiet.\nZ czasem konstrukcję wrotek udoskonalano. Powstały pierwsze hale wrotkarskie, wprowadzono masową produkcję. W 1876 roku pojawiły się pierwsze wrotki z hamulcem. Wkrótce zaczęto eksperymentować z gumowymi, a nawet plastikowymi kółkami, jednak sporą zmianę przyniosło dopiero wprowadzenie poliuretanu w 1979 roku.\nWkrótce po wynalezieniu wrotek zaczęto wymyślać różne zawody sportowe z ich wykorzystaniem. Pierwszy mecz hokeja na wrotkach odnotowano w Londynie w 1878 roku. Pod koniec XIX wieku popularność zdobyły wyścigi wrotkarskie, a nieco później także taniec na wrotkach i wrotkarstwo figurowe. W efekcie, w 1924 roku powołano Międzynarodową Federację Sportów Wrotkarskich.\nWymyślone w Chicago w 1935 roku roller derby jest najstarszym sportem wrotkarskim uprawianym zawodowo. Zaledwie dwa lata później odbyły się pierwsze mistrzostwa świata sportów wrotkarskich.\nWrotki chętnie zakładano na nogi do lat 70., jednak moda na nowoczesne łyżworolki doprowadziła do znaczącego spadku popularności tego sprzętu w dwóch ostatnich dekadach XX wieku. Dopiero odnowione zainteresowanie roller derby, unowocześniony design i moda retro przywróciły wrotki do łask w drugiej dekadzie XXI stulecia.\n\n\n== Rodzaje wrotek ==\nW zależności od przeznaczenia wrotki różnią się od siebie chociażby rodzajem buta czy wielkością i twardością kół. W związku z tym dzielą się na wrotki:\n\ndo jazdy figurowej i synchronicznej\ndo roller derby\ndo jazdy typu disco\nrekreacyjne\nhokejowe (dwuśladowe)\nDawniej do jazdy typowo rekreacyjnej wykorzystywane były wrotki czterokołowe przypinane do butów. \nNa początku XX wieku wrotkarnie istniały w wielu miastach na terenie Polski: Warszawie, Wrocławiu, Katowicach\n\n\tRodzaje wrotek\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\n\nwrotkarstwo\nnartorolki\nłyżworolki", "source": "wikipedia"}
{"text": "Żabka (mocowanie łyżwy)\n\nŻabka – sposób mocowania łyżwy do trzewika polegający na ściśnięciu szczękami podeszwy z przodu lub obcasa (czasami obcas miał blaszkę).\nSzczęki przesuwane były przy pomocy śruby rzymskiej dokręcanej kluczykiem.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Medycyna sportowa\n\nMedycyna sportowa (medycyna aktywności ruchowej) – interdyscyplinarna dziedzina wiedzy lekarskiej, obejmującą całość procesów dokonujących się w organizmie człowieka pod wpływem aktywności fizycznej lub jej braku.\n\n\n== Założenia i cele ==\nJej zadaniem jest sprawowanie opieki medycznej nad człowiekiem aktywnym ruchowo (zdrowym, jak i chorym, we wszystkich okresach życia). Zajmuje się nie tylko zawodnikami sportowymi, ale wszystkimi osobami aktywnymi fizycznie oraz tymi, którzy powinny być aktywne fizycznie.\nObejmuje:\n\nkwalifikację do uprawiania sportu, mającą na celu wykluczenie ewentualnych przeciwwskazań zdrowotnych istotnych dla danej dyscypliny sportowej;\nokresowe badania kontrolne osób uprawiających sport, umożliwiające wykrycie ewentualnych zmian zachodzących w organizmie pod wpływem uprawiania określonej dyscypliny sportu;\noptymalizowanie metod żywienia i treningu sportowców;\nkontrole efektów stosowanych metod treningowych;\nwalkę z niedozwolonym wspomaganiem zdolności wysiłkowych organizmu czyli dopingiem;\nzapobieganie kontuzjom i urazom;\nleczenie uszkodzeń ciała powstałych w wyniku uprawiania sportu;\nrehabilitację i odnowę biologiczną.\nWykorzystuje osiągnięcia z zakresu chirurgii ogólnej, ortopedii i traumatologii narządu ruchu, pediatrii, chorób wewnętrznych, kardiologii, a także biologii, biochemii, fizjologii wysiłku, antropologii, psychologii, higieny, teorii żywienia i metodyki treningu sportowego.\n\n\n== Specjalizacja z medycyny sportowej ==\nMedycyna sportowa jest w Polsce specjalizacją lekarską, której konsultantem krajowym od 19 lutego 2020 jest dr  Andrzej Rakowski.\n\n\n== Zobacz też ==\nsprawność fizyczna\nmotoryczność\ntest wysiłkowy\nergospirometria\npułap tlenowy\nŚwiatowa Agencja Antydopingowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDefinicje i zrozumienie istoty i znaczenia medycyny sportowej\nPortal medycyny sportowej\nRozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 4 maja 2023 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów (Dz.U. z 2023 r. poz. 975)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nCentralny Ośrodek Medycyny Sportowej\nPolskie Towarzystwo Medycyny Sportowej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Adaptogen\n\nAdaptogeny, zioła adaptacyjne, substancje adaptogenne (łac. adaptō ‘przystosować się’; gr. γένος genos ‘ród’, ‘pochodzenie’) – substancja pochodzenia naturalnego lub surowiec roślinny o korzystnym dla zdrowia nieswoistym działaniu, pomagający w adaptacji organizmu do szeroko pojętego obciążenia stresem, wspomagający utrzymanie homeostazy organizmu i niewykazujący działania modulującego oraz skutków ubocznych.\nPojęcie adaptogen z uwagi na: zbyt rozległą definicję, niespecyficzne działanie, brak zastosowania w leczeniu chorób oraz niejasny sposób działania (surowców roślinnych lub substancji pochodzenia roślinnego) nie jest akceptowane we współczesnej terminologii farmakologicznej oraz klinicznej. Ze względu na niejasne działanie, uważa się że \"adaptogeny\" mogą być szkodliwe lub neutralne w zależności od zastosowania. W praktyce farmakologicznej stosuje się substancje o działaniu jasno określonym i bezpośrednio zapobiegającym znanym mechanizmom patologii.\nWiększość proponowanych adaptogenów była od wieków stosowana jako surowiec leczniczy w medycynie tradycyjnej m.in. ajurwedzie, tradycyjnej medycynie chińskiej. Zainteresowanie nauki adaptogenami wywodzi się z badań etnofarmakologicznych Władimira Komorowa (1895) i Aresenyeva (1903-1907) prowadzonych na dalekim wschodzie. Odkryto wtedy, że jagody cytryńca chińskiego stosowane przez myśliwych ludu Nanai w postaci toniku ograniczać miały: pragnienie, głód, redukowały astenię (zmęczenie) i poprawiać widzenie o zmroku. Termin adaptogen zaproponował w roku 1947 radziecki toksykolog N.V. Lazarew. W obecnych czasach uważa się wczesne badania nad adaptogenami za pseudonaukę, ze względu na zbyt szeroko określone działanie, chociaż niektóre substancje po szczegółowym wyjaśnieniu działania są stosowane (np. wszechlek żeń-szeń do zwiększania efektywności metabolizmu w lekach przeciw starzeniu).\n\n\n== Rośliny uznawane za źródło adaptogenów ==\nAdaptogeny najczęściej są uzyskiwane z roślin należących do rodzin: astrowatych, araliowatych, gruboszowatych i psiankowatych.\n\nbrodziuszka wiechowata Andrographis paniculata\ntraganek błotnisty Astragalus membranaceus\naralia mandżurska Aralia mandschurica\nbakopa drobnolistna Bacopa monniera\nwąkrotka azjatycka Centella asiatica\neleuterokok kolczasty Eleutherococcus senticosus\nlukrecja gładka Glycyrrhiza glabra\nGynostemma pentaphyllum\nbazylia poświęcona Ocimum sanctum\nwszechlek żeń-szeń Panax ginseng (którego działanie wyjaśniono przez przyspieszanie metabolizmu komórkowego)\nszczodrak krokoszowaty Rhaponticum carthamiodes\nróżeniec górski Rhodiola rosea\ncytryniec chiński Schizandra chinensis\nwitania ospała Withania somnifera\n\n\n== Zastosowanie ==\nZe względu na zbyt szerokie określanie chorób i ignorowanie etiologii procesów, stosowanie adaptogenów może przynieść pozytywny skutek raczej przez przypadek, niż ze względu na dobrze uzasadniony mechanizm leczenia. Były proponowane:\n\nw profilaktyce chorób cywilizacyjnych\nwspomaganiu rekonwalescencji\nsuplement diety sportowców, robotników, żołnierzy, kosmonautów\nw profilaktyce procesu starzenia się organizmu\nśrodki antystresowy.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aklimatyzacja\n\nAklimatyzacja – rodzaj adaptacji; spowodowane zmianą miejsca pobytu, zachodzące w naturalnych warunkach, przystosowanie się do nowych dla danego organizmu warunków klimatycznych. W zakres aklimatyzacji wchodzą przystosowania do klimatu, czasu i wysokości. Przystosowanie zachodzące w warunkach laboratoryjnych, do sztucznie wytwarzanych warunków, nazywamy aklimacją. \nPotocznie aklimatyzacją nazywa się także przystosowanie zwierząt do nowego otoczenia lub człowieka do nowych warunków pracy, zamieszkania, towarzystwa.\nAklimatyzacja jest możliwa dzięki naturalnej plastyczności organizmów i możliwości adekwatnego ich reagowania na bodźce środowiska. Możliwości dostosowawcze warunkowane są z jednej strony przez pulę genową, jaką dysponuje organizm, a z drugiej – gwałtownością (tempem) zachodzącej zmiany i jej wielkością.\n\n\n== Aklimatyzacja u ludzi ==\nZe względu na ubranie i ocieplane domy, ma stosunkowo małe znaczenie. Szybkie podróże samolotowe powodują konieczność niewielkiej aklimatyzacji czasowej - dostosowania swojej aktywności do miejscowego dnia i nocy. \nNajtrudniejszą dla człowieka i najbardziej niebezpieczną jest aklimatyzacja do wysokości n.p.m. Mogą wystąpić objawy choroby wysokościowej, która w skrajnych przypadkach może doprowadzić nawet do śmierci.\n\n\n== Aklimatyzacja u zwierząt ==\nAklimatyzacja łączy się zazwyczaj z celową działalnością człowieka i przewożeniem ich do nowych krain, leżących poza ich naturalnym zasięgiem, lub w okolice, w których zwierzęta te poprzednio występowały, lecz zostały wytępione. \nTrudniejszym zabiegiem jest wprowadzenie różnych gatunków, tam gdzie nigdy nie występowały. Wiąże się z tym znaczne ryzyko zakłócenia równowagi biologicznej przez nowo introdukowane gatunki (ekologia).\nWiele prób aklimatyzacji przeprowadzono w Australii. Wprowadzono gatunki, które z braku naturalnych miejscowych wrogów rozmnożyły się i w późniejszym czasie stały się prawdziwą plagą. Sprowadzone w 1859 r. z Europy dla celów łowieckich dzikie króliki w przeciągu niewielu lat tak się rozmnożyły, że zaczęły wyrządzać wielkie szkody na pastwiskach, stając się wielkim konkurentem dla owiec. Aby zwalczać króliki, sprowadzono do kraju nowy gatunek - lisa. Wraz z dużą redukcją liczebności królika, lisy przyczyniły się też do wytępienia wielu rodzimych gatunków torbaczy. \nInnym krajem, który podjął się aklimatyzacji zwierząt, była Nowa Zelandia. Kraj ten z początku pozbawiony całkowicie ssaków (z wyjątkiem nietoperzy), aklimatyzował u siebie aż 53 ich gatunki, które sprowadzał głównie z Europy, z Azji, Ameryki. Z tej liczby tylko 30 gatunków zadomowiło się na stałe. Niektóre z nich (np. króliki) wyrządziły znaczne szkody, podobnie jak w Australii. \nW Polsce ponownie aklimatyzowano i wprowadzono do naturalnych środowisk żubra, łosia, bobra. Próby aklimatyzacji niedźwiedzia zastosowano w Puszczy Białowieskiej.\n\n\n== Aklimatyzacja u roślin ==\nAklimatyzacji poddawane są zwłaszcza gatunki o znaczeniu przemysłowym. Ze względu na zazwyczaj łatwiejsze ich rozmnażanie, stosując sztuczną selekcję, zwykle bardzo szybko doprowadza się do wyhodowania odmian miejscowych. \n\n\n== Bibliografia ==\n\nMały słownik zoologiczny - ssaki, KazimierzK. Kowalski (red.), Warszawa: „Wiedza Powszechna”, 1991, ISBN 83-214-0043-4, ISBN 83-214-0637-8, OCLC 834075593 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aminokwasy rozgałęzione\n\nAminokwasy rozgałęzione (ang. branched-chain amino acid, BCAA) – aminokwasy posiadające rozgałęziony boczny łańcuch alifatyczny. W grupie aminokwasów białkowych istnieją 3 spełniające ten warunek: leucyna, izoleucyna i walina.\n\n\n== Wykorzystanie w sporcie ==\nAminokwasy rozgałęzione zmniejszają uczucie zmęczenia po treningu, poprzez obniżenie ilości tryptofanu w krwi, co prowadzi do spadku stężenia serotoniny (odpowiedzialnej za uczucie senności i zmęczenia) w mózgu, dlatego są często spożywane w postaci suplementów przez sportowców.\nWykazują również potencjał antykataboliczny w komórkach mięśniowych, gdyż zwiększają one pobieranie energii z adipocytów przez organizm, ograniczając zużywanie aminokwasów do procesów energetycznych oraz pozytywnie wpływają na potreningową regenerację tkanki mięśniowej.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Bibliografia ==\nStrakie Sowers: A Primer On Branched Chain Amino Acids. Huntington College of Health Sciences, 2009. [dostęp 2013-03-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-28)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anabolizm\n\nAnabolizm (z gr. ἀναβολή od ἁνά 'w górę' i βάλλειν 'rzut') – grupa reakcji chemicznych, w wyniku których z prostych substratów powstają związki złożone, gromadzące energię. Jest to ta część metabolizmu, która związana jest ze wzrostem tkanek organizmu (forma metabolizmu komórkowego). Często procesy metaboliczne dzieli się na anaboliczne (wzrostowe) i kataboliczne (związane z rozkładem i zanikaniem materii organicznej).\nAnabolizm to reakcje syntez związków bardziej złożonych z prostszych, wymagające dostarczenia energii (reakcja endoenergetyczna). Energia ta umożliwia podniesienie poziomu energetycznego związków w czasie procesu chemicznego. Powstający w ten sposób produkt reakcji zawiera większą ilość energii, niż substraty. Dostarczona energia zostaje zmagazynowana w postaci wiązań chemicznych.\nProcesy anaboliczne prowadzą do tworzenia i wzrostu organów i tkanek, są więc związane z ogólnym wzrostem masy i rozmiarów ciała. Typowymi przykładami tego rodzaju procesów jest wzrost siły i masy mięśni, rozrost szkieletu, rośnięcie włosów i paznokci. Jest to przeciwieństwo katabolizmu. Procesy anaboliczne polegają na tworzeniu podstawowych elementów składowych komórki np. aminokwasów, cukrów i ich polimerów. Przykładem może być synteza celulozy z glukozy lub synteza kwasów tłuszczowych z octanu.\nZazwyczaj oba procesy pozostają z sobą w dynamicznej równowadze. W okresie wzrostu młodych organizmów stałą przewagę mają procesy anaboliczne, natomiast w sytuacji niedożywienia, ostrego stresu czy nadmiernego wysiłku fizycznego górę mogą okresowo wziąć procesy kataboliczne.\nZe względu na to, że pojedyncze komórki tworzące tkanki nie mogą jednocześnie realizować procesów anabolicznych i katabolicznych, w organizmach zwierząt i ludzi występują specjalne hormony, które sterują tymi procesami, poprzez \"przełączanie\" komórek w tryb anaboliczny lub kataboliczny, za pomocą interakcji ze specjalnymi receptorami rozsianymi na powierzchni ich błon komórkowych. Endokrynologia, nauka zajmująca się hormonami tradycyjnie dzieli hormony na anaboliczne i kataboliczne.\n\n\n== Zobacz też ==\nsteryd anaboliczny\nkatabolizm\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBerg Jeremy M., Tymoczko John L., Stryer Lubert: Biochemia, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, ISBN 978-83-01-14379-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anoksemia\n\nAnoksemia – niedobór tlenu we krwi w stosunku do zapotrzebowania.\nNiektóre z możliwych przyczyn anoksemii:\n\nWysiłek fizyczny – anoksemia występuje w początkowej fazie wysiłku. Deficyt stanowi zadłużenie tlenowe, które zostaje spłacone po wysiłku lub jeszcze w trakcie jego trwania. Zależne jest to od czasu wysiłku oraz jego intensywności. Organizm podlegający wysiłkowi fizycznemu rozpoczyna natychmiastowe spalanie zapasów tlenu zgromadzonych w komórkach, zaś na dostarczenie niezbędnej ilości tlenu poprzez płuca i krwiobieg potrzeba czasu (przynajmniej około 2 minut). Brak odpoczynku może spowodować, iż organizm nie będzie w stanie nadążyć z dostarczeniem tlenu.\nBlokada oddychania w tkance – uniemożliwienie oddychania na poziomie komórkowym spowodowany np. truciznami (tlenek węgla).\nBrak tlenu w środowisku – np. podczas topienia się albo dekompresji kabiny samolotu lub statku kosmicznego.\n\n\n== Zobacz też ==\nmetabolizm\noddychanie", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biofeedback\n\nBiofeedback, biologiczne sprzężenie zwrotne – dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej („feedback”) o zmianach jego stanu fizjologicznego. Zmiany fizjologiczne organizmu monitorowane są przez odpowiednie urządzenie, np. pomiarowy system komputerowy.\nMetoda ta wykorzystywana jest między innymi w psychologii, w medycynie, w parapsychologii, ale także w sporcie czy biznesie. \nJest to także metoda terapii, polegająca na podawaniu pacjentowi sygnałów zwrotnych o zmianach stanu fizjologicznego jego organizmu, dzięki czemu może on nauczyć się świadomie modyfikować funkcje, które normalnie nie są kontrolowane świadomie, np. fale mózgowe, opór elektryczny skóry (GSR), napięcie mięśni itp.\nInformacje przekazywane są w formie: \n\nwizualnej – np. podczas pogłębiania koncentracji na ekranie monitora powiększa się piłka lub samolot leci wyżej, w chwilach rozproszenia piłka znika, natomiast samolot obniża lot;\nakustycznej – przyjemny dźwięk przy „sukcesie”, nieprzyjemny przy „porażce”.\nBiofeedback nie jest alternatywną formą terapii w stosunku do farmakoterapii. W niektórych schorzeniach ją zastępuje, w innych uzupełnia. Przewagą biofeedbacku jest to, że jest to metoda całkowicie bezpieczna, bez skutków ubocznych. Motorem skuteczności terapii jest silna wola i motywacja pacjenta. I właśnie ten czynnik podkreślają terapeuci: poczucie odpowiedzialności pacjenta za wynik własnego leczenia.\nSzczegółowy przebieg sesji biofeedback różni się w zależności od rodzaju biofeedbacku.\n\n\n== Rodzaje biofeedbacku ==\nBiofeedback EEG (ElektroEncefaloGrafia) lub neurofeedback – wykorzystuje właściwość, że mózg ludzki w ramach swojej aktywności wytwarza różne zakresy fal elektromagnetycznych, charakterystycznych dla różnych rodzajów tej aktywności. Np. fale alfa w stanie relaksu w odprężenia, środkowe pasmo fal beta w stanie wytężonego wysiłku umysłowego, fale delta w stanie głębokiego, regenerującego snu. W niektórych dysfunkcjach mózgu występuje zarówno niedobór jak i nadmiar fal o pewnych częstotliwościach, co uniemożliwia pacjentowi wykonywanie pewnych czynności (np. dzieci z ADHD mają problem ze skupieniem się na wykonaniu konkretnego zadania lub kontrolowaniem emocji). Urządzenie do neurofeedbacku to wzmacniacz fal EEG (tzw. głowica) z odpowiednim oprogramowaniem. Elektrody podłączane w różnych miejscach na skórze czaszki i uszach zbierają dane o występowaniu poszczególnych pasm fal, oprogramowanie zamienia te informacje w zrozumiały dla pacjenta obraz. Pacjent ma tak sterować aktywnością swojego mózgu, aby np. widziany na ekranie samochód wyścigowy przyśpieszył. Neurofeedback jest stosowany w terapii dzieci z ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej), u ludzi z zaburzeniami procesu uczenia się, po urazach czaszki, wspomaga leczenie padaczki. Jest również polecany osobom zdrowym dla poprawy koncentracji, pamięci, w leczeniu nerwicy natręctw, redukcji stresu i poprawy kreatywności, stosowany również dla zabawy i gry (mindball).\nBiofeedback EMG (ElektroMioGrafia) – Punktem wyjścia jest założenie, że napięcie mięśniowe (mierzone w mikrowoltach) wskazuje na stres. Sesja biofeedbacku polega na tym, że urządzenie wychwytuje elektryczne sygnały w mięśniach, typowo w mięśniach ramienia i czaszki, a następnie przekłada je na formę zrozumiałą dla pacjenta, np. żarówka błyska lub włącza się sygnał dźwiękowy, gdy mięsień się napina.\nBiofeedback GSR (reakcja skórno-galwaniczna) lub EDR (Electro Dermal Response) – mierzy elektryczne przewodzenie skóry, które zmienia się w zależności od ogólnego pobudzenia współczulnego układu nerwowego. Elektrody montuje się na opuszkach palców. Biofeedback GSR najlepiej wykrywa zależności między stanem somatycznym i psychicznym człowieka, dlatego wykorzystywany jest w wykrywaczach kłamstw. Wykres GSR ma największy zasięg i jest najbardziej czułym pomiarem ze wszystkich rodzajów biofeedbacku. W medycynie służy do monitorowania przebiegu hipno- i psychoterapii, leczenia nadciśnienia, dychawicy oskrzelowej, nadmiernego pocenia się. Jest również polecany osobom zdrowym dla poprawy koncentracji, panowania nad emocjami i relaksacji.\nBiofeedback HEG (Hemo-encephalo-graphy) mierzy temperaturę głowy za pomocą termometru na podczerwień umieszczonego na głowie lub wykorzystuje zmiany spektrum podczerwieni generowanej przez przepływająca krew (bardziej czerwony kolor oznacza większe natlenienie krwi).\nBiofeedback HRV (Heart Rate Variability) – oparty na analizie zmienności rytmu serca.\nBiofeedback oddechowy – aparat do biofeedbacku składa się z czujnika rytmu i długości wydechów. Wyniki pokazywane są za pomocą krzywej audiowizualnej. Ma zastosowanie u pacjentów z padaczką i chorobami układu oddechowego (np. dychawicą) i układu krążenia.\nBiofeedback RSA (Respiratory Sinus Arrhythmia) – pozwala ocenić, a także skutecznie skorygować stan zaburzonych funkcji wegetatywnych. Metoda została wynaleziona i opracowana w Rosji na początku lat 80 przez naukowca – fizjologa Aleksanda Smetankina. Trening RSA Biofeedback odbywa się za pomocą urządzenia (głowicy), które rejestruje elektryczną aktywność serca (EKG) przy pomocy elektrod zamocowanych na skórze klatki piersiowej i specjalnego oprogramowania. Poprzez elektrody i głowice do komputera dociera informacja EKG, specjalny program wyodrębnia rytm serca (HR) człowieka i w czasie rzeczywistym odzwierciedla na komputerze w zrozumiałej dla człowieka postaci multimedialnej.  RSA Biofeedback jest stosowany do terapii dzieci z ADHD, zwiększenia kreatywności, polepszenia koncentracji uwagi, pamięci, zwiększenia odporności na stres, zahamowania lęków, zwiększenia pewności siebie, zmniejszenia agresji, polepszenia zachowania dzieci i młodzieży, logoterapii, rehabilitacji widzenia, zaburzeń psychoemocjonalnych, w profilaktyce chorób układu oddechowego, w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych, u często i przewlekle chorujących dzieci, w zaburzeniach wegetatywno-naczyniowych, zaburzeniach psychosomatycznych, przygotowaniu kobiet do porodu, nadciśnieniu 1–2 st., migrenach oraz astmie.\nBiofeedback SCP Wolne potencjały korowe - zmiany polaryzacji kory mózgowej, rejestrowane na powierzchni czaszki jako wolne potencjały. Negatywna polaryzacja oznacza większą aktywność pracy neuronów w rejestrowanym obszarze mózgu. Trenuje się poniżej częstotliwości 1–2 Hz.\nBiofeedback temperaturowy – temperatura skóry zależy, oprócz czynników zewnętrznych, również od stanu psychicznego człowieka. Czujnik temperatury (termistor) zakłada się na opuszkę palca. Celem treningu jest osiągnięcie wyższej temperatury niż aktualna u danego pacjenta. Biofeedback temperaturowy stosowany jest do treningu relaksu, ale także w medycynie do leczenia niedokrwienia kończyn, chorobie reumatycznej, astmie.\n\n\n== Zobacz też ==\ninterfejs mózg-komputer", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biomechanika\n\nBiomechanika – bada właściwości mechaniczne tkanek, narządów, układów oraz ruch mechaniczny żywych organizmów - jego przyczyny i skutki. Przyczynami ruchu są siły: zewnętrzne (zwłaszcza ciężkości) i wewnętrzne (zwłaszcza mięśniowe). Skutkiem jest zmiana położenia całego organizmu lub względnego położenia jego części lub ciał zewnętrznych. Skutkiem może być także naprężenia, czy odkształcenia ciała. \nTematyka badań biomechaniki rozpościera się na ogromnym obszarze, zaczynając od mechaniki roślin (np. tropizmy), a kończąc na skomplikowanych układach sterowania u wysoko rozwiniętych organizmów w tym człowieka.\nNazwa wywodzi się od greckiego mechané – maszyna. Nauka o stanach równowagi i ruchu człowieka. Przedrostek bio- wskazuje, że jest to dyscyplina mówiąca o organizmach żywych.\nMiędzynarodowe Towarzystwo Biomechaniki ISB (International Society of Biomechanics) proponuje podział biomechaniki na:\n\ninżynieryjną – modele i układy człowiek-maszyna\nmedyczną – anatomia, fizjologia, ortopedia\nogólną – metodologia, struktury funkcjonalne, sterowanie ukł. biologicznych, zbieranie danych,\nsportową i ruchów podstawowych\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPortal biomechaniczny", "source": "wikipedia"}
{"text": "Choroba wysokościowa\n\nChoroba wysokościowa – zespół chorobowy spowodowany hipoksją będącą skutkiem przebywania na dużej wysokości i niedotlenienia (hipoksją hipobaryczną). Z reguły pojawia się na wysokości powyżej 2500 m n.p.m., gdzie dostępność tlenu w powietrzu, ze względu na rozrzedzenie atmosfery, zaczyna być za mała na potrzeby organizmu człowieka. U osób wyjątkowo wrażliwych i niezaaklimatyzowanych pierwsze objawy mogą pojawić się już na wysokości około 1500 m n.p.m.\n\n\n== Oznaczenie czynników środowiskowych ==\n\nCzynniki środowiskowe występowania tego zespołu chorobowego są bezpośrednio związane z przemieszczaniem się na wysokość – powyżej 1500 m n.p.m. Przebywanie na umiarkowanej wysokości (określanej jako wysokość poniżej 2500 m n.p.m.) skutkuje zauważalnymi zmianami w funkcjonowaniu organizmu, ale choroba pojawia się tam niezwykle rzadko. Przebywanie na dużych wysokościach (2500–3500 m n.p.m.) i ich szybkie pokonywanie może skutkować wystąpieniem łagodnej postaci choroby wysokościowej, cięższy przebieg jest tam bardzo rzadki. Określenie poziomu jako „bardzo duża wysokość” jest stosowane do wysokości 3500–5800 m n.p.m. Na tej wysokości ekstremalna hipoksemia może wystąpić zarówno podczas snu, ćwiczeń czy choroby i tam często dochodzi do wysokościowego obrzęku płuc (HAPE) i wysokościowego obrzęku mózgu (HACE). Tereny położone powyżej poziomu 5800 m n.p.m. są traktowane jako „ekstremalna wysokość”, na których nie jest możliwa skuteczna aklimatyzacja, choroba wysokościowa jest tam bardzo częsta. Aklimatyzacja jest możliwa na wysokościach pośrednich i powinna poprzedzać osiąganie wysokości ekstremalnej.\n\n\n== Etiologia ==\nWspólnym podłożem patofizjologicznym występowania chorób tego zespołu jest spadek ciśnienia otoczenia, z którym związany jest proporcjonalny spadek ciśnień parcjalnych poszczególnych gazów wchodzących w skład mieszanki oddechowej. Obniżanie ciśnienia parcjalnego tlenu w otoczeniu (piO2) skutkuje spadkiem ciśnienia parcjalnego tlenu w pęcherzyku płucnym (pAO2). W związku z tym do krwi dostaje się mniejsza ilość tlenu. W ten sposób dochodzi do hipoksji hipobarycznej, która warunkuje wystąpienie AMS, HACE i HAPE.\nPrzyczynami sprzyjającymi wystąpieniu zespołu mogą być: szybkie wznoszenie lub przemieszczanie się w pionie, niska hipoksyczna reakcja wentylacyjna, nadciśnienie płucne, wrodzony brak tętnicy płucnej lub występowanie innych nieprawidłowości naczyniowych, które mają wpływ na krążenie płucne. Wysokościowy obrzęk płuc (HAPE) może być nasilany przez wysiłek fizyczny, który podnosi ciśnienie w tętnicy płucnej.\n\n\n== Grupa ryzyka ==\nRyzyko wystąpienia tego zespołu chorobowego dotyczy każdej osoby przemieszczającej się na dużą wysokość – bez względu na wiek, historię chorobową, sprawność fizyczną lub doświadczenie w przebywaniu na takich wysokościach.\n\n\n== Jednostki chorobowe ==\nW obrębie tego zespołu hipoksji hipobarycznej można wydzielić trzy jednostki chorobowe:\n\nostra choroba wysokogórska (AMS, od ang. acute mountain sickness)\nwysokościowy obrzęk płuc (HAPE, od ang. high-altitude pulmonary edema)\nwysokościowy obrzęk mózgu (HACE, od ang. high-altitude cerebral edema).\n\n\n=== Ostra choroba wysokogórska ===\nTen zespół objawów nazywany jest także ostrą chorobą górską. Może występować ze zróżnicowanym nasileniem: od łagodnego do ciężkiego. Objawy występują u osób podróżujących, które zbyt szybko osiągają daną wysokość. Statystycznie występują u 10–40% osób, które udają się do ośrodków narciarskich ulokowanych na wysokości 2000–3500 m n.p.m. i u 60–70% osób, które szybko osiągają wysokość ok. 4000 m n.p.m. Typowymi objawami są osłabienie lub uczucie zmęczenia, zawroty głowy, zaburzenia żołądkowo-jelitowe (na przykład nudności, wymioty lub brak łaknienia) oraz trudności ze snem. Objawy są odnotowywane po upływie 3–24 godzin od szybkiego pokonania przez daną osobę dużej różnicy wysokości, zaś ustępują po upływie 3–7 dni. Mimo przejścia aklimatyzacji objawy mogą się ponowić po szybkim pokonaniu kolejnej znacznej różnicy wzniesień. W zależności od stopnia objawów ostra choroba wysokogórska może być klasyfikowana jako: łagodna, umiarkowana lub poważna.\n\n\n=== Wysokościowy obrzęk mózgu ===\nWysokościowy obrzęk mózgu (także: wysokogórski obrzęk mózgu) ma podłoże patofizjologiczne wspólne z ostrą chorobą wysokogórską (AMS), a w większości przypadków choroba współwystępuje z wysokościowym obrzękiem płuc. Głównym czynnikiem jest kontynuacja wspinaczki mimo występowania jej objawów. HACE może jednak występować bez poprzedzenia przez objawy AMS. Objawami wysokościowego obrzęku mózgu u osoby, u której wcześniej wystąpiły objawy ostrej choroby wysokogórskiej, są zaburzenia świadomości lub zaburzenia koordynacji ruchowej ciała. Chory, u którego nie wystąpiły wcześniej objawy AMS, może wykazywać objawy jednoczesnego współwystępowania zaburzeń świadomości i koordynacji ruchowej ciała. W miarę postępu choroby zaburzenia świadomości mogą przeistoczyć się w śpiączkę. Przyczyną zgonu na skutek HACE jest porażenie czynności oddechowej.\nWysokościowemu obrzękowi mózgu towarzyszyć mogą także objawy, które nie wykazują reakcji na standardowe metody leczenia. Mogą to być bóle i zawroty głowy, nudności i wymioty. Zaburzeniom świadomości i koordynacji ruchowej ciała mogą towarzyszyć ogniskowe ubytki neurologiczne. Możliwe jest występowanie omamów i nieracjonalnego zachowania chorego, a także napady padaczkowe.\nStatystycznie HACE występuje u 1% osób przebywających na wysokości powyżej 4000 m n.p.m.\n\n\n=== Wysokościowy obrzęk płuc ===\nWysokościowy obrzęk płuc (także: wysokogórski obrzęk płuc) nie jest schorzeniem o pochodzeniu kardiologicznym, bowiem w jego przebiegu nie jest stwierdzana niewydolność lewokomorowa. Podłoże patofizjologiczne nie jest do końca poznane. Prawdopodobnie nadciśnienie płucne i wzrost ciśnienia kapilarnego są powodowane przez hipoksję pęcherzykową. W ich konsekwencji dochodzi do uszkodzenia ciśnieniowego kapilar i przesięku do pęcherzyków. Po wystąpieniu objawów HAPE śmierć może nastąpić w ciągu kilku godzin. Stan może poprawić szybkie podanie tlenu lub zejście na niższy poziom. Wysokościowy obrzęk płuc jest przyczyną większości zgonów związanych z chorobą wysokościową.\nLiteratura naukowa wskazuje, że do rozpoznania HAPE konieczne jest zidentyfikowanie łącznie:\n\nco najmniej dwóch z wymienionych objawów: duszności spoczynkowej, uczucia ucisku w klatce piersiowej, kaszlu, obniżonej wydolności fizycznej lub osłabienia oraz\nco najmniej dwóch z wymienionych objawów: tachykardii, rzężenia lub trzeszczenia przynajmniej w jednym polu płucnym, sinicy centralnej, tachypnoe.\n\n\n== Profilaktyka i leczenie ==\nPodstawowym sposobem profilaktyki choroby wysokościowej jest dopasowane do indywidualnej podatności uczestników wspinaczki stopniowe, rozłożone w czasie zwiększanie wysokości, co pozwala na prawidłową aklimatyzację. Brak takiej adaptacji jest przyczyną występowania objawów choroby wysokościowej u osób przebywających na wysokości do 5000–6000 m n.p.m. Ujawniające się dolegliwości nie powinny być lekceważone. Zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby można osiągnąć dzięki spożywaniu zalecanej ilości płynów (3–5 l na dobę) czy zastosowaniu acetazolamidu. Alternatywą dla osób, które nie mogą stosować acetazolamidu, jest deksametazon, który zmniejsza dolegliwości.\nPodstawą leczenia choroby wysokościowej jest zaprzestanie wznoszenia, ograniczenie wysiłku lub szybkie zejście poniżej wysokości, na której wystąpiły objawy. Leczenie wspomagające polega na podawaniu tlenu i środków farmakologicznych. Można także zastosować terapię z użyciem komory hiperbarycznej lub worka hiperbarycznego (worka Gamowa). Gdy nie ma możliwości szybkiej ewakuacji, podanie leku lub tlenu może uratować życie.\nW przypadku wystąpienia lekkiego lub średniego przebiegu AMS wystarczającym działaniem może być przerwanie wspinaczki i aktywności fizycznej, ponieważ choroba ta ma tendencje do samoograniczania. Wobec braku poprawy niezbędna jest ewakuacja na niżej położony teren.\nW przypadku AMS o ciężkim przebiegu, wystąpienia HACE lub HAPE, niezbędne jest natychmiastowe obniżenie wysokości, na której znajduje się chory. Tlenoterapia, użycie komory hiperbarycznej czy farmakoterapia mogą jedynie dać przejściowe złagodzenie stanu. Poprawę stanu klinicznego pacjenta może dać jedynie natychmiastowa ewakuacja na znacznie niżej położony teren.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzej Szczeklik, Piotr Gajewski: Interna Szczeklika 2017. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2017, s. 2581–2583. ISBN 978-83-7430-517-4.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nAltitude.org", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cutman\n\nCutman – osoba odpowiedzialna za zapobieganie i leczenie urazów, uszkodzeń zawodnika podczas przerw między rundami pełnego kontaktu takich jak boks, kick-boxing lub MMA. Cutman zwykle zajmuje się obrzękami, krwawieniem z nosa oraz rozcięciami. Zasady sportów pełno kontaktowych określają, że te urazy mogą być przyczyną przedwczesnego przerwania walki, liczące się jako przegrana dla zawodnika z urazem. Dlatego cutman jest kluczowym elementem dla zawodnika i może być decydującym czynnikiem podczas przebiegu walki.\nWynagrodzenie cutmanów jest różne, zwykle mieści się pomiędzy 1-3% wynagrodzenia zawodnika. Dla wielu sportowców o niskim budżecie, obowiązki cutmana są wykonywane przez ich kolegów ringowych. Większość organizacji wymagają aby cutmani posiadali licencje, zwykle wymagane jest doświadczenie lub certyfikaty. Większość cutmanów uczy się poprzez praktykę i samokształcenie.\nW przeciwieństwie do boksu, cutmana na galach mieszanych sztuk walk zazwyczaj zapewnia organizator. Ma to zapobiec ewentualnym zarzutom „natłuszczania” (stosowania wazeliny na obszarach innych niż czoło, które zapewnia nieuczciwą przewagę w grapplingu).\nCutmana nie należy mylić z lekarzem, który jest główną osobą monitorującą stan zdrowia zawodników, a kojarzyć z osobą zadaniami bliższa do sędziów. Lekarz udziela porad, monitoruje bezpieczeństwo obu walczących zgodnie z przepisami i prawem, i ocenia ich zdolność do kontynuowania walki.\n\n\n== Zabiegi i wyposażenie ==\n\nPrzed walką, cutman nakłada wazelinę na obszary najbardziej narażone na ciosy, zwłaszcza twarz, dzięki czemu skóra staje się bardziej elastyczna i śliska oraz stwarza mniejsze prawdopodobieństwo rozcięcia. Cutman owija również ręce zawodników, co pomaga chronić kości i ścięgna.\nCutmani mają bardzo krótki czas na udzielenie pomocy zawodnikowi (przerwa między rundami) i podczas walki głównie starają się likwidować obrzęki (np. za pomocą tzw. \"żelazka\" lub toreb z lodem) i krwawienia (w wyniku rozcięcia czy krwawienia z nosa).\nW swojej pracy cutmami stosują m.in. \"enswell\" („żelazko”, mały kawałek metalu z uchwytem, trzymany na lodzie, służący do chłodzenia powierzchni stłuczenia lub obrzęku), patyczki (do aplikowania leków na rany zawodnika, okłady z lodu, wazelinę, gaziki (do osuszania)). Dodatkowo posiłkują się np. chlorowodorkiem adrenaliny (w celu zmniejszenia przepływu krwi), czy inne środki koagulujące krew i kontrolujące krwotoki.\n\n\n== Bibliografia ==\nColetta, Domenic. Management of hematomas – The proper use of Enswell. www.secondsout.com.\nBezpiecznySport.eu. BezpiecznySport.eu-Wiedza Cutman. www.bezpiecznysport.eu.\nGoodman, Margaret (2002). Cuts...To Stop Or Not?. www.thecutman.com.\nGuzman, Trinidad; Duran, Jacob (2004). Boxing through the eyes of a cutman. www.fightnews.com.\nManning, Fiona (2004). Jacob \"Stitch\" Duran: A Boxer's Dream. www.eastsideboxing.com.\nToole, F.X. Million Dollar Baby: Stories from the Corner. Harper Collins. ISBN 0-06-081926-X.\nOler M, Tomson W, Pepe H, Yoon D, Branoff R, Branch J. Morbidity and mortality in the martial arts: a warning. J Trauma. 1991 Feb;31(2):251–253.\nPhysioworks.com.au/ Martial arts Injuries\nJaffe L, Minkoff J. Martial arts: a perspective on their evolution, injuries, and training formats. Orthop Rev. 1988 Feb;17(2):208–221.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ćwiczenia aerobowe\n\nTrening aerobowy – ćwiczenia fizyczne o niskiej lub średniej intensywności, w których tętno nie przekracza 70% tętna maksymalnego. Osiągają one poziom intensywności, przy którym energia do pracy mięśni pochodzi głównie z przemian zużywających tlen spalając glukozę, tłuszcze, ketokwasy i aminokwasy. Aktywność aerobowa jest często wykonywana w celu poprawy wytrzymałości sercowo-naczyniowej, zwiększenia beztłuszczowej masy mięśniowej i utraty wagi. Przykładem takiej aktywności może być bieganie, pływanie czy jazda na rowerze.\nProzdrowotny wpływ treningu aerobowego jest wskazywany przez wiele instytucji, jak np. amerykańskie Centers for Disease Control and Prevention, brytyjskie National Institute for Health and Care Excellence, czy Polskie Towarzystwo Kardiologiczne.\nTrening aerobowy istnieje od lat 60. XX wieku, kiedy dr Kenneth H. Cooper spopularyzował go poprzez badania, które prowadził nad treningiem o wysokiej intensywności. Trening aerobowy, znany również jako trening o wysokiej intensywności, można podzielić na trzy kategorie: ciągły, interwałowy i próg. Podstawowym założeniem ciągłych ćwiczeń aerobowych jest to, że prawie każdy może wytrzymać ten rodzaj aktywności przez długi czas. Niektóre przykłady tego rodzaju aktywności to jogging, powolne chodzenie na bieżni w stałym tempie (ale bez zatrzymywania się, aby złapać oddech) lub bieganie bez przerwy przez jedną milę (bieg na milę co 5 minut).\nTrening interwałowy to kolejny krok po ciągłej aktywności aerobowej. Trening interwałowy składa się z okresów o niskiej intensywności z okresami wysokiej intensywności, po których następuje okres regeneracji. Okres rekonwalescencji jest czasami określany jako ochłodzenie i zazwyczaj obejmuje spacer lub łatwy jogging. Intensywność wszystkich rodzajów ćwiczeń aerobowych można zwiększyć, dodając trening interwałowy.\n\n\n== Zobacz też ==\nOddychanie komórkowe\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ćwiczenia redresyjne\n\nĆwiczenia redresyjne – rodzaj ćwiczeń stosowanych w fizjoterapii w celu powiększenia zakresu ruchu w stawie.\nCharakterystyczna dla tych ćwiczeń jest konieczność osiągania granicy bólu u pacjenta. Osobom o niskiej tolerancji bólu podaje się przed ćwiczeniami środek przeciwbólowy zalecony przez lekarza prowadzącego.\nĆwiczeń redresyjnych nie stosuje się u pacjentów z ograniczeniem ruchomości stawu spowodowanym tzw. blokiem kostnym.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ćwiczenia w odciążeniu\n\nĆwiczenia w odciążeniu – rodzaj ćwiczeń fizycznych, służących zmniejszeniu obciążenia na stawy lub mięśnie, a przez to umożliwiających pacjentowi zrobienie ruchu, który bez odciążenia mógłby być niemożliwy (ze względu na osłabienie mięśnia lub ból). \nEfekt odciążenia osiąga się poprzez podwieszenie części ciała na tzw. podwieszkach, czyli linkach podtrzymujących ciężar np. kończyny,  przez podtrzymanie kończyny przez terapeutę lub też przez zanurzenie w wodzie. Ćwiczenia w odciążeniu umożliwiają szybszy powrót do zdrowia po okresie unieruchomienia, a ich naturalną konsekwencją są ćwiczenia bez odciążenia oraz ćwiczenia z oporem.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dekompresja (nurkowanie)\n\nDekompresja – zmiana ciśnienia z wysokiego na niskie w trakcie którego następuje proces usuwania gazów (głównie azotu) nagromadzonych w organizmie nurka podczas oddychania w warunkach podwyższonego ciśnienia.\nGazem najczęściej używanym do oddychania pod wodą jest powietrze - mieszanka tlenu i azotu. Wraz ze wzrostem głębokości na jakiej znajduje się nurek, gaz ten podawany jest przez automat oddechowy pod coraz większym ciśnieniem, równym ciśnieniu otaczającej wody. W takich warunkach następuje wzrost ilości azotu rozpuszczonego we krwi nurka oraz innych tkankach organizmu. Proces nagromadzenia się gazów jest różny w zależności od rodzaju tkanki.\nJeśli na skutek długiego lub głębokiego nurkowania w tkankach nurka znajdzie się duża ilość azotu, bezpośrednie wynurzenie na powierzchnię może spowodować powstanie w tkankach pęcherzyków azotu, które mogą spowodować zatory, niedotlenienie partii organizmu, czy rozerwanie tkanek (tzw. choroba dekompresyjna). Objawy mogą pojawić się bezpośrednio po gwałtownej dekompresji ale także po latach, np. w postaci kruchości kości.\nAby zapobiec negatywnym skutkom dekompresji konieczne jest spowolnienie wynurzenia, aby nagromadzony we krwi azot został usunięty z organizmu w procesie oddychania. W tym celu wykonuje się przystanki dekompresyjne wyznaczone za pomocą tabel dekompresyjnych lub komputera nurkowego.\nW przypadku oddychania innymi niż powietrze mieszaninami, takimi jak np. nitrox albo trimix, zachodzi analogiczny proces, jednak przebieg (czas) nasycania organizmu oraz dekompresji jest inny.\n\n\n== Zobacz też ==\nKomora dekompresyjna", "source": "wikipedia"}
{"text": "Doping wydolnościowy\n\nDoping wydolnościowy – sztuczne podnoszenie wydolności fizycznej i psychicznej zawodnika metodami wykraczającymi poza normalny, „naturalny” trening, choć w praktyce granica między dopingiem i treningiem jest często bardzo trudna do ustalenia. Ogólnie za doping uważa się metody medyczne, potencjalnie szkodliwe dla zdrowia, które zostały oficjalnie zabronione.\nDoping jest często szkodliwy dla zdrowia, czasami może wywołać kalectwo lub śmierć, szczególnie jeśli jest stosowany nieostrożnie, bez naukowych podstaw. Niektóre, współczesne metody dopingu stosowane pod ścisłą kontrolą specjalisty są niezwykle trudne do wykrycia, a umiejętnie stosowane wcale nie muszą powodować ujemnych efektów zdrowotnych, przynajmniej w okresie aktywności sportowej. Ich efekty uboczne mogą się jednak ujawnić już po zakończeniu kariery sportowej, gdyż bezpieczeństwo większości stosowanych metod i środków dopingowych nie jest tak dobrze przebadane jak dostępne na rynku legalne środki farmakologiczne.\nW zawodniczym sporcie amatorskim oraz w większości dyscyplin uprawianych zawodowo stosowanie dopingu karane jest dyskwalifikacją (na czas określony lub dożywotnio), odebraniem medalu lub zakazem udziału w zawodach sportowych na pewien czas liczony w miesiącach, latach lub dożywotnio. Istnieją jednak zawodowe dyscypliny sportowe, w których nie istnieje kontrola antydopingowa (np. zawodowy boks amerykański, zawodowa kulturystyka). Doping stosowany do własnych, prywatnych celów, np. przez osoby uprawiające sport rekreacyjnie nie jest w większości krajów świata zabroniony, aczkolwiek zabroniony jest handel określonymi grupami związków chemicznych. Inne z kolei są legalnie dostępne jako preparaty z grupy paraleków. Zwalczaniem dopingu zajmuje się Światowa Agencja Antydopingowa (World Anti-Doping Agency, WADA) oraz kilka innych, mniejszych organizacji.\n\n\n== Rodzaje dopingu ==\nZe względu na stosowane metody doping wydolnościowy można podzielić ogólnie na:\n\nfarmakologiczny – polegający na podawaniu biologicznie czynnych związków chemicznych, których użycie nie jest uzasadnione leczeniem zawodnika\nfizjologiczny – polegający na wymianie płynów ustrojowych, zwłaszcza krwi, przeszczepach tkanek (mięśni i ścięgien), stosowanie szkodliwych dla zdrowia zabiegów takich jak zbijanie masy poprzez chirurgiczne usuwanie tkanki tłuszczowej\ngenetyczny – polegający na modyfikacji materiału genetycznego zawodnika, np. poprzez stosowanie wektorów genetycznych; obecnie jest on praktycznie niemożliwy do wykrycia, ale prawdopodobnie rzadko stosowany ze względu na wysokie koszty i trudne do przewidzenia skutki.\nZe względu na główny cel dopingu można go podzielić na:\n\ndoping siłowy – którego celem jest osiągnięcie jak największej siły przy stałej masie ciała\ndoping wytrzymałościowy – którego celem jest trwałe zwiększenie zdolności organizmu do znoszenia długotrwałego, intensywnego wysiłku fizycznego.\ndoping stymulujący – którego celem jest czasowe zwiększenie odporności na ból i wysiłek poprzez stosowanie technik zapobiegających odczuwaniu bólu i zmęczenia.\nDoping siłowy i wytrzymałościowy stoją z sobą w pewnej sprzeczności. Zbyt szybki wzrost masy mięśniowej powoduje zwykle obniżenie wytrzymałości na długotrwały wysiłek, z kolei wzrost wytrzymałości można osiągnąć przez ogólne zmniejszanie masy zawodnika. Doping stymulujący jest skuteczny na bardzo krótką metę, gdyż szybko powoduje nadmierne wycieńczenie organizmu zawodnika.\n\n\n=== Doping farmakologiczny ===\n\nDoping farmakologiczny jest jednocześnie najłatwiejszy do zastosowania i najłatwiejszy do wykrycia. Najczęściej stosowanymi związkami chemicznymi są:\n\nsterydy anaboliczne – działające głównie poprzez zwiększanie masy mięśniowej, takie jak testosteron i tetrahydrogestrinon\nhormony pobudzające wzrost erytrocytów, takie jak np. erytropoetyna\nzwiązki pobudzające, okresowo zwiększające wydolność lub zapobiegające odczuwaniu bólu przy nadmiernym wysiłku fizycznym, tzw. stymulanty – takie jak np.: amfetamina, ecstasy, modafinil, i ich pochodne.\nCzasami za doping farmakologiczny jest także uważane stosowanie tzw. suplementów – skoncentrowanych preparatów zawierających aminokwasy, a także tzw. „końskich” dawek witamin (zwłaszcza z grupy B), oraz regulowanie równowagi elektrolitycznej organizmu, poprzez stosowanie płynów zawierających duże stężenie soli fizjologicznych. Tego typu doping był już stosowany w starożytności. Tego typu środki nie są jak dotąd oficjalnie zabronione.\nW pewnych szczególnych sytuacjach dozwolone jest też stosowanie maści i innych preparatów zewnętrznych, zawierających substancje przeciwbólowe i rozluźniające. Nie jest też zabronione stosowanie tradycyjnych substancji pobudzających takich jak np.: kawa, czy Coca-Cola, choć jeszcze niedawno kofeina znajdująca się w tych produktach była zabroniona w stężeniu przekraczającym 12 mikrogram/ml.\nSportowcy muszą bardzo uważać jakie leki stosują. Na przykład zwykły syrop na kaszel może zawierać efedrynę lub jej pochodne, substancję pobudzającą zakazaną na zawodach powyżej stężenia 10 mikrogram/ml i zawodnik może przypadkowo być oskarżony o doping.\n\n\n=== Doping fizjologiczny ===\nDoping fizjologiczny polega na stosowaniu rozmaitych technik medycznych, czasowo zwiększających wydolność organizmu. Jest on – zwłaszcza autotransfuzje krwi – dość trudny do wykrycia.\nNajczęściej spotykaną formą dopingu fizjologicznego są właśnie transfuzje krwi. Stosowane są zarówno autotransfuzje krwi własnej, uprzednio zmagazynowanej, jak i transfuzje krwi pochodzącej od wyselekcjonowanych dawców. Można stosować transfuzję całej krwi, jak i wybranych jej składników, np. plazmaferezę. Zazwyczaj celem tego zabiegu jest zwiększenie do maksimum liczby czerwonych krwinek w organizmie, gdyż to one odpowiadają za szybki transport tlenu do mięśni. Większa liczba czerwonych ciałek we krwi oznacza wzrost wytrzymałości, a także zwiększoną zdolność do krótkotrwałego wysiłku fizycznego. Drugim, mniej ważnym efektem transfuzji jest szybkie pozbycie się z organizmu toksyn powstających w czasie wysiłku, a także śladów stosowania dopingu farmakologicznego. Wzrost liczby czerwonych krwinek powoduje jednak także wzrost lepkości krwi, wzrost obciążenia mięśnia sercowego i generalnie całego układu krążenia, które w skrajnych przypadkach mogą powodować wylewy i zawały serca.\nDoping poprzez transfuzję krwi był szczególnie popularny w zawodowym kolarstwie szosowym. Został jednak ograniczony przez wprowadzenie maksymalnej dopuszczalnej liczby czerwonych krwinek, a także niezapowiedziane naloty na hotele i ośrodki treningowe, w których przebywają sportowcy. Legalną, wciąż stosowaną techniką na wzrost liczby czerwonych krwinek jest trening wysokościowy, polegający na odbywaniu długotrwałych obozów kondycyjnych na wysokościach pow. 2500 m n.p.m. bezpośrednio przed ważnymi zawodami.\nInne, rzadziej spotykane formy dopingu fizjologicznego to operacyjne usuwanie tkanki tłuszczowej, przeszczepy mięśni i ścięgien, przeszczepy szpiku kostnego, podskórne zastrzyki powietrza. Wszystkie te metody są w dużym stopniu zarzucone, gdyż są łatwe do wykrycia i obarczone są dużym ryzykiem szybkiego i nieodwracalnego zrujnowania zdrowia zawodnika.\n\n\n=== Doping genetyczny ===\n\nJest to najnowsza technika dopingowa polegająca na dokonywaniu manipulacji na materiale genetycznym zawodnika lub kontroli ekspresji genów. Istnieją generalnie trzy możliwe techniki dopingu genetycznego:\n\ningerencja w ekspresję genów zawodnika, prowadząca do wzrostu liczby komórek tkanek szczególnie potrzebnych do uprawiania sportu (głównie mięśni oraz szpiku kostnego)\ndokonywanie wszczepu obcych tkanek, wcześniej zmodyfikowanych genetycznie, które namnażają się w organizmie\npodawanie preparatów zawierających zmodyfikowane genetycznie mikroorganizmy, np. bakterie produkujące hormony.\nJak dotąd doping genetyczny jest praktycznie niewykrywalny i trudno jest powiedzieć, czy jest on stosowany. Najbardziej prawdopodobne jest, że zastosowanie dopingowe znalazła już terapia genowa o nazwie Repoxygen, firmy Oxford Biomedica, która prowadzi do stałego syntezowana przez komórki tkanki mięśniowej EPO. Światowa Agencja Antydopingowa (WADA) w 2001 r. wprowadziła oficjalną definicję dopingu genetycznego, zaś w 2004 r. wszelkie jego formy zostały oficjalnie dopisane do listy zakazanych praktyk dopingowych tej agencji. Jak dotąd jednak (kwiecień 2006) nikogo nie przyłapano na tym dopingu.\n\n\n== Legalność i zwalczanie dopingu ==\nPierwszą organizacją, która poważnie podeszła do zwalczania dopingu była Międzynarodowa Amatorska Federacja Lekkiej Atletyki, przekształcona później w Międzynarodowe Stowarzyszenie Federacji Lekkoatletycznych (IAAF). Organizacja ta w 1928 r. formalnie zakazała wszelkich form dopingu wydolnościowego, jednak nie stworzyła ona żadnej struktury organizacyjnej zajmującej się wykrywaniem jego przypadków. Walka z dopingiem ograniczała się tylko do wymogu podpisywania oświadczeń przez sportowców uczestniczących w zawodach organizowanych przez IAAF, że nie stosowali żadnych niedozwolonych metod poprawiania wydolności swojego organizmu.\nDo 1966 r. Międzynarodowa Federacja Piłki Nożnej (FIFA), Międzynarodowa Unia Kolarska (UCI) oraz Międzynarodowy Komitet Olimpijski (MKOL) dołączyły do IAAF uruchamiając podobny system walki z dopingiem, tzn. poprzez stworzenie wymogu podpisu pod oświadczeniem o jego niestosowaniu przez wszystkich zawodników zrzeszonych w związkach należących do tych federacji.\nTesty antydopingowe zaczęto stosować po raz pierwszy w 1966 r. w trakcie Europejskich Mistrzostw Lekkoatletycznych. Dwa lata później MKOL uruchomił procedurę wyrywkowych testów antydopingowych w trakcie letnich i zimowych Igrzysk Olimpijskich i od tego czasu stały się one stałym elementem Olimpiad. Od tego momentu, aż do olimpiady w Pekinie w 2008 roku na stosowaniu „dopingu” przyłapano 86 sportowców. Rekordowe pod tym względem były igrzyska w Atenach w 2004 roku, podczas których pozytywny wynik testów stał się udziałem 16 sportowców.\nW połowie lat 70. XX w. opracowano pierwsze testy wykrywające skutecznie sterydy anaboliczne. W 1976 r. związki te zostały oficjalnie dołączone do listy substancji zabronionych przez MKOL.\nW latach 70. i 80. XX w. wiele międzynarodowych organizacji sportowych, zaczęło tworzyć pierwsze jednostki organizacyjne do walki z dopingiem. Początkowo było to robione w formie tworzenia komitetów antydopingowych, które otrzymywały budżety na organizowanie przetargów na wyrywkowe pobieranie próbek płynów ustrojowych zawodników w czasie zawodów i wykonywanie ich analiz przez wyspecjalizowane firmy. Podobne struktury zaczęły tworzyć też narodowe związki sportowe, które chciały eliminować dopingujących się zawodników zanim ich przyłapanie na zawodach międzynarodowych spowoduje skandal. W połowie lat 80. XX w. narodowe związki sportowe przestały ograniczać się tylko do testów na zawodach, lecz także zaczęły przeprowadzać kontrole w trakcie treningów.\nPostęp w farmakologii i genetyce ciągle jednak powodował, że poszczególne federacje sportowe nie nadążały za nim. Ponadto, różne federacje miały różne listy zakazanych technik i środków dopingowych, a także różne procedury ich testowania – często bardzo niedoskonałe, powodujące czasami niszczenie karier niewinnych sportowców. Spowodowało to konieczność stworzenie ogólnoświatowej organizacji, która powstała w 1999 r. pod przewodnictwem MKOL. Do zadań Światowej Agencji Antydopingowej należy normowanie zasad i ujednolicanie technik analitycznych stosowanych przy wykrywaniu dopingu, a także tworzenie i publikowanie Światowego Kodeksu Antydopingowego.\nJurysdykcja WADA, jak i innych organizacji sportowych zwalczających doping ogranicza się tylko do samych imprez sportowych. Mogą one odbierać licencje zawodnikom zawodowym i wprowadzać okresowe lub stałe zakazy uczestniczenia w zawodach sportowcom amatorskim. Organizacje te nie mogą jednak nikogo pociągać do odpowiedzialności prawnej, aczkolwiek mogą oczywiście zgłaszać przypadki łamania prawa odpowiednim instytucjom państwowym.\nW ramach UNESCO 19 października 2005 w Paryżu podpisana została Międzynarodowa konwencja o zwalczaniu dopingu w sporcie, weszła w życie 1 lutego 2007 r.\nPrawo antydopingowe jest w różnych krajach różne. Sam doping jako taki jest karalny tylko w nielicznych krajach (np. we Włoszech), stosowanie niedozwolonych związków chemicznych i technik medycznych jest w wielu krajach ścigane na podstawie innych przepisów. np. lekarz stosujący niedozwolone zabiegi medyczne, a także klub sportowy i trenerzy przyzwalający na nie, mogą być pociągnięci do odpowiedzialności karnej za dokonanie uszczerbku na zdrowiu zawodnika. Stosowanie, dystrybucja i produkcja niedozwolonych środków farmaceutycznych może być ścigane w oparciu o te same przepisy co rozprowadzanie i używanie narkotyków.\nW wielu krajach wiele substancji i technik stosowanych w dopingu nie jest jednak zabroniona i dlatego korzystanie z nich nie jest nielegalne w świetle ogólnego prawa danego państwa. Osoby uprawiające sport w celach rekreacyjnych lub uprawiające sport zawodowo w dyscyplinach, w których nie obowiązuje zakaz dopingu mogą z niego korzystać, a sprawa dokonywania uszczerbku na własnym zdrowiu jest w tej sytuacji ich prywatną sprawą.\nLegalność wielu technik i specyfików, nawet w krajach, które miały dotąd bardzo liberalne zasady w tej kwestii, stopniowo jednak ulega zmianie. Przykładem są tu np.: Stany Zjednoczone, w których do niedawna produkcja i użycie preparatów zawierających sterydy anaboliczne była legalna. 20 stycznia 2005 r. wprowadzono tu ustawę Anabolic Steroid Control Act of 2004, która całkowicie zakazała wolnego handlu sterydami i prohormonami, w 2014 uchwalono Designer Anabolic Steroid Control Act.\nW Polsce obowiązuje Ustawa z 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie.\nŚlubowanie olimpijskie od Letnich Igrzysk Olimpijskich 2000 zawiera zakaz stosowania dopingu.\n\n\n== Afery dopingowe ==\n\n\n=== Przed II wojną światową ===\nW trakcie Letnich Igrzysk Olimpijskich 1904 Thomas Hicks (USA) zwyciężył w biegu maratońskim i zaraz za metą stracił przytomność na kilka godzin. Później przyznał się, że wypił bezpośrednio przed zawodami brandy wymieszane ze strychniną, co działało jak stymulant.\nIstnieją niepotwierdzone i niepewne informacje, że niemieccy sportowcy w trakcie Letnich Igrzysk Olimpijskich 1936 otrzymywali regularnie syntetyczny testosteron aby zwiększyć swoje szanse na osiągnięcie medalowych sukcesów.\n\n\n=== Użycie testosteronu ===\nW trakcie Mistrzostw Świata w Podnoszeniu Ciężarów w 1954 r. dr John Ziegler, lekarz amerykańskiej drużyny odkrył przypadkiem, że sowieccy atleci otrzymywali razem z jedzeniem jakieś tajemnicze pigułki. Badanie składu jednej z wykradzionych pigułek potwierdziło, że ich głównym składnikiem była syntetyczna pochodna testosteronu. W tym czasie nie było to jeszcze nielegalne. W zawodach tych sportowcy z ZSRR zdeklasowali przeciwników, otrzymując większość złotych medali oraz bijąc kilka rekordów świata. Po swoim odkryciu Ziegler przekonał firmę farmaceutyczną CIBA, aby rozpoczęła ona produkcję metandrostenolonu (Dianabol) – syntetycznej pochodnej testosteronu. Specyfik ten w slangu zawodników sportów siłowych był nazywany „Śniadaniem Mistrzów” i był regularnie spożywany przez olbrzymią większość sportowców osiągających znaczące sukcesy w ciężkiej atletyce w latach 1960–1969. W 1969 r. został on oficjalnie zakazany przez większość federacji atletycznych.\nW latach 70. i 80. XX w. istniał rządowy program dopingowy w NRD. Młodym, wyselekcjonowanym sportowcom podawano wiele różnych substancji, stosowano też na nich niedozwolone techniki fizjologiczne (transfuzje krwi, przeszczepy itp.). Szczególnie mocno dopingowanymi zawodnikami były kobiety-pływaczki oraz biegaczki. Po upadku Muru Berlińskiego i zjednoczeniu Niemiec wielu byłych sportowców z NRD, którym dawny doping zrujnował zdrowie, oskarżyło rząd RFN (jako prawnego następcę rządu NRD) o odszkodowania. Spośród ponad 300 wniosków o odszkodowanie uznano 193, dla których rząd utworzył specjalny fundusz w wysokości 4 milionów marek.\n\n\n=== Anaboliki nowej generacji ===\nAfera z nandrolonem wybuchła w połowie lat 90. XX w., kiedy to zaczęły się pojawiać coraz liczniejsze, jak się później okazało prawdopodobnie zupełnie błędne, wykrycia tej pochodnej testosteronu u wielu lekkoatletów, którzy później zaprzeczali, że stosowali jakikolwiek doping. Jak zostało to później wykazane przez kilka grup naukowców, testy stosowane do wykrycia tego związku w próbkach moczu przez IAAF były wykonywane bardzo często błędnie. Co więcej, okazało się, że nawet przy prawidłowym wykonaniu tych testów, może on wykazać fałszywie pozytywny wynik, gdyż niewielkie ilości nandrolonu mogą spontanicznie powstawać w trakcie przechowywania moczu na skutek wtórnych reakcji biochemicznych. Ofiarami tego testu byli m.in. Merlene Ottey, Douglas Walker, Mark Richardson i wielu innych. Test ten przestano ostatecznie stosować dopiero w 2000 r.\nJedną z najsławniejszych afer dopingowych było przyłapanie kanadyjskiego zawodnika Bena Johnsona, w którego moczu, pobranym zaraz po jego zwycięstwie w biegu na 100 m na Letnich Igrzyskach Olimpijskich w Seulu wykryto jeden ze sterydów anabolicznych – stanozolol. Zawodnik został zdyskwalifikowany, a złoty medal ostatecznie przyznano Carlowi Lewisowi. Paradoksalnie kilka lat później okazało się, że w trakcie tej samej olimpiady, wykryto później w próbkach krwi Carla Lewisa niewielkie ilości zabronionych stymulantów – pseudoefedryny, efedryny i fenylopropanoloaminy, informacja ta jednak nie została ujawniona wtedy opinii publicznej. Sam Johnson bronił się przed zarzutami, twierdząc że nikt spośród startujących z nim wtedy biegaczy nie był czysty od dopingu, a on sam stał się kozłem ofiarnym, co miało tłumaczyć ukrycie pozytywnego wyniku testów pozostałych zawodników. Po ukaraniu go dożywotnią dyskwalifikacją w 1993 r. przyznał on w swojej autobiografii, że systematycznie brał Dianabol, Cypionat, Furazabol i hormon wzrostu pod kontrolą trenera i lekarza i nadal utrzymywał, że nie był w tym odosobniony i że podobnie czynili w tym czasie prawie wszyscy biegacze osiągający najlepsze wyniki.\n\n\n=== EPO w kolarstwie ===\nNajwiększa afera z użyciem EPO wybuchła w czasie wyścigu Tour de France w 1998 r. Policja francuska i belgijska zorganizowała w trakcie tego wyścigu zmasowaną serię kontroli i nalotów na miejsca pobytu kolarzy, a w jednym przypadku doszło nawet do zatrzymania całego peletonu, aby pobrać od wszystkich zawodników próbki płynów ustrojowych. Rezultatem tych działań było zdyskwalifikowanie całego zespołu Festina. Masażyście tego zespołu Willy’emu Voetowi dowiedziono, że zorganizował system dostarczania EPO i sterydów anabolicznych swoim zawodnikom. Lider zespołu Richard Virenque został zdyskwalifikowany na dwa lata, a Willy Voet trafił do więzienia i jego kariera została całkowicie załamana. Akcja policji została jednak nieco przystopowana po tym, jak zawodnicy z sześciu najważniejszych zespołów ogłosili jednodniowy strajk, co groziło niepowodzeniem całego wyścigu.\nZ EPO związana była też dwuletnia dyskwalifikacja i odebranie złotego medalu Davidowi Millarowi, w Mistrzostwach Świata w jeździe na czas w 2003 r. oraz odebranie zwycięstwa i dwuletnia dyskwalifikacja Roberto Herasa w czasie Vuelta a España w 2005 r.\nDr Michel Ferrari od lat związany z Lance’em Armstrongiem został oskarżony i skazany na 11 miesięcy i 24 dni więzienia w zawieszeniu oraz na roczny zakaz wykonywania zawodu przez włoski sąd 1 października 2004 r. w kontrowersyjnym procesie, w którym najważniejszym dowodem były zeznania jego byłego podopiecznego Filippo Simeoni. Zaraz po ogłoszeniu wyroku zespół Lance Armstronga, US Postal zerwał z Ferrarim kontrakt, twierdząc jednocześnie, że nie wierzy w zeznania Simeoniego. Przed rozpoczęciem Tour de France 2005, w L’Equipe ukazał się długi artykuł, w którym stwierdzono, że w próbkach moczu pobranego od Lance’a Armstronga przed 2001 r. wykryto sześciokrotnie pochodne EPO. Badania te jednak, jako wykonane po długim czasie nie były zbyt wiarygodne. Ponadto Lance Armstrong dostawał zupełnie oficjalnie duże dawki leku o podobnej strukturze do EPO epogenu w trakcie leczenia jego choroby nowotworowej. Próbki jego płynów ustrojowych pobierane od 2001 r. i poddane oficjalnym testom na zawartość EPO wykazywały zawsze negatywny wynik.\n\n\n=== Zaostrzone kontrole ===\nW trakcie Zimowych Igrzysk Olimpijskich 2006 w Turynie miejscowa policja i prokuratura urządziła nalot na kwatery austriackich biatlonistów, gdyż otrzymała wiarygodny donos o zorganizowanym systemie dopingu w tym zespole. W trakcie nalotu z kwatery zbiegł Walter Mayer, któremu w trakcie Zimowych Igrzysk Olimpijskich 2002 udowodniono już raz doping, za co został zdyskwalifikowany do roku 2010. W trakcie nalotu znaleziono w austriackich kwaterach strzykawki, aparaturę do transfuzji krwi i leki antydepresyjne i przeciw astmie, które wprawdzie są legalne, ale o których wiadomo, że są stosowane do zapobiegania wykryciu w testach obecności anabolików i EPO. Sam Walter Mayer został znaleziony w szpitalu psychiatrycznym pod Turynem i poddany przesłuchaniu, ostatecznie jednak nie postawiono mu żadnych zarzutów. Kilka tygodni później Walter Mayer złożył oficjalną skargę przeciw Jacques’owi Rogge, przewodniczącemu MKOl oraz szefowi Światowej Agencji Antydopingowej, Richardowi Poundowi o zniesławienie, gdyż obaj oni w oficjalnych komunikatach prasowych oskarżali Mayera o współorganizowanie systemu dopingowego.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nKonwencja Antydopingowa Rady Europy\nŚwiatowa Agencja Antydopingowa\nOperación Puerto\ndoping w Niemieckiej Republice Demokratycznej\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nW sidłach dopingu – rozmowa z Michałem Rynkowskim, dyrektorem Biura Komisji do Zwalczania Dopingu w Sporcie\nPolska Agencja Antydopingowa: Regulacje międzynarodowe i krajowe", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dysmorfia mięśniowa\n\nDysmorfia mięśniowa (bigoreksja) – zaburzenie psychiczne polegające na subiektywnym odczuwaniu niedostatku estetyki własnego ciała, wskutek posiadania rzekomo niewystarczającej masy mięśniowej. Jest odmianą dysmorfofobii.\n\n\n== Epidemiologia ==\nSchorzenie to dotyczy około 10% wyczynowo uprawiających kulturystykę osób płci męskiej. Swój początek bierze pod koniec okresu dojrzewania, często dotykając osoby wcześniej rzeczywiście wątłe, mające problemy z funkcjonowaniem w grupie rówieśniczej lub zaburzone relacje z bliskimi (np. rodzicami). Może współistnieć z zaburzeniami depresyjnymi.\n\n\n== Patomechanizm ==\nTreningi, mające na celu wzmocnienie ciała i poprawę poczucia własnej wartości, pomimo upływu czasu nie przynoszą takiego subiektywnego efektu psychicznego (pomimo pojawienia się obiektywnie właściwych efektów fizycznych). Podnoszenie ciężarów przybiera charakter kompulsywny. Powiększanie masy mięśniowej stanowi rodzaj myśli nadwartościowej, której podporządkowane są wszystkie inne aspekty życia. Chory perfekcjonistycznie skupia się na sobie i własnych dążeniach. Unika kontaktów towarzyskich, traktując je jako niepotrzebną stratę czasu, kolidującą z planem treningowym, zmuszają do rozmów na tematy inne niż rozwój ciała. Stawia sobie wygórowane wymagania, których osiągnięcie nigdy nie następuje, nie oczekuje natomiast aprobaty od innych. Ocenia siebie jako osobę zbyt szczupłą, podobnie jak chory cierpiący na anoreksję postrzega siebie jako osobę zbyt grubą (niezależnie od tego jak niską masę ciała posiada). Z tego też powodu dysmorfię mięśniową dawniej nazywano odwrotną anoreksją (reverse anorexia). Jako pierwszy zjawisko to opisał prof. Harrison G. Pope z Harvard Medical School.\nDysmorfia mięśniowa nie zagraża życiu w takim stopniu jak anoreksja, niemniej stanowi istotny problem medyczny. Osoby nią dotknięte bardzo częstą sięgają po środki stymulujące rozwój tkanki mięśniowej jak steroidy anaboliczno-androgenne. Przyjmują je w niekontrolowanych ilościach, narażając się na pełny zakres ich działań niepożądanych.\n\n\n== Rozpoznanie ==\nKryteria rozpoznania według H. Pope zawierają:\n\nzaabsorbowanie uporczywą myślą, że ciało nie jest wystarczająco umięśnione; spędzanie wielu godzin w siłowni i stosowanie wymagających diet;\nnadmierne zaabsorbowanie budową własnego ciała, prowadzące do pogorszenia funkcjonowania na innych polach życia rodzinnego, społecznego i zawodowego:\nczęsta ocena wizualna własnych mięśni w lustrze, sprawdzanie obwodów mięśni wszystkich partii ciała, porównywanie ich z wymiarami mistrzów kulturystyki,\npodporządkowywanie rozkładu zajęć treningom i rezygnacja z zajęć mogących skrócić trening,\nkontynuowanie treningów i diety nawet w sytuacji gdy pogarszają one samopoczucie, bądź stanowią zagrożenie dla zdrowia,\nunikanie sytuacji mogących prowadzić do pokazania własnego ciała (basen, plaża) - niezależnie jak silnie jest już ono umięśnione, wygląd pozostaje wciąż niesatysfakcjonujący.\n\n\n== Leczenie ==\nObejmuje ono psychoterapię behawioralną i psychodynamiczną, a w razie współistnienia zaburzeń depresyjnych - również leczenie farmakologiczne. Niezależnie od tego leczenia mogą występować uszkodzenia narządów wewnętrznych wywołane nadmiernym przyjmowaniem hormonów anabolicznych.\n\n\n== Bibliografia ==\nMędraś M., Szczęsny M.: \"Dysmorfofobia (dysmorfia) mięśniowa a sport\" w \"Medycyna sportowa\" pod red. Marka Mędrasia, Medsportpress 2004, ISBN 83-908701-0-X, s. 109-110;\nPope H.G. jr., Olivardia R.: \"Evolving ideals of male body image as seen through action toys\", International Journal of Eat Disorders, 1999, 26 (1), s. 165-172.\n\n\n== Zobacz też ==\nPope, Harrison: \"The Adonis Complex: The Secret Crisis of Male Body Obsession\", Simon & Shuster New York 2000,\nNiebezpieczna bigoreksja. aktywni.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-18)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dzienne zapotrzebowanie energetyczne\n\nDzienne zapotrzebowanie energetyczne - oznacza ilość energii, którą należy dostarczyć każdego dnia organizmowi w pożywieniu, aby pokryć wydatki energetyczne wynikające z:\n\npodstawowej przemiany materii, na którą składają się procesy fizjologiczne tj. trawienie, oddychanie, krążenie, odnowa komórek i tkanek, itp.\naktywności fizycznej.\nDzienne zapotrzebowanie energetyczne podaje się najczęściej w kcal lub rzadziej w kilodżulach. Dostarczanie organizmowi odpowiedniej ilości (oraz jakości) pożywienia, które pokrywa dzienne zapotrzebowanie energetyczne, lecz go nie przewyższa, jest warunkiem utrzymania stałej i prawidłowej masy ciała.\nDzienne zapotrzebowanie energetyczne zależy od:\n\nindywidualnego tempa metabolizmu\nmasy ciała\nwzrostu\nwieku\npłci\npoziomu aktywności fizycznej\nfazy cyklu u kobiet\ntemperatury ciała (wzrost temperatury zwiększa zapotrzebowanie energetyczne)\nklimatu, w którym żyjemy.\nDzienne zapotrzebowanie energetyczne wzrasta podczas intensywnego wysiłku fizycznego oraz podczas wzrostu i rozwoju organizmu, ciąży i okresu karmienia oraz rekonwalescencji. Chcąc obliczyć całkowitą przemianę materii powinniśmy zsumować podstawową przemianę materii (inaczej spoczynkowy wydatek energetyczny) oraz ponadpodstawową przemianę energii (tj. energię wydatkowaną na pracę, codzienne czynności, a także przyswajanie pokarmów). Chcąc dokonać obliczeń powinniśmy skorzystać z następującego wzoru:\nPodstawowa przemiana materii = 1 kcal x masa ciała x 24 godziny\nPonadpodstawowa przemiana materii = podstawowa przemiana materii x współczynnik aktywności\nWspółczynnik aktywności określa naszą codzienną aktywność fizyczną oraz treningi. Przyjmuje się, że współczynnik aktywności wynosi:\n\n1,0 – dla osób prowadzących tryb siedzący, brak aktywności fizycznej\n1,2 – dla osób prowadzących tryb siedzący, znikoma aktywność fizyczna\n1,4 – dla osób prowadzących tryb siedzący, trening 2 razy w tygodniu\n1,6 – dla osób wykonujących lekką pracę fizyczną, trening około 4 razy w tygodniu\n1,8 – dla osób pracujących fizycznie, trening przynajmniej 5 razy w tygodniu\n2,0 – przy ciężkiej pracy fizycznej, codziennym treningu\nŚrednie dzienne zapotrzebowanie energetyczne dla osób o umiarkowanej aktywności fizycznej wynosi:\n\n2000 kcal dla kobiety\n2500 kcal dla mężczyzny.\n\n\n== Zobacz też ==\nzapotrzebowanie energetyczne dla sportowców\nwartość energetyczna\nwartość odżywcza\nzalecane dzienne spożycie (GDA)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ektomorfik\n\nEktomorfik – typ sylwetki wg typologii Sheldona. Charakteryzuje się szczupłą sylwetką ciała, niskim poziomem tkanki tłuszczowej, mięśniowej. Z uwagi na przyspieszony metabolizm problemem ektomorfika jest utrzymanie oraz przybranie masy mięśniowej.\nDawniej ektomorfizm był częsty wśród nastolatków, współcześnie z uwagi na niską aktywność fizyczną oraz łatwy dostęp do produktów wysokoprzetworzonych bogatych w kalorie spotykany jest rzadziej. U zaniedbanych dorosłych ektomorfików może pojawić się otyłość w typie skinny fat.\nEktomorficy, aby zbudować masę mięśniową, muszą skupić się na intensywnych, ograniczonych czasowo treningach siłowych, minimalizując udział treningów wytrzymałościowych, dbać o odpowiednią podaż kalorii wraz z niezbędnymi makroskładnikami i nie zaniedbywać regeneracji.\n\n\n== Zobacz też ==\nmezomorfik\nendomorfik\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Encefalopatia bokserska\n\nEncefalopatia bokserska (łac. encephalopatia pugilistica, dementia pugilistica (DP), ang. traumatic encephalopathy, CTE, chronic boxer’s encephalopathy, traumatic boxer’s encephalopathy, boxer's dementia, punch-drunk syndrome) – choroba neurologiczna, która występuje głównie u sportowców uprawiających sporty kontaktowe i narażonych na urazy głowy, zwłaszcza bokserów, i jest związana z przewlekłym urazowym uszkodzeniem mózgu. Encefalopatia bokserska jest ciężką postacią przewlekłego urazowego uszkodzenia mózgu. Encefalopatia rozwija się po dłuższym czasie, średnia wieku pojawienia się objawów to 12–16 lat od momentu rozpoczęcia kariery. Ocenia się, że encefalopatia bokserska dotyczy około 20% bokserów.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Endomorfik\n\nEndomorfik – typ sylwetki wg typologii Sheldona. Osoba charakteryzująca się ciężką budową ciała, rozłożystym i grubym szkieletem, wolnym metabolizmem, a więc dużą masą zarówno mięśniową, jak i tłuszczową, z tendencją do tycia. Przykładem osoby z przewagą cech endomorficznych był czołowy polski kulturysta wagi ciężkiej Konrad Gaca. \n\n\n== Zobacz też ==\nektomorfik\nmezomorfik\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Entezopatie\n\nEntezopatie – bolesne zmiany chorobowe przyczepów ścięgnistych mięśni do kośćca. Są one wynikiem działania nadmiernych naprężeń i obciążeń. Istotą choroby jest stan zapalny, któremu z jednej strony towarzyszy ból zlokalizowany w okolicy danego przyczepu, a z drugiej strony osłabienie struktury, mogące prowadzić do wyrywania poszczególnych włókien ścięgna z przyczepu. \nPrzemieszczenie wyrwanych włókien wraz z komórkami chrząstki czy kości w głąb ścięgna powoduje patologiczne kościotworzenie – powstawanie tzw. entezofitów, czyli specyficznych wyrośli kostnych. Proces chorobowy osłabia wydolność ścięgien, w wyniku czego mogą one ulec przerwaniu w miejscu połączenia ścięgnisto-kostnego.\t\n\n\n== Przykurcz Dupuytrena ==\n\n\n== Zespół bolesności bocznego przedziału stawu łokciowego (łokieć tenisisty) ==\n\n\n== Zespół de Quervaina ==\n\n\n== Zakleszczające zapalenie ścięgna, palec trzaskający, palec zakleszczony ==\n\n\n== Entezopatia więzadła rzepki (tzw. „kolano skoczka”) ==\nMimo wielkiej wytrzymałości więzadła rzepki wielokrotnie powtarzane mikrourazy spowodowane biomechanicznymi przeciążeniami są w stanie je uszkodzić, szczególnie na podłożu pierwotnie upośledzonego mikrokrążenia w obrębie dolnego bieguna rzepki.\nKłujący ból zlokalizowany w okolicy podrzepkowej, występujący po wysiłku i ustępujący po kilkugodzinnym odpoczynku. Bólowi towarzyszy uczucie „pełności\" i ucisku w okolicy dolnego brzegu rzepki, oraz wrażenie niepewności i „uciekania\" kolana, związane z obawą (podświadomą) przed bólem; jest to I faza choroby. \nW II fazie choroby ból pojawia się już na początku treningu, ale po ogrzaniu tkanek ustępuje na czas wysiłku.\nMiejsce bolesne daje się wyczuć w okolicy szczytu rzepki, przy czym nasila go czynne (wbrew oporowi) prostowanie kolana, lub wykonywanie przysiadów. \nW stadium I leczenie polega na stosowaniu krioterapii natychmiast po zakończeniu wysiłku oraz po kilkugodzinnym odpoczynku. W razie okresowego nasilenia się dolegliwości zaleca się podawanie leków przeciwzapalnych. Niekiedy, znaczną ulgę może przynieść stabilizator kolana z wkładką w kształcie podkowy, odciążający rzepkę. Konieczne są systematyczne ćwiczenia wzmacniające aparat wyprostny kolana. \nW stadium II rozpoczętą terapię uzupełnia się stosowaniem ciepła przed treningiem i jakimkolwiek wysiłkiem. Uzyskuje się to, za pomocą maści rozgrzewających lub sposobów fizykoterapii. W razie nasilonych dolegliwości dopuszcza się miejscowe ostrzyknięcie lekami przeciwzapalnymi. Zaleca się też przerwę w treningach, ale bez zaniedbywania ćwiczeń mięśnia czworogłowego uda.\nGdy choroba osiąga stadium III pacjent ma dwie możliwości: zaprzestać uprawiania sportu i czasowo nawet ograniczyć aktywność ruchową, albo poddać się leczeniu operacyjnemu. \nCelem uniknięcia nieporozumień należy wspomnieć, że niekiedy różne bóle kolana opatruje się terminem „kolano biegacza”. Są to zazwyczaj bóle umiejscawiane tak w przednim przedziale stawu kolanowego jak i po przyśrodkowej i bocznej stronie kolana, lub za rzepką.\n\n\n== Entezopatia mięśnia podkolanowego ==\nMięsień podkolanowy jest pomocniczym stabilizatorem kolana, szczególnie eksploatowanym przy bieganiu. Do przeciążenia mięśnia dochodzi przy intensywnym bieganiu w terenie pagórkowatym lub bieganiu po nachylonej bieżni, wymuszającym nawracanie stóp i skręcanie goleni do wewnątrz. \nPrzeciążenie mięśnia podkolanowego objawia się bólem po bocznej stronie stawu kolanowego.\nPalpacyjnie, w ustawieniu kończyny w pozycji siadu tureckiego, wykrywa się tkliwość lub ból tuż ponad linią stawu i ku przodowi od więzadła pobocznego.\nChory powinien ograniczyć zbieganie z góry oraz bieganie po powierzchniach nachylonych. Pożytek przynoszą leki przeciwzapalne. \n\n\n== Entezopatia mięśnia dwugłowego uda ==\nWspólny przyczep dolny mięśnia dwugłowego uda, znajdujący się na głowie kości strzałkowej wzmacnia więzadło poboczne strzałkowe stawu kolanowego.\nMięsień dwugłowy uda jest silnym zginaczem podudzia w stawie kolanowym; w ustawieniu kolana w pozycji zgięcia daje rotacje zewnętrzną.  \nObjawy - dolegliwości umiejscowione są po bocznej stronie stawu kolanowego; zazwyczaj (nie zawsze!) stwierdza się tkliwość przy ucisku od boku i tyłu głowy kości strzałkowej.\nPostępowanie - ograniczenie (czasowe) biegania po nierównym podłożu, biegania po nachylonej bieżni, oraz używania nosków przy jeździe na rowerze.\n\n\n== Entezopatia rozcięgna podeszwowego ==\nRozcięgno podeszwowe, utworzone przez mocne pasma łącznotkankowe, ma swój początek na guzowatości kości piętowej. Rozdziela się dystalnie na 5 pasm, które przyczepiają się u podstawy paliczków bliższych poszczególnych palców.\nRozcięgno podeszwowe odgrywa zasadniczą rolę dla czynnościowej stabilizacji stopy w czasie chodu i biegu. W środku fazy podparcia pomaga utrzymać stopę w pozycji neutralnej, zaś z fazie odbicia umożliwia zachowanie ustawienia supinacyjnego stopy. Przy nadmiernej pronacji stopy, tzn. przy obniżeniu sklepienia podłużnego, rozcięgno podczas fazy obciążenia i odbicia podlega przeciążeniom, które mogą spowodować entezopatię. \nU osób nieuprawiających sportu prawdopodobnie najczęstszym czynnikiem etiologicznym są mikrourazy. Z czasem, może dodatkowo rozwinąć się tzw. ostroga piętowa, która w pojedynczych przypadkach nasila ból, uciskając okoliczne tkanki. Często jednak, widoczne na radiogramie ostrogi piętowe są nieme klinicznie.\nBól w okolicy przyczepu piętowego rozcięgna podeszwowego często występuje zarówno u sportowców, jak i osób nieuprawiających sportu. Stan zapalny oraz częściowe lub całkowite przerwanie rozcięgna podeszwowego dotyczą zazwyczaj biegaczy.\nU osób nieuprawiających sportu choroba występuje zazwyczaj między 45-60 rokiem życia (szczególnie kobiety i osoby z nadwagą). Szczególnie narażone na tę chorobę są osoby wykonujące zawody wymagające długotrwałego stania oraz z niewydolnością układu żylnego. \nDolegliwości rozwijające się stopniowo w czasie intensywnego okresu treningowego.\nNajwiększe dolegliwości bólowe i sztywność stopy występują rano, zaraz po wstaniu. Również w początkowej fazie treningu dolegliwości są największe, zmniejszają się następnie, ale powracają przy końcu, a przede wszystkim po treningu.\nBól z reguły zlokalizowany jest w miejscu przyczepu bliższego, nieco przyśrodkowo przy guzie kości piętowej.\nChory zgłasza się z reguły późno, zaś przewlekły stan zapalny jest trudny do leczenia.\nNa pierwszy plan wysuwa się dobór odpowiedniego obuwia oraz odciążenie chorej stopy. Problem odpowiedniego obuwia jest szczególnie istotny u sportowców, których stopy są szczególnie przeciążone podczas treningów i zawodów.\nDuże znaczenie w obuwiu ma prawidłowe uformowanie zapiętka i obcasa. Mocny, dobrze dopasowany zapiętek oraz miękki, nieco podwyższony i rozszerzający się ku podłożu obcas, zapewniają dobrą stabilizację tyłostopia i równomierny rozkład już częściowo wytłumionych sił, oraz chronią przed zcieńczeniem ochronnej piętowej poduszeczki tłuszczowej.\nKość piętową należy chronić wkładką z miękkiego, wygodnego, ale dostatecznie wytrzymałego materiału.\nW fazie ostrej wskazane są masaż lodem bolesnej okolicy oraz środki przeciwzapalne.\nW przypadkach nie poddających się leczeniu zachowawczemu może być wskazane leczenie operacyjne.\n\n\n== Zapalenie ścięgna piętowego ==\nŚcięgna piętowe współczesnego człowieka poddawane są szkodliwie intensywnym (bo sporadycznym) obciążeniom. W normalnej populacji przeciążenia te nasilają się z przybywaniem wagi ciała w miarę upływu lat (przekarmianie), czy też z okazjonalnym podejmowaniem się nadmiernych wysiłków fizycznych u prowadzących siedzący tryb życia i pracy.\nZ kolei, w pewnych grupach zawodowych (tancerze, cyrkowcy), oraz wśród sportowców wyczynowych przeciążenia ścięgna związane są ze zbyt intensywnym sumowaniem mikrourazów.\nDo zmian zapalnych predysponują również zmiany obuwia, używanie butów o niezbyt elastycznej podeszwie, z zapiętkiem nie dającym stabilizacji pięty, oraz bieganie po nierównym terenie (hamowanie przy zbieganiu i odbijanie się z palców przy podbieganiu).\nIstotną przyczyną zapalenia ścięgna mięśnia piętowego jest związana z wiekiem utrata fizjologicznej elastyczności jednostki mięśniowo-ścięgnistej m. trójgłowego łydki.\nNierzadko, w wyniku wewnętrznego i zewnętrznego ucisku dochodzi do narastającej anemizacji ścięgna. Doprowadza to w końcu do zmniejszenia elastyczności i rozciągliwości tkanki ścięgnistej, a co za tym idzie do obniżenia jej wytrzymałości mechanicznej.\nPatognomicznym objawem zapalenia ścięgna (w stadium ostrym) jest piekący ból w pierwszej fazie wysiłku, zmniejszający się w czasie jego trwania i narastający ponownie po jego zakończeniu. Ból pojawiać się też może rano, po wstaniu z łóżka i ustępować w ciągu dnia. \nObmacywaniem stwierdza się zwykle tkliwość ścięgna na ucisk, na wysokości 3–5 cm. nad jego przyczepem do guza kości piętowej. \nW niektórych przypadkach ruchom stopy towarzyszą trzeszczenia w okolicy ścięgna. W stanach przewlekłych daje się wyczuć bolesne, kolbowate pogrubienia ścięgna lub drobne guzki.\nBadaniem dodatkowym, wybitnie ułatwiającym rozpoznanie, jest ultrasonografia. Dzięki niej można wykryć ubytki w ciągłości ścięgna, rozplem tkanek okołościęgnistych, zwyrodnienie torbielowate, oraz zmiany wytwórcze w obrębie samego ścięgna (zwłóknienia, zrosty).\nWskazane jest ograniczenie funkcji kończyny, lub niekiedy nawet jej unieruchomienie do czasu całkowitego ustąpienia ostrych objawów choroby. Leczenie uzupełniające stanowią zimne okłady oraz leki przeciwzapalne.\nW doleczaniu, konieczne jest stopniowane dozowanie wysiłków fizycznych, chodzenie w obuwiu o miękkiej i elastycznej podeszwie, wyposażonym w nieco podwyższony obcas. \nObuwie typu sportowego nie jest wskazane z racji braku obcasów (lub zbyt niskich obcasów). \nStosowanie zabiegów łagodzących ból, bez jednoczesnego ograniczenia funkcji kończyny jest absolutnie niedopuszczalne. W stadium chronicznym choroby stopniuje się ruch i ćwiczenia oraz stosuje leki przeciwzapalne.\nPrzewlekanie się choroby dowodzi trwałego upośledzenia ukrwienia ścięgna z powodu „zamurowania” go w powłoce przerośniętego i stwardniałego ościęgna. W tych przypadkach konieczne jest chirurgiczne odbarczenie ścięgna. \nPolepszenie ukrwienia ścięgna oraz wytworzenie nowego kolagenu umożliwia też tzw. skaryfikacja ścięgna (Dziak). W przypadku stwierdzenia zaawansowanych zmian degeneracyjnych w samym ścięgnie konieczne jest wycięcie zmienionych fragmentów i rekonstrukcja ścięgna.\n\n\n== Klasyfikacja ICD10 ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ergometr\n\nErgometr – rodzaj przyrządu pomiarowego, który służy do pomiaru ilości wykonywanej pracy przez mięśnie.\nNajczęściej używane ergometry to:\n\nergometr rowerowy,\nergometr wioślarski,\nergometr kajakowy.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ergometr rowerowy\n\nErgometr rowerowy, rower stacjonarny – stacjonarne urządzenie treningowe wykorzystywane w testach wysiłkowych, umożliwiające wykonywanie treningów mięśni nóg oraz pozwalające na utrzymanie dobrej kondycji fizycznej. Ergometr może być wykorzystywany w domu, ale jest również wyposażeniem siłowni i klubów fitness.  \nRower stacjonarny pełni funkcję rekreacyjną oraz jest wykorzystywany w rehabilitacji schorzeń narządów ruchu. W codziennej eksploatacji nie różni się wiele od rowerów treningowych, jednak pozwala mierzyć moc mięśni nóg, dlatego na ergometrach trenują zawodowi kolarze. Ergometr rowerowy również jest wyposażony w licznik spalonych kalorii w czasie treningu, dlatego jest wykorzystywany przy odchudzaniu.\n\n\n== Zobacz też ==\naquabike\nrower\nergometr wioślarski\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Euforia biegacza\n\nEuforia biegacza (ang. Runner's High) – fenomen stanu euforycznego, pojawiający się podczas biegu długodystansowego lub innej długotrwałej aktywności fizycznej, powodujący zwiększoną odporność na ból i zmęczenie.\nTeoria euforii biegacza pojawiła się w latach 70. w USA na fali rosnącego entuzjazmu dla biegania, kiedy odkryto receptory opioidowe μ w mózgu.\n\n\n== Teoria endorfinowa ==\nSzeroko opisywanym w literaturze powodem wystąpienia stanu euforii biegacza jest produkcja endorfin.\nZgodnie z tym poglądem endorfiny są wydzielane w mózgu ćwiczącej osoby podczas długotrwałego, ciągłego wysiłku fizycznego z intensywnością na poziomie od umiarkowanego do wysokiego, kiedy oddychanie jest utrudnione. Moment wystąpienia efektu odpowiada czasowi, po którym mięśnie zużywają cały glikogen w nich zmagazynowany. Po upływie ok. 45-60 minut podczas wysiłku następuje moment przejścia z oddychania aerobowego na anaerobowe (próg anaerobowy), kiedy to powstaje tzw. dług tlenowy. Niedotlenienie wywołuje stres organizmu, co z kolei może powodować silne wydzielanie endorfin. Podczas krótszych, intensywnych ćwiczeń również są wydzielane endorfiny, jednakże w ilościach niemierzalnych, uwolnienie endorfin przygotowuje organizm na dalszy wysiłek fizyczny.\nProdukcja endorfin wywołuje emocjonalną reakcję na stres, objawiającą się poprawą nastroju oraz zwiększeniem wytrzymałości i odporności organizmu na ból, co umożliwia dalszy wysiłek, który w normalnych warunkach nie mógłby być kontynuowany. Zjawisko to jest opisywane przez biegaczy jako przejęcie przez umysł kontroli nad ciałem.\nZnane są także przypadki negatywnych odczuć u osób ćwiczących zamiast poprawy nastroju, co wiązane jest z negatywnym wpływem warunków zewnętrznych, np. podczas biegania w zimny deszczowy dzień po zmroku, w nieznanym terenie, czy pływania w zimnej wodzie.\nEndorfiny oddziałują silnie na receptory μ (są ich agonistami), których pobudzanie wywołuje stany euforyczne. Aktywność fizyczna, podczas której może wystąpić stan euforyczny obejmuje nie tylko bieganie, ale również pływanie, narciarstwo biegowe, wioślarstwo długodystansowe, jazdę na rowerze, podnoszenie ciężarów, kulturystykę, aerobik, czy gry zespołowe takie jak koszykówka albo piłka nożna.\nWedług niektórych fizjologów, biegacze długodystansowi to \"endogenni morfiniści\" uzależnieni fizjologicznie od biegania i to właśnie maratończycy są grupą gdzie fenomen euforii występuje najczęściej.\nSugeruje się również, że może on być główną przyczyną uprawiania biegów długodystansowych. Znane są przypadki uzależnienia od wysiłku fizycznego, powodującego szkody fizyczne i psychiczne.\n\n\n== Pochodzenie fenomenu ==\nW książce Homo przypadkiem sapiens K. Fijałkowski i T. Bielicki postulują za Walterem Bortzem II, że wydzielanie endorfin do krwi podczas wysiłku związanego zazwyczaj z długotrwałym biegiem jest adaptacją specyficzną dla człowieka, powstałą w trakcie ewolucji homo sapiens. Twierdzą oni, że mechanizm ten powoduje tak zwany „drugi oddech” i wydzielenie do krwi w sposób naturalny substancji będącej endogennym uśmierzaczem bólu, co pozwala kontynuować bieg bez względu na zmęczenie. Według ich teorii człowiek w toku ewolucji wytworzył adaptację długotrwałych biegów jako technikę łowiecką. Technika uporczywego polowania polega na gonieniu zwierzyny przez długi czas i kontynuowanie biegu, aż do momentu przegrzania organizmu zwierzęcia i braku możliwości kontynuowania ucieczki. W ten sposób polują do dziś niektóre plemiona Ameryki Południowej jak na przykład Indianie Tarahumara, a także Buszmeni w Afryce, czy Aborygeni w północno-zachodniej Australii. Nadzwyczajne zdolności biegowe plemienia Tarahumara opisuje książka C. McDougalla Urodzeni biegacze. Podniesienie poziomu endorfin podczas długotrwałego wysiłku pozwalało na zwiększenie pokonywanego dystansu i uśmierzenie pojawiającego się bólu, co zwiększało szansę przeżywalności osobnika w okresach głodu podczas suszy i braku zwierzyny łownej.\n\n\n== Euforia wysokościowa ==\nWśród himalaistów, czy alpinistów, występuje efekt euforii wysokościowej, do której dochodzi na skutek niedotlenienia mózgu na dużej wysokości. Według niepotwierdzonej jeszcze teorii niedobór tlenu podczas wspinaczki wywołuje stres organizmu, który w odpowiedzi na niego wytwarza w płynie mózgowo-rdzeniowym endorfiny. Himalaiści opisują przypadki euforii wśród wspinaczy, objawiające się porzucaniem elementów sprzętu i ubioru, dziwnym zachowaniem czy halucynacjami.\n\n\n== Metodyka badań ==\nBadania wpływu endorfin na człowieka są znacznie utrudnione. Ogromna większość naukowych doniesień o wpływie endorfin na system opioidowy pochodzi z inwazyjnych badań na szczurach i myszach, u których bada się bezpośrednio zmiany mózgu, co niestety zazwyczaj oznacza śmierć obiektu badań. Badania na szczurach dowiodły, że intensywny długotrwały wysiłek powoduje wzrost poziomu endorfin w mózgu, co indukuje zwiększony próg odczuwania bólu. Wysiłek wpływa także na mechanizm oddziaływania dynorfin i enkefalin, pozostałych dwóch grup endogennych peptydów opioidowych, na receptory opioidowe.\nU ludzi badania prowadzi się w dwojaki, pośredni sposób. Typowe badania polegają na oznaczaniu zawartości endorfin i innych substancji we krwi, przy założeniu, że jest ona powiązana z poziomem w mózgu (jednakże transport endorfin pomiędzy mózgiem i krwią nie zachodzi łatwo).  Drugi sposób polega na obserwacji zmian jakie występują u ochotników, którym podaje się blokery receptorów opioidowych μ.\nBadania prowadzone u ludzi potwierdziły, że poziom endorfin zależy od intensywności ćwiczeń: przy wysiłku aerobowym o dużej intensywności jest on większy niż w stanie spoczynku, natomiast przy łagodnym wysiłku aerobowym poziom endorfin nie zmienia się w porównaniu do stanu spoczynku.\n\n\n== Zastrzeżenia do teorii endorfinowej ==\nNiektórzy badacze postulują, że fenomen euforii biegacza jest raczej efektem sprostania wyzwaniu niż wysiłku, a poprawa nastroju i wydzielenie endorfin jest powodowane efektem placebo, czyli zdolnością umysłu do wywoływania zmian fizjologicznych w organizmie.\nJedna z hipotez głosi, że intensywne ćwiczenia prowadzą do uwolnienia się od negatywnych uczuć nieprzyjemności, gniewu, frustracji i niepokoju, i dopiero to może powodować wzrost poziomu endorfin. Dlatego raczej należałoby mówić nie o euforii, a o spokoju biegacza.\nStudia we wczesnych latach 80. przyniosły wątpliwości dotyczące powiązania endorfin z euforią biegacza.Po pierwsze, po podaniu antagonisty blokującego receptory μ (co zablokowało oddziaływanie endorfin), poprzez wstrzyknięcie naloksonu lub podanie doustne naltreksonu (analogu naloksonu), u badanej osoby po wysiłku stwierdzono te same pozytywne zmiany nastroju, co w przypadku ćwiczenia bez zastosowania blokerów. Jednakże podobne badania przeprowadzone po podaniu naltreksonu przed ćwiczeniami aerobowymi, wręcz przeciwnie, wykazały brak pozytywnych zmian w nastroju w stosunku do stanu spoczynku, co może potwierdzać wpływ endorfin na fenomen euforii biegacza.\nBadania przeprowadzone w Royal Perth Hospital u 8 biegaczy po ukończeniu ultramaratonu na dystansie 100 km nie wykazały wzrostu poziomu beta-endorfiny, jednej z ważniejszych i najbardziej poznanych endorfin, powyżej normalnego poziomu.\nPo drugie, badacze nigdy nie mogą mieć pewności, że spowodują wystąpienie efektu euforii w laboratorium. To czyni fenomen bardzo trudnym do badania i utrudnia udowodnienie jego powiązania z endorfinami.\n\n\n== Wpływ fenyloetyloaminy ==\nBadania prowadzone w 2001 r. przez badaczy brytyjskiego Nottingham Trent University sugerują, że za fenomen euforii biegacza odpowiedzialna jest fenyloetyloamina (PEA), naturalnie produkowana przez ciało, spokrewniona z amfetaminą. Badacze donoszą, że umiarkowane ćwiczenia podnoszą poziom fenyloetyloaminy u większości ludzi. Osoby cierpiące na depresję mają niski poziom fenyloetyloaminy i to tłumaczy, dlaczego aktywność fizyczna jest naturalnym środkiem antydepresyjnym. Po podaniu fenyloetyloaminy u większości chorych na depresję następuje szybka doraźna poprawa nastroju (w ciągu około pół godziny).\nBadania poziomu fenyloetyloaminy wykonano u 20 mężczyzn dzień po dniu, w którym nie wykonywano ćwiczeń i dzień po dniu, w którym ćwiczono z umiarkowaną intensywnością (30 minut, 70% tętna maksymalnego). U wszystkich badanych stwierdzono podwyższony poziom PEA, a u osób, które ćwiczyły najintensywniej był on najwyższy.\nBadacze podkreślają, że otrzymane wyniki nie przekreślają całkowicie związku fenomenu euforii biegacza z endorfinami. Ich zdaniem endorfiny nie penetrują mózgu tak łatwo jak fenyloetyloamina, jednakże aktywność fizyczna może oddziaływać chemicznie na mózg jednocześnie w różnoraki sposób poprzez różne endogenne substancje psychoaktywne, zależnie od indywidualnych cech danego organizmu.\n\n\n== Odurzenie kannabinoidowe ==\nBadania prowadzone w 2004 r. na uniwersytecie Georgia Insitute of Technology w Atlancie oraz na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine sugerują, że za fenomen euforii biegacza odpowiadają kannabinoidy.\nZespół badaczy odkrył bardzo duży wzrost poziomu anandamidu, naturalnego kannabinoidu (endokannabinoidu), u biegaczy i rowerzystów, którzy ćwiczyli z umiarkowaną intensywnością (70-80% tętna maksymalnego) w długim okresie (45 minut).\nKannabinoidy oddziałują na receptory kannabinoidowe w mózgu, znajdujące się w rejonach odpowiedzialnych za pamięć, sen i czuwanie, emocje i postawę ciała oraz na komórkach układu odpornościowego.\nAnandamid jest alkaloidem kakaowca i występuje w niewielkich ilościach w czekoladzie. Ten alkaloid produkuje efekt podobny do tego jaki powoduje psychoaktywny THC (tetrahydrokannabinol) zawarty w marihuanie. Skłania to badaczy do spekulacji, że euforia biegacza powodowana jest naturalnym odurzeniem kannabinoidowym, a nie endorfinowym.\nDługotrwały wysiłek, powodując przedłużający się stres fizyczny i ból mięśni, może spowodować aktywację układu endokannabinoidowego, wywołując odurzenie i stan euforii. Zdaniem badaczy efekt ten można wykorzystać w leczeniu bólu chronicznego i jaskry zastępując w ten sposób roślinne kannabinoidy takie jak THC.\nStwierdzono również, że anandamid jest produkowany w ciele nie tylko w odpowiedzi na wysiłek fizyczny, ale również podczas technik \"pracy z ciałem\" (ang. bodywork) takich jak np. masaż.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Fizjoterapia\n\nFizjoterapia (ang. physical therapy, physiotherapy, PT) – usługi świadczone przez fizjoterapeutów osobom i populacjom w celu rozwijania, utrzymywania i przywracania ich maksymalnej sprawności oraz poprawy funkcjonowania przez całe życie. Usługi te są świadczone w sytuacjach, w których ruch i funkcja są zagrożone przez proces starzenia się, urazy, ból, choroby, zaburzenia, warunki lub czynniki środowiskowe, i przy zrozumieniu, że funkcjonalny ruch ma zasadnicze znaczenie dla zdrowia.\nFizjoterapia obejmuje interakcje między fizjoterapeutą, pacjentami/klientami, innymi pracownikami ochrony zdrowia, rodzinami, opiekunami i społecznościami w procesie, w którym potencjał ruchowy jest badany/oceniany, a cele są ustalane przy użyciu wiedzy i umiejętności unikatowych dla fizjoterapeutów.\n\n\n== Organizacje zrzeszające fizjoterapeutów w Polsce i na świecie ==\nOrganizacją zrzeszającą fizjoterapeutów z całego świata jest Światowa Konfederacja Fizjoterapii (World Confederation for Physical Therapy, WCPT). Reprezentuje ona ponad 450 000 fizjoterapeutów na całym świecie za pośrednictwem 109 organizacji członkowskich. WCPT prowadzi działalność non-profit i jest zarejestrowana jako organizacja charytatywna w Wielkiej Brytanii.\nW Polsce każdy fizjoterapeuta musi przynależeć do samorządu zawodowego fizjoterapeutów, którego jednostką organizacyjną jest Krajowa Izba Fizjoterapeutów (KIF). Organizacja ta reprezentuje osoby wykonujące zawód fizjoterapeuty oraz sprawuje pieczę nad należytym wykonywaniem tego zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony.\n\n\n== Kim jest fizjoterapeuta ==\nW Polsce fizjoterapeuta jest samodzielnym zawodem medycznym.\nPrawa i obowiązki fizjoterapeuty są regulowane zapisami Ustawy z dnia 25 września 2015 r. o zawodzie fizjoterapeuty.\nPolega on na udzielaniu świadczeń zdrowotnych, w szczególności na:\n\ndiagnostyce funkcjonalnej pacjenta;\nkwalifikowaniu, planowaniu i prowadzeniu fizykoterapii;\nkwalifikowaniu, planowaniu i prowadzeniu kinezyterapii;\nkwalifikowaniu, planowaniu i prowadzeniu masażu;\nzlecaniu wyrobów medycznych zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 38 ust. 4 ustawy z 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 930);\ndobieraniu wyrobów medycznych do potrzeb pacjenta;\nnauczaniu pacjentów posługiwania się wyrobami medycznymi;\nprowadzeniu działalności fizjoprofilaktycznej, polegającej na popularyzowaniu zachowań prozdrowotnych oraz kształtowaniu i podtrzymywaniu sprawności i wydolności osób w różnym wieku w celu zapobiegania niepełnosprawności;\nwydawaniu opinii i orzeczeń odnośnie do stanu funkcjonalnego osób poddawanych fizjoterapii oraz przebiegu tego procesu;\nnauczaniu pacjentów mechanizmów kompensacyjnych i adaptacji do zmienionego potencjału funkcji ciała i aktywności.\nZa wykonywanie zawodu fizjoterapeuty uważa się również:\n\nnauczanie zawodu fizjoterapeuty oraz wykonywanie pracy na rzecz doskonalenia zawodowego fizjoterapeutów;\nprowadzenie prac naukowo-badawczych w zakresie fizjoterapii;\nkierowanie pracą zawodową osób wykonujących zawód fizjoterapeuty;\nzatrudnienie na stanowiskach administracyjnych, na których wykonuje się czynności związane z przygotowywaniem i organizowaniem świadczeń opieki zdrowotnej lub nadzorem nad ich udzielaniem;\nwykonywanie czynności zawodowych określonych w ust. 2 niebędących świadczeniami zdrowotnymi w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 10 ustawy z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.U. z 2023 r. poz. 991) w podmiocie, który nie jest podmiotem wykonującym działalność leczniczą.\n\n\n== Tytuły zawodowe fizjoterapeutów ==\nPrawo posługiwania się tytułem zawodowym fizjoterapeuta przysługuje osobie posiadającej prawo wykonywania zawodu fizjoterapeuty.\nTytuły zawodowe fizjoterapeutów to:\n\ntechnik fizjoterapii,\nlicencjat fizjoterapii,\nmagister fizjoterapii.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nŚwiatowa Konfederacja Fizjoterapii\nKrajowa Izba Fizjoterapeutów\nUstawa z dnia 25 września 2015 r. o zawodzie fizjoterapeuty (Dz.U. z 2023 r. poz. 1213)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gibkość\n\nGibkość – zdolność człowieka do osiągania dużej amplitudy w wykonywanych ruchach. Ćwiczenie gibkości ma za zadanie przygotowanie aparatu ruchu do realizacji zadań startowych oraz opanowanie racjonalnej techniki.\nDo czynników wpływających na rozwój gibkości zalicza się:\n\nelastyczność więzadeł i ścięgien,\nmięśnie okalające staw oraz te, które biorą udział w pracy stawu,\nwiek i płeć,\ntemperatura ciała, a także temperatura określonego mięśnia,\npora dnia i temperatura w miejscu ćwiczenia,\npoziom siły mięśni,\nzmęczenie i stan emocjonalny.\n\n\n== Bibliografia ==\nJan Marciniak: Zbiór ćwiczeń koordynacyjnych i gibkościowych. Warszawa: Centralny Ośrodek Sportu, 1998. ISBN 83-86504-40-4. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gimnastyka izometryczna\n\nGimnastyka izometryczna (z gr. isos i metria; równomierność) – specyficzna forma treningu siłowego metodą skurczów izometrycznych, podczas którego mięśnie są napięte, ale nie zmienia się ich długość. \nMetoda opiera się na zasadzie, że mięsień jest tym intensywniej ćwiczony, im większy opór jest mu stawiany. Podstawowe ćwiczenie polega na dociskaniu częścią ciała do nieruchomego przedmiotu z mocnym napięciem mięśni, wytrzymaniem tak przez pewien czas i rozluźnieniem mięśni. \nAby osiągnąć zadowalające efekty, należy trenować regularnie. Z czasem mięśnie stają się prężne, nabierają elastyczności i sprawności. Izometria zdobyła stałe miejsce w programie treningu zawodni­ków olimpijskich i uprawia ją coraz więcej sportowców wyczynowych. \nĆwiczenia izometryczne nie wymagają specjalnego pomieszczenia ani przyrządów. Trenować można wszędzie, w każdym momencie dnia. Zarówno leżąc w łóżku, jak i siedząc przy biurku, stojąc koło ściany itp. Na przykład leżąc na plecach z rękami wzdłuż tuło­wia, można wciskać mocno głowę w poduszkę licząc wolno do sześciu, co powoduje naprężenie mięśnie szyi i karku i tym samym ich wzmocnienie.\n\n\n== Zasady ćwiczeń izometrycznych ==\nKażde ćwiczenie należy wykonywać przy stuprocentowym na­kładzie siły\nOddychać spokojnie podczas ćwiczenia\nKażde ćwiczenie ma trwać sześć sekund\nNie napinać nigdy mięśni zrywami\nOpór przeciwstawiany mięśniom musi być tak duży, żeby wykluczał wszelki ruch\n\n\n== Bibliografia ==\nGimnastyka izometryczna dla zdrowia i sylwetki Ilse Buck PZWL Warszawa ISBN 83-200-3530-8", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gimnastyka korekcyjna\n\nGimnastyka korekcyjna − część wychowania fizycznego, obowiązują w niej zasady metodyki wychowania fizycznego. Mimo to gimnastyka korekcyjna jest specyficzną formą ćwiczeń, w których ruch został w pewnej mierze podporządkowany celom terapeutycznym. Stosowane tu zestawy ćwiczeń mają doprowadzić do korekcji postawy ciała. To powoduje, że specyficzne są również zasady i metody stosowane w gimnastyce korekcyjnej.\n\nDo głównych zadań gimnastyki korekcyjnej zalicza się\n\nuświadomienie dziecku jego deficytu i konsekwencji wynikających z wystąpienia wady postawy;\nwyeliminowanie kompleksów psychicznych i fizycznych spowodowanych uczestnictwem w zajęciach korekcyjnych;\nuświadomienie rodzicom przyczyn i skutków wystąpienia wad postawy;\nopanowanie umiejętności skorygowania wady przez przyswojenie korekcji lokalnych i globalnych oraz rozciągnięcie grup mięśni przykurczonych i wzmocnienie osłabionych;\nkształtowanie nawyku prawidłowej postawy;\nwyrabianie wytrwałości posturalnej;\nutrwalenie nawyku prawidłowej postawy w różnych warunkach jego życia codziennego, bez udziału świadomości;\nwdrożenie do rekreacji ruchowej uwzględniającej elementy profilaktyki i korekcji zaburzeń zagrażających lub istniejących u dziecka.\nDo podstawowych ćwiczeń zalicza się\n\nćwiczenia oddechowe − plecy okrągłe, skolioza\nćwiczenia mięśni grzbietu i pośladków − plecy okrągłe, odstające łopatki\nćwiczenia mięśni brzucha − zwiększona lordoza\nćwiczenia korygujące ustawienie miednicy − zwiększona lordoza\nćwiczenia antygrawitacyjne; czynne prostowanie i rozciąganie kręgosłupa − zwiększona lordoza, plecy okrągłe, odstające łopatki, skoliozy\n\n\n== Zobacz też ==\nlordoza\nskrzywienie kręgosłupa\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ginekomastia\n\nGinekomastia, przerost sutka u mężczyzn (łac. gynaecomastia) – powiększenie się sutka u mężczyzny, w wyniku rozrostu tkanki gruczołowej, włóknistej i tłuszczowej. Gruczoł piersiowy ulega jednostronnemu lub obustronnemu powiększeniu, jest obrzmiały i może być bolesny. Ginekomastia spowodowana jest zaburzeniami hormonalnymi, najczęściej wskutek leczenia hormonalnego (leczenie raka stercza).\n\n\n== Epidemiologia ==\nWystępuje w każdym wieku. Może być bolesna, charakteryzuje ją świąd i pieczenie.\n\n\n== Ginekomastia fizjologiczna ==\nGinekomastia przejściowa, związana z okresem dojrzewania, spowodowana jest zwiększeniem stosunku wolnego estradiolu do testosteronu w osoczu i powinna samoistnie zaniknąć, zwykle w ciągu kilku miesięcy. Czasami jednak ginekomastia może się utrwalić, w związku z przerostem tkanki łącznej i tłuszczowej, stanowiąc poważny problem kosmetyczny i psychologiczny (dojrzewający chłopcy mogą przeżywać z tego powodu rozmaite rozterki, przestać wierzyć we własną męskość. Powstają kłopoty z rozbieraniem się w miejscu publicznym, unikają ćwiczeń na lekcji wychowania fizycznego).\n\n\n== Ginekomastia patologiczna ==\nGinekomastia niefizjologiczna może być także spowodowana innymi przyczynami. Przyczyny ginekomastii patologicznej to m.in.:\n\notyłość – wiąże się ze zwiększoną lokalnie aktywnością aromatazy, przekształcającej testosteron do estradiolu\nnadczynność tarczycy – wiąże się ze zwiększoną syntezą SHBG w wątrobie; białko to ma większe powinowactwo do testosteronu niż do estradiolu, przez co zmniejsza się frakcja wolnego testosteronu w osoczu\nchoroby wątroby (marskość) – w związku ze zwolnieniem metabolizmu estrogenów i androgenów\nprzewlekła niewydolność nerek – z tego samego powodu co marskość wątroby\nzespoły paranowotworowe\nnowotwór jądra lub inne guzy hormonalnie czynne (np. nadnercza)\nnadmierna wrażliwość gruczołu sutkowego na estrogeny\ndziałanie leków:\nglikozydy naparstnicy\nniektóre diuretyki o działaniu antyandrogenowym (przede wszystkim spironolakton)\nagonisty receptorów 5-HT1A (np. buspiron)\nantagonisty receptora H2 (ranitydyna)\ninhibitory pompy protonowej (omeprazol)\ninhibitory konwertazy angiotensyny (enalapril)\nantagonisty kanału wapniowego (werapamil)\nleki przeciwgrzybicze (ketokonazol)\ndziedziczność.\nByć może palenie marihuany ma również wpływ na powstawanie ginekomastii.\n\n\n== Leczenie ginekomastii ==\n\nGinekomastia jest przypadłością, która leczona jest chirurgicznie, o ile pacjent nie posiada przeciwwskazań do wykonania zabiegu. Przeciwwskazaniami są m.in.: nadwaga, przyjmowanie anabolików, choroby sutka oraz choroby serca. Chirurgiczne leczenie ginekomastii niesie ze sobą ryzyko wystąpienia powikłań, można do nich zaliczyć: asymetrię piersi, zakrzepicę żył, zmiany czucia, martwicę tłuszczową, zakażenie oraz powikłania kardiologiczne. Przed przystąpieniem do zabiegu wykonywane jest badanie EKG w celu wykluczenia chorób układu krążenia. Co najmniej 4 tygodnie przed zabiegiem zaleca się zaprzestania palenia tytoniu oraz przyjmowania leków i suplementów diety rozrzedzających krew, np. aspiryny lub jej pochodnych. Przebieg zabiegu ginekomastii uzależniony jest od zastosowanej metody. Ginekomastie można usunąć przy pomocy liposukcji, chirurgicznego usunięcia tkanki gruczołowej wraz z nadmiarem skóry lub łącząc obie metody. Do aktywności po zabiegu powraca się po co najmniej tygodniu, w tym czasie piersi zabezpieczone są przy pomocy bandaży, w celu lepszego odprowadzenia płynów stosowane są dreny. Alternatywą dla chirurgicznej metody leczenia jest redukcja tkanki tłuszczowej poprzez dietę oraz aktywność fizyczną. Z jadłospisu należy wyeliminować pokarmy bogate w estrogen, jak np. soja oraz wprowadzić do jadłospisu składniki podnoszące poziom testosteronu np. o zwiększonej zawartości cynku.\n\n\n== Różnicowanie ==\nrak sutka\nhiperprolaktynemia\nginekomastia rzekoma, inaczej lipomastia lub steatomastia (przerost tkanki tłuszczowej sutka)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzej Szczeklik (red.): Choroby wewnętrzne: podręcznik multimedialny oparty na zasadach EBM. Kraków: Medycyna Praktyczna, 2005, s. 1146. ISBN 83-7430-031-0.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hipoksemia\n\nHipoksemia, potocznie niedotlenienie – stan zbyt niskiej zawartości tlenu we krwi tętniczej (caO2) zaburzający procesy metaboliczne w tkankach organizmu. Bywa także określana jako „spadek wysycenia tlenem hemoglobiny lub obniżenie prężności tlenu we krwi tętniczej”, ale wielu autorów definiuje spadek prężności tlenu we krwi tętniczej jako hipoksję. Poszczególne publikacje naukowe, zalecenia, wytyczne i rekomendacje towarzystw naukowych podają różny zakres znaczeniowy hipoksemii.\nHipoksemia ma przebieg ostry lub przewlekły i jest powodowana przez:\n\nczynniki pozaustrojowe:\nniskie ciśnienie cząstkowe tlenu atmosferycznego (na dużej wysokości lub w zamkniętym pomieszczeniu bez wentylacji)\nczynniki wewnątrzustrojowe:\nniewydolność układu krążenia\nzaburzenia układu oddechowego\nobniżony poziom hemoglobiny po wystąpieniu krwotoku lub w niedokrwistości\ndziałanie:\nsubstancji zaburzających czynność układu oddechowego – na przykład narkotyków\ntoksyn porażających mięśnie oddechowe – na przykład kurary.\nStan spadku prężności tlenu poniżej normy w tkankach nazywany jest hipoksją tkankową.\n\n\n== Zobacz też ==\nhiperoksemia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Katabolizm\n\nKatabolizm (z gr. καταβολή od κᾰτᾰ 'w dół' i βάλλειν 'rzut') – ogół reakcji chemicznych metabolizmu prowadzący do rozpadu złożonych związków chemicznych na prostsze cząsteczki. Przeciwieństwo anabolizmu. Reakcja egzoenergetyczna, uwalniająca energię, substraty muszą być o wyższym poziomie energii, a produkty o niższym. Należą tu:\n\noddychanie tlenowe (niezbędnym warunkiem do przeprowadzenia reakcji jest obecność tlenu):\nC6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6H2O + energia (ATP)\noddychanie beztlenowe (zamiast tlenu mogą być wykorzystane związki nieorganiczne, takie jak azotany lub siarczany. Taki metabolizm mogą przeprowadzić tylko niektóre rodzaje bakterii, które potrafią wykorzystać związki nieorganiczne, np. bakterie denitryfikacyjne pobierają związki azotu, redukując azotany do azotynów, a nawet wolnego azotu:\nC6H12O6 + 12KNO3 → 6CO2 + 6H2O + 12KNO2 + energia (ATP)\nkomórki niektórych grzybów i bakterii oraz np. mięśni szkieletowych człowieka w warunkach niedoboru tlenu przeprowadzają trzeci szlak metabolizmu, zwany fermentacją, w którym wykorzystywane są związki organiczne, np.:\nC6H12O6 → 2CO2 + 2C2H5OH + energia (ATP) (fermentacja alkoholowa)\nlub\nC6H12O6 → 2C3H6O3 + energia (ATP) (fermentacja mlekowa)\n\n\n== Zobacz też ==\nanabolizm", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kinantropologia\n\nKinantropologia (gr. kinein – poruszać się, anthropos – człowiek i logos – uczyć się) – nauka zajmująca się złożonymi efektami zamierzonej i spontanicznej aktywności fizycznej na rozwój osobowości człowieka w kontekście biopsychospołecznym oraz w warunkach wychowania fizycznego i sportu, fizjoterapii, zdrowia fizycznego, w tym efektywnego zarządzania.\nNazwę kinantropologia zaproponował w 1989 roku Roland Renson.\n\n\n== Zobacz też ==\nkinezjologia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kinezjologia\n\nKinezjologia (gr. kinein – poruszać się i logos – uczyć się) jest gałęzią nauki zajmującą się ruchem ciała człowieka.\nGłówne cele kinezjologii to:\n\nzrozumienie psychologicznych i fizjologicznych reakcji ludzkiego organizmu na krótkotrwały i bardzo intensywny wysiłek fizyczny;\npoznanie różnych form adaptacji organizmu ludzkiego na chroniczną lub długotrwałą aktywność fizyczną;\nzrozumienie mechaniki ruchu i opisanie jej cech;\nbadanie procesów kontrolujących ruch i czynników wpływających na nabywanie zdolności motorycznych;\nwyjaśnienie psychologicznych efektów fizycznej aktywności na ludzkie zachowanie.\nKinezjologia jest nauką interdyscyplinarną, korzysta z takich dziedzin jak: biologia, chemia, historia, fizyka, psychologia i socjologia.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkinezjologia edukacyjna\nkinantropologia\nneurokinezjologia\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona o kinezjologii (wersja angielska)\nStrona o kinezjologii Kansas State University\nDavid R. Hawkins, Siła czy moc. Ukryte determinanty ludzkiego zachowania, ISBN 978-83-923879-5-4; Co mówią mięśnie? Justyna Gul, recenzja redakcyjna książki", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kolano biegacza\n\nKolano biegacza – bolesność w stawie kolanowym, jest bardzo częstym urazem występującym u sportowców.\nW wielu przypadkach nie udaje się ustalić żadnej przyczyny bólu, niekiedy jest on spowodowany nadmiernym nawróceniem stopy.\nNadmierna pronacja powoduje przesadne skręcenie do wewnątrz, co sprawia, że rzepka ociera się o kość udową. Z czasem powtarzanie tego ruchu powoduje ból za rzepką, zwłaszcza podczas zbiegania z góry.\nW celu złagodzenia bólu stosuje się kwas acetylosalicylowy lub silniejszy niesteroidowy lek przeciwzapalny.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Komora niskich ciśnień\n\nKomora niskich ciśnień (barokamera, komora baryczna) – szczelne pomieszczenie z układem pomp do obniżania ciśnienia atmosferycznego do bardzo niskich wartości stosowane w astronautyce i medycynie ratunkowej do wytwarzania warunków jakie panują na dużych wysokościach lub symulacji przestrzeni kosmicznej. Barokamery używane są przy badaniach i opracowywaniu metod zabezpieczania organizmu człowieka oraz aparatury kosmicznej przed szkodliwymi skutkami nagłej zmiany ciśnienia.\n\n\n== Zobacz też ==\nkomora hiperbaryczna\nkomora dekompresyjna", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konwencja Antydopingowa Rady Europy\n\nKonwencja Antydopingowa Rady Europy jest instrumentem harmonizującym międzynarodową kooperację w zakresie zwalczania dopingu i zobowiązaniem dla organów rządowych jej sygnatariuszy. \nJej celem nie jest rozwiązanie skomplikowanych problemów technicznych towarzyszących walce z dopingiem, a jedynie redukowanie i eliminacja zjawiska dopingu ze sportu poprzez jak najdalej zintegrowane działania prawne i uporządkowaną na tym gruncie współpracę międzynarodową. Odnosi się to zarówno do ustanawiania przepisów i regulaminów walki z dopingiem, jak i procesu finansowania i kontrolowania realizacji programów antydopingowych, zawierania porozumień międzynarodowych o współpracy w zakresie kontroli zawodników i zespołów przebywających na terenie danego kraju, organizowania i subsydiowania laboratoriów dopingowych.\n3 lipca 2002 Komitet Ministrów Rady Europy przyjął Protokół Dodatkowy do Konwencji Antydopingowej. Zawiera on dwa bardzo istotne postanowienia. \n\nPo pierwsze zakłada wzajemne uznawanie, przez strony protokołu, kontroli antydopingowych (w celu zgodności z normami uznawanymi w skali międzynarodowej, organizacje antydopingowe będą musiały posiadać certyfikat ISO).\nPo drugie zaś, na mocy przepisów Protokołu Dodatkowego, uznane zostaną kompetencje organizacji WADA i innych organizacji kontrolujących stosowanie dopingu, działających w jej imieniu i prowadzących kontrole sportowców poza zawodami.\nWszedł w życie 1 kwietnia 2004, stronami jest 29 państw (CETS nr 188).\nObie umowy sporządzono w języku angielskim i francuskim, depozytariuszem jest Sekretarz Generalny Rady Europy.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nKonwencja Antydopingowa sporządzona w Strasburgu 16 listopada 1989 (Dz.U. 2001 nr 15 poz. 149), Oświadczenie Rządowe z 3 listopada 2000 (Dz.U. 2001 nr 15 poz. 150)\nDodatkowy Protokół do Konwencji Antydopingowej sporządzony w Warszawie 12 września 2002 (Dz.U. 2006 nr 13 poz. 82), Oświadczenie Rządowe z  30 listopada 2005 (Dz.U. 2006 nr 13 poz. 83)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lipomastia\n\nLipomastia (także pseudoginekomastia, steatomastia, ginekomastia tłuszczowa) – przerost tkanki tłuszczowej w męskich piersiach. Na przypadłość tę cierpią przede wszystkim mężczyźni z nadwagą, a także tacy, którzy w krótkim czasie stracili dużo na wadze. Lipomastia polega na znacznym powiększeniu piersi w wyniku nagromadzenia się w nich nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej.\n\n\n== Przyczyny występowania lipomastii ==\nZa bezpośrednią przyczynę powstawania lipomastii uważa się otyłość. Przypadłość ta może jednak występować również u osób szczupłych, które stosują niewłaściwą dietą i nie uprawiają aktywności fizycznej. W takich sytuacjach schorzenie nie jest spowodowane nadmiarem, lecz nieprawidłową dystrybucją tkanki tłuszczowej.\nW większości przypadków można sobie bardzo łatwo poradzić z problemem lipomastii, ponieważ zazwyczaj ustępuje po pozbyciu się nadwagi. Czasem jednak konieczne jest, aby zastosować bardziej radykalne interwencje. W zaawansowanych przypadkach lipomastii męskie piersi mogą kształtować się tak, jak kobiecy biust.\n\n\n== Lipomastia i ginekomastia – różnice ==\nGinekomastia i lipomastia są dwoma całkowicie odmiennymi schorzeniami, które jednak bardzo często myli się ze sobą. Jedyne, co mają ze sobą wspólnego, to efekt w postaci powiększonych piersi. Ginekomastia to wynik zwiększonego stężenia żeńskich hormonów płciowych. Przyczyniają się one do wzrostu tkanki gruczołowej w okolicy męskich piersi. O przeroście mówi się wówczas wtedy, gdy androgeny działają słabiej niż żeńskie hormony. Takie zaburzenia hormonalne mogą być spowodowane zażywaniem niektórych sterydów anabolicznych, lub przyjmowaniem leków. Lipomastia związana jest natomiast wyłącznie z rozrostem samej tkanki tłuszczowej. Leczenie obejmuje głównie wdrożenie odpowiedniej diety i regularnego ruchu. Jeśli działania te nie przynoszą zamierzonych rezultatów, przeprowadza się zabieg chirurgiczny.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Maskulinizacja\n\nMaskulinizacja, wirylizacja – rozwój cech fizycznych typowych dla dorosłych mężczyzn u kobiet lub młodych chłopców. Większość zmian wirylizacyjnych jest powodowana przez androgeny. Termin „wirylizacja” jest stosowany w trzech kontekstach: prenatalne zróżnicowanie płciowe, zmiany poporodowe w okresie dojrzewania mężczyzn oraz nadmierne oddziaływanie androgenów u kobiet.\nNajczęściej oznacza występowanie u kobiety cech somatycznych męskich (zmiana sylwetki ciała, nadmierne owłosienie, czyli hirsutyzm, obniżenie skali głosu), a także zmian zewnętrznych narządów płciowych (np. przerost łechtaczki) w wyniku zaburzenia hormonalnego – nadmiaru hormonów androgennych.\nOdpowiednikiem maskulinizacji w przypadku mężczyzn jest feminizacja.\n\n\n== U kobiet ==\n\n\n=== Przyczyny ===\nZaburzenie może mieć charakter endo- lub egzogeniczny (będąc wynikiem np. przyjmowania sterydów anabolicznych, np. testosteronu).\nMoże pojawić się w przypadku:\n\nraka kory nadnerczy i tzw. guzach wirylizujących\nnieprawidłowej produkcji hormonów w zespole nadnerczowo-płciowym\nw przypadku stosowania hormonów męskich u kobiet (testosteron) lub leków o podobnym działaniu (np. danazol)\nzespołu policystycznych jajników\nMaskulinizacja występuje czasami u kobiet-sportowców jako jeden z objawów stosowania dopingu wydolnościowego.\n\n\n=== Objawy ===\nmęskie owłosienie twarzy, tułowia i części płciowych\nprzerost łechtaczki\natletyczna budowa ciała\nsutki w zaniku\nsilny rozwój mięśni szkieletowych\nzwiększony poziom 17-ketosterydów w moczu\nwysunięcie jabłka Adama u kobiet, krtani i tarczycy\nmikropigmentacja patologiczna sutka, otoczki, brodawki (przed wiekiem dojrzewania) chłopcy i dziewczęta takie same, niedorozwinięte, strzępkowe, wklęsłe, boczne (u mężczyzn)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metoda McKenziego\n\nMetoda McKenziego (ang. McKenzie Method lub ang. Mechanical Diagnosis and Therapy, MDT) – metoda fizjoterapeutyczna opracowana przez Robina McKenziego, przeznaczona pierwotnie do badania, leczenia i profilaktyki bólów kręgosłupa; później jej zastosowanie zostało rozszerzone o stawy obwodowe.\n\nW latach sześćdziesiątych nowozelandzki fizjoterapeuta R. McKenzie opracował program badania i leczenia pacjentów, głównie z dolegliwościami lędźwiowego i szyjnego odcinka kręgosłupa. Podzielił zaburzenia kręgosłupa na trzy główne grupy, uwzględniając przyczynę i stopień zmian zwyrodnieniowych w obszarze kręgosłupa i głównych stawów:\n\nzespół posturalny – dotyczy zaburzeń postawy ciała, a więc struktur tkankowo-stawowych, które nie są w żaden sposób uszkodzone, a tylko nadwerężone statycznym przeciążeniem (np. długotrwałym, niedbałym siedzeniem; dotyczy najczęściej osób wykonujących prace biurowe, umysłowe),\nzespół dysfunkcyjny – w sytuacji, gdy statyczne przeciążenie obejmuje tkanki i struktury uszkodzone w jakiś sposób, np. poprzez zrosty, przykurcze, zbliznowacenia, itp.,\nzespół strukturalny – w głównej mierze właśnie na nim koncentruje się metoda; ma on związek ze strukturami znajdującymi się wewnątrz segmentu kręgowego (krążek międzykręgowy, pierścień włóknisty) oraz zewnątrz segmentu (stawy międzywyrostkowe, zrosty okołokorzeniowe), w zależności od mechanizmu uszkodzenia oraz wzorca bólowego, terapia opiera się na dobraniu odpowiedniego ruchu leczniczego.\nAutor metody opracował program postępowania leczniczego, w którym oprócz technik wykonywanych przez terapeutę ważny jest sam ruch pacjenta, ćwiczenia i autoterapia wykonywana w domu. W ćwiczeniach dominują pozycje niskie, głównie leżące. Ruchy czynne powtarzane są wielokrotnie w różnych płaszczyznach, ale w ściśle określonym kierunku, niepowodującym bólu. Dużą wagę przykłada się do zaleceń, które chronią kręgosłup przed kolejnymi urazami i przeciążeniami. Bardzo duży nacisk położony jest na profilaktykę.\n\n\n== Krytyka ==\nBadania dotyczą głównie przydatności metody jako narzędzia diagnostycznego i efektywności w redukcji bólu lędźwiowego odcinka kręgosłupa. Niewielka ilość badań (o mieszanej jakości metodologicznej) wskazuje, że MDT nie jest lepsza niż inne metody, w leczeniu ostrego bólu okolicy lędźwiowej – choć może być bardziej efektywna przy chronicznym bólu (ale w porównaniu do niektórych metod). Istnieją też ograniczone dowody na pozytywny wpływ metody na przekonania lękowo-unikowe, objawy depresyjne i dystres u osób cierpiących z powodu chronicznego bólu lędźwiowego odcinka kręgosłupa.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRafał Ochowiak: Metoda McKenzie - Badanie, Leczenie, Profilaktyka. ravopt.phg.pl. [dostęp 2013-10-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-03-31)].\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nThe McKenzie Institute International\nInstytut McKenziego Polska", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mezomorfik\n\nMezomorfik – typ sylwetki wg typologii Sheldona. Osoba o cechach sylwetki i metabolizmu pośrednich między ektomorfikiem, a endomorfikiem, o proporcjonalnej budowie, średnim tempie przemiany materii i tendencji do łatwego zwiększania masy mięśniowej.\nSylwetka kandydata na wspaniałego kulturystę. Przykładem mezomorfika jest kulturysta Mariusz Strzeliński.\n\n\n== Zobacz też ==\nektomorfik\nendomorfik\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mialgia\n\nMialgia, inaczej mięśnioból lub ból mięśniowy to objaw chorobowy polegający na ostrym lub przewlekłym bólu, który odczuwany jest miejscowo lub w sposób uogólniony. Mięśnioból może mieć wiele przyczyn, i niekiedy może wskazywać na chorobę układu nerwowego, infekcję lub chorobę ogólnoustrojową.\nNajczęstsze przyczyny bólu mięśni:\n\nprzeciążenie, urazy i naciągnięcie mięśnia\nw trakcie i po kurczu mięśnia\nzaburzenia metaboliczne\nniedobory pokarmowe\nfibromialgia\nzespół przewlekłego zmęczenia\nzapalenie\nrabdomioliza\npolimialgia reumatyczna\ninfekcje\nzatrucia\nzaburzenia hormonalne\nchoroby tkanki łącznej\ntalasemia\nPodział bólów mięśni:\n\nuogólnione i miejscowe\nostre i przewlekłe\npierwotne i wtórne\n\n\n== Zobacz też ==\nmiopatia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Motoryczność\n\nMotoryczność człowieka – całokształt zachowań, możliwości i potrzeb ruchowych człowieka.\nGłówne cele związane z motorycznością:\n\ndążenie do zwiększenia skuteczności ruchów człowieka;\npodniesienie efektywności nauczania ruchu;\nzastosowanie ruchu jako środka stymulacji rozwoju.\nPodział motoryczności:\n\nprodukcyjna – związana z wytwarzaniem rzeczy i pracą;\nsportowa – służąca doskonaleniu ciała;\nwyrazowa (ekspresyjna) – służąca przekazywaniu informacji.\nObecnie motoryczność sportowa spełnia minimalną funkcję kompensacyjną motoryczności produkcyjnej.\nMożliwości wyćwiczenia stanu motorycznego zależą od:\n\nwieku,\npłci,\npredyspozycji kondycyjnych,\npredyspozycji kulturalnych (budowa ciała),\nuzdolnień ruchowych – są to właściwości wrodzone ujawniające się w trakcie uczenia się w postaci łatwego przyswajania nowych form ruchu.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nprof. dr hab. med. Marian Krawczyński, I Katedra Pediatrii UM w Poznaniu, Rozwój motoryczny dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym  na: pediatria.mp.pl", "source": "wikipedia"}
{"text": "Napięcie mięśniowe\n\nNapięcie mięśniowe (tonus) − zdolność mięśni do przeciwdziałania skurczom biernym na rozciąganie. W warunkach stałego utrzymywania postawy i przy czynnościach codziennych liczne mięśnie są utrzymywane w stanie pewnego napięcia (tonus mięśniowy), tzw. posturalnego lub spoczynkowego, które zapewnia prawidłową postawę, charakteryzującą się symetrią i wyrównaniem posturalnym we wszystkich płaszczyznach.\nZjawiska z tym związane podlegają stałej regulacji ośrodkowej za pośrednictwem dróg piramidowych i pozapiramidowych, a także wpływom układu przedsionkowego i móżdżku.\n\n\n== Choroby i patologie ==\nW niektórych stanach chorobowych (np. stwardnienie rozsiane, uszkodzenie rdzenia kręgowego) utrzymujące się nadmierne napięcie mięśniowe utrudnia lub uniemożliwia wykonywanie ruchów kończyn. Nabytą i przewlekła choroba, charakteryzująca się szybkim zmęczeniem i osłabieniem mięśni szkieletowych jest miastenia. Patologiczne stany napięcia mięśniowego to stan zmniejszonego napięcia mięśniowego (hipotonia), który dla obniżonego ciśnienia tętniczego nazywany jest hipotensją. Dla zwiększonego napięcia mięśniowego patologia to hipertonia. Nieprawidłowe napięcie mięśniowe jest objawem wielu chorób wrodzonych i przewlekłych zaburzeń, które miały miejsce w dzieciństwie. Osłabienie napięcia mięśni ocznych powoduje zez, który powoduje zmianę kąta patrzenia jednego oka względem drugiego. \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAntoni Prusiński: Podstawy neurologii klinicznej. Warszawa: PZWL, 1977, s. 36–37.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Orteza\n\nOrteza (od ortopedyczna proteza) – aparat ortopedyczny stabilizujący stawy lub odcinek ciała, zwykle zastępujący opatrunek gipsowy. Jego głównym zadaniem jest unieruchomienie stawów kończyn, które uległy urazom np. skręcenia, zwichnięcia lub  zerwania więzadeł. Niektóre ortezy mogą być stosowane w leczeniu złamań, zwłaszcza kości płaskich i krótkich. Ze względu na konstrukcję ortezy podzielić można na sztywne, półsztywne (półelastyczne) i miękkie (elastyczne). Ze względu na pełnioną funkcję ortezy dzieli się na: kompresyjne, stabilizujące, kompensacyjne i korekcyjne.    \nWśród stabilizatorów wyróżnić można:\n\nortezy odcinka szyjnego kręgosłupa (→ kołnierz ortopedyczny),\nortezy odcinka piersiowego kręgosłupa (→ gorset ortopedyczny),\nortezy odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa,\nortezy nadgarstka i ręki,\nortezy stawu barkowego,\nortezy stawu łokciowego,\nw tym ortezy odwodzące barku\nortezy stawu biodrowego,\nw tym ortezy odwiedzeniowe\nortezy stawu kolanowego,\nortezy stawu skokowego.\n\n\n== Zobacz też ==\norteza dla zwierząt\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Plastrowanie dynamiczne\n\nPlastrowanie dynamiczne (inaczej Kinesio Taping) – metoda terapeutyczna polegająca na oklejaniu wybranych fragmentów ciała plastrami o specjalnej strukturze, jest jedną z metod plastrowania. Została opracowana i spopularyzowana na początku lat osiemdziesiątych przez Japończyka Dr Kenzo Kase. Wykorzystuje się w niej specjalnie wytworzony plaster – Kinesio Tex Gold. Jest to plaster nieograniczający ruchów, rozciągający się tylko na długość, o ciężarze i grubości zbliżonych do parametrów skóry. Jest odporny na działanie wody i nie powoduje uczuleń dzięki specjalnemu klejowi, którym jest nasączony z jednej strony. Kolory aplikacji nie mają żadnych dodatkowych działań.\n\n\n== Skuteczność ==\nBadania nad skutecznością plastrowania dynamicznego są prowadzone od momentu stworzenia tej metody.\nOpublikowany został jeden przypadek zastosowania plastrowania dynamicznego przy dotkliwych bólach w dolnej partii pleców. Autorzy podkreślają stosowanie tej metody jako metody pomocniczej, przy czym w publikacji nie ma wzmianki o podstawowym leczeniu, któremu pacjent był poddany. Jest to również publikacja oparta na obserwacji pojedynczego przypadku, brak w niej jakiejkolwiek grupy kontrolnej. Z tych powodów publikacja ta nie spełnia żadnych wymagań randomizowanych badań kontrolnych, a więc jest bezwartościowa z punktu widzenia  medycyny opartej na faktach.\nPlastrowanie dynamiczne ma również zastosowanie przy wzmacnianiu mięśni czworogłowych uda podczas ćwiczeń izokinetycznych. Opis trzech przypadków przygotowany przez polskich lekarzy wskazuje, że w leczeniu paliatywnym metoda plastrowania dynamicznego przynosi korzystne rezultaty. Jedno z badań wykazało poprawę w zakresie ruchów i bólu przy kontuzjach barku, jednak bez poprawy u młodych pacjentów z bólem ramienia.\nAutorzy przeglądu systematycznego opublikowanego w 2014 roku w Journal of Psychophysiology wskazują na brak skuteczności tej metody w redukcji bólu pleców, bólu barków, bólów dolnego odcinka kręgosłupa. Jednocześnie plastrowanie dynamiczne miało taką samą skuteczność jako naklejenie plastrów w przypadkowy sposób (placebo), a jakość metodologii dotychczasowych badań była średnia (6,1 na 10 punktów w skali PEDro). W innym, opublikowanym w 2015 roku w British Journal of Sports Medicine, wskazano, że plastrowanie dynamiczne nie ma większej skuteczności w leczeniu przewlekłych bólów mięśniowo-szkieletowych. Kontrowersje dotyczące stosowania tej metody pojawiają się również w serwisach popularnonaukowych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pliometryka\n\nPliometryka – rodzaj treningu nastawiony na poprawę szybkości i mocy ruchów oraz poprawę funkcji układu nerwowego głównie pod kątem poprawy szybkości reakcji mięśni.\nTrening pliometryczny, w którym mięsień jest napinany, a następnie skurczany w szybkich sekwencjach ruchowych wykorzystuje siłę, elastyczność oraz unerwienie mięśnia i okalających go tkanek do poprawy następujących osiągnięć: wysokości skoku, szybkości biegu, odległości rzutu czy siły uderzenia. W tym celu pracuje się nad poprawą szybkości lub mocy skurczów mięśniowych.\n\n\n== Bibliografia ==\nBrooks, G.A, Fahey, T.D. & White, T.P. (1996). Exercise Physiology: Human Bioenergetics and Its Applications. (2nd ed.). Mountain View, California: Mayfield Publishing Co.\nChu, D. (1998). Jumping into plyometrics (2nd ed.). Champaign, Illinois: Human Kinetics.\nMcMahon P.J, Klukowski K (2009). Medycyna sportowa. Współczesne metody diagnostyki i leczenia (1 edycja), Wydawnictwo Lekarskie PZWL", "source": "wikipedia"}
{"text": "Podologia\n\nPodologia, podiatria – dziedzina medycyny zajmująca się diagnozowaniem i leczeniem (także chirurgicznym w wypadku lekarza) chorób stopy i stawu skokowo-goleniowego. Zabiegi podologiczne mają różnoraki charakter i wymagają od osoby praktykującej ten zawód wiedzy z zakresu nauk medycznych, tj.: diabetologia, dermatologia, chirurgia, ortopedia, opatrywania ran, technik zaopatrzenia ortopedycznego (ortezy, wkładki ortopedyczne). Podolodzy szczególnie często zajmują się profilaktyką i leczeniem stóp sportowców. W Polsce podologia jest jeszcze dziedziną raczkującą. Brak regulacji prawnych dotyczących zakresu działania i kompetencji, które w różnych krajach różnie wyglądają.\nZ zabiegów podologicznych przede wszystkim powinni korzystać pacjenci ograniczeni ruchowo, dotknięci chorobami skóry, kości i stawów, chorobami przemiany materii (cukrzyca), pacjenci z wadliwym ustawieniem stóp i deformacjami palców (haluksy, palce krogulcze), z dolegliwościami na stopach, takimi jak.: odciski, modzele, brodawki a także wrastające oraz grzybicze paznokcie, pocące się stopy czy pękające pięty.\n\n\n== Podologia w Europie ==\n\n\n=== Podologia w Niemczech ===\nW Niemczech zawód podologa istnieje od 2002 roku na podstawie ustawy o nazwie „Podologengesetz” (PodG) z 1.01.2002. Podologia jest tu dziedziną nielekarskiej, medycznej pielęgnacji stóp zdrowych, chorych lub zagrożonych chorobami na skutek np. następstw długotrwałej cukrzycy, niewydolności układu krwionośnego, dziedzicznych lub nabytych deformacji stóp i palców.\nSpecjalizacja ta wykształciła się w z zawodu pedicurzysty po wielu latach walk i dyskusji w szkołach podologicznych, na forach lekarskich, ubezpieczeniowych i wśród pacjentów.\nNajbardziej o ustanowienie zawodu walczyli sami pedicurzyści, którzy widzieli, jak straszne konsekwencje mogą mieć nieprawidłowo czy niehigienicznie wykonywane zabiegi: wrastające paznokcie, infekcje, odciski podpaznokciowe i w wale paznokciowym, grzybice, niegojące się rany, do amputacji włącznie.\nOd momentu wejścia w życie ustawy PodG tytułu podologa mogą używać tylko te osoby, którzy ukończyły dwuletnie, dzienne lub trzyletnie zaoczne towarzyszące pracy w gabinecie podologicznym studium podologiczne i zdały egzamin przed państwową komisją.\nNiemieccy podolodzy pracują najczęściej jako samodzielni usługodawcy we własnych gabinetach, mających zezwolenie na współpracę z kasami chorych (KK), wielu pracuje na umowę zlecenie w spółdzielniach lekarskich lub są zatrudniani przez szpitale lub przychodnie specjalizujące się w obsłudze chorych na cukrzycę (Fussambulanz). Podolodzy mogą integrować się z grupami interdyscyplinarnymi, w skład których wchodzą specjaliści: lekarz domowy, diabetolog, dermatolog, flebolog, chirurg, ortopeda, technik ortopedyczny, pielęgniarka społeczna, fizjoterapeuta, ergoterapeuta.\nPodwyższenie kwalifikacji w zawodzie podologa można obecnie w Niemczech uzyskać na nowo powołanych Studiach Podologicznych (od r.2012). Studia te trwają 3 lata i kończą się po zdanym egzaminie tytułem „Bachelor of Scince in Podologie” (B.Sc. Podologie). Kontynuacją tych studiów ma być planowane Master – Studium, które może skończyć się pracą doktorską.\nTe naukowo-medyczne studia są pierwszym krokiem w kierunku akademizowania zawodu i kształcenia w kierunku podologicznym. Równocześnie przybliżają one podologię niemiecką do podologii międzynarodowej. Ten nowy kierunek studiów zainicjowany został przez Institut für Körperbezogene Therapien (IKT) mający swoje korzenie w Steinbeins-Hochschule Berlin.\n\n\n=== Podologia w Szwajcarii ===\nPodolodzy w Szwajcarii są bardzo rozpowszechnioną i uznaną grupą zawodową. Ramy prawne zawodu różnią się tu jednak znacznie od niemieckich. W Szwajcarii obowiązuje 3-letnie pełne wykształcenie zawodowe, które kończy się poświadczeniem umiejętności otrzymywanym od Stowarzyszenia Podologicznego/Związku Zawodowego podolog EFZ (eidgenössichem Fähigkeitszeugnis, studium podologiczne) i zdały egzamin przed państwową komisją.\nSamodzielna praca zawodowa we własnym gabinecie podologicznym wymaga w większości kantonów dalszego kształcenia w celu osiągnięcia tytułu Podolog HF (Höhere Fachschule). Studium podologa dyplomowanego kładzie szczególny nacisk na pracę z pacjentami z grupy ryzyka. Kształcenie w połączeniu z pracą zawodową trwa tam 3 lata i obejmuje 3600 godzin lekcyjnych.\n\n\n=== Podologia we Francji ===\nWe Francji istnieje 11 podologicznych szkół wyższych, które przygotowują uczniów do państwowego egzaminu kończącego się dyplomem podologa. Studia można kontynuować w systemie Bachelor oraz Master (dalej studia doktoranckie). Przyjęcie na studia odbywa się najczęściej na zasadzie egzaminu kwalifikacyjnego, a warunkiem dopuszczenia do egzaminu jest matura. Oprócz szkół państwowych istnieją tu również szkoły prywatne, a kształcenie obejmuje 3 lata teorii i praktyki. Zakres kompetencji pracy jest bardzo zbliżony do profilu niemieckiego. We Francji także, jedynie na zlecenie lekarskie przeprowadzanie terapii podologicznej. Zarówno techniczne metody diagnostyczne (np. Roentgen), jak i zabiegi operacyjne są dla podologów we Francji, podobnie jak w Niemczech niedozwolone. Podolog francuski jednak ma prawo (umiejętność) zaopatrzenia swoich pacjentów w indywidualne wkładki ortopedyczne, podobnie jak mogą to robić francuscy technicy ortopedyczni.\n\n\n=== Podologia w Hiszpanii ===\nW Hiszpanii podologię studiuje się na wydziale medycyny, a efektem ukończenia studiów jest tytuł akademicki. Następnym krokiem w karierze są studia Master, po nich praca doktorska. Studia oferowane przez 12 uniwersytetów trwają z reguły 4 lata, a w ich trakcie studiujący pragnący otrzymać dyplom powinni zebrać 240 ECTS (European Credit Transfer and Accumulation System). Tematem studiów oprócz typowo medycznych, tj. anatomia, fizjologia, biomechanika i patologia są również radiologia, farmakologia oraz specjalistyczna chirurgia stopy. Podolog hiszpański zatem w celu postawienia diagnozy prowadzić może samodzielne badania oraz samodzielnie dobierać rodzaj terapii, którą może być także lokalna operacja stopy.\n\n\n=== Podologia w Portugalii ===\nZakres kompetencji podologów portugalskich jest podobny do modelu hiszpańskiego. Oni również mogą przeprowadzać na stopach małe operacje. W Portugalii można było już od roku 1994 studiować podologię, ale dopiero od 1997 można otrzymać stopień akademicki i dyplom. Portugalia była też pierwszym krajem europejskim, który wprowadził studia podologiczne w stopniu Bachelor i Master zgodnie z Procesem Bolońskim. W związku z tym regularne studia trwają tam 3 lata (6semestrów), następne 2 lata (8 semestrów) potrzebne są do uzyskania tytułu Bachelor oraz dalsze 2 (10 semestrów) do otrzymania tytułu Master of Podologie (300 ECTS). Podolodzy portugalscy intensywnie współpracują z latynamerykańskimi podologami w Brazylii organizując regularnie wspólne spotkania i kongresy.\n\n\n=== Podologia w Grecji ===\nW Grecji do dzisiaj nie ma regulacji prawnej dla zawodu podologa, dlatego nie należy on do grupy zawodów medycznych. Wielu podologów uprawiających ten zawód w Grecji zdobyło swoje kwalifikacje zawodowe w innych krajach. Ponieważ jednak nie istnieją tam żadne przepisy, ani kontrole mianem podologicznych zabiegów, podobnie jak w Polsce, określane są w Grecji zabiegi pedicure'u czy kosmetyczne zabiegi na stopach. Kształcenie zapoczątkowują kursy pielęgnacji stóp, a kończą wysoko wykwalifikowane szkoły zawodowe (od 2 do 4 lat) z egzaminem państwowym. Ideą pracujących w Grecji podologów jest powołanie tego zawodu na listę zawodów medycznych, czego domagają się w założonym przez siebie Stowarzyszeniu Podologicznym.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nPolskie Towarzystwo Podologiczne", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pompa mięśniowa (sport)\n\nPompa mięśniowa — krótkotrwałe zwiększenie objętości mięśni na skutek dopływu krwi do tkanki mięśniowej podczas treningu fizycznego. Fizjologiczne przekrwienie mięśnia poprawia jakości treningu, polepsza samopoczucie oraz przyspiesza regenerację, podnosi motywację, wpływa na lepsze zaopatrzenie pracujących mięśni w składniki odżywcze. Wpływa na rozciągniecie powieźli mięśniowych tworząc miejsce do wzrostu mięśnia.\n\n\n== Mechanizm powstania ==\nPodczas wysiłku siłowego na skutek wzrostu poziomu tlenku azotu następuje rozluźnienie śródbłonka naczyń krwionośnych i zwiększenie ukrwienia tkanki mięśniowej.\n\n\n== Metody ==\nCzynniki wpływające na powstanie, zintensyfikowanie i wydłużenie czasu trwania tzw. pompy mięśniowej\n\nwłaściwe odżywienie poprzez wprowadzenie do diety produktów bogatych w azot (buraki czerwone, żeń-szeń, marchew), nawodnienie organizmu, oraz uzupełnienie glikogenu mięśniowego poprzez spożywanie odpowiedniej ilości węglowodanów. Znanymi suplementami poprawiającymi pompę mięśniową są: kreatyna, arginina, cytrulina, beta alanina,\nodpowiedni trening: właściwa technika, wolne tempo wykonywania powtórzeń, krótki przerwy między seriami, zaawansowane metody ograniczania przerw jak: metoda drop-set (tuż przed upadkiem mięśniowym zmniejszenie ciężaru), metoda częściowego wypoczynku, metoda serii łączonych, metoda superserii.\nOgraniczenie stresu. Nadmiar kortyzolu osłabia pompę mięśniową.\nW przypadku ćwiczenia siłowego o zbyt niskiej intensywności (bez progresu ciężaru, bez zmęczenia) pompa mięśniowa może ograniczać hipertrofię mięśniową, gdyż za sprawą stresu metabolicznego i zbyt dużej pompy mięśniowej, osoba ćwicząca może błędnie interpretować uczucie opuchnięcia mięśni i nie zbliżyć się do upadku mięśniowego. Trening blisko upadku mięśniowego jest konieczny do uzyskania hipertrofii mięśni.\n\n\n== Zobacz też ==\npompa limfatyczna\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Prawidłowa postawa ciała\n\nPrawidłowa postawa ciała – taki układ poszczególnych odcinków ciała niedotkniętych zmianami, który zapewnia optymalne zrównoważenie i stabilność ciała, wymaga minimalnego wysiłku mięśniowego, zapewnia dużą wydolność statyczno-dynamiczną oraz stwarza warunki właściwego ułożenia i działania narządów wewnętrznych. \nPoprawna postawa ciała jest warunkiem prawidłowego rozwoju fizycznego i psychicznego.\nPrawidłowa postawa ciała jest różna w zależności od wieku:\n\nPrawidłowa postawa ciała małego dziecka charakteryzuje się:\nniewystawaniem barków do przodu,\nustawieniem tyłu głowy i pleców w jednej linii,\nwypukłym brzuchem,\nnieznaczną lordozą lędźwiową,\ncałym tułowiem pochylonym do przodu,\nlekkim zgięciem stawów biodrowych i kolanowych,\npłaskostopiem do 4-5. roku życia,\ndo około 3. roku życia szpotawością kolan, która około 4. roku życia przechodzi w fizjologiczną koślawość.\nPrawidłowa postawa dziecka w wieku szkolnym charakteryzuje się:\nnieco spłaszczoną klatką piersiową, przez co wyraźniejsze staje się zaokrąglenie barków,\nnieco mniej wypukłym brzuchem,\nwyraźniejszą lordozą lędźwiową,\nprostymi kończynami dolnymi,\nnieco mniejszym zgięciem stawów biodrowych i kolanowych,\nzanikiem płaskostopia.\nPrawidłowa postawa ciała w wieku dorastania charakteryzuje się:\nwyprostowaną postawą ciała,\nzmniejszeniem wystawania brzucha,\nzanikiem zgięcia stawów biodrowych i kolanowych.\nPrawidłowa postawa ciała osoby dorosłej charakteryzuje się:\nnieznacznie wysuniętą do przodu głową,\npłaskim brzuchem, cofniętym w stosunku do klatki piersiowej,\nwygięciem kręgosłupa w kształcie litery S w płaszczyźnie strzałkowej.\nZa prawidłową postawę ciała odpowiada m.in. układ mięśniowy. Do mięśni odpowiedzialnych za utrzymanie postawy ciała w pozycji stojącej należą:\n\nZ przodu:\nmięśnie szyi,\nmięśnie klatki piersiowej,\nmięśnie brzucha,\nmięśnie biodrowo-lędźwiowe,\nmięsień czworogłowy uda.\nZ tyłu:\nmięsień prostownik grzbietu,\nmięśnie pośladkowe,\nmięśnie kulszowo-goleniowe.\nDużą rolę gra również ustawienie miednicy, ponieważ na niej opiera się kręgosłup i zmiany jej ustawienia powodują zaburzenia w ustawieniu kręgosłupa. Zwiększenie przodopochylenia miednicy powoduje zwiększenie nachylenia kości krzyżowej i pogłębienie lordozy lędźwiowej. Zmniejszenie pochylenia miednicy do przodu powoduje natomiast bardziej pionowe ustawienie kości krzyżowej i zmniejszenie lordozy lędźwiowej. Przodopochylenie miednicy można mierzyć dwoma sposobami:\n\nmierząc kąt między linią poziomą, a płaszczyzną wchodu miednicy mniejszej (linia łącząca górny brzeg spojenia łonowego i przednią krawędź krążka międzykręgowego, pomiędzy trzonem L5 a kością krzyżową) – powinien wynosić 50-55° u mężczyzn, a u kobiet 55-60°;\nmierząc kąt za pomocą specjalnego cyrkla (inkliniometr), biorąc pod uwagę płaszczyznę przechodzącą przez kolec biodrowy tylny górny i górny brzeg spojenia łonowego w stosunku do poziomu – kąt ten powinien wynosić około 31° u mężczyzn i 28° u kobiet (u dzieci jest mniejszy).\nStopień przodopochylenia miednicy zależy przede wszystkim od ustawienia w stawach biodrowych, które stabilizowane jest przez układ więzadłowo-torebkowy i mięśniowy. Przykurcze w stawach biodrowych powodują zwiększenie pochylenia miednicy do przodu.\n\n\n== Zobacz też ==\nWada postawy\n\n\n== Bibliografia ==\nPostawa ciała. [dostęp 2008-01-31].\nStanisław Tuzinek: Zarys metodyki postępowania korekcyjnego. Radom: Politechnika Radomska im. Kazimierza Pułaskiego, 2000. ISSN 0860-9241. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Próg beztlenowy\n\nPróg beztlenowy, próg anaerobowy – intensywność wysiłku fizycznego powodująca szybką, nieliniową akumulację mleczanu we krwi. Proces jest związany z rekrutacją szybkokurczących się włókien mięśniowych i zwiększonym udziałem glikolizy w pozyskiwaniu energii.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Przystanki dekompresyjne\n\nPrzystanki dekompresyjne – określone głębokości, na których nurek zatrzymuje się podczas wynurzania, w celu usunięcia nadmiaru gazów (najczęściej azotu) nagromadzonych w organizmie (krwiobiegu) podczas fazy dennej nurkowania.\nPonieważ metodyka stosowania przystanków dekompresyjnych została pierwsze wprowadzona w Anglii i w USA, typowo przystanki wyznaczano co 10 stóp, co w krajach stosujących metryczne jednostki przeliczono z pewnym zaokrągleniem na 3 metry.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Psychologia sportu\n\nPsychologia sportu – zajmuje się wykorzystaniem teorii, zasad i technik zaczerpniętych z psychologii, w celu poprawy osiągnięć oraz rozwoju osobistego osób uprawiających ćwiczenia fizyczne i sport.\n\n\n== Zadania psychologii sportu ==\nobserwacja zjawisk i procesów psychologicznych zachodzących w sporcie\nopis tych zjawisk i procesów\nwyjaśnianie czynników, które wpływają na te zjawiska i procesy\nprzewidywanie rozwoju tych zjawisk i procesów\nkontrola oraz modelowanie zjawisk i procesów\n\n\n== Zadania psychologa sportu ==\nbadaniami – czyli studiowaniem wszelkich psychologicznych aspektów sportu\nedukacją – czyli nauczaniem studentów, działaczy, trenerów, sportowców psychologii sportu\nzastosowaniem – czyli diagnozowaniem i interweniowaniem w zakresie problemów psychologicznych wynikających z uprawiania sportu\n\n\n== Zobacz też ==\nkinezjologia\ntrening mentalny\ntwórcza wizualizacja\ntrener personalny\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAssociation for Applied Sport Psychology (AASP) (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pułap tlenowy\n\nPułap tlenowy (VO2 max) – zdolność pochłaniania tlenu przez organizm. Jest to jeden z najpopularniejszych wskaźników wydolności fizycznej, szczególnie wydolności tlenowej. Często ciężkość (intensywność) wysiłku określa się w procentach VO2 max.\nWartość VO2 max wzrasta znacznie w okresie szkolnym, osiągając najwyższe wielkości u przedstawicieli obojga płci między 18 a 20 rokiem życia. Przyczyną tego są zmiany maksymalnych prędkości skurczów serca, które wzrastają w wieku dziecięcym i około 10 roku życia osiągają poziom najwyższy (ponad 200 uderzeń na minutę).\nW późniejszym okresie dorastania obniżają się stopniowo. Osoby 40-letnie oznaczają się zmniejszeniem wydolności, mierzonej poziomem pułapu tlenowego do 80–90%, osoby 50-letnie do 70–80%, 60-letnie do mniej niż 70%, a około 70-letnie do 50–55%. \nMaksymalna wielkość VO2 max osiągana przez kobiety w rozwoju osobniczym kształtują się na mniejszym poziomie niż u mężczyzn. Za poziom VO2 max niezbędny do podołania codziennym obowiązkom i utrzymania pożądanej jakości życia przyjmuje się wartość 15–17 ml×kg−1×min−1 VO2 max. Wielkość tę osiąga się średnio w 74 roku życia, ale może być przesunięta do 88 roku i później przez systematyczną aktywność fizyczną. Do samodzielnego życia, tj. niewymagającego pomocy fizycznej drugiej osoby, potrzebny jest poziom wydolności równy minimum 13 ml×min−1×kg−1 VO2 max.\nO wydolności fizycznej i sprawności ludzi w starszym wieku decydują:\n\nwydolność fizyczna osiągnięta do 25. roku życia;\naktywność fizyczna w wieku dojrzałym;\nzmiany organiczne i czynnościowe powstałe w wyniku przebytych chorób i działających na ustrój ujemnych wpływów rozwoju cywilizacji.\nSpadek zdolności do pracy fizycznej uwarunkowany jest głównie obniżeniem sprawności układu oddechowego i sercowo-naczyniowego. Z wiekiem znacznie zmniejsza się pojemność życiowa płuc; klatka piersiowa staje się usztywniona o ograniczonej ruchomości, na co wpływają głównie zwapnienia żeber i zmiany zesztywniające kręgosłupa; następuje zanik pęcherzyków płucnych, a to pogarsza dyfuzję gazów przez zmieniony nabłonek; elastyczność tkanki płucnej zmniejsza się, płuca słabiej rozszerzają się i kurczą, na skutek czego krew jest niedostatecznie utlenowana.\nWydolność tlenową ocenia się metodą bezpośrednią, przez pomiar maksymalnej wartości VO2 max (maksymalna wartość poboru tlenu). Pomiar ten wykonuje się w badaniu wytrzymałości testem progresywnym na cykloergometrze, do której przystępują osoby zakwalifikowane przez lekarza.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nSpiroergometria\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rekreacja\n\nRekreacja, aktywny wypoczynek (łac. recreo – odnowić, ożywić) – forma aktywności fizycznej (czasami tylko umysłowej) podejmowana poza obowiązkami zawodowymi, społecznymi, domowymi i nauką. Stosowana w celu odpoczynku i rozrywki.\nW literaturze podmiotu rekreację dzieli się w dwojaki sposób. Pierwszy z podziałów wyróżnia rekreację bierną (czynności pasywne, niewymagające wysiłku, ani szczególnego zaangażowania) oraz rekreację czynną (aktywność, do której niezbędny jest wysiłek fizyczny lub psychiczny). Podział ten jest jednak mało precyzyjny. Rekreacja została podzielona więc bardziej szczegółowo na: rekreację ruchową (fizyczną); rekreację twórczą; rekreację kulturalno-rozrywkową; rekreację poprzez działalność społeczną.\nPrzyczynia się ona do rozwoju zainteresowań i osobowości, podwyższenia aktywności fizycznej, rozładowania napięcia nerwowego oraz zapobiega chorobom cywilizacyjnym. Rekreacja z założenia jest aktywnością dobrowolną. Jej formy wynikają głównie z typu zainteresowań i miejsca pobytu człowieka.\nSpecyficzną formą jest rekreacja ruchowa określana czasem jako sport rekreacyjny. Jest ona formą czynnego odpoczynku i rozrywką. Cechy rekreacji można także zauważyć w niektórych formach aktywności turystycznej, nauce dla przyjemności, uprawianiu sztuki, a nawet gotowaniu. Rola rekreacji we współczesnym świecie nabiera znaczenia w związku z koniecznością zapobiegania sytuacjom stresowym, chorobom cywilizacyjnym, skracaniem czasu pracy i podnoszeniem poziomu życia.\nOrganizacja rekreacji ma we współczesnych państwach charakter indywidualny. Skala zjawiska jest efektem zarówno świadomości poszczególnych osób, działalności organizacji i stowarzyszeń organizujących zajęcia, zamożności społeczeństw, ale także ilości czasu wolnego – czasu pracy i dni wolnych.\nW Polsce organizacją rekreacji zajmują się m.in. TKKF, PTTK, LZS, zrzeszenia i kluby sportowe oraz organizacje młodzieżowe. Organizacją o zasięgu światowym jest International Recreation Association (IRA), powstała w 1956, do której należą z polskiej strony przedstawiciele TKKF.\nRekreacja jest rozumiana jako wszelkie czynności podejmowane dla regeneracji sił, a przejawiające się w uczestniczeniu w rozrywkach kulturalnych, grach sportowych czy też różnych formach ruchu turystycznego – po godzinach zajęć służbowych czy szkolnych, poza obowiązkami społecznymi i normalnymi czynnościami domowymi.\nRekreacja – jako termin i zjawisko społeczne wydaje się być powszechnie znana i rozumiana. Kontekst znaczeniowy pojęcia „rekreacja” nie jest dyskusyjny w powszechnym tego słowa znaczeniu. Budzi natomiast kontrowersje w przypadku prób uściślenia naukowego terminu. Wąsko dawniej pojmowana rekreacja – początkowo jako popołudniowy wypoczynek uczniów (chłopców) mieszkających w szkołach z internatem pod opieką i przy czynnym udziale nauczycieli – wychowawców (Ustawa Komisji Edukacji Narodowej z 1783 roku), następnie traktowana jako synonim wczasów (Daszyńska-Golińska, 1925) – ewoluowała w kierunku rozszerzenia definicji o szereg zajęć pozornie niemających charakteru rekreacyjnego. Dzisiejsza charakterystyka tego pojęcia najogólniej odnosi się do wszelkich zajęć podejmowanych przez jednostkę w czasie wolnym. Istotne jest także, że nie rodzaj i forma wybranej aktywności decyduje o jej rekreacyjnym charakterze, a sposób traktowania i odczuwania tejże przez konkretną osobę.\nNiezmiernie ważne wydaje się podkreślenie powiązania zjawiska rekreacji ze sferą czasu wolnego człowieka. Oba te pojęcia występują w zasadzie współzależnie, co oznacza, że czas wolny jest warunkiem niezbędnym do podejmowania zachowań rekreacyjnych, a zajęć rekreacyjnych nie można podejmować w czasie pracy, chociaż sama praca może w pewnych warunkach zawierać elementy rekreacji.\n„Forma działania dobrowolnie wybrana przez człowieka ze względu na osobiste zainteresowania i dla własnej satysfakcji, podejmowana poza obowiązkami zawodowymi i domowymi, w czasie wolnym od pracy, jest stałym i pochodnym elementem czasu wolnego, a ten z kolei naturalnym i koniecznym dopełnieniem pracy”.\n\n\n== Architektura ==\nW architekturze – potoczne określenie przestrzeni w budynku szkolnym lub na jego zewnątrz przeznaczone na wypoczynek uczniów w przerwach międzylekcyjnych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nJakub Bączek: Animacja czasu wolnego. Warszawa: Stageman Polska, 2009. ISBN 978-83-928702-1-0. (pol.). Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rozgrzewka\n\nRozgrzewka – seria prostych ćwiczeń fizycznych o narastającej intensywności służąca rozgrzaniu i uelastycznieniu mięśni i przygotowaniu organizmu do wysiłku. Pomaga ona przy pracach związanych z użytkiem mięśni oraz jej celem jest ochrona przed kontuzjami i zwiększenie wydolności.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rozwój fizyczny\n\nRozwój fizyczny – nierównomiernie i skokowo przebiegający proces prowadzący do dojrzałości organizmu. W toku rozwoju fizycznego człowieka obserwuje się przewagę procesów anabolicznych nad katabolicznymi.\n\n\n== Etapy rozwoju ==\nod zapłodnienia do narodzin - etap prenatalny\n1 miesiąc życia – etap noworodkowy\nod 1 miesiąca do 1 roku – etap niemowlęcy\n1-3 lata – etap poniemowlęcy\n3-6 lat – etap przedszkolny\n6-10 lat (dziewczęta) lub 6-13 (chłopcy) – etap szkolny\n10-16 lat (dziewczęta) lub 13-18 lat (chłopcy) – etap dojrzewania\n16(18)-70 lat dorosłość\n70 lat- do śmierci okres starości\n\n\n== Dalsze etapy rozwoju ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Serce sportowca\n\nSerce sportowca – potoczne określenie fizjologicznych (ale czasem również patologicznych) zmian sercowych u osób uprawiających wyczynowo wytrzymałościowe dyscypliny sportowe, takie jak kolarstwo, biegi, itp.\n\n \nZmiany te polegają na:\n\npojawieniu się rozstrzenia (powiększenie komór serca)\nprzeroście mięśnia sercowego\nbradykardii spowodowanej zmianami w napięciu nerwu błędnego\nSerce sportowca pozwala na zaobserwowanie pewnych zmian w badaniach diagnostycznych:\n\nna zdjęciu rentgenowskim klatki piersiowej można stwierdzić powiększenie sylwetki serca\nw badaniu EKG wystąpić może bradykardia zatokowa (rzadko z częstością rytmu serca poniżej 40 uderzeń na minutę); wolnej czynności serca towarzyszyć może niemiarowość zatokowa, w ponad 1/3 przypadków występuje też blok przedsionkowo-komorowy I stopnia\nbadanie echokardiograficzne może pokazać zmiany wymiarów lewej komory serca, przerost przegrody międzykomorowej (badanie to może też służyć do różnicowania między sercem sportowca a kardiomiopatią)\nWszystkie te zmiany zdiagnozowane u osób nieuprawiających sportu sugerują stan patologiczny. W związku z tym, podczas badań należy zaznajomić lekarza z prowadzonym trybem życia.\nW zasadzie serce sportowca można uznać za zmianę fizjologiczną. W przyrodzie, porównując zwierzęta dzikie i udomowione (np. królik – zając), można zaobserwować różnicę w wielkości serca – u osobników żyjących na wolności jest ono większe. Podobna różnica jest zauważalna w wypadku porównania siedzącego trybu życia z aktywnym trybem życia człowieka. Istnieją jednak granice, poza którymi zbytnie zmiany sercowe stają się nienaturalne zagrażając życiu sportowca.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPortal poświęcony sercu człowieka\nSerce Wyczynowca – artykuł Anny Hendler. archiwum.wiz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-10-29)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Skręcenie\n\nSkręcenie, dystorsja (łac. distorsio) – uraz polegający na przekroczeniu fizjologicznego zakresu ruchu w stawie. Na skutek skręcenia może dojść do uszkodzenia torebki stawowej, więzadeł, chrząstki stawowej, przyczepów ścięgien, a niekiedy także uszkodzenia fragmentów kostnych.\n\n\n== Podział kliniczny ==\nW zależności od rodzaju uszkodzenia aparatu stawowego wyróżnia się skręcenie:\n\nI° – naciągnięcie torebki i więzadeł;\nII° – rozerwanie torebki stawowej;\nIII° – rozerwanie torebki stawowej i więzadeł;\nIV° – oderwanie więzadeł z fragmentem kostnym (awulsja).\n\n\n== Objawy ==\nDominujące objawy skręcenia to:\n\nostry ból w okolicy stawu ograniczający jego ruchomość, nasilają go próby wykonania ruchu;\nobrzęk i wylew krwawy w miejscu uszkodzonych włókien torebki stawowej;\nwzmożone ocieplenie skóry w okolicy stawu.\n\n\n== Rozpoznanie ==\nSkręcenie stawu rozpoznaje się na podstawie badania klinicznego oraz USG. \n\n\n== Leczenie ==\nPierwsza pomoc w skręceniu - unieruchomienie wszystkich kości tworzących staw. Leczenie polega na unieruchomieniu stawu opaską elastyczną lub opatrunkiem gipsowym. Często konieczne jest opróżnienie stawu z krwiaka.\n\n\n== Zobacz też ==\nzwichnięcie\npodwichnięcie\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWojciech Noszczyk (red.): Chirurgia. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007. ISBN 83-200-3120-6. Brak numerów stron w książce\nJan Fibak (red.): Chirurgia. Warszawa: PZWL, 1996. ISBN 978-83-200-3640-4. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Spiroergometria\n\nSpiroergometria (test wysiłkowy sercowo-płucny, ang. ergospirometry, cardiopulmonary exercise test, CPET, CPX) – badanie medyczne służące do diagnostyki odpowiedzi na wysiłek fizyczny układów krążenia i oddechowego oraz metabolizmu układu mięśniowego. Metoda ta stosowana jest w diagnostyce medycznej sportowców wyczynowych, a ostatnio również sportowców amatorów i osób dbających o swoją kondycję fizyczną.\n\n\n== Zastosowanie ==\nTest jest wykorzystywany w kardiologii, pulmonologii, medycynie sportowej i rehabilitacji. Przeprowadzane w celu diagnostyki różnicowej przyczyn duszności wysiłkowej oraz oceny wydolności oddechowej, tolerancji wysiłku fizycznego i rokowania w przebiegu choroby serca lub płuc (m.in. przed przeszczepem serca lub przed wszczepieniem układu resynchronizującego CRT). Jest też wykorzystywany w ocenie wydolności fizycznej przed rozpoczęciem treningu fizycznego i do oceny postępów w ramach jego realizacji.\n\n\n== Wykonanie ==\nWysiłek fizyczny wykonywany jest przez osobę badaną na bieżni lub cykloergometrze. Obciążenie wysiłkiem jest kontrolowane przez komputer, zgodnie z protokołem badania (według m.in. Bruce’a, Naughtona lub Balke’a). Badanie jest oparte na elektrokardiograficznej próbie wysiłkowej z monitorowaniem ciśnienia tętniczego krwi, czynności serca, zmian odcinka ST, wystąpienia zaburzeń rytmu i przewodzenia. Wydychane przez badanego powietrze jest poddawane ocenie spirometrycznej celem wykrycia ewentualnej obturacji (pomiar wskaźnika Tiffeneau oraz FEV1) oraz określenia pojemności życiowej płuc (VC). Równocześnie analizowane są stężenia tlenu i dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu. Daje to możliwość dokonania analizy przemian metabolicznych zachodzących w organizmie w trakcie wysiłku. Ryzyko wystąpienia zgonu podczas badania jest niskie i wynosi 2 do 5 na 100000 testów.\n\n\n== Oceniane parametry ==\n\n\n== Przeciwwskazania do testu wysiłkowego ==\nBezwzględne:\nświeży zawał serca;\nostry zator tętnicy płucnej;\nniestabilna dławica piersiowa;\nniestabilne zaburzenia rytmu serca;\nniewyrównana niewydolność serca;\nciężkie zwężenie zastawki aortalnej;\nostre zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia, czynne zapalenie wsierdzia;\nniewyrównana nadczynność tarczycy;\nniepełnosprawność ruchowa uniemożliwiająca wykonanie próby.\nWzględne:\nmigotanie przedsionków z niekontrolowaną czynnością komór;\ntachyarytmie lub bradyarytmie;\nzaawansowany blok przedsionkowo-komorowy;\nzaburzenia elektrolitowe;\nzwężenie pnia lewej tętnicy wieńcowej lub jego odpowiednik;\numiarkowana stenoza aortalna;\nkardiomiopatia przerostowa;\nupośledzenie umysłowe uniemożliwiające współpracę z badanym.\n\n\n== Bibliografia ==\nBalsam P: Czym jest ergospirometria?. [dostęp 2010-08-08].\nChwyczko T., Sterliński M: Ergospirometria – podstawy badania i jego zastosowanie u pacjentów kwalifikowanych do terapii resynchronizującej. [dostęp 2011-12-22].\nPodolec P., Tomkiewicz-Pająk L.: „Znaczenie kliniczne wysiłkowych testów spiroergometrycznych u sportowców” w „Kardiologia sportowa” pod red. Braksator W., Mamcarz M., Dłużniewski M., Via Medica 2007, ISBN 83-60072-46-9, s. 63–74.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sport rekreacyjny\n\nSport rekreacyjny, masowy – stanowi formę czynnego wypoczynku z zachowaniem współzawodnictwa jako czynnika motywującego.\nJego zadaniem jest m.in. odprężenie po pracy, regeneracja sił, utrzymanie sprawności fizycznej oraz dobrego stanu zdrowia. Powoduje m.in. wzrost tolerancji wysiłku fizycznego oraz zwiększenie siły mięśniowej stabilizującej stawy. Jest jednym z czynników przyczyniających się do zapobiegania chorobom cywilizacyjnym. \nZalecany jest m.in. przy profilaktyce, leczeniu i rehabilitacji chorób układu krążenia i narządu ruchu. Jako rodzaj rehabilitacji można tu wymienić sport niepełnosprawnych. Znaczenie ma także sport dzieci i młodzieży, który stanowi element wychowania oraz zapobiega chorobom.\nDo dyscyplin tego sportu można zaliczyć m.in.: \n\ngimnastykę rekreacyjną (m.in. różne formy gimnastyczno-taneczne, gimnastyka aerobowa);\npływanie (m.in. nurkowanie rekreacyjne);\nbieg i chód kondycyjny;\nsporty indywidualne i zespołowe (m.in. tenis, tenis stołowy, softball, korfball, ringo, frisbee, badminton, golf, kręgle, unihokej, wspinaczka sportowa);\nzespołowe gry sportowe (m.in. siatkówka, koszykówka, piłka nożna);\nsporty wodne (m.in. żeglarstwo, sporty motorowodne, kajakarstwo, surfing, windsurfing)\nsporty zimowe (m.in. narciarstwo zjazdowe i biegowe, saneczkarstwo, łyżwiarstwo, curling);\nlekkoatletykę (biegi, skoki, rzuty);\nsporty walki (judo, jujutsu, karate, taekwondo, aikido, kendo);\naerobik, aqua-aerobic, body ballet, callanetics, fitness, joga, taijiquan;\njazdę konną;\ngry terenowe i wieloboje.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nsport widowiskowy\n\n\n== Bibliografia ==\nSport dla wszystkich. Wybrane dyscypliny, PTNKF, Warszawa 1997, ISBN 83-86622-32-6", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sporty niepełnosprawnych\n\nSport niepełnosprawnych lub sport adaptacyjny lub parasport – dyscypliny sportowe uprawiane przez zawodników niepełnosprawnych z adaptacją zasad i sprzętu adekwatną do stopnia i rodzaju ograniczenia sprawności.\nDyscypliny i zawody są zazwyczaj oparte na istniejących sportach i ich przepisach, z modyfikacjami do potrzeb niepełnosprawnych zawodników. Organizowane są imprezy sportowe, paraolimpiady dla zawodników niepełnosprawnych fizycznie oraz olimpiady specjalne dla zawodników niepełnosprawnych intelektualnie. Paraolimpiady organizowane są co 4 lata od 1960 roku.\n\n\n== Dyscypliny adaptowane dla zawodników niepełnosprawnych ==\n\n\n== Zobacz też ==\n\nPolski Komitet Paraolimpijski\n\n\n== Uwagi ==\nIP – sport jest obecnie włączony do programu Igrzysk Paraolimpijskich.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona Międzynarodowego Komitetu Paraolimpijskiego (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sprawność fizyczna\n\nSprawność fizyczna – umiejętność rozwiązywania przez człowieka zadań ruchowych lub zdolność do efektywnego i ekonomicznego wykonania pracy mięśniowej.\nPojęcie sprawności fizycznej jest pojmowane w odmienny sposób przez różnych teoretyków. Dla jednych może oznaczać uprawianie danej aktywności ruchowej, dla drugich zaś muskularną sylwetkę ciała, czy też troskę o swój stan zdrowia. Jednak pomimo rozbieżności można w nich zauważyć pewne wspólne cechy.\nGilewicz (1964) i Trześniowski (2001) ujmowali sprawność fizyczną jako gotowość organizmu ludzkiego do podejmowania i rozwiązywania trudnych zadań ruchowych w różnych sytuacjach życiowych, wymagających siły, szybkości, gibkości, zwinności i wytrzymałości, jak również pewnych nabytych i ukształtowanych umiejętności i nawyków ruchowych opartych na odpowiednich uzdolnieniach ruchowych i stanie zdrowia.\nWedług Przewędy (1993) sprawność fizyczna to określone możliwości wykonania różnorodnych form ruchu, wyznaczone poziomem rozwoju, cech motorycznych (motoryczność), morfologicznych, funkcji fizjologicznych i psychicznych.\nWedług Chromińskiego (1986) sprawność fizyczna zależy od genetycznych właściwości człowieka, takich jak: uzdolnienia ruchowe, konstytucja somatyczna, sprawność zmysłów, temperament oraz odpowiednie proporcje ciała. Jest to zespół czynników o charakterze endogennym. Drugi zespół czynników – egzogennych – odnosi się do środowiska zewnętrznego i trybu życia.\nNiejednokrotnie spotykamy się z pojęciem sprawności fizycznej ogólnej i specjalnej.\nSprawność fizyczna ogólna to określony poziom rozwoju, wykształcenie cech motorycznych, bądź też ujętych kompleksowo struktur ruchu. Sprawność fizyczna specjalna polega na zaawansowaniu w wykształceniu sprawności i umiejętności technicznych w określonych dyscyplinach, czy też konkurencjach sportowych. Sprawność ruchowa, według powyższego autora, to umiejętność władania swoim aparatem ruchu, dzięki opanowaniu podstawowych nawyków ruchowych. Wzrost sprawności ruchowej uzależniony jest od nabytych umiejętności i doświadczeń osobistych. Sprawność fizyczną można określić jako aktualną możliwość wykonywania wszelkich czynności ruchowych oraz wyrobienia cech motorycznych takich jak: siły, szybkości, zręczności, i innych uzdolnień motorycznych. Sprawność ruchowa i fizyczna stanowią motoryczność i obrazują rezultaty rozwoju ontogenetycznego. W problematyce dotyczącej rozwoju fizycznego szczególnego znaczenia nabierają zagadnienia dotyczące rozwoju motorycznego, gdyż rozwój ten właśnie odzwierciedla szereg naszych zachowań, zdolności i umiejętności.\nPredyspozycje i zdolności motoryczne to elementy, które budują strukturę motoryczności. To względnie elementarne cechy strukturalne i funkcjonalne organizmu człowieka, w znaczącym stopniu uwarunkowane genetycznie. Składają się one na możliwości ruchowe organizmu do wykonywania różnego rodzaju zadań ruchowych.\nStosunkowo nową koncepcją sprawności jest Health-Related Fitness (H-RF), czyli sprawność ukierunkowana na zdrowie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\ntest Chromińskiego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sprawność ruchowa\n\nSprawność ruchowa – umiejętność władania swoim aparatem ruchu, dzięki opanowaniu podstawowych nawyków ruchowych. Wzrost sprawności ruchowej uzależniony jest od nabytych umiejętności i doświadczeń osobistych.\nSprawność ruchowa i sprawność fizyczna stanowią motoryczność i obrazują rezultaty rozwoju ontogenetycznego. W problematyce dotyczącej rozwoju fizycznego szczególnego znaczenia nabierają zagadnienia dotyczące rozwoju motorycznego, gdyż rozwój ten właśnie odzwierciedla szereg zachowań, zdolności i umiejętności człowieka.\n\n\n== Bibliografia ==\nZ. Gilewicz: Teoria wychowania fizycznego. Warszawa: PWN, 1994. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stłuczenie\n\nStłuczenie, kontuzja (łac. contusio) – jest to zamknięte uszkodzenie wewnętrznej struktury tkanki powstałe w wyniku urazu mechanicznego polegające na zgnieceniu komórek, rozerwaniu włókien substancji międzykomórkowej, uszkodzeniu naczyń i nerwów. Stłuczona tkanka jest niezdolna do pełnienia swojej funkcji. Objawy zależą od funkcji uszkodzonej tkanki.\n\n\n== Klasyfikacja ==\n. Choć nie są one widoczne gołym okiem, w dłuższej perspektywie mogą prowadzić do powstawania zmian zwyrodnieniowych.\nStłuczenie zwykle jest mniej poważnym uszkodzeniem niż rana, skręcenie czy złamanie. Siła urazu nie jest w tym przypadku na tyle silna, by doszło do przerwania skóry, ścięgien i mięśni czy złamania kości. Grupami najbardziej narażonymi na wystąpienie kontuzji (stłuczeń) są osoby pracujące fizycznie oraz uprawiające sporty tak zawodowo, jak i amatorsko.\n\n\n== Objawy ==\nSymptomy zwichnięcia i stłuczenia są zazwyczaj podobne, jednak zwichnięcie jest urazem o większym stopniu bolesności i zazwyczaj wymaga konsultacji lekarskiej w celu nastawienia, a także dłuższej kuracji pourazowej. Do podstawowych objawów kontuzji typu stłuczenie należą:\n\nobrzęk (spuchnięcie) stłuczonej okolicy - wynika głównie z uszkodzenia tkanek podskórnych;\nbolesność samoistna i uciskowa;\nwylewy (podbiegnięcia) krwawe w miejscu uszkodzenia naczyń krwionośnych – krwiaki zwane popularnie siniakami;\nupośledzenie funkcji obszaru objętego stłuczeniem;\nwzmożona ciepłota skóry w okolicy miejsca poddanego stłuczeniu;\npodniesiona wrażliwość na dotyk w miejscu stłuczenia;\notarcie naskórka – możliwe, ale nie występujące w każdym przypadku.\n\n\n== Leczenie ==\nSiniaki zazwyczaj goją się samoistnie w ciągu 7–10 dni. Zmiana barwy chorego miejsca (od czerwonej po żółtawą lub blado zieloną) to efekt powolnego wchłaniania do krwiobiegu uszkodzonych komórek krwi. Aby przyspieszyć ten proces i zmniejszyć ból zaleca się okładanie stłuczonego miejsca zimnym kompresem (z zastrzeżeniem, że lód nie powinien być przykładany bezpośrednio na skórę, co grozi odmrożeniem), który zahamuje wewnętrzne krwawienie i zmniejszy obrzęk. Po ustąpieniu obrzęku można zastosować ciepłe okłady, których działanie przyspieszy regenerację uszkodzonych tkanek. Jeżeli jednak siniak jest rozległy, miejsce urazu wciąż obrzęknięte, a ból zwiększa się lub jest trudny do zniesienia, należy skonsultować się z lekarzem.\n\n\n=== Leczenie farmakologiczne ===\nPacjenci mogą sięgnąć po środki przeciwbólowe i ułatwiające gojenie się stłuczeń dostępne w postaci tabletek (doustnych, rozpuszczalnych w wodzie do okładów) czy maści (zawierających arnikę, heparynę lub wyciąg z nasion kasztanowca) stosowanych miejscowo. W bólach mięśni i stawów spowodowanych kontuzjami wywołanymi uprawianiem sportów, urazami stawów z naderwaniem więzadeł bez zwichnięcia oraz uszkodzeniami ścięgien i mięśni powstałych wskutek nadmiernego wysiłku zaleca się również doraźne stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym. Dobrze sprawdzają się tu hydrożele zawierające np. ketoprofen lub inne preparaty zawierające: diklofenak, etofenamat. Zaletą hydrożeli podawanych na skórę jest ich konsystencja, która umożliwia stosowanie leku przy bolesnych zmianach zamiast maści o twardszej strukturze. Aplikacja przezskórna NLPZ może być stosowana zarówno jako monoterapia, jak i w połączeniu z terapią doustną, z tym, że leki podawane miejscowo mogą wywoływać mniej objawów niepożądanych. \n\n\n=== Leczenie fizjoterapeutyczne ===\nProste zabiegi fizjoterapeutyczne mogą pomóc w ograniczeniu bolesności i usprawnieniu kontuzjowanego stawu. Podstawową metodą terapeutyczną jest masaż połączony z wcieraniem odpowiedniej maści lub żelu (może go wykonać nawet osoba nie będąca rehabilitantem). Poza tym – w zależności od rodzaju i stopnia nasilenia objawów urazu – \nW przypadku większości stłuczeń leczenie zachowawcze – polegające na odciążeniu, schładzaniu w ostrej fazie, fizjoterapii i stosowaniu w pierwszym okresie niesteroidowych leków przeciwzapalnych – jest wystarczające i w ok. 80% przypadków prowadzi do wyleczenia. \n\n\n== Rokowanie ==\nStłuczenie goi się zazwyczaj bez powikłań. W niektórych przypadkach w wyniku stłuczenia stawu może jednak dojść do powstania choroby zwyrodnieniowej stawów, skostnienia czy krwiaka podokostnowego, tj. w obrębie okostnej – cienkiej błony pokrywającej powierzchnię kości w celach ochronnych. Skutkiem wylewu podokostnowego jest pogrubienie się okostnej. Natomiast w obrębie stłuczonych mięśni mogą powstać zwapnienia lub zwłóknienia, a blizna mięśnia może trwale upośledzić jego funkcję. Stłuczeniu biodra i kości ogonowej może towarzyszyć ostry ból utrudniający chodzenie i stanie. \n\n\n== Zobacz też ==\nrana\nzwichnięcie\nskręcenie\nzłamanie\nkrwiak\n\n\n== Bibliografia ==\nWojciech Noszczyk: Chirurgia. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007. ISBN 83-200-3120-6.\nJan Fibak: Chirurgia. Warszawa: PZWL, 2010. ISBN 83-200-2012-3.\nM. K. Kołodziejczyk, J. Kołodziejska, Wpływ sposobu aplikacji leku przeznaczonej na skórę na dawkowanie substancji leczniczej. Wojskowa Farmacja i Medycyna 2010, t.3, s. 52-60.\nD. Kusz, Kompendium traumatologii, Wydawnictwo Lekarskie PLWL, Warszawa 2010.\nM. Malec-Milewska, L. Rutkowska-Sak, I. Słowińska, Powierzchniowe lub przezskórne podawanie leków w terapii bólu [w:] Leczenie bólu, pod red. J. Wordliczek, J. Dobrogowski, Warszawa 2011, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, s. 91–104.\nW. Twardosz, Stłuczenia, skręcenia i zwichnięcia stawów, [w:] Chirurgia, pod red. W. Noszczyka, Warszawa 2005, t.1, s. 348-355.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stosunek obwodu talii do obwodu bioder\n\nStosunek obwodu talii do obwodu bioder, WHR (od ang. waist-to-hip ratio lub waist–hip ratio) – współczynnik wynikający z podzielenia obwodu talii przez obwód bioder (pomiary dokonywane w dowolnej jednostce miar). Stanowi on wskaźnik dystrybucji tkanki tłuszczowej w ciele człowieka.\n\n\n== Obliczanie ==\n\nW celu obliczenia stosunku obwodu talii do obwodu bioder należy uprzednio dokonać pomiaru obwodu talii i bioder. Pomiarów tych należy dokonać możliwie dokładnie, na przykład za pomocą taśmy do pomiarów antropometrycznych z siłomierzem i w ściśle określonym miejscu ciała. Obliczenia przeprowadza się zgodnie z poniższym wzorem.\n\n  \n    \n      \n        \n          W\n          H\n          R\n        \n        =\n        \n          \n            \n              obwód talii\n            \n            \n              obwód bioder\n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {WHR} ={\\frac {\\mbox{obwód talii}}{\\mbox{obwód bioder}}}}\n  \n\nObwód talii należy zmierzyć w połowie odległości między dolnym brzegiem (łukiem) żeber a górnym brzegiem grzebienia kości biodrowej, natomiast pomiaru obwodu bioder dokonuje się, prowadząc miarkę przez największą wypukłość mięśni pośladkowych, poniżej talerzy biodrowych.\n\n\n== Konsekwencje ==\nPoprawnie wyznaczone obwody pozwalają na obliczenie wartości WHR. Stosunek obwodu talii do obwodu bioder większy lub równy 0,85 u kobiet lub 1,0 u mężczyzn oznacza otyłość androidalną (brzuszną, typu jabłka). Otyłość ginoidalną (pośladkowo-udową, typu gruszki) określa się innymi metodami.\nWedług psychologów ewolucyjnych współczynnik ten jest miarodajnym, liczbowym wskaźnikiem atrakcyjności fizycznej kobiet w oczach mężczyzn. W większości kultur za najbardziej atrakcyjny uważany jest kobiecy kształt o WHR = 0,7. Obserwacje te potwierdzają badania, w których wykazano, że na widok nagich kobiet mających WHR około 0,7 dochodzi do aktywacji w mózgu mężczyzn ośrodka przyjemności. Przypuszcza się, że jest to powiązane z nieświadomym ocenianiem potencjału płodności kobiety przez mężczyznę, gdyż kobiety o szerokiej miednicy znacznie łatwiej przechodzą ciążę i poród.\n\n\n== Zobacz też ==\nwskaźnik masy ciała\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Stretching\n\nStretching (ang. rozciąganie) – zestaw ćwiczeń fizycznych polegający na rozciąganiu mięśni w celu ich uelastycznienia, a także poprawieniu ukrwienia układu motorycznego i spowodowanie jego rozruszania. Jest naturalnym systemem ćwiczeń, który zaczerpnięty został m.in. z obserwacji zwierząt łownych wykonujących podobne \"ćwiczenia\" łączącym w sobie elementy gimnastyki i kulturystyki łącząc naprzemienne serie ćwiczeń dynamicznych i statycznych. Standardowy zestaw ćwiczeniowy trwa kilkanaście do kilkudziesięciu minut jednej sesji. Polega na kilkunastosekundowej, izometrycznej pracy (napinaniu) mięśnia oraz następnie powolnym rozluźnianiu go, a następnie rozciąganiu go przez następne kilkadziesiąt sekund. Podczas wykonywania ćwiczeń ważne jest często zachowanie koordynacji ruchowej, równomiernego oddechu i nieprzesadzanie z napinaniem mięśni (nie wolno przekraczać progu bólu). Stretching używany jest również jako powszechna, ale zaawansowana, forma rehabilitacji.\nDo wykonywania ćwiczeń rozciągających przydatne jest miękkie podłoże, np. mata, rozmaite przyrządy (np. drabinki) oraz luźny strój.\nDo głównych faz i zasad stretchingu zalicza się:\n\nnapinanie poszczególnych mięśni przez 10–15 sek.\nrozluźnianie na 2–5 sek.\nrozciąganie przez ok. 10–30 sek.\nrównomierne ćwiczenia oddechowe towarzyszące poprzednim (nie wstrzymywać oddechu)\nStretching można podzielić na kilka rodzajów:\n\nrotacja stawów – rotacyjny ruch stawów mający poprawić ich smarowanie\nrozciąganie statyczne – rozciąganie mięśni podczas spoczynku i ich rozluźnienia (np. dociskanie)\nrozciąganie dynamiczne – rozciąganie mięśni poprzez ruch (wymachy itp.)\n\n\n== Rozgrzewka przed rozciąganiem ==\nPomimo iż stretching wykonywany jest również przez wielu sportowców sportów ekstremalnych w formie krótkiej, acz zaawansowanej rozgrzewki – sam jako ćwiczenia wymaga rozgrzewki, gdyż rozciąganie nierozgrzanych mięśni prowadzić może do kontuzji lub zapaleń, a w konsekwencji do zwyrodnień. Rozgrzewka może być lekka i składać się z prostych czynności – lekkiego biegu, przysiadów, podskoków itp. mających na celu rozgrzanie mięśni, dotlenienie i zwiększenie ciśnienia krwi – przygotowujących do faktycznej serii ćwiczeń rozciągających.\n\n\n== Zobacz też ==\nstretch-one – stretching z użyciem przedmiotów pomocniczych (hantle, linki, piłki itp.)\n\n\n== Bibliografia ==\nJ. P. Clemenceau, F. Delavier, M. Gundill, Stretching. Ilustrowany przewodnik, WL PZWL, Warszawa 2011.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOpis ćwiczeń w portalu kulturystyka.pl", "source": "wikipedia"}
{"text": "Superkompensacja\n\nSuperkompensacja – okres zwiększonej wydolności po okresie wypoczynku po treningu i powrocie do stanu wyjściowego. To podstawa budowania formy, zwiększania możliwości funkcjonalnych organizmu oraz wydolności wysiłkowej narządów, a także przy spełnieniu określonych warunków (racjonalny trening siłowy i zwiększona podaż białka) ich morfologicznego rozrostu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nTadeusz Ambroży: Wprowadzenie do teorii sportu. Poradnik metodyczny dla studentów. Wydawnictwo „Dla szkoły”, 2007. ISBN 978-83-883-9664-9.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Suplement (kulturystyka)\n\nSuplementy sportowe są rodzajem suplementów diety stosowane w celu: uzupełnienia diety sportowca, poprawy samopoczucia i ogólnego zdrowia, a także polepszenia wyników sportowych. Sprzedawane w sklepach posiadają status „dietetycznych środków spożywczych”, potwierdzony specjalnymi atestami. Głównymi zaletami suplementów są zbilansowany i dokładnie podany skład oraz prosty sposób przyrządzania. Suplementami sportowymi popularnymi wśród kulturystów są: kreatyna i efedryna. Suplementy sportowe mogą być sprzedawane w formie: środków w proszku, kapsułek, tabletek, napojów lub batonów.\nPrawodawstwo Unii Europejskiej nie traktuje produktów sportowych oraz suplementów na równi z lekami, tylko jak tzw. zwykłą żywność. Głównym zagrożeniem wynikającym ze stosowania suplementów, nieraz kilku różnych w tym samym czasie jest ryzyko narażenia na zanieczyszczenia substancjami niewymienionymi na etykiecie np. rtęcią. Tyczy się to w szczególności środków ergogenicznych.\nInnym rodzajem żywności są zamienniki posiłków będące rodzajem żywności funkcjonalnej i mogące być substytutem posiłku.\n\n\n== Rodzaje suplementów sportowych ==\nantyoksydanty - suplementy z przeciwutleniaczami mogą zawierać jeden lub kilka antyoksydantów w połączeniu ze składnikami roślinnymi np. witamina C, witamina E, koenzym Q10, beta-karoten, likopen, metionina, katechiny, antocyjany lub cynk, selen, magnez.\nAminokwasy rozgałęzione BCAA, beta-alanina, sok z buraków (azotany), wodorowęglan sodu, ekstrakt z czarnej porzeczki, kofeina, sok wiśniowy, kwas linolowy, siara, kreatyna, batony energetyczne, żele energetyczne, termogeniki, kwasy tłuszczowe omega-3, glutamina, HMB, leucyna, arginina, probiotyki, suplementy białkowe, prohormony, tauryna.\n\n\n== Podział suplementów ze względu na etapy ich zażywania ==\nPrzed treningiem tzw. przedtreningówka\nSuplementy stosowane przed treningiem to preparaty przeznaczone głównie dla sportowców oraz osób aktywnych fizycznie. Ich zadaniem jest zwiększenie wydolności organizmu w trakcie wysiłku. Mają za zadanie wywoływać efekt pobudzenia organizmu, zwiększenia jego koncentracji oraz zwiększenia intensywności ćwiczeń. Dobór suplementów przedtreningowych powinien być uzależniony od rodzaju treningu, stosowanej diety oraz od indywidualnych potrzeb organizmu.  Najczęściej zaliczamy do nich:\n\naminokwasy rozgałęzione (BCAA) – przyśpieszają regenerację mięśni i przyrost masy mięśniowej,\nbeta-alaninę – obniża zmęczenie mięśniowe i zapobiega zakwaszaniu mięśni,\nkreatynę – stosowana przed treningiem zwiększa wytrzymałość i dodaje energii do ćwiczeń,\nodżywki białkowe – dostarczają niezbędnych protein do budowy mięśni,\nodżywki węglowodanowo–białkowe – wpływają na efektywność treningów, dostarczają energii oraz chronią mięśnie przed degradacją,\npreparaty z kofeiną – zwiększają siłę, szybkość i koncentrację.\nPodczas treningu\nSuplementy dla sportowców stosowane w trakcie treningu to najczęściej napoje zawierające w swoim składzie węglowodany proste, które wydajnie nawadniają oraz dostarczają energii podczas treningu, jeżeli odczuwamy jej brak. Są to np. izotoniki lub napoje samodzielnie przyrządzane.\nPo treningu\nPo wysiłku należy przyjmować węglowodany o wysokim indeksie glikemicznym (węglowodany szybko przyswajalne – cukry proste). Ich stosowanie uzupełnia straty glikogenu mięśniowego. Niedostateczne uzupełnienie diety aminokwasami czy węglowodanami może w krótkim czasie doprowadzić, na skutek wzmożonego katabolizmu mięśni, do spadku masy mięśniowej.\nOgólnie przyjętą zasadą jest, że bezpośrednio po treningu przyjąć należy odpowiednio dużą dawkę węglowodanów (od 50 g do nawet 150 g), szybko wchłanialnego białka w postaci izolatu lub hydrolizatu białka serwatkowego (od 25 do 45 g) oraz kreatynę (od 5 do 10 g). Osoby ćwiczące wyjątkowo ciężko powinny także przyjmować porcję aminokwasów rozgałęzionych BCAA lub glutaminy.\n\n\n== Suplementy dla sportowców ze względu na postać ==\nPłynne suplementy – składają się głównie z węglowodanów (50–70%), białka (20%), czasem z niską zawartością tłuszczu. Wzbogacane witaminami i składnikami mineralnymi. Rozcieńczane wodą lub mlekiem.\nSportowe batony – dostępne w sklepach spożywczych oraz tych dla sportowców. Najczęściej zawierają duże ilości białka i/lub węglowodanów, niekiedy z dodatkiem tłuszczów. Wzbogacane witaminami i składnikami mineralnymi. Stosowane jako przekąska między posiłkami, posiłek przed treningiem, uzupełnienie strat po wysiłku. Jeżeli w składzie występuje L-karnityna, chrom lub wyciąg z garcynia Cambogia, pomagają spalać tkankę tłuszczową, redukować masę ciała oraz zmniejszają apetyt.  \nŻele węglowodanowe – składają się głównie z węglowodanów (60–70%), oraz nieznacznych ilości białka i tłuszczu w opakowaniu do wyciskania. Z dodatkiem BCAA, antyoksydantów, kofeiny, L-karnityny, minerałów.  \nSportowe drinki – płyny wysoko węglowodanowe, uzupełniające zużycie glukozy podczas wysiłku oraz gaszące pragnienie. Uzupełniają straty jonów sodowych, dzięki czemu zapobiegają odwodnieniu w wyniku pocenia organizmu. Zawartość składników mineralnych wpływa pozytywnie na pracę mięśni.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Środek dopingujący\n\nŚrodek dopingujący – substancja chemiczna zażywana najczęściej w celu poprawy wyników sportowych. Używanie niektórych środków dopingujących podczas zawodów sportowych jest zakazane.\nPrzykładami takich środków są hormon steroidowy - testosteron lub jego syntetyczne odpowiedniki, erytropoetyna (także hormon - naturalna substancja występująca we krwi człowieka), środki anaboliczne (od specjalnych mieszanek białkowych po steroidy).\n\nZobacz też\nDoping wydolnościowy", "source": "wikipedia"}
{"text": "Środki ergogeniczne\n\nSubstancje ergogeniczne (gr. ἔργον „érgon” praca; -γενής „-genḗs”, powielać) − środki stworzone w celu poprawy wydolności sportowej. Obejmują suplementy sportowe, nielegalne preparaty, a także metody. Substancjami o właściwościach ergogenicznych są m.in. kofeina, azotany, kreatyna, żelazo, wapń, wodorowęglan sodu, beta alanina, arginina. Substancje ergogeniczne znajdują zastosowanie w sporcie oraz medycynie.\n\n\n== Zobacz też ==\nśrodek dopingujący\ndoping wydolnościowy\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Światowa Agencja Antydopingowa\n\nŚwiatowa Agencja Antydopingowa (ang. The World Anti-Doping Agency, WADA, fr. Agence mondiale antidopage, AMA) – niezależna fundacja prawa szwajcarskiego utworzona pod przewodnictwem Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl) 10 listopada 1999 roku w Lozannie, w Szwajcarii. Jej celem jest koordynacja walki przeciwko używaniu niedozwolonych środków chemicznych w sporcie. W 2001 roku organizacja przeniosła swoją główną siedzibę do Montrealu, w Kanadzie. 1 stycznia 2020 roku stanowisko prezydenta objął Witold Bańka, minister sportu i turystyki w rządach Beaty Szydło oraz Mateusza Morawieckiego.\nAgencja pracuje na rzecz poszczególnych federacji sportowych w zakresie edukacji i badań nad wdrożeniem procedur testów antydopingowych. Publikuje również listę zakazanych substancji i metod, których stosowanie jest zabronione we współzawodnictwie sportowym (Lista substancji i metod zabronionych).\n\n\n== Historia ==\nIstnienie i działalność agencji początkowo wzbudzało liczne kontrowersje i opór niektórych środowisk. Głównym argumentem jej przeciwników był fakt, że agencja jest fundacją prywatną – podmiotem powstałym na podstawie prywatnego prawa szwajcarskiego. Szczególnie kłopotliwe okazały się relacje między WADA a rządami państw. Obawiano się, że prywatna organizacja zacznie wymuszać na państwach pewne rozwiązania legislacyjne.\nW związku z tymi wątpliwościami pierwsze lata istnienia WADA poświęcono na usankcjonowanie działania agencji i wzmocnienie jej pozycji na arenie międzynarodowej. Chociaż początkowo była finansowana przez MKOL, obecnie jedynie połowę swojego budżetu czerpie z tego źródła, podczas gdy pozostała część pochodzi ze światowych organizacji rządowych. Bardzo ważne w tym kontekście było uznanie kompetencji WADA przez Komitet Ministrów Rady Europy w 2002 roku. 5 marca 2003 roku w Kopenhadze z inicjatywy agencji na Światowej Konferencji Antydopingowej przyjęto Światowy Kodeks Antydopingowy.\nPrzyjęcie tego kodeksu przez komitety olimpijskie państw było warunkiem dopuszczenia ich do igrzysk olimpijskich w Atenach. Po raz pierwszy w historii ujednolicono politykę antydopingową wszystkich krajów we wszystkich dziedzinach sportowych.\nPolska miała czas na przyjęcie kodeksu do igrzysk olimpijskich w Turynie (luty 2006). Jako że adresatem kodeksu nie mogą być rządy, wprowadzany on jest za pośrednictwem międzynarodowych federacji sportowych, które nakładają stosowne obowiązki na krajowe związki sportowe.\nW dniach 5–7 listopada 2019 r. odbyła się w Międzynarodowym Centrum Kongresowym w Katowicach 5. Światowa Konferencja Antydopingowa. Podczas Konferencji zatwierdzone zostały zmiany w dokumentach WADA, w tym Światowym Kodeksie Antydopingowym. Konferencję otworzył Prezydent RP Andrzej Duda. Z okazji Konferencji Poczta Polska wyemitowała okolicznościową kartkę pocztową.\n\n\n=== Przedstawiciele Polski ===\n5 kwietnia 2017 r. na członka komitetu wykonawczego agencji wybrany został minister sportu i turystyki Witold Bańka. 14 maja 2019 wybrano go na stanowisko Prezydenta organizacji (z kadencją od 1 stycznia 2020). W latach 2010–2011 w Zarządzie WADA zasiadał ówczesny minister sportu i turystyki Adam Giersz.\n\n\n== Organizacja ==\nZgodnie ze statutem, Światowa Agencja Antydopingowa posiada dwa organy decyzyjne, Komitet Wykonawczy oraz Zarząd.\n\n\n=== Komitet wykonawczy Światowej Agencji Antydopingowej ===\nKomitet wykonawczy WADA składa się z 12 osób, z których część wybierana jest spośród członków zarządu WADA. Prezydent i wiceprezydent WADA są członkami zarówno komitetu wykonawczego, jak i zarządu agencji. Pozostałych 10 członków wybieranych jest przez zarząd agencji. Komitet wykonawczy podejmuje decyzje zwykłą większością głosów, a w przypadku remisu prezydent ma głos rozstrzygający. Głosowania komitetu mogą również być podejmowane drogą korespondencyjną (pocztą tradycyjną, faxem lub e-mailem) w przypadku gdy głosowanie to nie może być przeprowadzone podczas posiedzenia.\nKomitet wykonawczy odpowiedzialny jest za podejmowanie decyzji w sprawach bieżących, związanych z funkcjonowaniem agencji, zatwierdzaniem dokumentów technicznych dotyczących akredytowanych przez WADA laboratoriów oraz narodowych organizacji antydopingowych (NADO), a także zatwierdza listę substancji i metod zabronionych. W pozostałych kwestiach komitet formułuje zalecenia dla zarządu.\n\nPonadto w posiedzeniach komitetu wykonawczego uczestniczą szefowie komitetów roboczych agencji:\n\n\n=== Zarząd Światowej Agencji Antydopingowej ===\nZarząd agencji składa się z 38 osób, 18 reprezentantów ruchu sportowego i środowiska zawodników oraz 18 przedstawicieli rządów. Dodatkowo w spotkaniach uczestniczy prezydent (do 2020 r. reprezentant ruchu sportowego) oraz wiceprezydent (do 2020 r. reprezentantka władz publicznych). Zarząd odpowiada za wszystkie, nieznajdujące się w kompetencji komitetu wykonawczego, kwestie z funkcjonowaniem Światowej Agencji Antydopingowej. Wśród kompetencji Zarządu znajduje się przyjmowanie standardów międzynarodowych (z wyjątkiem listy substancji i metod zabronionych) np. międzynarodowego standardu dla laboratoriów, uchwalanie budżetu, przyjmowanie zmian w Światowym Kodeksie Antydopingowym oraz wybór prezydenta i wiceprezydenta agencji.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona Światowej Agencji Antydopingowej m.in. (ang. • fr. • niem. • wł. • cz.)\nŚwiatowy Kodeks Antydopingowy (pol.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Światowy Kodeks Antydopingowy\n\nŚwiatowy Kodeks Antydopingowy – dokument określający zasady walki z dopingiem w rozgrywkach sportowych. Został zaakceptowany i przyjęty do stosowania 5 marca 2003 roku, podczas Światowej Konferencji Antydopingowej w Kopenhadze. W tym samym dniu Kodeks został podpisany przez członków Rady Fundacyjnej Światowej Agencji Antydopingowej (WADA), stając się prawnie obowiązującym dokumentem antydopingowym w środowisku sportowym.\nOpracowanie Kodeksu trwało dwa lata, a w proces ten zaangażowanych było wiele instytucji  środowisk sportowych. Zastąpił on obowiązujący do tej pory Kodeks Antydopingowy Ruchu Olimpijskiego.\nŚwiatowy Kodeks Antydopingowy ma strukturę trójpoziomową:\n\nPoziom 1 - KODEKS - podstawowy dokument zawierający następujące elementy:\ndefinicja dopingu,\norganizacja walki z dopingiem,\nzasady przestrzegania przepisów antydopingowych,\nrola i odpowiedzialność uczestników działalności sportowej,\nzasady współpracy, edukacji i wykonywania badań naukowych,\nzasady przeprowadzania kontroli antydopingowej.\nPoziom 2 - STANDARDY MIĘDZYNARODOWE\nlista zabronionych substancji i metod,\nzasady przeprowadzania kontroli antydopingowej,\nstandardy akredytacji laboratoriów,\nprocedury analityczne próbek antydopingowych,\nstandardy dla edukacji i badań naukowych.\nPoziom 3 - MODELE\nszczegółowe, \"modelowe\" rozwiązania oparte na przepisach Kodeksu Antydopingowego.\nDwie pierwsze części mają moc prawną, natomiast trzecia część zawiera przykłady dobrych rozwiązań z możliwością ich stosowania.\n\n\n== Bibliografia ==\nTekst Światowego Kodeksu Antydopingowego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Teoria konstytucjonalna Kretschmera\n\nErnst Kretschmer wykorzystał wiele znanych podziałów na typy fizyczne.\nW 450 roku p.n.e. grecki lekarz Hipokrates wyodrębnił dwa podstawowe typy budowy ciała: szczupłą i krępą - którym przypisał odpowiednio podatność na gruźlicę i wylewy krwi.\nWiek XVIII  Haller opisał trzy typy ludzi:\n\ntyp szczupły,\ntyp gruby,\ntyp atletyczny.\nKretschmer \nskonstruował szczegółowy i obiektywny kwestionariusz, który pozwalał na zakwalifikowanie badanych do trzech wyróżnionych typów. \n\nTyp asteniczny (leptosomatyk, astenik) - to osoba o budowie ciała wątłej i smukłej. Przeciętna waga oraz miary obwodu i szerokości są poniżej ogółu dla danego wieku i płci. Skóra sucha i blada, szczupłe ręce, słabo rozwinięte mięśnie i dłonie o delikatnych kostkach. Długa i wąska klatka piersiowa, płaski brzuch.\nTyp pykniczny (pyknik) - to osoba o rozwiniętej głowie, klatce piersiowej i brzuchu. Ciało ma tendencje do rozkładania tłuszczu wokół tułowia. Średni wzrost, zaokrąglona figura, szeroka twarz na masywnej szyi, okazały, tłusty brzuch.\nTyp atletyczny (atletyk) charakteryzuje się silnie rozwiniętym kośćcem mięśni a także skóry. Silny brzuch i dobrze rozwinięta klatka piersiowa, silne nogi.\nDodatkowo Kretschmer wyróżnił typ dysplastyczny (asymetryczny, dysplastyk), do którego zaliczają się te osoby, które wyraźnie odbiegają od normy.\nPo porównaniu badań fizycznych pacjentów z diagnozami ich umysłowych schorzeń doszedł do wniosku, że:\n\ntyp pykniczny ma skłonność zapadać na wahania nastroju typu maniakalno-depresyjnego,\ntyp asteniczny, atletyczny i dysplastyczny choruje częściej na schorzenia wycofującej się osobowości wskazującej na schizofrenię. Rozszerzając teorię, wyróżnił dwa typy osobowości.\nZgodnie z jego koncepcją większość pykników to cyklotymicy, u których zamiennie następuje podwyższony i obniżony nastrój, zaś większość asteników to schizotymicy z tendencją do wycofywania się i koncentrowania na sobie.\nMimo rzetelnych pomiarów ustalenia Kretschmera nie uwzględniały wieku pacjentów. Choroba dwubiegunowa pojawia się częściej w drugiej połowie życia, ludzie też z wiekiem mają skłonność przybierać na wadze. Schizofrenia zaś pojawia się częściej w młodym wieku, gdy ciało większości ludzi jest szczuplejsze niż w wieku późnym. W związku z tym ustalenia Kretschmera mogą dotyczyć nie tyle związku między budową ciała a skłonnością do zapadania na określoną psychozę, lecz korelacji między wiekiem a zachorowalnością.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Test Coopera\n\nTest Coopera – próba wytrzymałościowa opracowana przez amerykańskiego lekarza Kennetha H. Coopera na potrzeby armii USA w 1968 roku, polegająca na 12-minutowym nieprzerwanym biegu. Obecnie jest szeroko stosowany do badania wytrzymałości przede wszystkim sportowców.\nKenneth Cooper opracował także tabele do testu marszowego, pływackiego i kolarstwa. Jednak to próba biegowa cieszy się największą popularnością.\nKondycję fizyczną, w zależności od wieku i płci określa się na podstawie pokonanego dystansu.\n\n\n== Próba biegowa ==\nPróba biegowa trwająca 12 minut powinna odbywać się na miękkiej nawierzchni, najlepiej na tartanie na stadionie lekkoatletycznym. Odległości powinny być wyraźnie zaznaczone co 100 m. Pokonany przez biegacza dystans uznawany jest za miarę wytrzymałości. Dokładna ocena wytrzymałości odczytywana jest ze specjalnych tabel.\nCztery poniższe tabele zawierają wyniki uwzględniające wiek i płeć testowanej osoby. Sportowcy profesjonalni podlegają ocenie w odmiennych (wyższych) kryteriach.\n\n\n== Pływanie ==\nTest w pływaniu polega na nieprzerwanym płynięciu stylem dowolnym przez 12 minut w niewzburzonej wodzie o odpowiedniej temperaturze. Dystans mierzy się z dokładnością do 25 metrów.\nPoniższej tabela ukazuje wyniki uwzględniające płeć i wiek testowanej osoby.\n\n\n== Modyfikacje ==\nModyfikacje polegają przede wszystkim na opracowaniu wyników dla odmiennych czasów, najczęściej 6, 8 oraz 10 minut. Jednak największą popularnością niezmiennie cieszą się testy 12 minutowe.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Test Cramptona\n\nTest Cramptona – próba służąca do oceny wpływu autonomicznego układu nerwowego na układ krążenia, pośrednio wskazujący na wydolność fizyczną (wytrenowanie) organizmu.\nTest przeprowadza się mierząc ciśnienie tętnicze oraz tętno w pozycji leżącej oraz w chwilę po wstaniu. \nOsoba badana powinna leżeć przez 10 minut. Po tym czasie wykonuje się pomiar tętna i ciśnienia skurczowego (wciąż w pozycji leżącej). Następnie osoba badana wstaje i po 2 minutach w pozycji stojącej mierzy się tętno i ciśnienie skurczowe.\nIndeks Cramptona oblicza się ze wzoru:\nIC = 25 (3,15 + DTS * DPA/20 )\ngdzie DTS jest różnicą ciśnienia skurczowego krwi, a DPA oznacza różnicę tętna.\nIdealną wartością (rzadko osiąganą) jest IC=100. Za bardzo dobre uznaje się wyniki 95 i więcej. Dobre wyniki to IC w zakresie 80-94, dostateczne 65-79. Wyniki poniżej 65 świadczą o złej kondycji lub innych problemach zdrowotnych.\nTest Cramptona nie nadaje się do przewidywania wydolności fizycznej osób starszych.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\ndb: Próba Cramptona - oceń swoją wydolność fizyczną. Sportconnect, 2013-01-25. [dostęp 2014-08-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-21)].\nAlicja Urbańska: Ocena wydolności ortostatycznej układu krążenia zawodników karate i judo. Czytelnia Medyczna, 1999-07. [dostęp 2014-08-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-21)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Test Lachmana\n\nTest Lachmana jest testem medycznym wykorzystywanym do diagnostyki pacjentów z podejrzeniem uszkodzenia więzadła krzyżowego przedniego (ACL) w stawie kolanowym.\nTest Lachmana uważany jest przez wielu specjalistów za najbardziej wiarygodny i wrażliwy test kliniczny dla określenia urazu więzadła krzyżowego przedniego. Uznawany także za lepszy od testu szuflady, który był stosowany powszechnie w przeszłości.\n\n\n== Badanie ==\n\nW celu przeprowadzenia badania należy ułożyć pacjenta na plecach. Kolano powinno być ułożone w zgięciu 20-30 stopni (celem rozluźnienia więzadeł pobocznych i pozostałych struktur i torebki stawu kolanowego). Jedna ręka badającego stabilizuje udo, druga ręka za podudziem. Ważne jest ułożenie kciuka na guzowatości kości piszczelowej. Badający wykonuje ruchy w przód i tył. Bardzo ważne by siła była przyłożona w kierunku przednio-tylnym, a nie prowadziła do przemieszczeń rotacyjnych podudzia. Nienaruszone więzadło krzyżowe przednie powinno uniemożliwić nadmierne wysuwanie podudzia względem uda, co można zaobserwować w przypadku urazu ACL. Dla porównania badający może przeprowadzić test na drugim kolanie.\n\n\n=== Bibliografia ===\nD.E. Brown, R.D. Neumann: Sekrety ortopedii. Wrocław: Urban&Partner, 2006, s. 348, 358. ISBN 83-89581-98-1.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Test Ruffiera\n\nTest Ruffiera – test oceniający wydolność fizyczną człowieka.\nTest polega na oznaczeniu tętna spoczynkowego, a następnie wykonaniu 30 przysiadów w ciągu 1 minuty i dwukrotnym oznaczeniu tętna: bezpośrednio po próbie i po 1 minucie wypoczynku siedząc. Tętno mierzy się przez 15 s i wynik mnoży się przez 4. Rezultaty podstawia się do wzoru:\n\n  \n    \n      \n        I\n        R\n        =\n        \n          \n            \n              (\n              P\n              +\n              \n                P\n                \n                  1\n                \n              \n              +\n              \n                P\n                \n                  2\n                \n              \n              )\n              −\n              200\n            \n            10\n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle IR={\\frac {(P+P_{1}+P_{2})-200}{10}},}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        I\n        R\n      \n    \n    {\\displaystyle IR}\n  \n – wskaźnik Ruffiera,\n\n  \n    \n      \n        P\n      \n    \n    {\\displaystyle P}\n  \n – tętno spoczynkowe,\n\n  \n    \n      \n        \n          P\n          \n            1\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle P_{1}}\n  \n – tętno bezpośrednio po wysiłku,\n\n  \n    \n      \n        \n          P\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle P_{2}}\n  \n – tętno po 1 minucie wypoczynku.\nOcena wydolności na podstawie uzyskanego wskaźnika Ruffiera:\n\n0,0 – bardzo dobra,\n0,1–5,0 – dobra,\n5,1–10 – dostateczna,\npowyżej 10 – niewystarczająca.\n\n\n== Bibliografia ==\nMetody oceny postawy ciała. W: Stanisław Tuzinek: Zarys metodyki postępowania korekcyjnego. Radom: Politechnika Radomska im. Kazimierza Pułaskiego, 2000. ISSN 0860-9241. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Triada O’Donoghue\n\nTriada O’Donoghue – złożone uszkodzenie stawu kolanowego człowieka powstające zwykle wskutek urazu i polegające na jednoczesnym zniszczeniu więzadła krzyżowego przedniego (ACL, łac. ligamentum cruciatum anterius), więzadła pobocznego piszczelowego (MCL, łac. ligamentum collaterale tibiale) i łąkotki przyśrodkowej (MM, łac. meniscus medialis).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Typologia Sheldona\n\nTypologia Sheldona – teoria ogłoszona w 1940 roku przez amerykańskiego psychologa Williama Sheldona.  William Sheldon na podstawie 4000 fotografii studentów i konstytucjonalnej teorii temperamentu wywnioskował, że istnieją 3 główne typy budowy ciała człowieka.\nOsoby badane, po dokonaniu pomiarów odpowiednich proporcji w ich budowie ciała są oceniane na trzech wymiarach w skali od 1 do 7, a następnie na podstawie uzyskanych wyników przypisywane do odpowiedniego typu. Wyniki badania przedstawia się w postaci trzycyfrowej, gdzie każda cyfra odpowiada natężeniu danego wymiaru u osoby badanej.\nSkalą analogiczną dla skali wg Sheldona jest skala wg Kretschmera. Skala wg Sheldona znalazła praktyczne zastosowanie m.in. w badaniach naukowych oraz w kulturystyce.\n\n\n== Somatotypy w typologii Sheldona ==\nSą one analogiczne do skal wyodrębnionych przez Kretschmera:\n\nskrajna ektomorfia – 1-1-7 – typ leptosomiczny (astenik); jest to osoba wysoka, smukła\nskrajna mezomorfia – 1-7-1 – typ atletyczny; jest to osoba postawna, umięśniona\nskrajna endomorfia – 7-1-1 – typ pykniczny; jest to osoba niska, krępa.\nPowyższe 3 typy cechują się skrajnie wysokim natężeniem jednego typu, większość ludzi należy jednak do typów mieszanych.\nTeoretycznie istnieją 343 (=7³) możliwe typy budowy ciała, jednak w praktyce większość ludzi można przydzielić do około 80 z nich.\n\n\n== Zobacz też ==\nskala wg Kretschmera\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ucho zapaśnika\n\nUcho zapaśnika (łac. auricula luctatoris, ang. wrestler’s ear), inaczej ucho kalafiorowate (ang. cauliflower ear) – nabyte zniekształcenie małżowiny usznej powstałe w wyniku następstw urazu mechanicznego ucha zewnętrznego.\n\n\n== Przyczyny ==\nNajczęstszą przyczyną jest tępy uraz małżowiny usznej powstały podczas uprawiania sportów kontaktowych, takich jak zapasy, boks, BJJ, MMA, rugby. Znacznie rzadszą przyczyną jest uszkodzenie małżowiny usznej przez piercing albo przez ogólnoustrojową chorobę tkanki chrzęstnej (chondropatię).\n\n\n== Patomechanizm ==\nTworzący się w wyniku urazu krwiak znajduje się pomiędzy chrząstką małżowiny usznej a otaczającą ją ochrzęstną. Powoduje to oddzielenie tych dwóch struktur od siebie i ucisk otaczających tkanek. Uszkodzona w wyniku tego zjawiska chrząstka pozostaje niedokrwiona, częściowo obumiera i zostaje zastąpiona tkanką łączną włóknistą. Ulegający stopniowej resorpcji krwiak pozostawia zwapnienia. Tak przebiegający proces gojenia pozostawia trwałe zniekształcenie małżowiny usznej. Zniekształcenie to swoim wyglądem przypomina kwiat kalafiora, stąd nazwa schorzenia.\n\n\n== Objawy ==\nSilny ból i obrzęk małżowiny usznej, deformacja tkanek miękkich ucha zewnętrznego z powodu narastającego krwiaka.\n\n\n== Leczenie ==\nLeczenie może być skuteczne jedynie przy jak najwcześniejszym podjęciu działań medycznych. Wymaga ono ewakuacji krwiaka przy pomocy nacięcia lub nakłucia igłą i aspiracji jego zawartości na zewnątrz, niekiedy dodatkowo ze wstrzyknięciem w to miejsce roztworu glikokortykosteroidu, a także osłony antybiotykowej. Następnie konieczne jest założenie opatrunku uciskowego. Postępowanie takie ma za zadanie ograniczyć rozprzestrzeniania się uszkodzeń i zmniejszyć ich skalę. Pewne pozostałości, które powstały pomimo podjętych działań terapeutycznych, można leczyć zabiegami chirurgii plastycznej i rekonstrukcyjnej. Niektórzy sportowcy nie są jednak zainteresowani usuwaniem skutków zaistniałego urazu, uważając, że „kalafiorowate ucho” daje dowód ich waleczności i wzbudza respekt przeciwnika w kolejnych walkach.\n\n\n== Zapobieganie ==\n\nZmniejszenie ryzyka urazu małżowiny usznej w czasie uprawiania sportów walki jest możliwe dzięki stosowaniu specjalnego rodzaju kasków lub ochraniaczy na głowę ze szczególnym uwzględnieniem wrażliwych struktur ucha zewnętrznego.\n\n\n== Bibliografia ==\n„Choroby ucha zewnętrznego – urazy” [w:] „Choroby uszu, nosa, jamy ustnej, gardła i krtani” – Latkowski B, Kosiek K, Godycki-Ćwirko M, Durko M; PZWL 2008; ISBN 978-83-200-3705-0; s. 25;\nCauliflower Ear (ang.) (data dostępu 24.03.2013)\nWrestlers Cauliflower Ear; Care & Prevention (ang.) (data dostępu 24.03.2013)\n\"Podręczny słownik medyczny łacińsko-polski i polsko-łaciński\" Dąbrowska B, PZWL 1997; ISBN 83-200-2109-X", "source": "wikipedia"}
{"text": "Udar cieplny\n\nUdar cieplny – potencjalnie śmiertelny stan chorobowy wywołany nagłym wzrostem temperatury ciała powyżej 40 °C (według innych źródeł powyżej 40,6 °C), co prowadzi do dysfunkcji układu nerwowego i innych narządów.\nWyróżnia się udar cieplny klasyczny (najczęściej występujący u starszych pacjentów lub u osób z innymi predyspozycjami podczas fal gorąca) i wysiłkowy (występujący u osób ciężko trenujących lub pracujących w gorącym i wilgotnym środowisku).\n\n\n== Patogeneza ==\nPatogeneza udaru cieplnego nie jest dokładnie poznana. Podejrzewa się, że hipertermia jedynie doprowadza do dalszych zmian, jakimi są zespół ogólnoustrojowej reakcji zapalnej (SIRS) i rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC). W chorobie może mieć znaczenie także endotoksemia, podwyższona produkcja tlenku azotu, działanie cytokin oraz zaburzenia w obrębie układu odpornościowego i pokarmowego.\nDo choroby predysponują czynniki środowiskowe i genetyczne, otyłość, zażywanie leków oraz zły stan zdrowia. Udarowi często ulegają też żołnierze podczas operacji wojskowych.\nZasugerowano powiązanie choroby ze złośliwą hipertermią.\n\n\n== Objawy ==\nPoczątkowy zespół objawów, nazywany kurczami cieplnymi, objawia się bolesnymi kurczami mięśni brzucha, kończyn lub pleców. Następnie pojawia się osłabienie cieplne, którego objawy to złe samopoczucie, nudności, ból głowy, silne pocenie się, blada i chłodna skóra, zawroty głowy i kurcze mięśni. Później choroba przechodzi w udar cieplny. Do jego objawów zalicza się skrajne zmęczenie, nudności, wymioty, biegunkę, zaczerwienienie twarzy i gorącą, suchą skórę, zawroty głowy, nieskoordynowane ruchy, splątanie, majaczenie, drgawki, a czasami nawet śpiączkę. Może on prowadzić do ostrej niewydolności wątroby, nerek, oddechowej lub nawet wielonarządowej, encefalopatii, rabdomiolizy, zaburzeń rytmu serca, udaru niedokrwiennego mózgu (rzadko), zespołu rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego i ostatecznie do śmierci.\nBadanie krwi może wykazać podwyższony hematokryt i stężenie hemoglobiny, erytrocytozę, leukocytozę, cechy DIC (trombocytopenię i zaburzenia krzepnięcia), hipernatremię, hipokalcemię, hipofosfatemię i hiperkaliemię (początkowo hipokaliemię), zwiększenie aktywności kinazy kreatynowej, dużą lukę anionową i cechy niewydolności nerek i wątroby. Badaniem moczu można wykryć białkomocz, krwinkomocz oraz mioglobinurię.\n\n\n== Pierwsza pomoc ==\nŁagodną chorobę można wyleczyć odpoczynkiem i nawadnianiem doustnym. Przy wyczerpaniu cieplnym chorego powinno przenieść się do chłodnego pomieszczenia, ściągnąć jego ubranie, podawać chłodną wodę doustnie i chłodzić, skraplając letnią wodą, stosując wilgotne okłady lub okłady z lodu albo zanurzanie w zimnej wodzie (przy czym należy mieć na uwadze, że stosowanie bardzo zimnych okładów i lodu doprowadza do obkurczenia naczyń krwionośnych, a w konsekwencji do ograniczenia ich zdolności do oddawania ciepła). W przypadku udaru cieplnego należy natychmiast zacząć chłodzić chorego (nie doprowadzając do spadku temperatury ciała poniżej 38 °C) i wezwać pogotowie ratunkowe. Jeśli chory nie jest w stanie połykać, nie należy zmuszać go do picia. Do zapamiętania zasad pierwszej pomocy przy chorobie służy anglojęzyczny akronim FIRE:\n\nF – płyny (nawadnianie chorego) (fluid)\nI – chłodzenie (lód) (ice)\nR – odpoczynek (rest)\nE – rozpoznanie choroby (recognition of emergency)\n\n\n== Rozpoznanie ==\nUdar cieplny rozpoznaje się na podstawie objawów, badania przedmiotowego i historii pacjenta.\n\n\n== Leczenie ==\nLeki przeciwgorączkowe są nieskuteczne. Chorobę leczy się, podając dożylnie płyny w temperaturze pokojowej (co jednocześnie wyrównuje towarzyszące odwodnienie), obniżając temperaturę ciała oraz stosując leczenie podtrzymujące. Proponowana jest także technika selektywnego chłodzenia mózgu.\n\n\n== Rokowanie ==\nŚmiertelność pełnoobjawowego udaru cieplnego wynosi średnio 40%. Wiąże on ze sobą ryzyko trwałego uszkodzenia układu nerwowego. Prawdopodobieństwo śmierci zwiększa się przy wystąpieniu zaburzeń świadomości, hipoglikemii, wydłużonego czasu protrombinowego i czasu kaolinowo-kefalinowego. Długi czas przed przewiezieniem do szpitala, podwyższony poziom kreatyniny w osoczu, drgawki i otyłość rokują niekorzystnie.\n\n\n== Zobacz też ==\nhipotermia\nodwodnienie\nhipertermia\nudar cieplny u królików\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzej Szczeklik, Piotr Gajewski: Interna Szczeklika 2017. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2017, s. 2538–2539. ISBN 978-83-7430-517-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Uraz powysiłkowy\n\nUszkodzenia powysiłkowe powstają na skutek przeciążenia układu ruchu, w tym nadmiernego naciągnięcia mięśni, często w wyniku treningu sportowego. Termin obejmuje też częste zwichnięcia stawów, którym mogą towarzyszyć naderwania ścięgien.\nObjawami urazu powysiłkowego są ból i obrzęk. \n\n\n== Leczenie ==\nLeczenie polega na przykładaniu zimnych kompresów lub woreczków z lodem w celu powstrzymania narastania obrzęku. Podobny rezultat osiąga się, mocno bandażując uszkodzoną część ciała i trzymając ją uniesioną powyżej serca. \nJeżeli to konieczne, można podawać środki przeciwbólowe.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wartość energetyczna\n\nWartość energetyczna – ilość energii w danym produkcie jaką organizm może przyswoić przez trawienie. Wartość energetyczna wyrażana jest w kilokaloriach (kcal) i kilodżulach (kJ).\n\n\n== Jednostka energii ==\nZgodnie z Międzynarodowym Układem jednostek Miar oraz konsensusem FAO/WHO/UNU z 1971 r. energia wyrażana jest w dżulach (J), oraz dodatkowo kaloriach (cal). 1 kcal jest równa 4,184 kJ, 1000 kcal = 4,184 MJ. \nWartość energetyczna produktów na etykiecie musi być wyrażona w kcal, jak i kJ w przeliczeniu na 100 g lub 100 ml produktu.\nZapotrzebowanie na energię mało aktywnego dorosłego człowieka wynosi około 2000 kcal.\nW mowie potocznej, określając wartość energetyczną pokarmów, celowo stosuje się termin „kaloria” mając w rzeczywistości na myśli kilokalorię (kcal). Spotykane jest też oznaczanie kilokalorii poprzez zapis dużą literą: 1 Kaloria = 1 Cal = 1 kcal.\n\n\n== Mierzenie wartości energetycznej ==\nNa początku XX wieku Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (ang. United States Department of Agriculture) opracował procedurę mierzenia wartości energetycznej, która pozostaje w użyciu do dziś.\nBadana żywność jest całkowicie spalana w kalorymetrze, a ciepło uwolnione w wyniku spalania jest mierzone. Ta wartość jest używana do określenia fizycznej wartości energetycznej żywności. Potem dokonuje się odpowiedniej korekty opartej na rzeczywistym sposobie przyswajania energii przez organizmy zwierzęce.\nW przypadku całkowitej resorpcji identycznej jak fizjologiczna wartość energetyczna (całkowita energia) wynosi ona dla węglowodanów 410 kcal/100 g, tłuszczów 930 kcal/ 100 g, natomiast dla białek z uwagi na to, że każde białko ma inny skład aminokwasowy nie można wyznaczyć jednolitej wartości energetycznej, jednak jest ona zbliżona do wartości energetycznej węglowodanów np. fizjologiczna wartość energetyczna kazeiny wynosi 425 kcal/ 100 g.\n\n\n== Ilość energii w składnikach pożywienia ==\n\nW zależności od przepisów obowiązujących w danym regionie lub woli producenta danej żywności, przyjmuje się, że kaloryczność błonnika jest zerowa, wynosi 2 kcal/g lub tyle, ile zwykłe węglowodany, czyli 410 kcal(1680 J)/100 g. W Stanach Zjednoczonych przyjmuje się, że rozpuszczalny błonnik ma 4 kcal/g, ale nierozpuszczalny błonnik 0 kcal/g.\nZgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady UE z 25 października 2011 od 13 grudnia 2016 włącznie producenci żywności mają obowiązek przyjmowania, że kaloryczność błonnika wynosi 2 kcal/g. Do 12 grudnia 2016 r. włącznie informacje te były przekazywane na zasadzie dobrowolności.\n\n\n== Energia w organizmach ==\n\n\n=== Otrzymywanie i wydatek energii u ssaków ===\nStatystycznie zużycie energii przez organizm wynosi:\n\n60–75% podstawowa przemiana materii\n15–30% aktywność ruchowa\n6–10% termogeneza indukowana pożywieniem\n2–7% pozostałe.\nPrzykładowe wydatki energetyczne u ludzi:\n\nsen – 80 W\npraca umysłowa – 150 W\njazda na rowerze – 500 W\nwyczyn – 1000 W (w tym tylko 100 W na pracę)\nPrzykładowe obliczenia\nSpalenie 500 g tłuszczu wymaga:\n\nspoczynek (praca 80 W) – ok. 64 godzin\nintensywna gimnastyka (praca 500 W) – ok. 10 godzin\n\n\n== Zobacz też ==\ndzienne zapotrzebowanie energetyczne\nwartość odżywcza\ngłodówka lecznicza\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nZapotrzebowanie na kalorie. eufic.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-07-08)].. Europejska Rada Informacji o Żywności\nInformacje o zapotrzebowaniu na stronie British Nutrition Foundation", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wiek kostny\n\nWiek kostny – jedna z metod określenia tzw. wieku biologicznego dziecka na podstawie oceny dojrzewania jego kości. Określany jest również gdy nie są dostępne dokładne zapisy o dacie urodzenia danej osoby. W niektórych regionach np. w Azji Południowej 65% wszystkich urodzeń dzieci poniżej 5 roku życia nie jest rejestrowanych. Potrzeba dokładnego oszacowania wieku pojawia się gdy potrzebne jest dokładne określenie wieku dziecka np. podczas imigracji. Wiek biologiczny jest ogólnym miernikiem poziomu rozwoju dziecka. W tym celu wykonuje się zdjęcie rentgenowskie dłoni kończyny górnej niedominującej (zwykle lewej) i porównuje się obraz rozwoju kości ze specjalnym atlasem. U noworodków i niemowląt można również w tym celu wykonać zdjęcie rtg kolana. Za pomocą wieku kostnego, stosując odpowiednie tabele lub programy komputerowe możliwe jest obliczenie wzrostu, jaki osiągnie dziecko w życiu dorosłym. Jest to również badanie przydatne w diagnostyce zaburzeń wzrastania.\n\n\n== Metody ==\nmetoda Greulicha-Pylea (GP) – wykorzystuje się zdjęcie RTG dłoni i nadgarstka, które porównuje się z opublikowanym przez badaczy Williama Waltera Greulicha i Sarah Idell Pyle Atlasem radiograficznym szkieletowego rozwoju ręki i nadgarstka, którego ostatnie wydanie z 1959 roku jest wciąż używane. Zawiera on opisy i serie zdjęć męskich i żeńskich lewych nadgarstków i rąk od momentu urodzenia do 18 lat dla kobiet i 19 dla mężczyzn.\nmetoda RWT (Roche-Wainer-Thissen RWT) – wykonuje się zdjęcie RTG kolana.\nmetoda Tannera i Whitehousa bazuje na ocenie stopnia dojrzałości 20 charakterystycznych regionów (tzw. ROI) zlokalizowanych w obrębie dłoni, nadgarstka, kości łokciowej oraz promieniowej. Każdy z nich jest oceniany osobno, a następnie jest mu przypisywana wartość punktowa. Suma punktów odpowiada określonemu wiekowi kostnemu.\nmetoda badania za pomocą ultradźwięków aparatem o nazwie BonAge, którego głowica generuje fale o częstotliwości 759 kHz. Badanie składa się z 11 cykli pomiarowych, które trwają łącznie 5 minut\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wskaźnik masy ciała\n\nWskaźnik masy ciała (ang. body mass index, BMI), wskaźnik Queteleta II – współczynnik powstały przez podzielenie masy ciała podanej w kilogramach przez kwadrat wysokości podanej w metrach. Klasyfikacja (zakres wartości) wskaźnika BMI została opracowana wyłącznie dla dorosłych i nie może być stosowana u dzieci. Dla oceny prawidłowego rozwoju dziecka wykorzystuje się siatki centylowe, które powinny być dostosowane dla danej populacji.\nOznaczanie wskaźnika masy ciała ma znaczenie w ocenie zagrożenia chorobami związanymi z nadwagą i otyłością, np. cukrzycą, chorobą niedokrwienną serca, miażdżycą. Przyjmuje się, że większe BMI wiąże się ze zwiększonym ryzykiem dla zdrowia i życia.\n\n\n== Historia wskaźnika BMI ==\nAntropometryczny współczynnik masy ciała został opracowany w 1832 r. przez belgijskiego matematyka Adolfa Queteleta.\nAdolphe Quatelet w czasie swojej wieloletniej pracy prowadził badania, które miały na celu unifikację przyczyn zgonów w poszczególnych krajach. Prowadził także cały szereg badań związanych z medycyną, których zadaniem było określenie kształtu ówczesnego przeciętnego człowieka.\nW badaniach Quateleta brały udział setki ochotników. Uczony dostrzegł pewną zależność, związaną z masą ciała i wzrostem człowieka. Okazało się, że waga ludzka rośnie w sposób proporcjonalny do kwadratu wzrostu człowieka. I tak właśnie powstał współczynnik Quateleta, który jest obecnie wykorzystywany powszechnie jako wskaźnik BMI.\nW roku 1972 amerykański fizjolog Ancel Keys przemianował współczynnik Queteleta na znany obecnie wskaźnik masy ciała (ang. body mass index – BMI).\n\n\n== Wzór matematyczny ==\nWzór na BMI, gdzie masa ciała jest podana w kilogramach (kg), a wysokość ciała w metrach (m):\n\n  \n    \n      \n        \n          B\n          M\n          I\n          =\n          \n            \n              masa\n              \n                \n                  wys.ciala\n                \n                \n                  2\n                \n              \n            \n          \n          \n          \n            [\n            \n              \n                \n                  k\n                  g\n                \n                \n                  m\n                  \n                    2\n                  \n                \n              \n            \n            ]\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {BMI={\\frac {\\text{masa}}{{\\text{wys.ciala}}^{2}}}\\,\\left[{\\frac {kg}{m^{2}}}\\right]} .}\n  \n\nDla masy podanej w funtach (lb) a wysokości ciała w calach (in):\n\n  \n    \n      \n        \n          B\n          M\n          I\n          =\n          \n            \n              masa\n              \n                \n                  wys.ciala\n                \n                \n                  2\n                \n              \n            \n          \n          ×\n          703\n          \n          \n            [\n            \n              \n                \n                  l\n                  b\n                \n                \n                  i\n                  \n                    n\n                    \n                      2\n                    \n                  \n                \n              \n            \n            ]\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathrm {BMI={\\frac {\\text{masa}}{{\\text{wys.ciala}}^{2}}}\\times 703\\,\\left[{\\frac {lb}{in^{2}}}\\right]} .}\n  \n\n\n== Zakresy wartości BMI ==\n\nPożądany BMI zależy od wieku i wynosi odpowiednio:\n\n19 – 24 lata: 19 – 24\n25 – 34 lata: 20 – 25\n35 – 44 lata: 21 – 26\n45 – 54 lata: 22 – 27\n55 – 64 lata: 23 – 28\nponad 64 lata: 24 – 29\n\n\n== Interpretacja wskaźnika BMI ==\nBMI jest standardowym wskaźnikiem oceny masy ciała wykorzystywanym do oceny porównawczej grup społecznych, populacji, gdyż dobrze koreluje z zawartością tkanki tłuszczowej w organizmie i jest raczej niezależny od wzrostu.\nMinusem klasyfikacji BMI jest to że nie uwzględnia on typu budowy ciała np. udział tłuszczu ustrojowego człowieka przy BMI 27 może wynosić od 10 do 31% jego masy. Wysoka masa ciała nie musi wynikać z zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie, lecz także: masy mięśniowej, zawartości wody pozakomórkowej wynikającej z obrzęków, masy kostnej. Te różnice mogą być widoczne w przypadku nawet 1/3 dorosłych kobiet.\nU kulturystów odmiennie wskaźnik BMI może wskazywać na skrajną otyłość przy niewielkiej rzeczywistej zawartości tkanki tłuszczowej. Ten problem został rozwiązany przez bezpośredni pomiar grubości fałdu skórno-tłuszczowego najczęściej fałdomierzem. Spośród czterech najczęściej wybieranych miejsc najlepiej dostępny jest fałd skórno-tłuszczowy nad mięśniem trójgłowym ramienia umożliwia on także najbardziej dokładny pomiar. Rozmieszczenie tkanki tłuszczowej w organizmie nie musi być równomierne dlatego uwzględnia się także stosunek obwodu talii do obwodu bioder. Popularna jest także metoda szacowania zawartości tkanki tłuszczowej w ciele metodą analizy bioimpedancyjnej.\nZ drugiej strony, np. BMI zupełnie zdrowych, szczupłych i wysokich lekkoatletów może wskazywać na skrajną niedowagę (np. BMI Yohanna Diniza przy wzroście 185 cm i wadze 59 kg wyniesie 17,24).\nZwiązek między wielkością wskaźnika a ryzykiem chorób różni się między populacjami o różnych proporcjach ciała. I tak wśród Azjatów ryzyko cukrzycy jest znacząco wyższe przy niższych wartościach BMI. Zawartość tłuszczu w organizmie jest też wyższa u kobiet, niż u mężczyzn przy normalnej masie ciała. W przypadku kobiet tkanka tłuszczowa odpowiada za płodność i dojrzewanie płciowe. U obu płci obecność tkanki tłuszczowej jest ważna ponieważ m.in. chroni ona narządy wewnętrzne przed urazami, pełni funkcję termoizolacyjną, pozwala przetrwać dłuższe stany chorobowe tzw. paradoks otyłości.\nW praktyce klinicznej nie stosuje się wskaźnika BMI do oznaczania prawidłowej masy ciała u dzieci. Dla dzieci do 19 roku życia, służą do tego tabele centylowe, które powinny być dostosowane dla danej populacji i odpowiednia interpretacja danych dot. masy ciała i wzrostu – głównie bierze się pod uwagę jaka jest różnica w tzw. kanałach centylowych wzrostu i masy ciała dla danego dziecka.\n\n\n== Zobacz też ==\nantropometria\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Współczynnik oddechowy\n\nWspółczynnik oddechowy, RQ – stosunek objętości wydalanego CO2 do ilości pobranego tlenu.\nWO = CO2 wydzielone / O2 zużyte\nWspółczynnik jest użyteczny ponieważ objętość zużytego tlenu i wydalonego dwutlenku węgla zależy od rodzaju metabolizowanej substancji. Mierząc WO można określić jakie substancje są źródłem energii danego organizmu. Dla cukrów prostych (glukoza) współczynnik oddechowy wynosi 1, lecz np. dla tłuszczów nasyconych (glicerol trójestrowy) wynosi 0,66. \nWielkość współczynnika oddechowego zależeć będzie także od temperatury i od dostępności tlenu.\nU ssaków w czasie embriogenezy współczynnik oddechowy zwiększa się znacznie w stadium wolnej blastocysty.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wydolność fizyczna\n\nWydolność – zdolność do wykonywania wysiłku fizycznego, bez głębszych zaburzeń homeostazy i uwarunkowanych przez nie objawów zmęczenia. Wydolność jest czynnikiem wpływającym na poziom aktywności ruchowej.\nWydolność fizyczna określa potencjał organizmu do wykonywania wysiłków z udziałem dużych grup mięśniowych, w wyniku czego wyróżnić możemy:\n\nwydolność tlenową (aerobową), która związana jest z wysiłkami trwającymi dłużej niż 15 min do kilku godzin pracą, opartą na procesach uzyskiwania energii na drodze utleniania związków chemicznych; ten rodzaj aktywności określa aktywne możliwości poboru, transportu i zużycia tlenu przez tkanki aktywne;\nwydolność beztlenową (anaerobową), która związana jest z krótką pracą, trwająca do 30 sekund o dużej intensywności.\nEnergia do pracy mięśni pochodzi z katabolicznych reakcji związków wysokoenergetycznych zawartych w komórkach mięśniowych, zanim jeszcze nastąpi metabolizm funkcji poboru, transportu i resorpcji tlenu i substratów energetycznych przez pracę komórki mięśniowej.\n\n\n== Zobacz też ==\nEKG wysiłkowe\nPułap tlenowy", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zapalenie nadkłykcia bocznego kości ramiennej\n\nEntezopatia nadkłykcia bocznego kości ramiennej, łokieć tenisisty (łac. epicondylitis lateralis humeri) – zespół bólowy tkanek miękkich położonych bocznie w stosunku do stawu łokciowego, pochodzący najczęściej z uszkodzonego przyczepu mięśnia prostownika palców, który przyczepia się do nadkłykcia bocznego kości ramiennej. Ból może promieniować, zgodnie z przebiegiem mięśnia, w kierunku przedramienia i nadgarstka.\nUszkodzenia tego przyczepu najczęściej zdarzają się w wyniku wykonywania naprzemiennych ruchów prostowania i odwracania nadgarstka, takich jak na przykład używanie śrubokręta, ale również odbijanie piłki z bekhendu przy zgiętym łokciu (stąd alternatywna nazwa choroby). Do choroby predysponują również czynności takie jak noszenie ciężkich przedmiotów przy wyprostowanych łokciach, wykonywanie ruchów podobnych jak przy wyrywaniu chwastów lub depilacji.\n\n\n== Diagnostyka ==\nTest Thomsona (Objaw łokcia tenisisty) oraz test Cozena.\n\n\n== Leczenie ==\nOgólnie dowody na efektywność jakichkolwiek działań są słabe. Zwykle wystarcza wypoczynek. W przypadku braku poprawy konieczne może być zastosowanie leczenia rehabilitacyjnego, zwłaszcza masaży, ultradźwięków i okładów z lodem. Brak poprawy nakazuje unieruchomienie kończyny górnej, zgiętej pod kątem prostym w stawie łokciowym. W pojedynczych przypadkach konieczne może okazać się leczenie operacyjne, polegające na uwolnieniu rozcięgna mięśnia prostownika wspólnego palców. W jednym z badań wykazano, że kortykosteroidy przynoszą krótkookresową poprawę, ale w dłuższym aspekcie czasu nie przynoszą korzyści, a nawet mogą zaszkodzić.\nPo okresie ostrego bólu, może wystąpić nawet kilkumiesięczny okres mniej nasilonych dolegliwości bólowych. Wówczas należy bezwzględnie unikać czynności obciążających staw łokciowy. Ulgę przynosi też stosowanie opaski na przedramieniu, zwykle 5 cm poniżej stawu łokciowego, która zmniejsza napięcie mięśnia prostownika palców.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nEntezopatia nadkłykcia przyśrodkowego kości ramiennej (łokieć golfisty).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zapalenie nadkłykcia przyśrodkowego kości ramiennej\n\nEntezopatia nadkłykcia przyśrodkowego kości ramiennej, łokieć golfisty (łac. epicondylitis medialis humeri) – zespół bólowy tkanek miękkich położonych przyśrodkowo w stosunku do stawu łokciowego, związany najczęściej z uszkodzeniem przyczepów mięśnia nawrotnego obłego lub mięśnia zginacza promieniowego nadgarstka.\nDo uszkodzenia przyczepów najczęściej doprowadzają mikrourazy w wyniku zespołu przeciążeniowego wskutek powtarzalnych ruchów nadgarstka wbrew oporowi, takich jak gra w golfa, rzucanie np. piłką baseballową.\nLeczenie stosuje się podobne jak w entezopatii nadkłyckia bocznego kości ramiennej.\n\n\n== Bibliografia ==\nS.D. Waldman: Atlas zespołów bólowych. Wrocław: Elsevier Urban&Partner, 2009, s. 115-117. ISBN 978-83-7609-112-9.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zapotrzebowanie energetyczne dla sportowców\n\nOrganizm sportowca jest w stanie znieść maksymalne obciążenia treningowe tylko w przypadku utrzymania pełni zdrowia, a już najmniejsze dolegliwości zmniejszają zdolności wysiłkowe. Ponadto zdrowa dieta może przyczynić się do podniesienia efektywności treningu i poprawy poziomu wyników.\n\n\n== Zapotrzebowanie energetyczne dla sportowców ==\nUstalenie normy na energię w sporcie determinowane jest szeregiem czynników m.in.:\n\nmasą ciała,\nintensywnością,\ndługością i częstotliwością treningów,\ndyscypliną sportu,\nprocesem wzrastania,\nindywidualnym wahaniom w zapotrzebowaniu.\nNadrzędnym zdaniem w planowaniu jadłospisu jest ustalenie równowagi pomiędzy energią przyjmowaną, a wydatkowaną. Utrzymanie tego bilansu jest warunkiem rozwoju fizycznego, zdrowia i aktywności zawodowej człowieka. Odstępstwo od tej równowagi, utrzymujące się w dłuższym czasie może doprowadzić do wycieńczenia organizmu lub do nadwagi i otyłości. Najprostszą metodą kontroli równowagi energetycznej jest codzienne ważenie się na czczo.\nDobowy wydatek energetyczny (całkowita przemiana materii – CMP) to składowa:\n\npodstawowej przemiany energii,\nswoiście dynamicznego działania pokarmu,\nwydatków energetycznych związanych z wykonywaniem codziennych czynności.\nWydatek energetyczny dla poszczególnych grup ludności jest różny. W sporcie jest on zwiększony i wykazuje zróżnicowanie pomiędzy poszczególnymi dyscyplinami sportowymi. Zależy on również od cyklu treningowego oraz czasu trwania wysiłku fizycznego. Zapotrzebowanie na energię sportowców wielu dyscyplin jest podobne i zbliżone do wielkości 72 kcal/kg m.c. Różni się ono w sportach siłowych i siłowo-szybkościowych, osiągając odpowiednio: 76 i 66 kcal/kg m.c. Sportowcy uprawiający dyscypliny wytrzymałościowe często mają trudność w osiągnięciu wysokiego poboru energii. Rozwiązaniem jest spożywanie częstych, skoncentrowanych posiłków. Przybliżony procentowy udział składników pokarmowych w pokrywaniu zapotrzebowania energetycznego u sportowców powinien wynosić: 10-15% dla białek, 20-30% dla tłuszczów i 55-65% dla węglowodanów. Jest on zbliżony do wartości przewidywanych dla ogółu ludności.\n\nRacja pokarmowa bogata w węglowodany wpływa na podniesienie wydolności fizycznej zawodnika, wysokotłuszczowa zaś ją obniża. Większe zapotrzebowanie na białko zaleca się w tzw. sportach siłowych, a większą podaż węglowodanów – w sportach wytrzymałościowych.\n\n\n== Zapotrzebowanie na składniki energetyczne dla sportowców ==\n\n\n=== Węglowodany ===\nWęglowodany stanowią najważniejszy składnik diety, ponieważ są podstawowym źródłem energii dla pracujących mięśni. Sportowcy stale narażeni są na niedobory tych składników, co powoduje spadek wydolności i zmęczenie. Podstawą jest założenie, że po zaspokojeniu zapotrzebowania organizmu człowieka na białko i tłuszcz, pozostałe potrzeby energetyczne zostaną pokryte przez węglowodany.\nOprócz funkcji energetycznej, węglowodany spełniają ważną rolę w organizmie. Dostateczna ilość sacharydów w pożywieniu jest niezbędnym warunkiem prawidłowych przemian tłuszczów i białek. Czynnikiem, który może zakłócić przebieg przemian węglowodanowych i tym samym tłuszczu i białka jest nadmiar tiaminy.\nMetabolizm węglowodanów jest związany głównie z glukozą, która stanowi jedyne źródło energii dla mózgu i rdzenia kręgowego, jest substratem energetycznym dla mięśni, wątroby, serca, nerek i jelit, a jej zapasy gromadzone są w wątrobie i w mięśniach w postaci glikogenu. Spożywane węglowodany są transportowane w postaci glukozy, przez surowicę krwi do wątroby, gdzie dokonują się procesy:\n\nprzekształcenie węglowodanów w tłuszcze,\nmagazynowanie cukrów w postaci glikogenu,\nuwolnienie glukozy do surowicy krwi w celu transportu do tkanek, takich jak mięśnie.\nGlikogen – polisacharyd złożony – jest formą magazynowania glukozy w wątrobie i mięśniach. Długotrwałą prace w sporcie warunkuje wyjściowy poziom glikogenu w komórce mięśniowej. Jego zawartość w mięśniach zależy od rodzaju diety. Wysokowęglowodanowy sposób żywienia w porównaniu z dietami białkowo-tłuszczowymi oraz normalnymi i mieszanymi, predysponuje organizm do najdłuższej pracy mięśni.\nZapasy glikogenu w ustroju są ograniczone i u osób nieuprawiających sport wynosi ok. 300g, natomiast dla sportowców nawet 600 g. Rezerwy węglowodanów zależą od: intensywności wysiłku, czasu trwania obciążenia, rodzaju treningu, ilości i jakości dostarczanych cukrów. Kilka dni przed zawodami sportowcy powinni uregulować swoją dietę i trening próbując maksymalnie zwiększyć zasoby glikogenu w mięśniach. Najbardziej praktyczna metoda przewiduje intensywny trening przez 5-6 dni przed zawodami z jednoczesnym ograniczeniem spożycia węglowodanów. Po 2-3 dobach należy zmniejszyć obciążenia treningowe i spożywać wysokowęglowodanowe posiłki. Spowoduje to wzrost zasobów glikogenu w mięśniach i wątrobie.\n\n\n=== Tłuszcze ===\nCałkowite zużycie zapasów glikogenu w organizmie sportowca (600 g) mogłoby dostarczyć 2400 kcal, co wystarcza na pokrycie energii na 2-4 godziny treningu. Dobowy wydatek energetyczny może sięgać nawet 7000 kcal, dlatego tak ważnym źródłem energii są tłuszcze. Stanowią najbardziej energetyczny składnik pożywienia – 1 g tłuszczu dostarcza 9 kcal. Zapotrzebowanie człowieka na tłuszcz waha się w szerokim zakresie i zależy od:\n\nwieku, płci,\naktywności fizycznej,\nstanu fizjologicznego organizmu.\nPrecyzyjne określenie zalecanego poziomu spożycia jest trudne także z powodu krzyżowania się szlaków metabolicznych przemian tłuszczów i węglowodanów oraz możliwości wzajemnego pozyskiwania energii dla potrzeb organizmu. Dlatego przyjmuje się, że składnik ten powinien być źródłem około 25-30% energii w całodziennej racji pokarmowej i dostarczać odpowiednią ilość niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT). W wartościach bezwzględnych jest to zakres od 60 do 120 g tłuszczu/dobę. Żywieniowcy zalecają spożywanie różnorodnych tłuszczów.\nOptymalny stosunek nasyconych kwasów tłuszczowych do jednonienasyconych kwasów tłuszczowych do wielonienasyconych kwasów tłuszczowych wynosi 8-10 : 16 : 6.\n\n\n== Zapotrzebowanie na składniki budulcowe dla sportowców ==\n\n\n=== Białko ===\nBiałka ulegają w organizmie stałej wymianie, dlatego bardzo ważne jest systematyczne dostarczanie nowych składników służących do ich syntezy. Niepełnowartościowa dieta o zbyt małej zawartości białek lub niezawierająca pełnowartościowych protein prowadzi do zaburzeń wielu procesów w organizmie. Dla sportowców, którzy muszą w wyniku treningu rozbudowywać swoją masę mięśniową, a potem ją stale odnawiać stosunek białka zwierzęcego (pełnowartościowego) do roślinnego (niepełnowartościowego) powinien wynosić 2:1. W konwencjonalnej diecie stosunek ten wynosi 1:1.\nUstalenie zapotrzebowania na białko w sporcie jest bardzo trudne i zależy od wielu czynników takich jak:\n\nskład diety,\ncałkowite spożycie energii,\nwielkość spożycia węglowodanów, tłuszczów,\njakość protein.\nPonadto metabolizm białek jest cechą zależną od:\n\nstanu organizmu,\npłci,\nwieku,\nrodzaju wysiłku (krótkotrwały siłowy lub szybkościowy oraz długotrwały wytrzymałościowy).\nDla osób nieuprawiających sport wyczynowo zapotrzebowanie na białko szacuje się na 1g/kg m.c., natomiast sportowcy wysoko wykwalifikowani, przy dobowym wydatku energetycznym wynoszącym ok. 6000 kcal powinni spożywać 1,9-2,8 g/kg m.c białka, co odpowiada 10-15% energii z pożywienia. W sportach szybkościowo-wytrzymałościowych podczas intensywnego treningu i podczas zawodów zapotrzebowanie sportowców na białko wynosi 2,5-2,8 g/kg m.c., a nawet 3,0 g/kg m.c.\n\n\n=== Składniki mineralne ===\nZwiększają one wydolność fizyczną i wytrzymałość, dlatego sportowcy powinni je spożywać w większej ilości. Związane jest to z utratą składników mineralnych wraz z potem. Niedobór elektrolitów można uzupełniać przez stosowanie odpowiednich napojów i suplementów.\nZapotrzebowanie sportowców na wybrane składniki mineralne:\n\nwapń – 2000–4500 mg/osobę/24h,\nfosfor – 3000–5800 mg/osobę/24h,\nmagnez – 480 mg/osobę/24h,\nsód – 12-16 g NaCl/osobę/24h (soli spożywczej),\npotas – 9-13 g/osobę/24h,\nżelazo – 8 mg/1000 kcal/24h,\nmangan – 0,3 mg/1 kg m.c/24h; ok. 10–15 mg/osobę/24,\ncynk – 13–16 mg/osobę/24h,\njod – 160 µg/osobę/24,\nselen – 50-60 µg/osobę/24.\n\n\n== Zapotrzebowanie na wybrane składniki regulujące dla sportowców ==\nwitamina C – 100–150 mg/osobę/24 przed zawodami; 200–400 mg/osobę/24h w czasie zawodów i w okresie odnowy,\nwitamina A – 206 µg/osobę/24h,\nwitamina D – do 15 µg/osobę/24h,\nwitamina E – 30–50 mg/osobę/24h,\ntiamina – 2,0-9,3 mg/24h,\nryboflawina – 3,7-94,7 mg/24h,\nwitamina PP – 33–55 mg/24h,\nwitamina H (biotyna) – 30 µg/osobę/24h,\nkwas pantotenowy – 50 mg/osobę/24h,\nkwas foliowy – 0,3-0,5 mg/osobę/24h,\nkobalamina – 150-200 µg/24h.\n\n\n=== Witaminy antyoksydacyjne ===\nU osób uprawiających regularnie sport stwierdza się wzmożone zapotrzebowanie na witaminy antyoksydacyjne. Zapobiegają one występowaniu stresu oksydacyjnego. Podczas wysiłku fizycznego wzrasta zapotrzebowanie ustroju na tlen. Jeżeli ilość energii wydatkowanej w czasie pracy jest stała to w organizmie nie ma ani braku, ani też nadmiaru tlenu. Jednak, gdy sytuacja wymaga nagłego zgromadzenia w tkankach większej ilości tlenu, (np. podczas intensywnego treningu), zwiększa się diametralnie proces spalania, podczas którego są wytwarzane reaktywne formy tlenu (RFT). Zapoczątkowują one reakcje rodnikowe w organizmie.\nDo witamin o działaniu hamującym reakcje rodnikowe należą:\n\nwitamina C – kwas askorbinowy,\nwitamina E – alfa-tokoferol,\nprowitamina A – beta-karoten.\n\n\n=== Witaminy z grupy B ===\nPodczas wzmożonego wysiłku fizycznego stwierdza się wzrost zapotrzebowania na witaminy z grupy B. Zawartość tych związków w tkankach spada pod wpływem wysiłku na skutek dużych obciążeń fizycznych. Również tracone są one w dużej ilości z potem.\nW sporcie zalecane jest spożywanie większych dawek witamin z grupy B. Biorą one udział w przemianach białek, węglowodanów i tłuszczów. Mają one szczególne znaczenie dla:\n\nglikolizy,\nutlenienia kwasów tłuszczowych,\nutlenienia kwasu pirogronowego.\n\n\n== Bibliografia ==\nBarszowski P., 2000. Wspomaganie procesu treningowego. Centralny Ośrodek Sportu, Resortowe Centrum Metodyczno-Szkoleniowe Kultury Fizycznej i Sportu, Warszawa.\nCelejowa I., 2003. Kluczowe problemy w żywieniu sportowców. Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 302-308.\nCelejowa I., 2007. O właściwą metodę i ustalenie norm zapotrzebowania na białko w sporcie Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 218-225.\nCelejowa I., 2001. Żywienie w treningu i walce sportowej. Centralny Ośrodek Sportu, Warszawa.\nCiborowska H., Rudnicka A., 2004. Dietetyka żywienia zdrowego i chorego człowieka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa.\nCoyle E. F., 1993. Carbohydrate Supplementation, Why, When, What and How Much. Insider – vol. 1, 1.\nCzapska D., Ostrowska L., Stefańska E., Karczewski J., 2005. Ocena zawartości wybranych składników mineralnych w całodziennej racji pokarmowej studentów uprawiających sport. Żywienie Człowieka i Metabolizm – suplement nr 1 cz. I, 668- 672.\nCzech E., Hartleb M., 2005. Poglądy na funkcje metaboliczne karnityny po stu latach od jej odkrycia. Żywienie Człowieka i Metabolizm – 3, 262-275.\nFaff J., 2003. Czy wysiłek fizyczny wymaga zwiększonej podaży antyoksydantów. Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 290-296.\nSadowska-Krępa E., Kłapcińska B., 2005. Antioxidant vitamins in sport nutrition. Polish Journal of Sports Medicine – 21, 174-182.\nPrzepiórka M., Ziemiański Ś., 1997. Wpływ wysiłku fizycznego na zapotrzebowanie na białko. Żywienie Człowieka i Metabolizm – 3, 345-354.\nZając A., Poprzęcki S., Waśkiewicz Z., 2007. Żywienie i suplementacja w sporcie, Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego, Katowice.\nZiemlański Ś., Niedźwiecka-Kącikowa D., 1997. Zalecenia żywieniowe i zdrowotne dla sportowców. Wydanie Centralny Ośrodek Sportu, Warszawa.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zatrucie tlenowe\n\nZatrucie tlenowe – choroba atakująca płetwonurków, związana ze wzrostem ciśnienia parcjalnego tlenu, co w efekcie powoduje jego toksyczność. Ciśnienie parcjalne tlenu osiąga niebezpieczny poziom już na głębokości 56 m, przez co odradza się nurkowanie na powietrzu lub nitroksie na większej głębokości, w zależności od użytej mieszanki.\nZatrucie tlenem może wystąpić również przy mniejszym ciśnieniu parcjalnym, zależne jest to od organizmu nurka i długości okresu, w jakim wystawiony jest on na jego działanie.\nRozróżnia się zatrucie ostre (tzw. postać mózgowa) i zatrucie przewlekłe (postać płucna). W wodzie spotykana jest jedynie postać mózgowa (CNS), podczas której tlen pod zwiększonym ciśnieniem powoduje uszkodzenia mózgu, często nieodwracalne, pojawiają się objawy podobne do objawów padaczki.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zespół de Quervaina\n\nZespół de Quervaina (ang. de Quervain syndrome) – choroba z grupy entezopatii.\nIstotą choroby jest zapalenie pochewki ścięgnistej pierwszego przedziału prostowników, który zawiera ścięgna mięśnia odwodziciela długiego i prostownika krótkiego kciuka.\nPrzyczyną zapalenia są sumujące się urazy i przeciążenia wymienionych wyżej ścięgien z powodu wykonywania zajęć sportowych i czynności zawodowych, w których powtarza się mocny chwyt, połączony z odwiedzeniem ręki.\nW związku ze zmianą amplitudy kierunków działania mięśni, przy określonych ruchach ręki i kciuka, dochodzi do konfliktu ścięgien i pochewek ścięgnistych z otaczającymi tkankami. Upośledzenie poślizgu ścięgien w obrębie pochewki może być spowodowane także zmianami kostnymi w obrębie dalszej nasady kości promieniowej.\nPrzewlekle drażniona pochewka reaguje przekrwieniem, obrzękiem i wysiękiem, a później włóknieniem, doprowadzającym do pogrubienia ścian i trwałego zwężenia jej światła. \nNa pierwsze miejsce wysuwają się bóle okolicy wyrostka rylcowatego kości promieniowej, występujące przy ruchach kciuka, przywodzeniu ręki i mocnym uchwycie. Bóle nierzadko promieniują w kierunku kciuka oraz przedramienia i uniemożliwiają wykonywanie podstawowych czynności życiowych, sportowych i zawodowych. \nZwykle stwierdza się obrzęk, powiększający obrysy obwodowej nasady przedramienia w okolicy wyrostka rylcowatego kości promieniowej. Ścięgna są napięte, pochewka wyraźnie pogrubiała. Ciągłe drażnienie okostnej wyrostka rylcowatego może spowodować jego pogrubienie. \nNiekiedy dochodzi do przeskakiwania ścięgien ponad wyrostkiem. Znacznie zaawansowana stenoza pochewki może doprowadzić do tzw. strzelającego ścięgna. Ból uciskowy występuje na powierzchni bocznej kości promieniowej około 1 cm powyżej wyrostka rylcowatego.\nPomocne w rozpoznawaniu są:\n\ntest von Finkelsteina - kciuk chorego układa się na jego dłoni i następnie nad nim zamyka pozostałe palce w pięść. Czynna lub bierna ulnaryzacja ręki (odwrócenie w  stronę kości łokciowej) wywołuje ból.\nPonieważ test ten bywa niekiedy bolesny nawet dla ręki zdrowej, Muckart zaleca jego modyfikację - przycisnąć jedynie kciuk do wskaziciela i wykonać ulnaryzację ręki.\nCzynny ruch wyprostu i odwiedzenia kciuka wobec oporu także połączony jest z bólem.\nLeczenie zachowawcze przynosi pożytek jedynie w początkowym stadium choroby. Najważniejsze jest unieruchomienie w opatrunku obejmującym przedramię i sięgającym do głów II - V kości śródręcza. Kciuk winien być unieruchomiony łącznie ze stawem międzypaliczkowym (unieruchomienie powinno trwać do ustąpienia objawów zapalnych w obrębie pochewki). Miejscowo i ogólnie można stosować leki przeciwzapalne oraz kortykosteroidy, we wstrzyknięciach lub na drodze jonoforezy. Dodatkowo stosuje się fizykoterapię.\nPrzy braku efektów leczenia zachowawczego można wykonać operacyjne nacięcie pochewki, co prowadzi do całkowitego wyleczenia.\n\n\n== Bibliografia ==\nJacek Szmidt, Jarosław Kużdżał: Podstawy chirurgii. T II. Kraków: Medycyna Praktyczna, 2010, s. 154-155. ISBN 978-83-7430-270-8.\nS.D. Waldman: Atlas zespołów bólowych. Wrocław: Elsevier Urban&Partner, 2009, s. 148-151. ISBN 978-83-7609-112-9.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zespół usidlenia tętnicy podkolanowej\n\nZespół usidlenia tętnicy podkolanowej (ang. popliteal entrapment syndrome) – rzadki zespół wrodzonych lub nabytych nieprawidłowości otoczenia tętnicy podkolanowej w obrębie dołu podkolanowego prowadzający do zaburzeń przepływu krwi w jej świetle i wystąpienia objawów niedokrwienia poniżej miejsca ucisku.\nChoroba rozwija się często u sportowców, zwłaszcza uprawiających biegi lub kolarstwo oraz u osób uprawiających jogging.\nNajczęściej ucisk tętnicy podkolanowej jest wywoływany przez ucisk głowy przyśrodkowej mięśnia trójgłowego łydki.\nPowtarzające się urazy tętnicy mogą doprowadzić do jej zwężenia, całkowitego zamknięcia światła, a nawet powstania tętniaka.\n\n\n== Obraz kliniczny ==\nCharakterystycznym objawem tej jednostki chorobowej jest występowanie chromania przestankowego u osoby z obecnym (wyczuwalnym) tętnem na tętnicach grzbietowych stopy (w spoczynku). Do osłabienia tętna dochodzi w przypadku wysiłku lub w przypadku maksymalnego zgięcia podeszwowego lub grzbietowego stopy, co jest wykorzystywane w diagnostyce tego schorzenia. Ucisk tętnicy doprowadza do zaburzeń krążenia, początkowo do rozwoju zakrzepicy w obrębie tętnicy, która może doprowadzić do trwałego niedokrwienia i martwicy tkanek kończyny. Choroba może także przebiegać jako ostre niedokrwienie, zagrożone amputacją kończyny.\n\n\n== Rozpoznanie ==\nChorobę można podejrzewać u osoby z objawami bólowymi w obrębie łydki, u której dochodzi do zaniku tętna w trakcie wysiłku fizycznego z zaangażowaniem mięśni łydki. Podobny efekt można uzyskać podczas opisywanego zgięcia stopy, co pozwala na rozpoznanie choroby w trakcie ultrasonografii dopplerowskiej lub angiografii wykonywanej w opisanej pozycji stopy. W diagnostyce przydatna może być tomografia rezonansu magnetycznego.\n\n\n== Leczenie ==\nLeczenie jest wyłącznie operacyjne i polega na uwolnieniu usidlonej tętnicy. Operacja najczęściej sprowadza się do wycięcia nieprawidłowych przyczepów mięśni lub elementów tkanki łącznej, które uciskają na tętnicę.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzej Szczeklik (red.): Choroby wewnętrzne. Przyczyny, rozpoznanie i leczenie, tom I. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2005, s. 390. ISBN 83-7430-031-0.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zimnolecznictwo\n\nZimnolecznictwo (leczenie zimnem, kriolecznictwo) – jedna z najstarszych metod fizykoterapii. Polega na stosowaniu materiałów lub substancji w celu odprowadzenia ciepła z ciała i uzyskaniu miejscowego lub ogólnoustrojowego efektu terapeutycznego.\n\n\n== Reakcja organizmu na zimno ==\nWpływ zimna na organizm składa się z dwóch faz:\nI faza następuje: zwężenie naczyń skóry; zmniejszenie ukrwienia skóry (bladość, ochłodzenie skóry), powolne obniżanie temperatury skóry, mięśni, stawów; zmniejszenie tempa przemiany materii miejscowej i zwiększenie w części rdzennej; zmniejszenie przewodnictwa nerwowego; podwyższenie progu bólowego; spowolnienie uwalniania mediatorów bólu i zapalenia; zwiększenie napięcia mięśni szkieletowych; zwiększenie napięcia ścian naczyń; zwiększenie czynności nadnerczy; wzrost ciśnienia tętniczego i żylnego krwi.\nII faza obejmuje: rozszerzenie naczyń skóry; zwiększenie ukrwienia skóry (ocieplenie skóry); powolny wzrost temperatury uprzednio ochłodzonych tkanek; zwiększenie tempa przemiany materii w części rdzennej; zmniejszenie napięcia mięśni szkieletowych; zmniejszenie napięcia ścian naczyń; spadek ciśnienia tętniczego i żylnego krwi.\n\n\n== Historia zimnolecznictwa ==\n2500 r. p.n.e. w Egipcie moczenie w zimnej wodzie wykorzystywane było do celów leczniczych\n377 r. p.n.e. Hipokrates opisuje działanie zimna wraz ze wskazaniami i przeciwwskazaniami do jego stosowania. Zalecał hipotermię w celu zmniejszenia obrzęków, krwawień oraz bólu\nI wiek n.e. Aulus Cornelius Celsus pisał, że nawet niewielka dawka „zimna” może spowodować brak czucia w danej kończynie, zaś dłuższy okres utrzymywania ciała pacjenta w niskiej temperaturze może skutkować martwicą skóry\nXVI wiek nadworny lekarz Króla Zygmunta Augusta Józef Struś propagował zimnolecznictwo\n1578 r. doktor Wojciech Oczko w traktacie „Cieplice” zawarł przepisy kąpielowe oraz wskazania i przeciwwskazania do ich stosowania\npodczas kampanii zimowej w Rosji napoleoński chirurg Baron Dominique Jean Larrey stosował z powodzeniem lecznicze zimno w postaci okładów z lodu i śniegu w celu minimalizacji cierpienia i krwawienia, podczas amputacji kończyn u rannych żołnierzy\n1845 r. J. Arnott stosował zimnoterapie w przypadku neuralgii, reumatyzmu oraz bólu w przebiegu choroby nowotworowej\n1877 r. uznaje się za początek nowej dziedziny nauki kriogeniki, kiedy to niezalanie od siebie Louis-Paul Cailletet we Francji i Raoul-Pierre Pictet w Szwajcarii uzyskują na krótko temperaturę ok. –203 °C i obserwują przez kilka sekund pary tlenu w postaci przelotnej mgły\n1907 r. Whitehouse konstruuje tzw. krioaplikator wykorzystywany do niszczenia powierzchniowych zmian nowotworowych i leczenia zmian dermatologicznych\nlata 70 XX wieku powstaje koncepcja krioterapii\n1978 r. w Japonii prof. Toshiro Yamauchi wraz z zespołem uruchamia pierwszą na świecie komorę kriogeniczną wykorzystywaną do leczenia pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów\n1985 r. pierwsza polskie próba z komorą kriogeniczną\n1989 r. w INTiBS PAN we Wrocławiu powstaje pierwsza polska komora kriogeniczna (była to 2. w Europie, 3. na świecie komora kriogeniczna)\n\n\n== Efekty zdrowotne zimnolecznictwa ==\nZimno może wpływać na niszczenie tkanek zmienionych patologicznie, jak i pobudzać organizm do autonaprawy. Końcowy efekt zastosowania zimna uzależniony jest od zakresu zastosowanych temperatur, szybkości ochładzania tkanek, czasu oddziaływania zimna, indywidualnej wrażliwości organizmu na zimno.\n\nprzyspieszona rehabilitacja\nszybsza odnowa biologiczna po treningu\nwiększa odporność organizmu\nkorzystnie wpływa na stan psychiczny, poprawia nastrój, zwiększa odporność na stres\npoprawia wygląd skóry, zapobiega cellulitowi przez poprawę mikrokrążenia w skórze\npoprawia metabolizm\nzwiększa wydolność układu sercowo-naczyniowego\nu kobiet wpływa na obniżenie otyłości\n\n\n== Przeciwwskazania do leczenia zimnem ==\n\n\n=== Przeciwwskazania bezwzględne ===\nnadwrażliwość na zimno objaw Raynauda\nniewydolność układu krążenia i oddechowego\nchoroby serca i układu krążenia (silna zmniejszona reaktywność naczyń) przebyty lub zagrożenie zawałem serca, mózgu, ciężkie przypadki dusznicy bolesnej spontanicznej, przecieki żylno-tętnicze w płucach, wady aparatu zastawkowego, zaburzenia rytmu serca, zagrożenia zatorami oraz zakrzepami w układzie żylnym\nostre choroby infekcyjne, oraz niewyjaśnione stany gorączkowe, zaawansowane zmiany miażdżycowe\nuszkodzenia skóry: otwarte rany, owrzodzenia, odmroziny\nstany znacznego wyniszczenia i osłabienia organizmu\nchoroby nowotworowe\nzaawansowane ropno-zgorzelinowe zmiany kończyn\nstany gorączkowe w gruźlicy, grypie czy zapalaniu płuc\nniedokrwistość\nzaburzenia czucia\nzespół Sudecke\nzapalenie pęcherza moczowego i miedniczek nerkowych\npadaczka\nciąża\nniedoczynność tarczycy\nstosowanie neuroleptyków\nstosowanie alkoholu przed lub w trakcie ekspozycji na zimno\n\n\n=== Przeciwwskazania względne ===\nprzebyte zakrzepy żylne i zatory tętnic obwodowych\nchwiejność emocjonalna objawiająca się m.in. nadmierną potliwością\nwiek powyżej 65 lat\n\n\n== Metody leczenia ==\nzimnem kąpiele zanurzeniowe w zimnej wodzie o różnej temperaturze, morsowanie\npolewanie zimną wodą\nokłady z zimnej wody\nokłady woreczkami z lodem\nokłady z topniejącego śniegu, kąpiele w śniegu\nokłady woreczkami wypełnianymi żelami chłodzącymi\nstosowanie sprayów chodzących\nstosowanie mankietów krioterapeutycznych\nkriostymulacja miejscowa – schłodzeni miejscowe parami o temperaturze –100 °C\nkriostymulacja ogólna – schładzanie całego ciała w komorach o temperaturze niższej niż –100 °C\n\n\n== Rodzaje zimna (zimnoterapia) ==\nzimno mokre ok. 0 °C\nkąpiel w wodzie z lodem\nmasaż kostką lodu\nzimno wilgotne do ok. -15 do –35 °C\nnadmuchy zimnym powietrza (-20 do –30 °C)\nzimno suche poniżej -60\nnadmuchy parami azotu (-100 do –180 °C)\nnadmuchy parami CO2 (ok. –80 °C)\nkriokomora\n\n\n== Wskazania do stosowania zimna w zabiegach miejscowych ==\nchoroby narządu ruchu stłuczenia, krwiaki, urazy tkanek miękkich do 4–5 dni po urazie, świeże oparzenia, ostre zapalenie ścięgien, torebek stawowych i mięśni; przykurcze stawowe pourazowe\nchoroby zwyrodnieniowe i reumatyczne ostre zapalenie stawów niezależne od przyczyn, napady dny moczanowej, blokady stawów w połączeniu z mobilizacją, dyskopatia\nchoroby układu krążenia częstoskurcz napadowy, początek okresu zakrzepowego zapalenia żył, hemoroidy\nchoroby układu nerwowego bóle głowy pochodzenia naczyniowego, rwa kulszowa\nchoroby dermatologiczne łuszczyca, włókniaki, brodawki, zakażenia wirusowe\nchoroby przemiany materii: nadwaga i otyłość\ntakże obrzęk limfatyczny, zapobieganie odleżynom, oparzenia, ostry ból zęba, zabiegi chirurgiczne w obrębie jamy ustnej oraz szczęki dolnej i żuchwy\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Złamanie przewlekłe\n\nZłamanie przewlekłe (synonimy: marszowe, stresowe, zmęczeniowe) — typ złamania, w którym przyczyną przerwania struktury kostnej nie jest pojedynczy uraz, lecz liczne mikrourazy, zazwyczaj rozciągnięte w czasie, bądź przewlekłe przeciążenie (typowy okres działania przyczyny wynosi od kilkunastu dni do kilku tygodni.\n\n\n== Patomechanizm ==\nZłamanie przewlekłe jest skutkiem zmęczenia mięśni. Pełnią one funkcję nie tylko ruchową, ale i amortyzującą. Poprzez skurcz lub rozluźnienie powodują wyhamowanie ciała, zmniejszenie amplitudy drgań i w konsekwencji rozłożenie nacisku na kość. W zmęczonym mięśniu efekt amortyzacji zanika i obciążenie naciskiem przenosi się wprost na kość. Powtarzające się naciski skutkują zmęczeniem utkania kostnego na zasadzie zmęczenia materiału.\n\n\n== Występowanie ==\nZłamania pojawiają się w sytuacjach zwiększonego obciążenia narządu ruchu, zwłaszcza u sportowców, którzy zmienili metodykę lub zwiększyli objętość treningu. Nazwa historyczna (złamanie marszowe) pochodzi od częstego występowania tych złamań u żołnierzy piechoty, przede wszystkim niedawno wcielonych poborowych. Jednym z czynników ryzyka jest bieg po twardych nawierzchniach, w nieodpowiednim obuwiu.\n\n\n== Lokalizacja ==\nDo złamania może dojść w każdej nadmiernie przeciążanej kości. Miejscami częstszego występowania złamań przewlekłych są trzony kości śródstopia oraz górna część trzonu kości piszczelowej, zwłaszcza u biegaczy. Inne lokalizacje złamań to trzon kości udowej, kości ramiennej u (miotaczy), żebro (u wioślarzy), nadgarstek i trzon kręgu L5 u gimnastyków.\n\n\n== Diagnostyka ==\nZdjęcie rentgenowskie rzadko pozwala uwidocznić mikrozłamania, co daje 70% wyników fałszywie ujemnych. Badania radiologiczne złamania przewlekłego może (ale nie musi) ujawnić dyskretną szczelinę złamania z dominującym obrazem obfitej kostniny o wrzecionowatym kształcie. Rzadziej, gdy przeciążenia lub mikrourazy były silniejsze, a do złamania doszło w krótszym czasie, szczelina bywa wyraźnie widoczna. Wczesną fazę złamania zmęczeniowego może ujawnić scyntygrafia kośćca.\n\n\n== Zapobieganie ==\nWzmocnienie aparatu mięśniowego poprawia rozkład obciążeń, co redukuje nacisk sił działających poza oś długą kości i obniża ryzyko złamania. Odpowiednia podaż wapnia zapobiega niskiej gęstości kośćca (osteopenia), która występuje zwłaszcza u kobiet.\nNie udowodniono natomiast, by zbyt wysoka masa ciała (BMI) zwiększała częstość złamań zmęczeniowych.\n\n\n== Klasyfikacja ICD10 ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nK. Zimmer: Złamania zmęczeniowe. W: Medycyna sportowa. Marek Mędraś (red.). Medsportpress, 2004, s. 464-5. ISBN 83-908701-0-X.\nS. Zgliczyński: Radiologia. Warszawa: 1989. ISBN 83-200-1295-3. Brak numerów stron w książce\nR. Wilder, S. Sethi. Overuse injuries: tendinopathies, stress fractures, compartment syndrome, and shin splints. „Clinics in Sports Medicine”. 23 (1), s. 55-81, 2004. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zmęczenie\n\nZmęczenie – przejściowe zmniejszenie zdolności do pracy spowodowane przez brak rezerw energetycznych. W warunkach tlenowych  glukoza metabolizowana jest do wody, dwutlenku węgla i energii, jednak w warunkach niedoboru tlenu organizm przetwarza glukozę drogą beztlenową z wytwarzeniem kwasu mlekowego, który gromadzi się w mięśniu używanym w danej chwili i wywołuje uczucie zmęczenia. W wypadku odczuwania zmęczenia, należy położyć się i nie dopuścić do utraty ciepła przez ciało. Zmęczenie jest reakcją fizjologiczną chroniącą przed dalszą zbyt intensywną pracą.\nWyróżnia się dwa rodzaje zmęczenia – ośrodkowe (ogólne) oraz obwodowe (mięśniowe).\nZmęczenie może być objawem wielu chorób i nie należy go bagatelizować. Występuje często w połączeniu z innymi symptomami, jak np. zmiany nastroju (niepokój, depresja, zaburzenia snu), może być też objawem braku odporności.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zwichnięcie\n\nZwichnięcie (łac. luxatio) – uszkodzenie, w którym dochodzi do utraty fizjologicznej łączności powierzchni stawowych kości połączonych torebką stawową. Zwichnięciu towarzyszy uszkodzenie struktur wewnątrzstawowych (więzadeł, chrząstki, łąkotek) oraz naciągnięcie bądź rozerwanie torebki stawowej. Staw jest niestabilny, a dodatkowo może dojść do uciskania tętnic lub nerwów.\nU noworodków spotyka się wrodzone podwichnięcie lub zwichniecie biodra, w przebiegu choroby zwanej dysplazja stawu biodrowego.\nStawy, które najczęściej ulegają zwichnięciom lub podwichnięciom to:\n\nstaw ramienny,\nstawy palców,\nstaw biodrowy,\nstaw kolanowy,\nstaw skroniowo-żuchwowy.\n\n\n== Przyczyny ==\nUrazy – nagłe zadziałanie siły powodującej przesunięcie powierzchni stawowych,\nPorażenne – zwiotczenie mięśni stabilizujących staw,\nWrodzone – tzw. wrodzona dysplazja stawu powstała wskutek zaburzeń rozwojowych,\nPatologiczne – wskutek uszkodzenia powierzchni stawowych przez proces zapalny lub nowotworowy.\n\n\n== Objawy zwichnięcia ==\nsilny ból,\nobrzęk,\nzniekształcenie obrysu stawu,\npatologiczne ustawienie kończyny,\nkrwiak (siniak),\nbrak ruchów czynnych,\nbolesny opór podczas ruchów biernych.\n\n\n== Powikłania ==\nuszkodzenie nerwów\nuszkodzenie naczyń, niedokrwienie\n\n\n== Leczenie ==\nPierwsza pomoc w zwichnięciu – unieruchomienie wszystkich kości tworzących staw.\nZwichnięcie nastawia lekarz odpowiednio manipulując kończyną. Niektóre duże stawy nastawia w znieczuleniu ogólnym, w mniejszych wystarcza znieczulenie miejscowe. Po nastawieniu unieruchamia się staw. Występują wtedy odpowiednie warunki dla gojenia się uszkodzonej torebki; zapobiega się również wtórnemu zwichnięciu.\nZwichnięcia otwarte, nawykowe oraz przypadki z uszkodzeniem naczyń lub nerwów leczy się operacyjnie.\n\n\n== Zobacz też ==\npodwichnięcie\nskręcenie\n\n\n== Bibliografia ==\nWojciech Noszczyk (red.): Chirurgia.. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007. ISBN 83-200-3120-6. Brak numerów stron w książce\nJan Fibak (red.): Chirurgia dla studentów medycyny. Warszawa: PZWL, 1996. ISBN 83-200-2012-3. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Żywienie sportowców\n\nOrganizm sportowca jest w stanie znieść maksymalne obciążenia treningowe tylko w przypadku utrzymania pełni zdrowia, a już najmniejsze dolegliwości zmniejszają zdolności wysiłkowe. Ponadto zdrowa dieta może przyczynić się do podniesienia efektywności treningu i poprawy poziomu wyników.\n\n\n== Zapotrzebowanie energetyczne dla sportowców ==\nUstalenie normy na energię w sporcie determinowane jest szeregiem czynników, m.in.:\n\nmasą ciała,\nintensywnością,\ndługością i częstotliwością treningów,\ndyscypliną sportu,\nprocesem wzrastania,\nindywidualnym wahaniom w zapotrzebowaniu.\nNadrzędnym zdaniem w planowaniu jadłospisu jest ustalenie równowagi pomiędzy energią przyjmowaną, a wydatkowaną. Utrzymanie tego bilansu jest warunkiem rozwoju fizycznego, zdrowia i aktywności zawodowej człowieka. Odstępstwo od tej równowagi, utrzymujące się w dłuższym czasie może doprowadzić do wycieńczenia organizmu lub do nadwagi i otyłości. Najprostszą metodą kontroli równowagi energetycznej jest codzienne ważenie się na czczo.\nDobowy wydatek energetyczny (całkowita przemiana materii - CMP) to składowa:\n\npodstawowej przemiany energii,\nswoiście dynamicznego działania pokarmu,\nwydatków energetycznych związanych z wykonywaniem codziennych czynności.\nWydatek energetyczny dla poszczególnych grup ludności jest różny. W sporcie jest on zwiększony i wykazuje zróżnicowanie pomiędzy poszczególnymi dyscyplinami sportowymi. Zależy on również od cyklu treningowego oraz czasu trwania wysiłku fizycznego. Zapotrzebowanie na energię sportowców wielu dyscyplin jest podobne i zbliżone do wielkości 72 kcal/kg m.c. Różni się ono w sportach siłowych i siłowo-szybkościowych, osiągając odpowiednio: 76 i 66 kcal/kg m.c. Sportowcy uprawiający dyscypliny wytrzymałościowe często mają trudność w osiągnięciu wysokiego poboru energii. Rozwiązaniem jest spożywanie częstych, skoncentrowanych posiłków. Przybliżony procentowy udział składników pokarmowych w pokrywaniu zapotrzebowania energetycznego u sportowców powinien wynosić: 10-15% dla białek, 20-30% dla tłuszczów i 55-65% dla węglowodanów. Jest on zbliżony do wartości przewidywanych dla ogółu ludności.\n\nRacja pokarmowa bogata w węglowodany wpływa na podniesienie wydolności fizycznej zawodnika, wysokotłuszczowa zaś ją obniża. Większe zapotrzebowanie na białko zaleca się w tzw. sportach siłowych, a większą podaż węglowodanów – w sportach wytrzymałościowych.\n\n\n== Zapotrzebowanie na składniki energetyczne dla sportowców ==\n\n\n=== Węglowodany ===\nWęglowodany stanowią najważniejszy składnik diety, ponieważ są podstawowym źródłem energii dla pracujących mięśni. Sportowcy stale narażeni są na niedobory tych składników, co powoduje spadek wydolności i zmęczenie. Podstawą jest założenie, że po zaspokojeniu zapotrzebowania organizmu człowieka na białko i tłuszcz, pozostałe potrzeby energetyczne zostaną pokryte przez węglowodany.\nOprócz funkcji energetycznej, węglowodany spełniają ważną rolę w organizmie. Dostateczna ilość sacharydów w pożywieniu jest niezbędnym warunkiem prawidłowych przemian tłuszczów i białek. Czynnikiem, który może zakłócić przebieg przemian węglowodanowych i tym samym tłuszczu i białka jest nadmiar tiaminy.\nMetabolizm węglowodanów jest związany głównie z glukozą, która stanowi jedyne źródło energii dla mózgu i rdzenia nerwowego, jest substratem energetycznym dla mięśni, wątroby, serca, nerek i jelit, a jej zapasy gromadzone są w wątrobie i w mięśniach w postaci glikogenu. Spożywane węglowodany są transportowane w postaci glukozy, przez surowicę krwi do wątroby, gdzie dokonują się procesy:\n\nprzekształcenie węglowodanów w tłuszcze, * magazynowanie cukrów w postaci glikogenu,\nuwolnienie glukozy do surowicy krwi w celu transportu do tkanek, takich jak mięśnie.\nGlikogen – polisacharyd złożony – jest formą magazynowania glukozy w wątrobie i mięśniach. Długotrwałą prace w sporcie warunkuje wyjściowy poziom glikogenu w komórce mięśniowej. Jego zawartość w mięśniach zależy od rodzaju diety. Wysokowęglowodanowy sposób żywienia w porównaniu z dietami białkowo-tłuszczowymi oraz normalnymi i mieszanymi, predysponuje organizm do najdłuższej pracy mięśni.\nZapasy glikogenu w ustroju są ograniczone i u osób nieuprawiających sport wynosi ok. 300g, natomiast dla sportowców nawet 600 g. Rezerwy węglowodanów zależą od: intensywności wysiłku, czasu trwania obciążenia, rodzaju treningu, ilości i jakości dostarczanych cukrów. Kilka dni przed zawodami sportowcy powinni uregulować swoją dietę i trening próbując maksymalnie zwiększyć zasoby glikogenu w mięśniach. Najbardziej praktyczna metoda przewiduje intensywny trening przez 5-6 dni przed zawodami z jednoczesnym ograniczeniem spożycia węglowodanów. Po 2-3 dobach należy zmniejszyć obciążenia treningowe i spożywać\nwysokowęglowodanowe posiłki. Spowoduje to wzrost zasobów glikogenu w mięśniach i wątrobie.\n\n\n=== Tłuszcze ===\nCałkowite zużycie zapasów glikogenu w organizmie sportowca (600 g) mogłoby dostarczyć 2400 kcal, co wystarcza na pokrycie energii na 2-4 godziny treningu. Dobowy wydatek energetyczny może sięgać nawet 7000 kcal, dlatego tak ważnym źródłem energii są tłuszcze. Stanowią najbardziej energetyczny składnik pożywienia – 1 g tłuszczu dostarcza 9 kcal. Zapotrzebowanie człowieka na tłuszcz waha się w szerokim zakresie i zależy od:\n\nwieku, płci,\naktywności fizycznej,\nstanu fizjologicznego organizmu.\nPrecyzyjne określenie zalecanego poziomu spożycia jest trudne także z powodu krzyżowania się szlaków metabolicznych przemian tłuszczów i węglowodanów oraz możliwości wzajemnego pozyskiwania energii dla potrzeb organizmu. Dlatego przyjmuje się, że składnik ten powinien być źródłem około 25-30% energii w całodziennej racji pokarmowej i dostarczać odpowiednią ilość niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT). W wartościach bezwzględnych jest to zakres od 60 do 120 g tłuszczu/dobę. Żywieniowcy zalecają spożywanie różnorodnych tłuszczów.\nOptymalny stosunek nasyconych kwasów tłuszczowych do jednonienasyconych kwasów tłuszczowych do wielonienasyconych kwasów tłuszczowych wynosi 8-10 : 16 : 6.\n\n\n== Zapotrzebowanie na składniki budulcowe dla sportowców ==\n\n\n=== Białko ===\nBiałka ulegają w organizmie stałej wymianie, dlatego bardzo ważne jest systematyczne dostarczanie nowych składników służących do ich syntezy. Niepełnowartościowa dieta o zbyt małej zawartości białek lub niezawierająca pełnowartościowych protein prowadzi do zaburzeń wielu procesów w organizmie. Dla sportowców, którzy muszą w wyniku treningu rozbudowywać swoją masę mięśniową, a potem ją stale odnawiać stosunek białka zwierzęcego (pełnowartościowego) do roślinnego (niepełnowartościowego) powinien wynosić 2:1. W konwencjonalnej diecie stosunek ten wynosi 1:1.\nUstalenie zapotrzebowania na białko w sporcie jest bardzo trudne i zależy od wielu czynników takich jak:\n\nskład diety,\ncałkowite spożycie energii,\nwielkość spożycia węglowodanów, tłuszczów,\njakość protein.\nPonadto metabolizm białek jest cechą zależną od:\n\nstanu organizmu,\npłci,\nwieku,\nrodzaju wysiłku (krótkotrwały siłowy lub szybkościowy oraz długotrwały wytrzymałościowy).\nDla osób nieuprawiających sport wyczynowo zapotrzebowanie na białko szacuje się na 1g/kg m.c., natomiast sportowcy wysoko wykwalifikowani, przy dobowym wydatku energetycznym wynoszącym ok. 6000 kcal powinni spożywać 1,9-2,8 g/kg m.c białka, co odpowiada 10-15% energii z pożywienia. W sportach szybkościowo-wytrzymałościowych podczas intensywnego treningu i podczas zawodów zapotrzebowanie sportowców na białko wynosi 2,5-2,8 g/kg m.c., a nawet 3,0 g/kg m.c.\n\n\n=== Składniki mineralne ===\nZwiększają one wydolność fizyczną i wytrzymałość, dlatego sportowcy powinni je spożywać w większej ilości. Związane jest to z utratą składników mineralnych wraz z potem. Niedobór elektrolitów można uzupełniać przez stosowanie odpowiednich napojów i suplementów.\nZapotrzebowanie sportowców na wybrane składniki mineralne:\n\nwapń - 2000–4500 mg/osobę/24h,\nfosfor - 3000–5800 mg/osobę/24h,\nmagnez - 480 mg/osobę/24h,\nsód - 12-16 g NaCl/osobę/24h (soli spożywczej),\npotas - 9-13 g/osobę/24h,\nżelazo - 8 mg/1000 kcal/24h,\nmangan - 0,3 mg/1 kg m.c/24h; ok. 10–15 mg/osobę/24,\ncynk - 13–16 mg/osobę/24h,\njod - 160 µg/osobę/24,\nselen - 50-60 µg/osobę/24.\n\n\n== Zapotrzebowanie na wybrane składniki regulujące dla sportowców ==\nwitamina C - 100–150 mg/osobę/24 przed zawodami; 200–400 mg/osobę/24h w czasie zawodów i w okresie odnowy,\nwitamina A - 206 µg/osobę/24h,\nwitamina D - do 15 µg/osobę/24h,\nwitamina E - 30–50 mg/osobę/24h,\ntiamina - 2,0-9,3 mg/24h,\nryboflawina - 3,7-94,7 mg/24h,\nwitamina PP - 33–55 mg/24h,\nwitamina H (biotyna) - 30 µg/osobę/24h,\nkwas pantotenowy - 50 mg/osobę/24h,\nkwas foliowy - 0,3-0,5 mg/osobę/24h,\nkobalamina - 150-200 µg/24h.\n\n\n=== Witaminy antyoksydacyjne ===\nU osób uprawiających regularnie sport stwierdza się wzmożone zapotrzebowanie na witaminy antyoksydacyjne. Zapobiegają one występowaniu stresu oksydacyjnego. Podczas wysiłku fizycznego wzrasta zapotrzebowanie ustroju na tlen. Jeżeli ilość energii wydatkowanej w czasie pracy jest stała to w organizmie nie ma ani braku, ani też nadmiaru tlenu. Jednak, gdy sytuacja wymaga nagłego zgromadzenia w tkankach większej ilości tlenu, (np. podczas intensywnego treningu), zwiększa się diametralnie proces spalania, podczas którego są wytwarzane reaktywne formy tlenu (RFT). Zapoczątkowują one reakcje rodnikowe w organizmie.\nDo witamin o działaniu hamującym reakcje rodnikowe należą:\n\nwitamina C - kwas askorbinowy,\nwitamina E - alfa-tokoferol,\nprowitamina A - beta-karoten.\n\n\n=== Witaminy z grupy B ===\nPodczas wzmożonego wysiłku fizycznego stwierdza się wzrost zapotrzebowania na witaminy z grupy B. Zawartość tych związków w tkankach spada pod wpływem wysiłku na skutek dużych obciążeń fizycznych. Również tracone są one w dużej ilości z potem.\nW sporcie zalecane jest spożywanie większych dawek witamin z grupy B. Biorą one udział w przemianach białek, węglowodanów i tłuszczów. Mają one szczególne znaczenie dla:\n\nglikolizy,\nutlenienia kwasów tłuszczowych,\nutlenienia kwasu pirogronowego.\n\n\n== Bibliografia ==\nBarszowski P., 2000. Wspomaganie procesu treningowego. Centralny Ośrodek Sportu, Resortowe Centrum Metodyczno Szkoleniowe Kultury Fizycznej i Sportu, Warszawa.\nCelejowa I., 2003. Kluczowe problemy w żywieniu sportowców. Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 302-308.\nCelejowa I., 2007. O właściwą metodę i ustalenie norm zapotrzebowania na białko w sporcie Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 218-225.\nCelejowa I., 2001. Żywienie w treningu i walce sportowej. Centralny Ośrodek Sportu, Warszawa.\nCiborowska H., Rudnicka A., 2004. Dietetyka żywienia zdrowego i chorego człowieka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa.\nCoyle E. F., 1993. Carbohydrate Supplementation, Why, When, What and How Much. Insider – vol. 1, 1.\nCzapska D., Ostrowska L., Stefańska E., Karczewski J., 2005. Ocena zawartości wybranych składników mineralnych w całodziennej racji pokarmowej studentów uprawiających sport. Żywienie Człowieka i Metabolizm – suplement nr 1 cz. I, 668-672.\nCzech E., Hartleb M., 2005. Poglądy na funkcje metaboliczne karnityny po stu latach od jej odkrycia. Żywienie Człowieka i Metabolizm – 3, 262-275.\nFaff J., 2003. Czy wysiłek fizyczny wymaga zwiększonej podaży antyoksydantów. Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 290-296.\nSadowska-Krępa E., Kłapcińska B., 2005. Antioxidant vitamins in sport nutrition. Polish Journal of Sports Medicine – 21, 174-182.\nPrzepiórka M., Ziemiański Ś., 1997. Wpływ wysiłku fizycznego na zapotrzebowanie na białko. Żywienie Człowieka i Metabolizm – 3, 345-354.\nZając A., Poprzęcki S., Waśkiewicz Z., 2007. Żywienie i suplementacja w sporcie, Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego, Katowice.\nZiemlański Ś., Niedźwiecka-Kącikowa D., 1997. Zalecenia żywieniowe i zdrowotne dla sportowców. Wydanie Centralny Ośrodek Sportu, Warszawa.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbol\n\nSymbol (z gr. σύμβολον sýmbolon) – semantyczny środek stylistyczny, który ma jedno znaczenie dosłowne i różną liczbę znaczeń ukrytych. Odpowiednik pojęcia postrzegany zmysłowo. Najbardziej ogólnie jest to zastąpienie jednego pojęcia innym, krótszym, bardziej wyrazistym lub najlepiej oddającym jego naturę, albo mniej abstrakcyjnym. Jest to znak odnoszący się do innego systemu znaczeń, niż do tego, do którego bezpośrednio się odnosi. Przykładowo symbol lwa oznacza nie tylko dany gatunek zwierzęcia, lecz często także siłę lub władzę. Symbole są arbitralnie ustanowionymi jednostkami komunikacyjnymi, dzięki temu różniącymi się od znaków, które tworzą związki między znaczonym i znaczącym w jednorodnym kontekście kulturowym. Obiekty tworzące związek symboliczny w jednej kulturze, mogą mieć inne znaczenia w innych kulturach, co odróżnia symbol od jednoznacznej alegorii.\n\n\n== Znak a symbol ==\n\nW niektórych ujęciach semiologicznych symbol jest typem znaku, w innych jest odrębną kategorią jednostki komunikacyjnej. W ujęciu np. Umberto Eco symbol jest znakiem języka werbalnego. Między symbolem a przedmiotem występuje odniesienie (symbol odnosi się do przedmiotu), przy czym samo odniesienie jest przekazywaną słuchaczowi (odbiorcy) informacją (równoważną z pojęciem lub obrazem myślowym). W ujęciu Charlesa Sandersa Peirce'a symbol, obok ikonu i indeksu jest podtypem znaku w stosunku do przedmiotu. Inne podtypy znaku rozróżniane są ze względu na stosunek do samego siebie (cecha, egzemplarz, typ) oraz ze względu na stosunek do interpretanta (remat, powiedzenie, argument).\nW ujęciu Edmunda Leacha symbol jest odrębnym ikonem, odróżnianym od znaku. W transkrypcji danego języka poszczególne litery są znakami dźwięku, ale np. zmienne x we wzorach matematycznych są symbolami (Niech x oznacza masę...). Jeśli w konwencji europejskiej korona była atrybutem władzy królewskiej, to w tym przypadku jest ona znakiem. W przypadku używania jej jako części znaku towarowego (marki) staje się symbolem. Rozróżnienie między znakiem i symbolem jest analogiczne do rozróżnienia między metonimią i metaforą. Jeżeli jednostki komunikacyjne należą do tego samego kontekstu, są znakami, a jeśli należą do innych kontekstów, stają się symbolami. O ile relacja pomiędzy wyobrażeniem zmysłowym a pojęciem jest inherentna, to relacja między wyobrażeniem zmysłowym a obiektem w świecie zewnętrznym (pozazmysłowym) jest arbitralna, symboliczna, dopóki nie dojdzie do jej ustabilizowania przez konwencję. Symbole w takiej kategoryzacji można podzielić na standaryzowane (arbitralne, ale ustalone zwyczajem) i doraźne (w przypadku jednorazowych powiązań różnych porządków rzeczy). Symbole standaryzowane z kolei dzielą się na 1) konwencjonalne, ale całkowicie arbitralne: „lew jest symbolem władzy” oraz 2) ikoniczne, gdzie występuje zaplanowane podobieństwo: model, mapa. W niektórych przypadkach może dochodzić do stopniowego mieszania kilku różnych kontekstów. Odnosi się to m.in. do religii, gdzie bóstwa reprezentowane są przez materialne przedmioty takie jak świątynia, krzyż, lingam.\n\n\n== Etymologia ==\nGreckie słowo σύμβολον sýmbolon oznaczało niewielki, rozłamany na pół podczas zawierania umowy przedmiot z gliny, kości, drewna lub metalu, jak np. tabliczka lub pierścień. Połówki stanowiły znak rozpoznawczy dla dwóch osób, które łączyła jakaś więź – przyjaźń, pokrewieństwo, interesy, obowiązki, uczucia. Czasownik συμβάλλω symbállō oznaczał „zbieram” lub „porównuję, składam, łączę”.\n\n\n== Niektóre polskie symbole ==\n\npatriotyzmu:\nosoby: Wanda, Tadeusz Reytan\nwydarzenia: powstania\norganizacje: Legiony, AK\nbitwy: obrona Jasnej Góry\ninne: Rodło, Kotwica\nzdrady i prywaty:\nTargowica\n\n\n== Zobacz też ==\n\nsymbol (grafika)\nsymbolizm\nsymbolika\nmatematyka\nsemantyka\njęzyk\nwłócznia Świętego Maurycego\nsymbol narodowy\nsymbol solarny\nsymbolika kolumny architektonicznej\nsymbole religijne i mistyczne\nsymbolika chrześcijańska\nsymbol wiary\npiktogram\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nUmberto Eco: Nieobecna struktura. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1996. ISBN 83-86989-07-6.\nEdmund Leach: Kultura i komunikowanie. Warszawa: PWN, 2010. ISBN 978-83-01-16475-1.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOnline Encyclopedie of Western Signs and Ideograms", "source": "wikipedia"}
{"text": "♀\n\n♀ (symbol Wenus):\n\n♀ – w biologii symbol płci żeńskiej\n♀ – w chemii symbol pierwiastka miedzi\n♀ – w mitologii rzymskiej symbol bogini Wenus\n♀ – w mitologii greckiej symbol bogini Afrodyty\n♀ – symbol astronomiczny planety Wenus\n♀ – symbol damskiej toalety\nSymbol Wenus w Unikodzie odpowiada sekwencji U+2640.\n\nZobacz też\nsymbol Marsa", "source": "wikipedia"}
{"text": "♂\n\n♂ (symbol Marsa):\n\n♂ – w biologii symbol płci męskiej\n♂ – w chemii symbol pierwiastka żelaza\n♂ – w mitologii rzymskiej symbol boga Marsa\n♂ – w mitologii greckiej symbol boga Aresa\n♂ – symbol astronomiczny planety Mars\n♂ – symbol męskiej toalety\nW starych manuskryptach symbol Marsa rysowano tak jak symbol Wenus (♀) odwrócony 135° w lewo (współcześnie: w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara), dlatego pierwotnie zamiast strzałki miał krzyż.\nSymbol Marsa w Unikodzie odpowiada sekwencji U+2642.\n\nZobacz też\nsymbol Wenus", "source": "wikipedia"}
{"text": "108 (Azja)\n\n108 – liczba, która w Indiach i na Dalekim Wschodzie w religiach dharmicznych symbolizuje doskonałość i uważana jest za liczbę świętą albo magiczną.\nLiczba ta w matematyce indyjskiej wskazywana jest jako doskonała, gdyż stanowi iloczyn trzech pierwszych liczb naturalnych podniesionych każda do potęgi własnej:\n\n  \n    \n      \n        \n          1\n          \n            1\n          \n        \n        ⋅\n        \n          2\n          \n            2\n          \n        \n        ⋅\n        \n          3\n          \n            3\n          \n        \n        =\n        108.\n      \n    \n    {\\displaystyle 1^{1}\\cdot 2^{2}\\cdot 3^{3}=108.}\n  \n\nOto przykłady występowania liczby 108 w różnych tradycjach Wschodu:\n\n\n== W hinduizmie ==\n108 głównych Upaniszad\n54 litery alfabetu sanskryckiego, każda ma 2 aspekty – Śiwa, Śakti\n108 paciorków rudrakszy i mali\n108 Gopi (partnerek) Kryszny\n108 świętych miejsc (pitha)\nrytuał 108 Powitań Słońca w hathajodze\n9 planet w 12 znakach zodiaku\n4 kwadry Księżyca x 27 nakszatr\n\n\n== W buddyzmie ==\n108 doskonałych cech Buddy\n108 splamień, przeszkadzających w osiągnięciu stanu Buddy, które usuwa się dzięki korzystaniu z mali.\nW buddyjskiej tradycji koreańskiej liczba 108 odpowiada liczbie Buddów i Bodhisattwów. Innym wyjaśnieniem jest to, że istoty ludzkie posiadają 108 rodzajów iluzji, które można odciąć za pomocą różnych praktyk medytacyjnych.\n108 Arahatów\n108 tradycyjnych pokłonów\n108 uderzeń dzwonu (gongu) na Nowy Rok w japońskich świątyniach\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "420 (slang)\n\n420 – symbol slangowy w kulturze związanej z konopiami pierwotnie zapisywany jako 4:20, oznaczający czas na konsumpcję marihuany. W tradycji kultur konopnych w USA przetrwał także jako data, zapisywana w formie amerykańskiej 4/20. Historia powstania tego symbolu i nadania liczbie 420 jej podziemnego charakteru nie jest jasna, choć część źródeł wskazuje na historię grupy nastolatków z hrabstwa Marin, która spotykała się o 16:20 (czyli najprawdopodobniej po zakończeniu zajęć) przy pomniku Louisa Pasteura.\n\n\n== Historia ==\n\nNa temat pochodzenia symbolu powstało wiele mitów. Liczby tej doszukiwano się m.in. w piosence „Rainy Day Women ♯12 & 35” Boba Dylana oraz dacie urodzin Adolfa Hitlera. Miała być to również liczba związków chemicznych zawartych w marihuanie lub pora na tea time w Holandii, a także artykuł kalifornijskiego kodeksu karnego odnoszącego się do przestępstw związanych z marihuaną, czy też kod radiowy używany przez policjantów do zgłaszania tego typu czynów .\nLiczba 420 używana była od jesieni 1971 przez grupę pięciu uczniów San Rafael High School w stanie Kalifornia zwanych Waldos, którzy za pomocą kodu „420 Louis” umawiali się po skończonych zajęciach o godzinie 16:20 w okolicach pomnika Louisa Pasteura na palenie marihuany oraz poszukiwanie roślin konopi, które rosły rzekomo – według mapy, w której posiadanie weszli Waldos – nieopodal przybrzeżnej stacji ratowniczej na przylądku Point Reyes. Dzięki znajomościom członków Waldos z zespołem Grateful Dead określenie 420 rozpowszechniło się w latach 70. i 80. W tym okresie było ono znane w prywatnych kręgach miłośników marihuany. Do światowej popularności 420 przyczynił się festiwal Hemp Tour, który dzięki zaangażowaniu Waldos zaczął towarzyszyć koncertom Grateful Dead, na których osoby zaangażowane w Hemp Tour zaczęły sprzedawać naszywki i plakaty z symbolem 420  .\nW 1990 kopia ulotki promującej 420, która pojawiała się na koncertach Grateful Dead (szczególnie w północnej Kalifornii), trafiła z koncertu w Oakland do redakcji czasopisma „High Times”, które opublikowało jej treść rok później. W 2005 „High Times” postulowało zastąpienie 4:20 godziną 5:20 z myślą o osobach kończących pracę o godzinie 17 .\n\n\n== Odniesienia w kulturze ==\nZegary w filmach Pulp Fiction Quentina Tarantino oraz Między słowami Sofii Coppoli ustawione są na godzinę 4:20 .\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nZoe Wilder: Does 4/20 Still Matter?. Rollingstone.com, 2017-04-20. [dostęp 2020-06-01]. (ang.).\nHigh Times: Timeline: The History Of 4/20. Hightimes.com, 2014-02-20. [dostęp 2020-06-10]. (ang.).\nRyan Grim: 420 Meaning: The True Story Of How April 20 Became ‘Weed Day’. Huffpost.com, 2020-04-20. [dostęp 2020-06-10]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Adinkra\n\nAdinkra – grupa symboli wywodzących się z kultury ludu Akan z Ghany z Afryki Zachodniej. \n\n\n== Opis ==\nAdinkra symbolizują popularne, miejscowe przysłowia lub aforyzmy. Przedstawiają stylizowane przedmioty, zwierzęta, rośliny, wytwory natury, budowle, także fryzury i figury geometryczne. Umieszczane są na tkaninach (głównym ośrodkiem tkackim jest wioska położona w pobliżu Kumasi – Ntonso), ścianach, ceramice, logach, a także występują jako malowidła na drzeworytach. Mieszkańcy Ghany używali/znali około czterystu takich symboli; obecnie w powszechnym użytku jest ich od pięćdziesięciu do stu.\n\n\n== Historia ==\nRozwój i wzrost znaczenia Adinkra nastąpił w XIX wieku, w okresie rozkwitu tkactwa i rzemiosła w Ghanie oraz na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Szczególną popularnością symbole adinkry cieszyły się podczas konfliktu zbrojnego pomiędzy królestwem Gyaaman (Ghana i część Wybrzeża Kości Słoniowej) a Aszanti. Ludzie z Gyaaman – pierwsi twórcy Adinkry, próbowali naśladować sąsiedni symbol narodowy, tak zwanego „złotego stołka”, należącego do Aszanti. Kiedy król Gyaaman został w końcu zabity, jego szaty z symbolami Adinkra zostały zabrane jako wojenne trofeum przez Asante Hene, czyli króla Aszantów – Nanę Osei Bonsu-Panyin.\n\n\n== Znaczenie ==\nEtymologia: słowo ‘adinkra’ wywodzi się z języka ludów Akan, pochodzi od słowa ‘dinkra’, oznaczającego „pożegnanie”, „pozostanie w rozdzieleniu”, „rozłąkę”. Innym znaczeniem ‘adinkra’ jest nazwa na króla Gyaaman.\nSymbole Adinkra były i są nadal tłoczone na tkaninach używanych przede wszystkim podczas ceremonii pogrzebowych, ale również  uroczystości weselnych, obrzędów inicjacyjnych.\n\n\n== Proces drukowania ==\nPo zdobyciu szat króla Gyaaman, Aszanti pogłębili swoją wiedzę na temat pozyskiwania i używania specjalnego atramentu o nazwie „aduru”. Jest on wykorzystywany w procesie drukowania wzorów na bawełnianych tkaninach. Uzyskuje się go przez gotowanie kory z drzewa badie wraz z żużlem żelaza. Nie jest on jednak chemicznie utrwalany na materiałach, toteż nie powinno się ich za bardzo moczyć. Tkaniny na których widnieją Adinkra to tzw. Adiry.\n\n\n== Wytwórcy i użytkownicy ==\nProcesem wytwarzania zajmują się jedynie osoby, które posiadły już umiejętność przygotowywania \ni drukowania wzorów, znające znaczenie poszczególnych symboli. Kiedyś odzież pokryta symbolami Adinkra była zarezerwowana wyłącznie dla królów Asante lub innych ważnych przywódców, także duchownych. Z biegiem lat zaczęli ich używać zwykli ludzie, którzy jednak zakładają te tkaniny na specjalne okazje, zwłaszcza pogrzeby.\n\n\n== Adinkra teraz ==\nW dzisiejszych czasach symbole te odgrywają bardzo ważną rolę w handlu turystycznym, ceramice, architekturze, rzeźbie, sztuce użytkowej i produktach komercyjnych (nawet w kształcie czekoladek!).\n\n\n== Wybrane symbole ==\nAdinkrahened - wódz symboli Adinkra - dwa okręgi wpisane w trzeci, co symbolizuje wspaniałość, charyzmę i przywództwo.\nNyame – najwyższy symbol, przypomina człowiekowi, że z wyjątkiem Boga, niczego i nikogo innego nie musi się bać.\nSesa Woruban - symbol zawierający w sobie dwa oddzielne symbole zwane \"Poranna Gwiazda\" oznaczające nowy początek dnia oraz symbol umieszczony w środku koła, oznaczający obracanie się lub samodzielny ruch.\nSankofa – symbol powrotu, wiąże się ze stwierdzeniem „nigdy nie jest za późno, aby zawrócić i obrać inną drogę, kiedy zrozumie się swój błąd” oraz przysłowiem Aszanti: „popatrz w swoją przeszłość, a rozpoznasz swoją przyszłość”.\nDufae – stylizowany grzebień – symbol kobiecych cnót: empatii, ostrożności, delikatności i roztropności.\nFofo – stylizowane nasiona fofoo – ważny składnik odżywczy, symbol – ostrzeżenie przed zazdrością i zawiścią.\n\n\n== Bibliografia ==\nThe Adinkra dictionary: A visual primer on the language of Adinkra  autor W. Bruce Willis, ISBN 0-9661532-1-9\nCloth as Metaphor: (re)reading the Adinkra cloth symbols of the Akan of Ghana autor Dr. George F. Kojo Arthur, 2001. 187, [6] p. 29 cm. ISBN 9988-0-0791-4\nAfrican Accents: Fabrics and Crafts to Decorate Your Home autor Lisa Shepard ISBN 0-87341-789-5\nSymbole Afryki autor Heike Owusu, Katowice: Wydawnictwo „KOS”, 2002, Symbole Adinkra, s. 205 – 219\nAsante in the nineteenth century: the structure and evolution of a political order autor  Ivor Wilks, http://gldp.pl/4k\nAdinkra Symbology http://africanhistory.about.com/library/weekly/aaAdinkra.htm\nInscribing meaning: Adinkra http://www.nmafa.si.edu/exhibits/inscribing/adinkra.html\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nZestaw symboli Adinkra na AfricaWithin.com\nAdinkra Symbols of West Africa. welltempered.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-12)].\nWest African Wisdom: Adinkra Symbols & Meanings", "source": "wikipedia"}
{"text": "Androgen (symbol)\n\nAndrogen, androgyn – symbol przedstawiający Androgyne – obupłciowe bóstwo z mitologii starożytnych o dwóch twarzach (męskiej i żeńskiej). Reprezentuje podstawową jedność przeciwieństw.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Arkadia (symbol)\n\nArkadia – fikcyjna kraina, uważana przez poetów za krainę wiecznego szczęścia – ziemski raj, symbol wyidealizowanej krainy spokoju, ładu, sielankowej, wiecznej szczęśliwości i beztroski.\n\n\n== Symbol Arkadii w literaturze ==\nArkadia, jako kraina szczęśliwości, pozbawiona trosk i chorób została po raz pierwszy przedstawiona w Bukolikach Wergiliusza. Za sprawą romansu pasterskiego Arkadia włoskiego poety Jacopa Sannazzara z 1504, rodzaj alegorycznej powieści stał się popularną formą, toposem w literaturze europejskiej. W 1590 roku sir Philip Sidney napisał romans Arkadia. W 1607 zaś ukazał się pierwszy tom wpływowej powieści „rustykalnej” w konwencji arkadii pasterskiej Astrea Honoré d'Urfé.\nW literaturze nowożytnej symbol Arkadii często sprowadzał się do domu, w którym panuje spokój i harmonia. W literaturze polskiej motyw Arkadii przejawia się u Adama Mickiewicza w Panu Tadeuszu (obraz Soplicowa), Cypriana Kamila Norwida w wierszu Moja piosnka II (utracona ojczyzna), Bolesława Prusa w \"Lalce\" (Zasławek), Bruno Schulza w Sklepach cynamonowych (świat widziany oczami dziecka) oraz u Czesława Miłosza w Dolinie Issy, gdzie utracona ziemia została przyrównana do Arkadii.\nArkadia jako symbol pojawiała się również w pracach Plauta, Pliniusza, Persjusza i Rabelais’go odnośnie do zwierząt arkadyjskich. O Arkadii pisze także w swoim cyklu Ulysses Moore, Pierdomenico Baccalario,\n\n\n== Symbol Arkadii w sztuce ==\n\nMotyw Arkadii podejmowany był przez malarzy. Występowała jako symbol szczęśliwego życia często w połączeniu z symbolem przemijającego życia – trupią czaszką. Zestawienie symboli oznaczało, iż w każdym, nawet idealnie szczęśliwym życiu, śmierć jest tym, co nieuniknione.\nWłoski malarz Bartolomeo Schedoni (1559-1615) na swoim obrazie umieścił sentencję łacińską et in Arcadia ego (i ja (żyłem) w Arkadii), której znaczenie było często podejmowane przez innych późniejszych malarzy.\nMotyw Arkadii przedstawiany był również przez innych malarzy:\n\nNicolas Poussin – Et in Arcadia Ego (olej na płótnie, lata 1637–1639, 185 × 121 cm, Luwr),\nJan Frans van Bloemen – Arcadian Landscape (olej na płótnie, 32 × 42 cm),\nGiovanni Francesco Barbieri – Et in Arcadia Ego (olej na płótnie 1618-1622, 82 × 91 cm),\nJoshua Reynolds (1723-1792)\nAubrey Beardsley (1872–1898) – Et in Arcadia Ego (rysunek czarnym tuszem, wydany w The Savoy, nr 8, Londyn, 1896).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbole astronomiczne\n\nSymbole astronomiczne – symbole wykorzystywane do oznaczania różnych ciał niebieskich, tworów teoretycznych i obserwowanych zjawisk astronomicznych.\nNajwcześniejsze formy tych symboli pojawiają się w greckich papirusach późnego antyku. Kodeksy bizantyjskie, w których greckie papirusy były zachowane, kontynuowały i rozbudowały wykazy symboli astronomicznych. Nowe symbole były tworzone też później, aby przedstawiały nowo odkryte w stuleciach XVIII-XX planety i planetki.\nWszystkie te symbole były zgodnie używane zarówno przez profesjonalnych astronomów, jak i przez amatorskich oraz astrologów. O ile nadal są używane w almanachach i publikacjach astrologicznych, to ich wykorzystanie we współcześnie publikowanych wynikach badań i tekstach astronomicznych jest stosunkowo rzadkie, z pewnymi wyjątkami jak symbole Słońca i Ziemi występujące w stałych astronomicznych czy niektóre znaki zodiaku, wykorzystywane do oznaczania przesileń i równonocy.\nUnicode formalnie przypisał zestawy znaków do większości symboli, głównie w dokumentach Miscellaneous Symbols Block (2600-26FF) i Miscellaneous Symbols and Pictographs Block (1F300-1F5FF).\n\n\n== Symbole Słońca i Księżyca ==\nZastosowanie astronomicznych symboli dla Słońca i Księżyca znane jest od starożytności. Kształty symboli widniejących na oryginalnych papirusach greckich horoskopów to okrąg z jednym promykiem () dla Słońca i półksiężyc dla Księżyca. Współczesny symbol Słońca – okrąg z kropką (☉) – po raz pierwszy pojawił się w Europie w renesansie. Podobnym symbolem był także starożytny chiński znak określający „słońce”, który wyewoluował do współczesnego znaku 日.\nSymbole te są także powszechne w tekstach alchemicznych, gdzie Słońce reprezentuje złoto, a Księżyc – srebro.\nWe współczesnym użyciu akademickim symbol Słońca jest używany w astronomicznych stałych, związanych z tą gwiazdą. Jasność, masa i promień gwiazd jest często podawany w jednostkach będących wielokrotnością odpowiednich stałych słonecznych.\n\n\n== Symbole planet ==\nSymbole dla planet klasycznych pojawiają się w średniowiecznych kodeksach bizantyjskich, w których zachowało się wiele starożytnych horoskopów. Zapisane symbole dla Merkurego, Wenus, Jowisza i Saturna zostały nakreślone w formach znajdywanych w późnych papirusach greckich. Symbole Jowisza i Saturna są rozpoznane jako monogramy odpowiadające greckim nazwom, a symbol Merkurego jest stylizowanym kaduceuszem. Według A. Maunder, pierwotnie symbole planetarne były używane w sztuce do reprezentowania bogów związanych z planetami, planisfera Bianchiniego z II w. ukazuje greckie personifikacje bóstw planetarnych, powiązane z wczesnymi wersjami planetarnych symboli: Merkury ma kaduceusz; Wenus ma przypięty do swojego naszyjnika sznur, połączony z innym naszyjnikiem; Mars – włócznię; Jowisz – berło; Saturn – kosę; Słońce – diadem z wysyłanymi z niego promieniami, a Księżyc nakrycie głowy (stroik) z przyczepionym półksiężycem.\nDiagram w dwunastowiecznym Kompendium astrologicznym Johannesa Kamaterosa ukazuje Słońce reprezentowane przez okrąg z promieniem (słonecznym), Jowisza przez literę dzeta (inicjał Zeusa, odpowiednika Jowisza w greckiej mitologii), Marsa przez tarczę skrzyżowana z włócznią, a symbole pozostałych planet klasycznych upodobnione do współczesnych (ale bez znaku krzyża występującego współcześnie). Krzyż ten po raz pierwszy pojawił się około XVI w. Według Maunder, jego dodanie miało być „próbą dodania domieszki chrześcijaństwa do symboli starych pogańskich bogów”.\nSymbole Urana zostały stworzone krótko po jego odkryciu. Jeden z nich, , przygotowany przez J. Köhlera i zmodyfikowany przez Bodego został stworzony do reprezentowania nowo odkrytej platyny. Ponieważ platyna, zwana powszechnie białym złotem, została odkryta w mieszaninie z żelazem, jej symbol łączy alchemiczne symbole żelaza (♂) i złota (☉). Jednocześnie symbol ten jest połączeniem symboliki Marsa (♂) i Słońca (☉), gdyż w greckiej mitologii Uranos uosabia niebo i reprezentuje połączone moce włóczni Marsa i Słońca. Inny symbol –  – został zasugerowany przez Lalande’a w 1784. W liście do Herschela opisał go jako „glob zwieńczony pierwszą literą Twojego nazwiska” (fr. un globe surmonté par la première lettre de votre nom).\nNeptun został zaobserwowany przez Johanna Galle 23 września 1846, w miejscu przewidzianym przez obliczenia matematyczne Urbaina Le Verriera. Wraz z jego odkryciem zostały zaproponowane dla niego różne symbole, aby odpowiadały sugerowanym nazwom dla tej planety. Uzurpując sobie prawo do jej odkrycia, Le Verrier zaproponował nazwę Neptun i symbol trójzęba, fałszywie twierdząc, że zostało to oficjalnie zaaprobowane przez francuskie Bureau des Longitudes. W październiku zabiegał o nazwanie planety terminem Leverrier (od własnego nazwiska) i uzyskał do tego pomysłu wsparcie od dyrektora Obserwatorium Paryskiego François Arago, który zaproponował nowy symbol: (). Pomimo że ta propozycja wzbudziła silny sprzeciw poza Francją, francuskie almanachy szybko wprowadziły nazwę Herschel dla Urana (po jej odkryciu przez Sir Williama Herschela) i Leverrier dla nowej planety. Profesor James Pillans z Uniwersytetu Edynburskiego bronił nazwy Janus i zaproponował klucz jako jej symbol. W międzyczasie Struve w dniu 29 października 1846 zaprezentował nazwę Neptun Rosyjskiej Akademii Nauk. W sierpniu 1847 Bureau des Longitudes ogłosiło swoją decyzję o postąpieniu zgodnie z powszechną praktyka astronomiczną i zaakceptowało wybór Neptuna, przy głosie sprzeciwu ze strony Arago co do tej decyzji.\nMiędzynarodowa Unia Astronomiczna (MUA) odradza wykorzystywanie tych symboli w publikowanych artykułach. W konkretnych przypadkach, gdzie symbole planetarne mogłyby być użyte (jak nagłówki tabel), podręcznik stylu MUA (ang. IAU Style Manual) dopuszcza poszczególne jedno- lub (aby rozróżnić Merkurego i Marsa) dwuliterowe skróty nazw planet.\n\n\n== Symbole planet karłowatych i planetoid ==\nZgodnie z propozycją Giuseppe Piazzi, odkrywcy Ceres, astronomowie ratyfikowali nazwę, którą zaproponował. Wówczas jako jej symbol został przyjęty sierp.\nSymbol dla Pallas, włócznia Pallas Ateny, został zaproponowany przez barona Franza Xavera von Zacha i przedstawiony w jego Monatliche correspondenz zur beförderung der erd- und himmels-kunde. W liście do von Zacha, odkrywca tej planetoidy Heinrich Wilhelm Olbers (który ją również nazwał) zaaprobował zaproponowany symbol, ale zażyczył sobie, aby rękojeść sierpa została ozdobiona gałką (kulą) zamiast krzyżykiem, aby wyraźniej odróżniała się od symbolu Wenus.\nKarl Ludwig Harding stworzył symbol dla planetoidy Juno, odkrytej przez siebie. Zaproponował dla niej nazwę zapożyczoną od Junony i wykorzystanie berła zakończonego na górze gwiazdą jako jej astronomicznego symbolu.\nSymbol dla Westy wymyślił niemiecki matematyk Carl Friedrich Gauss po tym, jak dr Olbers (odkrywca Pallas) dał mu przywilej nazwania jego najnowszego odkrycia. Gauss zdecydował się nazwać nową planetoidę imieniem bogini Westy i zaprojektował dla niej symbol ⚶ (): ołtarz bogini ze świętym ogniem na nim płonącym. Inni współcześni mu autorzy używali bardziej kunsztownego symbolu: .\nNastępne dwie planetoidy, Astraea i Hebe, zostały odkryte przez Karla Ludwiga Hencke. Hencke wybrał dla Astraei symbol odwróconej kotwicy, chociaż czasami były używane jako symbol szale wagi Astrei.\nWraz z odkryciami nowych planetoid astronomowie kontynuowali przypisywanie im symboli. I tak: Iris ma jako symbol tęczę z gwiazdą, Flora – kwiat, Metis – oko z gwiazdą, Hygiea – pionowego węża z gwiazdą na głowie, Parthenope – stojącą rybę z gwiazdą, Victoria – gwiazdę na szczycie wieńca laurowego, Egeria – puklerz, Irene – gołębia z gałązką oliwną w dziobie i gwiazdą na głowie, Eunomia – serce z gwiazdą na górze, Psyche – skrzydło motyla z gwiazdą, Thetis – delfina z gwiazdą, Melpomene – dagger nad gwiazdą i Fortuna – gwiazdę ponad kołem Fortuny.\nJohann Franz Encke dokonał znaczącej zmiany w Berliner Astronomisches Jahrbuch (BAJ, Berliński Rocznik Astronomiczny) na rok 1854, opublikowanym w 1851. Wprowadził zakreślone kołem numery zamiast symboli, aczkolwiek jego numeracja rozpoczynała się od (5) Astraea – pierwsze cztery planetoidy miały być oznaczane za pomocą swoich tradycyjnych symboli. Ta symboliczna innowacja została bardzo szybko zaadaptowana przez społeczność astronomiczną. W następnym roku (1852) Astraei przypisano numer 5, ale obiekty od Ceres do Westy zostaną ponumerowane tylko w wydaniu z 1867. Koło przekształciło się z czasem w nawiasy, a z kolei one, na przestrzeni następnych kilku dekad, zaczynają być całkowicie pomijane.\nKilka planetoid otrzymało (wraz z ich odkryciem) symbole już po upowszechnieniu się notacji z zakreślanym numerem. Planetoidom Proserpina, Bellona, Leukothea i Fides, odkrytym przez Roberta Luthera, przypisano odpowiednio: owoc granatu z gwiazdą w środku, bat i włócznię, antyczną latarnię oraz krzyż. Planetoida Amphitrite, odkryta przez Alberta Martha otrzymała jako symbol muszlę.\nNazwa i symbol Plutona zostały ogłoszone przez odkrywców 1 maja 1930. Symbol, monogram liter PL, może być interpretowany jako skrót od Pluton lub Percivala Lowella – astronoma, który założył Lowell Observatory, poszukujące m.in. planet poza orbitą Neptuna.\n\n\n== Symbole znaków i gwiazdozbiorów zodiakalnych ==\nSymbole Zodiaku mają wiele astronomicznych interpretacji. W zależności od kontekstu zodiakalny symbol może oznaczać gwiazdozbiór, znak lub punkt ekliptyki.\nListy zjawisk astronomicznych, publikowanych w almanachach, czasami zawierały koniunkcje gwiazd, planet lub Księżyca; często zamiast pełnej nazwy gwiazdy posługiwano się literą grecką lub symbolem gwiazdozbioru. We współczesnym akademickim zastosowaniu wszystkie konstelacje (wliczając 12 zodiakalnych) posiadają dedykowane, trzyliterowe skróty.\nW astronomii znak był jednostką pomiaru kątowego (obecnie przestarzałą), równą 30 stopniom. Stąd długość ekliptyczna była mierzona w znakach, stopniach, minutach i sekundach. Część znakowa tej jednostki była wyrażana w liczbach od 0 do 11 lub za pomocą odpowiedniego symbolu Zodiaku.\nSymbole zodiakalne są też czasami wykorzystywane do wskazywania punktu ekliptyki – każdy z nich reprezentuje pierwszy punkt danego znaku. I tak: ♈︎ jest wiosenną równonocą, ♋︎ przesileniem letnim itd.\n\n\n== Inne symbole ==\nSymbole dla ustawień ciał niebieskich i węzłów pojawiają się w średniowiecznych tekstach, choć współczesne użycie symboli węzłów jest różne od średniowiecznego – dawniej ☊ oznaczał węzeł zstępujący, a ☋ wstępujący. W opisach elementów orbitalnych ☊ jest czasami używany do oznaczania długość ekliptycznej węzła wstępującego, aczkolwiek bardziej popularne jest użycie Ω (dużej litery omega), która była pierwotnie typograficznym zamiennikiem starego symbolu.\nSymbole dla ustawień po raz pierwszy pojawiają się w kodeksach bizantyjskich. Z pięciu ustawień Ptolemeusza jedynie trzy są używane w astronomii: koniunkcja, opozycja i kwadratura.\nSymbole dla komety (☄) i gwiazdy () zostały użyte w opublikowanych obserwacjach astronomicznych komet. W tabelach tych obserwacji, znak ☄ stoi przy rozważanej komecie, a  przy gwieździe, w stosunku do której przeprowadzono pomiary pozycji komety.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nsymbol alchemiczny\nChronologia odkryć obiektów Układu Słonecznego\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Asztamangala\n\nAsztamangala (sanskryt अष्टमंगल trb aṣṭamangala \"osiem pomyślnych znaków\"; tyb.: བཀྲ་ཤིས་རྟགས་བརྒྱད་, Wylie: bkra-shis rtags-brgyad, ZWPY: Zhaxi Dag'gyä, wym. taszi tegja) – w kulturze indyjskiej komplet ośmiu symboli przynoszących szczęście. Używane były podczas np. ceremonii koronacyjnych . Lista symboli zmieniała się często w zależności od epoki, we wczesnych tekstach obejmują: tron, swastykę, odcisk dłoni, węzeł, wazę pełną klejnotów, naczynie do picia, parę złotych rybek, miseczkę z wiekiem.\n\n\n== Buddyzm ==\nW buddyzmie przedmioty te symbolizują ofiary złożone Buddzie przez bogów, gdy osiągnął on oświecenie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nAszta mangala\nSymbole w sztuce\nSymbole tybetańskie", "source": "wikipedia"}
{"text": "Behemot\n\nBehemot (hebr. בהמות Bəhēmôth, Behemot, B'hemot „bestie; zwierzęta”; arab, بهيموث albo بهموت Bahīmūth) – nieprzetłumaczone imię zwierzęcia wspomnianego w Księdze Hioba, 40,15. Wraz z Lewiatanem jest on przedstawiony jako stworzenie dowodzące wielkości i mocy stwórczej Jahwe w opozycji do Hioba. Przedstawiony jako postać podobna do hipopotama lub słonia.\nNajprawdopodobniej, בהמות bəhēmôth to liczba mnoga słowa בהמה bəhēmāh, znaczącego „zwierzę”, „bestię” w jęz. hebrajskim, co sugeruje, że stworzenie to jest wielkości kilku zwierząt.\n\n\n== Niektóre teorie ==\nWśród biblistów istnieją podzielone opinie co do tego, czy Behemota należy interpretować jako rzeczywiście istniejące zwierzę czy istotę mityczną.\nSamuel Bochart (1599-1667) w Hierozoiconie sugerował, że Behemot to hipopotam, domyślając się, że hebrajskie słowo behemoth może pochodzić od egipskiego „p'-ih-hw” – „wół wodny”. Etymologiczne skojarzenie Behemota z hipopotamem okazało się nieprawidłowe, gdyż takiego słowa w języku egipskim nie było. Mimo to pewne elementy opisu Behemota, jak potężne ciało i przebywanie w pobliżu wody, powodują, że ta interpretacja jest podtrzymywana przez niektórych biblistów. Wykopaliska potwierdzają występowanie hipopotamów nilowych w dolinie Jordanu do IV w. p.n.e. Taka interpretacja znajduje odzwierciedlenie w języku rosyjskim, gdzie begemot (бегемот) stanowi określenie hipopotama.\nWedług midraszu, niemożliwym jest pokonanie Behemota przez kogokolwiek, z wyjątkiem jego Twórcy – w tym przypadku Jahwe. Późniejsza tradycja żydowska głosi, że na uczcie na Końcu Świata Behemot zostanie złożony w ofierze i spożyty razem z Lewiatanem i Zizem. Hebrajski Behemot jest utożsamiany z perskim Hadhajosz.\nPrzez Augustyna z Hippony utożsamiany był z diabłem (O Państwie Bożym, XI,15).\nNiektórzy kreacjoniści młodej Ziemi, jak na przykład Alfred Palla, identyfikują Behemota z brachiozaurem bądź diplodokiem. Według nich biblijny opis zwierzęcia, np.: „jego ogon masywny i długi jak pień cedru, kości niczym metalowe rury, niemożliwość złapania go na hak” (Hi 40:16-24) pasuje do dużych lądowych dinozaurów, ale nie do hipopotama czy słonia. Niemniej, Philip J. Senter obalił tezę że Behemot był dinozaurem.\n\n\n== Nawiązania w literaturze ==\nMichaił Bułhakow w swojej powieści Mistrz i Małgorzata nadał imię Behemot członkowi świty Wolanda występującemu pod postacią kota mogącego zamieniać się w człowieka.\nW cyklu „Ekspansja” autorstwa duetu publikującego pod pseudonimem James S.A. Corey, jest to nazwa kosmicznej arki zbudowanej przez mormonów w celu podróży do Tau Ceti.\n\n\n== Zobacz też ==\nBaphomet\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biały kruk\n\n\n== Biały kruk ==\n\nBiały kruk - termin używany do opisania rzadkiej, cennej, często trudno dostępnej książki, która jest szczególnie wartościowa ze względu na swoje unikalne cechy. Został wprowadzony już w starożytności przez poetę satyrycznego Juwenalisa. \nNa rynku książki unikalnością, klasyfikującą do miana „białego kruka”, cechują się książki o znaczeniu historycznym i zabytkowym, zwłaszcza rękopisy i inkunabuły, stanowiące często tzw. zbiory specjalne bibliotek. Obok nich „białymi krukami” są książki artystyczne, istniejące w pojedynczych egzemplarzach lub wydawane w niskich nakładach, będące dziełem sztuki lub „zawierające dominantę elementów artystycznych, np. ilustracji, oryginalnego designu, typografii, artystycznych cech kunsztu drukarskiego czy introligatorskiego”. \n\n\n=== Geneza wyrażenia ===\nWyrażenie \"biały kruk” wywodzi się z łacińskiej frazy corvus albus, używanej przez starożytnego rzymskiego poetę Juwenalisa. Na jego powiązania z tym hasłem wskazują \"Wielki słownik cytatów polskich i obcych\" Henryka Markiewicza i Andrzeja Romanowskiego oraz rosyjski słownik \"Русская фразеология\".\nInną interpretację podaje Władysław Kopaliński, który jako źródło wymienia rara avis („rzadki ptak”). To sformułowanie również było używane przez Juwenalisa w znaczeniu rzadkości, unikatu, rarytasu i fenomenu. Prawdopodobnie oba wyrażenia zostały pomieszane i stosowane były w mowie niezależnie od siebie.\nGreckie korzenie tego hasła są jeszcze starsze. Starożytni Grecy wierzyli, że kruki z wiekiem stają się białe, co czyniło je symbolem rzadkości. Wyrażenie to pojawia się już u Arystotelesa w \"Historia Animalium\" i w greckich mitach, oznaczając coś niemal niemożliwego do zobaczenia. Również dziś „biały kruk” oznacza wyjątkowość lub unikalność.  \n\n\n=== Słynne białe kruki ===\nPrzykładami \"białych kruków\" są:\n\nPan Tadeusz Adama Mickiewicza – pierwszy raz wydany 28 czerwca 1834 roku w dwóch tomach. W 2009 roku jeden z nich został pozyskany za 99 000 złotych.\nSonety Adama Mickiewicza – liczba pierwszych kopii nie jest znana, w październiku w 2017 roku jeden egzemplarz sprzedany za 25 000 złotych.\nPierwsze Folio Williama Szekspira - z 700 wydanych egzemplarzy, 220 zachowało się do dzisiaj. Jeden z nich został sprzedany za kwotę 2 milionów funtów.\nAlicja w krainie czarów Lewisa Carrolla - pierwotnie wydano 2000 egzemplarzy, na prośbę autora zwrócono wszystkie i obecnie istnieją jedynie 22. Cena jednego egzemplarza wahała się między 2 a 3 miliony dolarów.\n\n\n=== Festiwal Białych Kruków ===\n\nW świecie miłośników książek szczególnie znany jest White Ravens Festival organizowany co dwa lata w Blutenburg Castle w Monachium, siedzibie Międzynarodowej Biblioteki Młodzieżowej, która jest również organizatorem wydarzenia. \nFestiwal poświęcony jest światowej literaturze dla dzieci i młodzieży, a jego nazwa nawiązuje do listy cennej i wysokiej jakości literatury dla dzieci i młodzieży, którą Międzynarodowa Biblioteka Młodzieżowa publikuje co roku. \n\n\n=== Ciekawostki ===\nOd 1996 roku istnieje licznie nagradzane wydawnictwo \"Biały kruk\", które wydaje przede wszystkim książki historyczne oraz cywilizacyjne.\nW przyrodzie kruki albinosy są rzadkim zjawiskiem. Zazwyczaj nie dożywają dorosłości, ponieważ ich wyjątkowe ubarwienie sprawia, że są bardziej narażone na ataki drapieżników.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nJerzyJ. Andrzejewski JerzyJ., Zbiory specjalne w bibliotekach Łodzi, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum”, 3, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1992, s. 135-141 .\nBiały kruk - Ciekawostki językowe PWN [online], Słownik języka polskiego PWN [dostęp 2024-11-15] .\nBiały kruk－co to jest? Informacje i przykłady – IMKER [online], Blog Imker - wiedza o tworzeniu własnych produktów [dostęp 2024-11-15] .\nAleksanderA. Birkenmajer AleksanderA., BronisławB. Kocowski BronisławB., JanJ. Trzynadlowski JanJ. (red.), Encyklopedia wiedzy o książce, Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971, s. 128-129 .\nCzym charakteryzują się książki określane jako „białe kruki”? [online], Internetowy skup podręczników szkolnych – aktualne pozycje [dostęp 2024-11-16] .\nJolantaJ. Ignatowicz-Skowrońska JolantaJ., Wyrażenie biały kruk w dziejach języka polskiego, „Studia Językoznawcze. Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny”, 9, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2010, s. 69-80 .\nWładysławW. Kopaliński WładysławW., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1991, s. 96 .\nAndrzejA. Tomaszewski AndrzejA., Książka artystyczna, [w:] AnnaA. Żbikowska-Migoń, MartaM. Skalska-Zlat (red.), Encyklopedia książki, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2017, s. 109 .\nWhite Ravens - White Ravens Festival [online], White Ravens - White Ravens Festival [dostęp 2024-11-16] .\nWhite Ravens Database [online], White Ravens Database [dostęp 2024-11-15] .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Byk Osborne’a\n\nByk Osborne’a – rodzaj przydrożnej reklamy w kształcie byka. Takie sylwetki umieszczone są przy niektórych szosach w Hiszpanii. Ich pierwotnym celem było reklamowanie brandy Veterano, produkowanej przez andaluzyjską firmę Osborne. Sylwetka byka stała się jednak po latach nie tylko znakiem handlowym firmy, ale też jednym z symboli Hiszpanii.\n\n\n== Historia ==\nW 1956 roku firma Osborne zleciła agencji reklamowej Azor opracowanie projektu przydrożnej reklamy brandy Veterano. Współpracownik agencji, malarz i grafik Manolo Prieto zaproponował sylwetkę byka (rasy znanej z walk byków), która zachowała się do dziś. Rok później, w listopadzie 1957 roku rozpoczęto stawianie pierwszych reklam. Wykonane były z drewna, mierzyły 4 metry wysokości, miały rogi pomalowane na biało i szyld z nazwą trunku.\nPonieważ wystawione na działanie warunków atmosferycznych drewniane byki szybko niszczały, w 1961 r. rozpoczęto stawianie pierwszych metalowych sylwetek. Udało się też powiększyć ich rozmiary do 7 metrów. Rok później, po zmianie odpowiednich przepisów, byki mogły mieć już 14 metrów wysokości.\nW 1988 w całej Hiszpanii wprowadzono zakaz stawiania reklam przy szosach. Byki Osborne’a pozostały, choć firma musiała usunąć szyldy reklamowe (dziś pozostały jedynie dwa byki z napisem Osborne – na lotnisku międzynarodowym w Kadyksie oraz w miejscowości El Puerto de Santa María, gdzie swoją siedzibę ma Grupa Osborne). W sierpniu 1994 r. kolejne prawo nakazało usunięcie sylwetek z dróg w całym kraju. Niektóre ze wspólnot autonomicznych, liczne miasta, stowarzyszenia kulturalne, artyści, politycy i dziennikarze stanęli w obronie byków. Władze Andaluzji zaliczyły je do dóbr kultury, zaś władze Nawarry wydały specjalny dekret mający na celu ocalenie jedynej sylwetki w tym regionie. W 1997 Sąd Najwyższy Hiszpanii orzekł, że byki mogą pozostać przy drodze ze względu na ważny interes estetyczny i kulturalny.\n\n\n== Wykonanie byków ==\nWszystkie sylwetki powstają w rodzinnej firmie Tejada w miejscowości El Puerto de Santa María w Andaluzji. Cała figura, wykonana z 70 blach o wymiarach 90 × 190 cm i grubości 2 mm, waży 4 tony. Ma 14 metrów wysokości, co odpowiada 4-kondygnacyjnemu budynkowi, zaś powierzchnia całego byka sięga blisko 150 m².\nSylwetka osadzana jest na czterech metalowych rusztowaniach. Każde rusztowanie spoczywa na betonowej podstawie o objętości 6 m³. Cała konstrukcja waży ok. 50 ton. Osadzanie sylwetki przypomina układanie puzzle’a, przy czym wymaga wykonania ponad tysiąca nawiertów dla śrub. Na końcu byk pokrywany jest 50 kilogramami czarnej farby.\n\n\n== Występowanie ==\nW tej chwili istnieje 90 byków Osborne’a rozstawionych nieregularnie po całej Hiszpanii: podczas gdy niektóre ze wspólnot autonomicznych nie mają ich w ogóle (Murcja i Kantabria) albo mają tylko jedną (Kraj Basków, Nawarra i Katalonia), niektóre prowincje mają ich nawet osiem (Alicante i Kadyks). Poniższa tabelka pokazuje, ile sylwetek znajduje się w każdej ze wspólnot autonomicznych:\n\n\n== Odniesienia kulturowe ==\nWizerunek byka Osborne’a pojawia się na wielu produktach i w wielu sytuacjach poza kontekstem reklamowym. Bywa naklejany na tył samochodu, nadrukowywany na pamiątkach z Hiszpanii (koszulkach, czapkach, breloczkach, popielniczkach, kartkach pocztowych, kafelkach ceramicznych itp.), nierzadko w formie herbu, na tle barw narodowych Hiszpanii. Bywa spotykany na stadionach, podczas meczów reprezentacji Hiszpanii w różnych dyscyplinach sportu oraz w misjach międzynarodowych armii hiszpańskiej.\nNiektóre środowiska nacjonalistyczne używają go też jako symbolu hiszpańskości. Doprowadziło to do tego, że nacjonaliści innych narodowości poddanych królowi Hiszpanii wypracowały swoje własne symbole, nawiązujące do byka Osborne’a: Galisyjczycy krowę, a Katalończycy osła.\n\n\n== Kwestie prawne ==\nPonieważ byk Osborne’a jest zarejestrowanym znakiem towarowym, żadna firma nie ma prawa używać go bez zgody Grupy Osborne. Mimo to we wrześniu 2005 r. sąd w Sewilli oddalił powództwo przeciw kilku przedsiębiorcom używającym byka na produkowanych przez siebie pamiątkach. Sąd uznał wprawdzie, że sylwetka byka jest zarejestrowanym znakiem towarowym należącym do Grupy Osborne, ale też stał się przez lata elementem dziedzictwa kulturalno-artystycznego narodów Hiszpanii.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chamsa (symbol)\n\nChamsa (arab. خمسة, ḫamsa, dosłownie ‘piątka’; hebr. חמסה), także ręka Fatimy lub ręka Miriam – symbol używany w krajach arabskich i w Izraelu, w amuletach mających chronić przed „złym okiem”.\nNazwa „ręka Fatimy” nawiązuje do córki Mahometa. Odmiana izraelska znana jest też pod nazwą „ręki Miriam” – co z kolei odnosi się do siostry Mojżesza i Aarona.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\n\nOko Fatimy", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cienka Niebieska Linia (symbol)\n\nCienka Niebieska Linia - nazwa nieoficjalnego symbolu używanego przez policjantów z USA, Wielkiej Brytanii oraz innych krajów (w tym Polski). Ma postać czarnej flagi z przebiegającym poziomo przez środek niebieskim pasem.\nSymbolika „Cienkiej Niebieskiej Linii” jest następująca:\n\ngórny czarny pas symbolizuje społeczeństwo\ndolny czarny pas symbolizuje przestępczość\nniebieski pas symbolizuje Policję\nUżyte symbole oznaczać mają, że policjanci są linią, oddzielającą praworządne społeczeństwo, od zagrażającej mu przestępczości. Jest to analogia do popularnego w krajach anglosaskich zwrotu Cienka Czerwona Linia, który metaforycznie oznaczał nieliczną armię chroniącą rozległe imperium brytyjskie.\nUżywanie „Cienkiej Niebieskiej Linii” ma wyrażać hołd dla poległych na służbie policjantów. Oznacza również identyfikację ze swoją formacją, solidarność z innymi policjantami oraz identyfikację z reprezentowanymi przez policję wartościami. Używany przez cywilów oznacza szacunek i wsparcie dla funkcjonariuszy.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cyrkiel (korporacyjny)\n\nCyrkiel – jeden z symboli używanych przez korporacje akademickie. Jest to monogram zwykle składający się z pierwszych liter łacińskiego hasła Vivat Crescat Floreat (tutaj nazwa korporacji) (Korporacja (tutaj nazwa korporacji) Niech Żyje, Wzrasta i Rozkwita).\n\nPoniżej prezentowane są przykładowe cyrkle kilku polskich korporacji akademickich działających współcześnie:\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nHerb korporacji", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czakana\n\nCzakana, krzyż Inków – krzyż schodkowy o znaczeniu symbolicznym w kulturach Indian andyjskich. Jest to jeden z najstarszych symboli koncepcji kosmogonicznej, filozoficznej oraz naukowej kultury andyjskiej. Ma on także swoje odbicie w astronomii, będąc symbolem Krzyża Południa. Istnieje także teoria łącząca czakanę z Cuzko, centrum państwa Inków.\n\n\n== Etymologia ==\nNazwa krzyża jest związana z wieloma słowami o podobnym brzmieniu z języka keczua. Czakana może być tłumaczone dosłownie jako „most ku górze”, co wywodzi się z połączenia słów chaka – „most”, oraz hanan – „wysoki”, „w górę”, „wielki”, a także „schody”. Nazwa ta ma także związek z wyrażeniem hanan pacha – „co jest na górze”, „co jest wielkie”.\n\n\n== Kompozycja ==\n\nCzakana zbudowana jest z trzech głównych elementów – równoramiennego krzyża, nałożonego nań kwadratu oraz wyciętego koła. Geometria tego symbolu odznacza się dużą dozą symetrii.\nKonstrukcja symbolu odbywa się na bazie kwadratu wpisanego w okrąg. Mając tę podstawę, należy wyrysować mniejszy kwadrat, składający się z punktów środkowych większego, powinien być obrócony o 45° w stosunku do figury bazowej. Łączenie punktów środkowych boków mniejszego kwadratu z okręgiem w taki sposób, że linia ta przebiega pod kątem prostym względem boków większego z kwadratów, tworzy ramiona krzyża. Koło w centrum czakany ma średnicę równą szerokości ramion krzyża.\nW celu sprawdzenia poprawności konstrukcji, rysowana jest linia łącząca naprzeciwległe punkty przecięcia się kwadratu podstawowego z ramionami krzyża. Czakana skonstruowana jest poprawnie jeżeli linia ta przebiega pod kątem 27° względem pionu.\n\n\n== Symbolizm ==\nCzakana uformowana jest z czterech ramion, które dzielone są na trzy schody – najwyższego zewnętrznego i dwóch niższych wewnętrznych. Te pierwsze symbolizują świat idealny, natomiast stopnie wewnętrzne nawiązują do świata realnego. Wszystkie schody nawiązują do teorii występujących w kulturach andyjskich.\n\n\n=== Teorie i symbole odpowiednich stopni ===\nPrawe najwyższe zewnętrzne – teorie kosmogoniczne:\nMita – praca dla państwa;\nAyni – praca dla społeczności;\nMinka – praca dla rodziny.\nLewe najwyższe zewnętrzne – teorie trzech światów:\nHuanag Pacha – życie niebiańskie;\nKaya Pacha – obecne życie;\nUju Pacha – życie po śmierci.\nPrawe niższe wewnętrzne – porządek hierarchiczny w relacjach politycznych, socjalnych i religijnych:\nCuntur – kondor;\nPuma – puma;\nAmaru – wąż.\nLewe niższe wewnętrzne – prawa rządzące światem i relacje międzyludzkie:\nYachay – nauka, wiedza;\nMunay – miłość;\nLlancay – praca.\nPonadto odpowiednie stopnie zarezerwowane były także dla odpowiednich bóstw – pierwszy stopień po prawej stronie należał do Wiracocza, drugi do bóstwa Słońca, trzeci do bogów Mallquis.\n\n\n== Dowody historyczne ==\nCzakana jest jednym z najstarszych symboli w Andach. Krzyż ten jest znaczącym elementem ozdobnym obelisku Tello, ozdobnego monolitu odkrytego przez Julio Tello w Chavín de Huántar. Budowa Chavín de Huántar rozpoczęła się ok. 1200 r. p.n.e. i wiadomym jest, że miejsce to było używane jeszcze do ok. 400 r. p.n.e. Dokładna data powstania obelisku Tello nie jest znana, lecz przypuszczalnie zbudowany został ok. 800 r. p.n.e.\nPewna forma czakany została również znaleziona niedaleko jeziora Titicaca, w Tiahuanaco. Datowana jest na ok. 400 r. p.n.e.\nInca Garcilaso de la Vega pisał o świętym krzyżu zbudowanym z białego i czerwonego marmuru, bądź jaspisu, który był czczony w szesnastowiecznym Cuzko. Nie był on obiektem kultu, lecz stanowił obiekt admiracji ze względu na swoje piękno. De la Vega zobaczył go w specjalnej świątyni w 1560 r., gdzie zaskoczył go brak dekoracyjności wobec symbolu.\nWiele historii o istnieniu miejscowego krzyża w Ameryce Południowej sprawiło, że pojawiły się przypuszczenia o religii naturalnej, która miała stanowić wstęp Indian do nieuniknionego nawrócenia do chrześcijaństwa.\nPomimo dowodów na użycie czakany w przeszłości, prawidłowość powiązania jej z kulturami prekolumbijskimi w Andach jest wciąż kwestią sporną, jako że niektórzy uczeni uznają krzyż Inków za „wymyśloną tradycję”.\n\n\n== Zobacz też ==\nWiphala\nAxis mundi\nMandala\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czapka frygijska\n\nCzapka frygijska (czapka wolności) – rodzaj wełnianej lub filcowej czapki o kształcie wysokiego stożka z opadającym zwieńczeniem. Męskie nakrycie głowy znane już w starożytności, w XVIII/XIX wieku spopularyzowane przez ruchy rewolucyjne jako symbol wolności.\n\n\n== Historia ==\n\n\n=== Starożytność ===\n\nNazwa tego nakrycia głowy pochodzi od Frygii w Azji Mniejszej. Starożytni Grecy uważali ją za nakrycie typowe dla ludów wschodnich: Frygów, Traków i mitycznych Amazonek.\nZbliżony do niej kształtem stożkowaty pileus (pozbawiony opadającego zwieńczenia) był w Rzymie symbolem wolności, otrzymywanym przez niewolnika w momencie wyzwolenia.\nNa monetach rzymskich bogini Roma nosi frygijkę. Noszące ją postacie występują nierzadko w rzymskiej sztuce, np. chłopiec na Ołtarzu Pokoju. W czapce frygijskiej przedstawiano od epoki hellenistycznej Mitrę. Kształt frygijki przybrał jeden z typów antycznych hełmów, umownie zwany trackim albo frygijskim.\n\n\n=== Nowożytność i współczesność ===\n\nSzerszą popularność czapka ta zaczęła zdobywać pod koniec XVIII wieku, używana przez rewolucjonistów najpierw w czasie amerykańskiej wojny o niepodległość, a następnie w czasie rewolucji francuskiej. Czerwona czapka frygijska była tam początkowo oznaką przynależności do klubu jakobinów. Przyjęta potem masowo przez ruch francuskich sankiulotów, stała się nie tylko symbolem rewolucji, ale jednym z głównych symboli narodowych Francji, której kobiecy symbol wolności (fr. liberté) – Marianna przedstawiano właśnie w tym nakryciu głowy.\nW okresie II wojny światowej czerwona czapka frygijska (fr. bonnet phrygien) z kokardą tricolore stała się (obok barw narodowych i czerwonej gwiazdy) symbolem Wolnych Strzelców i Partyzantów Francuskich – komunistycznej organizacji ruchu oporu we Francji. Kiedy w lutym 1944 r. FTPF współtworzyły Francuskie Siły Wewnętrzne komuniści przyjęli odgórnie symbol FFI – krzyż lotaryński. Mimo to, dla podkreślenia autonomii, na opaskach obok skrótu „FFI” i krzyża umieszczano stary skrót i czapkę wolności (rzadziej czerwoną gwiazdę).\nCzapka frygijska była i jest umieszczana na monetach i banknotach wielu państw, m.in. USA, w Polsce po raz pierwszy na banknotach złotowych z 1794 roku. W czasie powstania listopadowego w projekcie godła proponowanego przez Joachima Lelewela miała zastąpić koronę (sam Lelewel miał później twierdzić, że pomysł ten był żartem z jego strony). Występuje w symbolice państw, regionów i miast, szczególnie obu Ameryk (np. Kostaryki, Kolumbii, Salwadoru, Argentyny, stanu Nowy Jork, Wirginii).\n\n\n== Odniesienia w kulturze popularnej ==\nW czapkach frygijskich przedstawione są smerfy – stworzeni przez Peyo bohaterowie komiksu i serialu animowanego.\nŁysiczka lancetowata grzyb o właściwościach psychoaktywnych ze względu na swój kształt bywa popularnie określana czapką wolności.\nOficjalną maskotką 33 Letnich Igrzysk Olimpijskich, które odbyły się w Paryżu, została antropomorficzna czerwona czapka frygijska o imieniu Frygyjka (fr. Phryge).\n\n\n== Zobacz też ==\n\nszlafmyca\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czarne Słońce (symbol)\n\nCzarne Słońce (niem. Schwarze Sonne) – nazistowski symbol, jedna z wersji krzyża słonecznego, używany przez środowiska neonazistowskie. Czarne Słońce składa się z trzech nałożonych na siebie swastyk. Symbol pierwszy raz pojawił się jako mozaika w Obergruppenführersaal w zamku Wewelsburg.\nFakty, że Czarne Słońce złożone jest z dwunastu run sig; hala, gdzie znajduje się mozaika, ozdobiona jest dwunastoma kolumnami i niszami; a SS składało się z dwunastu oddziałów mogą sugerować, że dla ezoterycznych nazistów liczba ta miała ważne znaczenie. \n\nLiga Przeciwko Zniesławieniom zauważa, że ​​chociaż symbol ten jest popularny wśród zwolenników białej supremacji, w wielu kulturach pojawiają się obrazy przypominające czarne słońce oraz że takie obrazy należy zawsze analizować w kontekście, w jakim się pojawiają, ponieważ niekoniecznie musi mieć to na celu służyć jako symbol białej supremacji lub rasizmu. \n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zamek Wewelsburg ==\n\nW latach okupacji zamku przez Reichführera-SS miejsce miała odbudowa i remont budynku, wtedy to na podłodze z białego marmuru w północnej wieży zamku ułożono Czarne Słońce w kolorze ciemnej zieleni.\n\n\n== Wykorzystanie przez neonazistów ==\n\nSymbol Czarnego Słońca był wykorzystywany przez skrajnie prawicowe, terrorystyczne i neonazistowskie ugrupowania i osoby, np. nowozelandzkiego zamachowca Brentona Tarranta, członków kilku ekstremistycznych grup zaangażowanych w marsz Unite the Right, brytyjskie Sonnenkrieg Division lub australijskie Antipodean Resistance. Ukraiński Pułk „Azow” używał czarne słońce w swoim emblemacie do 2015 roku.\n\n\n== Batalion Azow ==\nUkraińska jednostka wojskowa Brygada Azow , założona w 2014 roku, użyła tego symbolu jako części swojego logo.  Politolog Ivan Gomza napisał w Krytyce , że większość ludzi na Ukrainie nie rozumie nazistowskich konotacji symbolu w tym logo, a logo raczej kojarzy się z „skuteczną jednostką bojową, która chroni Ukrainę”.  WotanJugend, neonazistowska grupa z siedzibą w Kijowie, powiązana z szerszym ruchem politycznym Azow, również użyła symbolu Czarnego Słońca do promowania swojej grupy.   Podczas rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku NATO zamieściło na Twitterze zdjęcie ukraińskiej żołnierki z okazji Międzynarodowego Dnia Kobiet. Żołnierka nosiła na mundurze symbol, który „wydaje się być symbolem czarnego słońca”. Po otrzymaniu skarg od użytkowników mediów społecznościowych NATO usunęło tweeta i oświadczyło: „Post został usunięty, gdy zdaliśmy sobie sprawę, że zawierał symbol, którego nie mogliśmy zweryfikować jako oficjalnego”.\n\n\n== Inne zastosowania ==\nWedług inicjatywy Freedom House Reporting Radicalism Czarne Słońce jest również używane przez niektóre współczesne grupy pogańskie i satanistyczne jako symbol ezoteryczny. Zauważają ponadto, że czasami jest on używany jako modny, estetyczny symbol lub błędnie rozumiany jako wywodzący się ze starożytnych kultur skandynawskich lub słowiańskich. Liga Przeciwko Zniesławieniom zauważa, że ​​chociaż symbol ten jest popularny wśród zwolenników białej supremacji, w wielu kulturach pojawiają się obrazy przypominające czarne słońce i należy je analizować w kontekście, w jakim się pojawia, a niekoniecznie interpretować jako przejaw białej supremacji lub rasizm.\n\n\n== Zobacz też ==\nSymbolika neonazistowska\nKrzyż słoneczny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czterolistna koniczyna\n\nCzterolistna koniczyna – dość rzadko występująca mutacja pospolitej koniczyny, najczęściej koniczyny białej (Trifolium repens L.), posiadająca cztery listki zamiast zwykle występujących trzech. W cywilizacji zachodniej uważana jest za przynoszący szczęście przedmiot, często szukają jej dzieci, a jej znalezienie to według przesądu dobry znak. \nOsoby szukające czterolistnej koniczyny twierdzą, że w niektórych miejscach jest większe prawdopodobieństwo znalezienia czterolistnych okazów, co może być spowodowane różnicami w warunkach wzrostu, np. stopnia zanieczyszczenia i odmiennego składu gleby oraz innych czynników środowiskowych. Według Księgi rekordów Guinnessa znaleziona koniczyna o największej liczbie listków liczyła ich 63. Szacuje się, że na około 10000 trójlistnych koniczynek przypada jedna czterolistna.\nWedług tradycji każdy listek koniczyny coś symbolizuje. Pierwszy oznacza nadzieję, drugi wiarę, trzeci miłość, a czwarty szczęście.\nPozostaje wciąż kwestią dyskusyjną, czy czterolistna koniczyna jest wynikiem czynników genetycznych, czy środowiskowych. Rzadkość jej występowania może sugerować gen recesywny jako przyczynę. Czterolistność koniczyny może być również spowodowana mutacją somatyczną lub błędem rozwojowym z przyczyn środowiskowych. Może być również wywołana przez interakcję kilku genów w konkretnej roślinie. Jest również prawdopodobne, że każde z tych wyjaśnień może być zgodne z prawdą, w zależności od indywidualnego przypadku.\n\nRóżne gatunki z rodzaju szczawik (Oxalis) bywają mylone z czterolistną koniczyną ze względu na podobieństwo liści.\n\n\n== Zobacz też ==\ntalizman\namulet\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nquattrofolium.com (niem.)\nKoniczyna o największej liczbie listków – Rekord Guinnessa (pol.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Deleatur\n\nDeleatur, kasownik (z łac.: ma zostać usunięty, usunięta) – znak korektorski, którym oznacza się fragmenty tekstu, które mają zostać usunięte (pojedyncze litery, słowa, zdania czy całe akapity).\nKształt znaku pochodzi od litery \"d\" w odręcznym piśmie niemieckim (kurrenta).\n\n\n== Zobacz też ==\nadiustacja\nznaki korektorskie", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dudek w kulturze\n\n\n== Symbolika w źródłach starożytnych i średniowiecznych ==\n\nStarożytne i średniowieczne źródła opisują dudka jako ptaka o dwuznacznej symbolice. Dudek łączy cechy zarówno negatywne, kojarzone z brudem i grzesznością, jak i pozytywne – ukazuje wartości rodzinne, troskę o rodziców oraz pobożność. \nArystoteles w pracach zoologicznych Historia animalium (IX, 49B) opisuje dudka jako ptaka, którego dwoista natura uzewnętrznia się w wyglądzie i zachowaniu. Dudek zmienia swój kolor i formę, co mają potwierdzać słowa Ajschylosa – pisze on, że ptak ten jest świadkiem własnych złych czynów – co nawiązuje do mitu o Filomeli, Prokne i Tereusie – dlatego czasem wygląda na odważnego i uzbrojonego, a wczesną wiosną zrzuca pióra i przypomina pisklę, co pokazuje jego dwoistą naturę. Pliniusz Starszy w Historii naturalnej pisze, że dudek może zmieniać swój wygląd podnosząc i rozkładając czub na całej długości głowy. Owidiusz w VI księdze Przemian przedstawiając historię o Filomeli pisze o przemianie Tereusa w dudka, którego czub zdobią pióra, a dziób wystaje jak długi grot włóczni, przez co wydaje się jakby nosił na sobie zbroję. Do mitu o Tereusie nawiązuje też Elian twierdząc, że dzikość dudka wiąże się z jego dawną ludzką postacią. \n\n\n=== Symbol nieczystości ===\nW Biblii, w Księdze Kapłańskiej (11:19), dudek jest wymieniony wśród ptaków uznawanych za nieczyste i zakazane do spożycia. Interpretacja ta była kontynuowana w tłumaczeniach Septuaginty oraz Wulgaty, gdzie dudek był określony jako epops i upupa. W Etymologiach (XII, 7, 66) Izydor z Sewilli wyjaśnia, że grecy nazywają dudka upupa, ponieważ jest on bardzo brudnym ptakiem – zamieszkuje w grobach i ludzkich ekskrementach, żywiąc się śmierdzącym łajnem. O nieczystości dudka pisze również Arystoteles twierdząc, że gniazduje w ludzkich odchodach i składa jaja w dziuplach drzew, nie tworząc żadnej struktury z gałęzi. Jak podaje Elian, dudek jako najdzikszy z ptaków, ma w zwyczaju smarować swoje gniazdo ludzkimi ekskrementami, aby nieprzyjemnym zapachem odstraszyć wszelkich wrogów. Hugo z Fouilloy w traktacie O ptakach (De avibus) również opisuje dudka jako nadzwyczajnie brudnego, przytaczając słowa Hrabana Maura, który twierdzi, że ptak ten symbolizuje niegodziwców rozkoszujących się nieczystościami grzechu. \n\n\n=== Pobożność i troska o rodziców ===\nW średniowiecznych bestiariuszach dudek symbolizuje troskę o rodziców. Według Fizjologa (I, 8), kiedy dudki się starzeją, a ich oczy zaczynają słabnąć, pisklęta przychodzą, aby się nimi opiekować. Tomasz z Cantimpré w Liber de natura rerum pisze, że kiedy dudki tracą wzrok z powodu starości, ich młode smarują ziołem oślepione oczy rodziców, co przywraca im wzrok. Młode robią to, aby odpłacić rodzicom za opiekę, którą od nich otrzymały. \nW rozprawie O właściwościach zwierząt Elian przytacza opowieść braminów, w której syn króla Indii porzuca swoich nieposłusznych braci, a podczas tułaczki opiekuje się starzejącymi rodzicami. Kiedy jego rodzice umierają z wycieńczenia, syn rozcina swoją głowę mieczem, aby ich w niej pochować. Akt ten zachwyca Heliosa, który przemienia chłopca w pięknego ptaka, obdarzonego długowiecznością i wspaniałym pióropuszem.\n\n\n== Zastosowanie w magii ==\nŚciśle związane z wiarą w specyficzne właściwości lecznicze dudka było przekonanie, że cały dudek lub określone części jego ciała (serce, krew, oko, głowa, język, skrzydła i pióra) posiadają moce magiczne. Aby zabić dudka, należało użyć tłuszczu gazeli, o czym pisze Elian. Posmarowanie głowy krwią dudka miało skutkować demonicznymi wizjami, co odnotowuje Stefan Falimirz uznając to za tradycję pitagorejską. Izydor z Sewilli pisze, że ktokolwiek, przed pójściem spać nasmaruje krwią dudka swoje ciało, ujrzy we śnie duszące go demony. O tej właściwości, za Izydorem, pisze Bartłomiej Anglik w Liber de proprietatibus rerum – dodaje, że serce dudka jest cenione przez czarowników (malefactoribus), którzy wykorzystują je do swoich szkodliwych czarów (maleficiis). Informację tę powtarza Paulus Paulirinus de Praga (Pavel Žídek). \nUlisses Aldrovandi pisze, że istnieje wiele przesądów dotyczących krwi i serca dudka, które według niego są przesadzone. Wspomina jednak, że pióra dudka są używane do zwalczania robaków, a jego język może pomagać na pamięć. Skóra dudka, stosowana jako okład, przynosi ulgę w bólach głowy. Oko dudka, noszone jako amulet, jest wykorzystywane w leczeniu trądu. Ponadto, jeśli ząb człowieka i skrzydło dudka zostaną umieszczone po prawej stronie głowy śpiącego, osoba ta nie zbudzi się, dopóki nie zostanie obudzona. Proszek z ciała dudka miał służyć do wysuszania ropiejących owrzodzeń lub leczenia robaczycy.\nNiezwykłe właściwości przypisywano również jajom dudka oraz lapis quirinus – kamieniowi, który można znaleźć w jego gnieździe. Albert Wielki w De Mineralibus pisze, że kamień ten, umieszczony na piersi śpiącego, miał wywoływać halucynacje i ujawniać jego sekrety. Podobnie Camillus Leonardus – włoski astronom, mineralog i lekarz, który w dziele Speculum lapidum (1502) omawia ponad 200 minerałów – opisał lapis quirinus jako „oszukańczy” (praestigiosus) kamień, zmuszający śpiącego do wyjawienia swoich grzechów.\n\n\n== Dudek w kulturze ludowej ==\nW tradycji ludowej mawiano, że dudek przylatuje w okolice ludzkich siedzib, gdy cebula zaczyna kiełkować. W zachodniej Ukrainie funkcjonowało przysłowie: „Wże bude tepło, bo wudwud dudaje”. Wierzono też, że dudek żywi się cebulą i czosnkiem, dlatego jego mięso ma intensywny zapach. To przekonanie powiązane z ludowymi stereotypami dotyczącymi Żydów i kaznodziejskim motywem foetor judaicus mogło wpłynąć na tworzenie lokalnych nazw – „kukułka żydowska”, „zazula żydowska” czy „wudwud”, czyli „jud-jud” – co jest ludową grą słów nawiązującą do dźwięków wydawanych przez ptaka.\nW niektórych regionach dudek był uważany za ducha żydowskiego. Znane jest podanie, która wyjaśnia nazwę „wudwud żydowski”. Według tej historii pewien Żyd przechodził przez las, gdy nagle usłyszał głos dudka, który wydawał dźwięki przypominające „Jud-jud”. W związku z tym uznał, że dudek zna jego pochodzenie i od tamtej pory ptaka zaczęto nazywać „wudwudem żydowskim”.\nZerwanie dudkowi czubka miało przynosić nieszczęście, unikano więc nawet dotykania tego ptaka. Szczęście natomiast przynosił widok dudka karmiącego swoje młode. Na terenach Pobereża wierzono, że spojrzenie na dudka powoduje powiększenie wola (podgardla).\nInne przesądy związane z dudkiem dotyczą pogody, życia codziennego oraz diety. Wierzono np., że jeśli ktoś obłupi deszczułki na czczo, z jego ust już zawsze będzie dobywał się odór, jak z dzioba dudka. Z kolei głos dudka usłyszany wieczorem zwiastował deszcz.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Emblemat\n\nEmblemat (gr. ἔμβλημα „wypukła dekoracja”) – kompozycja literacko-obrazowa, gatunek powstały w XVI wieku. Na dojrzałą postać emblematu (druga poł. XVI w. i wiek XVII) składały się:\n\ninskrypcja, czyli sentencja, zwana (łac.) lemma lub motto (zazwyczaj ograniczona do 2-5 słów),\nobraz, zwany (łac.) imago – czyli rycina przedstawiająca różne wyobrażenia,\nsubskrypcja, która była zazwyczaj utworem wierszowanym, epigramatem lub tekstem obszerniejszym, wyjaśniającym i rozwijającym sens obrazu i jego związki z lemmą.\nCelem emblematu było wyszukanie związków pomiędzy słowem a obrazem – przez zestawienie treści motta z treścią imago na zasadzie intrygującej gry znaczeń, enigmatycznego rebusu, a następnie wyjaśnienie ich związku treściowego w subskrypcji. W XVI i XVII wieku popularne były książki zawierające zbiór emblematów. Pierwszą taką książką emblematyczną była wydana w Augsburgu w 1531 Emblematum liber (Książka emblematów), której autorem był Andrea Alciato.\nW epoce baroku emblemat wpisywał się w znamienne dla tego okresu poszukiwanie wspólnoty sztuk, czego innym przejawem była barokowa opera.\nW Polsce do najsłynniejszych twórców emblematów należeli Mikołaj Rej, Zbigniew Morsztyn i Stanisław Herakliusz Lubomirski. Najważniejsze polskie zbiory emblematów to:\n\nMikołaja Reja: Źwierzyniec\nAndrzeja Maksymiliana Fredry: Peristromata regum (zbiór napisany po łacinie)\nZbigniewa Morsztyna: Emblemata\nStanisława Herakliusza Lubomirskiego: Adverbia moralia (zbiór napisany po łacinie, do którego ryciny zaprojektował Tylman z Gameren)\n\n\n== Bibliografia ==\n\nPaulina Buchwald-Pelcowa: Emblematy w drukach polskich i Polski dotyczących XVI-XVIII wieku. Wrocław 1981\nRoman Krzywy, Wstęp, [w:] A. Alciatus, Emblematum libellus. Książeczka emblematów, Warszawa 2002\nJanusz Pelc: Obraz – słowo – znak. Studium o emblematach w literaturze staropolskiej. Wrocław 1973\nJanusz Pelc: Słowo i obraz. Na pograniczu literatury i sztuk plastycznych. Kraków 2002", "source": "wikipedia"}
{"text": "Emblemat hakerski\n\nEmblemat hakerski – nieformalny symbol społeczności hakerskiej zaproponowany przez Eryka Raymonda, który uzasadnia swoją propozycję potrzebą stworzenia symbolu jednoczącego społeczność hakerów i jej sympatyków. Obrazek przedstawia szablon glider (szybowiec) z Gry w życie Conwaya. Więcej informacji na temat propozycji emblematu oraz sam emblemat w formatach SVG i TeX znaleźć można w linku poniżej.\nPropozycja Raymonda skierowana jest nie tylko do hakerów per se, ale także do osób, którym bliskie są idee społeczności hakerskiej, jej osiągnięcia, cele, wartości i styl życia. Stanowczo sprzeciwia się on za to używaniu tego emblematu przez crackerów, czyli komputerowych włamywaczy.\n\n\n== Glider w formie ASCII-art ==\n.o.    |_|0|_|    [ ][*][ ]    [ ][0][ ]    0 1 0    \n..o    |_|_|0|    [ ][ ][*]    [ ][ ][0]    0 0 1    \nooo    |0|0|0|    [*][*][*]    [0][0][0]    1 1 1\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nThe Glider: Propozycja emblematu hakerskiego\nPolskie tłumaczenie catb.org", "source": "wikipedia"}
{"text": "Epizema\n\nEpizema (stgr. ἐπίσημα) – w starożytności godło przynależności umieszczane na tarczy wojownika greckiego.\nLica tarcz greckich malowano, zazwyczaj w wyróżniającej barwie czerwonej, białej bądź czarnej, nierzadko zdobiąc je tylko geometrycznymi wzorami (np. rozetą, wzorem łuskowym, spiralnym), lecz często oznakowując w sposób czytelny wraz z umieszczeniem na nich konkretnej epizemy. Najczęściej było nią godło fyli (szczepowe) – np. wąż, głowa wołu lub barana, koń, albo znak związany z patronującym bóstwem, np. orzeł (symbol Zeusa), koń (symbol Posejdona), sowa lub głowa Gorgony (kojarzona z Ateną). Jest prawdopodobne, że godła te należy łączyć z przeżytkami totemicznymi organizacji plemiennej z okresu koczowniczego, w postaci dawnych znaków rodowych przypisanych grupom, które swe pochodzenie w linii męskiej wiodły od wspólnego szlachetnego przodka. Typowymi przykładami był woli łeb attyckiego rodu Butadów, koń Pizystratydów (wywodzących się od Posejdona, któremu poświęconym zwierzęciem był koń), triskeles  Alkmeonidów czy zad koński Filaidów (być może totem rozszczepiony wskutek podziału rodu). \nŹródła ikonograficzne wskazują, że obok podobnych znaków zoomorficznych występowały także dzik, pies, lew, sfinks, skorpion, kogut, kruk, ale też postacie ludzkie (np. wojownika) i niejasne znaczeniowo wyobrażenia figuralne (oko, noga, trójnóg, kantaros).\nW czasach rozwiniętych miast-państw, zwłaszcza pod koniec V wieku p.n.e., na tarczach zamiast symbolicznych ozdób umieszczano litery wskazujące miejsce pochodzenia wojownika – np. literę alfa (A) dla Ateńczyków, lambdę (Λ) dla Spartan (Lacedemończyków) czy sigmę (Σ) dla Sykiończyków.     \n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Etimazja\n\nEtimazja, hetoimasia (grec. ἑτοιμασία: przygotowanie) – w ikonografii chrześcijańskiej symboliczny motyw pustego tronu przygotowywanego na paruzję, ponowne przyjście Jezusa Chrystusa. Najczęściej przedstawiany wraz z wizerunkiem Baranka, Gołębicy, a także Księgą życia lub zwojem, purpurowym płaszczem, koroną czy narzędziami Męki. Etimazja jest także odczytywana jako symbol zbawienia.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Fajka (znak wyboru)\n\nFajka (też ptaszek, haczyk lub parafka) – symbol zaznaczenia wyboru, służący również do wskazania pojęcia „tak”, „tak, co zostało potwierdzone/sprawdzone” lub „tak, to jest poprawna odpowiedź”. Zamiennie może być w tym celu używany znak „x” (iks).\nPotoczne stwierdzenie „odfajkować” lub też „odhaczyć” oznacza dodanie takiego znaku np. na liście rzeczy do zrobienia.\nW niektórych krajach europejskich (np. Finlandia i Szwecja) oraz w Japonii znak fajki może być używany jako symbol błędu i oznacza „nie” zamiast „tak”. W Japonii symbol o wyglądzie okręgu (○), znany także jako „丸 印” marujirushi, jest używany zamiast fajki na oznaczenie „tak”. Tego symbolu używa się również w Korei i Chinach.\nFajka w tęczowych kolorach była używana także jako logo Amigi, kiedy ta marka należała do firmy Commodore (1985–1994).\n\n\n== Użycie Unicode ==\nUnicode zawiera kilka symboli związanych z fajką/znakiem wyboru, w tym:\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nUnicode Character 'CHECK MARK' (U+2713) (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Godło górnicze\n\nGodło górnicze , kupla , potocznie górnicze młotki – najbardziej rozpoznawalny symbol górnictwa. Godło składa się z dwóch skrzyżowanych narzędzi: żelazka i pyrlika (perlika). Narzędzia są koloru czarnego; w przypadku użycia jako elementu godła górniczego tło jest zielone (na sztandarze zielone u góry i czarne u dołu).\nŻelazko (żelosko) to narzędzie urabiające, ostro zakończone, o kształcie klina; górna część trzonka wychodzi poza obrys metalowej części. Pyrlik ma obydwa końce płaskie, przekrój wzdłużny zbliżony do prostokąta i trzonek niewychodzący poza obrys metalowej części. Pyrlikiem uderzano w żelazko.\nWiele miast o górniczych tradycjach ma w herbach miejskich godło górnicze, na przykład Tarnowskie Góry i Świętochłowice. W heraldyce na spodzie leży żelazko, a na nim pyrlik (choć na herbach miejskich zdarzają się i niewłaściwe formy, w odwrotnej kolejności).\nKupla widnieje także na mundurze górniczym, emblematach kopalń, miejsc, przedmiotów związanych z górnictwem, klubów sportowych z górniczych regionów (np. Górnik Zabrze, Szachtar Donieck).\n\n\n== Galeria ==\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nDorota Świtała-Trybek. Lokomotywy i wagoniki górnicze jako pamiątki historii oraz atrakcje turystyczne. „Turystyka Kulturowa”. 8, s. 35, 2014-08. ISSN 1689-4642. \nStanisław Gajda: Gwara górnicza. W: Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach. Dorota Simonides (red.). Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1988, s. 442. ISBN 83-7008-067-7.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gołąb w kulturze i wierzeniach\n\nGołębie z dawna wywoływały dwojakie, często dość sprzeczne skojarzenia i uczucia. Wierność pary gołębi wzbudzała sympatię człowieka, ale gruchanie samców – irytację, gdyż często kojarzono je z bolesnymi jękami duszącego się człowieka. Wyraża to i prorok Izajasz: „Jak pisklę jaskółcze tak kwilę, wzdycham jak gołębica” (Ks. Izajasza 34, 18). Równie często odgłosy te kojarzono ze stosunkiem miłosnym. Zgodę i wzajemną miłość obrazowano nierzadko w postaci dwóch gołębi stykających się dziobami, zaś wdowieństwo symbolizowano czarnymi ptakami. Zwłaszcza w Indiach gołębia o ciemnym upierzeniu uważano za zwiastun śmierci. Natomiast białego gołębia dość powszechnie uznawano za talizman zdrowia i antidotum na zarazę. Pojawiający się w marzeniu sennym miał wróżyć szczęśliwe wydarzenie.\nAntyczni Grecy widzieli w nim dominację duszy nad ciałem (w alchemii gołąb w ołowiu oznaczał ducha w materii), a wiele cywilizacji uznawało go za przewodnika dusz po śmierci. Ptak z różdżką oliwną stanowił oznakę pokoju, a także harmonii. W mitologii grecko-rzymskiej pod postacią gołębicy ukazywano Afrodytę, Wenus – boginię miłości. Sanktuarium Afrodyty w Pafos na Cyprze znane było z gołębi, które określano mianem „ptaków pafijskich”. Inne wierzenia widziały w nim symbol arcykobiecej bogini płodności: babilońskiej Isztar, kananejskiej Aszery, fenickiej Tanit, syryjskiej Atargatis, a także małoazjatyckiej Wielkiej Macierzy Bogów Kybele. Zapoznanie Greków z tą rozpowszechnioną wschodnią symboliką tłumaczy mit opowiadający o tym, jak z egipskich Teb miał przylecieć gołąb i usiadłszy na dębie w Dodonie, przemówił ludzkim głosem polecając założyć tam wyrocznię.\nWschodnie, z punktu widzenia Europejczyków, narody gołębia kojarzyły zawsze z duchem i duszą, a mieszkańcy Syrii umieszczali nad grobowcami domki dla gołębi, które miały oznaczać ulatującą duszę ludzką. W niektórych tamtejszych krajach obejmowano je zwyczajową ochroną – ich zabicie było czynem nieetycznym. Wśród mahometan cieszyły się życzliwym respektem z uwagi na to, iż pomogły skutecznie odwrócić uwagę nieprzyjaciół proroka Mahometa podczas jego ucieczki do Medyny (hidżra). Nie przeszkadza to temu, iż na Bliskim Wschodzie gołąb (zarówno dziki, jak i udomowiony) jest istotnym źródłem pożywienia od czasów starożytnych. Także w średniowieczu i później w wielu krajach świata uchodził za kulinarny przysmak – nie tylko w kuchni francuskiej, lecz również indonezyjskiej czy chińskiej.\n\nGołębia uważa się za jednego z pierwszych ptaków udomowionych. Już starożytni Egipcjanie używali go do przenoszenia wiadomości. Przez długie wieki spełniał rolę dzisiejszej poczty. W Grecji rozpoczęto hodowlę tych ptaków po klęsce floty fenicko-perskiej pod Atos (492 p.n.e.), gdy Persowie wypuścili święte gołębie z klatek. Gwiazdozbiór Plejad wyobrażano sobie jako stado dzikich gołębi, co miało upamiętniać samobójczą śmierć nimfy Plejady, córki Atlasa.\nPoza tym gołąb symbolizował niebiańską czystość, odrodzenie, uskrzydlone dążenia, natchnienie boskie, prostotę, szczerość, zazdrość, melancholię, pobożność, ofiarę, pokorę, rozkosz, prawdę, mądrość, dumę i niewinność. Jeden z najbardziej znanych rysunków Pabla Picassa to „Gołąb pokoju”. W polityce nazwę „gołębi” zazwyczaj odnosi się do zwolenników kompromisu i ugody.\n\n\n== Chrześcijaństwo i judaizm ==\n\nOd pierwszych wieków chrześcijaństwa gołębica była głównym ikonograficznym symbolem Ducha Świętego, a od nakazu Benedykta XIV – jedynym. W Biblii pod tą postacią objawił się on podczas chrztu Jezusa Chrystusa (Mt 3,16 ; Mk 1,10). Św. Jan Apostoł pisze o świadectwie Jana Chrzciciela: „Ujrzałem Ducha, który jak gołębica zstępował z nieba i spoczął na Nim” (J 1,32).\nW Starym Testamencie gołąb w dziobie przynosi Noemu do arki zieloną gałązkę, co zwiastuje koniec potopu, nowe życie i Miłosierdzie Boże (Ks. Rodzaju 8,10-11). Daje to początek przymierzu zawartemu między Bogiem a rodziną Noego. Z takim samym zdarzeniem (choć o innej symbolice religijnej) można spotkać się w staromezopotamskim (akadyjskim) eposie o Gilgameszu, w którym ocalały z potopu Utnapisztim również posyła najpierw gołębia dla rozpoznania sytuacji. Dla św. Justyna męczennika gołąb stanowi symbol zarówno powrotu klęski potopu, jak i Chrystusa jako drugiego Noego.\nGołąb był ulubioną ofiarą Jahwe. U Izraelitów głównie niezamożni składali ofiary z ptaków zamiast z jagniąt. Rodzice Jezusa podczas Jego rytualnego ofiarowania złożyli gołębia jako ofiarę w Świątyni Jerozolimskiej, zgodnie z zaleceniami Księgi Kapłańskiej: „Jeżeli zaś jest zbyt uboga, aby przynieść baranka, to przyniesie dwie synogarlice albo dwa młode gołębie, jednego na ofiarę całopalną i jednego na ofiarę przebłagalną” (Kpł 12,8 ; por. 14,22). Tanach (Biblia hebrajska) wyraźnie stanowi, iż gołębie są pokarmem koszernym, tzn. odpowiednim, zdatnym pod względem rytualnym.\nGołąb (hebr. jonah) to prawdopodobnie najczęściej wspominany ptak w Piśmie Świętym, gdzie nazwa jego występuje ponad 50-krotnie. Zawsze kojarzył się z łagodnością, delikatnością, Zwiastowaniem (gdy trzyma lilię), duszą zmarłego i niewinnością. Św. Mateusz Ewangelista zaleca: „Bądźcie więc roztropni jak węże, a nieskazitelni jak gołębie” (Mt 10,16). W sztuce często ukazywano go w trakcie czułych pocałunków lub z podkreśleniem szybkiego lotu. W Psalmach jest symbolem zwinności: „Och, gdybym miał skrzydła jak gołąb!” (Ps 55,7).\n\nŚwięty Augustyn nawoływał, że „jeśli [ktoś] ma Ducha Świętego, musi być prosty jak gołębica”, bo ta jest prosta, niewinna, bez żółci, nieostra w pazurkach. Niekiedy śmierć męczenników obrazowano jako opuszczenie duszy z ciała poprzez usta w postaci gołębia – tak jest w przypadku opowieści o św. Polikarpie, św. Eulalii i św. Scholastyce. Ptak stał się atrybutem wielu świętych: św. Agnieszki z pierścieniem, siedzący na ramieniu Dawida, na głowie św. Ennurcha, przy uchu piszącego św. Grzegorza Wielkiego (dając mu natchnienie), towarzyszy też św. Teresie z Avila, Janowi Złotoustemu, Tomaszowi z Akwinu.\nMozaiki wczesnochrześcijańskich katakumb i starożytne wizerunki nagrobne prezentowały gołębie pijące z naczyń, czyli źródeł pamięci (również o zmarłych), co odnosiło się do dusz karmiących się zdrową nauką Kościoła. Podobnie przedstawienia tych ptaków dziobiących winne grono stanowią symbol duszy cieszącej się rajskim szczęściem. Gołąb uosabiał bowiem owoce Ducha Świętego: miłość, radość, pokój, cierpliwość, uprzejmość, dobroć, wierność, łagodność, umiar, ale i sam Kościół. Z tego powodu powiązany był z cyfrą 7 (dary Ducha Świętego) i 12 (liczba apostołów). Symbolizuje umiarkowanie – jedną z 4 cnót kardynalnych ; z wawrzynem lub koroną męczeńską w dziobie – człowieka ochrzczonego albo męczennika\nCzęsto od XVI wieku w przedstawieniach Trójcy Świętej Bóg Ojciec i Syn Boży siedzą obok siebie, a nad nimi unosi się w postaci ptaka Duch Święty. Podobizny gołębia zdobią też zazwyczaj naczynia na święte oleje służące do przekazywania mocy Ducha Świętego. Również pradawne tabernakula wykonywano w kształcie gołębicy, co być może wyjaśnia użyte przez Tertuliana określenie kościoła jako columbae domus.\n\n\n== W literaturze ==\nKról Anniusz w Metamorfozach Owidiusza opowiada, jak jego córki prześladowane przez zwycięskich Greków zamieniły się w gołębie dzięki bóstwu płodności Bachusowi. Homer wspomina o dzikim gołębiu skalnym (gr. peleides). Hamlet w dziele Szekspirawypowiada słowa: „Muszę mieć chyba wnętrzności gołębia i brak zupełny żółci, nadającej gorycz poczucia krzywdy”.\nW Żonie modnej Ignacego Krasickiego „synogarlica jęczy, a gołąbek grucha”. W Pieśni nad pieśniami urodę gołębia przyrównuje się do wdzięku kobiety, Oblubienicy: „To tyś jest piękna, oczy twoje jak gołębicy” ; „Piękne są jagody lica twego jako synogarlicy” ; „Gołębico moja (…), oblicze twoje piękne”. W Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza czytamy: „Przodem gołębie białe, które w biegu płoszy, leciały jak przed wozem bogini rozkoszy” (Afrodyty). Jeden z wierszy Juliusza Słowackiego jest zatytułowany „Duchu Święty, gołębico, zleć!”, a w wierszu Rozłączenie ptak ten symbolizuje smutek: „Pomiędzy nami lata biały gołąb smutku i nosi ciągłe wieści”.\n\n\n== W heraldyce ==\n\nGołąb bardzo rzadko występuje w herbach, na oznakach orderowych i jako atrybut świętych. W czasach obecnych napotykamy gołąbka pokoju w herbach państwowych Cypru, Cypru Północnego, Gwinei, Fidżi i Tonga. Widniał jako gołąb na insygniach francuskiego orderu św. Ducha, jako gołąbek pokoju na insygniach wschodnioniemieckich odznaczeń Bohatera Pracy oraz orderu Przyjaźni między Narodami. Gołąb pojawia się jako atrybut św. Adalgundy w herbie gminy Wiebelsheim w Nadrenii-Palatynacie oraz w stylizowanej formie gołąbka pokoju w herbie miasta Eisenhüttenstadt. Do dziś noszony jest krzyż hugenocki, odznaka francuskich kalwinistów, z gołębiem symbolizującym Ducha Świętego.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Zobacz też ==\nkruk i wrona w kulturze\ngołąbek pokoju\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nGołąb [w:] Leksykon symboli Herdera, Warszawa 2009\nGołąb [w:] Manfred Lurker, Słownik obrazów i symboli biblijnych, Poznań 1989\nPodręczna encyklopedya kościelna, t. XIII-XIV (Warszawa 1907), s. 231\nKs. Aleksander Lipiński, Archeologia biblijna, Warszawa 1911, s. 64-66", "source": "wikipedia"}
{"text": "Grzmot (symbol)\n\nGrzmot, jedno z najbardziej efektownych zjawisk natury, jest symbolem sądu, kary, a także nowego początku.\n\n\n== Grzmot jako zjawisko ==\n\nGrzmot to efekt akustyczny towarzyszący piorunowi, jest donośny i nagły, a dokonane przezeń zniszczenia powodują, że należy do efektownych i wzbudzających trwogę zjawisk natury. Człowiek pierwotny nie mógł wyjaśnić tego zjawiska w racjonalny sposób, wyjaśniał je w sposób mityczny, a ponieważ na to niezrozumiałe i groźne zjawisko nie miał wpływu, posługiwał się magią, by mu zaradzić. W miarę rozwoju wiedzy przyrodniczej grzmot został odmitologizowany, a jego rola pomniejszona. \nNa człowieku pierwotnym nie robiły wrażenia regularnie się powtarzające, takie jak cicho szemrzący strumyk, zieleniejące się drzewo, wschody i zachody słońca, pory roku, deszcz, ponieważ do zjawisk tych przyzwyczaił się, a ponadto nie niosły one człowiekowi zagrożenia. Dlatego uznał je za naturalny przejaw funkcjonowania przyrody. Dopiero to, co przychodzi niespodzianie i przejawia się w nagły, gwałtowny sposób – piorun, grzmot, trąba powietrzna, tęcza, kometa, meteor, zaćmienie słońca, skała lub drzewo o niezwykłym kształcie, wodospad – zwracało jego uwagę, pobudzało wyobraźnię i uznał je za ponadnaturalne zjawiska wyposażone w tajemniczą moc. Tajemnicze, pochodzące z innej strefy rzeczywistości siły uznał za sprawcę niezwykłych zjawisk natury. Były one źródłem wielkich obaw dla pierwotnego człowieka. Dla współczesnego człowieka grzmot oznacza nieoczekiwane, szokujące i zaskakujące wydarzenie, najczęściej nieszczęście („grom z jasnego nieba”), błyskawica zaś – szybkość („wieść ta obleciała kraj lotem błyskawicy”).\nGrzmot postrzegany był jako element kary i symbol kary. Ze względu na wywołujące strach wrażenie zmysłowe, interpretowanie grzmotu jako symbol gniewu i kary samo się narzuca, toteż postrzeganie go jako elementu bądź zwiastuna kary było najbardziej rozpowszechnione i utrzymuje się w świadomości ludzkiej po dziś dzień. W mitologii greckiej, jak i chińskiej, bóg władający piorunami sprowadza na ziemię potop po znieważeniu go przez ludzi. Sumeryjski Enlil zsyła potop ponieważ sprzykrzył mu się czyniony przez ludzi hałas.\n\n\n== Grzmot w mitologiach ==\nW religiach politeistycznych wywołujące piorun siły, zyskują na cechach osobowych i personifikują się w bogu burzy. Grzmot zostaje oddzielony od tych sił i zostaje podporządkowany konkretnemu uranicznemu bóstwu (bóg grzmotu), stając się jednym z jego atrybutów. Ponieważ grzmot zaliczany był przedtem do najpotężniejszych i najefektowniejszych zjawisk natury, przyporządkowywano go najpotężniejszemu i najgroźniejszemu spośród bogów. Bóg ten staje się panem niebios, którą to władzę uzyskuje najczęściej na drodze uzurpacji, a także władcą ziemi, na którą zsyła swoje karzące pioruny. Cała przypisywana dotychczas grzmotowi moc została teraz przypisana bogu burzy. Grzmot przywołuje na myśl stojące za nim bóstwo, świadczy o jego potędze, jest jego bronią i narzędziem. Sam grzmot stał się w ten sposób jedynie symbolem.\n\nWedług zamieszkujących Tanzanię i Zambię plemion Ba-Ila, Batonga i Wembów, najwyższym bogiem jest Leza. Nazywany on jest dawcą deszczu, lub dawcą grzmotu i deszczu. Błyskawica to strzała w łuku Lezy, a łukiem jest tęcza. Plemiona Konde (w Tanganice) najwyższą istotę nazywają Lesa. Termin ten oznacza wszystko to, co wielkie i nadzwyczajne, również grzmot nazywany jest lesa. Według ludów Kikuju i Zulu grzmoty są odgłosami poruszeń Boga, natomiast według Joruba i Tiw są one wyrazem jego gniewu. Według mitów i legend zachodnioafrykańskiego ludu Kraczi, księżyc – małżonka słońca – sprzeniewierzyła się słońcu i znalazła sobie nowego kochanka. Słońce pogodziło się z tym stanem rzeczy i podzieliło się z księżycem dziećmi (gwiazdy) i majętnościami. Jednak księżyc często naruszał i nadal narusza posiadłości swego byłego małżonka. Prowadzi to do bitew między gwiazdami – dziećmi słońca i gwiazdami – dziećmi księżyca. Na ziemi występują wtedy sztormy, grzmią pioruny i miotane są błyskawice. Księżyc, jako słaba kobieta, z reguły ustępuje, wysyła swego posłańca tęczę, a ta zabiera z pola walki zacietrzewione dzieci księżyca.\nU Inków piorun (Illapa lub Ilyapa) był przedmiotem czci. W przypadku długotrwałego braku deszczu zanoszono modły do niego o zesłanie deszczu dla zapewnienia urodzaju. Dawni Słowianie byli przekonani, iż uderzenie pioruna podczas burzy otwiera co roku nową fazę wegetacyjną – wiosnę. Obowiązywał też zakaz kąpania się do pierwszej wiosennej burzy lub do pierwszego grzmotu po letnim przesileniu słońca. Fenicjanie wierzyli, że wstrząs wywołany uderzeniem pioruna umożliwił zwierzętom śpiącym w nasiennych powłokach, obudzenie się do życia.\nPlemię Dakota (zwane Siuksami) siłę magiczno-religijną o nieosobowym charakterze wyrażało terminem wakan, które oznacza w górze, ponad. Siła ta krąży w kosmosie i przejawia się w nadzwyczajnych zjawiskach, takich jak gwiazdy, meteory, słońce, księżyc, a przede wszystkim w grzmocie, który jest szczególnie przepojony wakanem (grzmot określany jest terminem wakantanka). Irokezi tę samą siłę nazywali orenda, Algonkinowie – manitou. Ludy Mende nazywają Boga Leve, co znaczy w górze lub wysoko. U Ba-Rongów tilo oznacza wysokie niebo. Nazwa praindoeuropejskiego bóstwa Dieus oznaczająca jasne dzienne niebo (sanskr. div, świecić, niebo, dzień; łac. dium – czyste dzienne niebo; indoeuropejski rdzeń diu – deivo oznacza jasność, dzień, niebo, bóstwo), a więc coś, co znajdowało się wysoko w górze. Również akadyjskie ellu oznaczało jasny, błyszczący, od tego słowa pochodzi El, Eloah, Elah, Elohim. Przy pomocy ellu przekładano sumeryjskie dingir.\n\nW religiach politeistycznych wywołujące piorun siły, nabierają cech osobowych i personifikują się w bogu burzy. Grzmot zostaje oddzielony od tych sił i zostaje podporządkowany konkretnemu uranicznemu bóstwu (bóg grzmotu), stając się jednym z jego atrybutów. Ponieważ grzmot zaliczany był do najpotężniejszych i najefektowniejszych zjawisk natury, zazwyczaj przyporządkowywano go najpotężniejszemu i najgroźniejszemu spośród bogów. Bóg ten zostaje panem niebios, a także władcą ziemi, na którą zsyła swoje pioruny. Cała przypisywana dotychczas grzmotowi moc została teraz przypisana bogu burzy. Grzmot przywołuje na myśl stojące za nim bóstwo, świadczy o jego sile i potędze, jest jednym z jego sposobów ingerowania w sprawy ziemskie i jest jego narzędziem. W ten sposób grzmot uzyskał rangę symbolu.\n\nW wielu mitologiach występuje wątek walki boga grzmotu z potworem chaosu (Marduk – Tiamat, Indra – Wrytra, Teszub – Illujanka, Re – Apopis, Zeus – Tyfon lub Zeus – Pyton, Perun – Żmij, Baal – Mot, liczne paralele afrykańskie i z Ameryki Środkowej). Bóg burzy, zwyciężał i rozłupywał – zazwyczaj przy użyciu piorunów – potwora chaosu, co jest zwykle związane z zaprowadzaniem porządku i sprawiedliwości w świecie (czasem tylko urodzaju). W taki sposób symbol grzmotu jest pośrednio związany z nastaniem nowej epoki w dziejach świata, epoki ładu i porządku.\nW niemal wszystkich religiach grzmot odgrywał znaczącą rolę. Do nielicznych wyjątków należy religia starożytnego Egiptu, a częściowo także Sumeru, w których mitologiach grzmot nie odegrał tak doniosłej roli, a bóg grzmotu nie był bogiem najwyższym. Uwarunkowane jest to zapewne klimatem, w krajach tych burze atmosferyczne są rzadkością, deszcz pada jedynie zimą i w niewielkich ilościach. W południowej Mezopotamii burze piaskowe są częstsze niż burze atmosferyczne. Urodzaj Egipcjanie zawdzięczali wylewom Nilu, a nie ulewom deszczowym. W panteonie mitologii sumeryjskiej Iszkur zajmuje odległe miejsce. Inne zjawiska atmosferyczne (np. wiatr), jak i zjawiska kosmiczne znajdowały w mitach tych krajów częstsze zastosowanie.\n\n\n== Grzmot w literaturze antycznej ==\nU Homera (IX p.n.e.), grzmot symbolizuje zazwyczaj nieszczęścia i ciężkie bitwy. Wywoływany jest przez Zeusa, który zasiadając na Idzie (Iliada, VII,416; VIII,133.170; XVII,600–601) ciska ognistymi piorunami i grzmi straszliwie. Grzmiąc ingeruje w przebieg bitew (Iliada, XI,53; XX,56) i oznajmia ludziom swoją wolę.\nWedług Hezjoda (koniec VIII wieku), grzmoty i błyskawice wykuwane są przez Cyklopów: Brontesa, Steropesa i Argesa (Teogonia, 187–206). Imię pierwszego pochodzi od nazwy grzmotu (βροντη), drugiego – od błyskawicy (στεροπη), trzeciego – od pioruna (αργης).\nHerodot (485–425) uważał, że grzmoty są wyrzucane przez Boga, który razi nimi w najwyższe domy i drzewa, jeżeli te przekroczyły wyznaczoną im miarę. Bóg sprzeciwia się wszystkiemu co wyniosłe i pyszne, natomiast drobne i niepozorne stworzenia wcale go nie drażnią. Czasami w ten sam sposób niszczy wielkie wojsko, które wyruszyło przeciw niewielkiej armii (Dzieje, 7, 10).\nU Ksenofonta (430–355) grzmoty oraz burza są wyrazem gniewu bóstwa (Historia grecka, I,6,28 nn; VII,1,31).\nPlaton (427–347) tylko raz przypisuje grzmotowi szczególną rolę. Czyni to w X księdze Państwa, wedle której w „dolinie zapomnienia” dusze kładą się spać, o północy rozlega się grzmot (βροντη), następuje też trzęsienie ziemi. Wyrywa on śpiące dusze, które rozlatują się na wszystkie strony, ku nowym narodzinom. Każda z nich wciela się w nowy zarodek ludzki i rozpoczyna nowe, kolejne wcielenie (Państwo 621 B). Grzmot inicjuje życie, nowe życie. Pogląd ten Platon zaczerpnął zapewne od Pitagorejczyków. Ponadto powołał się na pewną legendę – w którą wątpi – że Zeus uderzeniem grzmotu zabił Asklepiosa, bo ten opanował sztukę przywracania życia zmarłym bądź śmiertelnie chorym i mógł w ten sposób zakłócić porządek świata (Państwo III,XVI).\nWedług Wergiliusza (70–19 p.n.e.), miejsce w którym Eneasz i inni uciekinierzy z Troi założyli miasto Rzym wskazane zostało trzykrotnym grzmotem. Grzmot wyraża wolę „niebios”, a seria trzech grzmotów zastosowana została dla wzmocnienia. Ponadto u Wergiliusza grzmot symbolizuje karę – Eneasz prosi Jowisza o śmierć zadaną uderzeniem pioruna, o ile na nią zasłużył.\nWedług Liwiusza (59 p.n.e. – 17 n.e.), założyciel Rzymu, Romulus, został zabrany do nieba wśród grzmotów (Ab urbe condita, Lib. I, Cap. XVI,1–3).\nOwidiusz (43 p.n.e. – 17 n.e.), w opisach boga grzmotu i zsyłanych przezeń grzmotów wykazuje daleko idącą zależność od Homera i Hezjoda. Grzmoty wykuwane są przez cyklopów i używane przez Jowisza w walkach, bądź podczas karania występków. Spotęgowana jedynie została zależność zjawiska grzmotu od gniewu Jowisza. Jowisz zanim ukarał ziemię potopem, zastanawiał się czy nie ukarać jej ogniem piorunów, obawiał się jednak, że wywołany pożar dosięgnąć może nieba, odkłada więc pioruny i decyduje się na lżejszy wymiar kary – potop.\n\n\n== Grzmot w literaturze biblijnej ==\nW biblijnej Księdze Hioba grzmot wyraża transcendencję majestatu Boga. Grzmot jest symbolem nieogarniętej dla ludzkiego umysłu potęgi Boga (Hi 26, 14), Bóg jest tym, który wyznacza drogę piorunowi (Hi 38, 25). Grzmot towarzyszy karzącej interwencji Boga, gdy w przystępie gniewu występuje przeciwko wszelkim niegodziwościom (Hi 36,32 – 37,5). W owej chwili zamierają ze strachu serca ludzkie, a efekt dokonanego sądu widoczny jest na całej ziemi. Gdy On zagrzmi nikt tego nie rozumie. Jahwe jest jedynym władcą kosmosu. Może wszystko uczynić i wszystko zniszczyć. Jego moc jest absolutna, a swoboda działania niczym nie ograniczona, nic Go nie wiąże i nic nie zmusza, co wyróżnia Go od pogańskich bogów burzy.\n\nGrzmot towarzyszył wyjściu Izraelitów z Egiptu. Był jedną z dziesięciu plag, którą Bóg dotknął prześladowców swego ludu (Wj 9,23–34).\nGrzmot w Starym Testamencie służy albo dla wyrażenia transcendencji majestatu i wielkości chwały Bożej, albo dla oddania Jego strasznych, karzących za występki sądów. Może też oznaczać Jego suwerenną władzę nad światem.\nWedług deuterokanonicznego Listu Jeremiasza cała przyroda poddana jest Bogu i wykonuje Jego wolę. Nagły błysk błyskawicy, jak i grzmot pioruna dokonują się na rozkaz Boży (Bar 6,60–61), a celem grzmotu jest niszczenie gór i lasów (6, 61), a więc wszystkiego tego, co wyrasta ponad przeciętność i niejako dąży do zrównania się z majestatem Boga.\nW apokryficznej Apokalipsie Abrahama Bóg nakazuje opuścić Abrahamowi dom swego ojca, gdyż potężny grzmot uderzy w ten dom, spali go i wszystko, co w nim się znajduje (Ap Abr 8,6). Grzmot jest narzędziem, przy pomocy którego Bóg dokonuje sądu nad bałwanami. Natomiast w rozdziale 30 tej apokalipsy jest mowa o dziesięciu plagach, które poprzedzą koniec świata. Dziewięcioma pierwszymi będą m.in. pożary miast, głód, śmierć od miecza, grad i śnieg, dzikie bestie itp. Natomiast dziesiątą plagą będzie grzmot i trzęsienie ziemi (30, 8). W 12 Syb 158 grzmot jest użyty w kontekście zniszczeń wojennych wywołanych przez cesarza Trajana, a w 12 Syb 170 zniszczeń wywołanych przez jego następcę – Hadriana.\nW Nowym Testamencie grzmoty (grc: βρονται) występują głównie na kartach jego ostatniej księgi. Poza nią występuje tylko dwukrotnie, mianowicie w Mk 3,17 i J 12,29. W Mk 3,17 grzmot jest jedynie składnikiem imienia βοανεργης (synowie grzmotu), nadanych Janowi i Jakubowi, zapewne ze względu na ich porywczą naturę i skłonność do zbyt szybkiego karania nieświadomych swojej winy ludzi (por. Łk 9, 54). βοανεργης jest transkrypcją hebrajskiego 'bene regaš', co znaczy ‘synowie tumultu’, ‘synowie wrzawy’, natomiast przekład na ‘synowie grzmotu’ jest bardzo swobodny.\nW Apokalipsie grzmoty występują w roli symbolu, użyte są jednak w co najmniej dwóch znaczeniach. W innym znaczeniu używane są wtedy, gdy towarzyszą opisowi tronu Bożego (Ap 4,5), w innym zaś wtedy gdy towarzyszą plagom zsyłanym na ziemię (Ap 8,5; 11,19; 16,18). W pierwszym przypadku służą one za atrybut Boga, przedstawiający jego potęgę, wzbudzaną przezeń grozę, jak i niebezpieczeństwo związane ze zbliżeniem się do Jego tronu. W drugim przypadku symbolizują gniew Boży, jak i karę zsyłaną przezeń na grzeszników. W każdym przypadku występują wówczas, gdy dzieje się coś ważnego i doniosłego. Nieco inne zastosowanie grzmoty uzyskują w Ap 10,3–4, gdzie występują w liczbie siedem i opatrzone zostały rodzajnikiem.\n\n\n== Koran ==\nWedług Koranu, pioruny i grzmoty zsyłane są przez Boga, aby ludzi natchnąć bojaźnią i zmusić ich do oddawania należnej Mu czci (Sura XIII,13–14). Piorun ma przerazić grzeszników, a wzbudzić nadzieję u wiernych (Sura XXX,23).\n\n\n== Nowożytność ==\nHeinrich Heine, niemiecki pisarz i poeta epoki romantyzmu w 1834 roku we Francji napisał:\n\nKiedy więc usłyszycie potem łoskot i szczękanie, wystrzegajcie się, dzieci sąsiedzkie, wy Francuzi, i nie mieszajcie się do naszych spraw, które będziemy załatwiać u siebie w Niemczech. Mogłoby się to dla was źle skończyć. Wystrzegajcie się podżegania ognia, wystrzegajcie się wygaszania go. Moglibyście łatwo sparzyć sobie palce [..] Nie śmiejcie się z fantasty, który w królestwie zjawisk oczekuje tej samej rewolucji, jaka dokonała się w dziedzinie ducha. Myśl poprzedza czyn, jak błyskawica grzmot.\nW podobny sposób rosyjska literatura początku XX wieku zapowiadała rychły upadek caratu.\nW 1907 roku białoruski poeta Janka Kupała (1882–1942) przepowiadał nadchodzącą rewolucję. Wiersz Перад бурай zakończył słowami:\n\nІ гром заграхоча, і дрогне свет цэлы! (I grzmot zagrzmi, i poruszy świat cały!).\nSymbol grzmotu przewija się jeszcze kilkakrotnie w jego wierszach, w takim samym zastosowaniu. Za każdym razem grozi ciemiężycielom i wyzyskiwaczom, że wkrótce zostaną rozliczeni.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nM. Eliade: Traktat o historii religii. przeł. J. Wierusz-Kowalski. Łódź: OPUS, 1993. Brak numerów stron w książce\nZarys dziejów religii. J. Keller, W. Kotański, W. Tyloch, B. Kupis (red.). Warszawa: Iskry, 1988. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Heksagramy Yijing\n\nLista  Heksagramów Yijing  1-64.\n\n\n== Heksagram 1 ==\n\nHeksagram 1 zwany 乾 (qián), \"Siła\". Wariacje: \"kreatywny\", \"moc działania\", \"klucz\", \"bóg\". Wewnętrzny (dolny) trygram to ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, zewnętrzny (górny) taki sam.\n\n\n== Heksagram 2 ==\n\nHeksagram 2 zwany 坤 (kūn), \"Pole\". Wariacje: \"otwarty\", \"przyzwolenie\" oraz \"przepływ\". Wewnętrzny trygram to ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, Zewnętrzny trygram jest taki sam.\n\n\n== Heksagram 3 ==\n\nHeksagram 3 zwany 屯 (chún), \"Kiełkowanie\". Wariacje: \"trudności na początku\", \"gromadzenie wsparcia\", \"robienie zapasów\". \nWewnętrzny trygram to ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram to ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.\n\n\n== Heksagram 4 ==\n\nHeksagram 4 zwany 蒙 (méng), \"Oskrzydlający\". Wariacje: \"młodzieńcza głupota\", \"świeży strzał/ogień\", \"odkrywający\". Wewnętrzny trygram to ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda. Zewnętrzny trygram to ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.\n\n\n== Heksagram 5 ==\n\nHeksagram 5 zwany 需 (xū), \"Przystępujący\". Wariacje: \"czekający\", \"wilgotny\", \"przybywający\". Wewnętrzny trygram znaczy ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, a zewnętrzny trygram to ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.\n\n\n== Heksagram 6 ==\n\nHeksagram 6 zwany 訟 (sòng), \"Kłócący się\". Wariacje: \"konflikt\", \"proces (sądowy)\". Wewnętrzny trygram to ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, zewnętrzny to ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.\n\n\n== Heksagram 7 ==\n\nHeksagram 7 zwany 師 (shī), \"Przewodzący, przewodniczący\". Wariacje: \"armia\", \"oddziały\". Wewnętrzny trygram to ☵ (坎 kǎn) otchłań =(水) woda, zewnętrzny to ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia.\n\n\n== Heksagram 8 ==\n\nHeksagram 8 zwany 比 (bǐ), \"Grupujący\". Wariacje: \"trzymać razem\", \"przymierze\". Wewnętrzny trygram to ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, zewnętrzny to ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.\n\n\n== Heksagram 9 ==\n\nHeksagram 9 zwany 小畜 (xiǎo chù), \"Kumulujący maluczkich\". Wariacje: \"ujarzmiająca siła maluczkich\", \"małe żniwo\". Wewnętrzny trygram to ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, zewnętrzny trygram to ☴ (巽 xùn) grunt = (水) wiatr.\n\n\n== Heksagram 10 ==\n\nHeksagram 10 zwany 履 (lǚ), \"Stąpający\". Wariacje: \"przeprowadzający\", \"trwający\". Wewnętrzny trygram to ☱ (兌 duì) otwarty = (澤) bagno, zewnętrzny to ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.\n\n\n== Heksagram 11 ==\n\nHeksagram 11 zwany 泰 (tài), \"Przenikający/owładający/rozchodzący\". Wariacje: \"pokój\", \"wspaniałość\". Wewnętrzny trygram to ☰ (乾 qián) siła = (地) niebo, zewnętrzny trygram to ☷ (坤 kūn) pole = (水) ziemia.\n\n\n== Heksagram 12 ==\n\nHeksagram 12 zwany 否 (pǐ), \"Obstrukcja\". Wariacje: \"zastój\", \"kobieta\". Wewnętrzny trygram: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, zewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.\n\n\n== Heksagram 13 ==\n\nHeksagram 13 zwany 同人 (tóng rén), \"Pojednujący ludzi\". Wariacje: \"zgoda z ludźmi\", \"gromadzenie ludzi\". Wewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, zewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.\n\n\n== Heksagram 14 ==\n\nHeksagram 14 zwany 大有 (dà yǒu), \"Wielkie posiadanie\". Wariacje: \"posiadanie w ogromnej mierze\", \"wielka posesja\". Wewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, zewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.\n\n\n== Heksagram 15 ==\n\nHeksagram 15 zwany 謙 (qiān), \"Korzący\". Wariacje: \"skromność\". Wewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, zewnętrzny trygram: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia.\n\n\n== Heksagram 16 ==\n\nHeksagram 16 zwany 豫 (yù), \"Utrzymujący\". Wariacje \"entuzjazm\", \"nadmiar\". Wariacje: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, zewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom\n15 - 16 Od skromności po entuzjazm.\nPoszukujący, który idzie własną drogą poczuje się zachwycony.\nJak wóz zjeżdżający w dół, podczas tak łatwego przejazdu może nabrać niebezpiecznej prędkości i nie zdążyć skręcić na niespodziewanym zakręcie. Stąd też, zbyt wiele entuzjazmu może zmieść z drogi.\n\n\n== Heksagram 17 ==\n\nHeksagram 17 zwany 隨 (suí), \"Podążający\". Wewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram: ☱ (兌 duì) otwarte = (兌) bagno.\n\n\n== Heksagram 18 ==\n\nHeksagram 18 zwany 蠱 (kŭ), \"Psujący\". Wariacje: \"pracuj nad tym, co zgniło\", \"gałąź\". Wewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.\n\n\n== Heksagram 19 ==\n\nHeksagram 19 zwany 臨 (lín), \"Zbliżający\". Wariacje: \"podchodzić\", \"las\". Wewnętrzny trygram ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, zewnętrzny trygram ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia.\n\n\n== Heksagram 20 ==\n\nHeksagram 20 zwany 觀 (guān), \"Oglądający\". Wariacje: \"kontemplacja (widok)\", \"szukać\". Wewnętrzny trygram: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, zewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (巽) wiatr.\n\n\n== Heksagram 21 ==\n\nHeksagram 21 zwany 噬嗑 (shì kè), \"Rozdzierające ugryzienie\". Wariacje: \"przegryźć się\", \"gryzący i żujący\". Wewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.\n\n\n== Heksagram 22 ==\n\nHeksagram 22 zwany 賁 (bì), \"Zdobiący\". Wariacje: \"łaska/gracja\", \"luksus\". Wewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) granica = (山) góra.\n\n\n== Heksagram 23 ==\n\nHeksagram 23 zwany 剝 (bō), \"Zdzierający\". Wariacje: \"rozdzielający\", \"obdzierający ze skóry\". Wewnętrzny trygram: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.\n\n\n== Heksagram 24 ==\n\nHeksagram 24 zwany 復 (fù), \"Powracający\". Wariacje: \"zwrot\". Wewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram: (坤 kūn) pole = (地) ziemia.\n\n\n== Heksagram 25 ==\n\nHeksagram 25 zwany 無妄 (wú wàng), \"Bez zaangażowania\". Wariacje: \"niewinność (niespodziewane)\", \"zaraza\". Wewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.\n\n\n== Heksagram 26 ==\n\nHexagram 26 zwany 大畜 (dà chù), \"Wielce akumulujący\". Wariacje: \"ujarzmiająca moc dla wielkich\", \"wielkie gromadzenie\", \"potencjalna energia\" Wewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.\n\n\n== Heksagram 27 ==\n\nHeksagram 27 zwany 頤 (yí), \"Połykający\". Wariacje: \"kąciki ust (karmienie)\", \"szczęki\", \"wygoda/bezpieczeństwo\". Wewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.\n\n\n== Heksagram 28 ==\n\nHeksagram 28 zwany 大過 (dà guò), \"Wielce przekraczający/niezmierny\". Wariacje: \"przewaga wielkich\", \"wielce przewyższający\", \"masa krytyczna.\" Wewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, zewnętrzny trygram ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.\n\n\n== Heksagram 29 ==\n\nHeksagram 29 zwany 坎 (kǎn), \"Otchłań\". Wariacje: \"bezdenny (woda)\", \"powtórzone wpadnięcie w pułapkę\". Wewnętrzny trygram: ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, zewnętrzny trygram taki sam.\n\n\n== Heksagram 30 ==\n\nHeksagram 30 zwany 離 (lí), \"Blask\". Wariacje: \"lgnięcie, ogień\", \"sieć\". Wewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, zewnętrzny taki sam. Pochodzenie znaku ma swoje korzenie w symbolu ptaków z długimi ogonami takich jak paw czy feniks.\n\n\n== Heksagram 31 ==\n\nHeksagram 31 zwany 咸 (xián), \"Kojarzący/łączący\". Wariacje: \"wpływ (dążący, zalecający się)\", \"uczucia\". Wewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, zewnętrzny trygram: ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.\n\n\n== Heksagram 32 ==\n\nHeksagram 32 zwany 恆 (héng), \"Nieustawający\". Wariacje: \"trwanie\", \"stałość\". Wewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, zewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.\n\n\n== Heksagram 33 ==\n\nHeksagram 33 zwany 遯 (dùn), \"Wycofujący\". Wariacje: \"odwrót\", \"ulegający\". Wewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, Zewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.\n\n\n== Heksagram 34 ==\n\nHeksagram 34 zwany 大壯 (dà zhuàng), \"Wielce wzmacniający\". Wariacje: \"moc wielkiego\", \"ogromna dojrzałość\". Wewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, Zewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.\n\n\n== Heksagram 35 ==\n\nHeksagram 35 zwany 晉 (jìn), \"Prosperujący\". Wariacje: \"postęp\". Wewnętrzny trygram: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, Zewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.\n\n\n== Heksagram 36 ==\n\nHeksagram 36 zwany 明夷 (míng yí), “Zaciemniający światło” Wariacje: \"zraniona błyskotliwość\", \"ukryta inteligencja\". Wewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, Zewnętrzny trygram : ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia.\n\n\n== Heksagram 37 ==\n\nHeksagram 37 zwany 家人 (jiā rén), \"Mieszkający ludzie\". Wariacje: \"rodzina (klan)\" ,\"członkowie rodziny\". Wewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, Zewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr.\n\n\n== Heksagram 38 ==\n\nHeksagram 38 zwany 睽 (kuí), \"Polaryzujący\". Wariacje: \"przeciwieństwo\", \"wypaczenie\". Wewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, Zewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.\n\n\n== Heksagram 39 ==\n\nHeksagram 39 zwany 蹇 (jiǎn), \"Utykający\". Wariacje: \"obstrukcja\", \"na nogach\". Wewnętrzny trygram : ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, Zewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.\n\n\n== Heksagram 40 ==\n\nHeksagram 40 zwany 解 (xiè), \"Rozdzielający\". Wariacje: \"dostarczenie\", \"rozplątany\". Wewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, Zewnętrzny trygram : ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.\n\n\n== Heksagram 41 ==\n\nHeksagram 41 zwany 損 (sǔn), \"Zanikający\". Wariacje: \"malejący\". Wewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, Zewnętrzny trygram : ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.\n\n\n== Heksagram 42 ==\n\nHeksagram 42 zwany 益 (yì), \"Powiększający\". Wariacje: \"wzrost (zwiększać)\". Wewnętrzny trygram : ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, Zewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr.\n\n\n== Heksagram 43 ==\n\nHeksagram 43 zwany 夬 (guài), \"Dzielący\". Wariacje: \"przełamywać (rezolutność)\", \"rezolutność\". Wewnętrzny trygram : ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, Zewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.\n\n\n== Heksagram 44 ==\n\nHeksagram 44 zwany 姤 (gòu), \"Kojarzący/łączący w pary\". Wariacje: \"poznać się\", \"spotkanie\". Wewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, Zewnętrzny trygram : ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.\n\n\n== Heksagram 45 ==\n\nHeksagram 45 zwany 萃 (cuì), \"Skupiający\". Wariacje: \"gromadzić\", \"skończony\". Wewnętrzny trygram : ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, Zewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.\n\n\n== Heksagram 46 ==\n\nHeksagram 46 zwany 升 (shēng), \"Pnący się\". Wariacje: \"pchający w górę\". Wewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, Zewnętrzny trygram : ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia.\n\n\n== Heksagram 47 ==\n\nHeksagram 47 zwany 困 (kùn), \"Krępujący\". Wariacje: \"opresja (wyczerpanie)\", \"wplątany\". Wewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, Zewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.\n\n\n== Heksagram 48 ==\n\nHeksagram 48 zwany 井 (jǐng), \"Dążący do źródła\". Wariacje: \"studnia\". Wewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, Zewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.\n\n\n== Heksagram 49 ==\n\nHeksagram 49 zwany 革 (gé), \"Obdzierający ze skóry\". Wariacje: \"rewolucja (linienie)\", \"uzda\". Wewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, Zewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.\n\n\n== Heksagram 50 ==\n\nHeksagram 50 zwany 鼎 (dǐng), \"Trzymający\". Wariacje: \"kocioł\". Wewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, Zewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.\n\n\n== Heksagram 51 ==\n\nHeksagram 51 zwany 震 (zhèn), \"Wstrząs\". Wariacje: \"rozbudzający (szok, wstrząs, grom)\" \"grom\". Wewnętrzny i zewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.\n\n\n== Heksagram 52 ==\n\nHeksagram 52 zwany 艮 (gèn), \"Ograniczenie\". Wariacje: \"bezruch, góra\", \"ciągły\". Wewnętrzny i zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.\n\n\n== Heksagram 53 ==\n\nHeksagram 53 zwany 漸 (jiàn), \"Infiltrujący\". Wariacje: \"rozwój (stopniowy process)\", \"wyprzedzenie, posunięcie naprzód\". Wewnętrzny trygram : ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, Zewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr.\n\n\n== Heksagram 54 ==\n\nHeksagram 54 zwany 歸妹 (guī mèi), \"Nawracający dziewicę\". Wariacje: \"poślubienie dziewicy\", \"powracająca dziewica, zwrócenie dziewicy\". Wewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, Zewnętrzny trygram : ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.\n\n\n== Heksagram 55 ==\n\nHeksagram 55 zwany 豐 (fēng), \"Bycie w obfitości\". Wariacje: \"mnóstwo, dodatek, obfitość\", \"pełnia\". Wewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, Zewnętrzny trygram : ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.\n\n\n== Heksagram 56 ==\n\nHeksagram 56 zwany 旅 (lǚ), \"Goszczący\". Wariacje: \"tułacz\", \"podróżujący\". Wewnętrzny trygram : ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, Zewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.\n\n\n== Heksagram 57 ==\n\nHeksagram 57 zwany 巽 (xùn), \"Grunt\". Wariacje: \"łagodny (penetrujący, wiatr)\", \"kalkulacje, obliczenia\". Wewnętrzny i zewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr.\n\n\n== Heksagram 58 ==\n\nHeksagram 58 zwany 兌 (duì), \"Otwarty\". Wariacje: \"radosny, jezioro\", \"uzurpacja\". Wewnętrzny i zewnętrzny: ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.\n\n\n== Heksagram 59 ==\n\nHeksagram 59 zwany 渙 (huàn), \"Rozwiewający\". Wariacje: \"rozproszenie (rozwiązanie, unieważnienie)\", \"rozśrodkowanie, rozproszenie\". Wewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, Zewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr.\n\n\n== Heksagram 60 ==\n\nHeksagram 60 zwany 節 (jié), \"Wyrażający, zrozumiały\". Wariacje: \"ograniczenie\", \"umiarkowanie\". Wewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, Zewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.\n\n\n== Heksagram 61 ==\n\nHeksagram 61 zwany 中孚 (zhōng fú), \"Wracający do środka\". Wariacje: \"wewnętrzna prawda\", \"centralny powrót\". Wewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, Zewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt= (風) wiatr.\n\n\n== Heksagram 62 ==\n\nHeksagram 62 zwany 小過 (xiǎo guò), \"Nieznacznie wykraczający\". Wariacje: \"przewaga małych\", \"niewielkie przekroczenie\". Wewnętrzny trygram : ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, Zewnętrzny trygram : ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.\n\n\n== Heksagram 63 ==\n\nHeksagram 63 zwany 既濟 (jì jì), \"Już forsujący bród\". Wariacje: \"po skończeniu\", \"wykonany\". Wewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, Zewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.\n\n\n== Heksagram 64 ==\n\nHeksagram 64 zwany 未濟 (wèi jì), \"Jeszcze nie brodzący\". Wariacje: \"przed ukończeniem\", \"jeszcze nie ukończony\". Wewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, Zewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Indalo\n\nIndalo – prehistoryczny symbol magiczny pochodzący z terenu hiszpańskiej Andaluzji.\nDatowane na okres neolitu (ok. 6 tysięcy lat temu) malowidło przedstawiające Indalo, wykonane ochrą, zostało odkryte w 1868 roku przez Antonio Gongónia y Martineza w jaskini Los Letreros, położonej w górach Las Vélez niedaleko Vélez-Blanco w prowincji Almería. Przedstawia ono antropomorficzną postać z rozpostartymi rękoma, w których trzyma rozciągający się ponad swoją głową łuk. Jego znaczenie jest niepewne, przyjmuje się, iż jest to wizerunek jakiegoś bóstwa trzymającego tęczę. Być może był to rodzaj amuletu ochronnego, mającego odegnać złe moce.\nObecnie wizerunek Indalo stanowi oficjalny symbol miasta Mojácar i prowincji Almería. Traktowany jest jako symbol szczęścia i pomyślności i szeroko wykorzystywany przez przemysł turystyczny, można go spotkać na różnych pamiątkach z regionu, t-shirtach i breloczkach.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Jabłko\n\nJabłko – jadalny, kulisty owoc drzew z rodzaju jabłoń Malus. Jabłka odmian uprawnych o mieszańcowym pochodzeniu, uznawanych za gatunek jabłoń domowa Malus domestica, są istotnym komercyjnie owocem o soczystym i chrupkim miąższu. Są spożywane na surowo, a także po obróbce kulinarnej.\n\n\n== Właściwości jabłka ==\n\nSmak dojrzałych jabłek jabłoni domowej jest słodko-kwaskowaty, rozmaite odmiany mogą być bardziej lub mniej słodkie lub kwaśne. Jabłka są kształtem zbliżone do kuli, z zagłębieniem na szczycie, z którego wystaje szypułka (pot. ogonek), na którym jabłko rośnie na drzewie, oraz z wylotem gniazda nasiennego u dołu. Przeciętne jabłko waży około 150 gramów. Miąższ jabłka jest sztywny, chrupki i pełen przezroczystego soku. Po długim przechowywaniu jabłko staje się miękkie i pomarszczone, jednak nadal jadalne. Skórka jabłka jest gładka i cienka, ściśle przylegająca do miąższu, dająca się obierać lub polerować. Kolor skórki jabłka występuje w odcieniach zieleni, a po dojrzeniu również żółci lub czerwieni, często zmieszanych ze sobą. Miąższ przybiera barwę od bardzo jasnej (zbliżonej do białej) po jasnożółtą, przy czym warstwy leżące blisko skórki mogą być lekko zabarwione na zielono, różowo itp. (czasem z widocznymi kolorowymi „żyłkami”) – w zależności od jej koloru. Jabłka mogą ulec obiciu, po czym miejsce obicia staje się miękkie i brązowe, a miąższ pod obiciem zaczyna się psuć i tracić właściwości odżywcze. Po pokrojeniu lub obraniu z dostępem do tlenu miąższ jabłka zaczyna utleniać się na powierzchni, która zmienia kolor na brązowy. Dojrzałe jabłka wydzielają lekko wyczuwalny, słodkawy zapach.\n\n\n=== Niektóre odmiany jabłoni ===\n\nAntonówka – bardzo stara odmiana pochodząca z Rosji\nCortland – odmiana otrzymana w roku 1898 w USA poprzez skrzyżowanie odmian McIntosh i Ben Davies.\nDelikates – polska odmiana uprawna jabłoni domowej\nGala – pochodząca z Nowej Zelandii odmiana uprawna jabłoni domowej\nGolden Delicious – odmiana uprawna wyselekcjonowana w 1890 r. w USA\nGranny Smith – odmiana jabłoni wyhodowana w 1868 r. w Australii\nJonagold – odmiana uprawna otrzymana w 1943 r. w USA ze skrzyżowania odmian Jonathan i Golden Delicious\nJonatan – odmiana znaleziona w USA w roku 1800 jako przypadkowa siewka\nKoksa Pomarańczowa – odmiana pochodząca z Wielkiej Brytanii\nKosztela – polska odmiana pochodząca prawdopodobnie z XVII wieku\nKronselska – odmiana uprawna wyhodowana w 1869 r. we Francji\nLobo – otrzymana w Kanadzie około 1900 roku jako siewka odmiany McIntosh\nMcIntosh – znaleziona w roku 1796 jako siewka odmiany ‘Famouse’ w Kanadzie\nPink Lady – wyhodowana latach 70. w Australii jako krzyżówka odmian Lady Williams i Golden Delicious\nPapierówka – odmiana uprawna pochodząca z rejonów nadbałtyckich\nRenety – to stara grupa odmian uprawnych jabłoni domowej\nRubin – otrzymana w 1960 r. w Czechach ze skrzyżowania odmian Lord Lambourne i Golden Delicious\nSzampion – otrzymana w 1960 r. w Czechach jako krzyżówka odmian Golden Delicious i Koksa pomarańczowa\nLigol – odmiana wyselekcjonowana w 1972 roku Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach jako mieszaniec odmian Linda i Golden Delicious.\n\n\n== Właściwości odżywcze jabłek ==\nŚwieże, nieuszkodzone jabłka zawierają witaminę C, większość innych witamin (B1, B2, B3, B5, B6, B9, A i Retinol, E i tokoferol, K, β-Karoten, likopen) i minerałów, dużą ilość błonnika roślinnego, kwercetynę (4 mg w 100 g jabłek), a także pektynę (1–1,5 g w 100 g świeżego jabłka). Zawartość witaminy C jest zmienna i zależy od wielu czynników, z których najważniejszymi są odmiana, warunki klimatyczne i sposób uprawy. Może ona się wahać w szerokim zakresie od około 4 mg na 100 g owocu do ponad 21 mg na 100 g. Przy obróbce cieplnej jabłek większość witamin wodorozpuszczalnych ulega rozkładowi.\nŚwieże jabłka są źródłem węglowodanów w tym błonnika. Jak wiele innych owoców, spożywane na surowo jabłka mają niską wartość na indeksie glikemicznym (fruktoza i inne cukry uwalniają się powoli z błonnika, przez co zawartość cukru we krwi rośnie wolno, bez nagłych odchyleń) zatem są zalecane do spożywania przez osoby chorujące na cukrzycę lub hiperglikemię. Nie dotyczy to soku jabłkowego – po oddzieleniu błonnika wartość indeksu glikemicznego ulega sporemu podwyższeniu.\n\nNasiona (pestki owoców) jabłoni zawierają amigdalinę. Gdy nasiona są uszkodzone, przeżuwane lub trawione, amigdalina rozpada się na silnie trujący cyjanowodór. 1 gram nasion zawiera ok. 1–4 mg amigdaliny. 1 gram drobno zmielonych nasion zawiera ok. 0,06–0,24 mg cyjanku. Spożycie kilku nasion jest bezpieczne dla zdrowia człowieka.\n\n\n== Kulinarne zastosowania jabłek ==\n\nJabłka można spożywać tuż po zebraniu, z zachowaną skórką lub obrane. Środek jabłka ze sztywnymi błonkami oraz gniazdem nasiennym najczęściej nie jest spożywany i przy obróbce jest usuwany przy procesie zwanym „gniazdowaniem jabłek”. Jabłka przy obróbce można kroić, siekać, ucierać, mleć, gotować, piec, wyciskać z soku lub suszyć. Jabłko służy jako składnik kompotów, sałatek owocowych i warzywnych, dodatek do potraw mięsnych, sos, oraz składnik deserów – w tym najczęściej ciast pieczonych i galaretek, ale istnieją też lody i cukierki o smaku jabłkowym. Jabłka nie bywają smażone jak inne owoce w dżemach i konfiturach z powodu dużej ilości soku i łatwości przypalenia. Jabłka w innych deserach najczęściej są tarte lub mielone na miękką papkę. Cienkie plastry jabłek mogą służyć jako ozdoba dania. Pektyna z jabłek może służyć jako substancja żelująca w innych przetworach lub deserach. Zmielona na miękko papka jabłkowa jest podawana niemowlętom jako jeden z ich pierwszych pokarmów stałych.\n\nZnane w polskiej kuchni potrawy z jabłek lub zawierające jabłka to pieczona kaczka z jabłkami, sałatki warzywne lub owocowe z jabłkami, szarlotka, jabłka smażone w cieście naleśnikowym, ryż pieczony z jabłkami i cukrem cynamonowym oraz susz wigilijny, czyli kompot gotowany z suszonych jabłek i śliwek.\nSok jabłkowy zebrany z wielu jabłek ma kolor jasnobursztynowy i można go pić na surowo tuż po wyciśnięciu. Sok jabłkowy można zagęszczać na słodki syrop, służący powszechnie jako słodzik przemysłowy (występujący na etykietkach produktów spożywczych pod nazwą koncentrat z soku jabłkowego lub zagęszczony sok jabłkowy). Sok jabłkowy można mieszać z innymi sokami albo z alkoholem w drinkach. Sok jabłkowy w przemyśle spożywczym jest często stosowany jako dopełniacz i podstawa soków mieszanych. Sok jabłkowy może być fermentowany na ocet jabłkowy lub cydr. Sok jabłkowy po fermentacji również można destylować na alkohol jabłkowy, z których najbardziej znany jest francuski winiak Calvados.\n\n\n== Choroby jabłek ==\n\nNa jabłkach występuje wiele chorób, które można podzielić na dwie grupy:\n\nchoroby fizjologiczne, czyli nieinfekcyjne, związane z warunkami wzrostu, starzeniem się owoców lub warunkami ich przechowywania. Są to: gorzka plamistość podskórna jabłek, miękka oparzelizna jabłek, oparzelizna powierzchniowa jabłek, plamistość jonatana, szklistość miąższu jabłek, zbrunatnienie przygniezdne jabłek, zbrązowienie wewnętrzne jabłek\nchoroby infekcyjne, wywołane głównie przez grzyby i wirusy: bliznowatość skórki jabłek, brunatna zgnilizna drzew ziarnkowych, brudna plamistość jabłek, czarny rak jabłoni, gorzka zgnilizna jabłek, gwiaździste spękanie jabłek, kropkowana plamistość jabłek, marszczyca jabłek, parch jabłoni, pierścieniowa plamistość jabłek, pierścieniowe ordzawienie jabłek, różowa pleśń jabłek, sina pleśń jabłek, szara pleśń, sucha zgnilizna przykielichowa jabłek, szorstkość skórki jabłek, zdrobnienie jabłek, zgnilizna jabłek „rybie oko”, zielona marszczyca jabłek.\nChoroby infekcyjne szczególnie silnie rozwijają się na jabłkach w sadach przydomowych i produkcyjnych sadach ekologicznych, w których nie stosuje się pełnej ochrony chemicznej. Część chorób to tzw. choroby przechowalnicze, silnie rozwijające się na jabłkach przechowywanych w nieodpowiednich warunkach, np. w zbyt wysokiej temperaturze. Choroby te praktycznie nie występują w nowoczesnych przechowalniach o niskiej, stabilizowanej temperaturze i kontrolowanym składzie gazów.\n\n\n== Symbolika jabłka w Europie ==\n\nUdomowione jabłonie dające wartościowe i smaczne owoce rozprzestrzeniły się z Azji środkowej przez Azję Mniejszą na resztę Europy. Odtąd jabłko w Europie było symbolem zdrowia, życia, urodzaju, płodności, miłości, jesiennych żniw w Europie, ale też wiosny (wspólnie z kwiatem jabłoni), dostatku, długowieczności i nieśmiertelności. Dzięki biblijnemu mitowi o Adamie i Ewie, którzy ważyli się zakosztować „zakazanego owocu”, jabłko dzisiaj traktowane jest także jako afrodyzjak.\nJako symbol płodności i dostatku darowano jabłka przy obrzędach weselnych, stąd jabłko miało konotacje miłosne i erotyczne, takie jak jabłko Wenus w imperium rzymskim, albo jabłko niezgody, przyznane przez Parysa Afrodycie, bogini miłości, w zamian za małżeństwo z Heleną. Jabłka do dzisiaj są synonimami piersi kobiecych. Jabłka jako symbol płodności są też symbolem dzieci swoich rodziców, stąd popularne przysłowia.\nZłote jabłka były symbolem nieśmiertelności i najwyższego bogactwa, ale też wiecznego życia w zaświatach, czyli pozagrobowego. Jabłka mogły więc jednocześnie przypominać o śmierci i o życiu. Znajduje to odzwierciedlenie w mitologiach, kiedy jabłoń jest cudownym drzewem, rosnącym w zaświatach, gdzie aby się dostać jako człowiek trzeba umrzeć – np. na indyjskiej górze Meru, na której mieszkają bogowie, rośnie też gigantyczna, różana jabłoń (Jambu), a obok góry leży Wyspa Różanej Jabłoni, Jambudvipa.\n\n\n=== Jabłka w mitologii greckiej ===\nPierwszą jabłoń miała stworzyć bogini ziemi Gaja, jabłoń ta dawała złote owoce nieśmiertelności i rosła w ogrodzie strzeżonym przez 3 Hesperydy i stugłowego smoka Ladona. Przy ślubie Hery z Zeusem Gaja darowała Herze jabłka z tej jabłoni. Jedna z 12 prac Heraklesa to zdobycie złotych jabłek z ogrodu Hesperyd. Eris używa złotego jabłka Hesperyd jako jabłka niezgody, pisząc na nim „Dla najpiękniejszej” jako symbol najwyższej nagrody dla bogiń olimpijskich. Niedościgniona Atalanta ulega podstępowi Afrodyty, która daje złote jabłka zakochanemu młodzieńcowi – kiedy rzucił złote jabłka na trasę biegu, Atalanta zwalniała aby zebrać jabłka, przez co młodzieniec wygrał bieg i Atalanta poślubiła go zamiast go zabić. Jeden z przydomków Demeter, bogini urodzaju, to Malophoros, Dawczyni Jabłek. Jabłka były również symbolem Hery, bogini małżeństw, i symbolem Afrodyty, bogini miłości.\n\n\n=== Jabłka w mitologii rzymskiej ===\nPomona (owocowa) to czczona w czasach cesarstwa, ważna bogini owoców i sadów owocowych. Pomona miała w Rzymie swoją świątynię i kapłanów, a jabłka to jedne z jej wielu owoców. Dla Rzymian jabłko było też symbolem wiecznego życia i zaświatów, a więc końca życia doczesnego, stąd zwrot „ab ovo usque ad mala” – od jaja (początku życia) do jabłka (końca życia). Czerwone jabłka w kulturze rzymskiej były przede wszystkim symbolem Wenus, bogini miłości i pożądania.\n\n\n=== Jabłka w mitologii celtyckiej ===\nCeltowie nazywali świat pozagrobowy Avalonem, czyli „Wyspą Jabłek”, do której zmarli dostawali się płynąc na zachód w łodzi. Na Avalonie leżała Równina Szczęścia (Mag Mell) na środku której rosła cudowna jabłoń, jednocześnie pokryta liśćmi, kwiatami i owocami, które to jabłka dawały życie i młodość. W mitach celtyckich jabłka ratowały życie bohaterom. Złote jabłka zwieńczały też srebrną laskę legendarnego króla irlandzkiego, Conchobara.\n\n\n=== Jabłka w mitologii nordyckiej ===\nZłote jabłka Iduny, spożywane przez bogów w Asgardzie zapewniały im wieczną młodość (tak jak nektar i ambrozja w mitologii greckiej). W sadze Skirnismal Skirnir próbuje złotymi jabłkami Idun przekonać Gerd do małżeństwa z bogiem Frejem.\n\n\n==== Inne mitologie ====\nCudowna jabłoń lecząca wszelkie dolegliwości jest obecna w mitologii osetyjskiej, rośnie w sadzie Nartów strzeżona przez braci Ashara i Ashartaga.\n\n\n== Symbolika jabłka w tradycji chrześcijańskiej ==\nW tradycji chrześcijańskiej jabłko związane z rytuałami pogańskiej płodności było symbolem pokusy i pożądania. Według średniowiecznych i renesansowych artystów jabłko było na ich obrazach owocem zerwanym przez Ewę z drzewa poznania dobra i zła. Biblia nie zawiera nazwy owocu – Adam i Ewa zjedli po prostu owoc z drzewa poznania. Prawdopodobnie dodatkowe zamieszanie sprawił fakt, że słowo jabłko po łacinie jest identyczne ze słowem „zły”, „zło”. Jabłko stało się więc symbolem zła, owocu zakazanego w kulturze chrześcijańskiej – a także symbolem grzechu i zdrady, zwłaszcza w życiu prywatnym, trucizny, mroku lub ciemności. Według legendy chrześcijańskiej (nie zawartej w Biblii) tłumaczono wypukłą chrząstkę na grdyce męskiej tym, że pierwszemu mężczyźnie, czyli Adamowi, miał utkwić w gardle kawałek owego zakazanego jabłka, skąd popularna nazwa wypukłości – jabłko Adama.\nJabłko jest też tradycyjnym atrybutem władzy królewskiej – złote jabłko z krzyżem symbolizuje sferę kosmiczną, świat i kulę ziemską. Używane jest przy koronacjach obok berła i korony.\n\n\n== Jabłko w kulturze popularnej ==\nMiłosna wróżba z jabłka stosowana jest w obrzędach ludowych, np. w Polsce przy Katarzynkach i Andrzejkach – skórka jabłka obrana w jak najdłuższy pasek ma być rzucona tak, aby ułożyć się w inicjał przyszłej żony lub męża.\nZobacz tradycyjna wigilijna wróżba z jabłka z terenu Górnego Śląska i Opolszczyzny.\nPopularna europejska baśń o królewnie Śnieżce opisuje zatrute jabłko, którym czarownica zatruwa królewnę, po czym Śnieżka zapada w wieczny sen, z którego obudzić może ją tylko miłosny pocałunek.\nW folklorze polskim jeże miały zbierać jabłka na swoje kolce i wynosić je z sadu, chociaż jeże w rzeczywistości są mięsożerne.\nW folklorze szwajcarskim bohater Wilhelm Tell za obrazę władzy habsburskiej miał zostać zmuszony przez wójta do wyboru między karą śmierci albo zestrzeleniem kuszą jabłka z głowy własnego syna.\nWedług popularnej legendy, Isaac Newton miał odkryć prawo powszechnego ciążenia rozmyślając w sadzie, w którym jabłko spadło mu na głowę.\nBig Apple, czyli „Wielkie Jabłko” to potoczny w Stanach Zjednoczonych zwrot, oznaczający miasto Nowy Jork.\nW Polsce w latach PRL-u produkowano perfumy zwane „Zielonym jabłuszkiem” o zielonym kolorze i mocnym, słodkim zapachu.\nApple Inc. to nazwa popularnej firmy komputerowej z Kalifornii, używającej symbolu nadgryzionego jabłka. Synonimem komputerów firmy Apple jest też skrót Mac, od jednej z serii komputerów firmowych nazwanych MacIntosh (odmiana jabłka).\nApple Records to angielska wytwórnia muzyczna założona w 1968 roku przez członków zespołu The Beatles, jako część ich firmy Apple Corps.\nW Stanach Zjednoczonych apple pie, czyli okrągły placek (tarta) z jabłkami jest potocznym symbolem narodowym i symbolem całej Ameryki, chociaż pierwsze jabłonie przywieźli na kontynent i zaczęli hodować dopiero angielscy pielgrzymi w XVII wieku.\n\n\n== Etymologia ==\n\nSłowo „jabłko” w językach słowiańskich jest wspólne z innymi językami indoeuropejskimi używającymi pierwowzoru IE *haébl̥, haebōl lub PIE *abh, mającego znaczyć „wilgotny, soczysty” (sanskryt „jambu”, litewski „óbuolỹs”, pruski „woble” niemiecki „Apfel”, angielski „apple”, celtyckie „avhal, abhal, ull” itd). W języku greckim jabłko nazywa się „melon” (owoc) z czego powstała łacińska nazwa jabłka „malum, malus”. Łacińskie słowo pomum (owoc) dało francuską nazwę jabłka „pomme”. W renesansowej Europie po rozwoju komunikacji nazwano jabłkami także inne owoce egzotyczne, przybyłe z nowych stron – pomo d’oro, czyli złote jabłko to pomidor po włosku, francuskie jabłko ziemne (pomme de terre) to nazwa ziemniaków, a w niemieckim jabłko chińskie (Apfelsine) oznacza pomarańczę.\n\n\n== Przysłowia i zwroty o jabłkach ==\n\n„Niedaleko pada jabłko od jabłoni” – popularny w językach europejskich zwrot opisujący cechy rodziców, dziedziczone przez dzieci.\n„Jakie jabłko, taka skórka, jaka matka, taka córka” – polski wariant przysłowia o cechach dziedzicznych.\n„Gdy jabłoń drugi raz w roku zakwita, zięć do domu zawita” – przysłowie polskie, związane z płodnością (kwitnąca poza sezonem jabłoń to synonim kobiety, która zaszła w ciążę).\n„Zdrowy jak jabłko, rumiany jak jabłko” – synonim zdrowia w języku polskim.\n„Stłuc kogoś na kwaśne jabłko” – zbić kogoś tak mocno, że będzie tak bezużyteczny jak kwaśne jabłko.\nW języku polskim przymiotnik „jabłkowity” opisuje specyficzne umaszczenie końskiego zadu w spore cętki wielkości jabłek.\nW języku angielskim przysłowie „An apple a day keeps the doctor away” opisuje, jakim symbolem zdrowia jest jabłko („jedno jabłko dziennie, trzyma lekarza z dala ode mnie”).\n„Leniwy czeka, żeby jabłka same wpadły mu do ust” – przysłowie mołdawskie, podobne do polskiego wariantu z gołąbkami kapuścianymi, które leniwym same mają wpadać do ust.\n\n\n== Zobacz też ==\n\njabłoń domowa\nlista krajów największych producentów jabłek\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzej M. Kempiński, Encyklopedia mitologii ludów europejskich, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2001, s. 206, 286–287, 355–356, 458.\nWładysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985, s. 415\nJackJ. Tresidder JackJ., Słownik symboli, BożennaB. Stokłosa (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo RM, 2005, s. 68, ISBN 83-7243-477-8, OCLC 749790287 .\nTomasz Łudziński, Niezwykłości rzeczy zwykłych Wydawnictwo DL, Warszawa 1999, s. 102\n„09003, Apples, raw, with skin”, „09004, Apples, raw, without skin”. „USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28, full version”, wrzesień 2015, wersja poprawiona maj 2016. Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA). (ang.). brak numeru strony (zob. zarchiwizowane wyciągi html: 09003, Apples, raw, with skin, 09004, Apples, raw, without skin)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Jajko w kulturze\n\nJajko w kulturze – użycie jaja jako składnika, symbolu lub kształtu.\nJaja są używane w obrzędowości i symbolice różnych kultur oraz jako elementy dekoracyjne. Jajo stanowi zalążek nowego życia, stało się więc symbolem odradzającego się życia znanym w wielu kulturach. Jest elementem mitów kosmogonicznych w większości kultur świata.\n\n\n== Jaja jako dekoracja ==\nZwyczaj ich dekorowania znany był już w starożytności. Najstarsze przykłady liczą ponad 5000 lat. Są to pisanki z Asyrii, nieco późniejsze pochodzą z Egiptu, Persji, Rzymu i Chin. Kolorowo pomalowanymi jajkami Chińczycy obdarowywali się wraz z nadejściem wiosny.\nW starożytnym Egipcie motywem zdobniczym jajek były skarabeusze z dwiema postaciami ludzkimi. W Kairze na jajkach uwieczniano wizerunki sławnych mężów. W Sudanie zamieszczane były cytaty z Koranu. Skorupki chińskich pisanek pokryte były misternymi miniaturami przedstawiającymi kwiaty wiśni, chryzantem, ptaków. Australijscy Aborygeni rzeźbili jaja strusie, traktując je jako świętość.\nNa ziemiach polskich najstarsze pisanki, pochodzące z końca X wieku, odnaleziono podczas wykopalisk archeologicznych na opolskiej wyspie Ostrówek, gdzie odkryto pozostałości grodu słowiańskiego. Wzór rysowano na nich roztopionym woskiem, a następnie wkładano je do barwnika – łupin cebuli lub ochry, które nadawały im brunatnoczerwoną barwę.\n\nJajka zdobiono w celach magicznych. W ludowych wierzeniach zwyczaj ten uważany był za jeden z warunków zapewnienia ciągłości świata. Barwione i zdobione jajka stanowiły również szczególny element praktyk magicznych mogących zapewnić zdrowie i dorodność nie tylko ludziom, ale i zwierzętom gospodarczym – w tym celu zwykło się nimi pocierać chore miejsca lub toczyć po grzbietach zwierząt.\nW motywach zdobniczych ukryta była bogata symbolika: elementy solarne odwoływały się do takich wartości jak odrodzenie i wieczność, figury geometryczne były znakiem nieskończoności. Sama praktyka dekorowania skorupki miała spotęgować cudowne własności jajka.\nNie tylko w ornamentyce, ale i w barwach znajduje się wiele symboli: czerwień i biel oddają cześć domowym duchom opiekuńczym, a czerń i biel – duchom ziemi. Zieleń nawiązuje do odrodzenia przyrody i miłości, która wraz z rodzinnym szczęściem ukryta jest w brązie.\nW czasie świąt Wielkiej Nocy jajka są malowane i ozdabiane (pisanki). W religii katolickiej i prawosławnej jajko związane jest z motywem zmartwychwstania Chrystusa i symbolizuje nadzieję na życie wieczne. Dominującą barwą pisanek w kościele katolickim była czerwień. Na czerwono barwili jaja wyznawcy prawosławia pierwszych wieków w Armenii, w Austrii do I wojny światowej wyłącznie czerwone były wielkanocne jajka, a w kościele prawosławnym to do dziś tradycyjny kolor pisanki.\nNa pamiątkę zmartwychwstania kolor czerwony stał się symbolem zwycięstwa, radości i dobrych wiadomości. Dlatego ludowa tradycja przypisywała szczególne znaczenie rumuńskiemu przysłowiu: kiedy zabraknie czerwonego jajka, to nastąpi koniec świata.\nJajami norymberskimi ze względu na kształt i miejsce produkcji nazywano pierwsze kieszonkowe zegarki.\nNajdroższymi jajkami są jaja Fabergé ze złota, zdobione kamieniami szlachetnymi, projektowane i wykonywane dla rodziny cara Aleksandra III Romanowa w pracowni nadwornego złotnika Petera Carla Fabergé.\n\n\n== Symbolika ==\nZ chaosu wyłoniło się olbrzymie jajo, z którego wykluł się świat. To jeden z najstarszych i najbardziej popularnych symboli. W wyobrażeniach wielu ludów pierwotnych wszechświat był monstrualnym jajem, które uformował wszechmocny i niewidzialny Bóg.\nJajo pojawia się również w mitach śródziemnomorskich, oznaczając nieboskłon, na który składa się siedem sfer. Zmienione przez Noc jajo wydało Erosa. Z jaja powstała Ziemia, ze skorupy Niebo. Także z jaja, jakie zniosła uwiedziona przez Zeusa Leda, wykluli się Dioskurowie, Helena Trojańska i Klitajmestra.\n\nW fińskim eposie Kalevala kaczka złożyła sześć złotych jaj i siódme żelazne. Wpadły one do wody, a z okruchów powstały ziemia,\nniebo, z żółtek wyszło słońce, z białka księżyc, z pstrych plam gwiazdy, a z ciemnych cząstek jajek odpłynęły chmury.\nTradycje wielu kultur podkreślały wspólny rytm jaja ze światem, Słońcem, płodnością, zmartwychwstaniem. Było ono znakiem powrotu wiosny, domem. Używane w magii leczniczej i oczyszczającej uwalniało swą mocą siły witalne. W owalnym kształcie zamknięta była nadzieja na odradzanie się życia.\nU Słowian jajko związane było z kultem boga słońca, było symbolem solarnym, symbolem nowego życia, narodzin. Było również uważane za potężny amulet przeciw czarom i złym mocom, występowało więc w obrzędach wiosennych i ku czci zmarłych. Z kultury ludowej, w której jajko pełniło rolę talizmanu zabezpieczającego przed złem lub zaklinacza dobrego, symbolu zdrowia i życia, miłości i płodności wyrósł zwyczaj święcenia wielkanocnych pisanek. W procesie chrystianizacji pisankę włączono do elementów symboliki wielkanocnej. Nadal jednak w swej pierwotnej symbolice (wynikającej ze słowiańskiej tradycji) jajka zdobione są przed Jarymi Godami, obchodzonymi współcześnie przez rodzimowierców słowiańskich.\nJajko wielkanocne jest znakiem nowego życia, przezwyciężeniem śmierci porównanym do przebijania skorupki. Wykluwający się kurczak dla chrześcijan symbolizuje zwycięstwo życia, jest znakiem Chrystusowego i ludzkiego zmartwychwstania. Jajko jest nadzieją, próbą cierpliwości, której należy się poddać, aby zobaczyć ukryte wewnątrz pisklę.\nDzielenie się jajkiem podczas śniadania wielkanocnego ma odniesienie do wigilijnego opłatka. Jajko pełni rolę podarunku, którego intencją jest życzenie pomnażania sił witalnych. Pisanka jest rodzajem bileciku miłosnego, który subtelnie oddaje uczucia dziewczyny do obdarowanego chłopca.\n\n\n== Jajko jako symbol religijny ==\nJajko jest również ważnym symbolem w wielu wierzeniach i religiach.\nUmieszczane w grobowcach egipskich i rzymskich było znakiem i nadzieją na powrót do życia. Również w kulturze chrześcijańskiej, zwłaszcza w prawosławiu, w Niedzielę Wielkanocną składano przy grobach pisanki, dzieląc się w ten sposób z przodkami radością ze zmartwychwstania Chrystusa. W prawosławiu na Białorusi dzień ten nazywa się Radaunica i przypada na wtorek po drugiej niedzieli wielkanocnej. Zwyczaj ten miał swe korzenie w pogańskich Zaduszkach obchodzonych w okresie przesilenia wiosennego, na które później chrześcijaństwo nałożyło święta Wielkiej Nocy, wykorzystując jednak symbolikę dawnych wierzeń. Do obrzędowości tej należy również krakowska Rękawka.\nW symbolice judaizmu, obok specjalnego rodzaju precli, ważną rolę odgrywa jajko. Jajka są przypomnieniem nieustannego trwania i cykliczności życia. Jako znak przerwanego istnienia, są podawane na żydowskich stypach. Ale są równocześnie wyrazem nadziei, której nie wolno tracić.\n\n\n== Zabawy z jajkami ==\nWalatka (zwana też na wybitki) to osadzona w polskiej tradycji zabawa wielkanocna. Dwie osoby stukają się jajkami trzymanymi w dłoni – wygrywa ten, którego jajko nie pękło. Zamiast uderzania jajkami o siebie można je toczyć po stole.\nWielkanocnym zwyczajem, który wiąże się z pradawnym wierzeniem w słońce tańczące na niebie u progu wiosny, jest wrzucanie tzw. tańczącego jaja do źródła.\nW wielu regionach Europy zachodniej zachował się zwyczaj, że podczas śniadania wielkanocnego rozbija się skorupki jaj monetami, uderzając jajkiem o jajko czy jajkiem o czoło.\nW Meksyku popularne jest rozbijanie o głowę carcarones, wydmuszek wypełnionych konfetti. Zwyczaj ten wywodzi się ze starej meksykańskiej zabawy, znanej do dziś, zwanej Piniatą.\nŚwiecki rodowód ma argentyńska ludowa zabawa ze śpiewem Zepsute jajko (hiszp. Huevo podrido), polegająca na usiłowaniu podrzucenia papierowej kulki (zepsutego jajka) jednemu z uczestników zabawy.\n\n\n== Jajko w literaturze ==\nMichaił Bułhakow – Fatalne jaja\nDr. Seuss – Słoń, który wysiedział jajko (dla dzieci)\nMaria Terlikowska – O czym mówią pisanki...\nJerzy Jasiński – Jajko pterodaktyla\nJohn Wyndham – Kukułcze jaja z Midwich\nTim Krabbé – Złote jajko\nSzarlota Pawel – Smocze jajo\nDamian Jajko – Jajko w Amorze\nDubravka Ugrešić – Baba Jaga zniosła jajo\nClifford Stoll – Kukułcze jajo (The Cuckoo’s Egg) – 1989\nBetty MacDonald – Jajko i ja\nKrzysztof Konopelski – obajaja Krzysztofa Kolumba\nAndrzej Pilipiuk – operacja „Jajca” ze zbioru Rzeźnik drzew\n\n\n== Jajko w filmie ==\n\nAndrzej Brzozowski – To jest jajko (This Is an Egg) – 1966\nKomedia Sami swoi ze słynnym jajkiem niezgody – 1967\nW filmie Wielkie żarcie (1973) w reżyserii Marco Ferreriego, przedostatni z czwórki samobójców, kucharz Ugo (Ugo Tognazzi), dekoruje swój ostatni posiłek plasterkami jajek ugotowanych na twardo. Wyjaśnia przy tym, że w judaizmie jajka są symbolem śmierci.\nIngmar Bergman – Jajo węża (The Serpent’s Egg) – 1977\nEdward Sturlis – Jajko (animowany dla dzieci) – 1979\nBent Hamer – Jajka (Eggs)- 1995\nserial Jaja ze stali (Balls of Steel) – 2005\n\n\n== Jajko w sztukach plastycznych ==\n\nMotyw jajka w malarstwie spotyka się u Dalego, Magritte’a, Witkiewicza, Mikulskiego. Uważane za kolebkę życia, najdoskonalszą formę na świecie przewija się w twórczości rumuńskiego rzeźbiarza Konstantego Brancusi. Fasadę muzeum Salvadore Dali w Figueres na północy Katalonii wieńczy zaprojektowana przez artystę attyka w kształcie olbrzymich jaj. Jajko jako symbol wykorzystywali w swej twórczości Bosch, Breugel i wielu innych. Dziełami sztuki są wspomniane wcześniej jaja Fabergé.\nW 2019 roku w historycznym gmachu głównym Uniwersytetu Wrocławskiego artysta Tomasz Urbanowicz zaprojektował i wykonał szklane jajo artystyczne, mierzące ponad 5 metrów wysokości, które pełni funkcję portierni.\nW żargonie malarskim jajko używane jest w powiedzeniu jajecznica ze szczypiorkiem dla określenia pstrokatego łączenia barw.\nW Polsce największą kolekcję jaj, liczącą ponad tysiąc sztuk, ma Halina Kaczmarczyk z Wilkowic w województwie śląskim. W jej posiadaniu znajdują się jajka z całego świata wykonane z najróżniejszych materiałów, np. z drewna, szklane lub ceramiczne. Motyw jajka wykorzystuje również we własnej twórczości przeplatając go w malarstwie i ceramice. Jej twórczość i specyficzne hobby pozostaje nieznane dużej części społeczeństwa.\n\n\n== Jajko w astronomii ==\n\nGalaktyka Jajko Sadzone – ze względu na kształt\nMgławica Jajko – ze względu na właściwości\nMgławica Zepsute Jajko – ze względu na zawartość siarki\n\n\n== Techniczne zastosowanie jaj ==\nJaj (czasem wyłącznie żółtka, ewentualnie wraz z pakułami, nawozem itp.) używano w średniowieczu jako dodatku do zaprawy wapiennej przy wznoszeniu szczególnie ważnych budowli (np. katedr gotyckich).\nJajko było dawniej cennym i popularnym spoiwem farb temperowych. Sama nazwa tempery, znanej już w starożytności, oznaczała technikę opartą na jajku. Emulsję naturalną, jaką było jajko, stosowano w malarstwie sztalugowym i ściennym. Bardziej cenione były tempery oparte na samym żółtku.\n\n\n== Jaja w kulturze masowej ==\nJajka (oprócz pomidorów i – ostatnio – papieru toaletowego; mogą być zgniłe, a przynajmniej nieświeże) są popularnym wyrazem niezadowolenia – używane są do obrzucania szczególnie nielubianych polityków, lub miernych artystów.\nNietypowe jaja bywają obiektem kolekcjonerstwa i rywalizacji: największe na świecie jajo kurze zostało złożone na białoruskiej farmie w obwodzie grodzieńskim – waży ono 160 gramów (i bije poprzedni włoski rekord – 146 gramów). Rekordowe jajo dołączyło do białoruskiej kolekcji zawierającej już jajko najmniejsze (15 gramów), jajko z trzema żółtkami oraz jajko w kształcie matrioszki.\n\n\n== Jajko w reklamie ==\nAmerykańska firma EggFusion opracowała metodę laserowego druku na skorupach jaj: promień lasera graweruje rowek na skorupie. Tworzenie reklam na jajkach to zastosowanie uboczne prac nad trwałym umieszczeniem daty i kodu na jajkach. Prace te zostały podjęte w wyniku fali zatruć salmonellą. Opracowane kodowanie nazwano Fresh & Traceability Coding (kodowanie świeżości i identyfikacji). Do kodu dodano informację reklamową: „On-egg Messaging” i tak powstały jajka reklamowe.\n\n\n== Zobacz też ==\n\njajo (biologia)\njajko (kulinaria)\nHumpty Dumpty\nTrójkąt Dalego\nab ovo\nJaja carskie\nJajko Kolumba\nWikisłownik: przysłowia o jajku •  zw. frazeologiczne z jajkiem  •  jajo w łacinie\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Japoński znak poczty\n\nJapoński znak poczty (〠, 〶,〒; jap. 郵便マーク, Yūbin māku - dosłownie znak poczty) – znak towarowy japońskiej poczty. Używany również w japońskim systemie kodów pocztowych (przed numerem kodu). Jest to stylizowany znak sylaby „te“ (テ) z sylabariusza katakana. Sądzi się też, iż może mieć związek ze słowem „teishin“ (逓信 komunikacja).\n\n\n== Reprezentacja znaków w unikodzie ==\n〠 — unicode: U+3020\n〶 — unicode: U+3036\n〒 — unicode: U+3012", "source": "wikipedia"}
{"text": "Jarzmo (symbol)\n\nJarzmo (łac. iugum) – symboliczna brama u starożytnych Rzymian, Latynów i Italików złożona z dwóch wbitych w ziemię włóczni i trzeciej umocowanej poprzecznie, przez którą przechodzili żołnierze kapitulującego wojska w geście poddaństwa. Posłanie pokonanych wrogów pod „jarzmo” (łac. sub iugum mittere) było rytuałem wojennym praktykowanym w Italii najprawdopodobniej do III wieku p.n.e. Pierwotnie miało znaczenie magiczno-religijne, z czasem stało się przede wszystkim aktem upokorzenia pokonanego wroga. \nNajwcześniejsze przykłady zastosowania tego rytuału wojennego, odnotowane przez Tytusa Liwiusza, to przypadki, w których pokonanych wrogów przepuścili pod jarzmem Latynowie i Rzymianie. Najsłynniejsze było jednak przejście pod jarzmem Rzymian pokonanych przez Samnitów w bitwie pod Caudium w 321 roku p.n.e. (podczas tak zwanych wojen samnickich).\nW późniejszym okresie sporadycznie pojawiają się u historyków wzmianki o stosowaniu tego hańbiącego rytuału, powszechnie uznawanego za rzymski, przez ludy spoza Italii (na przykład Galów) wobec pokonanych Rzymian.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMałgorzata Członkowska-Naumiuk. Furculae Caudinae - Wąwóz hańby. „Mówią Wieki”. 5/2011 (616), s. 37-41. Bellona SA. ISSN 1230-4018. (pol.). \nMałgorzata Członkowska-Naumiuk. Przejście pod jarzmem - italsko-rzymski rytuał wojenny. „Mówią Wieki”. 6/2020, s. 53-57. Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”. ISSN 1230-4018.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kamień ze Scone\n\nKamień ze Scone (gael. Lia Fáil) czyli Kamieniem Przeznaczenia – kamień koronacyjny królów Szkocji, a po roku 1296 – królów Anglii i Wielkiej Brytanii, zwany był też kamieniem „mówiącym” lub „proroczym”, gdyż miał on wskazywać kolejnego władcę.\nDwie mile w górę rzeki Tay, na północ od miasta Perth znajduje się historyczne opactwo Scone, w którym zwyczajowo koronowano królów szkockich. To dawniej święte miejsce jest dziś zupełnie zapomniane i porośnięte trawą i drzewami. To właśnie w Scone przechowywany był Kamień Koronacyjny i – jak opisuje to któryś ze starych kronikarzy – nie było króla Szkocji, który by pierwej, w czasie koronacji, nie usiadł na tym kamieniu, w Scone, którą pierwsi władcy wyznaczyli na stolicę Alby. Kamień Przeznaczenia to podłużny blok czerwonego spągowca (piaskowca), długi na mniej więcej 65 cm, o szerokości 40 cm i grubości ok. 25 cm. Na górnej powierzchni kamienia widać ślady obróbki dłutem.\nUstna tradycja i legenda mówi, że ponoć kamień ten służył Jakubowi jako poduszka w Betel, gdzie Jakub doznał objawienia. Kamień został jakoby następnie przywieziony z Syrii do Egiptu przez Gatelusa, który uciekając przed zarazą pożeglował za radą Mojżesza Nilem i morzem do Hiszpanii. Stąd kamień dotarł w jakiś sposób do Szkocji i od momentu wstąpienia na tron Kennetha I podczas ceremonii koronacyjnej sadzano na nim każdego kolejnego władcę tego kraju. Lia Fáil pozostawał w opactwie Scone do 1296 roku, kiedy to Edward I Długonogi zabrał go do londyńskiego Westminsteru. Od tego czasu kamień ten (symbolicznie) leżał pod tronem królewskim w trakcie uroczystości koronacyjnych wszystkich królów Anglii i – od XVIII wieku – Wielkiej Brytanii.\nWedług niektórych historyków jest to ten sam kamień, co kamień Lia Fáil, znajdujący się na wzgórzu Tara w Irlandii, skąd właśnie trafił do opactwa w Scone.\nPod naciskiem szkockich nacjonalistów Anglicy w 1996 roku zgodzili się oddać Kamień Przeznaczenia – w listopadzie tegoż roku powrócił do Szkocji i został umieszczony w Zamku Edynburskim. Szkoci zgodzili się jednak wypożyczyć go na ceremonię koronacji następnego wspólnego władcy Anglii, Szkocji, Walii i Irlandii Północnej.\nChoć badania naukowe nie przyniosły potwierdzenia legendy, pozostaje faktem, że kamień ze Scone nie stracił nic ze swej symbolicznej wymowy nawet po 700 latach „niewoli” w katedrze westminsterskiej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kamon (symbol)\n\nKamon (jap. 家紋 kamon) lub też: mon (紋), monshō (紋章), mondokoro (紋所) – japoński, rodzinny symbol identyfikujący jednoznacznie daną rodzinę. Jako jedyne znaki rodowe z kultury pozaeuropejskiej kamony są nazywane godłami. Są stosowane jako naszywki na ubraniu. W przypadku grup zorganizowanej przestępczości yakuza znak nazywa się daimon (代紋).\n\n\n== Wstęp ==\nKamon jest symbolem identyfikujący klan lub rodzinę w Japonii. Łączna liczba kamon w całej Japonii sięga około 12 tys. zupełnie różnych znaków przypisywanych rodzinom i klanom na całym archipelagu. Choć różnią się od siebie, to jednak różnice nie są wielkie, bowiem wszystkie symbole są oparte na 350 wzorach pierwotnych.\nSymbole, jakie wykorzystywano do stworzenia kamonów były zaczerpnięte w większości z natury (fale morskie, wydmy, błyskawice, góry, zwierzęta, rośliny – głównie chryzantemy). Niektóre symbole przedstawiały rzeczy wykonane przez człowieka lub były to znaki chińskie.\nKamon, jaki dana rodzina posiadała, najczęściej nawiązywał do ważnych wydarzeń w dziejach klanu lub bezpośrednio przedstawiał postać słynnego i zasłużonego przodka. Wszystkie wzory były bardzo symboliczne.\n\n\n== Galeria ==\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\nKamonów nie posiadały tylko klany czy rodziny. Były przypadki znanych artystów czy zasłużonych ludzi dla całego narodu, którzy otrzymywali taki symbol wyłącznie dla siebie.\nKamon był przekazywany z pokolenia na pokolenie, toteż obecnie każda rodzina nadal ma swój symbol, jednak niewielu o tym wie i pamięta. Ponadto kobiety, które wychodziły za mąż, nie musiały zmieniać swojego kamonu i mogły przekazać go swojej córce.\n\n\n== Historia kamonu ==\nPierwsze kamony pojawiły się w VIII w., w okresie Nara (710–794). Powstało 350 wzorów pierwotnych, ale rozpowszechniły się dopiero na przełomie XI/XII (okres Heian (794–1192)). W okresie Kamakura (1185–1333), w czasie burzliwych wojen, kiedy powstawało coraz więcej klanów wojowników zwanych samurajami pierwotne wzory były modyfikowane na potrzeby rosnącej liczby rodzin, którym należało nadać mon.\nKamony były nadawane przez najważniejsze rody lub samego sioguna za zasługi na polu bitwy. Największe rody posiadają dwa kamony: jeden do codziennego użytku i jeden na oficjalne uroczystości.\nW okresie Edo, za panowania rodu Tokugawa, kamony rozpowszechniły się na całą Japonię i wstąpiły w kręgi zwykłych ludzi. Teraz każda większa rodzina mogła mieć swój symbol odróżniający ją od pozostałych. Wzory stały się wyrafinowane i bogate w różnego rodzaju ozdobniki. Wtedy też postanowiono ujednolicić (ustandaryzować) wzory i dodano do nich otaczający je okrąg.\nOd czasu restauracji Meiji, industrializacji i urbanizacji, następowały stopniowe zmiany, które mimo konserwatyzmu Japończyków doprowadziły do zaprzestania tworzenia się nowych kamonów, podobnie jak godeł w Europie, nadal pozostają jednak jako element tradycji i symboli Japonii. \n\n\n== Miejsca, w których można spotkać kamony ==\nNajbardziej rozpowszechnionym sposobem na zademonstrowanie swojego kamonu było kimono. Naszywano na nie klanowe mon w 3 lub 5 miejscach. Najczęściej kimona z 5 naszywkami były przeznaczone na wszelkiego rodzaju uroczystości. Mon były rozmieszczone w następujący sposób: po jednym na obu rękawach, dwa na klatce oraz jedno dużo większe od pozostałych na plecach.\nNatomiast kimono z 3 mon wyglądało tak: dwa znaki na ramionach, trzeci na plecach, ale bliżej karku.\nPonadto kamonami zdobiono domy rodzinne, posiadłości. Ozdabiały groby przodków oraz wejścia do domów czy sklepów znajdując się na noren. Obecnie mon znaleźć można na opakowaniach znanych firm, często są to małe firmy zajmujące się branżą spożywczą, tj. sushi, ale również wielkie firmy i korporacje (m.in. z branży samochodowej) posługują się tradycyjnymi herbami właścicieli lub założycieli.\n\n\n== Lista najważniejszych kamonów ==\n\nAbeseimeiban (阿部清明判), klan Ichikawa, klany Sakō\nAbekezeni (阿部家銭)\nAgehanochō (揚羽蝶), klan Nishinotōin\nAizu mitsu aoi (会津三葵), klan Aizu Matsudaira\nArimake kara hana (有馬家唐花)\nArimoji (有文字)\nBōjōke uroko (北条家鱗)\nChigai bishi (違菱)\nChigai daikon (違大根)\nChigai kine (違杵)\nChigai masakari (違鉞)\nChigai takanoha (違鷹羽)\nChigai yabane (違矢羽)\nChūwani chigaikama (中輪に違鎌)\nChūwani gosannokiri (中輪に五三桐)\nChūwani narabitakanoha (中輪に並鷹羽)\nDaki gyōyō (抱杏葉), klan Ród Ōtomo, klan Ród Tachibana\nDaki kajinoha (抱梶葉)\nDaki kashira (抱柏)\nDaki myōga (抱茗荷)\nDaki Omodaka (抱面高)\nDaki ine (抱稲)\nDaki kajinoha (抱梶葉)\nDaki kashiwa (抱柏)\nDaki omodaka (抱面高)\nEirakusen (永楽銭), klan Oda, klan Mizuno, klany Sengoku\nFutowani masakari (太輪に鉞)\nGaku (額) klan Koide\nGenji kōzu (源氏香図)\nGion mamori (祗園守)\nGion mamoriku-zushi (祗園守崩し)\nGosan no kiri (五三桐), klan Toyotomi, klany Hosokawa\nGohon bone ōgi (五本骨扇), klan Satake, klany Ōkōchi\nGomaisasa (五枚笹)\nGoshichi no kiri (五七桐)\nGyōyō botan (杏葉牡丹), klan Hayashi, klan Sayama, klan Kōda, klany Shigeta\nHanabishi (花菱)\nHanakage kyōyōbotan (花陰杏葉牡丹)\nHanatsuki mitsuaoi (花付き三つ葵)\nHidari futatsu domoe (左二巴)\nHidari midori (左三ツ巴), klan Saionji, klan Utsunomiya, klan Kii, klan Kamachi, klan Okabe\nHinomaru ōgi (日の丸扇)\nHirai zutsu (平井筒)\nHiraki kasa (開き傘)\nHishimochi (菱持)\nHitotsu tabanenoshi (一束熨斗)\nHitotsu tsurumyōganome (一蔓茗荷丸)\nHiyokuzuru (比翼鶴), klan Kamachi\nHondake tachiaoi (本多家立葵)\nHonmoji (本文字), klan Honda\nHosowani nozoki kajinoha (細輪に覗き梶葉)\nIchimonji (一文字), klan Yamoanouchi, klany Nasu\nIchimonji jimitsuboshi(一文字三星), klan Mōri\nIgeta (井桁)\nIgetani mokkō (井桁に木瓜)\nIkari (碇)\nIne no maru (稲の丸)\nInjūchō (因州蝶), klan Ikeda\nIori (庵)\nIppon sugi (一本杉)\nIshimochi (石餅), klan Tōyama, klany Itami\nItōke fuji (伊藤家藤)\nItowani kawarikochō (糸輪に変り胡蝶)\nItowani uchiwa (糸輪に団扇)\nItsutsu rindōguruma (五ツ龍胆), klan Kuga\nItsutsu warimanji (五割万字), klan Yokoyama, klany Hachisuka\nJanome (蛇の目)\nJinuki eirakusen\nJūjikurusu (十字久留子)\nJūrokuben yae omotegiku (十六弁八重表菊) – Cesarz Japonii\nJūrokuyou uragiku (十六葉裏菊), klan Hirohatake\nJūroku uragiku (十六裏菊) rodzina Nashimoto-no-miya\nJūshiben hitoe uragiku (十四弁一重裏菊)\nKagekuyō (陰九曜)\nKageman jimaru (陰万字丸)\nKagetsuta (陰蔦)\nKagome (籠目)\nKaji (卦字), klan Kosaka, klany Miki\nKakitsu batabishi (杜若菱), klan Kazanin\nKama (鎌)\nKana wakuzushi (金輪崩し)\nKan-ei Tsūhō (寛永通宝), klan Fukushima\nKanibami (酢漿草), klan Nitta, klany Sakai, klan Hirano, klan Hida, klan Nakazawa, klan Taga, klan Akada, klany Hirao\nKarabishibana (唐菱花)\nKarahana (唐花)\nKasa (傘)\nKasa (笠)\nKasane hanagata genjiguruma (重ね花形源氏車)\nKasane masu (重ね枡)\nKashira awasemitsu kasa (頭合三笠)\nKawari kikusui (変り菊水)\nKawari uchiwa (変り羽団扇)\nKichimoji (吉文字), klan Mōri, klany Nagai\nKikkō (亀甲)\nKikkōni hanabishi (亀甲に花菱)\nKiku fusen ryō (菊浮線綾)\nKikusui (菊水), klan Kusunoki\nKikyō (桔梗), klan Toki\nKiriguruma (桐車)\nKochō (胡蝶)\nKomochi kikkō (子持亀甲)\nKonoe botan (近衛牡丹), rodzina Konoe\nKuginuki (釘抜)\nKujōke fuji (九条家藤), rodzina Kujō\nKumihiraizutsu (組平井筒)\nKurodake tachibana (黒田家橘)\nKutsuwa (轡)\nKuyō (九曜), klan Hosokawa, klany Sakuma\nManji (卍)\nMaruni agehanochō (丸に揚羽蝶), klan Ikeda, klany Hiramatsu\nMaruni chidori (丸に千鳥)\nMaruni chigai chōji (丸に違丁字)\nMaruni chigai takanoha (丸に違鷹羽), klan Asano, klan Kikuchi, klan Handa\nMaruni chigai ya (丸に違矢)\nMaruni dakikashiwa (丸に抱き柏)\nMaruni dakimyōga (丸に抱茗荷)\nMaruni futatsu biki (丸に二引), klan Akamatsu, klany Ashikaga\nMaruni hanaken bishi (丸に花剣菱)\nMaruni hanare kenkatabami (丸に離れ剣片喰), klan Hirano\nMaruni hidari sangaimatsu (丸に左三階松)\nMaruni hitotsu biki (丸に一引)\nMaruni hitotsu kine (丸に一杵)\nMaruni hitotsu uroko (丸に一鱗)\nMaruni ipponsugi (丸に一本杉)\nMaruni jūnoji (丸に十の字) – klan Shimizu, klany Ijuin\nMaruni katabami (丸に片喰), klan Ród Reizei, klany Ród Irie\nMaruni kawari iori (丸に変り庵)\nMaruni kawari sangaibishi (丸に変り三蓋菱)\nMaruni kenkatabami (丸に剣片喰), klan Ród Hirano\nMaruni kikyō (丸に桔梗), klan Oka, klany Nakamura\nMaruni kumai zasa (丸に九枚笹), klan Ród Kanamitsu\nMaruni masu (丸に枡)\nMaruni mitsu aoi (丸に三葵) lub Mitsuba aoi (三葉葵) – klan Tokugawa, klany Matsudaira\nMaruni mitsu gashiwa (丸に三柏), klan Ród Yamanouchi, klany Ród Makino\nMaruni mitsu ōgi (丸に三ツ扇)\nMaruni narabihiiragi (丸に並柊)\nMaruni nitsuta (丸に蔦)\nMaruni tachibana (丸に橘)\nMaruni tekoku ginukibishi (丸に梃子釘抜菱)\nMaruni tobima izuru (丸に飛び舞鶴)\nMaruni yotsu ishi (丸に四石)\nMaruno uchini mitsuhikiryō (丸の内に三引両)\nMasu (枡)\nMatsu kawabishi (松皮菱)\nMigi mitsudomoe (右三巴), klan Ród Saionji, klany Ród Utsunomiya\nMika zuki (三日月), klan Ród Nonaka, klany Ród Ōhara\nMitoke mitsu aoi (水戸家三葵)\nMitsu bikiryō (三引両)\nMitsu gashiwa (三柏)\nMitsu hiōgi (三檜扇)\nMitsu ichō (三銀杏)\nMitsu ishi (三石)\nMitsu kaede (三楓), klan Ród Imadegawa\nMitsu ōgi (三ツ扇), klan Ród Matsudaira (Ōkōchi)\nMitsu oi hiiragi (三追柊)\nMitsu uroko (三つ鱗)\nMitsu warinadeshiko (三割撫子)\nMitsugumi tachibana (三ツ組橘)\nMitsumori janome (三盛蛇の目)\nMitsuya (三矢)\nMittsu gasa (三傘)\nMittsu irekomasu (三入子枡), rodzina Ród Ichikawa\nMittsu kanawa (三金輪)\nMittsu karigane (三雁金), klan Ród Hanabusa, klany Ród Shibata\nMittsu naname karigane (三斜雁金)\nMittsu sasarindō (三笹竜胆)\nMittsu tachi jikuchigai ichō (三立軸違銀杏)\nMochi aikutsuwa (持合轡)\nMokkō (木瓜), klan Oda\nMokkō hanabishi fusen-aya (木瓜花菱浮線綾), klan Ród Tokudaiji\nMukai bato (対鳩), klan Ród Yamamoto, klany Ród Kojima\nMukai nami (対波), klan Ród Aoyama, klany Ród Oguri\nMusubi karigane (結雁金)\nMusubi mitsugashiwa (結三柏)\nMutsuya guruma (六矢車), klan Ród Hattori, klany Ród Yabe\nNabeshima kebotan (鍋島家牡丹)\nNabeshima kehiashi (鍋島家日足), klan Ród Fukao, klany Ród Nabeshima\nNadeshiko (撫子)\nNaitōkeuchiwa (内藤家団扇) ū\nNakagawake kurusu (中川家久留子)\nNakakagemitsudomoe (中陰三巴)\nNakakagesagarifuji (中陰下藤)\nNamiwani kagechidori (波輪に陰千鳥)\nNejikikyō (捻桔梗)\nNejimukō ume (捻向梅)\nNihachigaku (二八額), klan Ród Koide\nNihonsugi (二本杉)\nNijōkefuji (二条家藤), klan Ród Nijō\nNobori fuji (昇り藤)\nOjikini-sanmoji (折敷に三文字), klan Ród Kōno, klany Ród Hitotsuyanagi\nOmodaga (沢瀉)\nŌnakaguro (大中黒) – Nitta Yoshisada\nOnizuta (鬼蔦)\nRoku monsen (六文銭), klan Ród Sanada\nSagarifuji (下藤), klan Ród Kujō, klany Ród Naitō\nSakura (桜)\nSakura fusenryō (桜浮線両)\nSanadake zeni (真田家銭), klan Ród Sanada\nSanbonsugi (三本杉)\nSangaibishi (三蓋菱), klan Ród Ogasawara\nSanmonsen (三文銭), klan Ród Watanabe\nSasarindō (笹竜胆)\nSendai izasa (仙台笹), klan Ród Date\nShimazu jūmonji (島津十文字), klan Ród Shimazu\nSoroi futatsu hikiryō (揃い二つ引き両)\nSumiatate yotsume (隅立四目), klan Ród Sasaki, klany Ród Kyōgoku\nSumikiri hanabishi (隅切り花菱)\nTachi aoibishi (立葵菱)\nTachibana (橘)\nTachi kajinoha (立梶葉)\nTachi omodaka (立面高)\nTachiaoibishi (立葵菱)\nTachibotan (立牡丹)\nTachika jinoha (立梶葉)\nTaikō giri (太閤桐)\nTaikyokuzu (対極図), klan Ród Yasuoka\nTakanoha (鷹の羽), Rodzina Kubo\nTakeda bishi (武田菱), klan Ród Takeda, klany Ród Baba\nTooyamake fuji (遠山家藤)\nTsurunomaru (鶴の丸), klan Ród Hino, klany Ród Yanagiwara\nTsuta (蔦), klan Ród Kiga\nUchiwazasa (団扇笹)\nUme (梅)\nUmebochi (梅鉢), klan Ród Maeda, klan Ród Sugawara, klany Ród Takatsuji\nUraki kubishi (裏菊菱)\nUranamisen (裏波銭)\nWari daikon (割大根)\nWaribishi (割菱), klan Ród Takeda, klan Ród Baba, klany Ród Imai\nYagyū gasa (柳生笠), klan Ród Yagyū\nYama togizakura (大和桜)\nYamabishi (山菱)\nYamani kasumi (山に霞), klan Ród Yoshida, klany Ród Ikehara\nYanagi sawanabishi (柳沢花菱)\nYattsu chōji (八丁字)\nYoko mokkō (横木瓜)\nYonezawazasa (米沢笹)\nYotsu hanabishi (四ツ花菱), rodzina Ród Matsumoto\nYotsume yui (四つ目結)), klan Ród Sasaki, klany Ród Kyōgoku\nYotsume mon (四つ目紋)\nYottsu ikari (四碇)\nYottsu ishi (四石)\nYottsu matsukawabishi (四松皮菱)\nYuki (雪)\n\n\n== Zobacz też ==\nklany japońskie\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kielich Higiei\n\nKielich Higiei (także Puchar Higiei, Czara Higiei) – symboliczny kielich (puchar).\nW sztuce przedstawiany jest zwykle w formie kielicha (symbolizuje zdrowie) bez ozdobień, z oplatającym go wężem (ze względu na swe linienie – „odradzanie się” – symbolizuje ciągłą samoodnowę życia, ozdrowienie, długowieczność, uzdrawianie). Według mitologii greckiej czara (lub kielich) i wąż należały do atrybutów bogini zdrowia, Higiei.\n\n\n== Symbol farmacji ==\nStanowi symbol (znak) farmacji.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkaduceusz\nlaska Eskulapa (Asklepiosa)\nsymbol Rx\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kir\n\nKir (staropol. kier, z niem. Kern, postaw) – czarny materiał żałobny, którym okrywa się trumnę.\nKir jest przywieszany do flagi danego państwa lub przepasany na portrecie podczas żałoby.\n\n\n== Zobacz też ==\n\ncałun\nczarna wstążka", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kogut w kulturze\n\nKogut (także pod nazwami: kur, kurek, kokot) – jako samiec kury domowej – w symbolice i ikonografii jest wieloznacznie interpretowany. Symbolizujący nadejście światła, zwiastujący początek dnia, od czasów antycznych oznaczał czujność i przezwyciężenie ciemności. Wówczas pojawiły się inne znaczenia – walczące koguty symbolizowały kłótnię i gniew.\n\n\n== Kogut w religii ==\n\n\n=== Judaizm ===\n\nW judaizmie przed parą młodą niesiono koguta, który był tu symbolem płodności (i symbolem weselnym). W dniu wesela parze przynoszono koguta, co miało zapowiadać liczne potomstwo. Również kobiety udające się do położnych przynosiły jej tego ptaka w prezencie.\nW czasie święta Jom Kipur odbywa się rytuał Kaparot przy pomocy białego koguta (wobec mężczyzn) i białej kury (wobec kobiet). Polega on na ofiarowaniu koguta lub kury jako „zastępcy”, który zostanie uśmiercony za winy ofiarującego, podczas gdy ofiarujący „dostąpi długiego życia w pokoju”. Mężczyzna brał białego koguta i kręcił nim nad głową trzykrotnie. Ptak był potem zabijany, a mięso przekazywane biednym. Czasem mięso zatrzymywano na posiłek po Jom Kipur, a biednym przekazywano wtedy równowartość pieniężną zwierzęcia.\nZohar (iii. 22b, 23a, 49b), księga żydowskiej mistyki i zbiór tekstów na temat Tory napisanych przez rabiniczego mędrca z I wieku, Rabbiego Szymona Bar Jochai (Rashbi), opowiada o niebiańskim objawieniu, które powoduje pianie kogutów. Znane jest to również w Talmudzie jako \"błogosławiony Bóg, który obdarzył koguta inteligencją\" (Ber. 60b) oraz w Księdze Hioba 38, 36. Nie tylko \"w literaturze rabinicznej pianie koguta jest przyjmowane jako ogólny znak czasu\", ale niektórzy Mędrcy interpretowali \"pianie koguta\" jako głos urzędnika świątynnego, który wzywał wszystkich kapłanów, lewitów i Izraelitów do pełnienia ich obowiązków, używając tego zwrotu, ponieważ hebrajskie słowo \"gever\" oznaczało również \"koguta\" oprócz znaczenia \"człowieka, mocnego męża\".\nTalmud podaje również stwierdzenie: \"Gdyby Tory nie było, nauczylibyśmy się skromności od kotów, uczciwej pracy od mrówek, czystości od gołębi i waleczności od kogutów\", co można dalej zrozumieć jako waleczność kogutów w kontekście religijnego naczynia wpływającego na \"przepasanie bioder\" (w Dosłownym Tłumaczeniu Younga) lub \"chwalebnego kroku\" i \"poruszania się z dostojnością\", jak to opisuje Księga Przysłów 30, 29-31. Saʻadiah ben Yosef Gaon (Saadja ben Josef) identyfikuje cechę charakterystyczną \"koguta przepasującego biodra\" w Przysłów 30, 31 jako \"uczciwość ich zachowania i ich sukces\" wskazując na duchowy cel religijnego naczynia w ramach tej religijnej i duchowej roli, w tradycjach judaistyczno-chrześcijańskich. Hebrajski termin zarzir, który dosłownie oznacza \"przepasany\"; \"to, co jest przepasane w biodrach\" (BDB 267 s.v.), jest rozpoznawany w targumach oraz w językach chaldejskim, syryjskim, arabskim, Septuagincie i Wulgacie, przy czym wszystkie odnoszą się do walczącego koguta jako religijnego naczynia.\n\n\n=== Kogut w Nowym Testamencie ===\n\nW Piśmie Świętym kogut występuje w zdarzeniu zaparcia się świętego Piotra, które wcześniej zapowiedział Chrystus.\nEwangelia Mateusza opisuje to wydarzenie w następujący sposób: \n\nPo chwili ci, którzy tam stali, podeszli i rzekli do Piotra: «Na pewno i ty jesteś jednym z nich, bo i twoja mowa cię zdradza». Wtedy począł się zaklinać i przysięgać: «Nie znam tego Człowieka». I w tej chwili kogut zapiał. Wspomniał Piotr na słowo Jezusa, który mu powiedział: «Zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz». Wyszedł na zewnątrz i gorzko zapłakał(Mt 26,73-75)\nWcześniej, kiedy Jezus przepowiedział zaparcie się jego ucznia, wspomniał o kogucie:\n\nJezus mu rzekł: «Zaprawdę, powiadam ci: Jeszcze tej nocy, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz» (Mt 26, 34)\nWedług Ewangelii Marka: \n\nLecz on począł się zaklinać i przysięgać: «Nie znam tego człowieka, o którym mówicie». I w tej chwili kogut powtórnie zapiał. Wspomniał Piotr na słowa, które mu powiedział Jezus: «Pierwej, nim kogut dwa razy zapieje, trzy razy Mnie się wyprzesz». I wybuchnął płaczem. (Mk 14, 71-72)\nW Ewangelii Łukasza Jezus powiedział Piotrowi:\n\n«Powiadam ci, Piotrze, nie zapieje dziś kogut, a ty trzy razy wyprzesz się tego, że Mnie znasz». (Łk 22, 34)\nPiotr zaś rzekł: «Człowieku, nie wiem, co mówisz». I w tej chwili, gdy on jeszcze mówił, kogut zapiał. A Pan obrócił się i spojrzał na Piotra. Wspomniał Piotr na słowo Pana, jak mu powiedział: «Dziś, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz». Wyszedł na zewnątrz i gorzko zapłakał. (Łk 22, 60-62)\nPonadto w Ewangelii Jana można przeczytać: \n\nJeden ze sług arcykapłana, krewny tego, któremu Piotr odciął ucho, rzekł: «Czyż nie ciebie widziałem razem z Nim w ogrodzie?» Piotr znowu zaprzeczył i natychmiast kogut zapiał (J 18, 27)\nKogut nie tylko odnosi się do biblijnego zaparcia się apostoła, lecz także przypomina wiernym o modlitwie i nawróceniu się. Będący uosobieniem początku dnia kogut także symbolizuje Zmartwychwstanie Pańskie oraz Jego ponowne przyjście w dniu Sądu Ostatecznego.\n\n\n=== Islam ===\nZrozumienie boskiego duchowego obdarowania koguta w islamie może być potwierdzone słowami Mahometa, proroka tej religii abrahamowej, zawartymi w jednej z sześciu kanonicznych kolekcji hadisów sunnickiego islamu. Stwierdził, że \"gdy usłyszysz pianie kogutów, proś Boga o błogosławieństwo, ponieważ zobaczyły anioła\".\n\n\n=== Shintō ===\n\nWiele przedstawień kogutów można znaleźć wokół świątyń shintoistycznych, gdyż kogut jest kojarzony z boginią słońca Amaterasu. Po tym, gdy Amaterasu ukryła się w jaskini, na całym świecie zapanowała ciemność i uaktywniły się złe moce. Zaniepokojone bóstwa udały się w pobliże jaskini, w której ukryła się bogini słońca, do miejsca zwanego Amenokawara, i zaczęły debatować nad sposobem nakłonienia bogini do powrotu. Aby wywabić ją z jaskini, inni bogowie próbowali wielu sposobów. Zorganizowali także głośną imprezę taneczną, ale ponieważ nie przyniosło to skutku, usadowiono na żerdzi przed jaskinią koguta. Zmuszono go następnie do piania, aby Amaterasu myślała, że nadchodzi świt bez jej udziału. Pomysł zdał egzamin: bogini wyszła na zewnątrz, jaskinię zamknięto za nią, a świat odzyskał światło. Zwróciły się one o pomoc do syna Takamimusubiego – boga Omoikane, który doradził, aby sprowadzić z Krainy Wiecznotrwałości koguty, które swym pianiem co rano wzywały słońce\n\nRównież pochodzenie Torii wywodzi się od koguciej grzędy. Na temat pochodzenia bramy, jak i słowa torii (dosł. „są ptaki”, ale prawdopodobnie są to ateji, znaki do zapisu fonetycznego) istnieje wiele teorii, ale żadna nie uzyskała formalnej akceptacji. Najczęściej za wyjaśnienie również służy przytoczony wyżej mit o Ama-no-iwato („Brama Niebiańskiej Jaskini Skalnej”).\nWiele świątyń Shinto w całym kraju organizuje 11 i 23 listopada „święto koguta” (Tori-no-Ichi), aby życzyć powodzenia i pomyślności w biznesie. Festiwal odbywa się w rejonie Asakusa od okresu Edo w świątyni Ōtori i świątyni Chōkokuji. Święto odbywa się od północy do północy z kumade (grabiami ozdobionymi złotem i srebrem) sprzedawanymi przez żywych sprzedawców w świątyni i kompleksie świątynnym.\n\n\n== Kogut w symbolice różnych kultur ==\n\n\n=== Kultury starożytne ===\nObraz koguta w symbolice formował się dzięki naturalnym zachowaniom tych ptaków oraz na podstawie przypisywanych im cech. W symbolice starożytnej pojawił się już w Babilonii. Indoariowie uznawali koguty za ptaki nieczyste i kojarzyli z Jamą. W różnych mitologiach kogut budził bogów i sprowadzał słońce, jak na przykład Gullinkambi z mitologii nordyckiej.\nW greckiej Tanagrze urządzano walki kogutów. Mitycznego króla Krety Idomeneusa przedstawiano z godłem koguta na tarczy, a godłem (epizemą) Protesilaosa miał być koń z głową koguta.\nBył on również atrybutem syna Ahuramazdy – Sraoszy. Stanowił też symbol wojowniczości.\nZwiązek z kogutem jako symbolem płodności ma angielskie słowo cock, które może oznaczać zarówno członka (potocznie), jak i koguta; prawdopodobnie również rosyjskie kocz lub koć, koćet (кочет).\n\n\n=== Starożytna Grecja i Rzym ===\n\nW greckim micie o Alektryonie tytułowy bohater został zamieniony w koguta. Był on stróżem Aresa i Afrodyty podczas ich zbliżeń, ponieważ obawiali się, że po nadejściu dnia Helios doniesie o nich Hefajstosowi. Gdy Alektryon zaspał, za karę został przez Aresa zamieniony w koguta. Kogut jest tu symbolem czujności i punktualności. W starożytnej Grecji stanowił również symbol męskiej witalności. Jest także atrybutem Merkurego, opiekuna handlu. Poświęcony był bóstwom słonecznym, Mitrze i Apollinowi. Koguta w późniejszym czasie połączono również z ogniem i błyskawicą; w Aweście ptak ten jest atrybutem boga ognia, Ormuzda.\nW starożytnej Grecji ofiarę z białego koguta składano podczas ceremonii uśmierzania wiatrów i szkwałów, zaś czarnego – przy odpędzaniu burzy. Pióra, grzebień, kości i wnętrzności ofiarowano bóstwom urodzaju i płodności. Jąder koguta w starożytnym Rzymie używano jako środka mającego wzmagać doznania seksualne.\nSwoim pianiem kogut miał również odstraszać demony czy złe moce. W starożytnej Grecji miał on przeganiać Hekate, boginię ciemności.\nKogut służył również do odprawiania wróżb, szczególnie dla wojska, o czym wspominał już Pliniusz Starszy. Jeżeli np. wyszedł rano z kurnika i nie jadł, miało to zwiastować klęskę w konflikcie zbrojnym.\n\n\n=== Chiny ===\nKogut służył również jako zwierzę ofiarne. W Chinach przy niektórych obrzędach inicjacyjnych składano ofiary z białych kogutów, na znak zakończenia życia i rozpoczęcia nowego. W Chinach biały kogut miał strzec przed złymi duchami i symbolizował czystość nowego życia. Karmazynowy strzegł przed ogniem i pożarem. Według Słowian bałkańskich szpony koguta miały chronić przez nieczystymi mocami; noszono je przy sobie lub wieszano nad kołyską niemowlęcia. Do nowego domu wpuszczano najpierw koguta, aby przegonił złe duchy. Ptaka utożsamiano z opiekunem domu, a niekiedy duchem przodka – być może z tego powodu umieszczano drewniane lub żelazne koguciki na szczytach domów.\n\n\n=== Europa ===\nW chrześcijańskiej Europie kojarzono koguta z czarną magią – kropieniem, kąpaniem się i mazaniem krwią tegoż ptaka. Postać czarnego koguta miały przybierać potępione dusze, strachy i demony. Wielki, czarny kogut miał służyć za wierzchowca diabłom, czarownicom i czarodziejom. Miał przeganiać swój kulturowy odpowiednik - diabła. Wierzono również, że odstraszał upiory, czarownice i diabły. Obszar, w którym można było dosłyszeć pianie koguta, uważano za bezpieczny. Z jaja starego koguta miał wykluwać się bazyliszek.\nIstnieje motyw podróży na kogucie, jak podróżowali doktor Faust i Twardowski (Zapiał przed samym domem. Trzeba z tym się zgodzić: Lepiej jeździć kogutem niż piechotą chodzić).\nKogut jako stworzenie wróżebne znany był także Litwinom.\nW średniowieczu był uważany za symbol nadziei i wiary.\n\nKogut jest symbolem narodowym kilku krajów europejskich. W renesansie zaczęto kojarzyć koguta z formującym się narodem francuskim. Podczas rewolucji francuskiej stał się symbolem narodowym Francji (zobacz kogut galijski). Pojawił się m.in. na jednej z monet écu, wizerunek umieszczano również na czapkach frygijskich. Napoleon Bonaparte uznał jednak orła za emblemat cesarstwa. Następnie kogut został ponownie uznany za symbol narodu francuskiego w trakcie rewolucji lipcowej (1830). W okresie III Republiki Francuskiej usadowiono na bramie Pałacu Elizejskiego koguta. W trakcie I wojny światowej kogut stał się symbolem walki z Prusami, reprezentowanymi przez orła. Dzięki m.in. rysunkom satyrycznym używającym symbolu koguta stał się on znany również za granicą. Obecnie kogut galijski jest nieoficjalnym, jednak rozpoznawalnym symbolem Francji. Kogut zawarty jest również w logo Le Coq Sportif, francuskiej firmy produkującej odzież sportową. Pierwsze logo zaprojektowano w 1948 (historia firmy sięga jednak dalej) i najpierw znajdował się w nim jedynie wizerunek głowy koguta. Z czasem w logo pojawił się cały kogut, w obrysie trójkąta lub bez. Najnowsza (stan w 2016) wersja logo pochodzi z 2012 i zawiera jedynie wizerunek koguta.\nKogut z Barcelos, dzięki średniowiecznej legendzie, stanowi nieoficjalny symbol Portugalii. Legenda opowiada o pielgrzymie, którego oskarżono i skazano na powieszenie. Usiłował przekonać sędziego, który akurat wydawał ucztę, by darował mu życie. Uważał, że jego niewinność jest tak pewna, jak to, że kogut podany jako posiłek zapieje. Po powieszeniu pielgrzyma kogut istotnie ożył i zapiał.\nKogut trzymający topór jest godłem herbu Kenii. Czerwony kogut jest symbolem Walonii.\n\n\n=== Polska ===\n\nW polskiej kulturze był to symbol płodności. W pochodzie dożynkowym na przedzie szły kobiety z wiankami i przytwierdzonymi doń kogutami. Kogut piejący miał zwiastować urodzaj, zaś kogut próbujący uciec i odmawiający ziarna miał zapowiadać nieurodzaj i szkody w gospodarstwie. W Polsce istniał również zwyczaj chodzenia z kogutkiem („kurem dyngusowym”); obchodzono zwłaszcza domy młodych dziewcząt. Kawalerowie, zamiast nieść kurka, mogli również przebrać się za koguta. Na weselnych korowajach umieszczano kogutki z ciasta lub znamiona wyobrażające te ptaki. Na przyjęciach weselnych podawano rosół z koguta lub pieczeń z niego, która miała wzmagać potencję. Koguta wkładano również pod łoże małżeńskie. W kulturze słowiańskiej chowano niekiedy koguta pod fundamentami, aby strzec domu przez złymi mocami. Podobnie można wyjaśnić umieszczanie kogutów na dzwonnicach. Kogut miał również sprzyjać wzrostowi zbóż.\nWedług górali, pianiem zwiastował szczęśliwą podróż. Pianie koguta w progu zapowiadało nadejście gości, ale pianie trzykrotne już śmierć lub pożar. Na przykład w Małopolsce wierzono, że długotrwałe pianie kury (zwłaszcza czarnej) albo koguta uprzedza o śmierci. Kogut czerwony symbolizował pożar, a wyrażenie „puścić koguta (kura)” oznaczało podpalenie. Wierzono również, że sen o kogucie zwiastuje narodzenie się chłopca. Długotrwałe pianie miało oznaczać deszcz. Według przysłowia „kogut pieje na grzędzie, jak było, tak będzie”, miał on zapowiadać utrzymanie się pogody; powiedzenie było popularne m.in. w okolicach Tarnobrzega i Andrychowa. Na Śląsku wierzono, że kogut piejący podczas spacerowania zapowiada słoneczną pogodę. W okolicach m.in. Łańcuta, Bochni i Wieliczki sądzono, że tarzanie się w piasku kur i kogutów zapowiada zmianę ciśnienia i nadejście deszczu lub mrozu. Ignacy Krasicki w bajce Kogut przypisywał również i nieprzychylną pogodę temu ptakowi:\n\nNa odgłos piania koguta miały uciekać wszelkie złe duchy, strachy i upiory. Znalazło to odbicie w powiedzeniach „Pokusy władzy nie mają, gdy już koguty śpiewają” oraz „Kiedy kur pieje, diabeł truchleje”. W Dziadach (cz. II) Mickiewicz wspomniał:\n\nPoeta wspomina koguta jako symbolizujące koniec obrzędów również i w części III Dziadów: \n\nPianie koguta symbolizuje również upływające godziny w Dziadach części IV, podczas rozmowy Gustawa z Księdzem. W tradycji ludowej kogut piał trzy razy od północy do wschodu słońca, w ten sposób odmierzano czas (od wieczora do koguta, od koguta do światła).\nO znaczeniu koguta szerzej wypowiedział się barokowy poeta Daniel Naborowski:\n\nKogut był popularnym symbolem zwierzęcym w polskim zdobnictwie ludowym. Znajdował się np. na haftach, oszywkach, misach, kapliczkach, krzyżach, dachach, wycinankach – opoczyńskich, rawskich, kurpiowskich i łowickich. Na wiatrowskazach również umieszczano koguta. Stąd powiedzenie o osobie ze zmiennymi poglądami – „obraca się jak kurek na wietrze”. Taki kurek, oprócz wskazywania wiatru, miał również przypominać o porannej modlitwie – Czemu kurka stawiają na kościelnej bani? Żeby ludzi do modlitw budził jak najraniej (Wacław Potocki, XVII w.). Motyw składania koguta w ofierze zachował się w ludowych zwyczajach – kaszubskim ścinaniu kani oraz dożynkowym, wielkopolskim biciu kokota.\nZarówno w Polsce, jak i innych krajach do XVIII wieku popularne były walki kogutów. Na Śląsku miały miejsce jeszcze w XIX wieku. Przeważnie odbywały się 16 października, w dniu św. Gawła. Być może stąd wzięły się powiedzenia „butny (bitny) jak kogut” i „skaczą jak dwa koguty”.\n\n\n== Kogut w sztuce ==\n\nW sztuce antycznej kogut symbolizował walkę i waleczność. W tym kontekście często towarzyszy wizerunkom Pallas Ateny.\nW buddyzmie przedstawienie koguta (wraz z wężem i świnią) umieszczane jest w centrum koła życia.\nW sztuce chrześcijańskiej kogut był łączony z symboliką Pasji Chrystusa stanowiąc jeden z elementów Arma Christi – narzędzi Męki Pańskiej. Wizerunek koguta towarzyszy również scenom Narodzin Jezusa lub Pokłonu Pasterzy.\nKogut jest atrybutem Apolla, Eskulapa, Merkurego, Marsa, w chrześcijaństwie – św. Piotra Apostoła, św. Wita oraz św. Otylii.\nWizerunek koguta - symbol czujnego ptaka, mającego jako pierwszy oznajmić ponowne nadejście Chrystusa, umieszczany był od IX w. w szczytach wież kościelnych (często w kościołach pod wezwaniem św. Piotra); występuje też jako zwieńczenie (zamiast krzyża) wież kościołów protestanckich. Według Honoriusza z Autun kogut ten miał zachęcać do modlitwy wczesnym rankiem. Umieszczanie kurka na dachu miało również chronić domostwo przed demonami, gradem i piorunami. Kogut na dachu był także symbolem strażnika ostrzegającego przez zagrożeniem.\n\n\n== Kogut w alchemii ==\nKogut w alchemii był symbolem rtęci. Miał sobą przedstawiać również trzy fazy tworzenia się dzieła z materii (symbolizowały to czerwony grzebień, białe pióra i czarne nogi).\nPrzedstawienie koguta, jako zwierzęcia mającego zdolność odstraszania złych mocy, umieszczane było na amuletach.\n\n\n== W medycynie ludowej ==\nSymboliczne znaczenie koguta miało swój wyraz również w medycynie ludowej. Szczególną rolę odgrywała jego krew. W okolicach Podlasia dziecko cierpiące z powodu konwulsji nacierano krwią czarnego, żywcem rozdartego koguta. Według jednej z relacji, matce dziecka dotkniętego pląsawicą Sydehmana (dawniej – chorobą św. Wita) znachorka poleciła poobcinanie nóg czarnemu kogutowi. Kurzą ślepotę leczono wątrobą z koguta. Pióra, wnętrzności i krew tych ptaków wykorzystywano przy odczynianiu uroków, leczeniu padaczki, napadów szału, chorób skórnych oraz puchliny wodnej (m.in. na Podlasiu, Polesiu i w Małopolsce). Głowę, a szczególnie grzebień, uważano za afrodyzjak. W Anglii zakopywano czarnego koguta, by „przenieść” chorobę umysłową z człowieka na zwierzę. W Szwajcarii, Czechach i Rosji na ząbkowanie podawano dzieciom krew z koguciego grzebienia. W Niemczech na dolegliwości serca zalecano mieszaninę odchodów kogucich i wina. Wśród Słowian południowych na zmiany skórne, zwane kurzajkami lub kurejkami, stosowano okład z oczu koguta. W kulturze ludowej stosowano niekiedy ekskrementy zwierzęce, aby przywrócić sprawność organom – wierzono, że skutecznym lekarstwem może być to, co w człowieku budzi zwykle odrazę. Stosowano (autorka nie wspomina, w jakim regionie) kogucie odchody wymieszane z odchodami cielnych krów – okładano nimi okolice intymne kobiet, aby przywrócić płodność. Oziębłość seksualną kobiet miano dawniej w Niemczech leczyć mieszanką kogucich odchodów i wina. Również w Niemczech wierzono, że na choroby oczu pomaga krew gołębia – za to jego odpowiednik w starożytnej Grecji stanowił właśnie kogut. W świątyni Eskulapa w Rzymie wyryto na marmurowej tablicy inskrypcję: \n\n\n== Zobacz też ==\n\nKur (herb szlachecki)\nKogut na podwórku i kogut na dachu (baśń Andersena)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nZespół biblistów polskich: Biblia Tysiąclecia. Wyd. III. Poznań, Warszawa: 1980.\nTim Hegg: The Chronology of the Crucifixion – A Comparison of the Gospel Accounts. Torah Resource, 2009.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nprojektŚWIAT: Historia czarnego koguta, który stał się symbolem Portugalii 24 grudnia 2014.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kokopelli\n\nKokopelli (Kokopele) – stare bóstwo falliczne związane z bóstwami płodności, u Indian Pueblo żyjących na terenie Arizony i Nowego Meksyku, jeden z kaczynów Hopi.\nU Indian Hohokam i Hopi występuje pod postacią męską jako Kokopeltiyo i postacią żeńską jako Kokopelmana. Atrybutem postaci męskiej (także postaci głównej) był flet. Tradycyjnie postać męska była przedstawiana jako flecista z ogromnym fallusem, równie ogromnym garbem i trzema sakralnymi ptasimi piórami, każde o specyficznie określonej roli i symbolice (ang.: prayer feathers), umocowanymi na głowie, jednak pod naciskiem pierwotnie hiszpańskich księży a następnie sił masowego marketingu, spopularyzowany współczesny wizerunek zatracił cechy seksualne, nawet garb, a niezrozumiane przez laików specyficznie określone pióra sakralne nabrały charakteru stylizowanych anten czy ozdobnego pióropusza.\nNajbardziej znanym wyobrażeniem Kokopelli jest postać tzw. \"Grającego na Flecie\", który był \"Tym, Który Przynosi Radość\". Według jednej z legend był on tajemniczym podróżnym, który odwiedzał wioski indiańskie grając na flecie i rozsiewał dobry humor oraz szczęście swą muzyką.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMarjorieM. Leach MarjorieM., Uniwersalny leksykon bóstw, Andrzej MA.M. Kempiński (oprac.), PiotrP. Gąsiorowski (tłum.), RobertR. Bartołd (tłum.), Poznań: wydawnictwo Atena, 1998, ISBN 83-85414-30-4, OCLC 830309062 . Brak numerów stron w książce\nYoung, John V.: Kokopelli: Casanova of the Cliff Dwellers: The Hunchbacked Flute Player, wydawnictwo Filter Press, Palmer Lake, Kolorado 1990 ISBN 0-86541-026-7.\nWaters, Frank: The Book of the Hopi, wydawnictwo Penguin, Nowy Jork 1977 ISBN 0-14-004527-9.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kosowska dziewczyna\n\nKosowska dziewczyna, lub dziewczyna z Kosowa (serb. Косовка девојка/Kosovka devojka) – postać wywodząca się z serbskiego poematu cyklu kosowskiego pod tą samą nazwą. Stanowi również jeden z symboli związanych z mitem kosowskim, posiada odniesienia w serbskiej kulturze jako bohaterka obrazów, rzeźb i literatury.\n\n\n== Poemat ==\nPostać ma swoje korzenie w jednym z poematów cyklu kosowskiego – zbioru utworów opisujących wydarzenia przed i podczas bitwy na Kosowym Polu. Jest w nim przedstawiona jako młoda narzeczona walczącego w bitwie Milana Toplicy. Po zakończeniu starcia dziewczyna, niosąc chleb oraz dzbany z wodą i winem, udaje się na pobojowisko – tam karmi i opatruje rannych, jednocześnie szukając swojego narzeczonego. Rozmawia także z chorążym z armii Łazarza, Pavlem Orloviciem. Ten powiadamia ją o losie Milana, który wraz ze swoimi braćmi, Milošem Obiliciem i Ivanem Kosančiciem, walczył i poległ w bitwie.\n\n\n== Inne przedstawienia ==\nNajsłynniejszym dziełem nawiązującym do postaci kosowskiej dziewczyny jest realistyczny obraz olejny Uroša Predicia, tworzony w latach 1914–1919. Płótno nawiązuje do sceny z poematu, przedstawiając kobietę dającą pić rannemu żołnierzowi na pobojowisku. Znajdującego się na pierwszym planie mężczyznę często utożsamia się z postacią chorążego Pavle Orlovicia. Do innych przedstawień motywu kosowskiej dziewczyny należą m.in. obraz chorwackiego artysty Mirka Rački oraz marmurowa rzeźba Ivana Meštrovicia z 1909 roku. Jej wizerunek (na podstawie obrazu Predicia) wykorzystał również jugosłowiański zespół Bijelo dugme jako okładkę płyty pt. Bijelo dugme z 1984 roku. Jeden z oddziałów Obrony Narodowej Jugosławii w Antofagascie (złożony głównie z Chorwatów) nosił imię kosovkej devojki. Ustanowiony podczas I wojny bałkańskiej Medal Serbskiego Czerwonego Krzyża, posiadał na rewersie podobiznę postaci kosowskiej dziewczyny, wzorowaną na obrazie Predicia.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRoman Zmorski: Bój na Kosowem polu (Lazarica): pieśni narodowe serbskie. Warszawa; Kraków: Wydawnictwo Ultima Thule; S. A. Krzyżanowski, 1913, s. 58–66.\nMoises Llorden Miñambres, Fernando Devoto: Acerca de las migraciones centroeuropeas y mediterráneas a Iberoamérica: aspectos sociales y culturales. Oviedo: Universidad de Oviedo, 1995, s. 89–91. ISBN 84-7468-867-1.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nKosowska dziewczyna. rastko.rs. [dostęp 2017-06-03]. (pol.). – utwór w tłumaczeniu Izydora Kopernickiego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kościotrup (symbol)\n\nKościotrup (szkielet) – w kulturze symbol śmierci, duszy pokutującej, zmartwychwstania.\nW Starożytnej Grecji (Antiochia) kościotrup siedzący z głową podpartą na ręku uwieczniony na antycznej mozaice doradzał: \"Uśmiechnij się i ciesz się życiem\". \nW Starożytnym Egipcie do wyżyn kunsztu dopracowano sztukę preparacji całych szkieletów zmarłych oraz ich mumifikację. Podczas odświętnych biesiad obnoszono wśród ucztujących małą drewnianą figurę kościotrupa w trumnie mówiąc: \"Patrz na niego, pij i ciesz się. Taki będziesz po śmierci\" (Herodot, Dzieje).\nU dawnych plemion słowiańskich zawieszano szkielety zwierząt ofiarnych na gałęziach drzew w świętych gajach.\nW średniowieczu kościotrup z klepsydrą i sierpem lub kosą symbolizował przemijanie czasu i śmierć. W ikonografii kościotrup pojawiający się na uczcie stanowił napomnienie o śmierci wobec radosnej, hucznej zabawy. \nKościotrupy były nieodłącznym elementem Tańca szkieletów zwanego Dance macabre. Łącząc się w tanecznym kole nawiązywały do pogańskich rytuałów pogrzebowych. Na przemian z ludźmi różnych stanów i płci tańczyły szkielety. Innym wariantem występującym w dawnej ikonografii były tańczące pary złożone z człowieka i kościotrupa (śmierci).\nW Niemczech i we Francji powstało wiele obrazów z wizerunkami kościotrupów toczonych przez robactwo. W XVII w. kościotrupy pojawiają się na grobowcach, a także w wystroju wnętrz domów mieszkalnych. Czaszka przypominała o śmierci swym memento mori. Stawiano ją do XIX wieku w domach - ku przestrodze. Czaszki stawiane na biurkach, w miejscu pracy, przypominały codziennie o przemijaniu.\n\n\n== Zobacz też ==\nŚmierć (personifikacja)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kruk i wrona w kulturze\n\n\n== Etymologia ==\nKruk i wrona, ptaki należące wspólnie z gawronem do rodzaju Corvus, mają w kulturach europejskich bardzo zbliżoną symbolikę i znaczenie. Materiał językowy wskazuje na dawne przesunięcia semantyczne ich nazw (porównaj ros. ворон i chorw. gavran na określenie kruka), jak również na istnienie utrwalonych, zbiorczych określeń tych ptaków, na przykład ang. crow (kruk, wrona; obok raven – kruk), niem. Krähe (wrona, gawron). Świadczy to o łączeniu ptaków z rodzaju Corvus w jedną kategorię semantyczną, niekiedy nie dzieloną na gruncie języka i kultury na mniejsze jednostki.\nEuropejskie nazewnictwo tych ptaków opiera się na dźwiękonaśladowczych nazwach rodzajowych, co wykazują nie tylko przyjęte nazwy współczesne (na przykład szw. kråka czy nid. kraai dla wrony), lecz i odwołanie się do starszej etymologii europejskiej, gdzie ujawniają się liczne zapożyczenia. Uderzające jest pokrewieństwo pomiędzy starosłowiańską krâja i starowysokoniemiecką krâwa (wrona). Z kolei starowysokoniemiecki hraban (kruk), z omylnym odbiciem w czeskim havran (gawron), wskazuje na pochodzenie z tego samego indoeuropejskiego źródła, co anglosaski hrǽfn i islandzki (staronordycki) hrafn na oznaczenie kruka. Co więcej, w prastarej literaturze słowa te występują jako tak zwany kenning – poetyckie omówienie używane dla pojęć bitwy-rzezi i rozlewu krwi.\n\n\n== Symbolika mitologiczna ==\nSymbolika kruka i wrony w kulturach europejskich nierozerwalnie łączy się ze śmiercią i wojną, a także z chorobami (zarazą) – kruki i wrony ciągnęły bowiem za maszerującym wojskiem i żywiły się ciałami poległych. W Szwecji tradycja ludowa zwykła uważać je za duchy zamordowanych. Zdaniem Claude’a Lévi-Straussa kruk zyskał status mityczny będąc swoistym pośrednikiem między życiem i śmiercią.\n\nW mitologii celtyckiej kruk zwykle zwiastował nieszczęście – łączony był z Branem Błogosławionym, walijskim herosem związanym z zaświatami, a także z iryjskimi boginiami pola bitwy i wojny – Badb i Morrigan. Nawet w kalendarzu Babilończyków pod znakiem kruka stał przynoszący nieszczęście miesiąc przestępny, czyli trzynasty w roku. Podobne skojarzenia ujemne niekiedy do dziś przetrwały w niektórych językach – na przykład w niemieckim takie określenia, jak Rabeneltern czy Rabenmutter (wyrodni rodzice/matka), oparte na niesłusznym przekonaniu o okrucieństwie kruków jako rodziców porzucających swe młode.\nNiezależnie od tych negatywnych konotacji wcześnie dostrzeżono także inteligencję kruka i wrony, skutkiem czego w wielu kulturach ptaki te pełniły rolę posłańców (zarówno dobrych jak i złych wieści) bądź wróżyły na przykład rozstrzygnięcie bitwy. W mitologii nordyckiej dwa kruki o imionach Myśl i Pamięć (Hugin i Munin) były atrybutami Odyna (Wotana). Kruk siedzący mu na ramieniu codziennie przynosił bogu wiadomości o świecie.\nZ kolei w mitologii słowiańskiej wele (dusze zmarłych) jesienią i zimą przy pomocy kruków (a wiosną i latem przy pomocy bocianów i lelków) trafiały z tak zwanego Wyraju na ziemię i wstępowały do łon kobiet. Mianem „kruka” w słowiańskim systemie liczenia określano też oktylion. Wronie częstokroć przypisywano dar wróżenia, usiłując odgadywać sens jej krakania.\n\n\n== W tradycji judeo-chrześcijańskiej ==\nKruk (hebr. עורב orev) jest pierwszym ptakiem wymienionym w Biblii (Księga Rodzaju 8,6). Imię takie („totemiczne”) nosi jeden z wodzów Madianitów (Księga Sędziów 7,25). Jeden z psalmów życzliwie wspomina wołające o pokarm krucze pisklęta (Ps 147), wspomniane również w Księdze Hioba (38,41), zaś głodny prorok Eliasz korzysta z przynoszonego przez tego ptaka pożywienia (1 Księga Królów 17,6). W Nowym Testamencie Ewangelista Łukasz przytacza go jako przykład w dydaktycznej wypowiedzi Jezusa (Łk 12,24).\nU Izraelitów, mimo jego ogólnie niekorzystnego wizerunku jako ptaka miejsc odludnych, pustynnych (Księga Izajasza 34,11), stworzenia nieczystego, żywiącego się padliną (Księga Kapłańska 11,15, Księga Powtórzonego Prawa 14,14) i wydziobującego swym ofiarom oczy (Księga Przysłów 30,17), ptak ten w pozytywnej roli pojawia się w epizodzie potopu i arki Noego, gdy został posłany dla odszukania suchego lądu, przed gołębiem. W podobnej roli inteligentny kruk występuje we wcześniejszym staromezopotamskim (babilońskim) podaniu o potopie.\nTakże w średniowiecznym (XIII wiek) przekazie islandzkiej Landnámabók wikiński żeglarz o symbolicznym imieniu Hrafna-Flóki używa kruków jako przewodników w drodze z Wysp Owczych do celu.\n\nWczesne chrześcijaństwo przejęło jednak z judaizmu ogólnie negatywny obraz kruka, widząc w nim przede wszystkim symbol śmiertelnego grzechu obżarstwa. Poza tym, jako żyjący chętnie w odosobnieniu, kruk – będący alegorią samotności z wyboru, u chrześcijan zaczął wkrótce symbolizować również odstępców i niewiernych. We wronie natomiast tradycja chrześcijańska widziała z jednej strony towarzyszkę czarownic i powiernicę diabła, z drugiej jednak – symbol wierności małżeńskiej wskutek zwyczaju tworzenia przez te ptaki dozgonnych par.\nPóźniejsza hagiografia chrześcijańska znacznie odmieniła tę niekorzystną symbolikę, dając jej wyraz najczęściej w różnych podaniach i żywotach świętych. W legendzie o świętym Ekspedycie kruk wciąż jeszcze jest postacią diabła odwodzącego od nawrócenia i zdeptanego jako pokusa, lecz to on uratować miał świętego Benedykta przed śmiercią, porywając mu bochenek zatrutego chleba. Podobnie jak w przypadku biblijnego proroka, kruk znosi też pokarm dla nabożnego ascety – świętego Pawła Pustelnika. Wierne kruki pełnią rolę strażników ciała świętego Wincentego, chroniąc je przed dzikimi zwierzętami, dopóki nie pogrzebią go wierni, a następnie stada ich strzegą kaplicy grobowej tego męczennika. Jako posłaniec boży kruk (lub wrona) uczestniczy też w cudzie świętego Oswalda, powodując wytryśnięcie źródła.\n\n\n== Symbolika solarna i profetyczna ==\n\nKruk i wrona łączone były ze słońcem i proroctwami – w Grecji były atrybutami Apollina (bóstwa światła oraz pana wyroczni) i Ateny, zaś biały kruk szczególnie związany był z Heliosem. Według legendy dwa kruki wskazać miały Aleksandrowi Wielkiemu drogę do wyroczni Amona w oazie Siwa na Pustyni Libijskiej. W kulturze grecko-rzymskiej „mądrość” kruka ceniono przynajmniej od czasu powstania bajek Ezopa, co wraz ze spuścizną klasyczną przeniesione zostało nie tylko do późniejszej kultury ogólnoeuropejskiej, lecz także arabskiej.\nW Persji kruk poświęcony był bogu światła i słońca – stąd rola, jaką później u Rzymian odgrywał w ikonografii kultu Mitry (wyobrażenia na stelach) i w jego misteriach (gdzie miano „kruka” nosił pierwszy ze stopni wtajemniczenia). Rzymianie, którym jego krakanie przypominało łaciński wyraz cras – „jutro”, kojarzyli go ponadto z nadzieją.\nZa dalekie odbicie tych antycznych konotacji można uważać łączenie wrony z procesem (przemianą) przebycia niebezpiecznej ciemności i odrodzeniem w nowej postaci, jakie znajdujemy w znacznie późniejszej metaforyce alchemicznej.\n\n\n== W kulturach pozaeuropejskich ==\n\nSolarna symbolika kruka i wrony rozpowszechniona jest jednak także w innych częściach świata – w Chinach trójnożna wrona lub kruk, wsparte na dysku słonecznym, były symbolem władzy cesarskiej i miłości rodzinnej. W Japonii kruk (zwłaszcza czerwony) występuje jako symbol słońca i posłaniec bogów. Również u części plemion Ameryki Północnej ptaki te czczone były jako bóstwa słoneczne. W Indiach wrony towarzyszą bogini Kali.\nOdrębny obraz kulturowy kruka i wrony wykształcił się w jeszcze innych kulturach pozaeuropejskich. Kruk (będący synonimem mądrości) jest centralną postacią mitologii Inuitów (Eskimosów) – tak samo zresztą jak większości Paleoazjatów (Czukczów, Koriaków i innych) i Indian. Według ich wyobrażeń brał on udział w stworzeniu świata i obdarzony był siłą nadprzyrodzoną oraz zdolnościami magicznymi; zapewne dlatego uznany jest symbolicznym ptakiem kanadyjskiego Terytorium Jukonu. Niekiedy jednak kruk występuje w eskimoskich bajkach jako postać będąca przedmiotem kpin – naiwna, głupia i śmieszna; ale podobnie negatywną rolę odgrywa też w bajkach zachodnioafrykańskich. Również wrona amerykańska, znana kulturom Ameryki Północnej jako ptak żywiący się głównie zbożem i owadami, uzyskała pozytywne konotacje – na przykład w religii Indian Nawaho czczona jest jako opiekun zwierzyny łownej, a w mitach Indian Tlingit jako założyciel cywilizacji.\n\n\tKruk w kulturze europejskiej\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\ngołąb w kulturze i wierzeniach\nPoznańska legenda o Królu Kruków\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWładysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, s. 549.\nLeksykon symboli [wydawnictwa] Herder, Dom Wydawniczy tCHu, Warszawa 2009, s. 136, 339.\nJackJ. Tresidder JackJ., Słownik symboli, BożennaB. Stokłosa (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo RM, 2005, s. 98, 246, ISBN 83-7243-477-8, OCLC 749790287 .\nManfred Lurker: Słownik obrazów i symboli biblijnych, Pallotinum, Poznań 1989, s. 100.\nJerzy Gąssowski: Mitologia Celtów, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987.\nAleksander Gieysztor: Mitologia Słowian, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1982.\nKazimierz Moszyński: Kultura ludowa Słowian, część 2. Zeszyt 1 (1934), Kraków 1934.\nAlfred Brehm: Życie zwierząt – Ptaki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1962, s. 488-490.\nDuden – Etymologie. Herkunftswörterbuch der deutschen Sprache, Dudenverlag, Mannheim 1963.\nBibel-Lexikon (pod redakcją H. Haaga), St. Benno-Verlag, Leipzig 1970.\nGerhard J. Bellinger: Knaurs Lexikon der Mythologie, Knaur Verlag, München 1999, ISBN 3-8289-4154-0.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kwinkunks\n\nKwinkunks (łac. quincunx – quinque + uncia, „pięć dwunastych”) – pięcioelementowy wzór geometryczny, spotykany m.in. na kartach do gry, kościach do gry i kostkach domina, składający się z czterech elementów w czterech rogach czworokąta i jednego pośrodku pomiędzy nimi.\n\nNazwa wywodzi się z nazwy rzymskiej monety quincunx równej 5/12 asa; monety te zazwyczaj miały na swej powierzchni – jako oznaczenie nominału – pięć kropek, choć niekoniecznie w regularnym układzie geometrycznym takim, jak dziś jest on rozumiany.\nRównież żołnierzy rzymskich legionów w natarciu ustawiano tak, że tworzyli trzy naprzemienne szeregi, w których wyróżnić można geometryczny układ kwinkunksów; wzór ten stosowany bywa także m.in. przy organizacji sadów (szczególnie francuskich) oraz w architekturze.\nWe współczesnej grafice komputerowej wzorzec kwinkunks służy jako narzędzie do wygładzenia krawędzi obiektów (antyaliasingu). Próbki elementów obrazu pobrane w pięciu sąsiadujących ze sobą punktach układających się we wzór kwinkunksa służą do określania parametrów wyświetlanego piksela. Każda próbka jest równocześnie elementem kwinuksów służących do zdefiniowania parametrów również pikseli sąsiednich, toteż do redukcji aliasingu obrazu potrzebnych jest dwa razy więcej próbek, niż wynikowa liczba pikseli.\nPojęcie kwinkunks w astronomii i astrologii – czasem pod nazwą inconjunct – oznacza kąt równy  5/12 kąta pełnego (5/12×360°=150°).\n\nGeometria  kwinkunksa użyta także została w 1879 przez Charlesa S. Peirce’a w odwzorowaniu kartograficznym. W odwzorowaniu tym – rzadko stosowanym – jeden z biegunów kuli umieszczony jest pośrodku kwadratu, natomiast przeciwległy – odwzorowywany jest równocześnie w czterech jego narożach. Ze względu na realia rozkładu lądów na ziemskim globie odwzorowanie to przydatne może być szczególnie wówczas, gdy biegun północny odwzorowywany jest na centrum kwadratu kwinkunksa, choć wariant ten „rozrywa” okolice bieguna południowego, w tym ląd Antarktydy na cztery części w cztery naroża kwadratu.\n\n\n== Bibliografia ==\nsir Thomas Browne; „The Garden of Cyrus”, 1658\nCharles Palliser „The Quincunx” (ISBN 0-345-37113-5), 1989", "source": "wikipedia"}
{"text": "Labirynt\n\nLabirynt (gr. λαβύρινθος labýrinthos) – budowla odznaczająca się bardzo zawiłym układem dużej liczby pomieszczeń i łączących je krętych ciągów korytarzy, co utrudniało niepowołanym osobom dostęp do usytuowanego zwykle centralnie, strzeżonego pomieszczenia (np. grobowca, skarbca).\n\n\n== Zastosowanie ==\nUżywany jest czasami w matematyce i w logice. Słowo labirynt jest niegreckiego pochodzenia, uważa się, że pochodzi od przedgreckiego (lidyjskiego) słowa labrys, które oznaczało obusieczny topór.\nLabirynt znany jest od czasów starożytnych: stosowano go w starożytnej Mezopotamii i starożytnym Egipcie (stosowany był w królewskich grobowcach). W sztuce greckiej i rzymskiej wyobrażenia labiryntu występowały często w malarstwie wazowym, na mozaikach, monetach jako skomplikowane figury geometryczne o układzie centralnym. Z mitologii znany jest labirynt kreteński. Został zbudowany przez Dedala i znajdował się w pałacu w Knossos, na Krecie. W nim, według greckiego mitu, uwięziony był potwór Minotaur. Labrysy (topory) do obrony przed Minotaurem, miały się jakoby znajdować w komnacie króla Minosa – stąd tę komnatę, a także cały pałac, nazwano labyrinthos.\nJako figura geometryczna o skomplikowanym, najczęściej spiralnym lub meandrowym rysunku, układana była z płyt w posadzce nawy głównej w średniowiecznych gotyckich katedrach. Labirynty z XII i XIII wieku można zobaczyć np. w katedrze w Chartres i katedrze w Amiens – w północnej Francji oraz w Sienie we Włoszech. Przebycie tych labiryntów na kolanach, odmawiając modlitwy, zastępowało odbycie pielgrzymki do odległego kraju.\nLabirynty stosowano także w parkach, ogrodach, a także współcześnie stosuje się na polach jako atrakcję turystyczną. Najbardziej znane labirynty polowe tworzone są z kukurydzy. Jest ona wystarczająco wysoka, aby ukryć kręte ścieżki.\nJeżeli wszystkie ściany labiryntu są ze sobą połączone, wystarczy cały czas trzymać się wyłącznie strony lewej lub wyłącznie strony prawej. Wtedy prędzej czy później wyjdzie się z labiryntu.\nLabirynt może być unikursalny, tzn. taki który ma tylko jedno wejście i wyjście i jedną drogę między nimi. Drugim rodzajem jest labirynt nieunikursalny, inaczej zawiły – w którym może występować wiele wejść, dróg oraz ślepe uliczki. W języku angielskim określany jako „maze” w odróżnieniu od „labyrinth” oznaczającego labirynt unikursalny.\n\n\n== Symbolika ==\nSymbol labiryntu jest archetypem znanym na całym świecie: od Azji, przez Afrykę i Europę aż po Amerykę Płd. Początki powstawania struktury znaczeniowej symbolu sięgają czasów zamieszkiwania ludzi w jaskiniach i wiążą się z wynikającymi z tego tajemnicami, lękami, etc. Symbole labiryntu jako ryty naskalne pojawiają się w jaskiniach w okolicach Pontevedra w Hiszpanii (datowane na okres 900–500 p.n.e.) i w Val Camonica we Włoszech (750–550 p.n.e.).\n\n\n=== Znaczenie ===\nJego znaczenie jest tak samo skomplikowane jak sam wzór. Konotacje z istniejącymi labiryntami-budowlami, mającymi często charakter obronny, lub utrudniający dostęp spowodowały powstanie symboliki ochronnej – wizerunek labiryntu umieszczano na greckich domach dla zmylenia złych duchów. Najczęściej utożsamiany jest jednak z rytuałem „przejścia” czy inicjacji – symbolicznym powrotem do łona matki, „śmiercią” i odrodzeniem. W tym sensie rozumiany może być jako symbol poszukiwania duchowego centrum, dążenia do samopoznania. Do celów rytualnej inicjacji symbol labiryntu wprowadzano do wczesnych świątyń. Umieszczany na posadzce wizerunek labiryntu był częstokroć miejscem rytualnych tańców, naśladujących trasę Słońca na niebie. W symbolice katolickiej umieszczany na posadzkach średniowiecznych kościołów labirynt symbolizował „drogi prowadzące do Jerozolimy”. Najbardziej znany labirynt tego typu znajduje się w katedrze Chartres we Francji.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPaolo Santarcangeli, Księga labiryntu, Wiedza Powszechna 1982.\nPaul de Saint-Hilaire, Tajemny świat labiryntów, Wyd. Czakra 1994.\nKrzysztof Kowalski, Zygmunt Krzak, Tezeusz w labiryncie, Eneteia 2003.\nWielka Encyklopedia PWN, tom 15, Warszawa 2003.\nEncyklopedia Katolicka, tom 10, Lublin 2004.\nJack Tressider, Słownik symboli, RIM, Warszawa 2005.\nDavid Darling, Agnijo Banerjee: Jeszcze Dziwniejsza Matematyka. Gliwice: Helion, 2022. ISBN 978-83-283-8793-5.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOgrody Hortulus Spectabilis z wieżą widokową i największym na świecie labiryntem grabowym\nLabirynt w polu kukurydzy Swarzewo/Władysławowo", "source": "wikipedia"}
{"text": "Laska Eskulapa\n\nLaska Eskulapa (także laska Asklepiosa, łac. Aesculapius caducifer) – laska stanowiąca symbol medycyny (sztuki lekarskiej). \nW XVIII-wiecznej Anglii lekarz obdarzany największym autorytetem posiadał laskę zakończoną rękojeścią ze szczerego złota. Pierwszym lekarzem, który otrzymał tę laskę był John Radcliffe. Po nim laskę tę, razem z pacjentami i prestiżem, przejął Richard Mead. W sztuce jest zwykle przedstawiana w formie prostego kija z oplatającym go wężem (ze względu na linienie – „odradzanie się” – symbolizuje ciągłą samoodnowę życia, ozdrowienie, długowieczność, uzdrawianie).\nWedług mitologii greckiej i mitologii rzymskiej należała do atrybutów boga lekarzy, Asklepiosa (Eskulapa).\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkaduceusz\nkielich Higiei\ntyrs – laska Dionizosa (Bachusa)\nwąż Eskulapa\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAaron J. Atsma: Serpent-entwined Staff of Asclepius. theoi.com. [dostęp 2011-01-04]. (ang.).\nMała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 90. ISBN 83-01-03529-3.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMichael A. Izard MD. Laska Eskulapa i Kaduceusz jako symbole medyczne. „Nowotwory - Journal of Oncology;  Historia medycyny - Historia medicinae”. 53 (3), s. 272–274, 2008.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lauburu\n\nLauburu (bask. „Cztery głowy”), znana też jako baskijski krzyż i baskijska swastyka – jeden z głównych oraz najstarszych symboli baskijskich.\nLauburu symbolizuje poruszające się słońce odgrywające ważną rolę w mitologii baskijskiej, wierzono, że jako amulet ma moc odpędzania złych mocy i sprowadzania pomyślności i zdrowia.\nJest znakiem podobnym do swastyki, ale jej ramiona przypominają kształtem krople wody lub głowy (stąd nazwa). Nie jest znany sposób, w jaki pojawiła się w kulturze baskijskiej, ale najbardziej rozpowszechnione teorie mówią o niezależnym wytworzeniu tego symbolu przez Basków oraz o pochodzeniu Lauburu z Azji (miałaby trafić do Baskonii wraz z azjatyckimi protoplastami Basków) lub od ludów celtyckich. Już w starożytności była symbolem plemion baskijskich, obecnie zaś jest używana przez liczne baskijskie ugrupowania polityczne.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nInformacje o symbolu. swastika-info.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-27)]. (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lilijka\n\nLilijka – jeden z symboli harcerstwa (skautingu).\n\n\n== Pochodzenie i historia ==\nWzorowana jest na symbolu oznaczającym północ na średniowiecznych kompasach, co ma oznaczać wskazywanie właściwej drogi. Pierwotnie północ oznaczano literą T (od włoskiego tramontana – wiatr północny), ale włoski żeglarz i wynalazca Flavio Gioja, który udoskonalił budowę kompasu, zastąpił ją symbolem lilijki na cześć Karola I, w którego herbach pojawiała się lilia herbowa (Od niedawna utrzymuje się, że Flavio Gioja nigdy nie istniał i jest tylko wynikiem błędu interpunkcyjnego).\nSpopularyzowana przez Roberta Baden-Powella – w 1898 wykorzystana jako odznaka dowodzonego przez niego 5 Pułku Dragonów Gwardii.\n4 grudnia 1916 r. Komenda Naczelna ZHP (pismem nr L. 11.) wydała pierwszy formalny rozkaz (Instrukcja organizacyjna L. 2.) ustalający odznaki ZHP: lilijkę ze zmianą liter P.O.S. na Z.H.P. i krzyż harcerski będący odznaką stopnia wykształcenia harcerskiego (III, II i I stopień).\nW 1927 na ramionach lilijki używanej przez Związek Harcerstwa Polskiego umieszczono litery ONC – oznaczające hasło filaretów – Ojczyzna, Nauka, Cnota. Były eksponowane na lilijce do 1965, kiedy na mocy nowego regulaminu zmieniono jej kształt (stał się bardziej kanciasty) i usunięto litery. Większość Drużyn Harcerskich zbojkotowała ten wzór nosząc nadal tradycyjną lilijkę, masowo produkowaną w prywatnych zakładach grawerskich. VII Zjazd ZHP w 1981 przywrócił tradycyjne oznaczenie i wygląd lilijki harcerskiej.\nPrawie wszystkie pozostałe organizacje harcerskie w Polsce również używają symbolu harcerskiej lilijki. Wyjątkiem jest Stowarzyszenia Harcerstwa Katolickiego Zawisza, które używa modyfikacji tradycyjnej harcerskiej lilijki pod postacią Lilijki Zawiszackiej. Od czasu wstąpienia SHK „Zawisza” do FSE używana jest również lilijka Skautów Europy wpisana w krzyż ośmioramienny. Lilijka harcerska będąca symbolem ZHR (tradycyjna lilijka przepasana w węźle biało-czerwoną szarfą) została zaprojektowana w 1989 r. przez hm. Małgorzatę Wojtkiewicz.\n\n\n== Symbolika lilijki ==\nNa lilijce skautowej na płatkach znajdują się dwie gwiazdki symbolizujące szczytne ideały do których dążą harcerze, zawarte w Prawie i Przyrzeczeniu. Lilijka ta jest opleciona kręgiem z liny związanej płaskim węzłem. Krąg ten symbolizuje braterski krąg harcerzy. Węzeł jest symbolem dobrego uczynku, który harcerz powinien spełniać każdego dnia. Igła znajdująca się pośrodku lilijki oznacza igłę kompasu, wskazuje harcerzowi prawidłową drogę.\nLilijka skautowa jest elementem krzyża harcerskiego – znajduje się w środku krzyża, otoczona okręgiem i wieńcem dębowo-wawrzynowym. Od niej na wszystkie strony biegną promienie – oznaczające dążenie harcerstwa do promieniowania na cały świat.\n\n\n== Lilijka na mundurze i odznakach harcerskich ==\nMetalową lilijkę noszą harcerze na nakryciu głowy (rogatywce, berecie, kapeluszu). Harcerze, którzy nie złożyli jeszcze Przyrzeczenia Harcerskiego noszą ją także w miejscu krzyża harcerskiego – na lewej piersi (na wysokości serca). Instruktorzy harcerscy noszą też barwną lilijkę z materiału w kolorze podkładki instruktorskiej (odpowiadającej posiadanemu stopniowi instruktorskiemu).\nRóżnorodne modyfikacje lilijki są elementem często spotykanym na harcerskich sztandarach, proporcach, odznaczeniach i oznakach: plakietkach, emblematach itp.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Symbol lilijki poza harcerstwem ==\nSymbol lilijki jest wykorzystywany również poza harcerstwem. Przykładem może być herb Pilzna w województwie podkarpackim (w błękitnym polu znajduje się srebrna lilijka).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nMarian Miszczuk. Harcerska lilijka cz. I. „Skaut”. 2 (9), s. 10-15, lipiec 2005. [dostęp 2013-02-05]. \nMarian Miszczuk. Harcerska lilijka cz. II. „Skaut”. 3 (10), s. 10-16, wrzesień 2005. [dostęp 2013-02-05]. \nMarian Miszczuk. Lilijka harcerska cz. III. „Skaut”. 2 (6), s. 15-20, 23 kwietnia 2006. [dostęp 2013-02-05].", "source": "wikipedia"}
{"text": "M (militaria)\n\nM – litera umieszczana od schyłku XVIII w. przed datą roczną, przy określaniu regulaminowej broni palnej oraz białej. Skrót od słowa „model”, np.: M16, M-1816 – oznacza model broni z 1816 roku (ale w przypadku tego pierwszego nie zawsze rok produkcji danego egzemplarza).\n\n\n== Bibliografia ==\nBowyer R., Danysz J.: Słownik terminów militarnych. Wyd. \"Wilga\", Warszawa 2001. ISBN 83-7156-684-0.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nazar\n\nNazar, zwany też okiem Fatimy lub okiem proroka – amulet\nmający chronić przed „złym okiem”. Nazwa nazar jest pochodzenia arabskiego i znaczy tyle co spojrzenie.\nAmulety nazar wykonuje się najczęściej ze szkła. Mają one formę błękitnej kropli lub tarczy z namalowanymi koncentrycznie okręgami na przemian białymi jasnoniebieskimi i ciemnoniebieskimi. Z tego względu bywają czasem nazywane „błękitnym okiem”.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nchamsa (ręka Fatimy)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nieskończoność\n\nNieskończoność (symbol: ∞) – byt nieograniczony (w sensie wielkości bądź ilości), który przyjęło się oznaczać za pomocą znaku \n  \n    \n      \n        ∞\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\infty ,}\n  \n podobnego do „przewróconej ósemki” (lemniskata).\n\n\n== Historia ==\nArystoteles był pierwszym, który ujął naukowo problem nieskończoności. Wymienił różne rodzaje nieskończoności. Są to:\n\nnieskończoność potencjalna – to nieskończoność niedokonana, w której dla podanej jakiejkolwiek skończonej liczby (lub wielkości geometrycznej), zawsze znajdzie się liczba (wielkość) od niej jeszcze większa.\nnieskończoność aktualna – to nieskończoność dokonana, w której możność nieskończenie wielu kroków zostaje spełniona, urzeczywistniona w postaci jednego aktu. Typowym dziś jej przykładem jest zbiór wszystkich liczb naturalnych, traktowany jako jeden obiekt będący końcowym efektem nieskończonego procesu zwiększania liczebności, obiekt wyraźnie określony, mogący być elementem innego zbioru.\nPonadto Arystoteles wyróżnił dwa rodzaje nieskończoności potencjalnej:\n\nnieskończoność ze względu na dodawanie, zwiększanie (np. liczb, odcinków),\nnieskończoność ze względu na podział (odcinka itp.).\nNieskończoność potencjalna była akceptowana przez wszystkich uczonych. Nieskończoności aktualnej starożytni Arystoteles i inni filozofowie i matematycy nie uznawali. To nastawienie określono mianem horror infiniti – strach przed nieskończonością. Kryła się za tym świadomość, że nieskończoność aktualna prowadzi do paradoksów (z których najbardziej znane to paradoksy Zenona z Elei). Zauważano także takie „absurdy”, jak np. fakt, że liczb naturalnych i kwadratów liczb naturalnych jest tyle samo, co przeczyło intuicji, która mówiła, że część musi być mniejsza od całości.\nZ nieskończonością potencjalną mamy do czynienia w analizie matematycznej, gdy mówimy o granicy. Mówiąc, że ciąg (an) dąży do granicy g, gdy n dąży do nieskończoności, mamy na myśli fakt, że wyrazy (an) są dowolnie bliskie g dla odpowiednio dużych n. Nie zakładamy tu wcale istnienia żadnego nieskończonego bytu, a jedynie nieustającą możliwość powiększania (i analogicznie: nieustającą możliwość pomniejszania). Nieskończonością potencjalną w kontekście przestrzeni posługują się Elementy Euklidesa.\nProklos Diadochus w V wieku naszej ery wyrażał to w taki sposób:\n\nwielkości są wprawdzie dzielone w nieskończoność, ale nie na nieskończenie wiele części. To ostatnie powodowałoby, że aktualnie byłoby nieskończenie wiele części, tamto pierwsze, że tylko potencjalnie; to ostatnie daje nieskończoności istnienie substancjalne, tamto przyznaje jej tylko stawanie się.\nJednak nie tylko starożytni czuli się niepewnie, obcując z pojęciem nieskończoności. Gottfried Wilhelm Leibniz w XVII wieku pisał:\n\nnie ma nic bardziej namacalnego niż absurdalność idei liczby właściwie nieskończonej.\n\n\n== Symbol ==\n\nSymbol nieskończoności \n  \n    \n      \n        ∞\n      \n    \n    {\\displaystyle \\infty }\n  \n (UTF-8. ∞) został zaproponowany przez Johna Wallisa w traktacie De sectionibus conicis (1655) i był konsekwentnie przez niego używany w późniejszych pracach, m.in. w Arithmetica infinitorum (1656).\nW książce „Zero to Lazy Eight” Alexander Humez, Nicholas Humez i Joseph Maguire twierdzą, że Wallis był typowym uczonym i jest całkiem prawdopodobne, że wywiódł on symbol \n  \n    \n      \n        ∞\n      \n    \n    {\\displaystyle \\infty }\n  \n z rzymskiego znaku oznaczającego \n  \n    \n      \n        1000\n      \n    \n    {\\displaystyle 1000}\n  \n –  (oznaczanego również przez \n  \n    \n      \n        M\n      \n    \n    {\\displaystyle M}\n  \n), chociaż jest też prawdopodobne, że zainspirował go znak \n  \n    \n      \n        ω\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\omega ,}\n  \n symbol małej litery greckiej omega, która będąc ostatnią literą greckiego alfabetu, była metaforą końca i ostateczności.\nSymbol nieskończoności w systemach komputerowych:\n\n\n== Matematyka ==\n\n\n=== Analiza matematyczna i geometria ===\nW rachunku różniczkowym i całkowym stosuje się różne pojęcia nieskończoności: \n  \n    \n      \n        +\n        ∞\n      \n    \n    {\\displaystyle +\\infty }\n  \n (pisane też bez znaku + jako \n  \n    \n      \n        ∞\n      \n    \n    {\\displaystyle \\infty }\n  \n) oraz \n  \n    \n      \n        −\n        ∞\n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle -\\infty .}\n  \n W topologii rozważa się zbiór \n  \n    \n      \n        {\n        −\n        ∞\n        }\n        ∪\n        \n          R\n        \n        ∪\n        {\n        ∞\n        }\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle \\{-\\infty \\}\\cup \\mathbb {R} \\cup \\{\\infty \\},}\n  \n tzn. prostą liczbową uzupełnioną oboma punktami w nieskończoności.\nW pewnych teoriach (np. w teorii całki Lebesgue’a) dopuszcza się niektóre działania na takich symbolach, np. \n  \n    \n      \n        ∞\n        +\n        a\n        =\n        ∞\n      \n    \n    {\\displaystyle \\infty +a=\\infty }\n  \n dla dowolnej liczby rzeczywistej \n  \n    \n      \n        a\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle a,}\n  \n ale symbol \n  \n    \n      \n        ∞\n        −\n        ∞\n      \n    \n    {\\displaystyle \\infty -\\infty }\n  \n uważa się za niezdefiniowany.\nCzym innym zaś jest punkt w nieskończoności dla płaszczyzny zespolonej, określony za pomocą rzutu stereograficznego.\nW geometrii rzutowej mówi się o przecinaniu się prostych równoległych w nieskończoności, przy czym tym razem jest tylko jeden punkt niezależnie od tego, w którą stronę podążamy; w efekcie obie te nieskończoności „sklejają się” razem i prosta topologicznie staje się okręgiem.\n\n\n=== Teoria mnogości ===\n\nW XIX wieku zbiory nieskończone rozważał Bernard Bolzano, ale prawdziwego przełomu dokonał niemiecki matematyk Georg Cantor, który odkrył różne rodzaje aktualnej nieskończoności, istniejących jako samodzielne byty, na których możemy dokonywać działań typu arytmetycznego. Cantor zdefiniował pojęcie równej liczby elementów zbioru i pojęcie liczby kardynalnej oraz udowodnił m.in., że zbiór nieskończony \n  \n    \n      \n        \n          R\n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathbb {R} }\n  \n liczb rzeczywistych jest liczniejszy niż zbiór \n  \n    \n      \n        \n          N\n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\mathbb {N} }\n  \n liczb naturalnych (patrz rozumowanie przekątniowe). Mimo iż Cantor badał nieskończone wielkości, nie uznawał różniczek, czyli nieskończenie małych wartości.\nOprócz tego Cantor rozwinął teorię pozaskończonych liczb porządkowych.\nRozważa się nieskończoną hierarchię mocy zbiorów nieskończonych, tak zwaną hierarchię liczb kardynalnych. Kolejne moce zbiorów nieskończonych (liczby kardynalne) oznacza się symbolem pierwszej litery alfabetu hebrajskiego alef indeksowanym kolejnymi liczbami porządkowymi:\n\n  \n    \n      \n        \n          ℵ\n          \n            0\n          \n        \n        <\n        \n          ℵ\n          \n            1\n          \n        \n        <\n        \n          ℵ\n          \n            2\n          \n        \n        <\n        ⋯\n        <\n        \n          ℵ\n          \n            k\n          \n        \n        <\n        …\n        \n          ℵ\n          \n            ω\n          \n        \n        <\n        …\n      \n    \n    {\\displaystyle \\aleph _{0}<\\aleph _{1}<\\aleph _{2}<\\dots <\\aleph _{k}<\\dots \\aleph _{\\omega }<\\dots }\n  \n\nLiczby kardynalne można nie tylko porównywać, ale także przeprowadzać na nich operacje: dodawania, mnożenia oraz potęgowania.\nZ początku wielu matematyków bardzo nieufnie podchodziło do rozważań Cantora i jego stosunku do nieskończoności aktualnej, uważając, że są one zbyt oddalone od intuicji. Henri Poincaré twierdził: \"Następne pokolenia potraktują teorię zbiorów jako chorobę, z której udało im się wyleczyć\". Okazało się jednak, że dzięki użyciu metod teorii mnogości nastąpił gwałtowny rozwój z jednej strony podstaw matematyki, a z drugiej strony całej matematyki. Cantor uporządkował chaos definicyjny, zastępując nieścisłe pojęcia wielkości i liczby pojęciami zbioru i liczby kardynalnej. Z drugiej strony, systematyczne i ścisłe badanie nieskończoności aktualnych szybko doprowadziło do problemów takich jak hipoteza continuum, które wymagały zrewidowania całego aparatu logiki matematycznej. Z kolei opozycjoniści zgłaszali zastrzeżenia do teorii mnogości, wskazując na rozmaite paradoksy, związane zwłaszcza z koncepcją nieskończoności rozwijaną na jej gruncie. Doprowadziło to do rozwinięcia takich prądów jak konstruktywizm czy finityzm, których celem była przebudowa podstaw matematyki w sposób usuwający pojęcie nieskończoności aktualnej i przeformułowanie wszystkich twierdzeń w celu likwidacji paradoksów.\n\n\n== Zobacz też ==\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nI.G.I.G. Baszmakowa I.G.I.G., Grecja starożytna. Kraje hellenistyczne i imperium rzymskie, [w:] A.P.A.P. Juszkiewicz (red.), Historia matematyki, t. I, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 96–102 .\nKazimierzK. Kuratowski KazimierzK., Wstęp do teorii mnogości i topologii, Warszawa: PWN, 1955 . Brak numerów stron w książce\nRomanR. Murawski RomanR., Nieskończoność w matematyce. Zmagania z potrzebnym, acz kłopotliwym pojęciem, „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce” (LV), 2014, s. 8–9 .\nAmir D. Aczel, Tajemnica alefów. Matematyka, kabała i poszukiwanie nieskończoności, Rebis, Poznań 2002.\nHans Niels Jahnke: A history of analysis. Providence, RI: American Mathematical Society, 2003. ISBN 0-8218-2623-9. OCLC 51607350.\nKrzysztof Ciesielski, Zdzisław Pogoda: Bezmiar Matematycznej Wyobraźni. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005. ISBN 83-7337-932-0.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPolskojęzyczne\n Nagrania na YouTube [dostęp 2024-04-13]:\n\nDrogi do nieskończoności, kanał Centrum Nauki Kopernik (CNK), 14 grudnia 2018.\nMarek Kuś, Nieskończoność, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus”, 16 lutego 2019.\nTomasz Miller, Bliżej Nauki: Nieskończoność – i co dalej?, kanał FAIS UJ, 11 kwietnia 2024.\nTomasz Miller, Jak duża (lub mała) jest nieskończoność?, kanał „Amfiteatr. Miejski Ośrodek Kultury”, 17 września 2024.\nAnglojęzyczne\nGrahamG. Oppy GrahamG. i inni, Infinity, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 29 kwietnia 2021, ISSN 1095-5054 [dostęp 2021-04-30]  (ang.).\nBradleyB. Dowden BradleyB., The Infinite, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-06-27]  (ang.).\n Infinity (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].\n Nagrania na YouTube [dostęp 2024-04-13]:\n\nMichael Stevens, How To Count Past Infinity, kanał Vsauce, 9 kwietnia 2016.\nDefining Infinity, kanał PBS Infinite Series, 13 kwietnia 2018.\nSabine Hossenfelder, Is Infinity Real?, kanał autorski, 5 grudnia 2020.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Numer\n\nNumer – oznaczenie przedmiotu, wyrobu, pojazdu, pozycji na liście itp., np. numer rejestracyjny pojazdu, numer telefonu z numerem kierunkowym, numer użytkownika komunikatora internetowego. \n\n\n== Numer a liczba ==\nNie należy traktować numeru jak liczby, mimo że też składa się z cyfr (wygląda podobnie), chociaż daje się sortować (tak jak i słowa):\n\nnumery telefoniczne: 00431234567 oraz 431234567 reprezentują tę samą liczbę naturalną, ale są różnymi numerami (pierwszy w Austrii, drugi w Sieradzu)\n*72202051 – jest telefonicznym numerem premium w sieci Plus, choć zawiera gwiazdkę, więc nie reprezentuje żadnej liczby.\nnumery rejestracyjne samochodów zawierają litery\nporządek numerów podczas sortowania nie ma na ogół związku z właściwościami numerowanych obiektów. Natomiast porządek liczb ma – większy wzrost to większa liczba opisująca go.\nnumery określające obiekty rzeczywiste znajdują się na skali nominalnej, w niektórych przypadkach porządkowej, liczby opisujące obiekty rzeczywiste znajdują się na skali interwałowej lub ilorazowej.\n\n\n== Zobacz też ==\ncyfra\nkod\nliczba\nsymbol", "source": "wikipedia"}
{"text": "Obrączka ślubna\n\nObrączka ślubna – pierścień, zwykle bez kamienia, często grawerowany, wykonany ze stopu złota lub innego szlachetnego metalu. W dniu ślubu zakładany sobie wzajemnie przez małżonków, przeważnie na palec serdeczny prawej lub lewej dłoni (w zależności od kraju). Symbol dozgonnej miłości małżonków i zobowiązania, iż dochowają wierności małżeńskiej.\n\n\n== Historia ==\nUważa się, że pierwsze obrączki ślubne pojawiły się w starożytnym Egipcie. Relikty sprzed 6000 lat, w tym zwoje papirusowe, są dowodem wymiany między małżonkami splecionych pierścieni konopi lub trzcin. Starożytny Egipt uważał krąg za symbol wieczności, a pierścień służył do oznaczenia wiecznej miłości małżonków. Taki był również początek zwyczaju noszenia obrączki na palcu serdecznym lewej ręki, ponieważ starożytni Egipcjanie wierzyli, że ten palec otaczała specjalna żyła, która była połączona bezpośrednio z sercem, w języku łacińskim nazywana „Vena amoris ”.\nZachodnie tradycje noszenia obrączek ślubnych sięgają starożytnej Grecji i starożytnego Rzymu, gdzie najpierw były związane z posagiem małżeńskim, a później z obietnicą wierności. Współczesny zwyczaj nakładania sobie obrączek przez nowożeńców podczas ceremonii ślubnej wywodzi się z czasów chrześcijańskiej, średniowiecznej Europy. \nInne pierścienie, spotykane na Bliskim Wschodzie,  miały postać kilku kawałków, które po odpowiednim złożeniu tworzyły spójny układ. Robiono je w tym celu, by utrudnić prawidłowe założenie ich na palec – w przypadku zdjęcia go przez żonę mąż wiedział o tym.  Znane są też pierścienie przedstawiające dwie splecione ręce. Pierścienie te były noszone w Europie, przypuszczalnie od czasów antycznych.\n\nZarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i Kanadzie obrączki były początkowo noszone tylko przez żony, a stały się powszechne dla obojga małżonków w XX wieku.\n\n\n== Sposób noszenia ==\nObrączka ślubna noszona jest na serdecznym palcu prawej ręki, m.in. w  Polsce, Austrii, Niemczech, Norwegii, Danii, Grecji, Hiszpanii, Indiach, Chile, Wenezueli, Rosji, Ukrainie, Białorusi, Litwie, Łotwie, Węgrzech, Holandii, Islandii, Serbii, Macedonii Północnej, Czarnogórze, i Bułgarii.\nNa lewej ręce nosi się obrączkę ślubną m.in. w następujących państwach: Francja, Belgia, Szwajcaria, Irlandia, Wielka Brytania, Walia, Szkocja, Szwecja, Finlandia, Czechy, Słowacja, Rumunia, Mołdawia, Chorwacja, Włochy, Słowenia, Turcja, Cypr, Brazylia, Portugalia, Egipt, Iran, Meksyk, USA, Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Japonia, Chiny, i Korei Południowej.\n\n\n== Obrączki ślubów zakonnych ==\nObrączkę lub sygnet noszą także numerariusze i przyłączeni – świeccy członkowie Opus Dei, żyjący w celibacie, po złożeniu zobowiązania na całe życie.\nZakonnice noszą obrączki na znak przynależności do Jezusa Chrystusa.\n\n\n== Zobacz też ==\n\npierścionek zaręczynowy\npierścień Claddagh\nPrzed sklepem jubilera, film z 1989 roku oparty na dramacie Karola Wojtyły Przed sklepem jubilera z 1960 r., podkreślający znaczenie obrączki jako szczególnego symbolu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPrzed sklepem jubilera – film na YouTube\n\n\n== Bibliografia ==\nLijka Kazimierz OMI (2010), Obrączki ślubne i ich symbolika w Kościele łacińskim, Liturgia Sacra 16 (1), s. 105-120.\nMagruk Adam (2016), Obrączka ślubna – jej historia i znaczenie w tradycji Kościoła prawosławnego,  The Central European Journal Of Social Sciences And Humanities 18, s. 81-86.\nVicki Howard (2003), A 'Real Man's Ring': Gender and the Invention of Tradition, Journal of Social History 36 (4), s. 837–856.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Okrąg z punktem w środku\n\nOkrąg z punktem w środku, Circumpunct,  zakreślony punkt jest starożytnym symbolem (), któremu przypisuje się wiele znaczeń.\n\n\n== Symbol Słońca ==\n\nSłońce (jako symbol astronomiczny),\nmasa Słońca (indeks masy astronomicznej),\nSłońce / złoto (planetarny symbol alchemiczny złota),\nSłońce / Ra (egipskie hieroglify),\nSłońce / dzień (oznaczenie dnia w starożytnym chińskim piśmie na kościach).\n\n\n== Matematyka ==\nokrąg z zaznaczonym środkiem (geometria),\nwektor skierowany \"na zewnątrz\" strony, przeciwieństwo wektora  skierowanego \"do środka\" strony.\n\n\n== Geografia ==\ncentrum miasta (europejski znak drogowy),\ndokładne położenie (nawigacja),\nkoniec szlaku (Skauting).\nwschód słońca (system meteorologiczny),\n\n\n== Religie ==\nKeter (kabała),\nArchanioł Michał (kabała)\nMonada (w filozofii Pitagorejczyków),\nduch (Odżibwejowie).\n\n\n== Lingwistyka ==\nhwair (alfabet gocki, hw),\nmlask dwuwargowy (międzynarodowy alfabet fonetyczny),\ntha (brahmi),\noko (Bliss),\n\"dziesiątka\" (symbol Unicode).\n\n\n== Inne ==\n\nużyty lub unieważniony znaczek (filatelistyka),\nkokardy (jak oznaczenie samolotów wojskowych),\nznak handlowy Target Corporation,\nsymbol nowicjusza wolnomularstwa,\nw skautingu znak patrolowy \"Wykonałem zadanie i wróciłem do domu\" (umieszczony na grobie Roberta Baden-Powella).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Okrągły stół (symbol)\n\nOkrągły stół – symbol spotkania, na którym wszyscy są równi i starają się w zgodzie rozwiązywać spory. Nawiązuje on do mitu o królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu. Założony został przez czarnoksiężnika Merlina. Okrągły stół pojawił się w historii czterech państw: Niemiec (1933), Polski (1989), Bułgarii (1990) i Ukrainy (2004 i 2013).\n\n\n== Zobacz też ==\nOkrągły Stół (Polska)\nOkrągły Stół (Bułgaria)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Orzeł (symbol)\n\nOrzeł – symbol heraldyczny, wykorzystywany w takich kompozycjach jak godło, trzymacze lub herb. Popularnie wykorzystywany jako symbol państwowy, rodowy, organizacyjny itp.\n\n\n== Historia ==\n\n\n=== Orzeł jako symbol ===\nWedług niektórych uczonych, geneza orła jako symbolu sięga czasów wspólnoty praindoeuropejskiej, kiedy to orzeł jako symbol siły stał się atrybutem pierwszego z bogów praindoeuropejskiego panteonu – Diausa, znanego z późniejszej Grecji jako Zeus, a z Rzymu jako Jowisz, Iuppiter (archaicznie Diouis pater).\nSymbolu orła używały jako swojego znaku (derafš) ludy irańskie. Złoty orzeł był godłem perskiej dynastii Achemenidów panującej na Bliskim Wschodzie od VI do IV wieku p.n.e. Później znak ten przejęli Seleucydzi i Partowie, a później też władcy Armenii. Jako symbol występuje też w pismach religijnych – irańskiej Aweście (jako symbol boskiej chwały) oraz w Biblii (jako symbol mądrości Jahwe, np. w księdze Ezechiela oraz Apokalipsie).\nW religii rzymskiej orzeł był atrybutem i posłańcem Jowisza. Jako symbol siły tego boga stał się emblematem legionów rzymskich. Podobizna (figurka) orła z rozpostartymi skrzydłami widniała m.in. na szczycie sztandaru legionów – vexillum i labarum (do czasu zastąpienia przez symbol Chi Rho za cesarza Konstantyna Wielkiego).\nW Cesarstwie Rzymskim orzeł stał się z czasem emblematem cesarza jako zwierzchnika armii, a następnie uniwersalnym symbolem państwa rzymskiego. Po przeniesieniu stolicy do Konstantynopola i utrwaleniu się dualistycznego charakteru cesarstwa (z podziałem na łaciński zachód oraz grecki wschód) rozpowszechniła się symbolika orła dwugłowego, gdzie dwie głowy symbolizują dwie stolice: lewa Rzym, prawa Konstantynopol.\nWe wczesnym średniowieczu orła używali również Goci, Gepidowie i Frankowie. Orzeł jednogłowy, nawiązujący do tradycji poprzedzającej rozpad cesarstwa rzymskiego na dwie części, stał się godłem Karola Wielkiego, a potem Świętego Cesarstwa Rzymskiego i innych państw, m.in. księstw śląskich. W XIV wieku stał się godłem Polski. Jako pierwszy władca Polski użył symbolu orła Przemysł II na pieczęci majestatycznej z 1295 roku.\n\n\n=== Orzeł dwugłowy ===\nOrzeł dwugłowy był znany już w głębokiej starożytności. W mitologii rzymskiej orzeł dwugłowy nawiązuje do głowy Janusa – siła stwórcza, wszechwiedza. Dwugłowy orzeł pozostał godłem Cesarstwa Bizantyńskiego, które nigdy nie wyrzekło się pretensji do panowania nad utraconą zachodnią częścią Cesarstwa Rzymskiego.\nZa panowania cesarza Zygmunta Luksemburskiego w roku 1410, aż do roku 1806 dwugłowy orzeł stał się widocznym godłem Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego.\nDo heraldyki ruskiej trafił prawdopodobnie poprzez pierwszych wareskich władców Rusi – Rurykowiczów, którzy prowadzili ożywioną działalność handlową i religijną z Bizancjum i Konstantynopolem. W XIII w. lub wcześniej, pojawił się w sąsiadującej z Polską Rusi Halickiej.\nDwadzieścia pięć lat po ślubie Iwana III z Zoe Paleolog (1497), dwugłowego orła uznano za oficjalny herb Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Od 1993, dwugłowy złoty orzeł z czasów Cesarstwa Wschodniorzymskiego jest ponownie herbem Rosji.\n\n\n== Galeria ==\n\n\n=== Współczesne herby i godła państw ===\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n=== Herby miejscowości ===\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n=== Herby regionów ===\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n=== Herby i godła historyczne ===\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n=== Symbole wojskowe ===\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Osiem trygramów\n\nOsiem trygramów (bagua) – starochińska koncepcja filozoficzna, według której siły przyrody można uprościć do ośmiu podstawowych elementów, reprezentowanych przez tzw. trygramy. Graficzną reprezentacją bagua jest ośmiokąt foremny, w którym każdy bok odpowiada jednemu z nich.\nW centrum ośmiokąta wpisuje się zazwyczaj taijitu, bo same trygramy są kombinacjami yin i yang. Każdy trygram (gua) składa się bowiem z trzech linii - ciągłych (symbolizują yang) lub przerywanych (yin). Dwa gua składają się z kolei na jeden heksagram. 64 możliwe kombinacje heksagramów wyznaczają układ starochińskiego traktatu filozoficzno-wróżbiarskiego Yijing.\nJako narzędzie analityczne koncepcja bagua znalazła zastosowanie w wielu dziedzinach chińskiej kultury i nauki, tj. filozofia i magia taoistyczna, sztuki walki (por. Baguazhang), feng shui, nawigacja itd.\nZ Chin koncepcja bagua trafiła do innych krajów Dalekiego Wschodu i znalazła odzwierciedlenie m.in. na fladze Korei Południowej.\n\n\n== Własności ośmiu trygramów ==\n\n\n== Pochodzenie ośmiu trygramów ==\n\nIstnieją dwa źródła pochodzenia koncepcji bagua:\n\nUważa się, że osiem trygramów wywodzi się z filozofii yin i yang. Współzależności między dwoma pierwiastkami yin i yang miał opisać legendarny władca-filozof Fuxi w przypisywanym mu powiedzeniu:無極生有極, 有極是太極,太極生兩儀, 即陰陽;兩儀生四象: 即少陰、太陰、少陽、太陽,四象演八卦， 八八六十四卦\nNieograniczone (Wuji) tworzy ograniczone, czyli Absolut (Taiji) Z Taiji wywodzą się dwie formy, czyli yin i yangDwie formy tworzą cztery fenomeny, zwane mniejszym i większym yang (Taiyang, czyli Słońce), oraz mniejsze i większe yin (Taiyin to Księżyc).Cztery fenomeny działają poprzez osiem trygramów i 64 heksagramy. \nPowyższy cytat wykazuje pewne podobieństwo do Genesis, aczkolwiek brak w nim sił sprawczej porównywalnej do Boga; na początku istnieje pustka, w której światło oddziela się od ciemności, ziemia od nieba, ląd od wody, słońce od księżyca itd.\n\nInny opis filozoficzny przypisuje się królowi Wenowi z dynastii Zhou: \"Na początku świata istniało Niebo i Ziemia. Z nich narodziły się wszystkie rzeczy. Niebo symbolizuje trygram Qian, a Ziemię – Kun. Pozostałe sześć trygramów to ich synowie i córki\".\n\n\n== Inne znaczenie ==\nW mandaryńskim slangu na Tajwanie oraz kantońskim slangu w Hongkongu słowo bagua, jako symbol wszelkich przekształceń, oznacza plotkę lub plotkarza. Na przykład zwrot 你很八卦 znaczy \"Jesteś takim plotkarzem\"; 八卦新聞 to \"tabloid\".\n\n\n== Bagua w popkulturze ==\nW serialu Lost - zagubieni bagua to jeden z symboli Inicjatywy Dharma.\nZnak oznaczający trygram xun (najstarsza córka) znalazł się na okładce powieści \"Jestem nudziarą\" (2005) Moniki Szwai.\nW grze Ragnarok Online bagua pojawia się jako talizman.\nNa okładce albumu 8 Diagrams amerykańskiej grupy Wu-Tang Clan w tle widać symbol ośmiu trygramów.\nW mandze One Piece jeden z ataków imperatora Kaido nazywa się Bagua Gromu.\nW mandze i anime Naruto pieczęć 8 trygramów została użyta przez Minato Namikaze do zapieczętowania Dziewięcioogoniastego Lisiego Demona w Naruto.\n\n\n== Zobacz też ==\nDłoń Ośmiu Trygramów\nFlaga Korei Południowej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Oznaczanie stron świata przy użyciu kolorów\n\nOznaczanie stron świata przy użyciu kolorów – oznaczanie stron świata przy użyciu kolorów. Symbolika jest różna w zależności od ludu.\n\n\n== Ruś ==\nNiektórzy uczeni przypuszczają, że „kolorowe” nazwy Rusi powstały w XIII wieku i były zapożyczeniem od ludów ałtajsko-tureckich, które używały kolorów do oznaczenia kierunków geograficznych (czerwień – południe, biel – zachód, czerń – północ). Przykładowo tur., tuw., ałt. wyraz „kara” znaczy zarówno „czarny”, jak i „północ”, a w chińskim 红 (hóng) oznacza czerwień, ogień i południe.\nPrzyjmując słowiańską logikę kolorów biały to północ (Biała Ruś), czarny to południe (Czarna Ruś), a czerwony to zachód (Czerwona Ruś, najbardziej na zachodzie położona część Rusi).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Oznakowanie akustyczne\n\nOznakowanie akustyczne – znaki poziome wykonywane w sposób powodujący wytworzenie przez najeżdżający na linię pojazd efektu dźwiękowego, sygnalizującego kierowcy najechanie na linię.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pentakl\n\nPentakl – płaski, przeważnie okrągły, przedmiot wykorzystywany w praktykach magicznych, na który naniesiono symbole ewokowanych sił. Zazwyczaj zrobiony jest z kitu albo wosku pszczelego, pergaminu, papieru lub metalu. Według Crowleya, średnica pentaklu powinna wynosić osiem cali, a grubość pół cala.\nOpisy różnorodnych pentakli można znaleźć w grymuarach magii salomonicznej.\nZ reguły wszystkie pentakle zawierają  koncepcje kręgu i krzyża. Niekiedy krzyż zastąpiony jest punktem, Tau lub trójkątem. Krąg zastępowany jest czasem przez vesica piscis albo jest glifowany na kształt węża. Często przedstawiane są czas, przestrzeń oraz idea przyczynowości. Czasem przedstawia się także dualny charakter świadomości. Każda zawarta w pentaklu idea musi być zrównoważona przez przeciwstawną sobie i każda para idei ma pozostawać w związku z pozostałymi parami.\nPentakl oznacza wizerunek Wszystkiego. Jest symbolem Ziemi, która zawiera wszystkie składniki materii, czyli łączy w sobie wszystkie elementy (żywioły). Odnosi się tym samym do oznaczającej materię sefiry Malchut. Pentakl symbolizuje ciało maga (czyli osoby wykonującej rytuał, sporządzającej pentakl), jego potencjał i karmę. Podczas gdy przedmioty magiczne takie jak różdżka, puchar i miecz, przedstawiają odpowiednio wolę, zrozumienie i rozsądek maga, pentakl odpowiada niższym częściom jego istnienia.\nPentakl może przybierać formę opłatka.\nW szerszym znaczeniu pentaklem może być także np. naszyjnik podarowany kobiecie, którą pragnie się zdobyć.\n\n\n== Pentakl Trithemiusa ==\nJohannes Trithemius (1462-1516), nauczyciel Corneliusa Agryppy, całą swoją naukę miał wyrazić w pewnym pentaklu. Według Éliphasa Léviego, jego opis miał znaleźć się w tylko kilku rękopiśmiennych egzemplarzach anonimowego Traktatu o drugich przyczynach. W posiadaniu jednego z nich miał być polski szlachcic, hrabia Aleksander Branicki. Lévi opisał wygląd tego pentaklu w swojej książce Historia magii.\n\n\n== Pentakl a pentagram ==\nInne znaczenie słowa „pentakl” to pentagram wpisany w okrąg. Okrąg, zwany czasem „pierścieniem magicznym”, symbolizuje Ziemię, łącząc żywioły przedstawiane przez poszczególne ramiona pentagramu w jedność. Symbolizuje proces syntezy i ochronę przed zagrożeniami. Taki pentakl jest symbolem religii Wicca. Kościół Szatana natomiast używa odwróconego pentagramu wpisanego w podwójny okrąg, z wizerunkiem Baphometa w środku.\n\n\n== Pentakl w Tarocie ==\nPentakle są także oznaczeniem jednego z czterech kolorów (\"dworów\") Arkanów Mniejszych w Tarocie (pentakle/denary, puchary/kielichy, miecze i buławy/różdżki). Odpowiadają w nim żywiołowi ziemi (pozostałe to: woda – kielichy, powietrze – miecze, ogień – buławy).\n\n\n== Galeria ==\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nsigil\nbi (dysk)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nmagiczne przedmioty Johna Dee w zbiorach Muzeum Brytyjskiego: Dr Dee's magic - The British Museum (stara, w pełni zarchiwizowana wersja strony) (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pierścień Claddagh\n\nPierścień Claddagh ((ang.) Claddagh ring, (irl.) Chladaigh fáinne) – pierścień noszony jako symbol przyjaźni lub małżeństwa w Irlandii od XVII wieku. Współcześnie, pierścień Claddagh może pełnić rolę obrączki ślubnej, pierścionka zaręczynowego bądź podarunku dla matki upamiętniającego fakt narodzin jej dziecka, jak również przy innych okazjach.\n\n\n== Symbolika ==\nPierścień Claddagh przedstawia dwie dłonie, trzymające serce w koronie. Serce ma symbolizować miłość, dłonie – przyjaźń, a korona – wierność i uczciwość. Symbolikę pierścienia wyraża maksyma: „pozwól panować miłości i przyjaźni na zawsze”, (irl.) ligean grá agus cairdeas réimeas deo, (ang.) let love and friendship reign forever. Takie znaczenie irlandzkiego pierścienia Claddagh pozwala określać go mianem pierścienia wiary.\nPierścień Claddagh zazwyczaj nosi się w określony sposób:\n\ndłoń prawa\nserce skierowane na zewnątrz dłoni – osoba jest singlem\nserce skierowane do wewnątrz dłoni – osoba jest w związku\ndłoń lewa\nserce skierowane na zewnątrz dłoni – osoba jest zaręczona\nserce skierowane do wewnątrz dłoni – osoba jest w związku małżeńskim\n\n\n== Pochodzenie ==\nPochodzenie pierścienia Claddagh jest związane z wsią rybacką w okolicy Galway znanej jako „Claddagh”, zburzonej i wybudowanej od nowa przez rząd Irlandii w 1934 roku.\nWiele podań i legend tłumaczy pochodzenie pierścienia. Jedna z nich mówi o Margareth Joyce, która poślubiła hiszpańskiego kupca Domingo de Rona. Jej mąż wkrótce zmarł, zostawiając wdowę z dużą sumę pieniędzy. W 1596 kobieta wróciła do Irlandii. Z odziedziczonych pieniędzy ufundowała liczne mosty w Connacht. W nagrodę za jej szczodrobliwość pewnego dnia przelatujący orzeł zrzucił jej właśnie ów pierścień w prezencie.\nInna legenda mówi o księciu, który zakochał się w dziewczynie z ludu. Aby przekonać jej ojca, że jego uczucia są szczere i nie ma zamiaru wykorzystać panny, zaprojektował pierścień, którego elementy symbolizowały miłość, przyjaźń i lojalność. Gdy ojciec dowiedział się o znaczeniu klejnotu, udzielił młodym błogosławieństwa.\nJeszcze inna opowieść, uważana za najbliższą prawdzie, przedstawia historię Richarda Joyce’a. Opuścił on Galway, aby pracować na Wyspach Karaibskich, a po powrocie poślubić swoją ukochaną. Jednakże jego statek został pojmany, a on sam sprzedany jako niewolnik mauryjskiemu złotnikowi. W Algierii uczył się nowego fachu od swojego pana. Gdy Wilhelm III objął tron zażądał od Maurów uwolnienia brytyjskich więźniów. Joyce mógł wracać do domu. Jego były pan był tak pełen szacunku do niego, że nawet zaproponował mu poślubienie swojej córki oraz połowę majątku, jeśli tylko zgodziłby się zostać. Jednak Richard odmówił i udał się w drogę powrotną do ukochanej. W czasie gdy pracował jako złotnik wykuł specjalnie dla niej ten pierścień jako symbol swojej miłości do niej. Wręczył jej go jako pierścionek zaręczynowy i wkrótce się pobrali.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Półksiężyc\n\nPółksiężyc – symbol w kształcie sierpa Księżyca. Symbol islamu od XIX wieku. Stosowany również w kulturze europejskiej.\n\n\n== Półksiężyc jako symbol astronomiczny ==\n\n\n== Półksiężyc jako symbol islamu ==\nPółksiężyc (arab. hilal) był motywem często występującym w sztuce dekoratywnej krajów muzułmańskich, początkowo pod wpływem sasanidzkim i bizantyńskim. Można go spotkać na pierwszych monetach kalifatu, które kontynuowały jeszcze tradycje wspomnianych wyżej państw, a także na monetach Mameluków. Był on także jednym z wielu symboli używanych na swoich sztandarach przez Imperium Osmańskie. Mniej więcej od połowy XV wieku w sztuce europejskiej półksiężyc zaczęto uważać za symbol Imperium osmańskiego i szerzej islamu. Tak więc kiedy w roku 1720 Ludwik XV urządził pokaz ogni sztucznych na cześć osmańskiego ambasadora Mehmeda Çelebiego, ten ze zdumieniem dowiedział się, że jego władca i kraj będą symbolizowane przez półksiężyc.\nKiedy na początku XIX wieku sułtan Selim III rozpoczął reformowanie armii na wzór europejski, uznał, że powinna ona mieć swój oficjalny sztandar, i przyjął dla armii i floty flagi z półksiężycem i gwiazdą na czerwonym tle. Po obaleniu Selima w roku 1807 flagi te zostały odrzucone, jednak w roku 1827 przywrócił je Mahmud II. Jako drugi kraj muzułmański flagę zawierającą półksiężyc przyjęła Tunezja za panowania Husajna II (1824-1835). Takiej flagi zaczął używać także Egipt, a w XX wieku Pakistan, Libia, Malezja i Algieria. W Imperium osmańskim półksiężyc pojawił się także na jego pierwszych znaczkach pocztowych z roku 1863 i zaczął być używany przez szereg muzułmańskich organizacji i ruchów, np. zwolenników Mahdiego. Czerwony Półksiężyc został także uznany za symbol odpowiadający zachodniemu Czerwonemu Krzyżowi. Podsumowując, począwszy od XIX wieku początkowo świecki symbol półksiężyca zaczął być przez muzułmanów postrzegany jako jeden z symboli ich religii.\n\n\n=== Symbol półksiężyca na flagach państwowych ===\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Półksiężyc w kulturze europejskiej ==\n\n\n=== Chrześcijaństwo zachodnie ===\n\nSymbol półksiężyca występuje w chrześcijaństwie zachodnim, szczególnie w połączeniu z postacią Maryi, w nawiązaniu do tekstu Apokalipsy św. Jana. Postać najczęściej przedstawiana jest stojąca na półksiężycu o skierowanych ku górze rogach, bądź jako półpostać wyłaniająca się zza podobnie ułożonego półksiężyca. W czasie wojny polsko-bolszewickiej półksiężyc (jako symbol maryjny) występował łącznie z gwiazdą na proporczykach Pułku Jazdy Tatarskiej. W okresie międzywojennym tradycję kontynuował 1 szwadron (tatarski) 13 Pułku Ułanów Wileńskich.\nWotum z 1849 r. w postaci srebrzystego półksiężyca znajduje się w dolnej części obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej.\n\n\n=== Chrześcijaństwo wschodnie ===\nW chrześcijaństwie wschodnim półksiężyc symbolizował zwycięstwo chrześcijaństwa nad pogaństwem i w swej symbolice umieszczano go jako ozdoba u dołu krzyża. Taka symbolika jest ściśle powiązana z podbojem Bizancjum przez Turków oraz najazdami tatarsko-mongolskimi na ziemie ruskie (Podbój Rusi przez Mongołów).\n\n\n=== Półksiężyc w sfragistyce i heraldyce ===\nRyszard I Lwie Serce (1189–1199) używał emblematu przedstawiającego półksiężyc rogami zwrócony ku górze z umieszczoną na nim sześcioramienną gwiazdą. Półksiężyc występuje także na średniowiecznych pieczęciach polskich władców dzielnicowych. Widnieje on na pieczęci Henryka I Brodatego z lat 1203/1234 (postać księcia z tarczą romańską, pośrodku której znajduje się półksiężyc rogami zwrócony ku górze, nad prawym rogiem którego widnieje krzyż równoramienny). Pochodzenie tego godła budzi wiele wątpliwości. W późniejszym okresie półksiężyc można odnaleźć na polskich herbach szlacheckich, np. herbie Leliwa i Sas.\nZłoty księżyc na srebrnej tarczy był herbem niemieckiej rodziny von Trier, a w 1324 roku został nadany herb Monstern, w którym znajduje się półksiężyc zwrócony rogami ku górze a nad nim gwiazda.\n\n\n== Bibliografia ==\nR. Ettinghausen: Hilāl. W: B. Lewis, V.L. Ménage, Ch. Pellat, J. Schacht: The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Volume III. Leiden: E.J. Brill, 1986. ISBN 90-04-08118-6. Brak numerów stron w książce\n(dotyczy sekcji „Półksiężyc w sfragistyce i heraldyce”) Wojciech Górczyk: Półksiężyc, orzeł, lew i smok. Uwagi o godłach napieczętnych Piastów. Histmag, 2009-06-14.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pracuj Polaku powoli\n\nPracuj Polaku powoli (pPp) – graffiti przedstawiające często żółwia lub ciąg liter, malowane od końca 1941 przez patriotyczne młodzieżówki polskie (harcerstwo itp.) na murach i chodnikach okupowanej przez Niemców Polski. Żółwie te zachęcać miały Polaków (zmuszonych do pracy na rzecz niemieckiego okupanta) do nieprzejawiania zapału w tej pracy. Były też symbolem sabotażu gospodarki i przemysłu przejętych przez okupanta.\nW ramach akcji „Żółw” wykonano olbrzymią liczbę rysunków. Ludzie je wykonujący modyfikowali często hasło „pracuj Polaku powoli”. Pojawiały się m.in. hasła: „Dla wroga pracuj powoli”, „Pracując wolniej przyspieszysz koniec wojny”, „Bądź powolny jak żółw pracując dla szkopów” czy „To jest żółw. Tak jak on poruszaj się pracując dla Niemca”.\n\n\n== Zobacz też ==\nZnak Polski Walczącej\nMały sabotaż\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rebis (symbol)\n\nRebis (z łac. Res bis, Res bina, w tłum. dwie rzeczy, dwie sprawy) – złożony symbol w alchemii, przedstawiający unię tudzież święte połączenie pierwiastków dualistycznych (przeciwstawnych). Jego elementami są kosmiczne jajo, smok oraz androgen – istota o dwóch głowach (kobiety i mężczyzny). Najważniejsze jest kosmiczne jajo, oznaczające płodność, zalążek życia i jego esencję. Smok symbolizuje prawdopodobnie potęgę widzialnego świata. Dwugłowe stworzenie na jego grzbiecie trzyma w jednej ręce ekierkę lub kątownicę (symbolika kwadratu), a w drugiej kątomierz, powiązany z symboliką koła. Po męskiej, aktywnej stronie przedstawienia najczęściej występuje Słońce, a po żeńskiej, pasywnej – Księżyc.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Róg Lehela\n\nRóg Lehela albo Róg Léla, róg jednego z wodzów (Lehela, zwanego też Lélem) uczestniczących w łupieżczych wyprawach Madziarów w X wieku, potomka księcia Arpada. Według jednej z legend wódz Lehel dostał się do niewoli podczas bitwy na Lechowym Polu. Gdy potem doprowadzono go przed oblicze „cesarza Konrada”, tak mocno uderzył go w czoło swoim rogiem, że cesarz umarł. W Muzeum Jasyjskim w Jászberény przechowuje róg z kości słoniowej, który zgodnie z tradycją jest uważany za róg Lehela.\n\n\n== Róg Lehela w kronikach ==\nJuż Anonymus w swoim, powstałym ok. 1200 roku dziele Gesta Hungarorum, wspomina o rogu Lehela: „Syn Tasa, Lél, zadął w swój róg, syn Bogáta, Bulcsú uniósł chorągiew i w pierwszym szeregu wojska ruszyli do boju z Grekami”, (wyprawa wodza Salána przeciwko wodzowi Árpádowi). W związku ze śmiercią Lehela, Anonymus wie tyle, że „Lél i Bulcsú dostali się do niewoli i zakończyli swe żywoty na szubienicy nad rzeką Inn” (śmierć Léla i Bulcsú).\nJuż w kronice Marka z Kaltu, a potem w kronice Jánosa Thurócziego (XIV i XV wiek), zgodnie z  przywołaną legendą Lehela, w pojmaniu i straceniu Lehela i Bulcsú, róg Lehela gra ważną rolę: „Cesarz rzekł im tak: «Wybierzcie sobie taką śmierć, jakiej chcecie!» Lehel odrzekł tak: «Przynieście tu mój róg, w którego najpierw zadmę, a potem ci odpowiem». Przynieśli mu róg, a ten zbliżając się do cesarza i szykując się do zadęcia, mocno uderzył cesarza w czoło, zabijając go jednym ciosem. I tak mu rzekł: «Przede mną pójdziesz i będziesz mi służył na tamtym świecie». Bo takie wierzenie u Scytów, że kogo za życia zabiją, ci będą im służyć na tamtym świecie. Niezwłocznie ich pochwycono i powieszono na szubienicy w Ratyzbonie”.\nJeden z inicjałów w Kronice Ilustrowanej Marka z Kaltu ukazuje legendarnego wodza Lehela z długim, prostym rodzajem trąby o wąskiej menzurze, wykonanym z metalu, a może z drewna.\nPrawdziwość treści legendy już w XIII wieku podaje w wątpliwość Szymon z Kezy: „Niektórzy baśniowo twierdzą, że zostali straceni inaczej, że kiedy zostali postawieni przed cesarzem, jeden z nich mógłby uderzeniem swego rogu zabić cesarza, ale pewnym jest, że ta bajka przeczy wiarygodności, a kto w coś takiego wierzy, zdradza słabość umysłu, ponieważ przestępców doprowadzano przed oblicze księcia ze skrępowanymi rękami”'.\nW węgierskiej legendzie o Lehelu (mylnie) wymieniona postać „cesarza Konrada”, prawdopodobnie wskazuje na Konrada Czerwonego (922–955), zięcia cesarza Ottona I, który stracił życie, walcząc z Madziarami.\n\n\n== „Róg Lehela” w Muzeum Jasyjskim ==\n\nPod nazwą „rogu Lehela” przechowywany jest w Muzeum Jasyjskim w Jászberény róg z kości słoniowej. Instrument muzyczny jest przypuszczalnie pochodzenia bizantyjskiego i pochodzi z X–XI wieku. Ma długość 43 cm, a na jego obrzeżu brakuje małego kawałeczka. Nigdy nie trafił do ziemi, zawsze był strzeżony i traktowany jako przedmiot kultu, dlatego też można przypuszczać, że jest pamiątką z czasów powstawania państwa węgierskiego.\nRóg z Jászberény po raz pierwszy wspomniany został w 1642 roku jako własność miasta, ale jego wcześniejsze losy nie są znane. Do końca XVIII wieku nazywano go „rogiem jasyjskim”. Używano w Jászberény jako insygnium naczelnika Jasów oraz jako rogu do picia przy uroczystych okazjach. Rogu nie łączono jeszcze wtedy z imieniem wodza Lehela, a nawet w opactwie benedyktyńskim w Melku jako „róg Lehela” przechowywano wielki róg wołu.\nPo raz pierwszy róg z Jászberény utożsamił z rogiem Lehela Ferenc Molnár, naczelnik Jasów i Kumanów w swoim zeszycie z 1788 roku. Stwierdził w nim, że róg wyszczerbił się wtedy, gdy wódz zabił jego uderzeniem „cesarza Konrada”. Z kolei według Antala Décsyego, prawnika i historyka, róg był naczyniem ofiarnym jednego z bóstw moabickich i przez Bizancjum, dzięki cesarzowej Teodorze, trafił do jednego z kościołów na Morawach, a stamtąd, wskutek najazdu Kumanów, do Jászberény. Décsy ujrzał moabickie ceremonie na obrazach wyrzeźbionych na rogu.\nLegendę, że na rogu potrafił zagrać tylko Lehel, obalił Gyula Káldy, dyrygent i kompozytor, który zagrał na nim potężny sygnał alarmowy. Na instrumencie zagrał również w latach 50. XX wieku Ferenc Kádár, pastor z Dévaványa, sporządzając przy tym nagranie dźwiękowe.\nW górnym rzędzie rogu artysta wyrzeźbił sceny przedstawiające polowanie na jelenia, walkę z lwami, starcie centaurów i pojedynek ludzi. Na każdym z dwóch niższych pasów można zobaczyć bizantyjskiego orła cesarskiego z gryfem, jak również artystów cyrkowych, osoby grające w piłkę i siedzącego harfistę wraz z instrumentem.\nRogi, podobne do tego z Jászberény, były prawdopodobnie używane do picia trunków. Rogi, według kronik, należą do najstarszych przedmiotów użytkowych ludu węgierskiego. Róg, nie tylko u Madziarów, ale również u innych dawnych ludów koczowniczych, był oznaką godności. Zasadniczo wykonywano je z naturalnych rogów, ale nierzadko z cenniejszego materiału, kości słoniowej i ozdabiano bogatymi rzeźbieniami. W różnych muzeach europejskich znajduje się około 40 rogów podobnego wykonania i pochodzenia, zwanych olifantami.\nUżywanie wykonanych z rogów zwierzęcych, podobnych do rogu instrumentów sygnałowych w średniowiecznej Europie było dokumentowane już od VI wieku. Najstarsze wyobrażenie takiego instrumentu znajduje się na rzeźbie z kości słoniowej na ambonie akwizgrańskiej katedry, a następnie w pochodzącym z połowy VIII wieku Psałterzu z Cantorbery (późniejsze Canterbury). Takie, wykonane z kości słoniowej, cenniejsze egzemplarze, tzw. olifanty, wyrabiano głównie w Bizancjum, ale wydaje się, że w pierwszym rzędzie na rynek zachodnioeuropejski. Według jednej z teorii instrumenty te pierwotnie pochodziły z Azji, a Bizancjum tylko pośredniczyło w handlu, ale żaden dowód tego nie potwierdza.\n\n\n== Bibliografia ==\nSárosi Bálint: Hangszerek a magyar néphagyományban. Budapest: Planétás. [1998]. ISBN 963-9014-35-4\nVan der Meer, John Henry. Hangszerek az ókortól napjainkig. Zeneműkiadó (1988). ISBN 963-330-670-1\nIstván Bóna: A magyarok és Európa a 9-10. században. MTA Történettudományi Intézete, 2000. ISBN 9-63-8312-67-X. Brak numerów stron w książce\nBokor József (szerk.). Lehel kürtje, A Pallas nagy lexikona. Arcanum: FolioNET. ISBN 963-85923-2-X (1893–1897, 1998.)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n„Lehel kürtje” a jászberényi Jász múzeumban\nMolnár Ferenc: Jász-Berény várassában lévő Leel kürthének, vagy Jász-kürtnek esmérete (MEK)\nLehel kürtje – Magyar néprajzi lexikon (MEK)\nForrai Mária Melinda: Lehel kürtjét őrzik Jászberényben? (MNO)\nJászok Egyesülete – Lehel kürtje – A kürt hangja letölthető\nLászló Gyula: Lehel kürtje – Diafilm (Magyar Diafilmgyártó Vállalat, 1959)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sakralizacja (religioznawstwo)\n\n\n== Sakralizacja (religioznawstwo) ==\n\nSakralizacja (religioznawstwo) – inaczej „uświęcenie”, pojęcie z dziedziny religioznawstwa ściśle związane ze sferą sacrum. Fenomen ten polega na przypisaniu cech świętości (o różnym stopniu) przedmiotom, miejscom lub zjawiskom w kontekście religijnym. To, co zostało uświęcone, zostaje następnie otoczone szczególną czcią i uwagą przez ludzi, choć przypisana świętość może również zostać odebrana. Proces sakralizacji jest nieodłącznym elementem wierzeń religijnych na całym świecie.  \n\n\n=== Przyczyny sakralizacji ===\nWedług Émile Durkheima świat dzieli się na dwa dwie różne sfery - sferę świecką (profanum), oraz na sferę świętą (sacrum), często także nazywaną prościej tym co “nadprzyrodzone”. Obie z nich mają działać na podstawie tzw. heterogeniczności absolutnej tj. w całkowitej opozycji do siebie. Pomimo szerokiego przekonania, że dawniej ludzie za “nadprzyrodzone” uważali zwykłe zjawiska przyrodnicze, to by uznać coś za “nadprzyrodzone”, najpierw musieli oni zrozumieć co znaczy “naturalne”. Idąc dalej tym tokiem można więc przypuszczać, że mieli oni pojęcie o procesach zachodzących w przyrodzie, gdyż bez tej wiedzy nie daliby rady przetrwać. Choć zjawiska te nie były uznawane za nieprzewidywalne i magiczne same w sobie, to wciąż budziły one w ludziach podziw i strach. W całym procesie uświęcenia chodziło więc m.in o zachowanie ciągłości. Choć człowiek obie sfery pojmował oddzielnie to wciąż się one przenikały, inaczej sfera świętości niczemu by nie służyła. \nMircea Eliade za pierwszy objaw sacrum uznaje niebo. Twierdzi, iż stąd miało się wziąć używanie tytułu “boga najwyższego” (niebo jest wysoko, a bóg jest w niebie). Najważniejszy w panteonie przez to miał być bóg nieba, burzy czy powietrza. Jako przykład podaje szeroko znanego starożytnego greckiego Zeusa, czy rzymskiego Jowisza. Na co dzień ludzie mieli jednak o pomoc i opiekę zwracać się do bóstw związanych ze zjawiskami bardziej przyziemnymi. Ważną rolę odgrywała w tym m.in woda kojarzona często z praoceanem pojawiającym się w wielu wierzeniach jako pierwotny chaos z którego narodzić się miała ziemia. Sam żywioł kojarzony jest jednakże głównie z jego oczyszczającymi właściwościami, w tym właściwościami oczyszczenia duchowego. Szczególną rolę odgrywa on m.in w chrześcijańskim rytuale chrztu świętego. Woda, w której zanurza się dziecko ma \"zmyć\" z niego grzech pierworodny, a także chronić je przed złymi wpływami. Od tej chwili mały człowiek włączony zostaje do wspólnoty kościelnej i nałożone zostają na niego obowiązki wyznawcy chrześcijaństwa, gdyż narodził się on “na nowo”, bez grzechu.   \nZiemia najczęściej porównywana jest z matką, stąd narodziło się pojęcie Matki Ziemi parowanej najczęściej z Ojcem-Niebo. To właśnie on miał swym deszczem, porównywalnym do nasienia, zapładniać ziemię. Widziano w tym micie obraz, który pokazywał, jak funkcjonuje świat i jak funkcjonować ma człowiek. Z ziemi wszystko się zrodziło i do niej także miało powrócić. Rytuałem praktykowanym na skalę światową był humi positio, czyli złożenie dziecka na ziemi w ramach \"prośby\" skierowanej do bogini, by je przyjęła i zaakceptowała. Dopiero później takie dziecko mogło zostać zaakceptowane także przez ludzi. Jednakże nie tylko noworodki kładziono na ziemi, ale i tych członków społeczności którzy bliscy byli śmierci. W razie choroby symbolicznie grzebano chorego, gdyż odpowiadać to miało jego ponownym narodzinom. Ziemia kojarzona z płodnością i narodzinami związana była także ze świętością kobiety. \nRośliny według Eliade uświęcane miały być ze względu na reprezentowanie misteriów działania świata. Dawniej czas widziany był jako powtarzający się cykl, używana była kołowa struktura patrzenia na niego, nie jak w obecnych czasach, gdy postrzegamy czas liniowo. Odradzająca się roślinność, w szczególności drzewa, była zwieńczeniem tej idei. W wielu kulturach kosmos przedstawiany był właśnie jako drzewo symbolizujące nie tylko tę ideę, lecz także aspekty życia, młodości, nieśmiertelności oraz mądrości. Kwitło ono na wiosnę, w lato wydawało owoce, jesienią następował kres jego życia, a na zimę “umierało” i dokładnie to samo dziać miało się z całą znaną ludziom ziemią. \n\n\n=== Sakralizacja symbolu ===\n\nSymbole najczęściej swe znaczenia będą zawdzięczać powiązaniom ze sferami wyższymi/bogami, przykładowo będą ich uosobieniem, atrybutem, bądź odgrywać będą ważną, nieraz kluczową rolę, najczęściej w micie kosmogonicznym. Większość symboli jednak sakralizowane było jeszcze przed momentem, gdy zostały one “przywłaszczone” sobie przez bóstwa.  \nPowszechna była wiara w to, iż miałyby one być przedłużeniem hierofanii, sposobem na zatrzymanie na ziemi fragmentu sacrum. Noszone w formie amuletu pozwalają człowiekowi na łączność ze światem świętości bez konieczności zrywania kontaktu ze światem świeckim. Stanowiły także podstawę systemów religijnych, gdyż religia kodowana miałaby być w formie systemu symboli.  \nSymbolem samym w sobie nazywać możemy nie tylko (w wąskim znaczeniu) przedłużenie hierofanii, ale (w szerokim znaczeniu) cokolwiek może przyjąć rolę symbolu. Często zdarza się, że po otrzymaniu znaczenia, do danego znaku będą dobudowywane jeszcze inne interpretacje, inne znaczenia, aż wreszcie wartość zostanie mu nadana przez każdego człowieka indywidualnie. Antropologowie ostrzegają jednak przed interpretacją symboli poza kręgiem kulturowym w których te funkcjonują ze względu na fakt, że symbolika jest, inaczej rzecz ujmując, środkiem kodowania sytemu ideologicznego. \n\n\n=== Sakralizacja miejsca ===\n\nMircea Eliade wysuwa teorię o niejednorodności przestrzeni, która polega na wyróżnieniu obszarów uświęconych (ważnych) oraz tych ludzkich (bezkształtnych).  Święty punkt z perspektywy osoby wierzącej stanowi swego rodzaju \"miejsce stałe\" które pozwalać ma na życie naprawdę, życie rzeczywiste. Ponadto pozwala spojrzeć na chaotyczny zewnętrzny świat inaczej. Przykładowo dla chrześcijanina kościół umiejscowiony będzie w innej, świętej, przestrzeni. Próg budynku stanowić będzie tutaj granicę dzielącą dwie rzeczywistości. Taką samą funkcję z resztą pełni też zwykły próg domostw, z którym często związane są wszelkiego rodzaju obrzędy mające go zabezpieczyć przed wkradaniem się do środka negatywnych mocy i energii. To specjalne miejsce ma własnych strażników, czasem nawet bogów.  \nTranscendencja miejsca uświęconego charakteryzuje się najczęściej tym, iż to właśnie tam nawiązywano kontakt z siłami nadprzyrodzonymi, uważano, że ten kawałek ziemi jest po prostu bliżej bogów niż otaczająca go przestrzeń nieuświęcona. Świątynie najczęściej służyły jako “wrota boże”.  \nPrzestrzeń sama w sobie nie była od razu uznawana za świętą, do tego potrzebny był znak. Jeżeli takowy się nie objawiał ludzie decydowali się na sprowokowanie go samemu. Mógł być to jakikolwiek znak, gdyż bez uświęcenia ziemi na “swoją” nie można było na niej się osiedlić. Często więc stosowana była praktyka evocatio przy pomocy zwierząt. Jednym przykładem takiego zachowania może być pogoń za dziką zwierzyną, a w miejscu zabicia jej stawiano świątynię. Drugim przykładem jest zaś użycie zwierzęcia domowego, które wypuszczano na wolność a po kilku dniach odnajdywano. Tam zostawało ono złożone w ofierze i ponownie mogło dojść do aktu założenia świątyni lub wioski. Pokazuje to, że ludzie nie mogli sami wybrać miejsca, a jedynie mogli podjąć działanie mające na celu wskazanie go.  \n\nKiedy zostało już ono odnalezione należało przystąpić do tzw. powtórzenia kosmogonii, czyli aktu stworzenia. Świat podzielony był na ten “nasz” oraz ten “obcy”, a rytuał miał przekształcić świat “obcy” w “nasz”. To co ludziom znane naturalnie utożsamiane było z bezpieczeństwem, a to nieznane z demonami, upiorami i po prostu nieładem. W obrzędach wedyjskich by objąć jakiś obszar należało wznieść ołtarz ognia poświęcony Agni. Nie było to niczym innymi niż powtórzeniem w skali mikro dzieła stworzenia oraz przeistoczenia chaosu w ład. Podobnie czynili konkwistadorzy hiszpańscy i portugalscy – poprzez postawienie krzyża na terytoriach podbitych niejako “stwarzali je na nowo”.  \nWażnym elementem wierzeń społeczności tradycyjnych jest koncepcja axis mundi, czyli kolumny łączącej trzy światy (bogów, ludzi i zmarłych/duchów) i będącej centrum świata. Za axis mundi uznane może być wiele obiektów takich jak góra, która dzięki swej wysokości, łączyć miałaby ziemię z niebem więc uznawana była za oczywisty środek świata. Ponadto wierzono, iż kraj, który taką górę otaczał był “najwyższym krajem”, bo był najbliżej nieba. Wywyższało to oczywiście lud zamieszkujący dany teren ponad inne ludy. \n\n\n=== Desakralizacja ===\n\nDla ludzi świeckich przestrzeń ukazuje się jako jednorodna i neutralna, choć pokreślić należy, iż autor sprzeciwia się tej koncepcji argumentując to faktem personalnej wyjątkowości niektórych miejsc takich jak ojczyzna. Ponadto Mircea Eliade jest przeciwny idei desakralizacji samej w sobie i przekonany jest o tym, że nigdy nie doszło, i nigdy nie dojdzie, do pełnej desakralizacji czegokolwiek. Ludzie wciąż będą czuć więź z naturą oraz podziwiać jej piękno jako coś nadzwyczajnego. \nZmniejszenie religijności doprowadza co prawda do coraz bardziej przyspieszającego procesu przekształcania budynków kościelnych w budynki o charakterze użytkowym, lecz przecież to nie jedynie kościoły są miejscem uświęconym. Sakralizacja dotyczyć może każdego miejsca, a także osób czy przedmiotów. Wiele ludzi zrzeka się wiary w zjawiska nadprzyrodzone, w tym w fenomen “amuletów szczęścia”, lecz te mimo to nie notują spadku zainteresowania. Na przykładzie celebrytów zaś doświadczyć możemy sakralizacji osób. Przestały być nimi księża/kapłani a zaczęli ci, którzy mają sławę i/lub władzę. \n\n\n=== Magia a religia ===\n\nMagia i religia są ze sobą blisko, gdyż oba te pojęcia odwołują się do sfery sakralnej. Często następuje problem z rozróżnieniem tych pojęć, ponieważ w niektórych sytuacjach społecznych mogą pełnić te same funkcje i często się nawzajem uzupełniają. Za niektóre z podobieństw można uznać m.in to, że.  \n\nObie dziedziny nie poddają się kryteriom logiki\nObu dziedzinom właściwy jest symbolizm – przedmioty dostępne poznaniu zmysłowemu zyskują nowe znaczenie\nRytuały są w obu przypadkach zewnętrzną reprezentacją tego co nadnaturalne\nObie dziedziny odwołują się do sił nadprzyrodzonych i/lub kontaktu z nimi poprzez pośrednika\nCo do różnic, główną z nich będzie fakt, iż magia w przeciwieństwie do religii nie będzie na wysokim stopniu zinstytucjonalizowania, ale także różnić je będą zaspokajane sfery. Magia za zadanie ma zaspokoić potrzeby materialne oraz fizyczne – celem będzie efekt, zaś w religii celem najczęściej jest zaspokojenie potrzeb duchowych oraz rytuał sam w sobie. Działania magiczne najczęściej podejmowane będą spontanicznie, a działania religijne powtarzać się będą co jakiś określony czas (przykładowo święta obchodzone co roku). \n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nBuchowski M., Magia [w:] Z. Staszczak (red.) Słownik etnologiczny: Terminy Ogólne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1987.\nDurkheim É., Elementarne formy życia religijnego: System totemiczny w Australii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.\nEliade M., Sacrum, mit, historia. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974.\nEliade M., Traktat o historii religii, Wydawnictwo Opus, Łódź 1993\nKowalczyk M., Desakralizacja kościołów. Rytuał sacrum czy profanum?,  \"Nurt SVD 2\", r. 45, t. 130, 2011.\nSzyjewski A., Etnologia religii, \"Nomos\", Kraków 2001.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Semper fidelis\n\nSemper fidelis (w łac. „zawsze wierny”) – dewiza łacińska używana przez miasta, formacje wojskowe i organizacje.\nW 1658 roku została nadana przez papieża Aleksandra VII miastu Lwów. Papież Pius XII użył jej w piśmie z 31 sierpnia 1944 r. do Prezydenta Władysława Raczkiewicza:\n\nJeśli chodzi o Polskę, która słusznie szczyci się nazwą \"S E M P E R   F I D E L I S\", niejednokrotnie zanosiliśmy modły o bliskie Jej zmartwychwstanie.\nTa dewiza jest także urzędową angielskiego miasta Exeter, 307 Nocnego Dywizjonu Myśliwskiego „Lwowskich Puchaczy” oraz mottem Korpusu Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Serce (symbol)\n\nSerce – w tradycyjnej europejskiej sztuce i folklorze serce jest przedstawiane jako stylizowany kształt, najczęściej koloru czerwonego, co symbolizuje krew, a w wielu kulturach także namiętność i silne uczucia. Serce jest w szczególności kojarzone z poezją romantyczną, często znajduje się na walentynkach, bombonierkach i innych przedmiotach kultury masowej jako symbol miłości.\n\n\n== Serce w religiach i mitologii ==\nW Biblii i innych tekstach religijnych sercu przypisywano ogromne znaczenie mistyczne. Czyniono to symbolicznie lub wierzono wręcz, że ten organ posiada duchowe, boskie właściwości.\nW Biblii idea ta pojawia się już w Księdze Rodzaju, a Księga Wyjścia w rozdziałach od czwartego do dwunastego mówi wielokrotnie o Bogu, który by okazać swoją moc „uczynił serce faraona upartym”, przez co nie zezwolił on na wypuszczenie izraelskich niewolników z Egiptu: „I rzekł Pan do Mojżesza: «Idź do faraona, ponieważ uczyniłem twardym serce jego i jego sług, abym mógł czynić znaki swoje wśród nich, i abyś opowiadał dzieciom twoim i wnukom, co zdziałałem w Egipcie»”. W Księdze Przypowieści Salomona czytamy: „Czujniej niż wszystkiego innego strzeż swego serca, bo z niego tryska źródło życia!”. W siedemnastym rozdziale Księgi Jeremiasza napisano: „Serce jest zdradliwsze niż wszystko inne i niepoprawne – któż je zgłębi?”. W dalszej części tekstu można przeczytać, że Bóg jest sędzią, który je „bada”. Serce wiązano również z miłością, na co wskazują słowa oblubieńca z Pieśni nad pieśniami: „Oczarowałaś me serce, siostro ma, oblubienico, oczarowałaś me serce jednym spojrzeniem twych oczu, jednym paciorkiem twych naszyjników”.\nW egipskiej mitologii, według Księgi umarłych, podczas sądu zmarłego jego serce było umieszczane na wadze szalkowej by sprawdzić, czy przeważy piórko bogini Maat, symbolizujące prawdę.\n\n\n== Serce we wczesnej nauce i filozofii ==\nWielu klasyków oraz średniowiecznych filozofów, włącznie z Arystotelesem, uważało serce za siedzibę myśli, rozumu czy uczuć, często odrzucając rolę mózgu.\nRzymski lekarz Galen sądził, że siedzibą namiętności jest wątroba, siedzibą rozumu mózg, a serce jest siedzibą uczuć. Chociaż powiązanie serca z uczuciami było oparte na uznawanej obecnie za nieprawdziwą teorii układu krążenia Galena, serce jest uznawane za symboliczne źródło ludzkich emocji nawet po odrzuceniu jego przekonań.\n\n\n== Pochodzenie symbolu serca ==\n\nPytanie, co naprawdę przedstawia tradycyjny symbol serca, jest źródłem kontrowersji. Jego podobieństwo do serca człowieka jest niewyraźne. Niektórzy twierdzą, że w rzeczywistości przedstawia on serce krowy, które było częstszym widokiem dla większości ludzi w przeszłości niż serce człowieka. Chociaż serce krowy jest rzeczywiście bardziej podobne do symbolu serca, podobieństwo jest wciąż niewielkie. Serce żółwia i męska prostata przypominają swym kształtem symbol serca, lecz jest bardzo mało prawdopodobne, by były one jego pierwowzorem.\nNiektórzy uważają, że kształt serca może przedstawiać pewne części kobiecego ciała, takie jak wzgórek łonowy, srom, piersi czy pośladki.\nInne możliwe źródło pochodzenia tego symbolu widać na monetach starożytnej Cyreny. Niektóre z nich przedstawiają nasiona lub owoce wymarłej już rośliny o nazwie sylfion. Mają one wyraźny kształt serca. Ponieważ roślina ta była powszechnie używana w starożytności jako ziołowy środek antykoncepcyjny oraz poronny, jej kształt mógł zostać powiązany z seksualnością i miłością.\nKształt serca tworzą również grzbiet i skrzydła gołębia, który wiąże się z Afrodytą, starożytną grecką boginią miłości.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Shamrock (symbol)\n\nShamrock (irl. seamróg) – trójlistna koniczyna, biała lub drobnogłówkowa, symbol Irlandii. \nWedług legendy, wykorzystał ją Święty Patryk poprzez pokazanie tej rośliny jako jednej łodygi z trzema liśćmi do zobrazowania istoty Trójcy Świętej. W dniu św. Patryka (17 marca), shamrock jest noszony w klapie ubrania przez Irlandczyków na całym świecie. Został również zaadaptowany jako znak firmowy przez irlandzkie linie lotnicze Aer Lingus jak również i inne przedsiębiorstwa, chcące zaakcentować swoją irlandzką przynależność. \nObecnie symbol ten jest używany bardziej w kulturze irlandzkiej, niż w sferze religijnej, jak to miało miejsce w historii Irlandii.\nWizerunek koniczyny widnieje też na odznace czapek Gwardii Irlandzkiej (ang. Irish Guards cap badge), elitarnych oddziałów piechoty Armii Brytyjskiej.\n\n\n== Bibliografia ==\nSéamas MacAnnaidh: Illustrated Dictionary of Irish History. Gill & Macmillan Ltd, 2001. ISBN 0-7171-3536-5. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sheela na Gig\n\nSheela na Gig (także: Sheela-na-Gig, Sheela na Gigs, Sheela-na-Gigs) – rodzaj maszkaronu przedstawiającego kobietę z szeroko rozwartym sromem. Najczęściej spotykane są na wspornikach, kapitelach, nad otworami drzwiowymi i obiektów sakralnych (kościoły) oraz budynkach cywilnych (zamki, mury miejskie itp).\nPrzedstawienia Sheela na Gig występują głównie w Anglii oraz Irlandii. Joanne McMahon i Jack Roberts w publikacji poświęconej Sheela na Gig (The Sheela-na-Gigs of Ireland and Britain: The Divine Hag of the Christian Celts – An Illustrated Guide 2001) wymieniają 101 przykładów z Irlandii i 45 z obszaru Wielkiej Brytanii, ale szacuje się, że ich liczba w Europie może sięgać ok. 1000.\nDo najsłynniejszych można zaliczyć umieszczoną na wieży w Rattoo w hrabstwie Kerry w  Irlandii oraz w angielskim Kilpeck w hr. Herefordshire na granicy z Walią.\n\n\n== Pochodzenie ==\nPochodzenie Sheela na Gig nie jest jasne. Według hipotezy Jamesa Jermana i Anthony’ego Weira przedstawienia Sheela na Gigs po raz pierwszy pojawiły się w XI wieku na terenach dzisiejszej Francji i Hiszpanii, aby w XII wieku dotrzeć na Wyspy Brytyjskie. Badania Jeremana i Weira jest kontynuacją prac Jørgena Andersena, autora The Witch on the Wall (1977) – pierwszej poważnej publikacji dotyczącej Sheela na Gig.\nPodobnie Eamonn Kelly z Muzeum Narodowego Irlandii w swojej pracy Sheela Na Gig: Origins and Functions zwraca uwagę na rozmieszczenie Sheela na Gig na terenie Irlandii, podtrzymując hipotezę Jeremana i Wira. Według niej pojawienie się Sheela na Gig związane jest z najazdem normańskim na Wyspy Brytyjskie w XII wieku – tylko niewielka część Sheela znajduje się na \"oryginalnych\" celtyckich stanowiskach, przy czym znakomita większość występuje na stanowiskach związanych z normańskim podbojem.\nJereman i Weir twierdzą, że umieszczenie tych wizerunków na murach kościołów miało przedstawiać pożądanie, obrzydliwość i grzeszność kobiet.\nHipoteza Joanne McMahon i Jacka Robertsa wskazuje na pochodzenie Sheela na Gig od przedchrześcijańskich wierzeń powiązanych z kultem płodności i Bogini Matki. Dla poparcia swoich wniosków przywołują różne przykłady Sheela, które często różnią się stylem, umiejscowieniem na różnych typach budowli oraz tym, że na terenach Europy kontynentalnej, w przeciwieństwie do Wysp Brytyjskich, występuje znacznie więcej przedstawień męskich.\nCatherine Blackledge pisze o tym, że przedstawienia mogły nawiązywać do pradawnego aktu anasyrma, który miał zdolność zapobiegania złu, wzmagania płodności i ochrony. Funkcja strzeżenia miałaby swoje uzasadnienie poprzez umieszczanie Sheel na wspornikach, na zamkowych murach, czy na bramach wejściowych do miast. Kobiety przybywające do kościołów patrząc na Sheelę czy pocierając jej srom mogły w ten sposób również zapewniać sobie płodność.\n\n\n== Etymologia ==\n\nIstnieje kilka odmiennych interpretacji znaczenia Sheela na Gig. Nazwa ta po raz pierwszy pojawiła się w Proceedings of the Royal Irish Academy (1840–1844), jako lokalna nazwa rzeźby w Rochestown w irlandzkim hrabstwie Tipperary. Nazwa ta została również odnotowana w 1840 podczas aktualizacji map (Ordnance Survey) i odnosiła się do figury w Kiltinane (hr. Tipperary). Istnieją kontrowersje odnośnie do znaczenia nazwy, która nie jest tłumaczona bezpośrednio na język irlandzki. Spotykane są także częste alternatywy Sheela: Sheila, Síle lub Síla. Określenie Seán-na-Gig zostało użyte przez Jacka Robertsa jako nazwa dla postaci fallicznych, które na obszarze Europy kontynentalnej nierzadko umieszczone są w towarzystwie Sheela na Gig.\nJørgen Andersen tłumaczy nazwę pochodzeniem od zdania w języku irlandzkim Sighle na gCíoch – \"stara wiedźma i piersi\" / \"starucha i piersi\" lub Síle ina Giob – \"Síle na kucaka\" (\"Síle\" to irlandzka forma anglo-normańskiego imienia Cecile lub Cecilia). Inna wersja tłumaczy Síle na gCíoċ jako \"kamienny fetysz reprezentujący płodną kobietę\".\nWedług Catherine Blackledge niektórzy uczeni tłumaczą Sheela na Gig jako \"kobieta z zamku\". W drugiej poł. XX w. słowem gig zaczęto określać żeńskie narządy płciowe. Sheela na Gig może oznaczać \"kobietę-waginę\" bądź \"waginalny symbol płodności\". W Sumerze mieszkanki świątyni w Erech nazywano nugig, czyli czyste, nieskalane. Niektórzy historycy uważają Sheele za symbol wielkiej bogini Celtów.\n\n\n== Obszar występowania ==\n\nPo rozpoczęciu szerzej zakrojonych badań wykazano, że wizerunki Sheela na Gig występują w dużej części Europy. Do dziś Sheela na Gig lub zbliżone reprezentacje kobiet zarejestrowano w następujących krajach:\n\nIrlandii,\nFrancji,\nAnglii,\nWalii,\nSzkocji,\nNorwegii,\nSzwajcarii,\nCzechach,\nSłowacji.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAngielska strona, na której można zobaczyć wszystkie odnalezione sheele..\n\n\n== Galeria Sheel ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Shoshinsha\n\nShoshinsha (初心者マーク) lub Wakaba (若葉マーク) - zielono-żółty symbol przypominający literę V, który w Japonii oznacza nowego kierowcę, który dopiero uzyskał prawo jazdy. Symbol ten ma ostrzec innych uczestników ruchu, że dany kierowca nie jest jeszcze doświadczony. Młodzi kierowcy muszą mieć ten symbol umieszczony na swoim samochodzie przez rok od momentu otrzymania prawa jazdy.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Siedem (symbol)\n\nSiedem (łac. septem, gr. επτα, hebr. šeba, akad. šebe, ar. sab’a skt. saptá, nah. chicome)\nCyfra siedem to liczba uważana za mistyczną, wyróżniającą się bogatą symboliką. W wielu mitologiach i religiach świata jest symbolem całości i dopełnienia. Symbolizuje związek czasu i przestrzeni. W Nowym Testamencie (Mt 18,21) oznacza pełnię i doskonałość. W religii judaistycznej kojarzyła się z siedmioma dniami tygodnia, siedmioma archaniołami. Przez siedem dni trwały wielkie święta i siedem tygodni upływało między Pesach a Świętem Tygodni. Starożytni filozofowie przypisywali jej własności opieki i władzy nad światem, kojarząc z siedmioma planetami. Pitagorejczycy uważali ją za najwyższą podstawową liczbę całkowitą. W wielu mitologiach stanowiła atrybut bogów, jej wartość była przedstawiana w architekturze, świętych pismach, przykazaniach i kosmologii.\n\n\n== Czasy prehistoryczne ==\nSiódemkę jako liczbę wyróżniano jeszcze w czasach prehistorycznych. W grocie Lascaux, we Francji, znajduje się naskalna ilustracja przedstawiająca siedem byków nacierających na głowę konia. Malowidło to pochodzi z okresu kultury magdaleńskiej. Jeden z pierwszych zigguratów, Etemenanki zbudowany ok. 3000 p.n.e. w Babilonie, miał siedem kondygnacji, a wyobrażał cały wszechświat. Odpowiednikiem tego zigguratu jest „kosmiczna góra” Silbury Hill w Anglii, która pochodzi z ok. 2700 p.n.e. i miała siedem kondygnacji. Piramida Dżesera – ok. 2650 p.n.e. – również miała siedem kondygnacji (najniższa kondygnacja schowana jest dziś pod ziemią).\n\n\n== Starożytny Bliski Wschód ==\n\n\n=== Sumerowie ===\nPierwszym historycznym ludem, który przyznawał wielką wagę siódemce byli Sumerowie. Mieli oni siedmiu bogów Anunnaki, siedmiu bogów opiekuńczych (sumer. Iminbi, akkad. Šebettu; utożsamiano je z Plejadami), siedem lumaši (gwiazdozbiorów), siedmiu mędrców, siedem boskich praw, siedem wielkich wiatrów, siedmiu bogów losu, siedem złych demonów, siedem imion Isztar, a do podziemnej krainy Kur prowadziło siedem bram (miało to zapewne oznaczać, że po ich przekroczeniu niemożliwy jest powrót). Ponadto mieli pojęcie siedmiu synów, siedem sag, bóg Enlil manifestował się w siedmiu gwiazdach, przed potopem było siedem miast w Mezopotamii, a w mitach i legendach występował wątek za siedmioma górami, co miało wskazywać, że kraina o której opowiada mit znajduje się bardzo daleko. Siedem pojawia się w sztuce, np. ręka z siedmioma palcami (ma to symbolizować doskonałą moc), drzewo o czternastu gałęziach (z każdej stron po siedem), siedmiogłowe węże np. Muszmahhu. Liczbę siedem wprowadzano do mitów o bogach i herosach, zaczęła w nich odgrywać rolę wyróżnika uwydatniającego pewne epizody, bądź pewne cechy czy atrybuty bogów.\nZa przykład dzieła o szczególnym nagromadzeniu siódemki może służyć Epos o Gilgameszu.\n\n\n=== Egipcjanie ===\n\nW mitologii egipskiej, główni bogowie Re i Ozyrys otoczeni byli przez siedem bóstw. W 28. roku panowania Ozyrysa Set, sprzymierzony z 72 wspólnikami, napadł Ozyrysa i pokrajał jego ciało na czternaście części, które rozrzucił po całym kraju. Izyda odnalazła je wszystkie i połączyła. Herodot wyliczył siedem kast w Egipcie. Mumifikacja zwłok trwała 70 dni, a używano w niej siedmiu olejów. W języku egipskim „siedem” (sfh) wiąże się z „wybaczać – zapominać” (smh).\nW epoce hellenistycznej oraz rzymskiej Nil zaczęto określać mianem rzeki o siedmiu odnogach, którymi wpada do morza. Żyjący wcześniej Herodot stwierdził, iż Nil jest rzeką o pięciu ujściach (Dzieje, 2, 10), ale nieco dalej wyliczył odnogi Nilu w liczbie siedmiu (2, 17). Diodor Sycylijski, Strabon, Ptolemeusz, Pliniusz, Wergiliusz, Ammianus Marcellinus i inni mówią o siedmiu odnogach Nilu. Warto zauważyć, że ujście rzeki określane było przez Greków terminem „stoma” (usta, paszcza), stwarza to możliwości dla symbolicznej fantazji. Czasem zresztą nazywano Nil rzeką o siedmiu głowach (po grecku).\n\n\n=== Hetyci ===\nSiódemka, obok dziewiątki (dziewięć mórz, dziewięć rzek podziemnych), odegrała pewną rolę u Hetytów. Gdy zmarł król Muwatalli II, nie pozostawił po sobie legalnego męskiego potomka. Na tron wstąpił jego syn z nieprawego łoża Urhi-Teszup (ok. 1280 p.n.e.), ale władzę nad północną częścią kraju objął brat Muwatalli, Hattusili III. Hattusili zdawał sobie sprawę, że władzę zagarnął bezprawnie, więc przez siedem lat unikał walki z Urhi-Teszupem i pozwalał by ten odbierał mu kolejne miasta. Przeciwstawił mu się, dopiero gdy upłynęło siedem lat.\n\n\n=== Persowie ===\nPersowie, podobnie jak Sumerowie, dzielili świat na siedem sfer, również ziemię dzielili na siedem części, ponadto wyróżniali siedem metali, a lato trwało siedem miesięcy. Siedmiu czynów na siedmiu postojach dokonał Rustam (analogicznie potem Esfandjar). Siódmym było zabicie Białego Dewa siedzącego w pieczarze na siódmej górze. Siódemka zyskuje na spekulatywnej rozbudowie w perskim zaratusztrianizmie. Jedna z partii Awesty określana jest jako Jasna siedmiu rozdziałów (Jasna, 35-41). Nawet alfabet w którym ostatecznie zredagowana została Awesta liczy 49 liter. Walk między Ormuzdem a Arymanem było siedem. Religijny reformator Zaratusztra miał zginąć w siedemdziesiątym siódmym roku życia, przy ołtarzu. Według zaratusztrianizmu ludzkość miała się pojawić w siódmym tysiącleciu od założenia świata. Koniec świata i związany z nim sąd ostateczny nastąpi wraz z ukończeniem szóstego tysiąclecia dziejów ludzkości, a po nim w siódmym tysiącleciu rozpocznie się nowa, nigdy nie kończąca się epoka triumfu dobra. Arymana zabije siódmy potomek Ormuzda. Ahura Mazda otoczony jest przez siedmiu (czasem sześciu) Amesza Spenta (nieśmiertelnych świętych), a jego przeciwnik Angra Mainju ma do swojej dyspozycji siedmiu arcy-demonów. W religii wedyjskiej najważniejszą grupę bogów stanowi siedmiu Aditya.\n\n\n== Kultury antyczne ==\n\n\n=== Grecy ===\n\nU poszczególnych plemion greckich pogląd na liczbę siedem był niejednorodny. Początkowo wielką rolę odgrywała dziewiątka (także dziesięć). U Greków mamy siedem Hesperyd (nimfy zachodzącego słońca), siedmiu synów Heliosa zrodzonych przez nimfę Rodos, siedem Plejad, siedmiu synów i siedem córek Niobe (żona Amfiona, króla Teb), siedem bram Teb, wyprawa Siedmiu przeciwko Tebom, siedem miast Homera, siedmiu mędrców, siedmiu wygnańców z Teb wyzwala swoje miasto spod spartańskiej okupacji, siedmiu archontów w Tebach, siedem cudów świata, a tebański wieszcz Tejrezjasz przez siedem lat był kobietą i żył przez siedem pokoleń. Apollon narodził się w siódmym dniu miesiąca, a w momencie narodzin, nad wyspą Ortygia (później Delos), siedem kręgów zatoczyły łabędzie, było siedem pętli Ofiona. Na wyspie Lesbos było siedem miast, siedmiu książąt, a liczba muz wynosiła tam siedem. Minotaur z Minos każdego roku miał żądać siedmiu chłopców i siedem dziewic (pokonał go Tezeusz). Plejady, siedem córek Atlasa i Plejone, spotkały w Beocji myśliwego Oriona. Wzbudziły w nim namiętność i były przezeń ścigane, aż zdjęty litością Zeus przemienił je w gwiazdy. Samo to wyliczenie wskazuje, że liczba siedem darzona była szczególnym uznaniem wśród Greków beockich. W mitach cyklu tebańskiego zauważalny jest silny wpływ mitologii semickiej, także mezopotamskiej, a same Teby prawdopodobnie zostały założone przez przybyszy z Mezopotamii. Tak więc ów szczególny szacunek do liczby siedem u Tebańczyków mógł być rezultatem semickiego wpływu. W epoce hellenistycznej siódemkę przyjęli wszyscy Grecy.\nJako przykład służyć mogą dwie wielkie epopeje Homera: Iliada i Odyseja.\n\n\n=== Rzymianie ===\nDla starożytnych Rzymian liczba siedem była symbolem miasta Rzym, które zostało zbudowane na siedmiu wzgórzach: Palatyn, Kapitol, Eskwilin, Celius, Kwirynał, Wiminał i Awentyn. W pierwotnym okresie (w latach 753–509 p.n.e.) Rzymem rządziło siedmiu królów. Rzymianie mieli wiersz septenar. Instytucja westalek miała pierwotnie jakiś związek z siódemką. W kulcie bogini Vesty uczestniczyło sześć kapłanek (westalek), a ich zwierzchnikiem był pontifex maximus, który miał nad nimi ojcowski autorytet (6 + 1). Pierwotnie jednak rolę siódmego elementu pełniła Vesta (ogień), co już w starożytności zostało zapomniane. Wskazuje na to uderzające podobieństwo do hinduskiego mitu o siedmiu Krittiki i Agni.\n\n\n== U Hebrajczyków ==\n\n\n=== Stary Testament ===\nW Starym Testamencie symbolika siódemki do pewnego stopnia wynikała z etymologicznych powiązań liczby siedem z pojęciami: pełnia i przysięga. Siedem i pełnia pochodzą z tego samego źródłosłowu, czasem zresztą – ze względu na brak osamogłoskowania w oryginalnym tekście ST – trudno rozstrzygnąć czy chodzi o siedem, czy też o pełnię. Od siedmiu pochodzi przysięga, a przysięgać w języku hebrajskim brzmi: „siódemkować”. W innych językach semickich przysięga pochodzi od innych pojęć. „Tydzień” to po prostu siódemka, czyli siedmioodcinkowy przedział czasu, bo okres siedmiu lat również jest określany tym samym terminem. Czasem trudno rozstrzygnąć czy chodzi o siedem dni, czy siedem lat. Pozwalało to na osobliwe gry językowe. „hag szabuot” mogło znaczyć Święto Siódemek, Święto Tygodni, Święto Przysiąg. Imię Batszeba mogło znaczyć „córka siódemki”, „córka pełni”, „córka przysięgi”. Podobnych przykładów można podać więcej.\nW Starym Testamencie siedem jest liczbą świętą. Oznacza ona jakiś pełny, doprowadzony do końca, sobie tylko właściwy etap (epokę). Po jego zakończeniu następuje nowy etap (epoka), która jest konsekwentnym następstwem poprzedniego. Liczba siedem zawiera też w sobie pewną tęsknotę za nadejściem siódmej epoki, w którym osiągnie upragniony odpoczynek po ciężkich trudach obecnego wieku (szabat), życie w obfitości, szczęściu i dostatku. Siódemka oznacza również jakieś konkretne, uwieńczone sukcesem działanie, którego efekt jest zazwyczaj nieodwracalny. Siódemka oznacza przewidzianą przez Boga i uporządkowaną przezeń całość. Czasem, dla zintensyfikowania symbolicznej wymowy siódemki, stosowano wielokrotność siódemki „siedemdziesiąt” lub „siedemdziesiąt siedem” (Rdz 4, 24).\n\n\n=== Okres międzytestamentowy ===\nW okresie międzytestamentowym siódemka staje się ważnym symbolem apokalips żydowskich. Najlepszym tego przykładem jest 4 Ezdrasza i Apokalipsa Barucha (nazywana też 2 Barucha), które składają się z siedmiu wizji. Wizje tych dwu apokalips następują po 7-dniowych przerwach. 4 Ezdrasza wylicza, raz po raz, a to siedem dróg, a to siedem porządków, czy siedem atrybutów i siódmy element zawsze przewyższa znaczeniem i doniosłością poprzednie sześć. Siódma wizja tej apokalipsy, mówiąca o spisaniu ksiąg świętych, nie zawiera już żadnych apokaliptycznych treści. Ponadto według 4 Ezdr 7, 30-31 mesjasz przez siedem dni będzie zabity, ale po siódmym dniu zmartwychwstanie (7/8). Według Apokalipsy Abrahama, dla siódmej generacji po Abrahamie, Bóg przyobiecał exodus (2 Bar 32, 1). 2 Barucha dzieli historię świata na czternaście epok (2 Bar 28, 2).\n\n\n=== Nowy Testament ===\nSiódemka wycisnęła silne piętno na ostatniej księdze Nowego Testamentu, tj. na Apokalipsie Jana. Jest ona nie tylko najczęściej stosowanym w niej symbolem, ale również najważniejszym symbolem, któremu podporządkowano cały szereg innych symboli. Wiele symboli występuje w liczbie siedmiu. Siedem świeczników, siedmiu aniołów, siedem gwiazd, siedem kościołów Azji Prokonsularnej, księga zapieczętowana siedmioma pieczęciami, siedem oczu i siedem rogów Baranka, siedem głów Smoka, siedem głów Bestii, siedmiu królów, siedem pagórków. Niektóre symbole zostały nawet uszeregowane w siódemkowe serie i decydują o strukturze Apokalipsy – listy, pieczęcie, trąby i czasze. Również tekst całej księgi można podzielić na siedem części. Siedem ma wiele zastosowań w Apokalipsie.\nSiódemka bywa też w Apokalipsie ukryta, nieuchwytna przy bezpośrednim wglądzie. W Ap 5, 12 wyliczonych zostało siedem atrybutów Baranka (moc, bogactwo, mądrość, siła, cześć, chwała i błogosławieństwo), w Ap 7, 12 – siedem atrybutów Boga (błogosławieństwo, chwała, mądrość, dziękczynienie, cześć, moc i siła), a w Ap 6, 7 – siedem klas społecznych (królowie ziemi, możnowładcy, wodzowie, bogacze, mocarze, niewolnicy i wolni).\nSiedem razy użyte zostały ważne w tej księdze terminy i zwroty: sierp, błogosławiony, wytrwałość, proroctwo, wieniec, księga życia, mieszkańcy ziemi, czteroczłonowa formuła „każde plemię, język, lud i naród”, formuła „Kto ma uszy do słuchania, niechaj słucha, co Duch mówi do kościołów” i inne. Chrystus siedem razy zapowiada swoją Paruzję. Imię Chrystus występuje siedem razy, Jezus – czternaście, a Baranek odniesiony jest do Chrystusa 28 razy, z czego siedem razy w powiązaniu z Bogiem. 21 razy użyty został termin moc (εξουσια). W Ap 18, 12-13 wymienionych jest 28 towarów jakie kupcy sprzedają Babilonowi. Nietrudno zauważyć, że wymienione tu terminy i zwroty wiążą się z Paruzją, zbawieniem i życiem wiecznym. Są to terminy związane z wiecznością, z zapoczątkowaniem wieczności, bądź obietnicą wejścia do wieczności.\nSiedem razy występuje jednak również: otchłań (αβυσσος) i Szatan, a 14 razy śmierć. Otchłań i Szatan wiążą się z wiecznym potępieniem.\nNatomiast niektóre z terminów związanych z przemijaniem użyte zostały sześciokrotnie umierać (αποθνησκω – są jeszcze dwa inne terminy na umieranie), Babilon, gniew (οργη), miecz (ρομφαια), bać się (φοβεομαι).\n\n\n=== Talmud ===\nSiódemka znajduje swoje zastosowanie w Talmudzie. Traktat Berakhot wyjaśnia, że Tora została dana na Synaju po siedmiu głosach (T. Ber. I, 6B). W rozdziale drugim oraz dziewiątym tego traktatu, znajdujemy wyjaśnienie, że jeżeli ktoś śpi przez siedem dni bez snu, to jest człowiekiem nikczemnym i złym. Kto jednak idzie do snu napełniony Torą, ten nie będzie miał złych snów. Owe wnioski zostały wyprowadzone z biblijnego tekstu Prz 19, 23: Bojaźń Pana prowadzi do życia i kto ją ma, ten odpoczywa syty-pełny i nie zazna nieszczęścia. Natomiast Beth Ha Midrash VI, 58 mówi o siedmiu głosach trąb, po których nastąpi zmartwychwstanie.\n\n\n== Islam ==\nNa Bliskim Wschodzie, w Islamie, liczba siedem miała szczególne znaczenie, głównie w mistycyzmie Sufich. Pielgrzymi muszą siedem razy obejść Kaabę w Mekce, siedmiokrotnie wykrzykując Allah akbar (Allah jest wielki) oraz trzykrotnie obrzucić szatana siedmioma kamieniami. W religii islamskiej jest również mowa o siedmiu rajach, piekłach, grzechach głównych oraz o siedmiu aspektach Koranu.\n\n\n== Indie ==\nSiódemka stosowana była jako symbol również w Indiach. W południowo-wschodniej części tego kraju znajduje się miasto Mahabalipuram, które było znane z siedmiu pagód (tj. świątyń o kilku kondygnacjach). Według 13. hymnu Rigwedy Suria (słońce) podróżuje złotym powozem ciągniętym przez siedem koni. Hymn ten zna też siedmiu wieszczy. Indra, bóg grzmotu, zabija smoka Writrę i wypuszcza zeń siedem rzek (Hymn 12, 312). Do szczęk Waruny wpływa siedem rzek, które dzięki niemu nigdy nie wysychają. Według Mahabharaty Brahma miał siedmiu synów. Bhagawadgita mówi o siedmiu pradawnych wielkich mędrcach (X, 6). Siedmiu mędrców z rodu półboga Angirasa, przyszło na świat w postaci niedźwiedzi, a potem wstąpili do nieba i stali się siedmioma gwiazdami Wielkiej Niedźwiedzicy. Według mitu Santalów, mówiącego o stworzeniu świata z prawód, stworzonych zostało dwoje ludzi, którzy mieli siedmiu synów i siedem córek, a z tych wywodzi się siedem klanów Santalów. Marutów było czterdziestu dziewięciu. Najgroźniejszy z asurów, Taraka, otrzymał od Brahmy obietnicę, że tylko siedmioletnie dziecko może go zabić. Dokonał tego syn Śiwy, sześciogłowy Skanda, w siódmym dniu swego życia. W Indiach osoby zawierające ślub chwytały się za ręce i razem robiły siedem kroków. Taki ślub nazywany był saptapada (siedmio-krokowy). Pewien hinduski mit o sześciu, bądź siedmiu siostrach Krittikach, mówi iż wykarmiły one Skandę, syna Śiwy, po czym stały się sześcioma gwiazdami na niebie, a ich władcą i małżonkiem został Agni (ogień). Agni przedstawiany bywa z siedmioma językami ognia.\nJednak w Indiach większą rolę uzyskała dziewiątka, traktowana jako liczba feralna i przeciwieństwo siódemki.\n\n\n== Ludy zachodniej Afryki ==\nLudy zachodniej Afryki, które trudno podejrzewać o jakiekolwiek zapożyczenia względem Semitów, przyznały siódemce szczególną, jeżeli nie najważniejszą pozycję wśród cyfr. Znały one siedem niebios, również ziemię dzieliły na siedem warstw, z których każda odpowiadała określonemu niebu. Deszcz spada z siódmego nieba. Bóg Pemba przez siedem lat wirował w przestworzach zanim stworzył ziemię. W mitach ludów Bobo występuje siedmiogłowy wąż. U Dogonów i Bambara mężczyznę symbolizuje liczba trzy, kobietę – cztery, natomiast suma tych liczb – siedem – jest symbolem związku mężczyzny i kobiety, i dlatego jest liczbą doskonałą. Ponadto w języku Dogonów wyraz soj znaczy siedem, a także powiedziało się, z tego powodu siódmy przodek uchodził za pana słowa. Według kosmogonii Dogonów kosmiczne jajo poruszone zostało siedmioma wielkimi wstrząsami, które podzieliły je na dwa łożyska.\n\n\n== Ludy wschodniej Afryki ==\nSiódemka uzyskuje szczególną pozycję również u niektórych ludów wschodnio- i środkowoafrykańskich. Na szczególną uwagę zasługuje dzieło ludów Bantu Epopeja Mwindo. Według niej w dawnych czasach w krainie Ihimbi żył król Szemwindo („ojciec Mwindo”). Swoją siedzibę założył na wzgórzu w gaju palmowym i nazwał ją Tubondo. Znajdowało się w niej siedem świątyń i prowadziło do niej siedem dróg. Szemwindo poślubił siedem żon, którym oświadczył, że mogą rodzić tylko córki. Każdy syn zostanie zabity. Wszystkie siedem w jednym dniu zaszły w ciążę. Najpierw narodziło się sześć córek, a po dłuższym czasie Njamwindo („matka Mwindo”) urodziła siódme dziecko-syna. W prawej ręce trzymał miotełkę konga, a w lewej siekierę. Szemwindo sześć razy bezskutecznie ciskał weń włócznią, kazał go zakopać, a następnie zatopić. Po zatopieniu grad i deszcz przez siedem dni padały na ziemię niszcząc zbiory. Zapanował głód. Ocalały Mwindo przybył do domu swojej ciotki Ijangary, wówczas władca piorunów, Nkuba, siedem razy uderzał piorunem w dom ciotki, ale nie zdołał uszkodzić tej jego części, w której przebywał Mwindo. Wtedy Nkuba sprzymierzył się z nim. Mwindo postanowił udać się do Tubondo, ciotka jednak ostrzega, że nikt nie zdoła zdobyć wioski z siedmioma świątyniami i siedmioma prowadzącymi do niej drogami. Mwindo jednak wyruszył, a Nkuba siedmioma uderzeniami pioruna obrócił wioskę w popiół. Wówczas Szemwindo skrył się pod ziemię. Niestrudzony Mwindo idzie tam za nim. W końcu został królem, zwyciężył też w międzyczasie siedmiogłowego, siedmiookiego i siedmiorogiego smoka Krimu (pożerał on ludzi). W epopei tej częstotliwość występowania liczby siedem jest imponująca (pojawia się jeszcze wątek siedmiu placków podanych na siedmiu drewnianych talerzach) i jest liczbą magiczną.\n\n\n== Aztekowie ==\nU ludów azteckich liczba siedem była symbolem siedmiu gwiazd Wielkiej Niedźwiedzicy. Siedem było również pieczar położonych w Chicomoztoc (Miejsce Siedmiu Pieczar), z których wyruszyło siedem szczepów (w tym Aztekowie) na poszukiwanie swojego miejsca osiedlenia. Liczba siedem była również symbolem obfitości.\n\n\n== Chiny ==\nW kulturze chińskiej liczba 7 (七, qī) jest liczbą yang, w mistyce wiązana jest jednak z pierwiastkiem yin. Symbolizuje siedem gwiazd tradycyjnej chińskiej astronomii (Słońce, Księżyc i pięć planet). Siódmego dnia siódmego miesiąca księżycowego obchodzone jest święto Qiqiao, poświęcone Zhinü i Niulangowi. Liczba 7 odgrywa także dużą rolę w kulcie zmarłych. Wierzono, że przez siedem tygodni po śmierci dusza zmarłego stopniowo rozstaje się ze światem. W tym czasie co siedem dni składa się ofiary i odprawia ceremonie.\n\n\n== Japonia ==\nW Japonii siódemka kojarzy się z siedmioma bogami szczęścia: Bishamonten, Daikokuten, Ebisu, Fukurokuju (chiński mędrzec taoistyczny), Jurōjin, Hotei, Benzaiten.\n\n\n== Irlandia ==\nW Irlandii istniały legendy o siedmiu drzewach wróżby z których robiło się siedem talizmanów. Najważniejsza była jabłoń symbolizująca nieśmiertelność, a następnie dąb, ostrokrzew, wierzba, brzoza, leszczyna, olcha. Każdego kto dopuścił się ścięcia świętego drzewa karano śmiercią.\n\n\n== Inne części świata ==\nU Gotów istniało siedmiu głównych bogów.\nW okresie konkwisty, w XVI wieku, istniała legenda o siedmiu złotych miast Ciboli, miastach pełnych złota i bogactw. Na ich poszukiwanie wyruszył m.in. Álvar Núñez Cabeza de Vaca oraz Francisco Vásquez de Coronado penetrując ziemie obecnych południowych stanów USA\n\n\n== Zobacz też ==\nsymbolika liczb\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nW.H. Roscher, Die enneadischen und hebdomadischen Fristen und Wochen der ältesten Griechen, Leipzig 1903.\nJ. Hehn, Siebenzahl und Sabbat bei den Babyloniern und im Alten Testament, Leipzig 1907, s. 106.\nV. Haas, Magie und Mythen in Babylonien, Merlig Verlag, Gifkendorf 1986, s. 133–134.\nGeorges Ifrah, Universalgeschichte der Zahlen, Compas Verlag, Frankfurt – New York 1986.\nOtto Betz, Das Geheimnis der Zahlen, Kreuz Verlag, Zürich 1989.\nE.W. Bullinger, Number in Scripture: Its Supernatural Design and Spiritual Significance, Paternoster Row, E.C. 1921.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sigil\n\nSigil – symbol stworzony dla specyficznego celu, magicznego życzenia. Symboliczna reprezentacja rezultatu pożądanego przez maga lub osobę zainteresowaną. Termin ten pochodzi z łacińskiego słowa sigillum, które oznacza „małą figurę”, „rzeźbę na pieczęci” lub „pieczęć”. \nW literaturze przedmiotu słowo sigil oznacza także pieczęć, czyli występującą w tradycji okultystycznej (w magii ceremonialnej) obrazkową sygnaturę („podpis”, znak, imię) demona, anioła lub innej istoty. Jedną z metod tworzenia prostych sigili było zapisanie imienia przyzywanej istoty w języku hebrajskim, następnie przekształcenie liter na liczby, które następnie należało odszukać w odpowiednio dobranym kwadracie magicznym (tzw. kamei) i połączyć je liniami. Popularnym przykładem bardziej fantazyjnych pieczęci są te, które można znaleźć w Lemegetonie.\n\n\n== A. O. Spare i magia chaosu ==\nAustin Osman Spare (1886–1956), w swoim Zos Kia Cultus, sugeruje używanie sigili samych w sobie, tzn. poza rytuałami. Jego technika, zwana dziś  sigilizacją, stała się centralnym elementem magii chaosu.\nTeoria sigili opiera się na założeniu, że jeśli pewne głęboko zakorzenione w podświadomości fakty mogą wywierać wpływ na nasze działania, to można wykorzystać ten fakt w odwrotny sposób. Wystarczy, iż wprowadzi się do podświadomości pewien symbol (sigil), uprzednio nadając mu pewne znaczenie. Następnie należy zapomnieć znaczenie owego sigilu, opcjonalnie go zniszczyć. W ten sposób wpływamy na naszą podświadomość. \nSigil może posiadać formę abstrakcyjną, obrazkową lub semi-abstrakcyjną. Może istnieć zarówno fizycznie, wirtualnie, jak i myślowo. Wizualne symbole są najpopularniejszą formą sigili, ale stosowane bywają także dźwięki i kształty. Istnieje wiele rodzajów sigili: alfabetyczne, runiczne, obrazkowe, fonetyczne (mantry), akustyczne, przestrzenne oraz wiele innych, które opracowują sami zainteresowani sigilizacją. Obecnie są już dostępne poradniki tworzenia osobistych symboli sukcesu – magicznych sigili.\n\n\n== Hypersigile ==\nHypersigil to pewne dzieło, jak np. powieść, utwór muzyczny, taniec itd., które utworzone zostaje z taką samą intencją, z jaką tworzy się sigil. Ludzie tworzący hypersigil chcą, by poznało go jak najwięcej osób, a także by odnosiły się do niego inne dzieła sztuki, co ma wzmocnić jego siłę. Termin ten został najprawdopodobniej stworzony przez Granta Morrisona (ur. 1960). Używał go, by opisać cel stworzenia serii komiksowej „The Invisibles”.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nruny\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbol alchemiczny\n\nSymbole alchemiczne pierwotnie wymyślone jako część alchemii, gdzie do XVIII w. były używane do zapisu niektórych pierwiastków i związków. Należy zaznaczyć, że taki zapis na ogół był zestandaryzowany, lecz styl i symbol różnił się pomiędzy alchemikami, stąd też zostaną przedstawione te najczęściej występujące.\n\n\n== Trzy pierwsze ==\nWedług Paracelsusa, Trzy pierwsze lub Tria Prima (łac.) to:\n\nsól (podstawa materii) \nrtęć (ciekłe połączenie pomiędzy Wysokim a Niskim) \nsiarka (wszechobecny duch życia) \n\n\n== Cztery podstawowe żywioły ==\n\nAlchemia używała następujących symboli hellenistycznych:\n\nZiemia \nWoda \nPowietrze \nOgień \n\n\n== Siedem metali planetarnych ==\nMetale planetarne były \"zdominowane\" lub \"rządzone\" przez siedem planet znanych od starożytności. Mimo że czasami metale te miały własne symbole, to zazwyczaj były zapisywane symbolami planet.\n\nzłoto zdominowane przez Słońce ☉ ☼ (  )\nsrebro zdominowane przez Księżyc ☽ (  )\nmiedź zdominowana przez Wenus ♀ (  )\nżelazo zdominowane przez Marsa ♂ (  )\ncyna zdominowana przez Jowisza ♃ (  )\nrtęć zdominowana przez Merkurego ☿ (  )\nołów zdominowany przez Saturna ♄ (  )\nPlanety Uran, Neptun i planeta karłowata Pluton zostały odkryte po epoce alchemii, którą zastąpiła chemia, w związku z czym nie są częścią tradycyjnych symboli alchemicznych.\n\n\n== Inne pierwiastki ==\n\nAntymon ♁ \nArsen \nBizmut \nPlatyna \nSiarka \nCynk \n\n\n== Związki alchemiczne ==\n\nSal ammoniac ⚹\nAqua fortis A.F.\nAqua regia A.R.\nSpiritus vini S.V.\nAmalgamaty\nCynober (siarczek rtęci(II)) Ʒ\nVitriol\n\n\n== 12 podstawowych procesów alchemicznych ==\n12 podstawowych procesów alchemicznych jest uważanych za podstawę współczesnego podziału procesów chemicznych. Każdy z tych procesów jest \"zdominowany\" lub \"rządzony\" przez jeden z 12 znaków zodiaku:\n\nrozkład poprzez kalcynowanie (Baran )\nrozkład poprzez lekkie ogrzewanie (Lew )\nrozkład poprzez fermentację/gnicie (Koziorożec)\nzmiana poprzez krzepnięcie/koagulację (Byk )\nzmiana poprzez związanie (Bliźnięta )\nzmiana poprzez zmiękczanie (Strzelec )\nrozdział poprzez destylację (Panna )\nrozdział poprzez sublimację (Waga )\nrozdział poprzez filtrację (Skorpion )\nłączenie poprzez rozpuszczanie (Rak )\nłączenie poprzez powielenie (Wodnik )\nłączenie poprzez projekcję (Ryby )\n\n\n== Zobacz też ==\nsymbole astronomiczne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbol elektryczny\n\nSymbol elektryczny - znak graficzny oznaczający obiekt elektryczny, podstawowe cechy fizyczne, przy czym może on oznaczać również ich współzależność. Jest głównym elementem rysunku technicznego elektrycznego. Wygląd każdego symbolu elektrycznego powinien spełniać warunki określone normami. \nWśród symboli graficznych elektrycznych można wyróżnić różnego rodzaju figury geometryczne, np. prostokąty, kwadraty, trójkąty, okręgi, elipsy i ich części, oraz znaki graficzne, np. strzałki. Wykonuje się je w różny sposób i liniami różnego rodzaju. Elementy te lub ich części, o określonych wymiarach, wykonane na ogół linią o jednakowej grubości, odpowiednio ze sobą połączone lub skojarzone tworzą symbol graficzny. \n\n\n== Rodzaje symboli elektrycznych graficznych ==\nZe względu na znaczenie symbolu rozróżnia się symbole graficzne elektryczne:\n\nprzedmiotowe (Symbole elektryczne przedmiotowe)\nuzupełniające (Symbole elektryczne uzupełniające)\nZe względu na rodzaje rysunku technicznego elektrycznego symbole graficzne można podzielić na symbole do:\n\nschematów\nplanów\ncelów informacyjnych\nZe względu na sposób przedstawienia rozróżnia się symbole:\n\njednoliniowe\nwieloliniowe\nW zależności od ich zastosowania w określonej dziedzinie elektrotechniki symbole są nazywane np.:\n\nsymbole instalacyjne - jeśli są stosowane w planach instalacji wnętrzowych,\nsymbole samochodowe - jeżeli są stosowane w schematach instalacji elektrycznych pojazdów samochodowych.\n\n\n== Bibliografia ==\nSapiński T., Michel K.: Rysunek Techniczny Elektryczny, WNT, Warszawa 1987.\nSutkowski T.: Zasady sporządzania dokumentacji projektowej w zakresie elektroenergetyki, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 1998.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbol solarny\n\nSymbol solarny – jeden ze symboli związanych ze słońcem lub jego aspektami zawartymi w mitologiach.\n\n\n== Zobacz też ==\nkult solarny\nBóstwa solarne\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nZbiór symboli solarnych (pol.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbol trwałości produktów kosmetycznych\n\nSymbol trwałości produktów kosmetycznych (ang. period-after-opening – termin przydatności do użycia po otwarciu) zwany PAO lub symbolem otwartego słoiczka jest znakiem graficznym ilustrującym okres przydatności do użycia kosmetyku po jego pierwszym otwarciu bez ryzyka narażenia zdrowia użytkownika. Przedstawia on otwarty słoiczek kosmetyku wraz z napisem informującym o liczbie miesięcy (np. 6M, 9M, 24M) lub lat (1Y).\n\n\n== Uwarunkowania prawne ==\nW Unii Europejskiej powyższy sposób oznakowania wymagany jest od lutego 2003 roku, kiedy to Parlament Europejski ustanowił dyrektywę dotyczącą oznakowania kosmetyków.\nW Polsce sprawy związane z używaniem znaku reguluje Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 marca 2005 r. w sprawie list substancji niedozwolonych lub dozwolonych z ograniczeniami do stosowania w kosmetykach oraz znaków graficznych umieszczanych na opakowaniach kosmetyków\nZgodnie z dyrektywą UE symbol PAO musi być zaznaczony na produkcie, którego termin ważności wynosi 30 lub więcej miesięcy. Dla produktów o terminie ważności krótszym niż 30 miesięcy wymagana jest dokładna data, do której produkt może być sprzedawany i używany jeśli przechowywany był w odpowiednich warunkach.\nSymbol jest zgodny z normą ISO 8601\nOznakowanie to nie musi być stosowane dla:\n\nproduktów, które nie ulegają zniszczeniu (nie tracą swych właściwości),\nproduktów, które nie otwierają się np. aerozole,\nproduktów, które mają na celu jednorazowe użycie np. próbki.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nRozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 marca 2005 r. w sprawie list substancji niedozwolonych lub dozwolonych z ograniczeniami do stosowania w kosmetykach oraz znaków graficznych umieszczanych na opakowaniach kosmetyków\nDYREKTYWA KOMISJI 2003/80/WE z dnia 5 września 2003 r. ustanawiająca symbol określający trwałość produktów kosmetycznych w załączniku VIIIa do dyrektywy Rady 76/768/EWG (wygasła 11/07/2013)\nSymbol trwałości produktów kosmetycznych", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbole chińskie\n\nSymbole chińskie - charakterystyczny dla chińskiej kultury system symboli zbudowany w dużej mierze na zasadzie homofonii, która b. często występuje w języku chińskim ze względu na jego ubóstwo fonetyczne. Np. w mandaryńskim, oficjalnym języku Chin występuje zaledwie ok. 1,5 tys. sylab, siłą rzeczy wiele z nich ma zatem nawet po kilkadziesiąt znaczeń. Dwuznaczne bywają także słowa dwusylabowe. \nDrugim ważnym źródłem symboliki jest myślenie magiczne kultywowane m.in. przez taoizm religijny. To ono uczyniło symbol np. długowieczności z sosny, żurawia czy żeń-szenia. \nSymbole pojawią się m.in. w malarstwie, w powiedzeniach, symboliczną wymowę mogą mieć także prezenty. W ostatnich latach z symboli intensywnie korzysta branża reklamowa. \nChińskie symbole zazwyczaj nie pokrywają się z europejskimi. Np. chryzantema, w Polsce uważana za dekoracyjny kwiat nagrobny, w Chinach jest symbolem młodości. Kolor biały symbolizujący w Europie czystość i niewinność, dla Chińczyków jest barwą żałoby. \nPod wpływem okcydentalizacji, w ostatnich latach Chiny przyjmują zachodnią symbolikę, np. panny młode kupują sobie białe, zamiast czerwonych, suknie ślubne, co jeszcze kilka dekad temu byłoby kompletnie nie do pomyślenia.\nSystem symboli jest jednak nadal używany w literaturze, filmie itd. Bez znajomości choćby jego podstaw odbiór chińskich dzieł sztuki czy popkultury jest spłycony, a czasami nieznajomość symboli prowadzi do nieporozumień, np. wszechobecność koloru czerwonego w Chinach jest przez laików traktowana jako wpływ komunizmu, podczas gdy jest to tradycyjnie kolor wesela.  \nZdaniem niektórych sinologów i antropologów wieloznaczność, będąca immanentą cechą języka sprawia, że typowe chińskie dzieło sztuki bywa przeciętnie bardziej nasycone znaczeniami, niż przeciętne dzieło zachodnie.\n\n\n== Przykładowe symbole pozytywne ==\nbutelka i siodło (苹鞍 píng’ān) = pokój i bezpieczeństwo (平安 píng’ān)\nropucha (蛤 há) = śmiech, radość (哈 hā)\njeleń (鹿 lù) = awans, pomyślność (禄 lù)\nkielich (爵 jué) = godność (爵 jué)\nkoń i perła (mabao) = sukces na egzaminie (mabao)\nnietoperz (蝠 fú) = szczęście, pomyślność (福 fú)\nryba (鱼 yú) = obfitość, nadmiar (余 yú)\n\n\n== Przykładowe symbole negatywne ==\ncztery (四 sì) = śmierć (死 sǐ)\nsiedem (七 qī) = gniew (气 qì)\ngruszka (梨 lí) = rozstanie (离 lí)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbole europejskie\n\nSymbole europejskie – symbole podkreślające wspólną tożsamość europejską i będące politycznymi znakami rozpoznawczymi kontynentu europejskiego. W większości zostały ustanowione pierwotnie przez Radę Europy a później przyjęte także przez Wspólnoty europejskie i w konsekwencji – przez Unię Europejską.\nDo symboli Unii Europejskiej należą:\n\nflaga europejska – dwanaście nieodwracalnych złotych gwiazd rozłożonych w okręgu na lazurowym tle\nhymn Europy – Oda do radości: finałowa kantata z IX Symfonii Ludwiga van Beethovena\nDzień Europy – 9 maja\nmotto – Zjednoczeni w różnorodności\nwaluta – euro\n\n\n== Zobacz też ==\nSymbole Unii Europejskiej\n\n\n== Bibliografia ==\nTamara Barriga: Języki i symbole Unii Europejskiej. UniaEuropejska.org, 2011-05-11. [dostęp 2011-10-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-27)]. (pol.).\nAleksandra Szydłowska: Analiza UniaEuropejska.org: Budowa tożsamości europejskiej poprzez symbole. Przykład flagi europejskiej. UniaEuropejska.org, 2011-05-14. [dostęp 2012-05-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-27)]. (pol.).\nPatrycja Rotuska: Symbole Unii Europejskiej a wartości i tożsamość europejska. UniaEuropejska.org, 2011-07-18. [dostęp 2011-07-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-23)]. (pol.).\nEncyklopedia Unii Europejskiej pod red. Konstantego Adama Wojtaszczyka, WSiP, Warszawa 2004, ISBN 83-02-08847-1", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbole materiałów do recyklingu\n\nW celu uproszczenia recyklingu wprowadzono dedykowane oznaczenia ułatwiające rozpoznanie różnych materiałów.\nKażdy znak zbudowany jest z trzech strzałek, tworzących trójkąt, z grotami skierowanymi zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Wewnątrz trójkąta może znajdować się liczba, a pod trójkątem umieszczany jest skrót literowy. Oznaczenia identyfikują materiał, z którego został wykonany dany element.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 3 września 2014 r. w sprawie wzorów oznakowania opakowań (Dz.U. z 2014 r. poz. 1298).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbole pogody (mapa)\n\nSymbole pogody na mapie synoptyczniej używane są w tzw. modelu stacji synoptycznej. \n\n\n== Symbole pogody i ich opis ==\n\n\n== Zobacz też ==\nZachmurzenie - symbole zachmurzenia na mapie synoptycznej\nWiatr - symbole wiatru na mapie synoptycznej\ntendencja ciśnienia (meteorologia) - symbole tendencji ciśnienia na mapie synoptycznej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbole wegetarianizmu i weganizmu\n\nSymbole wegetarianizmu i weganizmu – symbole używane jako oznaczenia na produktach żywności, do manifestowania tożsamości przez członków społeczności wegetarian i wegan oraz podczas aktywizmu na rzecz praw zwierząt.\n\n\n== Symbole wegetariańskie ==\n\n\n=== V-Label ===\n\nZnak V z liściem, zwany V-Label pochodzi od Europejskiej Unii Wegetariańskiej. Jest to standaryzowana etykieta pozwalająca na łatwą identyfikację wegetariańskich produktów i usług. Została stworzona w 1996 r.\n\n\n== Symbole wegańskie ==\n\n\n=== Symbol anarchizmu wegańskiego (anarchoweganizmu) ===\nSymbol anarchizmu wegańskiego (anarchoweganizmu) po raz pierwszy pojawił się w eseju Briana A. Dominicka Animal Liberation and Social Revolution w 1995 r. Składa się z koła z literą V i A łącząc symbolikę weganizmu i anarchizmu.\n\n\n=== Flaga wegan ===\nFlaga wegan został zaprojektowana w 2017, przez międzynarodową grupę grafików i aktywistów. Grupę utworzył Gad Hakimi, wegański aktywista i projektant z Izraela. Celem było stworzenie flagi cywilnej reprezentującej weganizm. Flaga składa się z dwóch niebieskich i jednego zielonego trójkąta tworzących literę V pierwszą literę w angielskim słowie weganizm (ang. veganism).\nPierwotnie członkowie grupy zakładali umieszczenie na fladze zwierząt, a także czerwone barwy, co miało symbolizować krew zwierząt poddanych ubojowi. Jednak ostatecznie grupa zdecydowała się stworzyć flagę na temat równości ludzi i zwierząt. Inspiracją do jej powstania była tęczowa flaga LGBT. Grupa tworzących miała nadzieję na zjednoczenie organizacji i aktywistów na rzecz praw zwierząt. Kolor biały symbolizuje jedność, niebieski morskie i latające zwierzęta, a zielony zwierzęta lądowe. Litera V oznacza weganizm i tworzy odwróconą piramidą, która ma symbolizować zdolność do czynienia niemożliwego.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbolika\n\nSymbolika – ukształtowanie fragmentów świata przedstawionego w dziele literackim (lub elementów dzieła sztuki), które wskazuje na dwupłaszczyznowość znaczenia, zamierzoną zagadkowość. To, co przedstawione bezpośrednio, jest znakiem głęboko ukrytych i niejasnych treści, mających kierować ku nim myśl odbiorcy. Głębszy poziom znaczenia jest sugerowany, lecz niejednoznaczny, otwiera więc możliwość różnych rozumień i interpretacji. Istotnej prawdy szuka się poza warstwą zmysłową; to, co przedstawione wprost jest symbolem duchowych, pozarealnych prawd.\n\n\n== Zobacz też ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbolika chemiczna\n\nChemia posługuje się specyficzną symboliką do opisu cząsteczek i reakcji chemicznych.\n\n\n== Symbole pierwiastków ==\nSymbole pierwiastków pochodzą od ich nazw łacińskich. Część z nich to symbole jednoliterowe, np. H – wodór (hydrogenium), K – potas (kalium), N – azot (nitrogenium), część dwuliterowe (np. Cl – chlor (chlorum), Au – złoto (aurum), Pt – platyna (platinum), a pierwiastki nowo odkrywane lub hipotetyczne, o najwyższych liczbach atomowych, mają tymczasowo przydzielane symbole trzyliterowe (np. Uue – ununenn, Ubb – unbibi).\nSymbole pierwiastków używa się w trzech znaczeniach:\n\njako ogólny symbol pierwiastka, oznaczający wszystkie atomy danego pierwiastka występujące w przyrodzie,\njako symbol pojedynczego atomu danego pierwiastka,\nw równaniach reakcji – jako symbol 1 mola (patrz układ SI) atomów danego pierwiastka lub też symbol 1 atomu, gdyż równania reakcji można interpretować jako zapis molowy, jak i cząsteczkowy.\nAnalogiczne symbole przypisano także do dwóch rodzajów atomów egzotycznych, które mogą tworzyć nietrwałe związki ze zwykłymi atomami: Mu – mionium, Ps – pozytonium.\n\n\n== Symbole jonów i rodników ==\nJony oznacza się poprzez symbol pierwiastka lub grupy z dodanym w górnym indeksie znaku („+” dla kationów i „−” dla anionów). Znak (+) i (−) oznacza formalnie elementarny ładunek elektryczny, np. Na+ – kation sodowy.\nGdy jon posiada wielokrotność tego ładunku, dodaje się jeszcze liczbę oznaczającą tę wielokrotność, np. Ca2+ – kation wapniowy.\nGdy istnieje jasność, na którym konkretnie atomie w cząsteczce jest zlokalizowany ładunek elektryczny, znaki (+) i (−) podaje się bezpośrednio przy tym atomie. Gdy jednak ładunek jest zdelokalizowany w obrębie całej grupy, wstawia się ją w kwadratowy nawias, a znak ładunku podaje się za nawiasem, np. [HCOO]− – anion mrówczanowy.\nRodniki oznacza się poprzez dodanie małej kropki z prawej strony symbolu pierwiastka lub grupy, np. O• – rodnik tlenowy.\n\n\n== Symbole wiązań chemicznych ==\nWiązania chemiczne we wzorach strukturalnych oznacza się symbolami kresek:\n\nkreska pojedyncza („−”) oznacza pełne wiązanie pojedyncze, kreska podwójna („=”) – pełne podwójne i kreska potrójna („≡”) – pełne potrójne.\nstrzałka („→”) oznacza wiązanie koordynacyjne, przy czym strzałka jest skierowana w stronę akceptora elektronów\nkreska kropkowana („⋯”) oznacza wiązanie „połówkowe” lub niepełne, np. wiązanie wodorowe lub wiązanie pojedyncze zdelokalizowane; może też oznaczać wiązanie w trakcie tworzenia lub zrywania\nkreska kropkowana nad kreską zwykłą („…”) oznacza wiązanie „półtorakrotne”, a dokładniej podwójne zdelokalizowane.\nkółko w układach cyklicznych oznacza występowanie aromatycznego układu wiązań, np. w benzenie.\nWyjątek od tego stanowią wiązania jonowe, które oznacza się, pisząc po prostu (zwykle w kwadratowych nawiasach) oba jony tworzące to wiązanie, np. [Na]+[Cl]−.\n\n\n== Wzory chemiczne ==\nWzory chemiczne to skrótowy zapis składu atomowego cząsteczek. Rozróżnia się tutaj:\n\nWzory sumaryczne proste, w których podaje się prostą listę atomów wchodzących w skład danego związku wraz z ich krotnościami (np. H2SO4, zapis Hilla). Wzór taki jest nazywany wzorem empirycznym, ponieważ może być ustalony na podstawie tylko zbadanej doświadczalnie zawartości wagowej poszczególnych pierwiastków.\nWzory sumaryczne rozbudowane, uwzględniające elementy faktycznej struktury związku, które mogą mniej lub bardziej dokładnie „rozpisywać” strukturę związku np. CH3CH2OH = C2H5OH (etanol).\nWzory strukturalne, które przyjmują formę rysunku, gdzie zwykle pokazuje się, jak i jakimi wiązaniami są połączone wszystkie atomy w cząsteczce; podobnie jak wzory sumaryczne – spotyka się wzory strukturalne pełne (ze wszystkimi atomami i wiązaniami), oraz wzory strukturalne mniej lub bardziej „skompresowane”, w których pewne grupy atomów zastępuje się ich skrótami; ponadto wzory te można rysować tak, aby dobrze oddawały faktyczny układ przestrzenny atomów i kąty wiązań chemicznych lub rysować je „płasko”, ignorując faktyczny układ atomów w przestrzeni.\nWe wzorach strukturalnych bardziej złożonych związków organicznych tradycyjnie pomija się całkowicie większość atomów węgla i wodoru występujących w głównym szkielecie cząsteczki; kreski symbolizujące wiązania chemiczne między atomami węgla łączy się bezpośrednio z sobą, przyjmując konwencję, że na wszystkich połączeniach tych kresek występują atomy węgla, zaś atomy wodoru należy domyślnie uzupełnić tak, aby uzyskiwać zawsze czterowiązalny atom węgla; taka konwencja ułatwia znacznie rysowanie wzorów strukturalnych uwzględniających faktyczny, przestrzenny „wygląd” cząsteczki.\n\nDo układania związków chemicznych według wzoru sumarycznego może być użyty porządek Hilla, np. BH3, BaCl2, CH4, ClNa, C2H4, C2H4O2, C2H6, HOT.\nDo zapisu struktury molekuł w bazach danych stosuje się także różnego rodzaju systemy przekształcające wzory strukturalne w ciągi znaków, które bezpośrednio mogą być analizowane przez programy komputerowe, m.in. SMILES, CML i wiele innych. Te formy zapisu struktury cząsteczek nie są jednak uznawane za wzory chemiczne w tradycyjnym sensie.\n\n\n== Skróty grup ==\nWe wzorach bardziej złożonych związków chemicznych stosuje się skróty, oznaczające całe, często powtarzające się grupy chemiczne. Konwencja tych skrótów jest inna w chemii nieorganicznej, metaloorganicznej i organicznej.\nSkróty te stosuje się często zarówno we wzorach sumarycznych, jak i strukturalnych\nPrzykład skrótów używanych w chemii organicznej:\n\nBu – grupa butylowa (−C4H9)\nMe – grupa metylowa (−CH3)\nEt – grupa etylowa (−C2H5)\nPr – grupa propylowa (−C3H7)\nPh – grupa fenylowa (−C6H5)\nPrzykład użycia skrótu:\n\nEtOH = C2H5OH (etanol)\n\n\n== Równania reakcji chemicznych ==\n\nRównania reakcji chemicznych składają się z trzech części. Po lewej stronie pisze się wzory cząsteczek wchodzących do reakcji (substraty, mogą to być zarówno wzory sumaryczne, jak i strukturalne), przy czym cyfry występujące przed wzorami oznaczają liczby cząsteczek wchodzących do reakcji – lub w innej konwencji liczby moli tych cząsteczek. Potem pisze się strzałkę oznaczającą rodzaj reakcji, a za nią podaje się wzory i liczby cząsteczek powstających w wyniku reakcji (produkty).\nStrzałki w reakcjach chemicznych mają ściśle określone znaczenie:\n\nstrzałka pojedyncza „→” oznacza reakcję, która w danych warunkach zasadniczo przebiega tylko w jednym kierunku\ndwie strzałki lub „półstrzałki” skierowane w przeciwne strony („⇌”) oznaczają reakcję równowagową, tzn. sytuację, w której reakcja może zachodzić w obie strony, a kierunek przemiany jest zależny tylko od proporcji substratów i produktów w mieszaninie (dwóch strzałek z półgrotami nie należy zastępować pojedynczą strzałką z dwoma grotami („↔”), która jest zarezerwowana do oznaczania struktur mezomerycznych cząsteczki)\nprzy rozpisywaniu reakcji reakcja redoks na poszczególne akty utleniania i redukcji, tradycyjnie stosuje się znak „=” dla podkreślenia, że akty te są tylko zapisem „buchalteryjnym” i nie symbolizują realnie występujących reakcji elementarnych.\nNad i pod strzałkami bardzo często dodaje się skrótowe opisy warunków w jakich zachodzi dana reakcja takie jak temperatura (np. _2000 °C_͕), użyty rozpuszczalnik, katalizator itp. Ponadto w schematach reakcji stosuje się też strzałki pionowe. Strzałka skierowana do góry („↑”) oznacza „uciekanie” gazowego produktu reakcji do atmosfery. Strzałka skierowana w dół („↓”) oznacza „wypadanie” nierozpuszczalnego, stałego produktu z roztworu, w którym zachodziła reakcja.\nBezpośrednio za wzorami substratów i produktów podaje się też czasem w nawiasach symbol stanu skupienia tych związków w momencie rozpoczęcia lub skończenia reakcji, np.:\nHCl(g) – gazowy chlorowodór, HCl(aq) – roztwór wodny chlorowodoru (czyli kwas solny), H2O(s) – woda w formie lodu.\n\nRównania reakcji można traktować dwojako:\n\njako zapis przebiegu reakcji „pojedynczych” cząsteczek.\njako zapis molowy – tzn. opisujący reakcję określonej liczby moli cząsteczek.\n\n\n== Opisy mechanizmów reakcji ==\nRównania reakcji są zazwyczaj bardzo przybliżonymi formami opisu faktycznego ich przebiegu, w których bierze się pod uwagę tylko wyjściowe substraty i końcowe produkty. W rzeczywistości reakcje chemiczne miewają często bardzo złożony przebieg, zwany ich mechanizmem.\nOpisy mechanizmów reakcji są zbiorami równań opisujących poszczególne reakcje lub jak się czasami mówi, akty elementarne, których suma prowadzi do zajścia określonej reakcji chemicznej. W równaniach reakcji elementarnych stosuje się te same konwencje strzałek, co w przypadku pełnych równań reakcji. Oprócz tego jednak często stosuje się małe półkoliste strzałki pokazujące, skąd i dokąd prawdopodobnie przemieszczają się elektrony w trakcie zrywania jednych wiązań i powstawania nowych. Zrywanie i powstawanie wiązań symbolizuje się czasem także przez rysowanie kropkowanych linii – podobnych do symboli wiązań „połówkowych”, a oznaczających w tym przypadku „moment” zerwania lub powstania wiązania.\nCzasami w opisach reakcji elementarnych podaje się także rozłożenie cząstkowego ładunku elektrycznego na poszczególnych grupach lub atomach. Stosuje się w tym celu symbole δ+ i δ− umieszczane bezpośrednio nad symbolami grup lub atomów. Ponadto, gdy ma miejsce zjawisko rezonansu chemicznego, pokazuje się w schematach mechanizmów postulowane struktury rezonansowe, które umieszcza się w nawiasach kwadratowych, a między nimi rysuje się pojedynczą strzałkę (↔) zakończoną z obu stron ostrzami. Strzałki tej nie należy mylić z symbolem reakcji równowagowej.\nSchematy mechanizmów podaje się czasami w formie listy reakcji elementarnych lub w formie koła obrazującego faktyczny cykl przemian zachodzących w trakcie reakcji.\n\n\n== Zobacz też ==\nNomenklatura chemiczna\nWłaściwości fizyczne i chemiczne minerałów\nZapis Hilla\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Symbolika liczb\n\nSymbolika liczb – przypisywanie dodatkowej treści i znaczenia liczbom występującym w określonym kontekście kulturowym lub literackim, a nawet naukowym – oprócz ich konkretnej wartości matematycznej. Nierzadko symboliczna wymowa liczby dość daleko odbiega od jej wymiernej wartości.\nCzęsto określone znaczenie symboliczne wiąże się z wcześniejszym wystąpieniem danej liczby jako konkretnej wartości w znanej sytuacji (np. 12 miesięcy, 12 godzin na tarczy zegara, 12 apostołów, 12 plemion izraelskich itd. – stąd 12 jako symbol zupełności i zorganizowania). Kiedy indziej znaczenie danej liczby wynika z trudnych obecnie do ustalenia przesłanek kulturowych: sytuacji, których obecnie nie znamy, utartych powiedzeń, a nawet mitów i przesądów. Jednak nierzadko znajomość znaczenia symbolicznego danej liczby jest wręcz konieczna do zrozumienia znaczenia wypowiedzi zawartych w określonym dziele literackim. Do najbardziej znanych należy symbolika liczb użytych w proroczych objawianiach zawartych w Piśmie Świętym, zwłaszcza w biblijnej Księdze Apokalipsy.\nW Polsce toczyły się dyskusje nad symboliką liczby 44 w dramacie Dziady Adama Mickiewicza. Symbolika liczb rozumiana jako jeden z wyrazów porządku panującego we wszechświecie miała także wpływ na kształtowanie poglądów naukowych, w szczególności w astronomii (np. w pitagorejskiej harmonii sfer  rozwijanej jeszcze do czasów Jana Keplera – w jego pracy Harmonices Mundi (Harmonia świata) z 1619 roku).\n\n\n== Grecy ==\nPitagoras z Samos (VI w. p.n.e.) głosił, że „liczba jest istotą wszystkiego” lub „wszystko uregulowane jest podług liczby”. Pitagorejczycy postrzegali liczby nieparzyste jako pozytywne, aktywne i męskie, natomiast parzyste jako negatywne, bierne i żeńskie.\nEuklides definiował liczbę jako wielość składającą się z jednostek. W związku z tym starożytni Grecy nie uważali jedynki za liczbę, lecz za matkę, podstawę i źródło wszystkich liczb. Dla pitagorejczyków jedynka symbolizowała rozum.\nDwójka, podobnie jak inne liczby parzyste, oznaczała żeńską zasadę.\nW mitologii greckiej trzej bogowie (Zeus, Posejdon i Hades) podzielili się władzą nad światem (niebem, morzem i światem podziemnym). Atrybutem Posejdona był trójząb, a Hadesa – trójgłowy pies Cerber. Rywalizacja trzech bogiń (Hery, Ateny i Afrodyty) o złote jabłko doprowadziła do wojny trojańskiej. Pomniejsze bóstwa, zwłaszcza żeńskie, często występowały w grupach po trzy: trzy Mojry (Parki), trzy Charyty (Gracje), trzy Erynie (Furie).\nW mitologii greckiej występowały cztery wiatry (północny Boreasz, zachodni Zefir, wschodni Apeliotes i południowy Notos).\nPiątka była dla pitagorejczyków symbolem zdrowia i człowieka jako mikrokosmosu. Jako połączenie „żeńskiej” dwójki i „męskiej” trójki oznaczała także miłość i małżeństwo.\nSzóstkę nazywano liczbą doskonałą. Uważano ją za symbol hermafrodyty.\nSiódemka poświęcona była bóstwom słonecznym, m.in. Heliosowi i Apollinowi. W mitologii występowało siedem Plejad; różne źródła podają od dwóch do siedmiu Hiad i od trzech do siedmiu Hesperyd. Niobe miała siedmiu synów i siedem córek, a Minotaur pożerał co roku siedmiu młodzieńców i siedem dziewcząt. Helios miał siedmiu synów. Tebański wróżbita Tejrezjasz żył przez siedem pokoleń (przez siedem lat jako kobieta). Teby miały siedem bram, obleganych przez siedmiu bohaterów (Siedmiu przeciw Tebom). Wyróżniano siedem cudów świata i siedmiu mędrców, a siedem miast rywalizowało w sporze o pochodzenie Homera. Według pitagorejczyków siódemka, jako suma czwórki (oznaczającej świat) i trójki (bóstwo), symbolizowała Wszechświat, przestrzeń i stworzenie.\nÓsemka była świętą liczbą Afrodyty, Posejdona i Apollina. U pitagorejczyków oznaczała równowagę i sprawiedliwość, była symbolem słońca, wzrostu i mądrości.\nW mitologii występowało dziewięć Muz. Według Hezjoda, brązowe kowadło spadałoby 9 dni i nocy z nieba na ziemię i tyle samo czasu z ziemi do Tartaru. Za złamanie przysięgi, bogom groziło wygnanie z Olimpu na dziewięć lat. Arka Deukaliona pływała w czasie potopu przez dziewięć dni. Dziewięć dni szukała Demeter swojej córki Kory, stąd misteria eleuzyńskie trwały dziewięć dni (prawdopodobnie jest to nawiązanie do czasu ciąży trwającej dziewięć miesięcy). Przez dziewięć dni i nocy Leto rodziła Artemidę i Apollina.\nDziesiątka uważana była za symbol doskonałości i pełni jako łączna liczba palców u rąk oraz suma pierwszych czterech liczb \n  \n    \n      \n        (\n        1\n        +\n        2\n        +\n        3\n        +\n        4\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (1+2+3+4)}\n  \n. Dla pitagorejczyków tetraktys – dziesięć kropek ułożonych w kształt trójkąta – był świętym symbolem, na który przysięgali i który uważali za korzeń i źródło wiecznej Natury. Wymieniano dziesięciu mówców attyckich.\nW mitologii występowało dwunastu bogów olimpijskich, a w astronomii i astrologii – dwanaście znaków Zodiaku. Herakles wykonał dla króla Eurysteusza dwanaście prac.\n\n\n== Rzymianie ==\nDwójka była liczbą niepomyślną, poświęconą Plutonowi, którego święto obchodzono drugiego dnia drugiego miesiąca.\nTrójka była liczbą świętą, powiązaną z przysięgami i czarami. Na Kapitolu oddawano cześć Trójcy Kapitolińskiej: Jowiszowi, Junonie i Minerwie. Sybilla oferowała królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu dziewięć ksiąg zawierających proroctwa; po spaleniu sześciu z nich sprzedała pozostałe trzy za tę samą cenę. Sentencje łacińskie dotyczące trójki:\n\nTres faciunt collegium – trzej tworzą zgromadzenie.\nOmne trinum perfectum – wszystko, co potrójne, jest doskonałe.\nOwidiusz w Metamorfozach przedstawił rozwój ludzkości w postaci czterech wieków: złotego, srebrnego, brązowego i żelaznego.\nPięć głównych bóstw galijskich (Teutatesa, Belenosa, Esusa, Taranisa i nieznaną boginię) Juliusz Cezar w dziele O wojnie galijskiej przedstawił jako Merkurego, Apollina, Marsa, Jowisza i Minerwę.\nRzym zbudowano na siedmiu wzgórzach: Palatyn, Kapitol, Kwirynał, Wiminał, Eskwilin, Celius i Awentyn. Od założenia miasta rządziło Rzymem siedmiu królów: Romulus, Numa Pompiliusz, Tullus Hostiliusz, Ankus Marcjusz, Tarkwiniusz Stary, Serwiusz Tuliusz i Tarkwiniusz Pyszny.\nLemuria, rzymskie święto zmarłych, obchodzono 9, 11 i 13 maja. Podczas tych świąt ojciec rodziny, wychodząc nocą boso z domu, rzucał za siebie ziarna grochu lub bobu, powtarzając dziewięciokrotnie: „Przez ten groch (albo: bób) wykupuję siebie i swoich”.\nCzasami symbolika liczb nawiązuje do wyglądu, w jaki są przedstawiane. Przykładowo, w starożytnym Rzymie liczby wyrażano układem palców, co pozwoliło św. Hieronimowi powiązać przypowieść o ziarnie dającym plon trzydziestokrotny, sześćdziesięciokrotny i stukrotny z małżeństwem i dziewictwem.\n\n\n== Biblijna symbolika liczb ==\nJakkolwiek w przypadku niektórych liczb spotyka się różne zrozumienie ich znaczenia w Piśmie Świętym, można podać szereg przykładów wyraźnej symboliki liczb w Biblii:\n\n\n== Judaizm ==\nPopularną w judaizmie symbolikę liczb zwięźle przedstawia dziecięca wyliczanka echad mi jodea („kto wie, co to jest jeden?”), tradycyjnie recytowana w święto Paschy :\n\n\n== Chrześcijaństwo ==\nWyliczankę analogiczną do powyższej, ale osadzoną w kulturze polskiej i chrześcijańskiej, przytoczył Seweryn Udziela w artykule w tomie 13 miesięcznika „Wisła” (1899):\n\nJedynka w chrześcijaństwie odnosi się przede wszystkim do jedynego Boga. Dwójka symbolizuje podwójną naturę Chrystusa: boską i ludzką.\nTrójka odnosi się do Trójcy świętej. W katechizmie występują trzy cnoty teologalne (wiara, nadzieja i miłość), trzy dobre uczynki (modlitwa, post, jałmużna), a także trzy rady ewangeliczne (czystość, ubóstwo, posłuszeństwo). Trzej królowie ofiarowali Jezusowi trzy dary.\nCztery to liczba ewangelistów; wymieniane są cztery cnoty kardynalne. W związku z występowaniem czterech stron świata i czterech żywiołów, czwórka może także oznaczać świat doczesny. Dwie kombinacje „duchowej” trójki i „materialnej” czwórki: ich suma \n  \n    \n      \n        (\n        3\n        +\n        4\n        =\n        7\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (3+4=7)}\n  \n oraz iloczyn \n  \n    \n      \n        (\n        3\n        ×\n        4\n        =\n        12\n        )\n      \n    \n    {\\displaystyle (3\\times 4=12)}\n  \n – dają w wyniku siódemkę i dwunastkę, liczby uważane za szczególnie doskonałe.\nPięć jest liczbą ran Chrystusa. W katolicyzmie występuje pięć przykazań kościelnych.\nSiódemka, jako liczba dni stworzenia, jest symbolem doskonałości. W katolicyzmie i prawosławiu występuje siedem sakramentów. Siedem jest darów Ducha Świętego. Katechizm wymienia siedem grzechów głównych, tradycyjnie podaje się także siedem odpowiadających im cnót (także trzy cnoty teologalne i cztery cnoty kardynalne w sumie dają siedem). Inne przykłady to siedem słów Jezusa na krzyżu, siedem trąb i księga zamknięta na siedem pieczęci w Apokalipsie świętego Jana, a także siedem psalmów pokutnych.\nTakże ósemka wyraża doskonałość i pełnię, ponieważ po stworzeniu świata widzialnego w siedem dni, nastąpiło niewidzialne „królestwo łaski”. Średniowieczne baptysteria wznoszono często na planie ośmiokąta – na znak, że włączenie w Bożą łaskę wieńczy dzieło stworzenia.\nDziewięć to liczba chórów anielskich.\nDziesięć, jako liczba przykazań, symbolizuje prawo Mojżeszowe.\nDwanaście jest liczbą apostołów. Pojawia się także w Apokalipsie, m. in. jako liczba bram niebiańskiego Jeruzalem.\n\n\n== Numerologia ==\n\nSystemem wykorzystującym symbolikę jest numerologia, czyli pseudonaukowa metoda wróżenia z liczb (np. z dat lub liczb przypisanych literom).\n\n\n== Symboliczne wykorzystanie literowego zapisu liczb ==\nPonieważ liczby mogą być zapisywane przy pomocy liter, które wówczas pełnią rolę cyfr, jak ma miejsce w systemie rzymskim, staroarabskim i in., lub też kolejnym literom alfabetu można przypisać kolejne liczby, symbolika liczb może być przeniesiona na symbolikę liter i zapisanych nimi słów. Systemy wzajemnego szyfrowania znaczeń cyfr, liczb, liter i wyrazów znajdują zastosowanie w numerologii, a także pokrewnych jej praktykach jak izopsefia lub gematria. Jednym z najbardziej badanych w ten sposób przykładów jest liczba 666 (liczba Bestii), która ma symbolizować Antychrysta. Przy zastosowaniu różnych systemów liczbę tę wywodzono z zapisu imion niektórych cesarzy rzymskich szczególnie prześladujących chrześcijan, a w czasie reformacji i kontrreformacji z nazwisk lub tytułów Lutra i papiestwa. W tej samej zasadzie dopatrywane jest źródło przesądu związanego z liczbą 17 w kulturze włoskiej, gdyż zapis XVII jest anagramem łacińskiego słowa vixi, tj. „żyłem” rozumianego „nie żyję”.\n\n\n== Zobacz też ==\nKod Biblii\nsiedem (symbol)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAniół Stróż chrześcianina katolika. Grudziądz: G. Jalkowski, [przed 1900], s. 28.\nJuan Eduardo Cirlot: Słownik symboli. Ireneusz Kania (tłum.). Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006. ISBN 83-240-0652-4.\nEuklides: Les oeuvres d’Euclide. En grec, en latin et en français. François Peyrard (tłum.). T. 1. Paris: M. Patris, 1814.Sprawdź autora:1.\nCzesława Glensk, Joachim Glensk: Myślę, więc jestem. Aforyzmy, maksymy, sentencje. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1986.\nHezjod: Teogonja Hezjoda. Kazimierz Kaszewski (tłum.). Warszawa: Wacław Maślankiewicz, 1904.Sprawdź autora:1.\nGeorges Ifrah: Dzieje liczby, czyli historia wielkiego wynalazku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990. ISBN 83-04-03218-X.\nKatherine Lee Jenner: Christian symbolism. Chicago: A.C. McClurg & co., 1910, s. 164–165.\nCzesław Jędraszko: Łacina na co dzień. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1968.\nNinel Kameraz-Kos: Święta i obyczaje żydowskie. Warszawa: Cyklady ; Żydowski Instytut Historyczny, 1997, s. 62–63. ISBN 83-86859-26-1.\nKatechizm Kościoła katolickiego. Poznań: Pallotinum, 1994. ISBN 83-7014-221-4.\nWładysław Kopaliński: Słownik symboli. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2015. ISBN 978-83-7399-626-7.\nAndrzej Peć. Elementy ludyczne w świętowaniu Żydów dzierżoniowskich. „Zabawy i zabawki: kwartalnik poświęcony zagadnieniom ludyzmu i ludyczności”. R. 3 (1), s. 193–194, 1999. Kielce: Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. ISSN 1428-2259. \nMichał Szurek. Liczby w kulturze. „Matematyka stosowana”. 48 (7), s. 52–78, 2006. Warszawa: Polskie Towarzystwo Matematyczne. ISSN 1730-2668. \nMichał Szurek. Harmonia sfer. „Młody Technik”. R. 57 (11), s. 50–53, 2006. Warszawa: Wydawnictwo AVT. ISSN 0462-9760. \nHerbert Thurston: Symbolism. W: The catholic encyclopedia. Charles G. Gerbermann (red.), Edward A. Pace (red.), Condé B. Pallen (red.), Thomas J. Shahan (red.), John J. Wynne (red.) i inni. T. 14: Simony–Tournely. New York: The Encyclopedia Press, Inc., 1912, s. 373–377. [dostęp 2019-03-17]. (ang.).\nSeweryn Udziela. Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego, mieszkającego po prawym brzegu Wisły. „Wisła: miesięcznik gieograficzno-etnograficzny”. 13, s. 217–219, 1899. \nDavid Wells: The Penguin dictionary of curious and interesting numbers. London: Penguin Books, 1987. ISBN 978-0-14-026149-3.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tetraktys\n\nTetraktys – figura trójkątna ułożona z dziesięciu punktów rozmieszczonych w strukturze piramidy o boku \n4 punktów, opisywana w tekstach Pitagorystów lub nawet Pitagorejczyków. Według Porfiriusza miałaby mieć\nznaczenie kultowe i być stosowana w czasie przysięgi Pitagorejczyków: \n\nSymbolika Tetraktysu może być taka, jak liczby 10, uznawanej wówczas za doskonałą, a każda inna jest raczej nadawana tej figurze przez współczesnych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Totenkopf\n\nTotenkopf – niemieckie słowo oznaczające „trupią głowę” lub „głowę śmierci”, używane w celu opisania wojskowych insygniów przedstawiających czaszkę na tle skrzyżowanych kości.\nSymbol ten odróżnia się od Jolly Rogera głównie tym, iż oba piszczele umieszczone są zaraz za czaszką, a nie poniżej niej, choć niektóre bandery pirackie mogły mieć i taki układ. Najważniejsza różnica polega na tym, iż Totenkopf wykorzystywany był na lądzie przez legalne władze, a nie przestępców na morzu.\n\n\n== Totenkopf na świecie ==\n\n\n=== Polska ===\n\nW okresie walk o niepodległość Polski symbol trupiej główki był odznaką Poznańskiego Ochotniczego Batalionu Śmierci z trzema kompaniami szturmowymi, dowódcą którego był Feliks Józefowicz, oraz pułków ułańskich walczących na froncie wschodnim z armią bolszewicką. Symbol trupiej główki znajdował się na czapkach oddziałów szturmowych walczących podczas powstań śląskich o przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Totenkopf widnieje także na samochodzie pancernym Korfanty używanym podczas III powstania śląskiego.\nW trakcie obrony Lwowa w 1918-1919 naszywki z czaszką oraz literami G i S na lewym ramieniu nosili ochotnicy z t.zw. oddziału Straceńców pod dowództwem porucznika Romana Abrahama. Nazwa oddziału pochodzi od sektora obrony Góra Stracenia z którego jednostka rozpoczęła swój szlak bojowy.\nRównież polskie oddziały w okresie II wojny światowej przyjmowały symbole trupiej czaszki. Przykładem jest wspomniany Jolly Roger w polskiej wersji Fil-Fil; flaga wywieszana na okrętach podwodnych po powrocie ze zwycięskiego patrolu. Nosiły ją ORP Sokół i ORP Dzik, które zapisały się na kartach polskiej historii.\nŻołnierze kilku formacji partyzanckich nosili także na mundurach naszywki z symbolem czaszki. Jedną z nich była kompania „Warszawianka” NSZ Okręgu Warszawskiego, która jako 1. kompania szturmowa walczyła w Powstaniu Warszawskim - żołnierze z 1. plutonu tej kompanii nosili na lewym rękawie naszywki z trupią główką. Innym oddziałem był pluton „Śmiertelni”, wchodzący w skład Oddziałów Leśnych Okręgu VII NSZ, walczący w rejonie Beskidu Śląskiego i Żywieckiego z władzą komunistyczną jeszcze po roku 1945. Żołnierze 3. Wileńskiej Brygady NZW (wcześniej 3 Wileńska Brygada AK), dowodzonej przez kpt. Romualda Rajsa ps. „Bury” nosili jako emblematy min. czaszkę z piszczelami i literami Ś.W.O. (Śmierć Wrogom Ojczyzny). Odznaka bojowa 3. Wileńskiej Brygady przedstawiała orła w locie, wspartego na trupiej główce. Symbole te wprowadzono 30 czerwca 1946 r. na wniosek szefa PAS, kpt. „Burego”.\n\n\n=== Prusy ===\nSymbolu Totenkopf używała już kawaleria armii pruskiej za panowania Fryderyka Wielkiego. W Rosji pojawił się on nawet wcześniej - w czasie tatarskiego panowania prawosławni mnisi-żołnierze szli do boju pod symbolami tzw. „głowy Adama”.\nFryderyk Wielki powołał do życia regiment huzarów Husaren-Regiment Nr. 5 (von Ruesch), dowodzonego przez pułkownika von Ruescha. Jego członkowie nosili czarne mundury z symbolem Totenkopf na nakryciach głowy. Oddział ten walczył podczas bitew wojny o sukcesję austriacką i wojny siedmioletniej. W 1808, kiedy regiment przemianowano na Leib-Husaren Regiments Nr.1 i Nr.2, symbol Totenkopf był w nim nadal używany.\nOznaczenia tego używano nie tylko w Prusach. Huzarzy Królestwa Szwecji wzorowali się na tych pruskich, nosząc Totenkopf na czapkach. Rosyjski regiment generała Ławra Korniłowa (Корниловский ударный полк) zaadaptował ten symbol w 1917 roku.\nW czasie wojen napoleońskich, kiedy w bitwie zginął Fryderyk, książę brunszwicki, jego ludzie zmienili kolor mundurów na czarny, a na czako każdego z żołnierzy znalazł się Totenkopf. Miało to na celu ukazanie żałoby po śmierci władcy (inne źródła twierdzą, iż tzw. „Czarni Brunszwicy” zostali tak umundurowani przez samego księcia jeszcze za jego życia - ten oryginalny ubiór miał być symbolem zemsty na Francuzach [2]. „Trupia główka” była używana przez armie pruskie i brunszwickie do 1918 roku.\n\n\n=== Republika Weimarska ===\nTotenkopf stosowany był szeroko w okresie międzywojennym, zwłaszcza przez Freikorpsy. W 1933 roku był on symbolem pierwszego, piątego i jedenastego szwadronu Piątego Regimentu Kawalerii Reichswehry.\n\n\n=== Wolne Miasto Gdańsk ===\nOd 4 czerwca 1934 r. symbol Totenkopf używany był przez policję Wolnego Miasta Gdańska jako nawiązanie do tradycji stacjonujących w Gdańsku przed 1918 r. Leib-Husarów. Niewielkie, metalowe trupie główki umieszczono na czapkach i malowano na policyjnych hełmach. Wzór czaszki z policyjnej czapki nie różnił się od wzoru stosowanego przez gdańskich huzarów.\n\n\n=== III Rzesza ===\n\nSam symbol kojarzony jest najczęściej z nazistowskimi Niemcami, zwłaszcza z SS i Waffen-SS. Miał kilka charakterystycznych cech.\n\nCzaszka zwrócona do oglądających lewym półprofilem, podobnie jak na zdjęciach do dowodu osobistego.\nJest zgodna z ludzką anatomią.\nPiszczele skrzyżowane pod bardzo małym kątem. Odległość między nimi niemal niezauważalna.\nWyraźne połączenia między poszczególnymi kośćmi mózgoczaszki. Warto podkreślić, że w naturze występują tylko u bardzo młodych ludzi.\nBardzo wyraźne, zdrowe zęby. Większość innych przedstawień raczej tego nie podkreśla.\nMózgoczaszka nie zasłania piszczeli.\nZęby są zaciśnięte. W innych przypadkach są zazwyczaj otwarte.\nWe wczesnych latach NSDAP, Julius Schreck, przywódca Stabswache (osobistej gwardii Adolfa Hitlera), przyjął „trupią główkę” za symbol swego oddziału. W 1935 roku Stabswache zostało przemianowane na Schutzstaffel (SS), ale kontynuowało używanie oznaczenia Totenkopf. Podobnie jak było ze swastyką, naziści zaadaptowali szeroko wcześniej używany symbol, który uzyskał przez to bardzo negatywne i złowróżbne znaczenie.\nTrupia czaszka była symbolem niemieckich czołgistów, ale także jednej z pierwszych formacji Waffen-SS 3 Dywizji Pancernej „Totenkopf”. Powodowało to, że często nie respektowano praw kombatanckich niemieckich pancerniaków, biorąc ich czarne mundury z trupią główką za uniformy SS.\nSymbolu „trupiej główki” używało także 54. Skrzydło Bombowców Luftwaffe (Kampfgeschwader 54), nazywane często nawet w oficjalnych dokumentach Totenkopf.\nBył on używany także przez członków specjalnych oddziałów SS (SS-Totenkopfverbände), którzy pełnili służbę wartowniczą w niemieckich obozach koncentracyjnych. \nWspółcześnie symbol Totenkopf wykorzystywany jest przez ruchy neonazistowskie i rasistowskie.\n\n\n=== Wielka Brytania ===\nCzaszka ze skrzyżowanymi kośćmi jest także obecnie symbolem jednego z regimentów Armii Brytyjskiej, The Queen’s Royal Lancers. Siedemnasty Regiment Lekkich Dragonów został utworzony w 1789 roku, niedługo po śmierci w bitwie pod Quebec generała Wolfe’a. Czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami i motto „Or Glory” miało upamiętniać zmarłego wojskowego.\n\n\n=== USA ===\nCzaszka na tle skrzyżowanych piszczeli jest także głównym elementem loga 1 batalionu zwiadowczego amerykańskich Marines.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nBandera piratów\nCzaszka i Kości\nAkcja Główki\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Trąbka pocztowa\n\nTrąbka pocztowa – jedna z wielu innowacji wprowadzonych przez włoską rodzinę reprezentowaną przez Franza von Taxisa, twórców systemu pocztowego w Europie. Zbliżający się do stacji pocztowej kurier dął w trąbkę, dzięki czemu jego zmiennik mógł zawczasu przygotować się do przesyłki i szybciej wyruszać w drogę. \nDziś trąbka jest symbolem urzędów pocztowych w wielu krajach, także w Polsce. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów trąbka pocztowa została wprowadzona pierwszymi reformami Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Triquetra\n\nTriquetra (triquatra) – symbol wykorzystywany szczególnie w religii wiccańskiej obrazujący zasadę „Cokolwiek zrobisz, wróci to do ciebie z potrójną siłą”. Często widywana jest też ringtriquetra, wpleciona w okrąg. W religii chrześcijańskiej przedstawiana jako symbol Trójcy Świętej.\nTriquetra dla Celtów była znakiem pojednania z naturą.\n\n\n== Galeria wariantów ==\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\n\nValknut\n\n\n== Bibliografia ==\nIn Search of Meaning. [w:] Dalriada Magazine [on-line]. 2001. [dostęp 2010-03-07]. (ang.).\nLiam Mac Mathúna: Irish Perceptions of the Cosmos. T. XXIII. Celtica, 1999, s. 174-187. (ang.).\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nEric W.E.W. Weisstein Eric W.E.W., Triquetra, [w:] MathWorld, Wolfram Research [dostęp 2020-12-12]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Triskelion\n\nTriskelion, triskeles (stgr. τρισκελής – „trójnóg”, „trójnożny”), także trykwetr – znak złożony z trzech jednakowych elementów: ramion, spiral, meandrów itp.) tworzących cykliczny wzór geometryczny w postaci grupy cyklicznej C3. \n\n\n== Opis ==\nTriskelion występował już w sztuce neolitycznej. Najstarsze zachowane znalezisko z tym znakiem odkryte na Malcie jest datowane na okres 4400–3600 lat p.n.e. Triskelion można też odnaleźć w całej Europie. Umieszczono go na megalitycznym grobowcu w irlandzkim Newgrange z 3200 r. p.n.e., jak też na wazach z greckich Myken. Jako trójnogi pojawia się na fladze Sycylii, dokąd trafił z Grecji. Zachował się na flagach celtyckiej Wyspy Man, w herbie bawarskiego miasteczka Füssen, widoczny też w litewskim magnackim herbie Trąby rodu Radziwiłłów. Współcześnie używany przez środowiska neopogańskie, a także w charakterze alternatywy dla swastyki jako symbol organizacji neonazistowskich w postaci złożonej z trzech siódemek.\nW Irlandii trójelementowy wir wywodzi się ze staroceltyckich inskrypcji, można go znaleźć na starożytnych kamieniach i innych obiektach w całym kraju. Gdy w Irlandii pojawiło się chrześcijaństwo, symbol ten został przejęty jako graficzny znak Trójcy Świętej.\n\n\n== Symbole będące triskelionem ==\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Triskelion w weksylologii i heraldyce ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Turul\n\nTurul – mityczny ptak, identyfikowany z rarogiem lub sokołem, który miał przyprowadzić lud Madziarów w miejsce obecnych Węgier. Choć nie jest oficjalnym godłem państwa, stanowi ważny symbol kulturowy Węgrów, szczególnie popularny wśród zwolenników koncepcji tzw. „Wielkich Węgier”, pragnących odtworzenia granic sprzed podpisania traktatu w Trianon.\nWedług innych interpretacji Turul ma cechy orła i kruka. Jest mitycznym praojcem narodu węgierskiego – świętym ptakiem totemowym Arpadów lub postacią najwyższego boga Istena, mitycznym ojcem Attyli i Almosa.\n\n\n== Pomniki Turula ==\nNajsłynniejszy pomnik Turula znajduje się na filarze kończącym ozdobne ogrodzenie wschodniego dziedzińca zamku Królewskiego w Budapeszcie. Został wykonany w 1905 roku przez rzeźbiarza Gyulę Donátha. Donáth jest także autorem pomnika Turula stojącego od 1907 roku w Bánhidzie, dzielnicy miejscowości Tatabánya, położonej 60 km na zachód od Budapesztu. Posąg Turula z tego pomnika charakteryzuje się 15-metrową rozpiętością skrzydeł, co czyni go największym w Europie posągiem przedstawiającym ptaka.\nW Budapeszcie, oprócz pomnika na terenie zamku Królewskiego, znajduje się jeszcze jeden pomnik Turula, budzący sporo kontrowersji monument w XII dzielnicy (Hegyvidéku), na skrzyżowaniu ulic Istenhegyi i Böszörményi, w pobliżu kościoła Városmajor. Pomnik ten powstał w 2005 roku jako forma upamiętnienia miejscowych ofiar II wojny światowej, z inicjatywy ówczesnego burmistrza Budapesztu, wywodzącego się z prawicowej partii Fidesz Györgyego Mitnyana. Postawienie pomnika odbyło się bez wymaganych zezwoleń lewicowo-liberalnego kierownictwa Budapesztu. Próby działań administracyjnych związanych z usunięciem nielegalnego obiektu budowlanego spotkały się ze sprzeciwem radykalnych i skrajnie prawicowych organizacji politycznych (m.in. partii Jobbik), które wielokrotnie organizowały demonstracje w obronie pomnika. Bronienie pomnika przez organizacje skrajnie prawicowe ma podłoże w znaczeniu Turula jako symbolu kojarzonego z faszystowskim ugrupowaniem strzałokrzyżowców, istniejącego w czasie II wojny światowej. W październiku 2019 roku w czasopiśmie Mozgó Világ ukazał się artykuł opisujący zbrodniczą działalność w ramach ugrupowania strzałokrzyżowców Józsefa Pokorniego, dziadka obecnego (stan na 2023 rok) burmistrza XII dzielnicy Budapesztu z ramienia Fideszu, Zoltána Pokorniego. Okazało się, że jego nazwisko widnieje na pomniku wśród nazwisk ofiar wojny. Pokorni natychmiast zainicjował usunięcie nazwiska swojego przodka ze zbioru nazwisk ofiar na monumencie. W lutym 2021 roku rada XII dzielnicy zdecydowała o zastąpieniu pomnika Turula nowym pomnikiem upamiętniającym II wojnę światową.\nPoza Budapesztem i Tatabányą pomniki Turula znajdują się także m.in. w miejscowościach Nagykanizsa, Velence i Nagykáta (pomniki w dwóch ostatnich miejscowościach są tzw. „pomnikami trianońskimi” (węg. Trianon-emlékmű).\n\n\n=== Galeria zdjęć pomników ===\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nBogowie, demony, herosi. Leksykon, ZbigniewZ. Pasek (red.), KazimierzK. Banek, Kraków: „Znak”, 1996, s. 389, ISBN 83-7006-597-X, OCLC 749557414 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tyrs (mitologia)\n\nTyrs, także laska Dionizosa, laska Bachusa (gr. θύρσος thýrsos, łac. thyrsus) – symboliczna laska.\nUchodzi za symbol płodności. W sztuce przedstawiana jest zwykle w formie prostego, dość długiego kija (z suchego pędu zapaliczki, drewna sosnowego lub jodłowego) zakończonego szyszką, na przykład sosny pinii (symbolizuje urodzaj, płodność, nieśmiertelność życia roślinnego, odrodzenie, trwałość) lub jodły greckiej. Niekiedy bywa opleciona bluszczem (symbolizuje wegetację, życie, nieśmiertelność; utożsamia siły wegetatywne i zmysłowość) albo winoroślą (symbolizuje życie, płodność, odrodzenie, zmartwychwstanie, urodzaj), ozdobiona wstążką.\nWedług mitologii greckiej i rzymskiej należała do atrybutów boga Dionizosa (Bachusa; była to jego różdżka albo berło) oraz niektórych członków jego orszaku, między innymi menad (bachantek), satyrów.\nTyrsu miał użyć Prometeusz do przeniesienia ognia ludziom.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nkaduceusz\nlaska Eskulapa (Asklepiosa)\nTyrs – imię męskie\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nWładysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003, s. 1355. ISBN 83-7399-022-4.\nHenry George Liddell, Robert Scott: A Greek-English Lexicon: θύρσος. perseus.tufts.edu. [dostęp 2011-08-06]. (ang.).\nOskar Seyffert: Dictionary of Classical Antiquities, 1894, s. 636: Thyrsus. ancientlibrary.com. [dostęp 2012-04-25]. (ang.).\nWilliam Smith: A Dictionary of Greek and Roman Antiquities: Thyrsus. perseus.tufts.edu, 1890. [dostęp 2012-03-31]. (ang.).\nHarry Thurston Peck: Harpers Dictionary of Classical Antiquities, 1898: Thyrsus. perseus.tufts.edu. [dostęp 2012-03-31]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Uroboros\n\nUroboros (stgr. Οὐροβόρος; także Urobor) – symbol przedstawiający węża z ogonem w pysku, który bez przerwy pożera samego siebie i odradza się z siebie. Powstał najpóźniej w starożytnym Egipcie, w XIV w. p.n.e.; był potem używany w starożytnej Grecji, średniowieczu i nowożytności.\n\n\n== Symbolika ==\nJako symbol gnostyków Urobor wyraża jedność duchową i fizyczną wszechrzeczy, która nigdy nie zaniknie i będzie trwać w nieskończoność w formie ciągłej destrukcji i odradzania się. Urobor pierwotnie był symbolem rzeki, jaka miała opływać Ziemię, niemającej źródeł, ani ujścia, do której wlewały się wody wszystkich rzek i mórz na świecie.\nJest to symbol nieskończoności, wiecznego powrotu i zjednoczenia przeciwieństw (coincidentia oppositorum lub coniunctio oppositorum). Gryzący własny ogon wąż wskazuje, że koniec w procesie wiecznego powtarzania odpowiada początkowi. Mamy tu do czynienia z symboliką cyklicznego powtarzania – obiegu czasu, odnawiania się świata i światów, śmierci i odrodzenia; wieczności.\nW symbolice alchemicznej urobor to symbol zamkniętego, stale się powtarzającego procesu przemiany materii – procesu, który w formie faz podgrzewania, parowania, chłodzenia i kondensacji cieczy ma prowadzić do sublimacji substancji. Urobor to odpowiednik kamienia filozoficznego.\nW psychologii analitycznej Carla Gustava Junga Urobor to metafora wczesnodziecięcej fazy rozwoju, w której jeszcze nie zaszedł proces różnicowania na świat zewnętrzny i wewnętrzny, a zatem fazy, w której nie uformowała się jeszcze tożsamość seksualna. Dopiero powstająca świadomość „ja” pozwoli przełamać fazę uroboralną, różnicując świat na matriarchalny i patriarchalny.\n\n\n== Nawiązania w świecie współczesnym ==\nZarówno symbol jak i jego nazwa są często wykorzystywane w kulturze popularnej. Istnieje np. album UROBOROS grupy Dir En Grey. Poza tym istnieje np. imprint wydawniczy Uroboros. \n\n\n== Mitologia skandynawska ==\nW mitologii skandynawskiej odpowiednikiem Uroborosa jest wąż Midgardsorm (zwany również: Jormungand, Midhgardhsormr, Midgårdsormen), oplatający swoim ciałem całą Ziemię. Jest jednym z dzieci Lokiego; podczas trwania Ragnaröku ma zatruć swym jadem każdy zbiornik wodny na świecie. Ostatecznie zginie pokonany przez Thora, którego jednak śmiertelnie zatruje.\n\n\n== Zobacz też ==\nantynatalizm\nLadon (syn Forkosa).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Vanitas\n\nVanitas (z łac. marność) – motyw w sztuce, który ma związek z myślą przewodnią Księgi Koheleta – Vanitas vanitatum et omnia vanitas – Marność nad marnościami i wszystko marność (Koh 1,2 BT).\nMotyw marności najbardziej widoczny jest w epoce średniowiecza i baroku, fascynacja śmiercią i przemijaniem przejawiała się w sztuce i literaturze. Przemyślenia na tle egzystencjalnym pojawiały się także w innych epokach.\nCzęsto jest przedstawiany w martwych naturach malarzy północnej Europy pochodzących z Flandrii i Holandii. Marność jest przedstawiana przez wiele symboli: czaszkę, zepsute lub więdnące owoce, zegary i klepsydry oraz instrumenty muzyczne.\nIch przesłanie ma uświadomić widzowi, że radość życia to tylko przemijająca chwila, trwająca jedynie przez moment. Czaszki i gnijące owoce przypominają o śmiertelności. Instrumenty muzyczne ukazują marność muzyki – w chwili gdy powstaje natychmiast umiera. Muzyka przez swoją efemeryczność pokazuje niemożność powrotu – zaczyna się i kończy równocześnie.\n\n\n== Vanitas jako motyw w sztuce ==\nVanitas należy do ważniejszych motywów literatury i sztuki baroku. Łączy piękno i przemijanie. Częstymi skojarzeniami przywołującymi obrazy przemijania były w baroku sentencje memento mori i carpe diem.\nW XVII w. martwe natury zaspokajały potrzeby moralizatorskie i dewocyjne Europy łącząc w swoich formach południe i północ, katolików i protestantów.\n\n\n== Symbole vanitas ==\nW malarstwie symbole vanitas mają mieć wpływ moralizatorski, wskazujący na przemijalność życia i dóbr ziemskich. Często są to trupia czaszka, zgaszone świece, klepsydry i zwiędłe kwiaty oraz w szczególnym znaczeniu sceny pokazujące pustelników i umartwiania ciała.\nSzczególnie malarstwo holenderskie XVII w. upodobało sobie motyw vanitas w przeróżnych wariacjach tematu memento mori. Podłożem tego były grasujące zarazy, niekończące potyczki wojen religijnych, bombastyczny przepych i władza powodujące zrozumiały krytycyzm w zachowaniu. Często też motyw vanitas był łączony z błaganiem o zmiłowanie w boskim i chrześcijańskim rozumieniu.\nCzęsto martwe natury przedstawiały bogatą i perfekcyjnie namalowaną scenę przepełnioną symbolami związanymi z vanitas. Symbole były dla współczesnych powstaniu dzieła w pełni zrozumiałe.\n\n\n=== Luksusowe dobra ziemskie ===\nUlubionym, ale ambiwalentnym, symbolem były wszelkie dobra luksusowe. W pojęciu kalwińskiej Holandii w okresie baroku luksus jest wynagrodzeniem za uczciwość i bogobojność. Jest zewnętrzną oznaką bycia wybranym z woli Boga. Uczciwość i bogobojność jest równocześnie zobowiązaniem do prowadzenia przykładnego i cnotliwego życia.\nZ drugiej strony jednak, dobra ziemskie są pokusą przyciągającą występek. Luksus jest oznaką dekadencji i chęci występku. Występek jest karany utratą dóbr ziemskich. Bezmyślne przywiązanie do luksusu i niezmierzona chęć władzy i tak w końcu prowadzi do ich utraty, gdyż wszelkie dobra są przemijające.\nKosztowne muszle, szklane kielichy, kute metalowe puchary, egzotyczne owoce jak cytrusy stanowiły luksus. Wszystkie te błyskotki w istnieniu ludzkim były tylko chwilowym zdarzeniem.\nLustro i biżuteria\nOdpowiada kobiecemu pięknu i atrakcyjności, ale też ich przemijaniu, próżności i przejściu do nieba w chwili śmierci.\nNaczynia\nKosztowne, dekorowane naczynia to prawo kobiety do życia i seksualności. Przez swój związek z grzechem pierworodnym – \"kobieta to córka Ewy\" – naczynie jest symbolem grzesznego upadku.\nZegary\nZegary mierzą czas i pokazują upływanie ludzkiego życia. Symbolizują przy tym nieuchronną śmiertelność. Nie muszą to być klepsydry. Mechaniczne zegarki kieszonkowe mają takie samo przesłanie. Będąc dobrem luksusowym pokazują też powodzenie i przemijanie sukcesu.\nInsygnia władzy\nKorony (również tiara), berła, przyłbica albo hełm, ozdobne łańcuchy są oznakami porządku doczesnego świata i jego przemijania, którego przeciwstawieniem jest porządek niebieski.\n\n\n=== Flora i fauna ===\nW tekstach dotyczących marności często pojawiają się odniesienia do flory. W Biblii obecne są w Księdze Izajasza: \"Wszelkie ciało to jakby trawa, a cały wdzięk jego jest niby kwiat polny [...] Trawa usycha, więdnie kwiat, lecz słowo Boga naszego trwa na wieki\" (Iz, 40, 6, 8),\nPodobną metaforą losu ludzkiego posługuje się Homer (Iliada, Pieśń VI):\nTaki już los ludzkich rodów jak losy nietrwałych liści -\njedne na ziemię wiatr zrzuca liście, a inne wydaje\nrozkwitający las, kiedy zbliża się pora wiosenna.\nZ rodem człowieczym to samo: jeden rozkwita, a drugi\npada.\nKwiaty, liście, gałęzie\nSymbolizują witalność i siłę życia. Jednak kwitnące życie przemienia się w zwiędłe. Kwiaty cięte są już śmiercią. Aspekt przemijającego życia podkreślają również rozkwitające i więdnące kwiaty. Prócz tej ogólnej symboliki rośliny i kwiaty mają swoją symbolikę specyficzną:\nRóże\nKwiat Wenus symbolizuje przede wszystkim miłość i seksualność. Ta doczesna miłość jest jednak – jak wszystko co ludzkie – próżna.\nMaki\nMak, znany środek uspokajający, symbolizuje sen i osłabienie w godzinie śmierci. Z drugiej strony, ze względu na swój czerwony kolor, symbolizuje mękę Chrystusa.\nTulipany\nW XVII w. hodowla tulipanów w Holandii przeżywała niebywały boom. W krótkim czasie z orientalne cebule tulipanów stały się przedmiotem ożywionego handlu i obiektem spekulacji. Z biegiem czasu manii tulipanowej wielu hazardzistów wzbogaciło się na handlu tulipanami. Wielu jednak wskutek złych spekulacji straciło dobytek. Dlatego tulipany – szczególnie w martwych naturach holenderskich z XVII w. – symbolizują bezmyślność, nieodpowiedzialność i bezsensowne obchodzenie się z darowanymi przez Boga dobrami.\nOwoce\nOwoce symbolizowały płodność i obfitość rozumianą jako bogactwo i sukces. Jednak nie są one trwałe. Jest to obrazowane często przez umieszczanie wśród apetycznych owoców innych przejrzałych i gnijących.\nOwoce jadalne mają swoje specyficzne znaczenia symboliczne. Grzeszność symbolizują np. gruszki, pomidory, cytrusy, winogrona, brzoskwinie, wiśnie i jabłka. Symbolem erotyzmu są figi, śliwki, jabłka lub wiśnie.\nMyszy i szczury\nTe płodne zwierzęta są wielkimi szkodnikami. Działają w porozumieniu z diabłem i często są symbolem grzesznej natury człowieka.\nJaszczurki\nNieczyste zwierzę, wąż z nogami, mały smok, towarzysz diabła. Ale często, gdy wygrzewa się w słońcu, jest też symbolem pełnego poświęcenia miłość chrześcijan dla ich słońca, Jezusa Chrystusa.\nMuszle ślimaków\nMuszle ślimaków są pozostałością żywego zwierzęcia. Dlatego symbolizują śmierć i przemijanie. Podobnie muszle małży. Ślimaki podobnie jak gady były ucieleśnieniem śmiertelnego grzechu lenistwa.\nMuchy i inne owady\nMuchy i inne owady symbolizują krótkość życia. Prócz tego będąc szkodnikami powodują psucie żywności. Szczególnie muchy jako towarzyszki diabła (hebr. Belzebub, (hebr.  \"Pan much i komarów\").\nUwaga: motyle stanowią wyjątek od tej symboliki.\nPająki\nIkonograficznie nie ma różnicy między owadami i pająkami. Patrz wyżej.\nPapugi\nPapuga była bardzo drogim zwierzęciem i dlatego stanowiła przedmiot luksusu. Jednocześnie jest zwierzęciem potrafiącym mówić ludzką mową. Jednak papuga nie rozumie tego, co mówi i dlatego symbolizuje towarzyszącą przemijającej modzie próżność ludzi, którzy powinni zwracać się do Boga.\nCzaszki\nLudzka czaszka jest bezpośrednim odniesieniem do śmierci, przedstawia martwą część człowieka.\n\n\n=== Sprzęty gospodarstwa domowego ===\nŚwiece\nPłonąca świeca jest wyobrażeniem materii i ducha, płomień obrazuje ludzką duszę, jego zgaszenie – śmierć.\nNoże\nPrzez swoją ostrość i zdolność do wyrządzania ran nóż jest symbolem śmiertelności człowieka. Będąc symbolem fallicznym może być pośrednio symbolem seksualności mężczyzny.\nSzkło i porcelana\nKosztowne rżnięte szkło i szczególnie porcelanowa zastawa były bardzo drogie i należały do dóbr luksusowych. Niezależnie od tego podlegały bardzo łatwo przypadkowemu zniszczeniu, co symbolizowało nietrwałość i przemijanie. Przez swoją błyszczącą białość porcelana symbolizowała też czystość. Szkło zaś przez swoją przeźroczystość – cnotliwość i dziewictwo.\nPuste naczynia szklane\nPuste naczynia szklane, często obok pełnych, symbolizują śmierć.\nRozbite szkło i naczynia stołowe\nRozbite szkło i zastawa symbolizują kruchość ludzkiego szczęścia i stojącą zazwyczaj w pobliżu śmierci.\nDzbany (kufle)\nDzbany i kufle są symbolem opilstwa, a także złego sposobu życia, lekkomyślności i zdrożności.\nMoździerz albo tłuczek\nSą symbolami męskiej i kobiecej seksualności oraz dążenia do spełnienia. Takie spełnienie jest w oczywisty sposób płonne.\n\n\n=== Żywność ===\nSłodycze i cukier\nKosztowne łakocie są z jednej strony symbolem wiary chrześcijan, dającym przedsmak \"słodkich rozkoszy nieba\", z drugiej zaś, mając wysoką cenę, są oznaką luksusu i symbolizują marnotrawstwo.\nSery\nSer jest nietrwały i dlatego odpowiada przemijaniu. Może też, ponieważ wytwarzany jest z mleka, być symbolem przyjścia Chrystusa, gdyż, co jest powszechnie wiadome, jest On \"mlekiem nieba\".\nCytryny\nCytryny, jak wszystkie owoce południowe, były oznaką luksusu. Jednak, z powodu kwśnego smaku były używane oszczędnie i nie jedzone łapczywie, są więc symbolem cnoty i umiarkowania.\nCytryny, które dość często pojawiały się w martwych naturach, miały przypisywane właściwości lecznicze. Miały one stanowić odtrutkę na trucizny kryjące się w rozmaitych substancjach.\nDziczyzna i upolowana zwierzyna\nW martwych naturach przedstawiających kuchnie częstym motywem są dziczyzna i upolowane zwierzęta, które z jednej strony są pyszną ozdobą stołu znamionująca powodzenie, obfitość i luksus, z drugiej jednak udrapowane, ciche zwłoki zwierząt uwidaczniają śmiertelność doczesnego życia.\nWśród myśliwskich trofeów szczególne znaczenie ma zając. Mimo krótkich przednich łap jest bardzo szybki, zwinny i skoczny – prawie fruwa. Swoją bezbronnością symbolizuje wiarę ludzką. Jak fruwający zając może człowiek osiągnąć Chrystusa, swojego Boga, szczyt mądrości, jedyną obronę i swoje pewne schronienie. (W ikonografii nie stawiano różnicy między zającem i królikiem.)\n\n\n=== Ucieczka i przemijanie czasu ===\nBańki mydlane\nbańki mydlane i szklane kule są symbolem ludzkiego życia, lecz przez swoje piękno także przemijania. Kula jest też symbolem nietrwałości życia.\nInstrumenty, nuty\nMuzyka w przeciwieństwie do innych sztuk jest nietrwała, nie może niczego utrwalić, stale płynie i przemija.\nKarty do gry, kości\nKarty, kości i inne utensylia związane z grami pokazują bezcelowe tracenie czasu w imię złego celu życia, fałszywy cel w życiu, jego grzeszność.\nListy\nSą materialnym produktem ludzkich działań i zachowań, które w oczywisty sposób przeminą.\nNauka i wiedza\nUczone księgi, instrumenty, zbiory kuriozów i antyków – to tylko doczesna wiedza, która przeminie.\n\n\n=== Symbole chrystologiczne ===\nPośród wielu symboli występujących na martwych naturach związanych z vanitas są takie, które mają związek z nauką i postacią Chrystusa. Tak, jak wszystko co ziemskie musi przeminąć, to co boskie, jest trwałe i nieprzemijające.\nRyba\nZ greckiego ryba – ιχθυς = Ιησους Χριστος Θεου υος Σοτηρ (Jezus Chrystus, Syn Boży, Zbawiciel).\nChleb i wino\nSą symbolem eucharystii i nowego przymierza dających oczekiwane zbawienie.\nKielich\nJest również symbolicznie związany z winem, czyli eucharystią.\nGąsienice, motyle\nGąsienica przemieniająca się w motyla jest symbolem zmartwychwstania i zbawienia. Motyl prócz tego symbolizuje duszę człowieka.\nKość słoniowa\nKość słoniowa, ze względu na jej kosztowność i białość, już od starożytności jest symbolem czystości i stałości.\nGoździk\nMając nasiona w kształcie igieł jest goździk symbolem męki Chrystusa.\nSól\nSól jest tak niezbędna do życia, jak łaska Chrystusa. Dlatego sól jest symbolem Chrystusa.\nStrączki grochu\nBezpiecznie chroniące owoce strączki i kwiaty grochu symbolizują dziewicze poczęcie Chrystusa.\nJajko\nJajko jest symbolem zmartwychwstawnia.\nPerły\nW perłach jednoczy się pełnia i czystość, poza innymi znaczeniami symbolizują Chrystusa.\n\n\n== Interpretacja symboli ==\nLista symboli vanitas i symboli chrystologicznych nie jest kompletna. Można jeszcze podać setki znaczeń symbolicznych. Malarze i ich widzowie widzieli te symbole jako proste analogie: sól jest koniecznie potrzebna człowiekowi do życia, jak Chrystus do zbawienia i dalej sól = Chrystus.\nW martwych naturach kręgu vanitas malarze korzystali z wielkiego bogactwa symboli. Każdy nowy obraz przynosił mieszaninę starych, powszechnie znanych i nowych, które w starym otoczeniu były zrozumiałe. Powoduje to, że interpretacja symboliki na nich zawartej nie jest prosta.\nNie każde naczynie musi symbolizować kobiecą seksualność. Nie wszystko musi mieć znaczenie symboliczne. W interpretacji jest bardzo pomocne zgromadzenie wielu potencjalnych symboli i ich tematyczne uporządkowanie. Jeśli wiele symboli ma podobne znaczenie, np. seksualizm (moździerz, nóż, róże..), jest bardzo prawdopodobne, że naczynie też ma takie znaczenie. Podczas analizy wyizolowanych symboli należy uważać, gdyż istnieje możliwość nadinterpretacji. Pośród różnorodnych możliwości może się znaleźć przypadkowe przedstawienie, nie związane z resztą symboli.\nPrzy każdym poszukiwaniu symbolicznego znaczenia trzeba jednak pamiętać, że martwe natury z kręgu vanitas nie przestają być pięknymi dziełami artysty przeznaczonymi do oglądania.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nArs moriendi\nDanse macabre\nEschatologia\nHieronim Bosch – przykład malarstwa symbolicznego\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nHistoria vanitas w malarstwie cz. I. wodka.over-blog.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-27)]. (fr.).\nHistoria vanitas w malarstwie cz. II. wodka.over-blog.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-06-21)]. (fr.).\nvanitas, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2013-04-26]  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Vesica piscis\n\nVesica piscis (łac., dosł. „rybi pęcherz”) – krzywa o migdałowatym kształcie, zamknięta na płaszczyźnie, symetryczna względem swojego środka, powstała w geometrii euklidesowej przez przecięcie się dwóch okręgów o równych promieniach w taki sposób, że środek jednego okręgu leży na okręgu drugim.\n\n\n== Konstrukcja ==\n\nPrzykładowe sposoby skonstruowania vesica piscis:\n\nRysuje się okrąg o środku w punkcie A i promieniu R. Dowolny punkt B leżący na tym okręgu obiera się jako środek drugiego okręgu o promieniu R (czyli sięgającym punktu A). Część wspólna obu kół, których brzegami są te okręgi będzie mieć kształt vesica piscis.\nDwa trójkąty równoboczne o bokach długości a rysuje się obok siebie tak, by miały jeden wspólny bok (zachodzi symetria osiowa względem prostej, na której leży ten wspólny bok), i z każdego z dwóch końców tego wspólnego boku zatacza się okrąg o środku w tym końcu i o promieniu równym a (czyli sięgającym pozostałych wierzchołków obu trójkątów). Część wspólna obu kół, których brzegami są te okręgi będzie mieć kształt vesica piscis.\nGdy długości promieni okręgów, z których skonstruowano vesica piscis równe są \n  \n    \n      \n        R\n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle R,}\n  \n to:\n\npole powierzchni ograniczonej przez tę krzywą wyraża się wzorem \n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              1\n              6\n            \n          \n        \n        (\n        4\n        π\n        −\n        3\n        \n          \n            3\n          \n        \n        )\n        ⋅\n        \n          R\n          \n            2\n          \n        \n        ≈\n        1,228\n        369699\n        ⋅\n        \n          R\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle {\\tfrac {1}{6}}(4\\pi -3{\\sqrt {3}})\\cdot R^{2}\\approx 1{,}228369699\\cdot R^{2}}\n  \n;\nwysokość tej figury (odległość między jej najdalszymi punktami) wynosi \n  \n    \n      \n        \n          \n            3\n          \n        \n        ⋅\n        R\n        ≈\n        1,732\n        050808\n        ⋅\n        R\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\sqrt {3}}\\cdot R\\approx 1{,}732050808\\cdot R}\n  \n;\nszerokość (prostopadła do wysokości) tej figury wynosi \n  \n    \n      \n        R\n        ;\n      \n    \n    {\\displaystyle R;}\n  \n\ndługość krzywej jest równa \n  \n    \n      \n        \n          \n            \n              4\n              3\n            \n          \n        \n        π\n        R\n        ≈\n        4,188\n        790204786\n        ⋅\n        R\n      \n    \n    {\\displaystyle {\\tfrac {4}{3}}\\pi R\\approx 4{,}188790204786\\cdot R}\n  \n.\nW vesica piscis, podobnie jak w elipsie, długość cięciwy takiej, że jej środek jest zarazem środkiem symetrii figury, jest maksymalna i minimalna wzdłuż dwóch prostopadłych kierunków. Długości te nazwano w tym artykule odpowiednio wysokością i szerokością.\n\n\n== Vesica piscis w kulturze ==\nMotyw vesica piscis wykorzystywany był jako aureola (mandorla) otaczająca postać Chrystusa i świętych na obrazach we wczesnej sztuce chrześcijańskiej.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\nW odcinku pt. „Power” (seria 4) telewizyjnego serialu Wzór, profesor Larry Fleinhardt omawia symbolikę religijną vesica piscis, gdy Charlie Eppes wspomina o tym, że konstruuje diagram Venna.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nichthys\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Węzeł (symbol)\n\nWęzeł – starożytny symbol posiadający liczne znaczenia:\n\npowiązanie – w buddyzmie rozwiązanie węzła oznacza oderwanie (mędrca) od problemów ziemskiej egzystencji;\npołączenie – węzły rodzinne;\nmiłość;\nmałżeństwo – zawiązywanie węzła było w różnych kulturach częścią rytuału zaślubin; w obrządku katolickim wiązanie rąk nowożeńców stułą;\nżycie – węzeł oznacza skomplikowane ludzkie losy, jego rozwiązanie – śmierć;\nnieśmiertelność – amulet egipski: węzeł Izydy; chiński znak długowieczności; hinduski symbol wiecznej reinkarnacji;\nochrona – u Arabów zawiązanie kosmyka włosów (lub brody) chroniło od „złego oka”;\nkomplikacja;\nprzeszkoda – przecięcie węzła gordyjskiego to symbol radykalnego rozwiązania problemu, ale również brutalności w postępowaniu;\nkłopot – zawiązanie węzełka służy przypomnieniu o (ważnej) sprawie;\ntajemnica – „zawiązać węzeł a końce (sznura) wsadzić w wodę” oznacza zatajenie sprawy.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wieniec laurowy\n\nWieniec laurowy (wawrzynowy) – symbol chwały, sławy, triumfu i zwycięstwa, także nagroda dla zwycięzcy w boju lub sportowej rywalizacji. Przyznawany był zwycięskim wodzom, artystom, poetom, uczonym, sportowcom.\n\n\n== Starożytność ==\nWieniec laurowy był atrybutem Apollina, nosili go również kapłani Hery i Heraklesa. Laur był również atrybutem Sławy, Prawdy, muz (Kalliope i Klio), a także poetów. Wierzono, że noszenie wieńca laurowego daje natchnienie twórcze.\nWieniec laurowy (tzw. wieniec triumfalny), który otrzymywał zwycięski wódz w starożytnym Rzymie miał symbolicznie oczyszczać z przelanej w boju krwi. Z czasem stał się on symbolem zwycięstwa i nieśmiertelnej chwały.\nWieńcem laurowym (tzw. laur olimpijski) ozdabiano głowy zwycięzców na igrzyskach w Grecji i Rzymie.\nPrawo do stałego noszenia wieńca laurowego miał Juliusz Cezar, od tego czasu wieniec laurowy i purpurowy płaszcz stały się symbolami naczelnego wodza Imperium Rzymskiego.\n\n\n== Średniowiecze i nowożytność ==\nZ czasem wieniec laurowy stał się symbolem nie tylko zwycięstwa, ale też wybitnych osiągnięć we wszelkich dziedzinach życia. W średniowieczu kończący studia honorowani byli gałązkami owocującego wawrzynu szlachetnego. Wieńcem laurowym nagradzano wybitnych pisarzy (tzw. Laur Kapitolu – wyróżnienie przyznawane pisarzom przez cesarzy lub papieży).\nW sztuce chrześcijańskiej wieńce laurowe, jako symbole triumfu i czystości, ozdabiały głowy świętych dziewic-męczennic, a także innych męczenników. W wieńcu laurowym umieszczano również monogram Chrystusa wskazując na jego zwycięstwo nad śmiercią lub rękę Boga, co symbolizowało jego nieśmiertelność\nGałązki i wieńce laurowe w sztuce sepulkralnej są symbolem nieśmiertelności.\n\n\n== Wieniec laurowy obecnie ==\nLaur jest symbolem zwycięstwa i pokoju. Motyw wieńca laurowego również współcześnie jest często wykorzystywany, m.in. w falerystyce:\n\njedna z odznak żołnierskich (Wzorowy Żołnierz) ma kształt wieńca laurowego.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wieża z kości słoniowej\n\nWieża z kości słoniowej – wyrażenie używane dla określenia miejsca odosobnienia, na ogół w znaczeniu przenośnym, czasem ironicznym.\n\n\n== Historia pojęcia ==\nWyrażenie to wywodzi się z tekstu Biblii (Pieśń nad pieśniami), gdzie oznacza szlachetną czystość. W tym znaczeniu zwrot ten przeszedł do tradycji chrześcijańskiej Europy (takie wezwanie występuje np. w Litanii loretańskiej), ale następnie ewoluował i obecnie już nie jest w tym znaczeniu używany.\n\n\n== Znaczenie współczesne ==\nWspółcześnie \"wieża z kości słoniowej\" oznacza miejsce odosobnienia intelektualnego, kryjówkę przed hałasem świata zewnętrznego, naciskami polityki i wymogów kariery – miejsce, w którym uczeni i pisarze mogą bez przeszkód oddawać się swoim rozmyślaniom i tworzyć swój własny świat. W tym znaczeniu od 1933 r. funkcjonuje również pojęcie klasztoru \"Shangri-La\", w pewnym sensie konkurujące z pojęciem \"wieży z kości słoniowej\".\nPierwszym, który użył tego terminu w takim – dziś uważanym za nowoczesne – znaczeniu, był Charles-Augustin Sainte-Beuve, francuski literat i krytyk literacki z połowy XIX w. Do Polski takie użycie tego terminu dotarło albo bezpośrednio z Francji, albo poprzez Niemcy, gdzie rozpowszechniło się w początkach XX wieku.\n\n\n== Cechy stylistyczne ==\nStylistycznie termin ten nie jest dziś całkiem jednoznaczny. Część osób odnosi go z podziwem do tych, którzy, zamknąwszy się w swoich pracowniach, rezygnują ze sławy i blichtru świata zewnętrznego, aby w spokoju oddawać się swojej twórczości. Inni przydają temu pojęciu jednak posmak negatywny, ponieważ osoby takie odcinają się od życia realnego, nie dbają o sprawy społeczne i polityczne, stąd tworzą jakby sobie a muzom.\nW tradycji polskiej – tak jak w niemieckiej i rosyjskiej – pojęcie to bardzo często łączone jest raczej z podziwem i sympatią dla człowieka bez reszty oddanego swemu dziełu. W kulturze anglosaskiej, natomiast, dostrzec można bardziej negatywny stosunek.\nGeneralnie kość słoniowa jest materiałem pięknym i szlachetnym, ale w obróbce niepraktycznym. Toteż stylistycznie nacisk można w zależności od preferencji i potrzeb danego kontekstu kłaść na piękno i szlachetność lub na niepraktyczność.\n\n\n== Literatura ==\n\nMike S. Adams: Welcome to the Ivory Tower of Babel: Confessions of a Conservative College Professor. Harbor House, 2004\nErwin Panofsky: In defence of the ivory tower. - The Centennial Review Vol. 1, No. 2, 157: 111-122", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wilk w kulturze\n\nWilk jest obecny w wierzeniach i kulturze wszystkich narodów zamieszkujących tereny, na których występuje. Obecny jest w imionach i nazwiskach, nazwach miejscowości, gór, rzek i innych obiektów geograficznych. Występuje w mitach zarówno religijnych, jak i narodowych. Przedstawiany jest we wszystkich obszarach działalności artystycznej, często jako symbol zagrożenia, zła, sił mrocznych i dzikich. Jego zwierzęcą siłę i niezależność próbowano posiąść. Służyć temu miały magiczne obrzędy szamanów, noszenie wilczych kłów czy przywdziewanie jego skóry. W wielu kulturach występuje mit o możliwości przemiany człowieka w wilka, wilkołactwie. Pierwotnie obraz wilka nie był jednoznaczny w sensie moralnym – jednoznacznie zły. Pozytywnie bywała postrzegana wilcza niezależność i siła. Istnieją mity o opiece wilków nad ludźmi, jak ten o założycielach Rzymu: Romulusie i Remusie.\nChrześcijaństwo utożsamiło wilka z diabłem, przeciwstawiając jego zwierzęce cechy ideałowi Jezusa, przedstawianego pod postacią baranka. Na wiele wieków zaważyło to na sposobie postrzegania wilka w europejskim kręgu kulturowym.\nObecnie wilk symbolizuje zarówno zło, jak i siłę i niezależność. Strach, jaki budzi, bywa wykorzystywany do zdobycia psychologicznej przewagi nad przeciwnikiem, przy pomocy samej „wilczej” nazwy. Nazw takich używają ugrupowania wojskowe, partyzanckie czy terrorystyczne, ale i kluby sportowe. Wilk, dzięki twórczości literackiej jego piewców, zdołał wytworzyć i inny mit kulturowy – mit o bezkresnych przestrzeniach, pełnej swobodzie, surowym pięknie i pełnej wolności.\n\n\n== Wilk w kulturach europejskich ==\n\n\n=== Grecja ===\nW mitologii greckiej czas był symbolizowany wizerunkiem Chronosa. Składały się na niego: pies (symbolizujący przeszłość), lew (symbolizujący teraźniejszość) oraz wilk, będący symbolem przyszłości.\nW starożytnej Arkadii składano ofiary z ludzi bóstwu o nieustalonym imieniu, wypartemu następnie przez Zeusa z przydomkiem Lykajos („wilczy”). Miejsce składania ofiar zwano „Lykajon”, czyli „Wilcza Góra”. Według mitu, Lykaon był pierwotnie człowiekiem, złym i okrutnym władcą, królem Arkadii. Wraz ze swymi 50 synami dopuszczał się licznych okrucieństw na swych poddanych. O skargach ludzi dowiedział się Zeus i przybył do Arkadii, by samemu się przekonać, jak wygląda sytuacja i jakim władcą jest Lykaon. Król poczęstował Zeusa pieczenią z zabitego chłopca, co rozgniewało boga. Z zemsty zamienił on złego króla w wilka, a na całą ludzkość zesłał potop.\nWilk w starożytnej Grecji związany był nie tylko z kultem Zeusa, ale też Apollina. Apollo Lykoktonos (Apollo Wilkobójca) jako bóg Słońca chronił stada przed wilkami za pomocą strzał-promieni słonecznych. Sam Apollo także był pasterzem – według Iliady pasał stada Admeta i Laomedona. W Atenach istniał kult Apollina Likejosa (Apollina Wilczego) i poświęcony mu gimnazjon poza murami miasta, nad rzeką Eridan. W gimnazjum tym Arystoteles założył szkołę filozoficzną Likejon, od którego wzięły nazwę współczesne licea. Postać wilczycy przybrała także matka Apollina, Latona, w czasie dwunastodniowej ucieczki przed zazdrością Hery z kraju Hiperborejczyków na Delos.\nWilk, obok psa i jastrzębia, był symbolem boga wojny Aresa. Postać wilczycy przybierała Mormo (lub Mormolyke), żeński demon wysysający krew z młodych ludzi.\nNa utrwalanie poglądów na temat zwierząt, w tym wilka, duży wpływ miały dzieła Arystotelesa. W traktacie Zoologia pisze on, że wilk, będąc drapieżnikiem, pozostaje w stanie wojny z osłem, bykiem i lisem. W niektórych zaś sytuacjach krzyżuje się z psimi sukami. Stosunki człowieka z wilkiem są według niego skomplikowane – z jednej strony, wilki (zwłaszcza pozostające poza stadem) czasem polują na ludzi, z drugiej, w niektórych rejonach (Krym) towarzyszą w połowie ryb, analogicznie jak sokoły w sokolnictwie. W razie niewywiązywania się ludzi z umowy o podziale połowu, niszczą one suszące się sieci. Arystoteles podawał w wątpliwość przekonanie, że wszystkie wilczyce wydają na świat potomstwo tylko w dwunastu określonych dniach roku, co miało być związane z historią Latony. Zadaje też kłam twierdzeniu, jakoby wilczyce rodziły tylko jeden raz w życiu.\nW starożytnej Grecji zwierzęta były wcieleniem sił wyższych. Nierzadko oddawano im cześć, a nawet uważano ich za przodków najstarszych rodów. Nie można było ich zabijać, a ich wizerunki były znakami rozpoznawczymi rodzin. Ich totemizm przejawiał się głównie na Samos, gdzie czczono owcę, w Tebach – miejscu oddawania czci łasicy, i w Delfach, gdzie do najważniejszych zwierząt należał wilk.\n\n\n=== Rzym ===\n\nW mitologii rzymskiej wilk był poświęcony, obok dzięcioła i dębu, bogu wojny – Marsowi. Wilk był symbolem założenia Rzymu, a obok konia, orła, lwa, dzika i Minotaura – jednym z symboli rzymskich legionów.\nW kulturze rzymskiej pojawienie się wilka przed bitwą zwiastowało pomyślny przebieg walki, jednakże, jak twierdził Pliniusz Starszy, jego wzrok odbierał głos człowiekowi, który pierwszy na niego spojrzał. W wierzeniach staroitalskich występował natomiast faun Luperkus, pełniący rolę magicznego stróża stad hodowlanych przed wilkami. Poświęcone mu święto, Luperkalia, obchodzono w ostatnim miesiącu roku według kalendarza rzymskiego, Februariusie, co odpowiada współczesnemu lutemu. Miejscem obchodów była jaskinia na wzgórzu Palatyn, w której według legendy wilczyca wykarmiła swym mlekiem mitycznych założycieli Rzymu – bliźniaków Romulusa i Remusa.\nObrzęd odbywał się (według współczesnego kalendarza) 15 lutego, a sprawowali go kapłani zwani Luperkami (według innej wersji członkowie arystokratycznego stowarzyszenia Luperków). W jaskini na zboczu Palatynu składano ofiarę z kozy lub kozła oraz psa. Po zabiciu zwierząt prowadzący kapłan dotykał zakrwawionym nożem czoła każdego z uczestników, lecz ślad krwi był natychmiast zmywany kłębkiem wełny nasączonej w mleku. Podczas tej czynności wszyscy obecni każdorazowo mieli według opisu wybuchać śmiechem. Następnie luperkowie odziani jedynie w koźle skóry przepasujące lędźwie obiegali Palatyn, smagając zgromadzony lud rzymski, zwłaszcza młode kobiety, skórkami lub rzemieniami. Zwyczaj ten wywodził się prawdopodobnie z okresu przed założeniem miasta, gdy na Palatynie znajdowała się rolnicza osada. Sama nazwa święta wywodzona jest od połączenia lupus – wilk i aceo – przepędzam, co miało sugerować pasterski charakter pierwotnej ceremonii. Ofiara z kozła ma według niektórych naukowców być ofiarą z trzody, zaś pies być namiastką pierwotnej ofiary z wilka. Pomazanie krwią, a następnie szybkie jej starcie symbolizować miało rany odniesione w walce, zaś śmiech miał odpędzać złe duchy lub zaznaczać, że cała ceremonia jest jedynie symboliczna. Hałaśliwy bieg wokół Palatynu wiązany jest natomiast z odstraszaniem drapieżnych zwierząt, zaś smaganie skórkami z magiczną ochroną i kultem płodności.\nWspółcześnie, aż do zniesienia kultu tych świętych, 15 lutego przypadały imieniny braci, św. Faustyna i Jowity, co prawdopodobnie ma związek z legendą o znalazcy Romulusa i Remusa – pasterzu Faustusie, i być może kultem Jowisza.\n\n\n=== Ludy nordyckie i Germanie ===\n\nWilkowi przypisano w nordyckich mitach rolę podobną do tej, jaką chrześcijaństwo przypisuje szatanowi. Chodzi o Fenrira, syna trickstera Lokiego i olbrzymki Angerbody, który był dzikim i bardzo silnym wilkiem. Z obawy przed jego siłą bogowie zdecydowali się go uwięzić. Został spętany magicznym powrozem stworzonym z korzeni gór, ptasiej śliny, kobiecej brody, odgłosu kocich kroków i podobnych elementów.\nWedług innej wersji mitu, Fenrir był potwornym wilkiem pozwalającym sobie dla zabawy zakładać różnorakie pęta, które bez trudu zrywał. Pewnego razu Bogowie zlecili karłom wykonanie specjalnego sznura zwanego Gleipnir, którego Fenrir zerwać już nie zdołał. Wilk utracił swoją wolność, a bóg wojny, Tyr, prawą rękę, którą włożył w wilczą paszczę.\nWedług mitu, Fenrir zdoła się uwolnić podczas końca świata – na początku Ragnarok, i wraz z Garmem, psem bogini Hel, podejmie próbę obalenia kosmicznego ładu. Zdoła pożreć Słońce i Odyna, lecz zostanie ostatecznie pokonany i zabity przez jego syna – Widara. Obraz ten jest przeniesieniem na skalę kosmiczną zagrożeń społecznych, płynących z naruszania przyjętych reguł.\nWilk zatem symbolizuje w owym micie nie tylko zło, ale i chaos, powstały wskutek nieprzestrzegania odwiecznych praw. W części poetyckiej Eddy idiomy związane z wilkiem są pejoratywne – „wilczy los” to zły los, poniewierka; „obyś stał się wilkiem w lesie” to przekleństwo, a szubienicę nazywa się tam „wilczym drzewem”.\nW mitologii nordyckiej wilkowi przypisano również rolę strażnika. Wraz z orłem stoi u wrót do siedziby Odyna – Asgardu, posiadającej 540 drzwi. Wilk pilnuje zachodnich drzwi, a orzeł lata nad nimi.\n\nWilk w kulturze nordyckiej uosabia siły demoniczne. Jednakże również takich sił można było używać, i czyniono to. Wilczą moc, jak wierzono, posiadali – obok niedźwiedziej – berserkowie. Byli to niezrównani w walce, nieodczuwający strachu i nieznający litości wojownicy, potężni i budzący grozę. Obawiali się ich sami wikingowie, a w innych ludach wzbudzali strach wprost paniczny. Wierzono, że podczas bitwy wcielają się w nich duchy zwierząt – wilków i niedźwiedzi, i że żadna ludzka siła nie jest zdolna im się przeciwstawić.\nWedług mitu, dwa wilki: Geri („łakomy”) i Freki („żarłok”) towarzyszą Odynowi. W mitologii germańskiej znano go jako Wodana, powszechna była też wiara w wilkołactwo, „werwolf” to według mitu pół-człowiek, pół-wilk.\nDo mitu tego nawiązała III Rzesza już podczas swego upadku, kiedy to Heinrich Himmler tworząc oddziały Werwolfu, wpajał ich członkom ideologię identyczną z tą, którą wpajano berserkom: „Nie istnieje ktoś taki jak «przyjaciel». Jeśli twoje zadanie zostało przez niego zagrożone, zwróć się przeciw niemu – w razie potrzeby zabij!” – z przemowy Himmlera do członków Werwolfu.\n\n\n=== Celtowie ===\nU Celtów powszechne było noszenie wilczych kłów, pełniły one po części funkcję amuletu, a inną ich funkcją było magiczne obdarzenie ich posiadacza siłą tego zwierzęcia.\nMożna domniemywać, że wilk nie cieszył się dobrą sławą, skoro cú glas było słowem oznaczającym wykluczonego ze społeczności banitę, a w dosłownym tłumaczeniu słowo to znaczy „szary pies” lub „wilk”.\n\nNatomiast w mitach celtyckich wilk przedstawiany jest różnie, zarówno jako zwierzę przyjazne człowiekowi, jak też jako jego wróg. Legendarny władca Tary, Cormac mac Airt, według mitu został za młodu porwany przez wilczycę i wychowywał się wraz z jej młodymi. Będąc już królem, z wdzięczności sprowadził wilczą rodzinę do pałacu. W innym celu trzymał na zamku siedem wilków inny władca, Conaire Már. Były one zakładnikami gwarantującymi, iż wilki nie będą szkodziły ludziom.\nW celtyckich przedstawieniach sakralnych wilk niekiedy towarzyszy niektórym bóstwom. Na kotle z Gundestrup domniemany wizerunek wilka (lub psa) znajduje się po lewej stronie Cernunnosa, po przeciwnej stronie niż jeleń. Symbolizuje tu śmierć i siły demoniczne. Inne jego przedstawienie na kotle ukazuje wilka w scenie polowania. Na krzyżu w szkockiej miejscowości St. Madoes cztery wilki wspinają się po nim, cztery zaś wieńczą jego szczyt, co stanowi jego główny motyw zdobniczy. Pod postacią wilka bywała przedstawiana bogini wojny, Morrigan. Wedle mitów wilczą postać przybierał również Mongan, uważany za półboga.\nWedług Mabinogionu, przemiana w wilka mogła być karą, nakładaną przy pomocy czarów. W ten sposób ukarani zostali bratankowie Matha.\nZ późniejszego okresu pochodzi legenda o wilczycy obdarzonej zdolnościami mówienia ludzkim głosem i przepowiadania przyszłości, która miała jakoby przepowiedzieć pewnemu kapłanowi z hrabstwa Meath, jaki los czeka Irlandię po opuszczeniu jej przez brytyjskich najeźdźców.\n\n\n=== Słowianie ===\nW mitologii słowiańskiej wilk ma związki z obrzędowością myśliwską, ze starszą warstwą wierzeń kultury łowieckiej. Wilczych skór używano podczas tańców obrzędowych, przebierano się w nie, co miało w magiczny sposób obdarzyć myśliwych siłą wilka. Być może dalekim echem tych obrzędów był fakt, że oficerowie husarscy nosili jako odznakę stopnia wilcze skóry, podczas gdy towarzysze zadowalali się skórą lamparta czy tygrysa.\nMoc przemiany, przybierania wilczej postaci, przypisywano Welesowi – bóstwu chtonicznemu Nawii (zaświatów), ale również opiekunowi bydła.\nW słowiańskich wierzeniach ważną rolę odgrywały duchy leśne i zwierzęce. Ich siedzibą była kraina zmarłych lub gęste niedostępne lasy. Tajemniczość lasu potęgowało występowanie w nim dzikich zwierząt, które miały być personifikacją złych duchów. Główny duch, władca wszystkich zwierząt zamieszkujących knieje przybierał postać wilka, puchacza lub wichru, a jego strażą przyboczną były niedźwiedzie. Ludzie ze względu na niebezpieczeństwa czyhające w lesie bali się do niego wchodzić. Dla tych, którzy jednak musieli, sporządzano amulety odstraszające złe moce i duchy oraz dodające odwagi. Najbardziej obawiano się wilków i wilkołaków. Słowianie, choć fascynowali się ich siłą i tajemniczością, ze strachu starali się nie wymawiać nazwy wilka przy uroczystościach, stąd znane jest dziś powiedzenie „nie wywoływać wilka z lasu”.\nW mitologii Słowian południowych i wschodnich występowała demoniczna postać Węża Ognistego jako wcielenie ognia. U Słowian wschodnich nosił nazwę Naletnik, a u Serbów łużyckich Pienieżny Żmij. Był on ojcem wężokształtnego syna zrodzonego ze zgwałconej kobiety. Chłopiec nosił imię Zmaj Ogneni Wuk (serbs. „Wąż Ognisty Wilk”). Legendy mówią, iż jego człowieczą postać pokrywała sierść. Posiadał on zdolności przemieniania siebie i swoich kompanów w wilki – wilkołaki, a także w inne zwierzęta lub ptaki.\nMotyw przemiany w wilka jest częsty w słowiańskim kręgu kulturowym, występuje w wielu mitach, legendach i bajkach. Magiczne wzmocnienie wilkołakom czy też „wilkodłakom” – ludziom zdolnym dzięki czarom do przemiany w wilki – dawał Księżyc, osłabiało je natomiast srebro, mogło ono powstrzymać proces przemiany lub też zabić takie stworzenie, gdy użyto go jako srebrnej kuli. Stąd opowieści o pętaniu podejrzanych o wilkołactwo srebrnymi łańcuchami w czasie pełni. Występowanie Księżyca w micie może wskazywać na istnienie związku wilka z kultem lunarnym. Potwierdzenia tej tezy można doszukać się w Słowie o wyprawie Igora, gdzie opisano, jakoby kniaź Wsiesław przed pianiem koguta – czyli w nocy – przebiegł w postaci wilka z Kijowa do Tmurokania (niedaleko Krymu) „wielkiemu Chorsowi drogę przebiegając”. Chorsa w mitologii słowiańskiej uważa się za bóstwo lunarne (związane z Księżycem).\nLutycy (Lucicy, Wieleci, Wilcy), jedno z plemion Słowian połabskich uważający się za „dzieci Wilka”, wyróżniali się w walkach niesłychaną porywczością.\nW języku rosyjskim na wilka mówiono niegdyś lutyj zwier („lute (tj. groźne) zwierzę”). Istnieje hipoteza, że było to zapożyczenie z kultury łacińskiej i nawiązanie do lutowych Luperkaliów. Bardziej prawdopodobna jest jednak inna teza – iż źródłosłów jest tu identyczny, jak nazwy miesiąca luty, i oznacza „srogi”.\n\n\n=== Inne kultury europejskie ===\nW kulturze Bałtów występują liczne duchy przyrody, w tym zwierząt. Nie jest wykluczone, że i wilk miał uosabiającą go istotę duchową, niepewne jednakże jest jej imię, spotyka się formy meżawirs albo meżadews, mąż lub bóg leśny. Wiadomo natomiast o wierze Prusów, Litwinów i Łotyszy w możliwość przybierania przez dusze zmarłych postaci zwierzęcej, najczęściej właśnie wilka lub niedźwiedzia. Również Estowie, Finowie, Karelowie i Lapończycy wierzyli w możliwość pośmiertnego wcielenia się duszy w ciało wilka lub niedźwiedzia, co spotykać miało jedynie najdzielniejszych wojowników i było swego rodzaju pośmiertną nagrodą. We wszystkich wyżej wymienionych kulturach występuje wiara w wilkołaki, różnią się jedynie nazwy.\nPlemiona ilyryjskie i trackie nosiły wilcze nazwy: Lukani, Dakowie (Gekowie), Droi. Dakowie mieli zwyczaj podczas wypraw łupieżczych przyodziewać się w wilcze skóry, a sposób ataku wzorowany był na zachowaniach wilczej watahy.\n\n\n== Kultura chrześcijańska ==\n\n\n=== Cytaty z Biblii o wilku ===\nWilk przedstawiany jest w Biblii w sposób zdecydowanie negatywny, jednakże większość wzmianek o wilkach ma znaczenie przenośne. Już w Księdze Rodzaju można przeczytać proroctwo Jakuba: „Beniamin – wilk drapieżny, co rano rozrywa zdobycz, a wieczorem rozdziela łupy” (Rdz 49,27). W proroctwie tym wypowiedzianym na łożu śmierci Jakub przyrównał do wilka swego syna Beniamina, co zapewne miało wskazywać na wojowniczość wywodzącego się od niego plemienia. W podobnym kontekście przedstawia wilka Księga Ezechiela: „Przywódcy (...) są jak wilki rozdzierające zdobycz: rozlewają krew, zabijają ludzi, aby osiągnąć niesprawiedliwe zyski” (22,27) – mowa tu o pozbawionych skrupułów książętach Judy oraz Księga Sofoniasza: „Jego książęta są pośród niego lwami ryczącymi, sędziowie jego – wieczorem wilkami, które nic do rana nie pozostawiają” (3,3). Zatem w Starym Testamencie wilk uosabia drapieżność, bezwzględność i pazerność, a przy tym jest amoralny. Jednakże już u Izajasza widoczny jest motyw przemiany duchowej wilka, podkreślony później w Nowym Testamencie: „Wilk zamieszka wraz z barankiem” (Iz. 11,6 por. 65,25).\n\nWedług interpretacji fragmentu ewangelii Jana mówiącego o pasterzu, owczarni i wilku (J 10,12; J 8,44) dokonanej przez św. Augustyna, Jezus nazywa wilka diabłem: „A kto jest wilkiem? Czyż nie diabeł?”, wszak „od początku był on zabójcą”. Jezus mówi też: „Strzeżcie się fałszywych proroków, którzy przychodzą do was w owczej skórze, a wewnątrz są drapieżnymi wilkami” (Mt 7,18). Rozsyłając zaś uczniów mówi: „Oto Ja was posyłam jako owce między wilki” (Mt 10,26 por. Łk 10,3). Wilka jako symbol niebezpieczeństwa, zagrożenia przedstawia św. Paweł: „wiem, że po moim odejściu wejdą między was wilki drapieżne, nie oszczędzając stada” (Dz 20,29).\n\n\n=== Wilk jako symbol grzechu i herezji ===\nTak z biblijnej, jak i z pogańskiej symboliki wilka pochodzi jego symbolika chrześcijańska, w której wilk jest przede wszystkim alegorią dwóch grzechów głównych: chciwości i nieumiarkowania w jedzeniu i piciu. Ponadto przypisuje mu się cechy diaboliczne: wiąże się go z diabłem i czarownicami, które według średniowiecznych i późniejszych legend używały wilków jako wierzchowców lub wkładały wykonane z wilczej skóry podwiązki. Z przeciwstawienia wilka barankowi pochodzi częste zwłaszcza w średniowieczu wyobrażenie wilka jako alegorii herezji. Stąd częste w malarstwie średniowiecznym przedstawienie wilków rozszarpywanych przez psy – wilki symbolizują tu heretyków, a psy zakon dominikański (według ludowej etymologii domini canes, psy Pańskie), który najbardziej oddawał się walce z herezją. W podobny sposób dla Dantego wilk razem z lwem i panterą jest symbolem trzech grzechów głównych: chciwości, nieczystości i pychy. Wilczyca w Boskiej Komedii (Piekło 1, 31–60) wzbrania poecie wstępu na świetlaną górę: „Wilczyca nabrzmiała od płodu żądz wszelkich, mimo że chuda i sucha, sprawczyni nieszczęść mnogiego narodu”.\nNatomiast jedynie „wilk przemieniony”, ten „mieszkający z jagnięciem”, pozbawiony drapieżnego instynktu, staje się symbolem duchowej przemiany, metanoi, nawrócenia się.\n\n\n=== Święty Mikołaj jako opiekun wilków i obrońca przed wilkami ===\nW polskim folklorze postać Świętego Mikołaja często była uważana za patrona pasterzy, przy czym była ona również przedstawiana jako obrońca od wilków i ich opiekun. Tradycja ta jest znana przez długi czas i została uwieczniona przez polskich pisarzy (m.in. przez Wacława Potockiego w „Ogrodzie Fraszek”)\n\n\n=== Matka Boża jako obrończyni przed wilkami ===\nMotyw Matki Bożej – obrończyni przed wilkami obecny jest w pobożności ludowej, a związany ze świętem Matki Bożej Gromnicznej, obchodzonym 2 lutego. Przedstawienie Matki Bożej ze świecą w ręku, odpędzającej od domostwa zgłodniałe wilki, jest dziełem krakowskiego artysty, Piotra Stachowicza. Miniaturową reprodukcję tego obrazu wierni umieszczali na gromnicach, święconych tego dnia w kościele. Poświęconą gromnicą wypalano znak krzyża w domu na belce stropu, a także obchodzono z nią całe gospodarstwo, błogosławiąc dobytek. Poetka Kazimiera Iłłakowiczówna pisała o tym tak: „pod ogień Twój święcony, wiszący nad woskiem gromnic, przez las kolący i wyjące wilki idę bez wszelkiej obrony...”.\n\n\n=== Walentynki a Luperkalia ===\nRzymskie Luperkalia obchodzono 15 lutego. Dzień wcześniej, 14 lutego, obchodzony jest dzień św. Walentego, święto zakochanych – walentynki. Święto tego męczennika ustanowiono w 496 roku, a więc w okresie, gdy chrześcijaństwo\nbyło już w Rzymie religią państwową. Zastąpiono w ten sposób święto wilka dniem pamięci Walentego, ale wilk jednak pozostał – w imieniu świętego. Semicki odpowiednik nazwy Luperkus to Val, imię Walenty pochodzi od rdzenia Valens – „waleczny”, a jego źródłosłów ma związek także z wilkiem. W oficjalnym, kościelnym spisie męczenników, tzw. martyrologium rzymskim, jest ośmiu świętych o tym imieniu. Może chodzić o biskupa Terni, który zginął w 269 roku, lub też o rzymskiego kapłana, który uleczył ślepotę córki jednego ze sług cesarza, ale i nawrócił na chrześcijaństwo całą jego rodzinę. Ponoć dziewczyna zakochała się w nim, lecz wrogi chrześcijanom cesarz najpierw kazał go torturować, a następnie ściąć mieczem. Właśnie ten drugi Walenty miałby być patronem zakochanych.\nHistoria chrześcijaństwa zna również świętych o imieniu dosłownie oznaczającym wilka. Byli to święci: Lupus z Troyes, biskup oraz Lupus (Leu) z Sens. \n\n\n=== Kwiatki świętego Franciszka ===\nIlustracją przemiany duchowej, z owego drapieżnego „diabła” w wilka „leżącego z jagnięciem” jest postać wilka z Gubbio, występująca w Kwiatkach św. Franciszka.\nW opowieści tej w okolicy miasta Gubbio pojawia się wilk – dzika bestia pustosząca okolicę. Nikt nie potrafił go pokonać i mieszkańcy żyli w ciągłym strachu. Gdy do miasta przybył święty Franciszek, postanowił spotkać się z wilkiem i przekonać go do zmiany postępowania. Przemówił do wilka następująco:\n„Bracie wilku, wyrządzasz wiele szkód w tej okolicy, i popełniłeś moc złego, niszcząc i zabijając wiele stworzeń bez pozwolenia Boga. A zabijałeś i pożerałeś nie tylko zwierzęta, lecz śmiałeś zabijać i ludzi, stworzonych na podobieństwo boskie. Przeto zasłużyłeś na stryczek, jako złodziej i zbójca najgorszy, i lud cały krzyczy i szemrze przeciw tobie i cała okolica jest tobie wroga. Lecz zawrę, bracie wilku, pokój między tobą a nimi, byś ich nie krzywdził więcej, a oni przebaczą ci wszelką urazę dawną i ani ludzie, ni psy nie będą cię już prześladować”.\nWilk podał świętemu łapę i zgodził się zmienić swe postępowanie. Został odtąd przyjacielem ludzi, którzy wybaczyli mu dawne winy, i „żył potem wilk wspomniany dwa lata w Gubbio; chadzał poufale po domach od drzwi do drzwi, nie czyniąc zła nikomu i nie doznając go od nikogo. A ludzie żywili go uprzejmie”.\n\n\n== Wilk w kulturach azjatyckich ==\n\n\n=== Żydzi i judaizm ===\nObraz wilka w Starym Testamencie jest negatywny. W Księdze Ezechiela przedstawiany jest jako symbol dzikości (Ez 22, 27). Do wilków porównuje się grzeszników lub cały Izrael, „gdy nie słucha Pana” (Ha 1,8). Żarłoczne wilki są symbolem chciwości u Sofoniasza (So 3,3).\nW kabalistyce wierzono, iż zwierzęta zostały stworzone, by służyć człowiekowi. Każde z nich rodzi się z wiedzą o tym, jak chronić się przed wrogimi drapieżnikami i przed truciznami. Człowiek używając artefaktów zwierzęcych może ochronić się przed niepożądanymi chorobami lub przypadłościami, a nawet przed nieszczęściem. Części ciała wilka miały według kabalistów właściwości ochronne. Wilcze oczy i zęby oraz pokrojony w kostki ogon zapobiegał atakom choroby u dzieci. Ząb wilka zawieszony u szyi konia powodował, iż ten nie płoszył się. Cały ogon zawieszony w domu odstraszał muchy. Myszy odstraszał dym z opalonej wilczej skóry. Wysuszone i noszone przy ciele prawe oko wilka chroniło każdego przed nieszczęściem oraz urokami. Mąż, który wysmarował wilczym sadłem  gardło śpiącej żony, sprawiał, iż ta mówiła przez sen.\nW kabalistyce mały wilk zapowiadał deszcz, a większy zyski.\n\n\n=== Arabowie i islam ===\n\nW kulturze arabskiej wilk jest jedną z postaci, jakie przybierać mogą dżinny. W czasach przedmuzułmańskich uosabiały one wrogie człowiekowi siły natury, zamieszkiwały groby, ruiny i inne ponure i odludne miejsca. Istnieje mit o demonie zwanym Sila, jest to wiedźma – ghul w postaci kobiecej bądź też wielbłądzicy o ludzkiej twarzy i rękach. Według mitu, porywała ona ludzi na pustyni, aż pewnego razu została schwytana i uwięziona przez wilka. Wzywa wówczas pomocy ludzi, obiecując wielkie skarby za uwolnienie, lecz biada temu, kto śmiałby to zrobić, gdyż ma ona w zwyczaju pożerać ludzi.\nDżinny i ghule islam zaliczył do towarzyszy Iblisa, istot demonicznych. Kulturze arabskiej nieobce były jednakże pewne formy magii i czarów (sihr). Wśród magicznych akcesoriów wymieniane są też wilcze kły, umieszczane wraz z wersetami Koranu czy zaklęciami w pudełeczku noszonym na szyi, owinięte w czerwoną skórę.\n\n\n=== Ludy tureckie ===\n\nTurcy uważają się za potomków szarego wilka stepowego, podobnie jak Mongołowie. Należący do grupy ludów tureckich Gagauzi umieścili w narodowej fladze głowę wilka, podobny symbol widniał na dawnych flagach turkmeńskich.\n\n\n=== Czeczenia ===\nPostać wilka umieszczono w herbie nieuznawanej na arenie międzynarodowej Czeczeńskiej Republiki Iczkerii. Nawiązuje ona do czeczeńskiej legendy o wilczycy. Wilk (wilczyca) znajduje się w herbie w pozycji półleżącej, w godle występuje także księżyc. Wilka umieszczono na narodowym ornamencie, przechodzącym w koło w stylu muzułmańskiego półksiężyca. Natomiast czeczeński hymn zaczyna się od słów: „Narodziliśmy się tej nocy gdy szczeniła się wilczyca”.\nWilk jest dla Czeczenów symbolem wolności, znakiem obrońców tak ojczyzny, jak i wiary. Jest symbolem mudżahedinów – bojowników, w razie konieczności ukrywających się, podobnie jak wilki, w górach, lecz zawsze gotowych do walki.\nTak właśnie przedstawia ową symbolikę Timur Mucurajew w utworze poświęconym klęsce Groznego. Dostrzec można w nim zbliżony do polskiej literatury okresu romantyzmu motyw podtrzymywania rodaków na duchu i postrzeganie klęski jako stanu przejściowego:\n\nMy swojej wolności nie oddaliśmy\nMiasto nasze broniliśmy, jak tylko mogliśmy\nGrozny, zostawiliśmy cię, lecz nie potrwa to długo\nWilkom odpoczynek wystarczy krótki.\n\n\n=== Zaratustrianizm ===\nW zaratustrianizmie (zoroastryzmie) wilk kojarzony jest negatywnie. Najważniejsza dla nauki Zaratusztry jest Awesta (Jasna, XXX, 3):\n\nTak więc na początku były dwa duchy bliźniacze.\nKażdy z nich niezależnie stworzył pierwiastek zła i pierwiastek dobra\nw sferze myśli, słów i czynów.\nI między tymi dwoma mądry wybiera dobro, [a] głupiec nie.\nZatem w religii tej występuje moralny dualizm, co ma konsekwencje dla kultu i symboliki. Obydwie potężne istoty duchowe, Ahuramazda i Aryman, posiadają zastępy duchów, które toczą ze sobą walkę. Walka taka toczy się także w świecie materialnym. Ponieważ ciemność i drapieżność skojarzono z dewami i ogólnie złem, wilk, jako zwierzę drapieżne i aktywne nocą, znalazł się w tej religii po stronie zła, w armii demonów.\n\n\n=== Hinduizm i buddyzm ===\nW hinduizmie wilk nie jest ani szczególnie wywyższany ani poniżany. W hinduizmie istnieje wiara w reinkarnację, zatem wilk jest jednym z jej „ogniw”. Jest umieszczony w miarę wysoko w hierarchii reinkarnacyjnej, gdyż jest rozwiniętym ssakiem, zbliżonym do pozycji człowieka. Oczywiście wilk ma równe (z punktu widzenia religijnego) prawa, tak samo jak wszystkie istoty żywe oraz minerały.\nBuddyzm odrzuca dualizm, mówi natomiast o prawdzie.\n„Wszystko jest prawdą, która manifestuje się na poziomie przestrzeni jako informacja, na poziomie energii jako radość, a na poziomie fizycznym jako aktywne współczucie. Ta jedność przestrzeni i świadomości gra sama ze sobą, zna sama siebie, nie istnieją w niej podziały i zawsze jest doskonała. Powodem, dla którego nie nazywam tego bogiem, jest to, że nie chcę używać pojęć dualistycznych. Jeśli mówisz ‘Bóg’, wówczas ktoś inny powie ‘dusza’ albo ‘ja’ i powstanie dualność”.\nZ tego też powodu nie jest możliwe określenie jakiegoś specyficznego stosunku buddystów do wilka ani do jakiegokolwiek innego gatunku. Buddyzm naucza, aby nie zabijać, nie czyniąc wyjątków dla drapieżników, w tym i wilka.\n\n\n=== Chiny i Mongolia ===\nW mitach Chin i Mongolii znany był „niebiański wilk”. U Mongołów uchodził on za mitycznego przodka. W Tajnej Historii Mongołów na samym początku umieszczono zdanie: „Przodkiem Czyngis-Chana był Borte Czino – Szary Wilk, zrodzony pod szczęśliwym znakiem z Wysokiego Nieba”. Zatem chodzi tu o szarego wilka stepowego, którego potomkiem ma być Czyngis-chan. Wilka uważano za protoplastę narodu nie bez powodu. Warunki życia Mongołów, żyjących na stepach w odosobnionych grupach, z których każda musiała być samowystarczalna, są podłożem zamiłowania tego narodu do niczym nieskrępowanej swobody i wolności. Nawiązanie do podobnych zachowań wilków dostrzegł S. Kałużyński, zamieszczając podobne w treści uwagi we wstępie do polskiego wydania Tajnej Historii...: „Cechą mieszkańca stepów była duma ze swej swobody i niechęć do podporządkowania się jakimkolwiek jej ograniczeniom”.\nW mitologii chińskiej wilk pełnił inną rolę – był strażnikiem Niebiańskiego Pałacu. Wielki wilk był także sprawcą zaćmień Słońca. Połykał je, a w celu uratowania słońca ludzie strzelali w jego kierunku z łuku lub bili w bębny, by przestraszyć i przegnać bestię.\n\n\n=== Japonia ===\nW tradycyjnej religii japońskiej – shintō – wilka łączy się z górami. Zazwyczaj wilcze nazwy nadaje się miejscowościom i innym obiektom położonym w górach. Istnieje też mit o wychowywaniu przez wilki przewodniczącego klanu Fujiwara no Hidehira. W japońskich wierzeniach ludowych wilkom przypisuje się moc widzenia rzeczy ukrytych, według nich również człowiek może widzieć rzeczy takimi, jakie są naprawdę, patrząc „przez rzęsy wilka”. Wilk ma też według tychże wierzeń dysponować mocą ukrycia się przed ludźmi „nawet za pojedynczą trzciną”.\nW kulturze japońskiej wilk postrzegany jest dość pozytywnie, występuje m.in. jako strażnik gór, pomagający ludziom. Według legendy, przed wielką powodzią w Hongu w 1889 ostrzegły miejscowych wieśniaków wyciem życzliwe im wilki. Wiara w życzliwość wilka ludziom skłaniała Japończyków do dzielenia się z nimi w sposób symboliczny potrawą zwaną sekihan, będącą tradycyjnie daniem serwowanym na szczęśliwe okazje – narodziny czy ślub.\nDla japońskich rolników wilk był sprzymierzeńcem, gdyż tępił powodujące znaczne szkody w uprawach jelenie i dziki.\nZabicie wilka sprowadzać miało nieszczęście na skutek zemsty duchów. Śmierć ostatniego znanego wilka japońskiego w 1905 roku nadal jest corocznie wspominana podczas obchodów święta przesilenia letniego O-bon. Wilk zatem, mimo zniknięcia jego rodzimych gatunków, pozostał zwierzęciem istotnym dla kultury Japonii.\n\n\n== Wilk w kulturach północnoamerykańskich ==\nW kulturach indiańskich trudno jest niekiedy oddzielić mity traktujące o wilku od tych dotyczących szakala czy kojota (nazywanego w legendach niektórych plemion „mniejszym wilkiem”). Wiadomo, że plemię Szoszonów uważało wilka za stwórcę. Zdarza się, że zwierzęta te występują zamiennie w różnych wersjach tego samego mitu. Podobny problem występuje w przypadku wierzeń egipskich – Upuaut (Wepwaut, Wepwawet – „otwierający drogi”) przedstawiany był pod postacią wilka, ale również psa pustynnego.\nW kulturach Indian meksykańskich postać wilka występuje bardzo rzadko. Najczęściej jego postać wiązana jest z bogiem Ce Acatl. Według mitów miał on złożyć na ołtarzu poświęconemu zamordowanemu ojcu Mixcoatlowi ofiarę z tygrysa, orła i wilka. Pod postacią wilka lub kojota przedstawiany był również bóg przyjęć, pieśni i uczt Huehuecoyotl („Bardzo Stary Kojot”).\nWilk odgrywał dużą rolę w legendach i mitach Indian Ameryki Północnej. Był bohaterem wielu przypowieści. Jego postać była inspiracją do powstawania bractw wilków. Indianie – myśliwi uważali go za wzór do naśladowania. Ważną rolę odgrywał głównie u Algonkinów. Znany jest mit tego plemienia mówiący o pewnym mężczyźnie, który posiadał dwie bardzo złe i rozpustne żony. Chcąc znaleźć w nich dobre cechy, postanowił udać się z nimi na pustkowie. Rozbił swój namiot na szczycie góry. Jego pomysł nie przynosił dobrych rezultatów. Pewnego dnia kobiety postanowiły zabić męża i powrócić do wioski, by dalej oddawać się rozpuście. Wykopały dół pod bizonią czaszką, na której zwykł siadać mężczyzna i przykryły go gałęziami. Gdy Indianin powrócił z polowania, posiliwszy się usiadł na swoim miejscu i zapadł się w dół. Żony zwinęły namiot i wróciły do głównego obozu, mówiąc, że ich mąż zginął. On tymczasem żywy nie mógł wydostać się z jamy. Przez prerię szedł wilk i gdy ujrzał mężczyznę, zawył z litości nad jego sytuacją, a jego głos przywołał inne wilki. Zwierzęta postanowiły wydobyć ofiarę by uczynić go swoim bratem i by mógł żyć wśród nich. Stary wilk uzdrowił nieszczęśnika, lecz w tajemniczy sposób nadał jego głowie i rękom wilczy wygląd, resztę ciała pozostawiając w ludzkim kształcie. Wilkołak został potem przypadkiem rozpoznany przez dawnych współplemieńców; wtedy opowiedział im o zbrodni swych żon. Spotkała je należna kara.\nTen mit był inspiracją do przystosowywania adepta do wilczego bractwa. W Teksasie ród wilka w jednym z plemion grzebał żywcem nowicjusza aż po głowę, po czym jego współrodacy, odziani w wilcze skóry, wyjąc i naśladując wilki, wydobywali go z ziemi, dając mu łuk i strzały z życzeniami, by czynił tak jak wilki: rabował, zabijał i mordował. Członkowie bractw nosili skóry wilka i byli szczególnie biegli w usuwaniu strzał u rannych wojowników. Przygotowywali wojenne leki dla ochrony przed nieprzyjaciółmi.\nKultura Inuitów zna następującą legendę:\n\nWilk i karibu\nNa początku była Kobieta i Mężczyzna, i nic innego nie chodziło, nie pływało i nie latało po świecie, aż pewnego dnia Kobieta wykopała w ziemi wielki dół i zaczęła w nim łowić. Jedno po drugim wyciągała różne zwierzęta, a ostatnim, jakie wyciągnęła z dziury, było karibu. Po czym Kaila, który jest bogiem nieba, powiedział Kobiecie, że karibu to największy dar ze wszystkich, gdyż on żywi człowieka. Kobieta puściła karibu na wolność i kazała mu się rozejść po kraju i rozmnażać, i karibu spełniło jej polecenie; i z czasem kraj stał się pełen karibu, tak że synowie Kobiety mieli dobre polowanie i dosyć jadła, i odzieży, i dobre skóry na swoje namioty, wszystko z karibu. Synowie kobiety polowali tylko na duże, tłuste karibu, bo nie chciało się im zabijać słabych, małych i chorych zwierząt, gdyż nie były one dobre ani do jedzenia, ani na skóry. I stało się po pewnym czasie, że chore i słabe przewyższyły liczbą tłuste i mocne, i zobaczywszy to synowie przerazili się i poskarżyli Kobiecie. Wówczas Kobieta zrobiła czar i przemówiła do Kaili w te słowa: Twoja robota jest niedobra, ponieważ karibu stają się coraz słabsze i chore, jeżeli je będziemy jedli, to też na pewno będziemy chorzy i słabi. Kaila usłyszała i odpowiedziała: Moja robota jest dobra. Powiem Amorakowi (Wilczemu Duchowi), a on powie to swoim dzieciom, i będą zjadać chore i słabe i małe karibu, żeby kraj pozostał dla tłustych i dobrych. I tak się stało, i dlatego karibu i wilk to jedno, gdyż karibu żywi swym ciałem wilka, a wilk utrzymuje karibu w sile i zdrowiu.\n\n\n== Wilk w sztuce ==\n\n\n=== Wilk w literaturze ===\n\nWilk jest częstym motywem literackim. Opisywany był już w Biblii, w literaturze antycznej (także przez Homera i Wergiliusza), nie był jednak postacią pierwszoplanową. Bywał wzmiankowany w kronikach, mimochodem, przy okazji. W V wieku Herodot pozostawił wzmiankę o rzekomym wilkołactwie u plemienia Neurów. Wilk przedstawiany był na ogół negatywnie, jako symbol dzikości, wręcz zła. Wyjątkiem są anonimowe Kwiatki świętego Franciszka i występujący tamże wilk z Gubbio.\n\nW bajkach i baśniach wilk jest bohaterem negatywnym. W Czerwonym Kapturku wilk próbuje pożreć tytułową bohaterkę i jej babcię używając podstępu, lecz zostaje pokonany przez gajowego. W baśni braci Grimm o trzech małych świnkach wilk również jest zły, podstępny i pazerny. Podobnie w bajkach Ignacego Krasickiego czy fraszkach Mikołaja Reja. Sporo miejsca w swej twórczości poświęcił wilkowi Jean de La Fontaine. W bajkach: Wilk i baranek, Wilk i lis, Lew, wilk i lis, Wilk i pasterze, Wilk, lis i małpa, Wilki i owce, Koń i wilk, Pies i wilk, Lis, wilk i koń, Strzelec i wilk, Koza, kózka i wilk La Fontaine ukazuje go jako okrutnego, ale czasem tłumaczy jego zachowanie zwierzęcą naturą.\n\nNieco inny obraz wilka przyniosła literatura okresu romantyzmu. Adam Mickiewicz, przenosząc na polski grunt z bajki La Fontaine’a o psie i wilku i pisząc: „Lepszy na wolności kęsek lada jaki, niźli w niewoli przysmaki”, utworzył odniesienie do wilka jako symbolu dumy i wolności. Przypomniano sobie też, za sprawą Mickiewicza, legendę o żelaznym wilku, który miał przyśnić się księciu Giedyminowi i zdecydować o miejscu założenia Wilna. Daleką inspirację czerpał z niej np. Wacław Sieroszewski w Bajce o żelaznym wilku, traktującej o księciu podbitego plemienia, odzyskującym swoje włości.\nImię Wilk nosi też jeden ze starających się Jagienki Zychówny w powieści Sienkiewicza  Krzyżacy\nSzczególną rolę odgrywa wilk u powieściopisarzy przełomu XIX i XX wieku, opisujących życie dalekiej Północy. W Białym Kle Jacka Londona oraz Szarej Wilczycy, Barim, synu Szarej Wilczycy i Włóczęgach północy Jamesa Olivera Curwooda zwierzę to jest głównym bohaterem książki, będąc jednocześnie symbolem dzikiej przyrody, która jeśli poddaje się człowiekowi, to tylko temu, który obdarzy ją miłością i szacunkiem. Obraz wolnego wilczego stada znajduje się też w Księdze dżungli Kiplinga.\nSymbolem wolności, sprzeciwienia się niewolącemu systemowi jest też wilk u dwóch poetów ostatnich dekad XX wieku: wzorowana na Obławie na wilki (Охота на волков) Włodzimierza Wysockiego Obława Jacka Kaczmarskiego zyskała szeroki oddźwięk społeczny, także w kręgach opozycji w latach 80. XX wieku. Zostało to rozwinięte w jej kontynuacjach, aż do Obławy IV, która podejmuje temat psa służącego systemowi i niezależnego wilka.\nTen motyw został podchwycony przez środowiska anarchistyczne, głównie eko-anarchistyczne. Symbol psa został ich tekstach przypisany aparatowi państwowemu, zwłaszcza policji, symbol wilka – anarchistom. Ilustruje to slogan Psy służą – wilki są wolne.\nStereotyp okrutnego, zawsze zwycięskiego wilka przekornie obalają dwudziestowieczni fraszkopisarze: Jan Sztaudynger i Stanisław Jerzy Lec. W ich fraszkach wilk okazuje się słaby w starciu z pozornie tylko słabszą owcą czy kozą.\nInną symbolikę – wilka samotnika, outsidera – przywołuje Hermann Hesse w tytule na poły autobiograficznej powieści Wilk stepowy.\nPonadto wilki i wilkołaki często występują jako tło wydarzeń lub wątek poboczny. Wilcze wycie buduje nastrój grozy w horrorach. Wilk występuje jako towarzysz i sprzymierzeniec mrocznych sił w powieściach, na przykład towarzyszy i pomaga wampirom w cyklu powieści Nekroskop Briana Lumleya. W Opowieściach z Narnii C.S. Lewisa wilk Maugrim jest sługą białej czarownicy i szefem Tajnej Policji Królewskiej, a w mitologii Śródziemia J.R.R. Tolkiena wilki (wargowie) służą głównym antagonistom. Wykorzystywany był także motyw kobiety-wilkołaka, przedstawianej jako biała wilczyca podczas pełni, a piękna kobieta poza tym okresem. Wątek taki występuje w powieści Okręt widmo Fredericka Marryata, jako uboczny w historii życia jednego z przyjaciół głównego bohatera.\n\nNowe Ateny\nEncyklopedia Nowe Ateny księdza Benedykta Chmielowskiego, tak opisuje wilka:\n\nWilk tę ma o sobie mówienia materiam, że jest Zwierz żarłoczny, szkodliwy. Żeby silnego mógł uchodzić konia, ziemi się obżera, dopiero z impetem za gardło chwyta konia, poty trzymając, póki Koń z nim ziemią obciążonym nie ufatyguje się i nie padnie. Dopiero zajadłszy go, ziemie z siebie wyrzuca per vomitum, a Końskim się mięsem dobrze napycha. Albertus Magnus. Myśliwi czynili relacją, że Wilcy w lasach mają exercitia siły swojej, to jest pniaki, kłody biorą w pyski, z niemi przez grube drzewa czynią salty, a tak wyćwiczeni, tegoż dokazują na dzikich prosiętach, a potym Wieprzach, Baranach, Cielętach.\n(...)\nNie mały i to cud, kiedy na Paryż Miasto napadłszy wiele Wilków, Ludzi pożarli ośm kroć sto tysięcy, Teste Gvagnino lib. I-mo & Majolo. Zaczym dla odwrócenia tej plagi Bożej, w Świecie vix słyszanej, postanowił Supplikacye Ś. Mamertus Biskup Wienneński śpiewając Litanie o Wszystkich Świętych.(...)\nJest uparta opinia między prostym Ludem, że niektórzy Ludzie stają się Lycanthropi, to jest w postać Wilków zamienieni, zowią ich Polskim terminem Wilkołaki, co jest daleko od prawdy, oprócz że Arte Magica może Człekowi być dana figura jakiej Bestii, i to tylko oczom Ludzkim tak się prezentująca, non substantialiter.\nW innym miejscu przywołuje Chmielowski legendę:\n„Eustorgiusza wilk słuchając, dał się do woza zaprząc, ciągnał jak koń”.\n\n\n=== Wilk w malarstwie i rzeźbie ===\nW malarstwie chrześcijańskim wilki zawsze stanowiły symbol zła. Jego postać przebrana za baranka symbolizowała fałszywych proroków, wiodących ludzi ku zagładzie. W obrazach związanych z zakonem dominikanów pojawienie się wilka było równoznaczne z heretykami, którzy byli przepędzani przez białe psy. W ikonografii świętych znany jest obraz związany z legendą św. Eustachego. Zwierzę to porywa jednego z dwóch jego synów znajdującego się na przeciwnym brzegu. Znany jest również obraz, gdzie św. Franciszek z Asyżu pokonuje wilka zagrażającego mieszkańcom Gubbio.\nPrzedstawienie wilka w obrazach często symbolizowało również rozwiązłość lub potajemne spotkania. Jego łaciński żeński odpowiednik lupa oznacza prostytutkę a lupanar – wilczą jamę, co w starożytności oznaczało miejsce schadzek.\nW malarstwie XIX-wiecznym istotną rolę odgrywał wilk w twórczości Alfreda Wierusza-Kowalskiego, przedstawiany jako samotnik lub w stadzie, stanowiący niebezpieczeństwo dla człowieka.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n=== Wilk w muzyce ===\nW cyklu Obław Jacka Kaczmarskiego wilk jest symbolem wolności i dumy (Obława). Wiele utworów muzycznych traktuje o wilkach lub wilkołakach. Szwedzki zespół viking metalowy Månegarm przybrał imię mitycznego wilka. Pseudonim „Wilku” nosi raper z grupy Hemp Gru.\nWilkowi i wzajemnym stosunkom człowieka i wilka poświęcony jest utwór Of Wolf and Man Metalliki.\nZespół Moonspell wydał album Wolfheart, o wilczej, a właściwie wilkołaczej tematyce. O podobnej tematyce wydany został także album zespołu XIII. století pod nazwą Werewolf.\nW Polsce wilcze miano przyjął zespół Wilki.\nSiergiej Prokofjew skomponował w 1936 baśń muzyczną Piotruś i wilk.\n\n\n=== Wilk w filmie ===\nFilm często wykorzystuje motyw wilkołaka, od Wilkołaka z Bélą Lugosim z 1941 r., przez Wilka (1994) z Jackiem Nicholsonem i Michelle Pfeiffer, aż do komedii Amerykański wilkołak w Paryżu (1997).\nZ kolei uproszczony stereotyp złego wilka utrwaliła popularna radziecka kreskówka Wilk i Zając, w której zły, ale i nieco nieporadny wilk prześladuje bohatera pozytywnego – zająca.\nZdarzają się też filmy, w których wilk symbolizuje przyrodę, takie jak Tańczący z wilkami (1990).\nFilmowa baśń o miłości, która nie może się spełnić za sprawą czarów, to należąca do gatunku fantasy Zaklęta w sokoła (Ladyhawke) z 1985. Ona za dnia jest sokołem, on w nocy wilkiem. Historia osadzona jest w realiach średniowiecznej Francji.\nW roku 1986 ostatnie dwa odcinki serialu Robin z Sherwood noszą tytuł The Time of the Wolf (Czas wilka) i przedstawiają kult wilka jako odniesienie do „zdziczenia” i zniszczenia, Apokalipsy.\nW roku 2001 nakręcony został francusko-kanadyjski film kostiumowy Braterstwo wilków, dziejący się Francji w XVII wieku i nawiązujący do historii bestii z Gévaudan. Podobnie jak w The Time of the Wolf wilk przedstawiony jest jako wyobrażenie bestii, która ma pojawić się w okresie schyłkowym, w czasie Apokalipsy.\nMotyw wilka obecny jest także w polskim kinie. W 1983 Marek Piestrak nakręcił horror Wilczyca. Obraz opowiada o kobiecie odtrąconej przez męża, która po śmierci przemieniła się w wilkołaka. W 1990 nakręcona została druga część – Powrót wilczycy. Scena inwazji wilków występuje w ekranizacji Akademii Pana Kleksa.\nW 2006 roku powstał film animowany Piotruś i wilk – efekt współpracy łódzkiej wytwórni filmów animowanych SEMAFOR z angielską reżyserką Suzie Templeton. Ten animowany film lalkowy jest adaptacją baśni muzycznej z repertuaru muzyki poważnej Prokofiewa.\nSerial Prawda o wilkach Jima i Jamie Dutcherow to przyrodniczy film dokumentalny, przedstawiający parę ludzi, która zamieszkała w głuszy, by obserwować sforę wilków.\nW rosyjskim filmie fantasy „Volkodav:Ostatni z rodu Szarych Psów” (2006) bohater walczy z przeciwnikami, których symbolem jest stylizowany wilczy łeb.\n\n\n=== Wilk w grach ===\nNiektóre gry oferują przy wyborze postaci gracza możliwość przybrania postaci wilka lub wilkołaka, jak w grze fabularnej Wilkołak: Apokalipsa. Wydawnictwo, które wydało tę grę, jak również inne podręczniki RPG w Świecie Mroku nosi nazwę White Wolf.\nW grach komputerowych najczęściej wilk jest przeciwnikiem gracza, nierzadko jednym z silniejszych, a nawet najsilniejszym. Występuje w takich grach fabularnych jak seria Baldur’s Gate, Icewind Dale oraz Gothic.\n\nWolf\nGrą komputerową, w której można wcielić się w wilka jest Wolf wyprodukowana przez Sanctuary Woods w 1995. Jest to symulacja życia wilczego stada z elementami RPG.\n\n\n== Wilk w nazewnictwie ==\nImię wilka często przybierały oddziały partyzanckie i organizacje terrorystyczne. Na Litwie w dwudziestoleciu międzywojennym działała parmilitarna organizacja Żelazny Wilk (lit.: Geležinis Vilkas). Sprawca zamachu na papieża Jana Pawła II, Mehmet Ali Ağca, był członkiem Szarych Wilków. Także Adolf Hitler swoją kwaterę nazwał Wilczy Szaniec, a niemiecka partyzantka pod koniec II wojny światowej nosiła miano Werwolfu.\nRównież inne terminy wojskowe wywodzą się od słowa wilk. Prymitywna pułapka – dół przykryty gałęziami, zwana jest „wilczym dołem”, zaś taktyka stosowana przez niemieckie okręty podwodne podczas I i II wojny światowej nosiła miano wilczego stada. Także sprzęt wojskowy nazywano wilczymi imionami. ORP Wilk, PZL.38 Wilk – to tylko dwa przykłady. Nazwę Szary Wilk nadano także zdobytemu na Niemcach przez powstańców warszawskich transporterowi opancerzonemu typu Sd.Kfz.251/3 Ausf. D.\nPseudonim „Wilk” nosił Aleksander Krzyżanowski, komendant Okręgu Wileńskiego AK.\n„Wilczycą z Francji” nazywano królową Anglii – Izabelę Francuską, córkę Filipa IV Pięknego.\nWilcze miano ma w założeniu wzbudzać strach w przeciwnikach, w podobnym celu nadaje się je klubom sportowym, na przykład Wolverhampton Wanderers F.C. nosi przydomek „wilki”, istnieje też w Anglii drużyna rugby o nazwie Warrington Wolves. W Ameryce Północnej w NBA występuje klub Minnesota Timberwolves, a w American Hockey League – Chicago Wolves. Z drugiej strony, maskotką Zimowych Igrzysk Olimpijskich w Sarajewie był niegroźny wilk Vučko.\nWilczętami nazywa się odpowiednik zuchów w skautingu – także zuchy z ZHR mają na mundurowej czapce naszytego wilczka.\n\nWilcze nazwy noszą niektóre rośliny, na ogół trujące: pokrzyk wilcza jagoda, wawrzynek wilczełyko czy wilczomlecz.\nW świecie zwierząt również nazwa wilk była używana do określania zwierząt przypominających znane Europejczykom – zarówno blisko spokrewnione z występującymi na półkuli północnej wilkami, jak wilk grzywiasty z Ameryki Południowej, jak i bardzo odległych biologicznie gatunków, takich jak wilk workowaty z Australii.\nRównież w nazewnictwie schorzeń użyto słowa wilk, zarówno w polskim zwrocie „złapać wilka”, jak i obowiązującej do dziś łacińskiej nazwie na określenie tocznia rumieniowatego (lupus erythematosus).\nWilk to również nazwa gwiazdozbioru półkuli południowej.\nNazwa zwierzęcia figuruje również w dziecięcej grze planszowej o charakterze warcabowym Wilk i owce.\n\n\n=== Wilcze imiona i nazwiska ===\nW Polsce imię Wilk było używane jeszcze w średniowieczu (także w formach pochodnych jak Wilkomir czy Wilczan). Współcześnie próbowano nadać je dziecku płci męskiej w Dusznikach-Zdroju. Germanie szczególnie upodobali sobie imiona, które zawierają element Wolf = wilk; wraz z imionami, zawierającymi element Rabe = kruk (jak Bertram/Bertrand, Guntram, Emmeram), odnoszący się do drugiego z ulubionych zwierząt Odyna, naliczono ich ponad 400. Połączenie obu tych członów stanowi imię Wolfram. Inne „wilcze” imiona:\n\nAutolykos, dziad Odyseusza\nLikurg, prawodawca Sparty\nLikaon – mityczny król Arkadii\nLupus – imię używane w starożytnym Rzymie, oznaczające „wilk”\nLupercus (Luperkus) – imię używane w starożytnym Rzymie, oznaczające „wilczy”\nWolf (także Wolff i Wulf) – germańskie imię męskie znaczące dosłownie „wilk” (zobacz też: Focke-Wulf)\nWolfgang – germańskie imię męskie powstałe z połączenia słów wolf i gang (przejście)\nWolfram – germańskie imię męskie powstałe z połączenia słów wolf i hramn (kruk)\nEderwolf – germańskie imię męskie oznaczające „szlachetny wilk”\nRudolf – germańskie imię męskie oznaczające „sława wilka” oraz żeńska forma Rudolfina\nLudolf – germańskie imię męskie oznaczające „sławny wilk” i jego żeński odpowiednik Ludolfina („sławna wilczyca”)\nAdolf (łac. Adolphus, niem. Adolph, fr. Adolphe, hiszp. Adolfo) – „szlachetny wilk”, imię pochodzenia germańskiego\nArnulf, Ebrulf, Teodulf, Wulstan, Ingolf – inne męskie imiona germańskie, których jeden człon pochodzi od słowa „wilk”\nUlf – skandynawskie imię oznaczające wilka\nVuko – chorwackie imię oznaczające „wilk” (serbskim odpowiednikiem jest Vuk – Вук; Vuk Karadžić wspominał, że imię Vuk nadawano dziecku kobiety, której się dzieci źle chowały – uważano, że to wiedźmy je pożerają, lecz na wilka będą się obawiały napaść)\nLupul – rumuńskie imię oznaczające „wilk”, popularne na Bukowinie\nWyłko – bułgarskie imię oznaczające „wilk”, por. Wyłko Czerwenkow\nwspomniany wyżej Wolf oraz Zew (Zeew) to związane z wilkiem imiona z kręgu kultury żydowskiej, w jidysz także Welwel. Były to imiona nawiązujące do błogosławieństwa Jakuba, który nazwał wilkiem swego syna, Beniamina.\nNazwisko Wilk istnieje we wszystkich używających nazwisk kulturach, które miały styczność z tym gatunkiem.\n\n\n==== Imiona indiańskie ====\nSzalony Wilk (Mad Wolf) – wódz Indian plemienia Szejenów\nMały Wilk (Little Wolf) – wódz Indian plemienia Szejenów.\nSamotny Wilk (Lone Wolf lub Guipago) – wódz Indian Kiowa\nSpacerujący Wilk (Walking Wolf) – jeden z wodzów Indian Szejenów.\nWódz Wilków (Wolf Chief) – wódz Indian Mandan znany również jako Ha-Na-Tah-Muah\n\n\n=== Wilk w nazwach miejscowych ===\n\nMiejscowości w Polsce:\nWilcza, Wilcza Góra, Wilcza Wola, Wilcze, Wilczewko, Wilczewo, Wilczęta, Wilczkowice, Wilczkowice Dolne, Wilczkowice Górne, Wilczkowo, Wilczków, Wilczogóra, Wilczowola, Wilczyce, Wilczyn, Wilczyska, Wilkanowo, Wilki, Wilkowa, Wilkowice, Wilkowisko, Wilkowo, Wilkowyja, Wołkowyja, Wilków; oraz Wilkowyje (dzielnica Tych), Wilcze Gardło (dzielnica Gliwic), Wilczak (część Poznania) i Wilcza Łapa (dzielnica Wilna).\nNa świecie (wybór):\n\nVukovar  Chorwacja\nWilno  Litwa\nWolfach  Niemcy\nWolfenschiessen  Szwajcaria\nWolfhagen  Niemcy\nWolfsberg  Austria\nWolfsburg  Niemcy\nWolverhampton  Wielka Brytania\nWołkowysk  Białoruś\nSaint-Loup-de-Buffigny, Saint-Loup-sur-Semouse, Saint-Loup-de-Varennes, Saint-Leu-d’Esserent  Francja – nazwa miejscowości odwołuje się do św. Wilka (łac. Lupus, fr. Loup).\n\n\n=== Wilk w heraldyce i weksylologii ===\nWyjący do księżyca wilk znajdował się w herbie magnackiego węgierskiego rodu Zapolya, z którego pochodziła pierwsza żona Zygmunta Starego. Znajduje się też w herbach inflanckich baronów Wolff, rodów von Wolffeld, von Wulff i von Wolffenschild oraz szwajcarskiej rodziny Wolf.\nZnana jest figura heraldyczna wilcze zęby przedstawiana jako trzy lub cztery lekko wygięte trójkątne wycięcia brzegu tarczy, skierowane ostrym wierzchołkiem ku jej środkowi. Prawdopodobnie taką figurą był początkowo herb rodu Batorych.\nW niemieckiej heraldyce występuje także godło wilcze żelazo (niem. Wolfeisen), dawna myśliwska broń miotana, do polowań na wilki.\nWspięty wilk widniał na fladze komturii krzyżackiej w Balgi. Wśród zdobytych pod Grunwaldem jest opisana przez Długosza „Chorągiew Narodu Szwajcarów”, z białym wilkiem stojącym w czerwonym polu. Poetycki opis tego trofeum dał Jerzy Harasymowicz w „Banderia prutenorum”: Wilk biały w polu czerwonym na drzewie siedzi\nWedług znanego francuskiego portalu Héraldique européenne wilk w barwie naturalnej, zbrojny w szabkę, stojący na zielonym wzgórzu w polu czerwonym jest herbem węgierskiego rodu Sarkozy de Nagy-Botsa, z którego pochodzi obecny prezydent Francji Nicolas Sarkozy.\nWilk jest umieszczony na fladze plemienia Beniamina, jednego z 12 plemion Izraela.\nWilk występuje w herbach miejskich Grajewa, Łobza i Międzylesia oraz w herbie gminy Wilkowice.\nInne herby miejskie i gminne z wilkiem:\n\nChanteloup-les-Bois – gmina  Francja\nEgyhazaskeszo – gmina  Węgry\nGospić – miasto  Chorwacja\nGumefens – gmina  Szwajcaria\nLupeni – gmina  Rumunia\nMõniste – miasto  Estonia\nPasawa – miasto  Niemcy\nPeine – miasto i powiat  Niemcy\nStara Zagora – okręg  Bułgaria\nSt. Pölten – miasto  Austria\nSteinach – gmina  Szwajcaria\nWilkau-Haßlau – miasto  Niemcy\nWołkowysk – miasto  Białoruś\nWołchańsk – miasto  Ukraina\nWołkiw – miasto  Ukraina\nWekweti – miasto  Kanada\nWilk na flagach narodowych:\n\nCzeczenia (wariant flagi z okresu niepodległości, wilk występował w godle)\nGagauzi\nGökchai i Zangezur – terytorium kontrolowane przez Ormian, wilcza głowa widnieje na fladze bojowników azerskich z tego rejonu\nTurkmeni (jedna z flag historycznych, współcześnie nieużywana)\n\n\n== Wilk w idiomach i przysłowiach ==\nIdiomy\n\nwilk morski\nwilki w owczej (baraniej) skórze\nspoglądać (patrzeć) wilkiem\ngłodny jak wilk\nwilczy głód (apetyt)\nwilcze prawo – bezprawie, prawo silniejszego\nwilcza przyjaźń\nwilczy bilet\nlupus in fabula (łac. wilk w bajce, Terencjusz, Adelphi, odpowiednik o wilku mowa, a wilk tuż)\nżelazny wilk, bajki o żelaznym wilku – zmyślenia, fantazje\nzobaczyć wilka – zaniemówić\nwilk chowany – natura dzika, oswojona tylko pozornie\nwilk go owiał – o człowieku skłonnym do milczenia\nPrzysłowia\n\nBierze wilk i liczone [owce]\nCzłowiek człowiekowi wilkiem (Homo homini lupus)\nMów wilkowi pacierz, a wilk woli kozią macierz\nNatura ciągnie wilka do lasu\nNosił wilk razy kilka, ponieśli i wilka\nO wilku mowa, a wilk tuż\nWilk syty i owca cała\nWilk dotąd trzyma przymierze z barany, dokąd syt leży ich mięsem napchany\nWilk, niech jak wilk żyje, w lisią skórę się nie kryje\nWarszawiak w pracy, a wilk u pługa? Jednaka z obu posługa\nPopie oczy, wilcze gardło, co zobaczy, to by żarło\nwilk ucieka od orła – przysłowie greckie; wilk ucieka od szybszego od siebie\nNie wywołuj wilka z lasu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nReligie Bliskiego Wschodu i dawnej Europy. Zarys dziejów, CezaryC. Kunderewicz, Warszawa: Iskry, 1981, ISBN 83-207-0338-7, OCLC 830199674 . Brak numerów stron w książce\nFergus Fleming, Celtowie. Herosi świtu, wydawnictwo Amber, Warszawa 1997, ISBN 83-7169-666-3.\nAndrzej Szyjewski, Religia Słowian, WAM, 2004, ISBN 83-7318-205-5.\nLeszek PawełL.P. Słupecki Leszek PawełL.P., Mitologia skandynawska w epoce wikingów, Kraków: Wydawnictwo Nomos, 2003, ISBN 83-88508-55-5, OCLC 749591707 . Brak numerów stron w książce\nAllan Tom i inni, Mity Grecji i Rzymu – Tytani i Bogowie, Amber, ISBN 83-7245-278-4.\nAdger – Adajew Issa, Kamienie mówią. Dzieje i kultura Czeczenów, Instytut Kultury Narodów Kaukazu, ISBN 83-921855-0-1.\nWładysławW. Kopaliński WładysławW., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa: Wydawnictwo Rytm, [2006], ISBN 83-7399-175-1, ISBN 83-11-10306-2, OCLC 69283232 . Brak numerów stron w książce\nJolantaJ. Tubielewicz JolantaJ., Kultura Japonii. Słownik, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1996, ISBN 83-02-06378-9, OCLC 830270033 . Brak numerów stron w książce\nŹródła internetowe:\n\nWilk i wilkołak w grach komputerowych\nHeraldyka i weksylologia. fotw.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-06-22)].\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nGaleria – przedstawienia wilków w grafice\nGaleria – Wilk na plakatach. vide.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-02)].\nWilk we współczesnej sztuce polskiej – prace Marioli Wawrzusiak i Rafała Borcza", "source": "wikipedia"}
{"text": "Włócznia Przeznaczenia\n\nWłócznia Przeznaczenia, również Włócznia Lucjana – według tradycji chrześcijańskiej włócznia, którą rzymski legionista Kasjusz, który po nawróceniu i przyjęciu chrztu przybrał imię Longin (w innych przekazach „Lucjan”), przebił ciało Jezusa Chrystusa przed Jego zdjęciem z krzyża.\nWłócznia Przeznaczenia jest uważana za relikwię Męki Pańskiej.\n\n\n== Relikwie ==\nWspółcześnie na świecie za relikwię Włóczni Przeznaczenia uznawanych jest kilka przedmiotów:\n\nWłócznia Przeznaczenia z Bazyliki Świętego Piotra na Watykanie\nPierwotnie włócznia ta miała być przechowywana w Jerozolimie, skąd w VII wieku została przeniesiona do Konstantynopola. W XIII wieku fragment włóczni kupił od cesarza łacińskiego, król Francji Ludwik IX Święty i umieścił w Sainte-Chapelle. Paryska relikwia miała zaginąć podczas rewolucji francuskiej. W 1492 roku sułtan turecki podarował drugą część lancy papieżowi Innocentemu VIII, którą umieszczono w bazylice na Watykanie.\n\nWłócznia Przeznaczenia z katedry Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego w Eczmiadzynie\nWedług tradycji włócznia ta została znaleziona przez Piotra Bartłomieja, uczestnika I krucjaty w kościele św. Piotra w Antiochii. Za jej sprawą miał się dokonać cud i zwycięstwo chrześcijan nad muzułmanami pod murami oblężonego miasta. Obecnie grot włóczni przechowywany jest w złotym relikwiarzu w skarbcu katedralnym w Eczmiadzynie.\n\nWłócznia Przeznaczenia z klasztoru dominikanów w Izmirze\nWłócznia ta jest prawdopodobnie kopią grotu przechowywanego w skarbcu katedralnym w Eczmiadzynie.\nOd XVIII wieku jest w posiadaniu dominikanów z Izmiru.\n\nWłócznia Świętego Maurycego z Schatzkammer w Wiedniu\nWedług tradycji chrześcijańskiej w III wieku miała należeć do rzymskiego centuriona Maurycego. W jej grocie umieszczony jest gwóźdź uznawany za relikwię Męki Pańskiej. Od X wieku włócznia ta była atrybutem władzy cesarzy Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Od XIII wieku była czczona w Kościele katolickim jako relikwia Męki Pańskiej.\nAktualnie jest przechowywana z insygniami cesarskimi w Wiedniu.\n\nWłócznia Świętego Maurycego z archikatedry Świętego Stanisława i Świętego Wacława w Krakowie\nKopia Świętej Lancy Cesarskiej podarowana księciu polskiemu, Bolesławowi I Chrobremu przez Ottona III w 1000 roku. Od XI wieku była czczona jako relikwia w katedrze wawelskiej. Obecnie przechowywana jest w muzeum katedralnym w Krakowie.\n\n\n== Włócznia jako temat literacki ==\nWłócznia przeznaczenia występuje jako główny temat powieści Craiga Smitha „Włócznia przeznaczenia” i „W poszukiwaniu króla” Davida C. Downinga.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nArma Christi\nScala Sancta\nCałun Turyński\nKorona cierniowa\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nTrevor Ravenscroft: Die heilige Lanze. Der Speer von Golgatha; Universitas Verlag, Neuaufl. (November 2000), ISBN 3-8004-1166-0\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nWłócznia Świętego Maurycego. khm.at. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-06-29)].\nWłócznia Przeznaczenia z Eczmiadzynia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wstęga Św. Jerzego\n\nWstęga Św. Jerzego (ros. Гео́ргиевская ле́нта, trans. Gieorgijewskaja lienta) – dwukolorowa wstęga Orderu św. Jerzego (rosyjskiego odznaczenia wojskowego).\nWstęgi były również noszone przez marynarzy okrętów nagrodzonych Flagą św. Jerzego na marynarskich czapkach bez daszka. Była też elementem sztandarów. Od roku 1917 nie jest obecna na żadnym odznaczeniu państwowym.\n\n\n== Historia ==\n\nBarwy wstęgi – czarny i żółty – oznaczają „dym i płomień” i symbolizują heroizm żołnierza na polu boju. Wstęga była niekiedy analogiem orderu św. Jerzego, Krzyża Zasługi Wojskowego orderu Świętego Jerzego. W przypadkach, gdy kawalerowie Krzyża Zasługi nie mogli zostać uhonorowani samym odznaczeniem (na przykład w czasie obrony Sewastopola w latach 1854–1855), nosili na mundurach Wstęgę św. Jerzego. Wstęga była też noszona podczas I wojny światowej na kołnierzach szyneli przez żołnierzy odznaczonych orderem św. Jerzego.\nWstęga św. Jerzego jeden raz w historii uzyskała status samodzielnego odznaczenia. Miało to miejsce w 1914 roku, kiedy to za zasługi w przeprowadzeniu mobilizacji uhonorowano generała-lejtnanta Aleksandra Łukomskiego, jako dodatek do wcześniej przyznanego Orderu Św. Włodzimierza stopnia IV. W ten sposób Łukomski został kawalerem unikalnego odznaczenia: orderu św. Władimira ze wstęgą św. Jerzego.\nW systemie odznaczeń ZSRR wstęga stała się prototypem orderowej wstęgi, zwanej Wstęgą Gwardyjską. Wstęga Gwardyjska została wykorzystana przy projektowaniu Orderu Sławy i Medalu „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945”. Prócz tego jej wizerunek był umieszczany na znakach rozmaitych jednostkach organizacyjnych wojska.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\nWraz z rozpoczęciem akcji „Wstążka św. Jerzego” w roku 2005 w rosyjskich środkach masowego przekazu radziecką „Wstęgę Gwardyjską” zaczęto nazywać „Wstęgą św. Jerzego”, co jest nieprawidłowe zarówno z historycznego, jak i falerystycznego punktu widzenia.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Xiaolüren\n\nXiaolüren (oficjalna nazwa: chiń. 行人倒數計時顯示, pol. wsteczne odliczanie dla pieszych; potoczna chiń. 小綠人; pinyin Xiǎolǜrén; dosł. „mały zielony ludzik”) – animowana sygnalizacja świetlna na Tajwanie. Po raz pierwszy została wprowadzona w mieście Tajpej w 1999 roku. W kilka lat stała się popularna na całej wyspie. Sygnalizacja przedstawia wizerunek idącego zielonego ludzika ubranego w kapelusz. Gdy czas przejścia pieszych przez ulicę dobiega końca, ludzik przyspiesza kroku, co stanowi sugestię dla przechodniów, aby przejść przez pasy na czas. Zielonemu ludzikowi towarzyszy odliczanie czasu przeznaczonego na przejście przez ulicę na zawieszonym powyżej liczniku. Xiaolüren został wykorzystany także w Hiszpanii, zwłaszcza w Sewilli. W kraju swojego pochodzenia był przedmiotem sporu patentowego pomiędzy tamtejszym Ministerstwem Transportu, a firmą Kang Shen Technology Company.\n\n\n== Zobacz też ==\nAmpelmännchen\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nhttp://traffic.tycg.gov.tw/news/newstraffic/upt.asppageno=76&uid=&con=&cid=&year=&month=&day=&key=&p0=173\nhttp://www.libertytimes.com.tw/2005/new/sep/20/today-life10.htm\nhttps://web.archive.org/web/20071022102407/http://tw.epochtimes.com/bt/5/9/20/n1058078.htm\nhttp://www.libertytimes.com.tw/2006/new/mar/2/today-so8.htm", "source": "wikipedia"}
{"text": "Z (symbol wojskowy)\n\nLitera „Z” alfabetu łacińskiego – jeden z symboli umieszczanych na pojazdach wojskowych Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej biorących udział w inwazji na Ukrainę. Występuje w dwóch wariantach: wewnątrz kwadratu i bez obramowania. Oprócz „Z” występują także inne oznaczenia, jednakże jedynie symbol „Z” uzyskał znaczenie propagandowe i jest używany jako symbol poparcia dla wojny.\nFirma Zorro Productions, właściciel franczyzy Zorro potępiła użycie symbolu „Z” w kontekście wojennym. Wcześniej symbol był kojarzony z głównym bohaterem i ochroną osób prześladowanych.\n\n\n== Znaczenie symboli według Sił Zbrojnych Ukrainy ==\nWedług Sił Zbrojnych Ukrainy symbole odnoszą się do rodzaju wojsk i miejsca, skąd wyruszyły:\n\nZ – siły zbrojne Wschodniego lub Zachodniego Okręgu Wojskowego Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej\nZ w kwadracie – siły zbrojne z Krymu\nO – siły z Białorusi\nV – rosyjska piechota morska\nX – Czeczeni (kadyrowcy)\nA – siły specjalne, w tym OMSN i Grupa Alfa.\nSymbolu Z w kwadracie zaczęto później używać do identyfikacji rosyjskich jednostek Storm-Z.\n\n\n== Znaczenie militarne ==\n\nWedług hipotez oznaczenia najprawdopodobniej służą do szybkiej identyfikacji swój–obcy, w celu uniknięcia przypadkowego ostrzelania własnych jednostek. Jednakże takiemu przeznaczeniu przeczy fakt, że oznaczane są tylko niektóre pojazdy, ponadto nic nie stoi na przeszkodzie, by przeciwnik umieścił identyczny symbol na swoich pojazdach.\n\n\n== Znaczenie symboliczne ==\nOd 27 lutego Rosjanie są zachęcani do używania symbolu „Z” w charakterze wyrazu poparcia dla wojny przeciwko Ukrainie. Do takiego użycia nakłaniała m.in. telewizja Russia Today poprzez kampanię w mediach społecznościowych. Symbol umieszczany jest na budynkach, w miejscach przeznaczonych na reklamy, na T-shirtach, a także tworzony jest przez grupy ludzi podczas flash mobów lub zorganizowanych manifestacji poparcia, na przykład w szkołach. Symbol pojawia się również w kolorach wstęgi Św. Jerzego.\n\nPoczątkowo władze Rosji nie tłumaczyły znaczenia tego symbolu, powstawały zatem spekulacje na ten temat. „Z” miało według nich odnosić się do prezydenta Ukrainy, Wołodymyra Zełenskiego, pochodzić od wyrazu „zakanczajem” („kończymy”) lub, bardziej prozaicznie, być skrótem od „Zapad” (zachód) i odnosić się do zachodniej grupy wojsk.\nW niedzielę 6 marca 2022 rosyjski minister obrony, Siergiej Szojgu, wyjaśnił, że litera „Z” w tym kontekście to skrót od „Za pabiedu!” – „za zwycięstwo”. Wkrótce później Ministerstwo Obrony Rosji podało znaczenie drugiego symbolu, „V”: „w prawdzie siła”.\n\n\n== Karalność użycia ==\nUżywanie symbolu „Z” może być karalne w Republice Czeskiej na podstawie istniejącego wcześniej art. 405 kodeksu karnego, zakazującego „negowania, aprobaty lub usprawiedliwiania zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennych lub zbrodni przeciwko pokojowi”. Użycie symbolu „Z” jest karalne również w Kirgistanie, Kazachstanie, Litwie, Łotwie oraz Mołdawii.\nW Polsce 13 kwietnia 2022 weszła w życie ustawa o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego, na podstawie której używanie litery „Z” w tym kontekście podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.\nDo kryminalizacji używania symbolu „Z” wezwał wszystkie państwa minister spraw zagranicznych Ukrainy Dmytro Kułeba.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Znak (semiotyka)\n\nZnak (łac. signans, fr. signifiant) – w semiotyce: obserwowalny (percypowalny) element rzeczywistości, który nie jest istotny ze względu na swoje własne cechy, ale na swoją relację do innego elementu rzeczywistości do którego się odnosi (łac. signatum, fr. signifie).\nZnak to nośnik informacji, który funkcjonuje albo w oparciu o naturalną, instynktowną wiedzę człowieka wynikającą z jego funkcjonowania w środowisku dotyczącą istniejących mechanizmów przyczynowo-skutkowych np. dym – znak ognia, gorączka – znak choroby itp. i wtedy określa się go jako znak naturalny. Cechą charakterystyczną znaku naturalnego jest brak nadawcy – nawet ślad zwierzęcia na piasku nie ma nadawcy sensu stricto, ponieważ zwierzę nie było świadomym autorem komunikatu który wynikałby z pozostawionego śladu. Znaki naturalne dzielą się na równoczesne (objawy) i nierównoczesne (Ślady – jak wspomniany ślad zwierzęcia, informujący o jego obecności w danym miejscu w przeszłości. Zapowiedzi – informujące o mającym nastąpić zjawisku np. ciemne chmury jako zapowiedź deszczu).\nZnak może też stanowić element lub całość świadomie sformułowanego komunikatu – mówimy wtedy o sygnale, który jest intencjonalny, posiada nadawcę i odbiorcę oraz funkcjonuje w oparciu o pewną przyjętą, umowną konwencję – dlatego też mówimy o znakach konwencjonalnych. Znajomość konwencji jest w tym wypadku czynnikiem warunkującym możliwość odbioru komunikatu. Np. w europejskim kręgu kulturowym sowa jest kojarzona z mądrością i rozwagą (zob. Sowa Ateny), może być zatem znakiem tych dwóch pojęć. Dla Egipcjanina zaś Sowa będzie znakiem śmierci i magii, której należy unikać – dlatego bez stosownego objaśnienia może on mieć problemy ze zrozumieniem, dlaczego bohaterowie Chatki Puchatka słuchają rad Sowy Przemądrzałej i darzą ją sympatią, co może rzutować na odbiór skądinąd niewinnego dzieła.\nW dalszej perspektywie znaki konwencjonalne dzielą się na motywowane (ikoniczne) i niemotywowane (arbitralne). Ikoniczne opierają się na podobieństwie formy znaku oznaczającego i elementu oznaczanego, np. znak drogowy ostrzegający przed dziećmi mogącymi wtargnąć na jezdnię zawiera schematyczne wyobrażenie dwójki dzieci. Z kolei już znak drogowy zakaz wjazdu nie jest w żaden sposób powiązany formą z treścią komunikatu – przez co uznaje się go za znak arbitralny.\nDo znaków arbitralnych zaliczamy również symbole – znaki umownie zastępujące określone wartości, pojęcia (np „x” i inne oznaczenia liczbowe w matematyce, kolory państw na mapach politycznych). Kulturowo symbol rozumiemy jako zjawisko (obraz, przedmiot), które odsyła nas do pewnej bardziej złożonej części rzeczywistości, która jest trudna do ujęcia w sposób bezpośredni. W tym wypadku pomimo całkowitej konwencjonalności (umowności) nie można mówić o całkowitej arbitralności – gdyż istnieje wyraźny, kulturowy sens danego symbolu, warunkujący powstawanie skojarzeń między symbolem a elementem symbolizowanym bez którego jego zrozumienie i prawidłowy odbiór jest niemożliwy.\nNp. dym może być znakiem w komunikacji Indian.\nZnakiem w języku (znakiem językowym) określa się elementy językowe, którym można przypisać znaczenie – wszystkie jednostki języka mające nierozerwalny związek pomiędzy swoją formą oznaczającą a treścią oznaczaną. Związek ten jest związkiem umownym wynikającym z konwencji społecznej. Nie jest to związek naturalny – jedynie w przypadku nielicznych wyrazów możemy mówić o pewnej motywacji formy (zob. np. onomatopeja). Najmniejszym znakiem językowym jest morfem, największym – cały tekst.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Znak menniczy\n\nZnak menniczy – oznaczenie mennicy, w której została wybita moneta, jej pracowników – mincmistrzów, mincerzy i probierzy lub urzędników odpowiadających za skarb państwa. Znak wyrażany najczęściej w postaci jednej lub kilku liter umieszczanych na monecie, a także znak figuralny.\n\n\n== Cesarstwo Rzymskie ==\nZnaki mennicze zaczęły pojawiać się na monetach Cesarstwa Rzymskiego w połowie trzeciego wieku n.e. Z reguły znajdują się one na rewersie, w egzerdze. Nie miały one charakteru jednolitego - składały się z kilku elementów, ale nie wszystkie z nich były zawsze stosowane.\nObejmowały przede wszystkim oznaczenie mennicy. Oprócz tego, wskazywały często oficynę (podlegający danej mennicy warsztat, w którym moneta została wybita). Ponadto, w ramach znaku menniczego można znaleźć oznaczenie serii oraz różne symbole, które mogą wskazywać czas wybicia monety (a zarazem osobę odpowiedzialną za działanie warsztatu w danym czasie) oraz skrót od słów pecunia, moneta, sacra moneta itp..\n\n\n== Francja ==\nA – Paryż,\nAA – Metz,\nligatura AR – Arras,\nB – Rouen,\nB w okręgu – Bruksela (1939),\nB – Beaumont-le-Roger (1943-1958),\nBB – Strasburg,\nC – Saint-Lô,\nC – Caen,\nC – Castelsarrasin (1914, 1944–1946),\nCC – Besançon,\nCL – Genua,\nD – Lyon,\nE – Tours,\nF – Angers,\nG – Poitiers,\nG – Genewa (na monetach datowanych na lata 8-12 według francuskiego kalendarza republikańskiego),\nH – La Rochelle,\nI – Limoges,\nK – Bordeaux,\nL – Bajonna,\nL w koronie – Lille,\nM – Tuluza,\nM w koronie – Metz,\nmonogram MA – Marsylia,\nN – Montpellier,\nO – Riom,\nP – Dijon,\nQ – Perpignan,\nR – Villeneuve St. André,\nR – Orlean,\nR – Londyn (1815),\nR w koronie – Rzym (1812-1813),\nS – Reims,\nS w koronie – Troyes,\nT – Nantes,\nV – Troyes,\nU – Turyn,\nW – Lille,\nW z kropką poniżej – Arras,\nX – Amiens,\nY – Bourges,\nZ – Grenoble,\n& – Aix-en-Provence,\n9 – Rennes,\nflaga na maszcie – Utrecht (1812-1813),\ngwiazda – Madryt (1946),\npiorun – Poissy (1922-1924).\n\n\n== Niemcy i kraje niemieckie ==\n\n\n=== Kraje niemieckie przed zjednoczeniem Niemiec w 1871 roku ===\nPrzed zjednoczeniem, na terenie Niemiec istniało wiele mniejszych państw. Poniżej wymienione zostały przykłady znaków menniczych, które można znaleźć na monetach wybijanych do 1873 wraz ze wskazaniem krajów i terytoriów, dla których dana mennica biła monety.\n\nA – Berlin – monety dla Prus (1750-1873), Prus Wschodnich, Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1816-1817), księstwa Hohenzollern-Sigmaringen pod panowaniem pruskim (1852), Fryzji Wschodniej pod panowaniem pruskim i innych krajów,\nA – Clausthal, obecnie Clausthal-Zellerfeld – dla Hanoweru,\nB – Bayreuth – dla Prus,\nB – Brunszwik – dla Westfalii,\nB – Hanower – dla Prus (1866-1873),\nB – Kłodzko – dla Prus (1813),\nB – Wrocław – dla Prus, Prus Południowych, Śląska, Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Fryzji Wschodniej pod panowaniem pruskim,\nC – Clausthal, obecnie Clausthal-Zellerfeld – dla Westfalii,\nC – Kleve – dla Prus,\nD – Aurich – dla Prus i Fryzji Wschodniej pod panowaniem pruskim,\nD – Düsseldorf – dla Prus,\nE – Królewiec – dla Prus i Prus Wschodnich,\nF – Magdeburg – dla Prus i Fryzji Wschodniej pod panowaniem pruskim,\nG – Kłodzko – dla pruskiego Śląska (1807-1809),\nG – Szczecin – dla Prus (1753-1754),\nG – niezidentyfikowana mennica, prawdopodobnie Schwerin i Rethwisch – dla Prus (1763),\nL – Lipsk – monety pruskie dla Elektoratu Saksonii i Polski (1753-1756 i 1760-1762),\nW – Wrocław – dla Prus (1743-1750),\ngwiazda – Drezno – dla Prus (1758-1759).\nOprócz znaków menniczych powyższego typu, na monetach krajów niemieckich można znaleźć liczne oznaczenia urzędników poszczególnych mennic, niekiedy również w postaci pojedynczych liter. Część emisji, jak na przykład większość drobnych monet Bawarii, żadnych znaków menniczych nie posiadała.\n\n\n=== Niemcy po zjednoczeniu w 1871 roku ===\nNa monetach emisji ogólnoniemieckich, wydanych po zjednoczeniu Niemiec występują następujące znaki mennicze:\n\nA – Berlin,\nB – Hanower (1872-1878),\nB – Wiedeń (1938-1944),\nC – Frankfurt nad Menem (1872-1879),\nD – Monachium,\nE – Drezno (1872-1887),\nE – Muldenhütten, obecnie Freiberg (1887-1953),\nF – Stuttgart,\nG – Karlsruhe,\nH – Darmstadt (1872-1882),\nJ – Hamburg.\nW okresie cesarstwa umieszczano je najczęściej po obu stronach ogona orła niemieckiego (dwie takie same literki np. D D). Wyjątek stanowi tu 1/2 marki (od 1877), gdzie znak ten występował jako pojedyncza litera pod wieńcem oraz 25 fenigów, gdzie umieszczono go poniżej nominału. Na wyższych nominałach monet II Rzeszy, znajduje się on poniżej wizerunku monarchy lub herbu miasta.\nMonety 10 fenigów z lat 1917-1922, 20 fenigów NRD z 1969 i 1971 oraz niektóre monety okolicznościowe NRD znaku menniczego w ogóle nie posiadają.\n\n\n=== Kolonie niemieckie ===\nMonety Niemieckiej Afryki Wschodniej początkowo były bite w Berlinie na zlecenie Niemieckiej Spółki Wschodnioafrykańskiej i znaków menniczych nie posiadały. Pojawiły się one dopiero po przejęciu przez rząd niemiecki kwestii walutowych kolonii w 1902 i decymalizacji waluty w 1904. W latach 1904–1914 monety dla tej kolonii były bite w Berlinie i Hamburgu i posiadały właściwe im znaki mennicze. W roku 1916 wydano lokalną zastępczą serię monet oznaczonych znakiem menniczym T – Tabora.\nMonety Nowej Gwinei Niemieckiej posiadały znak menniczy A (Berlin).\nMonety Kiauczou nie posiadały znaku menniczego.\n\n\n== Polska ==\n\nUchwałą sejmu warszawskiego z roku 1598 zakazano umieszczania na monetach herbów i znaków innych, niż znaki podskarbich.\nMennice oznaczano wyłącznie pierwszą literą nazwy miasta, w którym się\nznajdowała. Na monetach wybitych widnieje:\n\nBydgoszcz litera B,\nPoznań litera P,\nOlkusz litera I (Ilcusia),\nLublin litera L,\nWschowa litera F (łac. Fraustadium, niem. Fraustadt),\nKraków litera K,\nWilno litera W lub V (Vilna).\nOraz:\n\nWM lub MW – mennica warszawska (lata 1792-1795),\nMW – mennica warszawska (lata 1834-1850),\nB.M. (od rosyjskiego – Варшавская Moneta, czytaj warszawskaja monieta) – znak mennicy warszawskiej (lata 1850-1864),\nznak podobny do strzały, pochodzący z herbu Kościesza (lata 1925-1939),\nmonogram „mw” (od roku 1965).\nW numizmatyce polskie monety nie posiadające znaku menniczego oznaczane są jako 'b.z.' lub 'b.z.m.'\n\n\n== Rosja ==\n\n\n=== Imperium Rosyjskie ===\nАМ – Anninsk (miejscowość obecnie w Kraju Permskim),\nБК – Moskwa,\nБМ – Petersburg,\nВM – Warszawa – Mennica Warszawska (1850–1865),\nЕМ – Jekaterynburg (1762-1876),\nИМ – Iżora (Kołpino),\nКД – Moskwa,\nКМ – Kołpino,\nКМ – Koływań,\nММД – Moskwa,\nНД – Moskwa,\nНДД – Moskwa,\nНДЗ – Moskwa,\nСП – Petersburg,\nСМ – Petersburg,\nСМ – Sestroreck,\nСМ – Suzun,\nСПБ – Petersburg (1724-1915),\nСПМ – Petersburg.\nZa panowania Mikołaja II, szereg rosyjskich monet wybito poza granicami imperium:\n\njedna gwiazda na rancie – Paryż (1896-1899),\ndwie gwiazdy na rancie – Bruksela (1897-1899).\nMonety o nominale 1/4, 1/2, 1, 2 i 3 kopiejki z lat 1896-1898 zostały wybite w Birmingham, mimo że posiadają petersburski znak menniczy СПБ.\nMonety 25 kopiejek z 1896 bite w Petersburgu i Paryżu są identyczne.\nMonety bez znaku menniczego z lat 1915-1917 były bite w Petersburgu. Część monet 10 i 15 kopiejek z 1916 została wybita w Osace, od petersburskich różnią się one tym, że nie posiadają zarówno znaku menniczego, jak i liter na awersie (przy ogonie orła), podczas gdy na petersburskich na awersie widnieją litery ВС.\n\n\n=== Związek Radziecki i Rosja ===\nZnaki mennicze ponownie pojawiły się na monetach rosyjskich w 1977, kiedy rozpoczęto wydawanie serii monet z okazji Olimpiady w Moskwie, chociaż nie wszystkie emisje okolicznościowe je posiadały. Na monetach obiegowych występują od 1990.\n\nЛ – Leningrad,\nM – Moskwa,\nС·П – Petersburg,\nmonogram ЛМД (Ленинградский монетный двор) – Leningrad,\nmonogram ММД (Московский монетный двор) – Moskwa,\nmonogram СПМД (Санкт-Петербургский монетный двор) – Petersburg.\n\n\n== Słowacja ==\nMK w okręgu – Kremnica (od 1993).\n\n\n== Stany Zjednoczone ==\nC – Charlotte,\nCC – Carson City,\nD – Dahlonega,\nD – Denver,\nO – Nowy Orlean,\nP – Filadelfia,\nS – San Francisco,\nW – West Point.\nNie wszystkie monety amerykańskie posiadają znaki mennicze. Początkowo, gdy w Stanach Zjednoczonych istniała tylko jedna mennica, nie było potrzeby oznaczania jej na monetach. Znaki mennicze zaczęto stosować w 1838, początkowo dla oznaczenia monet pochodzących z innych, niż filadelfijska, mennic. Znak tej ostatniej pojawił się po raz pierwszy dopiero w 1942. W latach 1965–67, nie widniały one na żadnych monetach USA. Obiegowe jednocentówki z początku lat osiemdziesiątych bite w San Francisco i West Point również ich nie posiadają.\n\n\n== Szwajcaria ==\nA – Paryż (1850-1851, 1894),\nAB – Strasburg (1850),\nB – Berno,\nB. – Bruksela (1874),\nligatura BA – Bazylea (1798),\nBB – Strasburg (1850-1851),\nS – Solura (1798-1799).\nMonety ze znakami menniczymi BA i S emitowane były w czasach Republiki Helweckiej.\nW latach 1970–1985, monety bite w mennicy berneńskiej nie posiadały znaku menniczego.\nMonety półfrankowe z lat 1968–1969, jednofrankowe i dwufrankowe z roku 1968 oraz te o nominale 2 rappen z 1969, wszystkie bez znaku menniczego, pochodzą z mennicy londyńskiej. Część nakładu monet jednofrankowych z 1969 posiadających znak B oraz półfrankowych z 1970 bez znaku również została wybita w Londynie.\n\n\n== Wielka Brytania ==\nPoczątkowo nazwa miasta, w którym dana moneta została wybita, była umieszczana w legendzie, często w formie skróconej. Od 1334 do 1662 na monetach pojawiały się znaki mennicze w formie różnych symboli, znaków graficznych, niekiedy liter. W tym okresie poszczególne mennice często zmieniały stosowane oznaczenia. Znaki mennicze jedynie sporadycznie spotykane są na nowożytnych i współczesnych monetach brytyjskich. Należą do nich:\n\nB – Bristol (1696–1697),\nC – Chester (1696–1697),\nE – Exeter (1696–1697),\nE – Edynburg (1707–1709),\nH – Ralph Heaton & Sons, Birmingham (1874–1876, 1881–1882, 1912, 1918–1919)\nKN – Kings Norton Metal Company, Birmingham (1918–1919),\nN – Norwich (1696–1697),\nSOHO – Soho Mint, Handsworth, obecnie Birmingham (1797, 1799, 1806–1807),\nY – York (1696-1697).\nOprócz tego, znaki mennicze umieszczane były na złotych monetach bitych w oddziałach mennicy brytyjskiej w koloniach za czasów panowania Wiktorii, Edwarda VII i Jerzego V:\n\nC – Ottawa (1908–1911, 1913–1914, 1916–1919),\nI – Bobmaj (1918),\nM – Melbourne (1872–1926, 1928–1931),\nP – Perth (1899–1931),\nS – Sydney (1871–1926),\nSA – Pretoria (1923–1932).\nPonadto, od 1662 do 1747, znaki graficzne lub oznaczenia literowe były stosowane celem oznaczenia pochodzenia kruszcu użytego do wybicia monet.\n\n\n== Włochy ==\nB – Bolonia (1861),\nmonogram BI – Birmingham (1893–1894),\nF – Florencja (1861),\nFIRENZE – Florencja (1861),\nH – Birmingham (1866-1867),\nK·B – Krupp's Berndorfer Metallwarenfabrik, monety prawdopodobnie wybite w Berlinie (1894),\nM – Mediolan (1861-1887),\nN – Neapol (1861-1867),\nOM – Strasburg (1866-1867),\nR – Rzym,\nT – Turyn (1861-1867).\nMonety bez znaku menniczego z lat 1862-1866 zostały wybite w Paryżu.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMarian Kowalski, Vademecum kolekcjonera monet i banknotów. Wrocław, 1988. ISBN 83-04-02598-1\nTadeusz Kałkowski, Tysiąc lat monety polskiej. Kraków, 1974.\nDariuszD. Ejzenhart DariuszD., Herby i znaki mennicze na trojakach polskich, Wrocław: GS Media Grzegorz Szajuk, 2008, ISBN 978-83-926876-0-3, OCLC 749672048 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Znak metra londyńskiego\n\nZnak metra londyńskiego – symbol oznaczający metro w Londynie, występuje tamże na każdej stacji metra; ma postać czerwonego pierścienia, przedzielonego poziomym, błękitnym paskiem z napisem „Underground”. Jego początki sięgają przełomu XIX i XX wieku. \nZ biegiem lat logo londyńskiego metra stało się symbolem całego transportu publicznego w Londynie, zyskując coraz większą popularność, nie tylko w stolicy, ale i na całym świecie. Na przestrzeni ostatnich stu lat zmieniał swoją formę kilkukrotnie, jednak były to małe poprawki, które nie wpłynęły znacząco na jego ogólny wygląd i rozpoznawalność w społeczeństwie brytyjskim.\n\n\n== Historia ==\nPo raz pierwszy symbol czerwonego krążka (z ang. roundel) został użyty jako znak towarowy London General Omnibus Company w 1905 roku. W metrze znak ten pojawił się trzy lata później. W niebieskim pasku zamieszczane były nazwy poszczególnych stacji, a dzisiejsza czerwona obręcz była pełnym kołem. \n\nPierwsze nieoficjalne zmiany miały miejsce w roku 1912, kiedy to nazwy poszczególnych stacji zaczęły być zastępowane słowem „Underground”. Dotyczą one plakatów autorstwa Charlesa Sharlanda i Alfreda France’a, a także niedatowanych i prawdopodobnie wcześniejszych plakatów z tego samego okresu. W 1917 roku, na zlecenie Franca Picka, logo zostało przeprojektowane przez Edwarda Johnstona. Zmieniły się proporcje, koło zostało zastąpione pierścieniem, w jego centrum umieszczono słowo „Underground”, a symbol zarejestrowano jako znak towarowy. Nowo powstałe logo po raz pierwszy pojawiło się na okładce mapy metra w czerwcu 1919 roku, przy użyciu kroju czcionki, którego autorem był sam Johnston. Kolorowa wersja ukazała się w październiku 1920 roku.\nOd 1933 roku znak ten zaczął funkcjonować również w odniesieniu do transportu autobusowego, autokarowego i tramwajowego w całym Londynie. Proporcje logo zostały znacząco zmienione w 1972 roku przez Design Research Unit w ramach całkowitej zmiany tożsamości korporacyjnej London Transport. W 2013 roku, kiedy wszystkie środki transportu publicznego przeszły pod kontrolę firmy Transport for London, emblemat, w różnych kolorach, zaczął być także używany do oznakowania innych środków transportu.\n\n\n== Miscellanea ==\n\n18 listopada Sony w ramach reklamy nowej konsoli PlayStation 5 w UK zmieniło logo przy wejściach do metra, na symbole znane z kontrolerów Play Station – zielony trójkąt, niebieski krzyżyk oraz różowy kwadrat; akcja szeroko rozniosła się w mediach społecznościowych i spotkała się z bardzo pozytywnym odbiorem\nw roku 2008 z okazji 100-lecia symbolu londyńskiego metra, Art on the Underground zlecił 100 artystom wykonanie dzieł sztuki inspirowanych logo metra, upamiętniając w ten sposób projekt Edwarda Johnston’a; artyści, twórczo wyrazili, czym jest dla nich dzisiejsze logo, wykorzystując je, jako symboliczną część swoich prac, a nie jako znak firmowy\nw 2017 i 2019 roku, aby uhonorować 50. rocznicę Parady Równości, Transport for London (TfL) oraz burmistrz Londynu Sadiq Khan zapowiedzieli nowy, tymczasowy wygląd tzw. Roundla, na trzech stacjach metra w centrum Londynu- Oxford Street, Piccadilly Circus oraz Tottenham Court Road; czerwony kolor obręczy zastąpiły tęczowe barwy\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Znaki bezpieczeństwa\n\nZnaki bezpieczeństwa – zestaw symboli dotyczących przestrzegania zasad bezpieczeństwa i higieny stosowany w miejscach użyteczności publicznej i w zakładach pracy. Wzory i zasady stosowania znaków bezpieczeństwa regulują normy krajowe i międzynarodowe, w Polsce odpowiednie Polskie Normy wprowadzone w latach 90. oparte m.in. na międzynarodowych normach ISO.\n\n\n== Wykaz znaków uwzględnionych w Polskich Normach ==\n\n\n=== Znaki ochrony przeciwpożarowej ===\nZestawienie znaków:\n\n\n=== Znaki ewakuacyjne ===\nZestawienie znaków:\n\n\n=== Znaki ochrony i higieny pracy ===\nZestawienie znaków:\n\n\n== Zobacz też ==\n\npiktogram\nideogram\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Znaki korektorskie\n\nZnaki korektorskie – umowne, ujednolicone znaki, używane przez korektorów, redaktorów lub autorów do zaznaczania błędów na odbitkach korektorskich tekstów, tabel i innych elementów. Znaki te umieszczane są w tekście, a na marginesie – ich powtórzenie wraz z wersją poprawną.\nZnaki korektorskie są też stosowane przy poprawianiu czy recenzowaniu tekstów naukowych oraz prac dyplomowych.\nW Polsce znaki korektorskie zostały ujednolicone zgodnie z normą PN-72/P-55036 Znaki korektorskie i wykonywanie korekty drukarskiej z 6 czerwca 1972 r. Norma została wycofana 17 grudnia 2012 roku.\n\n\n== Zobacz też ==\nadiustacja\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nZnaki korektorskie. kortekst.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)]. w Poradniku zielonego dziennikarza (zarchiwizowane w web.archive.org)\nInformacje o normie. sklep.pkn.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-02-11)]. na stronie Polskiego Komitetu Normalizacyjnego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Znaki stanu małżeńskiego\n\nZnak stanu małżeńskiego – symbol w wizerunku partnera małżeńskiego oznaczający jego status społeczny. Znaki te mogą być trwałe (np. tatuaż bliznowy) lub nietrwałe (np. modyfikacja uczesania, noszenie określonych ozdób takich jak obrączka ślubna w kulturze zachodniej, malowanie ciała, zmiana części lub całego ubrania).\nPowszechnie przyjętym znakiem małżeńskim w kulturze europejskiej jest obrączka noszona na palcu dłoni. Tradycja ta ma swoje korzenie w zwyczaju przekazywania pierścienia w prezencie, co miewało miejsce w Starożytnym Rzymie, a nawet wcześniej. Tym niemniej wręczany pierścień był nie tyle symbolem oddania małżeńskiego, co rodzajem płatności małżeńskiej. Zwyczaj wręczania obrączek (często wymiany dwóch obrączek) przy zaręczynach lub podczas ślubu (a następnie noszenie ich przez obu małżonków po ślubie) rozpowszechnił się w Europie, a następnie w innych krajach stosunkowo niedawno. Do upowszechnienia się tego zwyczaju w Stanach Zjednoczonych w XIX wieku przyczyniły się w dużej mierze kampanie reklamowe firm jubilerskich. \nPoza wpływami kultury zachodniej znaki małżeńskie miewają inną formę. Przykładowo: w niektórych rejonach Indii przyjęty jest zwyczaj noszenia (tylko przez małżonki) pierścienia na palcu nogi (tzw. bichiya); w Chinach nie ma podczas ślubu zwyczaju wymiany obrączek, ale pannie młodej wpina się złotą szpilkę między kosmyki włosów; zamężne Tybetanki noszą fartuszki pangde zeszyte z trzech pasów, przy czym paski na tych pasach nie mogą być w jednej linii; wśród Indianek Hopi istniał zwyczaj noszenia przez mężatki warkoczy spuszczonych na ramiona (panny nosiły je podniesione).\nNiekiedy w wypadku wdowieństwa dochodzi do korekty noszenia znaku małżeństwa, jak zmiana palca, na którym noszona jest obrączka (co spotyka się we Włoszech). \nPrzyczyn pojawiania się i trwania znaków małżeńskich jest wiele – od prezentacji statusu i roli społecznej po zaspokojenie zmysłu estetycznego. Symbole małżeństwa służą też kontroli poczynań małżonków. \nOdrębnym zagadnieniem są różnice w znakach pomiędzy partnerami małżeńskimi a nieformalnymi – na przykład w słowiańskich plemionach zamieszkujących tereny obecnej Polski w czasach przedchrześcijańskich żony nosiły nakrycie głowy, a konkubiny nie.\n\n\n== Zobacz też ==\nsindur, bindi\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nDanielD. Jabłoński DanielD., LechL. Ostasz LechL., Zarys wiedzy o rodzinie, małżeństwie, kohabitacji i konkubinacie. Perspektywa antropologii kulturowej i ogólnej, Olsztyn: Wydawnictwo Adiaphora, 2001, ISBN 83-916679-0-1, OCLC 749282620 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Znaki taktyczne w NATO\n\nZnak taktyczny (ang. military symbol)  – znak graficzny używany zwykle na mapie, obrazie komputerowym lub diagramie, stosowany do przedstawienia poszczególnych jednostek, obiektów, czynności lub innych zagadnień będących przedmiotem zainteresowania wojska. Jego treść jest zwykle uzupełniona opisem cyfrowo-literowym oraz odpowiednim kolorem.\nDecyzja nr 145/MON z dnia 14 sierpnia 1997 określiła cele stojące przez Siłami Zbrojnymi Rzeczypospolitej Polskiej, których realizacja zapewniała osiągnięcie zdolności do współdziałania z siłami zbrojnymi państw członków Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego. \nProces realizacji postawionych przed Siłami Zbrojnymi RP celów interoperacyjności z NATO pociąga za sobą konieczność dostosowania polskich procedur dowodzenia i organizowania działań do standardów obowiązujących w Sojuszu. Jedną z przyjętych dróg jest opracowywanie polskich dokumentów normatywnych (Norm Obronnych) dotyczących zagadnień operacyjnych, merytorycznie zgodnych z postanowieniami porozumień standaryzacyjnych NATO (STANAG – NATO Standardization Agreement – Porozumienie Standaryzacyjne NATO). \nZe względu na stosunkowo długi czas potrzebny do opracowania i ustanowienia Normy Obronnej opracowano tymczasowe zasady tworzenia znaków zgodnie ze standardami NATO, które do momentu wdrożenia Norm Obronnych Znaki taktyczne Marynarki Wojennej RP oraz Znaki taktyczne Wojsk Lądowych mają umożliwić przygotowanie dowództw i sztabów do współdziałania w ramach NATO.\n\n\n== Zasady budowy znaku taktycznego ==\n\n\n=== Pola znaku taktycznego ===\nPola znaku taktycznego są to obszary rozmieszczone wokół umieszczonego centralnie znaku podstawowego zawierające informacje odnoszące się do tego znaku. Informacje te są kombinacją liter oraz cyfr i/lub skrótów grupowych dostarczających informacji dodatkowych o jednostkach, obiektach, czynnościach lub innych zagadnieniach, które symbolizują.\nKażde pole jest identyfikowane według następującego klucza:\n\ntytuł pola – nazwa nadana szczególnej pozycji w odniesieniu do symbolu podstawowego np. wskaźnik przeznaczenia;\ndługość pola – maksymalna liczba znaków alfanumerycznych, które mogą być użyte w poszczególnym polu; wielkość ta jest związana ze zobrazowaniem komputerowym np. 5 znaków alfanumerycznych;\nlitera pola – litera opisująca pole np. A.\nWokół znaku podstawowego można rozmieszczać następujące ilości pól:\n\npowyżej znaku podstawowego – nie więcej jak dwa pola, każde składające się z nie więcej jak 6 znaków alfanumerycznych;\nna prawo od znaku podstawowego – nie więcej jak 4 pola, każde składające się z nie więcej jak 21 znaków alfanumerycznych; na jednym polu można przedstawić więcej niż jeden rodzaj informacji jednak ich całkowita długość nie może przekroczyć 21 znaków;\nponiżej znaku podstawowego – nie więcej niż 2 pola, każde składające się z nie więcej jak 6 znaków alfanumerycznych oraz (jeśli zachodzi potrzeba) strzałka wskazująca kierunek ruchu;\nna lewo od znaku podstawowego – nie więcej niż 4 pola, każde składające się z nie więcej jak 15 znaków alfanumerycznych.\nPowyższe zasady ilustruje poniższa grafika:\n\nOgólne zasady rozmieszczania pól opisowych w znaku taktycznym oraz ich zawartość przedstawiono poniżej:\n\nWypełnienie poszczególnych pól uzależnione jest od ważności informacji jaką zawierają. Wyróżnia się następujące kategorie pól:\n\npola obligatoryjne – wypełniane (zawierające) informacjami oznaczonymi literami A, B, P, T;\npola warunkowe – wypełniane (zawierające) informacjami oznaczonymi literami D, N;\npola dowolne – wypełniane (zawierające) informacjami oznaczonymi literami C, E, F, G, H, J, K, L, M, Q, R, S, V, W.\nElement znaku (ang. symbol element) jest to część znaku wojskowego, która wraz z innymi częściami tworzy całkowity znak wojskowy\nWskaźnik (ang. indicator) jest to element znaku, który w dalszej części opisuje prezentowane zagadnienie. Wskaźnik może mieć formę symboliczną lub cyfrowo-literową.\nWskaźnik punktowy (ang. point indicator) to symboliczna prezentacja zagadnienia wokół punktu na mapie.\nWskaźnik liniowy (ang. line indicator) to symboliczna prezentacja zagadnienia wzdłuż linii na mapie.\nWskaźnik obszarowy (ang. area indicator) to symboliczna prezentacja zagadnienia w obrębie obszaru na mapie.\n\n\n=== Pola obligatoryjne ===\n\n\n==== Ogólne ====\nPrzedstawione powyżej informacje są obligatoryjnymi i muszą być podane jeśli znajdują zastosowanie przy konkretnym znaku. Jeśli informacja jest nieznana, należy wstawić w jej miejsce znak zapytania ?.\n\n\n==== Litera pola A ====\nLitera pola A – wskaźnik przeznaczenia (ang. role indicator) – długość pola nie określona. Element znaku, który opisuje przeznaczenie. W obrębie znaku podstawowego umieszcza się znak przedstawiający rodzaj jednostki lub obiektu. Może on być kompozycją dwóch lub więcej znaków.\nPrzykład – jednostka pancerna (znak podstawowy):\n\n\n==== Litera pola B ====\nLitera pola B – wskaźnik wielkości (ang. size indicator) – długość pola – 6. Element znaku który opisuje wielkość formacji. Wskaźnik obligatoryjny tylko dla jednostek, ale może być również stosowany do obiektów lub sprzętu. Znak przedstawiający wielkość stawia się nad górną częścią znaku podstawowego.\nPrzykład – pluton piechoty:\n\n\n==== Litera pola P ====\nLitera pola P – arbitralny wyznacznik jednostki (ang. arbitrary unit designator) – długość pola – 21. Cyfry, litery lub ich kombinacje używane są do opisania jednostki lub formacji, przeciwnika której nazwa nie jest znana lub nie została zidentyfikowana. Szczegóły odnośnie do przydzielania arbitralnego wyznacznika jednostki zawiera PrNO Znaki taktyczne Wojsk Lądowych.\nPrzykład – Sztab NG (NORTHAG) zlokalizował prawdopodobnie radziecką MRD (Motor Rifle Division) i przydzielił jej arbitralny wyznacznik 369:\n\n\n==== Litera pola T ====\nLitera pola T – oznaczenie indywidualne (ang. unique designation) – długość pola – 15. Element znaku, który dodatkowo identyfikuje jednostkę. W połączeniu ze wskaźnikiem wielkości (litera pola B) określa jej rodzaj bądź nazwę. Jeśli pole B nie jest wypełnione to odpowiedni skrót dotyczący wielkości jednostki winien znajdować się w polu T. Wyróżnik dotyczy wszystkich znaków taktycznych z wyjątkiem sprzętu przeciwnika. Jeśli nie można go określić pole wypełnia się znakiem zapytania ?.\nPrzykład – 23 Batalion (przeznaczenie jednostki wojskowej nie zostało określone):\n\n\n=== Pola warunkowe ===\nNiżej wymienione pola są nazywane warunkowymi i muszą być wypełnione jeśli warunki przez nie wskazane (określone nazwą pola) znajdują zastosowanie w stosunku do przedstawianej sytuacji (jednostki).\n\n\n==== Litera pola D ====\nLitera pola D – wskaźnik wielkości specjalnej (ang. special indicator) – długość pola nie określona. Element znaku, który wskazuje jednostkę grupę lub obiekt o wielkości pośredniej, nie uwzględnianej przez formalną strukturę organizacyjną.\nPrzykład – formacja piechoty zmechanizowanej w ugrupowaniu bojowym:\n\n\n==== Litera pola N ====\nLitera pola N – wskaźnik przeciwnika (ang. enemy) – długość pola – 2. Element symbolu, który wskazuje, że symbol przedstawia przeciwnika. Są to litery EN stosowane w jednokolorowej prezentacji sprzętu lub jednostki jeśli występuje arbitralny wyznacznik jednostki (pole P).\nPrzykład – przeciwlotnicza armata przeciwnika kaliber 57 mm (S-60):\n\n\n=== Pola dowolne ===\nNiżej wymienione pola należą do dowolnych i powinny być wypełnione w razie potrzeby.\n\n\n==== Litera pola C ====\nLitera pola C – ilość sprzętu (ang. quanity of equipment) – długość pola – 6. Element znaku, który wskazuje liczbę sztuk sprzętu. Dodaje się znak zapytania (?) tam, gdzie informacje na temat ilości są niepotwierdzone.\nPrzykład – 4 moździerze 81 mm:\n\n\n==== Litera pola E ====\nLitera pola E – niepotwierdzone lub wątpliwe informacje (ang. uncorfirmed or query mark) – długość pola – 1. Element znaku stosowany w sytuacji w której wszystkie informacje zawarte w znaku są wątpliwe lub niepotwierdzone. W polu E należy umieścić znak zapytania ?.\n\n\n==== Litera pola F ====\nLitera pola F – wzmocnienie lub osłabienie (ang. reinforced or detached) – długość pola – 3. Symbol (+) lub (-) używany do wskazania czy formacja (jednostka) jest wzmocniona czy siła jej jest zmniejszona w stosunku do struktury etatowej. Zawsze przedstawione w nawiasach.\nPrzykład – 14 Batalion Piechoty (wzmocniony):\n\n\n==== Litera pola G ====\nLitera pola G – informacje dodatkowe (ang. additional information) – długość pola – 17. Miejsce przeznaczone do sporządzenia notatek przez operatora. Zawarte w tym polu informacje nie muszą podlegać transmisji przez ADP (przekazaniu do innych jednostek).\nPrzykład – 14 Batalion Piechoty, wzmocniony, uwaga operatora Sprawdzić ponownie o 1200:\n\n\n==== Litera pola H ====\nLitera pola H – tekst dowolny (ang. free text) – długość pola – 21. Miejsce do sporządzania dodatkowych informacji, które będą transmitowane przez APD (przekazane do sił podległych) a nie mogły znaleźć się w innych polach np. polu G.\nPrzykład – woda niezdatna do picia:\n\n\n==== Litera pola K ====\nLitera pola K – efektywność bojowa (zdolność bojowa) (ang. combat effective) – długość pola – 5. Element znaku, który wskazuje efektywności jednostki (sprzymierzonej lub przeciwnika). Efektywność może być przedstawiona następująco:\n\nefektywność bojowa – litery CE (Combat Effectiveness), po których następuje przerwa i dwie cyfry oznaczające procentową wydajność;\nefektywność procentowa – litery PE (Percentage Effectiveness), po których następuje przerwa i dwie cyfry oznaczające procentową wydajność.\nJeżeli istnieje potrzeba jednoczesnego zamieszczenia informacji w polach H i K, to po informacji w polu H umieszcza się pochyłą kreskę / a następnie informację K.\nPrzykład – efektywność bojowa jednostki wojskowej wynosi 10%:\n\n\n==== Litera pola M ====\nLitera pola M – formacje wyższe (ang. higher formation) – długość pola – 15. Element znaku, który określa wykaz wszystkich lub niektórych formacji w skład których wchodzi opisywana jednostka (pododdział). Jeśli element z sekwencji pozostaje nieznany należy zaznaczyć go znakiem zapytania ?. Jeśli szczebel strukturalny sił zbrojnych reprezentowany przez element sekwencji jest przez państwo nieużywany należy wykazać 0.\nPrzykład – 3. pluton, kompanii A, 14. batalionu, ze składu 2. (UK) brygady (siły Wielkiej Brytanii nie posiadają struktury pułkowej, co jest przedstawione jako 0):\n\n\n==== Litera pola Q ====\nLitera pola Q – strzałka kierunku przemieszczania (ang. direction of movement arrow) – długość pola nie określona. Służy do wskazania ogólnego kierunku przemieszczania się jednostek i stanowisk.\nPrzykład – jednostka przemieszcza się na zachód, sztab przemieszcza się na wschód:\n\n\n==== Litera pola R ====\n\n\n==== Litera pola S ====\n\n\n==== Litera pola V ====\n\n\n==== Litera pola W ====\n\n\n=== Pola dowolne o przeciwniku ===\nPoniższe dowolne pola, są dostępne jedynie w odniesieniu do sił przeciwnika i nie muszą być wypełniane.\n\n\n==== Litera pola J ====\nLitera pola J – wskaźnik oceny szacunkowej (ang. ewaluation rating) – długość pola – 2. Element znaku, który wskazuje źródło i stopień ważności przedstawionych informacji (stopnie te są wyjaśnione w STANAG 2022). Jeśli pole H (tekst dowolny) jest również użyte to należy po nim użyć ukośnej kreski / i umieścić informację zawartą w polu J.\nPrzykład – Informacja jest określona stopniem A1:\n\n\n==== Litera pola L ====\n\n\n=== Kolory znaków taktycznych ===\nPrezentacja kolorowa służy rozróżnianiu znaków sił własnych od znaków sił przeciwnika. W przypadku braku możliwości zobrazowania kolorowego znak taktyczny sił przeciwnika posiada obwódkę (rysowany jest linią podwójną) a w przypadku sprzętu bądź gdy konstrukcja znaku na to nie pozwala wpisuje się w pole N symbol EN.\nW prezentacji wielokolorowej poszczególne kolory oznaczają:\n\nniebieski (niebieski lub czarny dla systemów ręcznych) – sprzymierzone jednostki, stanowiska, posterunki i obiekty, sprzęt, czynności i symbole otoczenia naziemnego nie objęte kolorami wymienionymi poniżej;\nczerwony – należące do przeciwnika jednostki, stanowiska i obiekty, sprzęt, czynności i symbole nie objęte kolorami wymienionymi poniżej;\nżółty – działania związane z użyciem broni ABC zarówno sił sprzymierzonych jak i przeciwnika, obszary chemiczne, radiologiczne i biologiczne;\nzielony – zapory sporządzone zarówno przez siły sprzymierzone jak i przez przeciwnika;\ninne kolory mogą być wykorzystane po uprzednim opisaniu w legendzie.\nW przypadku kiedy dostępnych jest tylko kilka kolorów należy przestrzegać zasady, że siły sprzymierzone muszą być zawsze przedstawione w kolorze niebieskim lub czarnym. \nPrzy dostępnych dwóch kolorach:\n\nkolor pierwszy (najlepiej niebieski lub czarny) dla znaków sprzymierzonych;\nkolor drugi (najlepiej czerwony) dla znaków przeciwnika.\nPrzy dostępnych trzech kolorach:\n\nkolor pierwszy (najlepiej niebieski lub czarny) dla znaków sił sprzymierzonych;\nkolor drugi (najlepiej czerwony) dla znaków sił przeciwnika;\nkolor trzeci (najlepiej żółty lub zielony) dla przedsięwzięć związanych z użyciem broni masowego rażenia i zapór inżynieryjnych zarówno sprzymierzonych jak i przeciwnika.\nPrzykład – pułk czołgów przeciwnika w prezentacji jednobarwnej i wielokolorowej:\n \nLinii ciągłej używa się do zobrazowania aktualnego położenia obiektów, zobrazowania celów oraz linii rozgraniczenia. \nLinia przerywana służy do zobrazowania położenia przyszłego lub planowanego\n\n\n== Umiejscowienie znaku na mapie lub obrazie komputerowym ==\nKażdy znak musi posiadać możliwość poprawnego i dokładnego umieszczenia na mapie bądź obrazie APD. Oznacza to, że każdy znak musi zawierać przynajmniej jeden punkt dowiązania, który wyznaczy jego pozycję.\n\n\n== Znaki podstawowe ==\nZnaki podstawowe to znaki stanowiące podstawę budowy znaków szczegółowych. Dopiero po wypełnieniu znaku podstawowego znakiem określającym rodzaj wojsk czy służb można określić rodzaj jednostki. \n\n\n== Wskaźnik wielkości jednostki ==\nDo bliższego określenia wielkości jednostki służą tzw. znaki określające szczebel jednostki. Umieszcza się je nad znakiem podstawowym w polu B. Znaki te wykorzystywane są również w celu oznaczenia linii rozgraniczenia poszczególnych jednostek.\n\n\n== Opis znaku stanowiska dowodzenia ==\nRodzaj stanowiska dowodzenia jednostek i punktów dowódczych może być określany poprzez stosowanie liter pod znakiem taktycznym w polu S. \nW poniższej tabelce przedstawiono podstawowe terminy i ich skróty, które mogą być umieszczone w polu S:\n\n\n== Podstawowe znaki jednostki ==\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nZnaki taktyczne Marynarki Wojennej RP, Tymczasowe zasady tworzenia znaków zgodnie ze standardami NATO – Opracowanie: kmdr por. Waldemar Modzelewski, kmdr por. Jacek Olkowski, kmdr por. Andrzej Stefaniak, Gdynia 1999\nSTANAG 1059 – Distinguishing letters for geographical entities for use in NATO\nCharakterystyczne litery krajowe wykorzystywane przez NATO;\nPrNO 03-A-001 – Znaki taktyczne Wojsk Lądowych;\nAPP-6 – Military symbols for land based systems\nZnaki wojskowe dotyczące Wojsk Lądowych;\nZnaki taktyczne państw NATO, dodatek do Przeglądu Wojsk Lądowych nr 1 z 1996;\nAAP-6 – NATO glossary of terms and definitions\nSłownik NATO terminów i definicji (wersja angielska i francuska);", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chemia\n\nChemia (arab. كيمياء kīmijāʾ, الخيمياء al-chīmijāʾ prawdopodobnie od stgr. χημ(ε)ία chēm(e)ía, χυμεία chymeía „rozpuszczanie, stapianie”) – nauka przyrodnicza badająca naturę i właściwości substancji, a zwłaszcza przemiany zachodzące pomiędzy nimi. Współcześnie wiadomo, że przemiany substancji wynikają z praw, według których atomy łączą się poprzez wiązania chemiczne w mniej lub bardziej trwałe związki chemiczne, a także praw, według których wiązania tworzą się i ulegają rozrywaniu, prowadząc do przemian jednych substancji chemicznych w inne, co jest nazywane reakcjami chemicznymi. Chemia zajmuje się także rozmaitymi właściwościami substancji wynikającymi bezpośrednio z ich budowy atomowej.\nNaturę i właściwości substancji bada również fizyka. Chemia i fizyka nawzajem się przenikają i często trudno jest precyzyjnie ustalić, gdzie kończy się jedna dziedzina, a zaczyna druga. Chemia, podobnie jak fizyka, jest centralną nauką przyrodniczą. Obie te nauki stanowią podstawę wszystkich pozostałych nauk przyrodniczych – biologii, geografii, metalurgii i wielu innych.\n\n\n== Opis ogólny ==\nPodstawowym zagadnieniem chemii jest badanie substancji oraz ich przemian jakościowych, powodujących, że np. z jednej substancji powstają dwie albo z dwóch – jedna. Współczesna chemia stara się wyjaśniać mechanizm tych przemian na poziomie cząsteczkowym. Szuka też zależności między właściwościami substancji a ich składem i strukturą atomową.\nStruktura świata, której się na co dzień doświadcza, jest determinowana chemicznymi i fizycznymi własnościami substancji. Np: stal jest twardsza od czystego żeliwa, gdyż atomy żelaza tworzą w stali bardziej zwartą strukturę krystaliczną niż w żeliwie.\nDrewno pali się po podgrzaniu do odpowiednio wysokiej temperatury, gdyż zawarta w nim celuloza jest polimerem, który ulega spontanicznej reakcji utleniania. Cukier to kryształy organicznego związku chemicznego – sacharozy, która posiada zdolność rozpuszczania się w wodzie, a następnie przenikania do kubków smakowych w języku, gdzie jego obecność jest wykrywana poprzez ciąg skomplikowanych reakcji biochemicznych.\nWspółczesne badania dowiodły, że za wszystkie te efekty, w ten czy inny sposób, odpowiada chmura elektronów otaczająca jądra atomowe. Stąd chemia jest w istocie nauką zajmującą się zjawiskami elektronowymi i nie wnika w funkcjonowanie jąder. Wyjątkiem jest tylko chemia jądrowa, nauka na pograniczu fizyki jądrowej i chemii.\nWspółczesna chemia jest przede wszystkim nauką eksperymentalną, całkowicie pozbawioną magiczno-mistycznej otoczki typowej dla alchemii. Jej podstawę faktograficzną stanowią reakcje chemiczne przeprowadzane w kontrolowanych warunkach w laboratoriach z użyciem specjalnej aparatury oraz wyniki dokładnych badań produktów tych reakcji. Do 17 lipca 2007 roku w bazie danych Chemical Abstracts zarejestrowano ponad 31 milionów związków chemicznych, a na dobę jest rejestrowanych średnio 4000 nowych. Fakty te byłyby jednak bezużyteczne bez aparatu poznawczego, który stanowią podstawowe pojęcia stosowane w tej nauce, takie jak mol, pierwiastek chemiczny, związek chemiczny i inne.\n\n\n== Historia ==\n\nPoczątki chemii sięgają starożytności, kiedy to z ogólnych rozważań filozoficznych wyłoniła się alchemia, której przedstawiciele działali jeszcze na początku XIX wieku.\nZa „ojców” współczesnej chemii uważa się zwykle Roberta Boyle’a (1661 r.), Antoine Lavoisiera (1787 r.) i Johna Daltona (1808 r.), którzy radykalnie rozgraniczyli badania z użyciem metody naukowej od dawnych poszukiwań kamienia filozoficznego.\nKamieniami milowymi odkryć chemicznych do początków XX wieku były:\n\nStworzenie jasnej koncepcji pierwiastka chemicznego, jako substancji, której nie można rozłożyć metodami chemicznymi, wprowadzonej przez Roberta Boyle’a (1689 r.).\nRozpowszechnienie prawa zachowania masy i obalenie teorii flogistonu przez Antoine'a Lavoisiera.\nStworzenie współczesnej koncepcji atomowej przez Johna Daltona (1808 r.).\nOdkrycie prawa okresowości i skonstruowanie układu okresowego pierwiastków przez Dmitrija Mendelejewa (ok. 1869 roku).\nPorzucenie koncepcji siły życiowej po otrzymaniu mocznika przez Friedricha Wöhlera (1828 r.).\nOdkrycie subtelnej budowy atomu przez Ernesta Rutherforda w latach 1911–1920.\nStworzenie podstaw chemii kwantowej przez Heisenberga, Schrödingera i Pauliego w latach 20. XX w.\n\n\n== Podstawowe pojęcia ==\n\n\n=== Atom, cząsteczka, wiązanie chemiczne ===\n\nAtom jest współcześnie podstawowym pojęciem w chemii. Składa się on z jądra atomowego i chmury elektronów. O ile jądro jest domeną fizyki jądrowej, o tyle zachowanie i natura chmury elektronowej jest domeną chemii, gdyż decyduje o zdolności atomów do łączenia się w większe obiekty, zwane cząsteczkami. Cząsteczka bowiem to grupa atomów, które są trwale powiązane przez wymianę elektronów z powłoki walencyjnej, czyli najbardziej odległej od jądra. Na skutek tej wymiany powstają trwałe wiązania chemiczne.\n\n\n=== Pierwiastek, indywiduum chemiczne, mieszaniny ===\nWedług klasycznej definicji pierwiastek chemiczny to jest substancja, której metodami chemicznymi nie da się dalej rozłożyć. Koncepcja pierwiastka wywodzi się wprost z alchemii. Podstawowym dokonaniem Roberta Boyle’a było jednak zerwanie z alchemiczną tradycją, w ramach której wierzono, że tych pierwiastków jest od 3 do 7, przy czym ich lista powstawała z rozważań teoretycznych, a nie na podstawie danych eksperymentalnych. Współcześnie wiadomo, że pierwiastków jest ponad 100 i że poszczególne pierwiastki są tworzone przez atomy, które mają w jądrze jednakową liczbę protonów.\nIndywiduum chemiczne to z kolei substancja, w której występuje jeden rodzaj molekuł. Jeśli molekuły te są nienaładowanymi cząsteczkami, nieposiadającymi niesparowanych elektronów, to wówczas indywidua te nazywa się związkami chemicznymi. Związek chemiczny to zatem substancja, która składa się z jednego rodzaju cząsteczek.\nInne indywidua chemiczne to:\n\njony – czyli atomy i cząsteczki mające niezerowy wypadkowy ładunek elektryczny,\nrodniki – czyli atomy i cząsteczki mające przynajmniej jeden niesparowany elektron (a zatem niezerowy spin).\nOprócz czystych pierwiastków i związków chemicznych w naturze występują ich różnorakie mieszaniny. W zależności od tego, czy mieszaniny te można rozdzielić mechanicznie, czy też wymaga to bardziej złożonych operacji fizyczno-chemicznych, rozróżnia się:\n\nroztwory,\nmieszaniny niejednorodne, takie jak koloidy, zole, żele, pasty, piany, zawiesiny i inne.\n\n\n=== Reakcje chemiczne ===\n\nReakcja chemiczna to proces powstawania lub zrywania wiązań chemicznych, na skutek których powstają lub rozpadają się cząsteczki. Zwykle reakcje chemiczne mają dość złożony przebieg, tzn. są sumą wielu następujących po sobie lub odbywających się jednocześnie aktów zrywania i powstawania wiązań. Opisy sumarycznego przebiegu reakcji nazywają się równaniami, natomiast pełny opis wszystkich aktów zrywania i powstawania wiązań chemicznych jest nazywany jej mechanizmem.\n\n\n=== Wzory chemiczne ===\n\nStrukturę cząsteczek i innych indywiduów chemicznych zapisuje się w postaci specjalnych wzorów, które tworzy się stosując specjalną symbolikę. W znacznym uproszczeniu na symbolikę tę składają się:\n\nsymbole pierwiastków – przyjmujące postać jedno-, dwu- lub trzyliterowych skrótów ich nazw – reprezentujące atomy występujące w cząsteczkach,\nsymbole wiązań chemicznych – przyjmujące postać kresek, łączących symbole pierwiastków – pojedyncza kreska oznacza uwspólnioną parę elektronową.\nWzory poszczególnych cząsteczek chemicznych można zestawiać w równania, które w poglądowy sposób przedstawiają przebieg reakcji chemicznych. Konwencja pisania równań polega na umieszczaniu substratów po lewej, produktów po prawej stronie równania i łączenie ich różnego rodzaju strzałkami symbolizującymi rodzaj danej reakcji.\n\n\n=== Mole, stężenia i stechiometria ===\n\nPodstawową jednostką stosowaną w chemii jest mol. Jest to jednostka liczności materii, czyli stosunku liczby cząstek znajdujących się w określonej masie lub objętości danej substancji chemicznej przyrównanej do liczby wynoszącej 6,02214076×1023\nMol razem z równaniami reakcji chemicznych stanowi podstawę obliczeń stechiometrycznych, których zasady umożliwiają dokładne ustalenie, jaka masa lub objętość jednego związku może przereagować z drugim związkiem. Teoretyczną podstawą tych obliczeń jest prawo działania mas oraz koncepcja współczynnika stechiometrycznego.\nKoncepcja stężenia, rozumianego jako molowy lub procentowy udział związków chemicznych w mieszaninie, umożliwia z kolei dokonywanie analogicznych obliczeń ilości reagujących substancji, nawet gdy nie są one jednorodne.\n\n\n=== Energia ===\n\nEnergia odgrywa istotną rolę, zarówno w trwałości związków chemicznych jak i w przebiegu reakcji. Zagadnieniami energetycznymi związanymi ze zjawiskami badanymi przez chemię zajmuje się chemia fizyczna. W ramach tej nauki, wywodzącej się z termodynamiki i kinetyki, stworzono szereg pojęć i wielkości służących opisowi zagadnień energetycznych, odnoszących się do związków i reakcji chemicznych.\nSą to m.in.:\n\nenergia wiązania chemicznego – czyli najmniejsza energia potrzebna do jego rozerwania,\nentalpia reakcji chemicznej – będąca miarą efektu cieplnego reakcji chemicznej, zachodzącej pod stałym ciśnieniem,\nenergia swobodna reakcji chemicznej – będąca miarą „skłonności” do zajścia reakcji w danych warunkach,\nenergia aktywacji – czyli minimalna energia potrzebna do zajścia danej reakcji.\n\n\n== Tradycyjne dyscypliny chemii ==\nChemia jest tradycyjnie dzielona na kilka dyscyplin. Współcześnie uważa się, że podział ten jest nieco sztuczny, ale utrzymuje się on ze względów praktycznych i edukacyjnych.\nW podręcznikach chemii, zarówno akademickich jak i szkolnych, chemię dzieli się zwykle na:\n\nnieorganiczną – zajmującą się wszystkimi związkami występującymi w tzw. materii nieożywionej,\norganiczną – zajmującą się związkami zawierającymi w swojej strukturze atom węgla (z kilkoma wyjątkami),\nanalityczną – zajmująca się badaniem składu, stężenia i struktury pierwiastków i związków chemicznych,\nfizyczną – obejmująca wszystkie zjawiska na pograniczu chemii i fizyki.\n\n\n== Nowe dyscypliny i badania interdyscyplinarne ==\nNa pograniczu poszczególnych tradycyjnych dyscyplin nauk chemicznych (dziedzina naukowa), a także chemii i innych nauk przyrodniczych oraz nauk technicznych, powstały w XIX i XX wieku liczne nowe dyscypliny naukowe. Wciąż powstają nowe, interdyscyplinarne kierunki badań. Współcześnie te interdyscyplinarne dziedziny są najbardziej żywotną i najszybciej rozwijającą się częścią chemii.\nNa pograniczu różnych działów chemii powstały m.in.:\n\nchemia supramolekularna – zajmująca się strukturami „nadcząsteczkowymi”,\nchemia metaloorganiczna – zajmująca się związkami pośrednimi między organicznymi i nieorganicznymi.\nNa pograniczu chemii i innych nauk przyrodniczych powstały:\n\nbiochemia i biologia molekularna – stanowiące podstawę współczesnej biologii,\ngeochemia i astrochemia – nauki o podstawach chemicznych przemian zachodzących w skorupie ziemskiej i w przestrzeni kosmicznej,\nchemia jądrowa, chemia laserowa i chemia radiacyjna - na pograniczu z fizyką promieniowania i zajmujące się, odpowiednio, problemami chemicznymi związanymi z jądrowymi właściwościami substancji i wykorzystaniem energii jądrowej w chemii; wykorzystaniem laserów w chemii; badaniem wpływu napromieniowania na procesy chemiczne.\nOd czasów rewolucji przemysłowej osiągnięcia tych dyscyplin nauk chemicznych, które mają charakter podstawowy, są wykorzystywane w przemyśle dzięki rozwojowi różnych specjalności technologii chemicznej (należącej do dwóch dziedzin – nauk chemicznych i technicznych). Rozwój przemysłu chemicznego i gałęzi pokrewnych następuje dzięki współdziałaniu technologów ze specjalistami w zakresie, np.:\n\ninżynierii chemicznej i procesowej,\n\ninżynierii materiałowej,\ninżynierii środowiska.\n\n\n== Przemysł chemiczny ==\n\nWiedza chemiczna stanowi podstawę jednego z ważniejszych działów gospodarki – przemysłu chemicznego. W 2005 r. przychód tego przemysłu wyniósł 10,2% przychodów całego przemysłu w Polsce.\nPrzemysł chemiczny ma trzy oblicza:\n\ntzw. wielką chemię – czyli przemysł surowcowy, do którego zalicza się przemysł petrochemiczny, przemysł tworzyw sztucznych, produkcja kwasu siarkowego, nawozów i tzw. wielka synteza organiczna.\nChemię małotonażową – która specjalizuje się w produkcji stosunkowo małych ilości, ale za to bardzo kosztownych substancji, takich jak leki, związki zapachowe, detergenty, farby, kleje itp.\nPrzetwórstwo chemiczne – które nie produkuje chemikaliów jako takich, lecz tylko je przetwarza w produkty końcowe, poprzez mieszanie, obróbkę termiczną i mechaniczną lub tylko konfekcjonowanie (pakowanie).\n\n\n== Zobacz też ==\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\n\nLinus Pauling, Peter Pauling, Chemia, PWN, 1997, ISBN 83-01-12267-6.\nLechL. Pajdowski LechL., Chemia ogólna, Warszawa: PWN, 1981, ISBN 83-01-00555-6, OCLC 749329599 . Brak numerów stron w książce\nAdamA. Bielański AdamA., Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa: PWN, 1994, ISBN 83-01-06542-7, OCLC 830052490 . Brak numerów stron w książce\nChemia. Encyklopedia dla wszystkich, MałgorzataM. Wiśniewska (red.), Warszawa: WNT, 2001, ISBN 83-204-2590-5, OCLC 749346360 . Brak numerów stron w książce\nChemia. Encyklopedia szkolna, KrystynaK. Dudek, Kraków: Zielona Sowa, 2005, ISBN 83-7389-995-2, OCLC 749753839 . Brak numerów stron w książce\nChemia. Kompendium, HaraldH. Gärtner, PiotrP. Dryjański (tłum.), Warszawa: Świat Książki, 2006, ISBN 83-7391-970-8, OCLC 69299788 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Międzynarodowy Rok Chemii\n\nMiędzynarodowy Rok Chemii 2011 (ang. International Year of Chemistry 2011), IYC 2011 – rok proklamowany 63. rezolucją Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych 19 grudnia 2008 roku. Koordynatorami obchodów są: UNESCO oraz Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC), zaś hasłem: Chemia – nasze życie, nasza przyszłość.\n\nHistoria\nMiędzynarodowy Rok Chemii wyznaczono na 2011 rok nieprzypadkowo. W tym roku przypada bowiem zarówno setna rocznica otrzymania Nagrody Nobla przez Marię Skłodowską-Curie za wydzielenie czystego radu jak i utworzenia Międzynarodowego Zrzeszenia Towarzystw Chemicznych, którego bezpośrednim następcą jest IUPAC (1918).\n\nZnaczenie i cel\nRok ten ma na celu uzmysłowienie społeczeństwu znaczenie chemii w procesie zachodzących zmian klimatycznych i w utrzymaniu czystości środowiska, oraz podkreślenie wkładu kobiet w rozwój nauki jak i potrzebę międzynarodowej współpracy naukowej.\n\nObchody\n3 grudnia 2010 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął Uchwałę w sprawie ustanowienia roku 2011 Rokiem Marii Skłodowskiej-Curie. Obchody IYC'2011 odbywają się w  pod honorowym patronatem Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego. \nZ kolei uroczystości 100 rocznicy przyznania Nagrody Nobla w dziedzinie chemii Marii Skłodowskiej-Curie będą odbywać się jednocześnie w Polsce i we Francji. W obu krajach patronat będą sprawować prezydenci: Bronisław Komorowski i Nicolas Sarkozy.\n\n\n== Zobacz też ==\nMiędzynarodowe Dni i Tygodnie ONZ\nMiędzynarodowy Rok ONZ\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nMiędzynarodowy Roch Chemii (2011) na UNIC Warsaw\n2011: Międzynarodowy Rok Chemii. Polski Komitet ds. UNESCO. [dostęp 2011-01-06]. (pol.).\nRok Chemii 2011 – CHEMIK (miesięcznik) nauka-technika-rynek, 2011, 64, NR 1.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nInternational Year of Chemistry 2011 – strona oficjalna. [dostęp 2011-01-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-08)]. (ang.).\nMiędzynarodowy Rok Chemii 2011 – obchody w Polsce. Instytut Chemii Fizycznej Polskiej Akademii Nauk. [dostęp 2011-01-21]. (pol.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chemograf\n\nChemograf – jeden ze środków dydaktycznych stosowanych w nauce chemii na wszystkich poziomach nauczania. Na chemografie przedstawiony jest zbiór powiązanych ze sobą reakcji chemicznych o wspólnych reagentach. Zwykle dla jednej z reakcji są podane wszystkie substraty lub produkty i rozwiązanie tego równania reakcji pozwala przejść do rozwiązania dalszych części chemografu.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cząsteczka\n\nCząsteczka, molekuła – neutralna elektrycznie grupa dwóch lub więcej atomów utrzymywanych razem kowalencyjnym wiązaniem chemicznym.\nCząsteczki różnią się od innych cząstek chemicznych (np. jonów) brakiem ładunku elektrycznego – jednak w fizyce kwantowej, chemii organicznej i biochemii pojęcie cząsteczka jest zwyczajowo używane do określania jonów wieloatomowych.\nW teorii kinetycznej gazów pojęcie cząsteczka często jest używane do opisu gazowej cząstki bez względu na jej budowę. Według tej teorii gazy szlachetne składają się z cząsteczek, pomimo że składają się z pojedynczego, niezwiązanego wiązaniem chemicznym atomu.\nCząsteczka może się składać z atomów jednego pierwiastka, jak w przypadku tlenu (O2), lub różnych, czego przykładem jest woda (H2O). Atomy i struktury powiązane wiązaniem niekowalencyjnym (wodorowym, jonowym) ogólnie nie są uważane za pojedyncze cząsteczki.\nCząsteczki jako składniki materii są powszechne wśród substancji organicznych. Tworzą także większą część hydrosfery i atmosfery. Jednak większość znanych stałych substancji na Ziemi, włączając w to minerały tworzące skorupę, płaszcz i jądro Ziemi, zawiera wiele wiązań chemicznych, ale nie są one zbudowane z „rozpoznawalnych” cząsteczek. Do substancji zawierających struktury, dla których nie można wyróżnić pojedynczych cząsteczek, zaliczane są również kryształy jonowe (sole) i kryształy kowalencyjne (diament, kwarc, chlorek sodu). Układ powtarzających się jednostek-komórek-struktur występuje również w ciałach z wiązaniem metalicznym, co oznacza, że metale w postaci stałej także nie są zbudowane z cząsteczek. W szkłach (ciałach stałych posiadających bezpostaciową, nieuporządkowaną strukturę) atomy mogą być utrzymywane z sobą poprzez wiązania chemiczne, bez tworzenia jakiejkolwiek określonej cząsteczki oraz bez regularności powtarzających się jednostek (charakterystycznych dla kryształów).\n\n\n== Nauka ==\n\nNauka o cząsteczkach jest nazywana chemią molekularną lub fizyką molekularną, w zależności od tego, czy skupia się na zagadnieniach związanych z chemią, czy fizyką. Chemia molekularna zajmuje się prawami rządzącymi oddziaływaniami między cząsteczkami, które wpływają na tworzenie lub rozpadanie się wiązań chemicznych, natomiast fizyka molekularna zajmuje się prawami rządzącymi ich strukturą i właściwościami. W rzeczywistości granica między nimi jest bardzo niewyraźna. W naukach molekularnych cząsteczka składa się ze stabilnego układu (stanu związanego) zawierającego dwa lub więcej atomów. Jony wieloatomowe są na ogół traktowane jako elektrycznie naładowane cząsteczki. Określenie cząsteczki niestabilne może odnosić się do bardzo dynamicznych układów cząsteczek, to znaczy krótkotrwałych zespołów elektronów i jąder (struktur rezonansowych), na przykład rodników, jonów cząsteczkowych, stanów przejściowych, lub układów zderzających się z sobą atomów, przykładowo kondensatu Bosego-Einsteina.\n\n\n== Rozmiary cząsteczek ==\nWiększość cząsteczek jest zdecydowanie za mała, by można było je zobaczyć za pomocą metod optycznych – ale są wyjątki. makrocząsteczka DNA może osiągnąć rozmiary makroskopowe, tak jak inne cząsteczki polimerów. Guma znana z opon czy butów jest pojedynczą molekułą. Cząsteczki powszechnie używane jako jednostki budulcowe syntezy organicznej mają wymiary od kilku do kilkudziesięciu Å. Niewielkie cząsteczki (poniżej 800 daltonów) mogą być obserwowane przy użyciu mikroskopii sił atomowych.\nNajmniejszą cząsteczką jest dwuatomowa cząsteczka wodoru, H2, o masie cząsteczkowej 2 Da (zawiera dwa protony i dwa elektrony), z długością wiązania 0,74 Å. Z kolei w roku 2010 otrzymano największą wówczas cząsteczkę syntetyczną o zdefiniowanej strukturze, nazwaną PG5. Składa się ze sfunkcjonalizowanego łańcucha węglowodorowego, na którym zbudowano struktury dendrymeryczne. Cząsteczka ma długość ok. 1 μm i średnicę 10 nm. Zawiera ok. 17 mln atomów, a jej masa cząsteczkowa wynosi ok. 200 mln Da.\n\n\n== Spektroskopia cząsteczkowa ==\n\nSpektroskopia cząsteczkowa zajmuje się odpowiedzią cząsteczki oddziałującej z sygnałem próbkującym o znanej energii (lub częstotliwości, wg równania stałej Plancka). Cząsteczki posiadają skwantowane poziomy energetyczne, które mogą być analizowane przez wykrywanie wymiany energii cząsteczki poprzez absorbancję lub emisję.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Domieszka\n\nDomieszka – jon lub atom obcej substancji (pierwiastka albo związku chemicznego) wprowadzany do sieci krystalicznej ciała stałego w celu zmiany własności fizycznych bądź chemicznych w procesie zwanym domieszkowaniem.\nProces domieszkowania można przeprowadzać podczas tworzenia substancji (np. podczas wzrostu kryształu) albo po wytworzeniu substancji (patrz implantacja jonów, dyfuzja).\n\n\n== Zobacz też ==\ndomieszkowanie\nnieporządek\nimplantacja jonów\ndyfuzja\nfizyka ciała stałego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Dzień Mola\n\nDzień Mola, ang. Mole Day – nieoficjalne święto obchodzone przez chemików w Ameryce Północnej 23 października (w amerykańskim systemie pisania dat wygląda to 10/23) pomiędzy godzinami 6:02 AM i 6:02 PM. Data i godzina odnoszą się do stałej Avogadra, której wartość wynosi w przybliżeniu 6,022×1023 i jest związana z definicją jednostki liczności materii – mola.\nDzień Mola został zapoczątkowany w artykule z The Science Teacher z wczesnych lat osiemdziesiątych. Maurice Oehler (aktualnie emerytowany nauczyciel ze szkoły średniej w Prairie du Chien w stanie Wisconsin) zainspirowany artykułem założył Narodową Fundację Dnia Mola (ang. National Mole Day Foundation (NMDF)) 15 maja 1991 roku.\nWiele szkół średnich w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie obchodzi Dzień Mola, żeby zainteresować swoich uczniów chemią podczas zabaw związanych z tą gałęzią nauki.\n\n\n== Alternatywne obchodzenie święta ==\nNiektóre szkoły obchodzą Dzień Mola 2 czerwca (6/02) pomiędzy godzinami 10:23 AM i 10:23 PM.\nNiektóre szkoły obchodzą \"Tydzień Mola\" w okolicach 23 października.\nAmerican Chemical Society sponsoruje Krajowy Tydzień Chemii (ang. National Chemistry Week), który trwa od niedzieli do soboty w tygodniu w październiku, w którym przypada 23 października. W ten sposób Dzień Mola jest integralną częścią Krajowego Tygodnia Chemii.\n\n\n== Bibliografia ==\nNarodowy Dzień Mola – historia i inne materiały na oficjalnej stronie (ang.)\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPrzykładowe ćwiczenia na Dzień Mola (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Gaz obojętny\n\nGaz obojętny – gaz, który jest obojętny chemicznie i w warunkach danej reakcji chemicznej nie uczestniczy w jej przebiegu. Zwykle do gazów obojętnych zalicza się azot i gazy szlachetne.\nWiele reakcji chemicznych wymaga przeprowadzania ich w atmosferze gazu obojętnego, ze względu na to, że tlen i para wodna zawarte w powietrzu mogą zakłócać jej przebieg, prowadząc do powstania niepożądanych produktów ubocznych.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konstytucja (chemia)\n\nKonstytucja cząsteczek chemicznych jest definiowana przez liczbę i rodzaj atomów oraz liczbę i rodzaj wiązań chemicznych, które je z sobą łączą. \nZwiązki chemiczne posiadające tę samą liczbę i rodzaj atomów, ale inaczej połączonych nie mają tej samej konstytucji i dlatego nazywa się je izomerami konstytucyjnymi. Nie wszystkie związki chemiczne, które posiadają tę samą konstytucję są identyczne, gdyż posiadają inną konfigurację przestrzenną lub konformację.\nIstnieją różne metody pozwalające na ustalenie konstytucji związków chemicznych:\n\nspektroskopia IR umożliwia zidentyfikowanie określonych typów wiązań chemicznych = np. C=N czy C=C\nspektrometria mas daje wgląd w schemat fragmentacji cząsteczki, co umożliwia ustalenie z jakich grup atomów się ona składała\nspektroskopia NMR pozwala określić wzajemne położenie atomów w przestrzeni oraz dostarcza pośrednio informacji o tym jak są one z sobą połączone\nrentgenografia strukturalna umożliwia bezpośrednią i jednoznaczną analizę pełnej konstytucji związków chemicznych, jednak wymaga ona posiadania odpowiednio dużych monokryształów tych związków.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kowalencyjne sieci adaptowalne\n\nKowalencyjne sieci adaptowalne – grupa materiałów polimerowych, przypominających polimery termoutwardzalne (duroplasty), od których różnią się włączeniem do ich sieci dynamicznej chemii kowalencyjnej (DCK) w postaci wiązań odwracalnych. Pod wpływem bodźców, takich jak temperatura, światło lub pH, wiązania dynamiczne stają się aktywne, przez co mogą ulegać przegrupowaniu, powodując reorganizację sieci. Wprowadzenie DCK do struktury sieci nadaje materiałom usieciowanym właściwości takie jak wielokrotne nadawanie kształtu, przetwarzalność oraz możliwość recyklingu.\nHistorycznie materiały polimerowe były dzielone na dwie grupy, biorąc pod uwagę ich zachowanie termomechaniczne. Termoplasty charakteryzują się budową liniową lub rozgałęzioną, przez co mają zdolność do topnienia i płynięcia w podwyższonej temperaturze, dzięki czemu mogą być wielokrotnie przetwarzane. Natomiast duroplasty ze względu na strukturę usieciowaną, mają bardzo dobre właściwości mechaniczne w szerokim zakresie temperatur, jednak są nierozpuszczalne i nietopliwe, a po przekroczeniu pewnej temperatury ulegają nieodwracalnej degradacji.\n\n\n== Klasyfikacja ==\nKowalencyjnie adaptowalne sieci dzielą się ze względu na mechanizm na dwie grupy, dysocjacyjne (z reorganizacją poprzez addycję) oraz asocjacyjne (z reorganizacją poprzez wymianę).\nDysocjacyjne\nW sieciach dysocjacyjnych, podczas odwracalnej addycji, reorganizacja zachodzi zgodnie z sekwencją: dysocjacja wiązania-tworzenie wiązania. Dysocjacja wiązania poprzedzająca jego ponowne utworzenie skutkuje tymczasową redukcją integralności i gęstości usieciowania, co skutkuje bardziej gwałtownym spadkiem lepkości wraz ze wzrostem temperatury\nAsocjacyjne\nW sieciach asocjacyjnych reorganizacja zachodzi w sposób odwrotny. Najpierw do wiązania dynamicznego następuje przyłączenie dodatkowej grupy, a następnie odłączenie pierwotnej, dzięki czemu nie następuje redukcja gęstości usieciowania. Materiały te wykazują stopniowy spadek lepkości wraz ze wzrostem temperatury, który opisuje prawo Arrheniusa. Asocjacyjne materiały polimerowe powszechnie określane są jako witrymery.\nDo kowalencyjnych sieci adaptowalnych wprowadzane są różne grupy chemiczne zdolne do reakcji odwracalnych. Należą do nich: transestryfikacja, reakcja Dielsa-Aldera, transaminacja uretanów winylowych, wymiana disulfidów, metateza imin oraz olefin czy transkarbamoilowanie uretanów.\n\n\n== Zastosowanie ==\nDynamiczne hydrożele do zastosowań biomedycznych\nNapęczniałe wodą sieci polimerowe, często określane jako hydrożele, oferują atrakcyjne możliwości w dziedzinie medycyny regeneracyjnej. Hydrożele są skutecznymi rusztowaniami do dwu- lub trójwymiarowej hodowli komórek, a wiele właściwości fizycznych tych sieci (np. zawartość wody, sztywność, dyfuzyjność) są zgodne z właściwościami natywnej macierzy pozakomórkowej (ECM). Liczne dowody wskazują, że komórki są wrażliwe na swoje mechaniczne mikrośrodowisko, w tym lepkosprężyste właściwości hydrożelu. Natywne tkanki wykazują właściwości lepkosprężyste, dlatego statyczne, nieodwracalnie usieciowane hydrożele nie mogą w pełni naśladować naturalnego środowiska. W konsekwencji, hydrożele z DCK stanowią wyjątkową okazję do inżynierii rusztowań tkankowych z precyzyjną kontrolą nad całą zależną od czasu mechaniką lepkosprężystą, z naciskiem na dopasowanie całego spektrum odpowiedzi, które są zwykle obserwowane w natywnych tkankach.\nMateriały samonaprawiające się\nSieci polimerowe są podatne na uszkodzenia podczas ich użytkowania. Samoregeneracja jest obiecującym narzędziem do zwiększenia żywotności i wydajności polimeru, przy jednoczesnym zmniejszeniu ilości odpadów z tworzyw sztucznych. Samoleczenie może działać poprzez mechanizmy zewnętrzne lub wewnętrzne. Systemy zewnętrzne polegają na wbudowaniu małych kapsułek zawierających środki lecznicze, które są uwalniane podczas uszkodzenia/pęknięcia i leczą materiał, podczas gdy systemy wewnętrzne są z natury zdolne do przywrócenia ich integralności poprzez, na przykład, włączenie dynamicznych wiązań do sieci polimerowej. Najbardziej znanym przykładem wewnętrznego samoleczenia są sieciowane termicznie sieci z adduktami Dielsa-Aldera.\nMateriały z pamięcią kształtu\nMateriały zmieniające kształt (SMM), a w szczególności polimery z pamięcią kształtu (SMP), cieszą się dużym zainteresowaniem ze względu na ich zastosowania w lotnictwie, urządzeniach biomedycznych i miękkiej robotyce. Wykorzystanie CANs łączy właściwości płynne termoplastu z właściwościami mechanicznymi termoutwardzalnych tworzyw sztucznych, aby przekształcić sieć statyczną w sieć dynamiczną, a tym samym uzyskać materiał, który można przeprogramować w zależności od pożądanego kształtu. Procesy przekształcania tych materiałów zazwyczaj obejmują zastosowanie naprężeń mechanicznych, temperatury, światła lub pola elektrycznego, w celu aktywacji DCC i trwałej reorganizacji sieci.\nDynamiczne kompozyty\nRedukcja naprężeń skurczowych była kluczową motywacją do wdrożenia koncepcji CANs w kompozytach. Naprężenia skurczowe są szczególnie szkodliwe dla kompozytów, ponieważ naprężenia międzyfazowe między matrycą a wypełniaczem negatywnie wpływają na integralność mechaniczną i powoduje ich przedwczesne uszkodzenie.\nDruk 3D\nJednym z mniej zbadanych zastosowań CANs są materiały nadające się do produkcji addytywnej. Produkcja addytywna lub drukowanie 3D (3DP), to technika wytwarzania, w której obiekty są konstruowane warstwa po warstwie na podstawie cyfrowego modelu 3D. Proces ten ma tę zaletę, że umożliwia wysoce konfigurowalne projektowanie, tanie prototypowanie i złożone geometrie, które nie są zwykle dostępne w konwencjonalnej produkcji. Pomimo tych zalet, ograniczenia 3DP związane z szybkością budowy, dostępnością i kosztem materiałów, rozdzielczością i właściwościami mechanicznymi. W szczególności, obiekty drukowane w 3D często wykazują gorsze właściwości mechaniczne, głównie ze względu na anizotropowy charakter osadzania warstwa po warstwie, jak również słabe wiązanie między warstwami lub składnikami włókien. Włączenie CAN do materiałów produkowanych poprzez 3DP skutkuje poprawą przyczepności warstw i wzrost wytrzymałości.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Międzynarodowa Olimpiada Chemiczna\n\nMiędzynarodowa Olimpiada Chemiczna (ang. International Chemistry Olympiad, IChO) – coroczny międzynarodowy konkurs chemiczny, organizowany od 1968.\nJest to jedna z międzynarodowych olimpiad naukowych. Pierwsze zawody odbyły się w Pradze w Czechosłowacji w 1968 z inicjatywy Czechosłowacji, Polski i Węgier. W późniejszych edycjach kolejne kraje wysyłały również i swoje reprezentacje. Olimpiada ta odbyła się trzykrotnie w Polsce, w 1969 w Katowicach, w 1978 w Toruniu oraz w 1991 w Łodzi.\nObecnie na każdą międzynarodową olimpiadę chemiczną każdy kraj może delegować maksymalnie czworo uczestników oraz dwoje opiekunów. W Polsce kwalifikacja odbywa się poprzez krajową olimpiadę chemiczną. Do reprezentacji automatycznie kwalifikuje się zdobywca pierwszego miejsca olimpiady krajowej oraz trzej uczestnicy, którzy uzyskają największą liczbę punktów L liczonych ze wzoru L = 3NIII + NII + Pd, gdzie N to liczba punktów odpowiadająca procentowemu wynikowi uzyskanemu odpowiednio w III i II etapie, a Pd to punkty dodatkowe za tytuł laureata lub wyróżnionego w poprzednich olimpiadach (po 20 pkt za każdy tytuł).\n\n\n== Historia ==\n\n\n== Zobacz też ==\nolimpiada chemiczna\nolimpiady przedmiotowe\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona Międzynarodowego Centrum Informacji Międzynarodowej Olimpiady Chemicznej (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Olimpiada Chemiczna\n\nOlimpiada Chemiczna – przedmiotowa olimpiada szkolna z zakresu chemii, organizowana od 1954. Działa pod patronatem Polskiego Towarzystwa Chemicznego oraz Ministerstwa Edukacji Narodowej. Olimpiada skierowana jest przede wszystkim do uczniów szkół średnich lecz w wyjątkowych przypadkach uczniowie szkół podstawowych również mogą brać w niej udział. Konkurs stanowi też krajowe eliminacje do Międzynarodowej Olimpiady Chemicznej.\n\n\n== Struktura organizacyjna ==\n\n\n=== Komitet Główny ===\nKomitet Główny Olimpiady Chemicznej, powoływany przez Polskie Towarzystwo Chemiczne, jest odpowiedzialny za organizowanie i koordynowanie wszystkich etapów konkursu. Członkami Komitetu Głównego są nauczyciele akademiccy, nauczyciele szkół ponadgimnazjalnych oraz przedstawiciele Komitetów Okręgowych. Sprawami bieżącymi dotyczącymi Olimpiady zajmuje się Prezydium Komitetu Głównego Olimpiady Chemicznej, którego członkami w roku szkolnym 2015/2016 są:\n\nprof. dr hab. Marek Orlik – Przewodniczący\nprof. dr hab. Aleksandra Misicka-Kęsik – Wiceprzewodniczący\ndr hab. Ewa Poboży – Sekretarz Naukowy\nmgr Wanda Szelągowska – Kierownik Organizacyjny\n\n\n=== Komitety Okręgowe ===\nOrganizacją rejonowych etapów Olimpiady zajmują się Komitety Okręgowe. Obszar Polski podzielony jest na 13 okręgów:\n\nOkręg Białostocki obejmuje województwo podlaskie i część województwa warmińsko-mazurskiego (powiaty: Ełk, Giżycko, Olecko, Pisz). Przewodniczący: dr hab. Barbara Starczewska, prof. UwB.\nOkręg Gdański obejmuje województwo pomorskie i część województwa warmińsko-mazurskiego (wszystkie powiaty oprócz wymienionych czterech powiatów należących do Okręgu Białostockiego). Przewodniczący: prof. dr hab. Zygmunt Warnke.\nOkręg Kielecki obejmuje województwo świętokrzyskie i część woj. śląskiego (powiaty: Częstochowa, Kłobuck, Lubliniec, Myszków). Przewodniczący: dr Krystyna Kurdziel.\nOkręg Katowicki obejmuje województwo śląskie (wszystkie powiaty oprócz wymienionych czterech powiatów należących do Okręgu Kieleckiego). Przewodniczący: prof. dr hab. inż. Stanisław Krompiec.\nOkręg Krakowski obejmuje województwo małopolskie. Przewodniczący: dr Zofia Kluz.\nOkręg Lubelski obejmuje województwo lubelskie. Przewodniczący: prof. dr hab. Wanda Brzyska.\nOkręg Warszawski obejmuje województwo mazowieckie (wszystkie powiaty oprócz pięciu powiatów należących do Okręgu Łódzkiego) oraz część województwa łódzkiego (powiaty: Łowicz, Skierniewice). Przewodniczący: prof. dr hab. Józef Mieczkowski.\nOkręg Łódzki obejmuje województwo łódzkie (wszystkie powiaty oprócz wymienionych dwu powiatów należących do Okręgu Warszawskiego) oraz część województwa mazowieckiego (powiaty: Lipsko, Przysucha, Radom, Szydłowiec, Zwoleń). Przewodniczący: prof. dr hab. Stanisław Romanowski.\nOkręg Poznański obejmuje województwo wielkopolskie oraz część województwa lubuskiego (wszystkie powiaty oprócz pięciu powiatów należących do Okręgu Szczecińskiego). Przewodniczący: dr hab. Romualda Bregier-Jarzębowska.\nOkręg Rzeszowski obejmuje województwo podkarpackie. Przewodniczący: prof. dr hab. inż. Andrzej Sobkowiak.\nOkręg Szczeciński obejmuje województwo zachodniopomorskie oraz część województwa lubuskiego (powiaty: Gorzów Wielkopolski, Międzyrzecz, Słubice, Strzelce Krajeńskie, Sulęcin). Przewodniczący: dr hab. inż. Elżbieta Filipek, prof. ZUT.\nOkręg Toruński obejmuje województwo kujawsko-pomorskie. Przewodniczący: prof. dr hab. Edward Szłyk.\nOkręg Wrocławski obejmuje województwo dolnośląskie i opolskie. Przewodniczący: prof. dr hab. Kazimierz Orzechowski.\n\n\n== Przebieg Olimpiady ==\nOlimpiada Chemiczna podzielona jest na cztery etapy:\n\n\n=== Etap wstępny ===\nCo roku, na oficjalnym zakończeniu Olimpiady Chemicznej, do wiadomości publicznej zostają przekazane zadania wstępne na rok następny. Zadania te dzielą się na dwie części – A (obowiązkowe) i B (fakultatywne). By zostać zakwalifikowanym do I etapu olimpiady należy rozwiązać zadania obowiązkowe w określonym terminie (najczęściej jest to koniec października). Kolejne etapy olimpiady poruszają treści nakreślone w zadaniach wstępnych.\n\n\n=== I etap ===\nI etap olimpiady odbywa się w drugiej połowie listopada w każdym z 13 okręgów osobno. Składa się z zadań teoretycznych. Prace są sprawdzane i oceniane w komitetach okręgowych. Uczestnik ma prawo do odwołania się od oceny swojej pracy. Na przestrzeni lat wynik konieczny do klasyfikacji do następnego etapu był różny, np. ok. 50% punktów możliwych do zdobycia. Do następnego etapu przechodzi zwykle ok. 300–500 osób.\n\n\n=== II etap ===\nII etap odbywa się zazwyczaj na przełomie stycznia i lutego i trwa 2 dni. Jednostką, która zapewnia organizację tej części jest komitet okręgowy. W pierwszym dniu zawodnicy rozwiązują zadania teoretyczne, a w drugim wykonują zadanie laboratoryjne. Wstępnej selekcji najlepszych prac dokonują komitety okręgowe, lecz o zakwalifikowaniu się do finału olimpiady decyduje superrecenzja, czyli ocena zadań przeprowadzona przez samych autorów. Punkty zdobyte w II etapie są brane pod uwagę przy wyłanianiu składu na Międzynarodową Olimpiadę Chemiczną.\n\n\n=== III etap (finał) ===\nIII etap jest finałem olimpiady chemicznej. Kwalifikuje się do niego blisko 100 uczestników z całej Polski, którzy uzyskali najlepsze wyniki w II etapie i przekroczyli zadany próg punktowy. Podobnie jak w II etapie, finał podzielony jest na dwa dni. W pierwszym uczestnicy rozwiązują zadanie laboratoryjne składające się z dwóch części: ilościowej i jakościowej. W drugim dniu zawodnicy rozwiązują zadania teoretyczne. Zadania są sprawdzane przez ich autorów. Część laboratoryjna finału odbywa się na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej, część teoretyczna na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego. Punkty zdobyte w III etapie mają wpływ przy wyłanianiu składu na Międzynarodową Olimpiadę Chemiczną.\n\n\n=== Zwycięzcy ===\nSpośród finalistów wyłaniany jest zwycięzca oraz grupa laureatów i wyróżnionych. Spośród nich tworzona jest czteroosobowa drużyna na olimpiadę międzynarodową. W jej skład wchodzi zwycięzca i 3 osoby które uzyskały najwięcej punktów obliczonych według wzoru L = 3NIII + NII + Pm + Pl + Pw, gdzie L to całkowita liczba punktów, N – liczba punktów odpowiadająca procentowemu wynikowi uzyskanemu odpowiednio w III i II etapie, Pm – punkty za medalowe miejsce w poprzednich olimpiadach międzynarodowych (20 punktów za każdy medal), Pl – punkty za tytuł laureata w poprzednich olimpiadach (20 punktów za każdy tytuł), Pw – punkty za tytuł wyróżnionego w poprzednich olimpiadach (10 punktów za każdy tytuł).\n\n\n== Zwycięzcy olimpiad od XLI edycji ==\nLXIX Olimpiada Chemiczna 2022/2023 – Michał Piotr Lipiec, uczeń III klasy V LO im. Augusta Witkowskiego w Krakowie\nLXVIII Olimpiada Chemiczna 2021/2022 – Roman Buksas, uczeń III klasy II LO  im. Mieszka I w Szczecinie\nLXVII Olimpiada Chemiczna 2020/2021 – Jakub Mariusz Krajnik, uczeń II klasy V LO im. Stefana Żeromskiego w Gdańsku\nLXVI Olimpiada Chemiczna 2019/2020 – Mateusz Leszek Pielok, uczeń II klasy I LO im. prof. Zbigniewa Religi w Zabrzu\nLXV Olimpiada Chemiczna 2018/2019 – Kordian Głąbowski, uczeń III klasy II LO im. Mieszka I w Szczecinie\nLXIV Olimpiada Chemiczna 2017/2018 – Antoni Artur Prus, uczeń III klasy V LO im. Augusta Witkowskiego w Krakowie\nLXIII Olimpiada Chemiczna 2016/2017 – Jakub Narodowiec, uczeń III klasy XXI LO im. św. Stanisława Kostki w Lublinie\nLXII Olimpiada Chemiczna 2015/2016 – Mikołaj Świerczyński, uczeń III klasy I LO im. Mikołaja Kopernika w Łodzi\nLXI Olimpiada Chemiczna 2014/2015 – Michał Gala, uczeń II klasy I LO im. E. Dembowskiego w Gliwicach\nLX Olimpiada Chemiczna 2013/2014 – Wojciech Łyczek, uczeń III klasy XIV LO im. Stanisława Staszica w Warszawie\nLIX Olimpiada Chemiczna 2012/2013 – Michał Magott, uczeń III Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Skłodowskiej-Curie w Opolu\nLVIII Olimpiada Chemiczna 2011/2012 – Karolina Trocka, uczennica III klasy Społecznego LO w Żarach\nLVII Olimpiada Chemiczna 2010/2011 – Szymon Rzeźwicki, uczeń III klasy V L.O. im. A. Witkowskiego w Krakowie\nLVI Olimpiada Chemiczna 2009/2010 – Marcin Malinowski, uczeń III klasy V LO im. Ks. J. Poniatowskiego w Warszawie\nLV Olimpiada Chemiczna 2008/2009 – Marcin Warmiński, uczeń III klasy V LO im. Ks. J. Poniatowskiego w Warszawie\nLIV Olimpiada Chemiczna 2007/2008 – Łukasz Krawiec, uczeń III klasy VI LO im. J. Kochanowskiego w Radomiu\nLIII Olimpiada Chemiczna 2006/2007 – Krzysztof Kosiński, uczeń III klasy LXIV LO im. St. I. Witkiewicza w Warszawie\nLII Olimpiada Chemiczna 2005/2006 – Krzysztof Władysław Budny-Godlewski, uczeń III klasy V LO im. Ks. J. Poniatowskiego w Warszawie\nLI Olimpiada Chemiczna 2004/2005 – Jędrzej Kaniewski, uczeń II klasy V LO im. Ks. J. Poniatowskiego w Warszawie\nL Olimpiada Chemiczna 2003/2004 – Paweł Śledź, uczeń IV klasy XIII LO w Szczecinie\nXLIX Olimpiada Chemiczna 2002/2003 – Łukasz Jaremko, uczeń IV klasy VII LO im. K. K. Baczyńskiego we Wrocławiu\nXLVIII Olimpiada Chemiczna 2001/2002 – Wojciech Skomorowski, uczeń IV klasy VI LO im. J. Kochanowskiego w Radomiu\nXLVII Olimpiada Chemiczna 2000/2001 – Zbigniew Pianowski, uczeń IV klasy KLO im. St. Konarskiego w Krakowie\nXLVI Olimpiada Chemiczna 1999/2000 – Maciej Gorzkowski, uczeń IV klasy LO im. B. Prusa w Skierniewicach\nXLV Olimpiada Chemiczna 1998/1999 – Anna Waszczuk, uczennica IV klasy LO im. J. Chełmońskiego w Łowiczu oraz Łukasz Kowalik, uczeń III klasy I LO im. T. Kościuszki w Legnicy\nXLIV Olimpiada Chemiczna 1997/1998 – Piotr Mikłaszewicz, uczeń IV klasy I LO im. S. Żeromskiego w Lęborku\nXLIII Olimpiada Chemiczna 1996/1997 – Rafał Loska, uczeń IV klasy II LO im. Jana III Sobieskiego w Krakowie\nXLII Olimpiada Chemiczna 1995/1996 – Piotr Kwiatkowski, uczeń III klasy III LO im. T. Kościuszki w Łodzi\nXLI Olimpiada Chemiczna 1994/1995 – Piotr Lipiec, uczeń IV klasy I LO im. M. Kopernika w Łodzi\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona olimpiady chemicznej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Płomień\n\nPłomień – zjawisko spalania gazu, w którym zachodzą reakcje rozkładu i spalania. Paliwem w płomieniu jest zawsze gaz. Płomień nad cieczą występuje wskutek parowania tej cieczy, zaś płomień nad palącym się ciałem stałym świadczy o wydzielaniu się palnego gazu wskutek rozkładu paliwa (piroliza).\nSpalanie węglowodorów np. w płomieniu świecy czy zapalniczki, może zachodzić w czystej fazie gazowej – płomień niebieski – lub z redukcją paliwa do drobin sadzy – płomień biało-żółto-pomarańczowy. W przebiegu spalania można wyróżnić różne strefy:\n\n• strefa rozkładu\nNastępuje w niej spalanie części paliwa do tlenku i dwutlenku węgla. W powstałej wysokiej temperaturze następuje termiczny rozkład węglowodorów w reakcjach podobnych do krakingu. Powstają mniejsze cząsteczki (metan, etan), ich rodniki i wodór. Na załączonym zdjęciu świecy jest to jasnoniebieska warstwa w dolnej części płomienia. Na zdjęciu płomienia palnika przy dostatecznej ilości powietrza (z prawej strony środkowego zdjęcia w galerii) jest to jasnoniebieski stożek wewnętrzny. Jasnoniebieska barwa pochodzi od wolnych rodników niskocząsteczkowych węglowodorów. Tutaj temperatura osiąga 800 °C. Warstwy tej praktycznie nie widać na załączonym zdjęciu płomienia palnika z brakiem powietrza wstępnego (lewy płomień).\n• strefa powstawania sadzy\nPrzy braku odpowiedniej ilości tlenu paliwo ulega dalszemu rozkładowi aż do powstania drobin węgla (sadzy). Jest to wewnętrzna, ciemniejsza część płomienia świecy, wokół knota, i wewnętrzna część płomienia palnika bez domieszania powietrza. Przezroczystość gazu maleje w miarę wzrostu zawartości sadzy. W palniku, w którym występuje wcześniejsze zmieszanie paliwa z odpowiednią ilością powietrza, wytrącanie sadzy nie występuje (prawy płomień na zdjęciu).\n• strefa spalania wytrąconej sadzy\nPowietrze dopływające z zewnątrz powoduje spalenie sadzy. Jest to najsilniej świecąca warstwa (to od niej pochodzi żółte światło świecy). Jej barwa jest barwą ciała doskonale czarnego i bezpośrednio zależy od temperatury. Z powodu wytrąconej sadzy jest to strefa nieprzezroczysta. W strefie tej nadal występuje nadmiar paliwa w stosunku do powietrza i jednocześnie panuje wysoka temperatura 900–1000 °C. Dlatego substancje, które się tu znajdą, są silnie redukowane. Z tego względu strefę tę nazywa się płomieniem redukującym. Przy wystarczającym dopływie tlenu z zewnątrz węgiel ulega całkowitemu spaleniu. Wtedy brzeg płomienia jest jasny i wyraźny, jak na załączonym zdjęciu świecy, i może mieć własności utleniające. Jednak jeżeli temperatura płomienia zdąży opaść zanim zmiesza się on z zewnętrznym powietrzem, to płomień ma ciemną barwę i kopci niespaloną sadzą. Jest tak, gdy paliwo nie było wstępnie zmieszane z powietrzem, a płomień ma duże rozmiary, przez co dyfuzja tlenu w głąb nie odgrywa wystarczającej roli.\n• strefa spalania gazowego\nTa strefa występuje w płomieniu, w którym nie wystąpiło wytrącanie sadzy. W tym znajdującym się na zewnątrz płomienia stożku świecącym słabym fioletowym światłem zachodzi całkowite spalanie gazów powstałych w strefie rozkładu. Barwa pochodzi od spalającego się tlenku węgla i wodoru. W wyniku intensywnego wydzielania się energii strefa ta odznacza się najwyższą temperaturą, do 1400 °C. Panuje w niej pełny dostatek tlenu i z powodu wysokiej temperatury substancje, które znajdą się w tym stożku są utleniane – stąd jego nazwa – płomień utleniający.\n\n\n== Galeria ==\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\n\nplazma\npasma Swana\n\n\n== Bibliografia ==\nMichael Faraday: Dzieje świecy. Prószyński i S-ka, 1997-01-01. ISBN 83-7180-172-6. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Podobieństwo chemiczne\n\nPodobieństwo chemiczne (nazywane też podobieństwem molekularnym) – pojęcie stosowane głównie w chemioinformatyce, oznaczające podobieństwo pierwiastków chemicznych i cząsteczek związków chemicznych w kontekście ich relacji struktury do właściwości. Dwa związki lub pierwiastki uznaje się za podobne, jeśli mają one podobną strukturę chemiczną i zarazem podobną reaktywność w podobnych warunkach, to znaczy ulegają podobnym reakcjom chemicznym.\nWiedza o relacji pomiędzy strukturą a właściwościami umożliwia planowanie syntez związków chemicznych o zadanym zbiorze właściwości, co ma praktyczne znaczenie na przykład przy poszukiwaniu nowych, potencjalnych substancji leczniczych za pomocą przeszukiwania obszernych baz danych już otrzymanych lub możliwych do otrzymania związków chemicznych. Tego typu badania oparte są na prostej zasadzie podobieństwa sformułowanej przez Johnsona i Maggiorę:\n\n\n== Techniki badań podobieństwa ==\nOparte na wiedzy o podobieństwie przeszukiwanie baz danych związków chemicznych zakłada, że wszystkie związki chemiczne w bazie, które są podobne strukturalnie do wzorca wyszukiwania, mają podobną aktywność biochemiczną. Jakkolwiek to założenie nie zawsze się sprawdza, to w zbiorze uzyskanych w ten sposób związków jest bardzo wiele takich, które rzeczywiście wykazują oczekiwane własności.\nAby osiągnąć wysoką skuteczność opartego na zasadach podobieństwa przeszukiwania baz zawierających miliony związków chemicznych, poszukiwana struktura molekularna jest przedstawiana za pomocą kluczy, rodzaju „molekularnego odcisku palca”, który jest prawdopodobnie najbardziej istotnym dla określonego zbioru własności fragmentem cząsteczki i/lub ogólnych informacji dotyczących ich kształtu. Zależnie od potrzeby „odciski palca” mogą być zarówno informacją o dwuwymiarowym jak i o trójwymiarowym aspekcie poszukiwanych struktur. Klucze oparte na wyszukiwaniu fragmentów struktury, takie jak np. MDL, są wystarczająco skuteczne do przeszukiwania baz danych o małych i średnich rozmiarach, natomiast przeszukiwanie obszernych baz danych wymaga „odcisków palców” o bardziej złożonej strukturze, takich jak\nDaylight, BCI, czy UNITY 2D (Tripos).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTomasz Arodź: Nowoczesne metody tworzenia leków. Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii Uniwersytet Jagielloński, 2011-02-15. [dostęp 2011-06-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-11-01)]. (pol.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Promień atomowy\n\nPromień atomowy – umowna odległość najdalej położonych elektronów występujących w danym atomie od jądra tego atomu, ustalana teoretycznie dla atomów uczestniczących w hipotetycznych wiązaniach chemicznych.\nPromienie atomowe są w odróżnieniu od rzeczywistych promieni walencyjnych ustalane na drodze teoretycznych obliczeń kwantowo-mechanicznych, a nie rzeczywistych danych eksperymentalnych, stąd, mimo że ich definicja jest bardzo podobna, ich wartości mogą się nieco różnić. Współcześnie przyjmowane wartości promieni kowalencyjnych większości pierwiastków o l.a. ≤ 96 zostały wyznaczone z danych krystalograficznych w roku 2008.\nPromień atomowy w grupach układu okresowego pierwiastków rośnie z góry na dół w wyniku obsadzania przez elektrony kolejnych powłok. W okresach promień atomowy maleje od lewej do prawej (od reguły tej są jednak wyjątki) z powodu rosnącego ładunku jądra i związanego z tym silniejszego przyciągania elektronów, co skutkuje mniejszym promieniem. \nPorównanie promieni walencyjnych i atomowych dla kilku wybranych atomów (Å):\n\n\n== Zobacz też ==\npromień Van der Waalsa\npromień atomu Bohra\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Promień atomu Bohra\n\nPromień atomu Bohra – teoretycznie obliczony (na podstawie modelu kwantowego atomu zaproponowanego przez Nielsa Bohra), promień orbity, na której znajduje się elektron na pojedynczym atomie wodoru, w stanie podstawowym, w całkowitej próżni. Promień ten wynosi 5,291 772 105 44(82) · 10−11 m. Powłoce tej odpowiada energia elektronu o wartości ok. −13,6 eV (energia stanu podstawowego atomu wodoru).\nPromień atomu Bohra określony jest wzorem:\n\n  \n    \n      \n        \n          a\n          \n            0\n          \n        \n        =\n        \n          \n            \n              4\n              π\n              \n                ε\n                \n                  0\n                \n              \n              \n                ℏ\n                \n                  2\n                \n              \n            \n            \n              \n                m\n                \n                  \n                    e\n                  \n                \n              \n              \n                e\n                \n                  2\n                \n              \n            \n          \n        \n        =\n        \n          \n            ℏ\n            \n              \n                m\n                \n                  \n                    e\n                  \n                \n              \n              \n              c\n              \n              α\n            \n          \n        \n        ,\n      \n    \n    {\\displaystyle a_{0}={\\frac {4\\pi \\varepsilon _{0}\\hbar ^{2}}{m_{\\mathrm {e} }e^{2}}}={\\frac {\\hbar }{m_{\\mathrm {e} }\\,c\\,\\alpha }},}\n  \n\ngdzie:\n\n  \n    \n      \n        \n          ε\n          \n            0\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle \\varepsilon _{0}}\n  \n – przenikalność elektryczna próżni,\n\n  \n    \n      \n        ℏ\n      \n    \n    {\\displaystyle \\hbar }\n  \n – zredukowana stała Plancka,\n\n  \n    \n      \n        \n          m\n          \n            \n              e\n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle m_{\\mathrm {e} }}\n  \n – masa elektronu,\n\n  \n    \n      \n        e\n      \n    \n    {\\displaystyle e}\n  \n – ładunek elektryczny elementarny,\n\n  \n    \n      \n        c\n      \n    \n    {\\displaystyle c}\n  \n – prędkość światła w próżni,\n\n  \n    \n      \n        α\n      \n    \n    {\\displaystyle \\alpha }\n  \n – stała struktury subtelnej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sykatywa\n\nSykatywa, suszka (ang. siccative, z łac. siccativus 'wysuszający') – materiał przyspieszający schnięcie farb olejnych.\nJako sykatywy używa się najczęściej soli kwasów pochodzących z kalafonii z metalami o zmiennym stopniu utlenienia (ołowiu, miedzi, kobaltu, wanadu). Biorą one udział w naturalnej polimeryzacji rodnikowej, która powoduje sieciowanie oleju, czyli potocznie jego schnięcie.\nZjawisko to zostało zaobserwowane już przez wczesnośredniowiecznych malarzy, którzy zalecali gotowanie oleju przeznaczonego na werniksy i mikstiony w miedzianych kociołkach lub dodawanie do gotowania kawałków metalu.\nSykatywy nabrały znaczenia z chwilą pojawienia się malarstwa olejnego. Początkowo malarze stosowali własne sposoby, jak wspomniane wyżej, czy też wrzucanie do zapasu oleju przeznaczonego na spoiwo rozgrzanych kawałków miedzi lub ołowiu. Zauważono także, że farby olejne oparte na związkach ołowiu (np. biel ołowiowa) schną szybciej i przyśpieszają schnięcie innych, zmieszanych z nimi farb.\nW czasach nowszych i współcześnie stosuje się sykatywy głównie fabryczne, sprzedawane zwykle jako roztwory soli metali w terpentynie balsamicznej. Niekiedy stosowane są sykatywy w postaci żelu. Zwykle dodaje się je do spoiwa lub miesza niewielką ilość z farbami na palecie.\nNadmierny dodatek sykatywy może powodować szybsze starzenie się warstwy malarskiej, a w skrajnych przypadkach jego przedwczesne zniszczenie i spękanie.\nSykatywy są dodawane również, prawie z reguły, do olejnych farb technicznych i przemysłowych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Synergizm (chemia)\n\nSynergizm (z gr. συνεργός synergos, współpracujący, od syn-, współ-, i ergon, praca) – zjawisko wzajemnego wzmocnienia działania kilku substancji, gdy występują one razem w danym środowisku.\nSynergetyczne układy ekstrakcyjne stosowane są w praktyce do rozdziału różnych mieszanin i/lub selektywnego wydzielania ich składników.\n\n\n== Zobacz też ==\nsynergia\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wysalanie\n\nWysalanie – zmniejszenie rozpuszczalności substancji rozproszonej (gazu lub ciała stałego) w roztworze na skutek dodania elektrolitu ulegającego w danym rozpuszczalniku dysocjacji.\nZjawisko to polega na solwatacji kationów i anionów dodanego elektrolitu przez cząstki polarnego rozpuszczalnika oraz zmniejszeniu liczby cząsteczek rozpuszczalnika mogących oddziaływać z fazą rozpraszaną.\nSpecjalnym rodzajem reakcji wysalania jest koagulacja zoli liofilowych pod wpływem elektrolitów zwana inaczej wysalaniem białek.\n\n\n== Bibliografia ==\nAdam Danek: Chemia fizyczna. Wyd. 5. Warszawa: PZWL, 1982, s. 135,380. ISBN 83-200-0697-X.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zwykła materia\n\nZwykła materia – rodzaj materii barionowej, materia zbudowana z atomów pierwiastków chemicznych lub ich jonów, stanowiąca, jak się szacuje na podstawie analiz astrofizycznych, ok. 4,9% gęstości masy-energii Wszechświata. Atomy i jony składają się z elektronów (ładunek –1) i jąder o określonej liczbie nukleonów – protonów (ładunek +1) i neutronów (ładunek 0). Nukleony są barionami zbudowanymi z trzech kwarków. W przypadku neutronu i protonu są to tylko kwarki u i d.\n\n\n== Zobacz też ==\nciemna materia\nciemna energia\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biotechnologia\n\nBiotechnologia – interdyscyplinarna dziedzina nauki, wykorzystująca procesy biologiczne na skalę przemysłową.\nKonwencja o różnorodności biologicznej ONZ podaje jedną z najszerszych definicji:\n\nBiotechnologia to używanie układów biologicznych, organizmów żywych lub ich składników w celu wytwarzania lub modyfikowania produktów lub procesów w określonym zastosowaniu.\n\nMetody z zakresu biotechnologii są wykorzystywane od tysięcy lat. Przykładowo produkcja piwa jest procesem biotechnologicznym, w którym wykorzystuje się fermentację cukrów prostych przez drożdże. W wyniku niedostatecznej ilości tlenu utlenianie jest niezupełne i następuje fermentacja. Innym przykładem jest produkcja przetworów mlecznych.\nZdolność części bakterii do akumulacji w swoich komórkach niektórych metali wykorzystywana jest w górnictwie do bioługowania. Biotechnologia znajduje także zastosowanie w recyklingu i oczyszczaniu środowiska z zanieczyszczeń (bioremediacja) oraz produkcji broni biologicznej. Produktami biotechnologii używanymi w genetyce i medycynie są także chipy DNA i wektory dla znaczników promieniotwórczych używanych w medycynie nuklearnej.\nNowoczesna biotechnologia jest często związana z użyciem genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO), na przykład pałeczki okrężnicy albo drożdży do produkcji insuliny i antybiotyków. Genetycznie zmienione komórki ssaków, wśród nich komórki jajnikowe chomika chińskiego (CHO, od ang. Chinese hamster ovary) są stosowane w produkcji lekarstw.\n\nMetody wykorzystywane w biotechnologii pozwalają na uzyskiwanie transgenicznych zwierząt i transgenicznych roślin. Przykładem jest projektowanie roślin mogących rozwijać się w specyficznych warunkach, na przykład przy obecności lub braku pewnych związków chemicznych. Z „zieloną biotechnologią” wiązane są nadzieje, że może ona być bardziej przyjazna środowisku niż rolnictwo wysokotowarowe, między innymi dzięki uprawie zaprojektowanych roślin produkujących pestycydy, co wyeliminuje potrzebę ich zewnętrznego stosowania (kukurydza Bt).\nPrzykładem zastosowania biotechnologii w przemyśle jest projektowanie organizmów produkujących pożądane związki chemiczne.\n\n\n== Kalendarium ==\n6000 p.n.e. – produkcja piwa, wina, chleba z użyciem drożdży\n4000 p.n.e. – produkcja w Chinach jogurtu i sera z użyciem bakterii produkujących kwas mlekowy\n300 p.n.e. lub wcześniej – Chińczycy selekcjonują kultury grzyba kropidlaka w celu wytwarzania artykułów spożywczych: sfermentowanej soi douchi, pasty na bazie sfermentowanej soi, wina ryżowego; później także sosu sojowego\n1675 – odkrycie mikrobów\n1856 – Grzegorz Mendel odkrywa prawa dziedziczenia\n1919 – pierwsze użycie słowa biotechnologia przez Karla Ereky'ego – węgierskiego agronoma\n1953 – James Watson i Francis Crick opisują strukturę DNA\n1972 – Paul Berg uzyskał pierwszy rekombinowany DNA\n1975 – opracowanie produkcji przeciwciał monoklonalnych przez Köhlera i Milsteina\n1980 – scharakteryzowanie nowoczesnej biotechnologii jako technologia rekombinacji DNA\n– produkcja insuliny i innych leków w formie ludzkiej w E. coli\n– żywy szczep drożdży piwnych Saccharomyces cerevisiae 1026 modyfikuje mikroflorę w przewodzie pokarmowym krów i koni\n1983 – wynalezienie łańcuchowej reakcji polimerazy (która zrewolucjonizowała biotechnologię) przez zespół Kary’ego Mullisa z kalifornijskiej firmy Cetus\n1990 – rozpoczęcie Projektu poznania ludzkiego genomu\n1994 – amerykańska Agencja Żywności i Leków aprobuje pierwszą genetycznie zmodyfikowaną żywność – pomidor FlavrSavr firmy Calgene\n1996 – narodziny owcy Dolly, pierwszego zwierzęcia sklonowanego z komórek somatycznych (osiągnięcie zespołu Iana Wilmuta w brytyjskim Instytucie Roślin)\n2000 – opublikowanie wersji roboczej ludzkiego genomu\n2002 – zsekwencjonowanie DNA pierwszej rośliny uprawnej: ryżu\n2003 – GloFish pierwsze zmodyfikowane genetycznie zwierzę domowe trafia do sprzedaży. Wyhodowana w celu wykrywania zanieczyszczeń ryba fluoryzuje jasnoczerwono dzięki genowi bioluminescencji\n\n\n== Podział ==\nOrganizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju przy udziale Unii Europejskiej zaproponowała podział biotechnologii na:\n\nbiałą – przemysłową wykorzystującą systemy biologiczne w produkcji przemysłowej i ochronie środowiska. Opiera się ona na biokatalizie i bioprocesach.\nczerwoną – wykorzystywaną w ochronie zdrowia, w szczególności w zakresie produkcji nowych biofarmaceutyków, rozwoju diagnostyki genetycznej, czy terapii genowej i ksenotransplantologii\nzieloną – związaną z rolnictwem i obejmującą metody inżynierii genetycznej w celu doskonalenia produkcji roślinnej i zwierzęcej\nniebieską – związaną z szeroko rozumianą problematyką biotechnologii wód, to znaczy jezior, rzek, mórz i oceanów\nfioletową – związaną z ustawodawstwem dotyczącym biotechnologii (uwarunkowania prawne i społeczne).\nPodziały tradycyjne:\n\nbiotechnologia zwierząt\nbiotechnologia roślin\nbiotechnologia żywności\noraz\n\nbiotechnologia tradycyjna (stosuje naturalne enzymy lub organizmy nie zawierające obcego materiału genetycznego)\nbiotechnologia nowoczesna (stosuje organizmy, enzymy i białka zmodyfikowane genetycznie)\n\n\n== Zobacz też ==\nlista mikroorganizmów wykorzystywanych w produkcji żywności i napojów\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\n Krzysztof Szade, Rewolucja w biotechnologii, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 25 lutego 2023 [dostęp 2024-10-08].\nKategoria Biotechnologia. dmoz.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-30)]. w katalogu DMOZ", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aeroponika\n\nAeroponika – system produkcji roślinnej bez zastosowania środowiska stałego (uprawa ziemna) lub ciekłego (hydroponika).\nRośliny umieszczone są w płytach z tworzyw sztucznych, tak że ich korzenie znajdują się w powietrzu. Woda i sole mineralne są rozpylane bezpośrednio na korzenie roślin w postaci aerozolu. Optymalnie wytworzone sztuczne siedlisko pozwala na uzyskiwanie szybkiego wzrostu i rozwoju roślin. W szkółkarstwie aeroponika umożliwia łatwe przesadzanie roślin bez uszkadzania systemu korzeniowego. Wadą aeroponiki są wysokie koszty i skomplikowana elektroniczna aparatura. Dlatego stosowana jest tylko w produkcji roślin unikatowych.\nW przemyśle oraz badaniach naukowych hodowla aeroponiczna jest stosowana w bioreaktorach rozpyłowych stosowanych do hodowli korzeni. Umieszczony na płycie ceramicznej materiał roślinny jest zraszany płynną pożywką zawierającą składniki odżywcze oraz fitohormony - auksyny.\nMetoda aeroponiczna wprowadzona została w 1970 roku przez Franco Massantiniego.\n\n\n== Zobacz też ==\nhydroponika\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nAeroponiczna uprawa roślin ogrodniczych", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anammox\n\nAnammox (ang. anaerobic ammonia oxidation), anamoks – proces beztlenowego utleniania amoniaku przeprowadzany przez bakterie.\nIstnienie procesu anammox zostało stwierdzone po raz pierwszy w 1995 roku przez Muldera i współpracowników. Zaobserwowali oni ten proces w denitryfikacyjnym złożu fluidalnym (rodzaj bioreaktora), w którym usuwano azot ze ścieków wcześniej poddanych procesowi metagenizacji. Według autorów proces przebiegał zgodnie z następującą reakcją:\n\n5NH+4 + 3NO−3 → 4N2 + 9H2O + 2H+   ΔG = −1483,5 kJ/mol\nDalsze badania dowiodły jednak, że preferowanymi akceptorami elektronów są azotyny, a nie azotany i że reakcja przebiega zgodnie z równaniem:\n\nNH+4 + NO−2 → N2 + 2H2O   ΔG = −358 kJ/mol\nProduktami pośrednimi w tym procesie są NO i hydrazyna. Jednym z głównych enzymów biorących udział w reakcji anammox jest oksydoreduktaza hydroksyloaminy, która prowadzi utlenianie zarówno hydroksyloaminy, jak i hydrazyny. Enzym ten znajduje się w organellum zwanym anamoksosomem.\n\n\n== Mikroorganizmy przeprowadzające proces anammox ==\nBakterie przeprowadzające reakcje anammox należą do 5 rodzajów:\n\nBrocadia,\nKuenenia,\nScalindua,\nAnammoxoglobus,\nJettenia.\nAktywność bakterii prowadzących tę reakcję jest 25 razy większa niż tlenowych nitrozobakterii utleniających amon w warunkach denitryfikacyjnych (beztlenowych) i 7 razy mniejsza niż aktywność nitrozobakterii utleniających amon w warunkach tlenowych.\n\n\n=== Wymagania mikroorganizmów ===\nMikroorganizmy prowadzące reakcje anammox najlepiej rosną w podłożach lub ściekach, które zawierają:\n\namon w stężeniu 5−30 mM,\nazotyny w stężeniu 5−35 mM,\nwęglany w stężeniu 10 mM,\nfosforany w stężeniu poniżej 0,5 mM,\ntlen w stężeniu poniżej 1 mM.\nIch optymalne pH to 6,4 – 8,3, a temperatura od 20 do 43 °C dla szczepów mezofilnych i od 6 °C dla szczepów morskich.\n\n\n== Zastosowanie procesu anammox ==\nProces anammox jest wykorzystywany w oczyszczalniach ścieków do usuwania azotu. Jego zaletą jest fakt, że mikroorganizmy przeprowadzające ten proces nie wymagają dodawania związku organicznego, który jest niezbędny dla bakterii denitryfikacyjnych oraz że nie powoduje on dużego przyrostu biomasy. Najważniejszą zaletą procesu anammox jest usunięcie azotu bez użycia tlenu rozpuszczonego. W oczyszczalniach ścieków dostarczenie tlenu wiąże się ze zużyciem energii elektrycznej, które często sięga 70% ogólnego zużycia energii przez cały zakład. Obserwowany w ostatnich latach skład ścieków charakteryzuje się niekorzystnymi relacjami pomiędzy ilością węgla organicznego w stosunku do azotu i wówczas realizacja procesu denitryfikacji heterotroficznej pociąga za sobą konieczność stosowania zewnętrznego źródła węgla organicznego co również generuje dodatkowe koszty.\nMimo tych niewątpliwych zalet, proces anammox nie znalazł powszechnego zastosowania, głównie z powodu bardzo wolnego tempa wzrostu bakterii stosowanych w tym procesie. Wyznaczona doświadczalnie maksymalna szybkość ich wzrostu wynosi zaledwie 0,0027 h−1, przy czasie podwojenia równym 11 dni. Dla porównania, typowa szybkość wzrostu bakterii z rodzajów Nitrosomonas i Nitrobacter wynosi odpowiednio 0,0292 h−1 i 0,0417 h−1, a w biotechnologii ścieków są one uznawane za wolnorosnące. Powoduje to, że utrzymanie w urządzeniu pracującym w skali technicznej odpowiedniej ilości bakterii prowadzących proces anammox wymaga bardzo długiego wieku biomasy. Niska szybkość wzrostu generuje również problemy przy pracy układu. Czas potrzebny na to, aby w oczyszczalni wykształciły się i namnożyły bakterie anammox wynosi około 200 dni.\n\n\n== Bibliografia ==\nBiologiczne usuwanie azotu mineralnego ze ścieków. W: Mieczysław K. Błaszczyk: Mikroorganizmy w ochronie środowiska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15149-2. Brak numerów stron w książce\nMonika Żubrowska-Sudoł, Magdalena Słojewska: Proces beztlenowego utleniania amoniaku (Anammox) jako alternatywna metoda usuwania azotu ze ścieków. Forum Eksploatatora, 2/2006. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nArekA. Stachurski ArekA., Anareobic Ammonia Oxidation [online] [dostęp 2009-04-23] [zarchiwizowane z adresu 2009-02-28]  (pol.). strona główna serwisu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aptamer\n\nAptamery – oligonukleotydy (krótkie fragmenty DNA lub RNA) lub peptydy, które wiążą się specyficznie z określoną cząsteczką. \nAptamery występują w ryboprzełącznikach. Można je też uzyskiwać sztucznie selekcjonując z puli o losowych sekwencjach takie, które wiążą docelową cząsteczkę najmocniej lub najbardziej specyficznie.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aptasensor\n\nAptasensor – rodzaj biosensora, którego część bioreceptorową tworzą aptamery oparte na kwasach nukleinowych.\nAptamery w przeciwieństwie do często stosowanych w biosensorach przeciwciał, wykazują wysokie powinowactwo (wysoka stała wiązania) i specyficzność (stuprocentowa możliwość oznaczenia jednego składnika wobec innych, w złożonej próbce) do ściśle określonych biomolekuł lub cząsteczek organicznych. Ponadto aptamery mają niską podatność na denaturację, są tańsze od przeciwciał oraz można je łatwo modyfikować w celu ułatwienia adsorpcji na podłożu używanym w danym sensorze. Dla substancji, które nie wywołują silnych odpowiedzi immunologicznych trudno jest dobrać i wytworzyć odpowiednie przeciwciała. Aptamery z kolei mogą być opracowane dla dowolnej molekuły. Dodatkowo oligonukleotydy mają zdolność do oddziaływania z jonami i małymi cząsteczkami, które nie są rozpoznawane przez przeciwciała.\n\n\n== Tworzenie warstw aptamerowych ==\n\n\n=== Adsorpcja ===\nAdsorpcja jest najprostszą techniką immobilizacji łańcuchów DNA, z uwagi na to, że nie wymaga modyfikacji cząsteczek kwasów nukleinowych. Unieruchomienie polega na interakcjach jonowych zachodzących pomiędzy ujemnie naładowanymi łańcuchami DNA, a dodatnio naładowaną powierzchnią. Adsorpcję negatywnie naładowanych cząsteczek można stosować na elektrodach węglowych i grafitowych.\nGłówną wadą takiego sposobu tworzenia warstwy jest możliwość desorpcji aptameru z powierzchni elektrody podczas hybrydyzacji oraz oddziaływanie DNA z powierzchnią elektrody w wielu miejscach łańcucha, co znacząco pogarsza wydajność hybrydyzacji.\n\n\n=== Metoda kowalencyjna ===\nPodejście to polega na wiązaniu cząsteczek apatamerów z powierzchnią elektrody wiązaniem kowalencyjnym. W tym celu wykorzystuje się elektrody wykonane ze złota.\nW celu utworzenia warstwy aptamerowej kowalencyjnie związanej z powierzchnią elektrody złotej konieczne jest zmodyfikowanie nici DNA krótkimi fragmentami tiolowymi na 3' bądź 5' końcu. Zazwyczaj stosuje się do tego łączniki o łańcuchu składającym się z 3 lub 6 atomów węgla. Tak utworzone cząsteczki oddziałują z powierzchnią złotą tworząc wiązania kowalencyjne pomiędzy atomami siarki tiolowanego DNA, a złotem z powierzchni.\n\nR−SH + Au  →  RS−Au + e− + H+\nProces wiązania polega na zanurzeniu powierzchni, która ma być zmodyfikowana w rozcieńczonym roztworze zmodyfikowanego aptameru. Na jakość uzyskanej monowarstwy wpływa stężenie roztworu immobilizującego, czas osadzania, rodzaj związku siarki, temperatura oraz czystość powierzchni.\nZe względu na swoją długość, zmodyfikowane cząsteczki DNA oddziałują z powierzchnią złotą także w sposób niespecyficzny. Aby zapobiec takiej sytuacji, stosuje się związki, które wypełniają wolne przestrzenie pomiędzy łańcuchami kwasów nukleinowych. Najczęściej stosowanym odczynnikiem jest 6-merkapto-1-heksanol, HS(CH2)6OH. Taka operacja zapewnia uformowanie się uporządkowanej warstwy, w której cząsteczki DNA oddziaływają z powierzchnią jedynie za pomocą wytworzonych wcześniej wiązań kowalencyjnych oraz zapewnia swobodne oddziaływanie łańcuchów aptamerowych z docelowymi molekułami.\n\n\n=== Powinowactwo awidyna/streptawidyna – biotyna ===\nSposób wiązania DNA do powierzchni za pomocą oddziaływań awidyny z biotyną polega na modyfikowaniu powierzchni elektrody pochodną awidyny bądź streptawidyny, a nici DNA biotyną, przyłączając ją kowalencyjnie. Biotyna wiąże się z bardzo wysokim powinowactwem z awidyną lub streptawidyną (Ka = 1015 M−1). Są one białkami tetrametrycznymi, zbudowane są z 4 podjenostek zawierających identyczne miejsca wiązania biotyny, co skutkuje uzyskiwaniem większych gęstości powierzchniowych DNA na tak zmodyfikowanej elektrodzie. Warstwa biosensorów uzyskana w ten sposób ma porównywalną stabilność i trwałość do tej uzyskanej metodą kowalencyjną.\n\n\n== Rodzaje elementów przetwornikowych ==\n\n\n=== Optyczny ===\nDługie aptamery ulegają zmianie konformacyjnej po wprowadzeniu próbki docelowej. Jeżeli do aptameru zostaną przyłączone cząsteczki sygnalizacyjne (np.  fluorescencyjne), to pozwala to na detekcję optyczną zdarzenia wiązania cząsteczki. Aptasensor zmodyfikowany cząsteczką fluorescencyjną został np. wykorzystany do wykrywania L-argininoamidu (amidowej pochodnej L-argininy).\n\n\n=== Elektrochemiczny ===\nZe względu na łatwość wytwarzania i prostą integrację miniaturowych ogniw elektrochemicznych z urządzeniami typu lab-on-a-chip, detekcja elektrochemiczna stała się częstym rozwiązaniem w bioczujnikach aptamerowych. Umożliwia jednoczesne wykrywanie wielu analitów na prostej, szybkiej i niedrogiej platformie. Zazwyczaj układ stosowany do detekcji elektrochemicznej składa się z elektrody roboczej, elektrody odniesienia oraz elektrody pomocniczej.\nDetekcja elektrochemiczna została zastosowana na kilka sposobów. Niektóre z nich obejmują katalizatory nieorganiczne lub organiczne, enzymy, enzymy redoks, czy nanocząstki złota. Aptasensor może również wykorzystywać znaczniki elektroaktywne, takie jak ferrocen, czy błękit metylenowy.\nMetodami elektrochemicznymi wykorzystywanymi do takiej detekcji są m.in. woltamperometria cykliczna (CV), woltamperometria pulsowa różnicowa (DPV) i elektrochemiczna spektroskopia impedancyjna (EIS).\n\n\n=== Wrażliwy na zmianę masy ===\nDo elementów przetwornikowych czułych na zmianę masy, które stosowane są w aptasensorach należą między innymi powierzchniowy rezonans plazmonowy (SPR) oraz mikrowaga kwarcowa (QCM).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bank komórek macierzystych\n\nBank komórek macierzystych – zakład biotechnologiczny zajmujący się przechowywaniem dorosłych komórek macierzystych pobieranych typowo z krwi pępowinowej.\nZe względu na pochodzenie wyróżnia się dwa typy komórek macierzystych:\n\nzarodkowe komórki macierzyste\nsomatyczne komórki macierzyste (dorosłe komórki macierzyste)\nZe względu na teoretyczne możliwości przekształcania się komórek macierzystych w szeroką gamę innych komórek istnieje duże zainteresowanie związane z używaniem ich do przeszczepień. Wiele potencjalnych zastosowań jest nadal w sferze badań, choć istnieją już procedury medyczne wykorzystujące komórki macierzyste, na przykład do przeszczepienia szpiku u chorych na białaczkę.\nW celu stworzenia zasobów komórek macierzystych na potrzeby procedur medycznych powstały banki komórek macierzystych mające za zadanie ich konserwację i przechowywanie. Wyróżnia się dwa typy banków komórek macierzystych: publiczne i prywatne.\nW publicznym banku komórek macierzystych, finansowanym ze środków publicznych, każdy ma dostęp do zgromadzonych tam komórek macierzystych, jednakże tylko komórki macierzyste z wysokim stopniem zgodności HLA między dawcą i biorcą mogą zostać użyte do przeszczepu. W prywatnym banku komórek macierzystych, finansowanym przez ich klientów, klient może przechowywać własne komórki macierzyste i sam decydować o ich wykorzystaniu.\nIstnieją wątpliwości dotyczące celowości przechowywania komórek macierzystych na potrzeby własne w bankach rodzinnych. Zwolennicy, argumentują, że jest to jedyny sposób na całkowite wyeliminowanie ryzyka odrzutu przeszczepu i ich lepszą akceptację przez organizm. Przeciwnicy wskazują na słabsze właściwości terapeutyczne komórek, ryzyko istnienia czynnika chorobowego w tychże komórkach, a także ich zbyt małą ilość w krwi pępowinowej. Istnieją osobne wskazania do przeszczepień autogenicznych (własnych) i allogenicznych (od obcego dawcy) komórek macierzystych, a także odmienna skuteczność.\nCałkowity koszt zaspokojenia potrzeb całej populacji jest znacząco niższy w przypadku banków publicznych, które poprzez parowanie dawcy i biorcy z całej populacji umożliwiają statystyczne podejście do problemu, wymagającego znacznie mniejszych zasobów finansowych na populacje.\nW związku z wysokim kosztem przechowywania komórek w niskich temperaturach, jest to bardzo istotny czynnik decydujący o tym, iż prywatne bankowanie komórek macierzystych zostało zabronione w niektórych krajach lub zasoby banków prywatnych są traktowane jako publiczne.\nW Polsce istnieje sześć publicznych banków komórek macierzystych z krwi pępowinowej, których działalność jest znacząco ograniczona poprzez brak finansowania z budżetu państwa. Istnieje dostęp do zasobów banków na całym świecie, za opłatą w wysokości średnio 20 000 euro. Dodatkowo większość banków prywatnych prowadzi również banki publiczne. Największą liczbę porcji krwi zgłosił do Poltransplantu (rejestr centralny) Polski Bank Komórek Macierzystych.\n\n\n== Zobacz też ==\nindukowane pluripotencjalne komórki macierzyste\ninżynieria tkankowa", "source": "wikipedia"}
{"text": "Białka z pojedynczych komórek\n\nBiałka z pojedynczych komórek (ang. single-cell protein, SCP) – jadalne białko wytworzone przez mikroorganizmy jednokomórkowe. Biomasa lub ekstrakt proteinowy z czystych lub zmieszanych kultur drożdży, glonów, grzybów lub bakterii może być użyty jako składnik lub substytut bogatych w białka produktów spożywczych, nadających się do spożycia przez ludzi i zwierzęta hodowlane.\nPodczas gdy rolnictwo intensywne cechuje się wysokim zużyciem wody oraz przestrzeni, degradacją bioróżnorodności oraz ogólnym negatywnym wpływem na środowisko, a także odpowiada za niemal jedną trzecią antropogenicznej emisji gazów cieplarnianych; produkcja SCP nie musi wiązać się z równie wysokimi kosztami środowiskowymi. Obecnie SCP są powszechnie uprawiane na odpadach rolniczych, przez co „dziedziczą” ślad ekologiczny i wodny producenta odpadu. SCP mogą być także uprawiane niezależnie od odpadów rolniczych, poprzez wzrost autotroficzny. Dzięki dużej różnorodności metabolizmu mikrobiologicznego, autotroficzne SCP mogą być uprawiane na różnych podłożach i poddawać recyklingowi różne składniki. Cechuje je także wyraźnie większa wydajność, w porównaniu do rolnictwa konwencjonalnego.\nFAO prognozuje, że wraz ze wzrostem populacji ludzkiej do 9,7 miliarda ludzi w roku 2050, światowa produkcja żywności będzie musiała wzrosnąć o 70%, a w krajach rozwijających się (głównie w Afryce), będzie musiała zostać podwojona. Wartości te mogą być niedoszacowane, ponieważ prognoza nie bierze pod uwagę wzrostu produkcji biopaliw, podczas gdy wcześniejszy raport FAO prognozował, że do 2030 roku produkcja biopaliw zajmie 35 milionów hektarów – tj. powierzchnię porównywalną do powierzchni Francji i Hiszpanii razem wziętych. Pozwala to przypuszczać z dużą dozą prawdopodobieństwa, że obecne metody agrotechniczne nie będą w stanie zapewnić żywności pokrywającej zapotrzebowanie oraz że istnieje poważne ryzyko globalnego niedoboru żywności. Obecnie około 105 milionów ludzi cierpi z powodu niedożywienia.\nAutotroficzne SCP reprezentuje możliwość niezawodnej masowej produkcji żywności, która może być prowadzona w sposób przewidywalny nawet w trudnych warunkach klimatycznych.\n\n\n== Historia ==\nPierwsze procesy produkcji silnie skoncentrowanych form drożdży opracowano w 1781 roku. Badania nad technologią wytwarzania SCP rozpoczęły się już sto lat wcześniej, gdy Max Delbrück, wraz ze współpracownikami, zauważyli wysoką wartość nadwyżki drożdży browarniczych w suplementacji diety dla zwierząt. Podczas I oraz II wojny światowej, SCP na bazie drożdży były wykorzystywane na szeroką skalę w Niemczech, w celu łagodzenia skutków niedoborów żywności. Opracowanie technologii produkcji SCP często reprezentuje kamienie milowe w biotechnologii, na przykład: w 1919 w Sak w Danii oraz Hayduck w Niemczech opracowano metodę hodowli okresowo dolewowej (fed-batch), w której roztwór cukru był dozowany w sposób ciągły do napowietrzonej zawiesiny drożdży, zamiast dotychczas stosowanej metody polegającej na dozowaniu drożdży do rozcieńczonego roztworu cukru (batch). W okresie powojennym Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) zaczęła zwracać uwagę opinii publicznej na głód oraz problem niedożywienia w wielu częściach świata i w 1960 roku wysunęła koncept niedoboru białka (ang. protein gap), ilustrujący fakt, że 25% światowej populacji cierpi na niedobór białka w diecie. Obawiano się także, że produkcja rolnicza nie będzie w stanie zaspokoić wynikającego ze wzrostu demograficznego wzrostu zapotrzebowania na żywność. Do połowy lat 60. ubiegłego wieku w różnych częściach świata zostało wyprodukowane niemal ćwierć miliona ton drożdży, a w samym ZSRR do roku 1970 w celach spożywczych i na paszę wyprodukowano ich 900 000 ton.\nTakże w latach 60. naukowcy British Petroleum opracowali proces nazwany przez nich „procesem białka-z-ropy” (ang. proteins-from-oil process): będący technologią produkcji białek z pojedynczych komórek w wyniku hodowli drożdży na pożywce z węglowodorów n-parafinowych – produktu ubocznego rafinacji ropy naftowej. Wstępne badania zostały przeprowadzone przez Alfreda Champagnata w rafinerii należącej do BP w Lavera, we Francji. Pierwsza, niewielka instalacja pilotażowa rozpoczęła działanie w marcu 1963 roku. Identyczna konstrukcja pilotażowa rozpoczęła działanie także w rafinerii w Grangemouth, w Wielkiej Brytanii.\nNazwa SCP została rozpropagowana przez Carrolla L. Wilsona z MIT w 1966 roku, a sama idea „żywności z ropy” zyskała na popularności do lat 70.. A. Champagnat otrzymał nagrodę naukową UNESCO w 1976 roku, a instalacje produkcji drożdży na pożywkach parafinowych zostały wybudowane w kilku różnych krajach. Pierwotnym wykorzystaniem ich produktów była pasza dla bydła i drobiu.\nWładze ZSSR były szczególnie entuzjastycznie nastawione do pomysłu, otwierając duże fabryki „BVK” („białkowo-witaminowych koncentratów” rus. belkovo-vitaminny kontsentrat) w pobliżu rafinerii w Kstowie (1973) oraz Kiriszy (1974). Radzieckie Ministerstwo Przemysłu Mikrobiologicznego do roku 1989 miało osiem fabryk tego typu. Jednak ze względu na wątpliwości dotyczące toksyczności alkanów i pod naciskiem ruchów środowiskowych, rząd zdecydował się na ich zamknięcie lub przekształcenie na obsługę innych procesów mikrobiologicznych.\n\n\n== Proces produkcyjny ==\nBiałka SCP produkowane są w procesie fermentacji produktów odpadowych przez mikroorganizmy (wliczając w to drewno, słomę, odpady produkcji spożywczej, produkcji alkoholu, węglowodory oraz ludzkie i zwierzęce odchody). Problemami jakie napotyka proces ekstrakcji białek z odpadów jest ich rozcieńczenie oraz koszt procesu. Występują one w bardzo małych stężeniach, zwykle niższych niż 5%. W celu zwiększania koncentracji białek stosuje się wirowanie, flotację, odparowanie wody, filtrację lub zatężanie przy wykorzystaniu półprzepuszczalnych membran.\nBiałka SCP, aby zapobiec degradacji podczas przechowywania muszą zostać poddane odwodnieniu do poziomu około 10% i/lub zakwaszeniu. Metody zwiększania koncentracji białka do pożądanego poziomu i dehydratacji wymagają sprzętu, który jest kosztowny i nie zawsze może być wykorzystywany w produkcji na niewielką skalę. Także lokalne wykorzystanie produktu, jak najszybciej od momentu produkcji jest uzasadnione ekonomicznie.\n\n\n=== Etapy produkcji ===\nProdukcja SCP z każdego mikroorganizmu, przy użyciu każdej metody zawiera się w kilku podstawowych krokach:\n\nzapewnienie źródła węgla (rozważyć potrzebę wstępnej obróbki metodami fizycznymi lub chemicznymi);\nzapewnienie źródeł azotu, fosforu i innych substancji odżywczych niezbędnych do wzrostu mikroorganizmu/ów;\nzapewnienie aseptycznych warunków, zapobieganie zanieczyszczeniu innymi mikroorganizmami na każdym etapie procesu;\nprzygotowanie czystego szczepu mikroorganizmów;\nzapewnienie warunków tlenowych lub beztlenowych oraz światła, jeśli wymagane przez proces;\nzapewnienie chłodzenia, jeśli proces fermentacji generuje ciepło;\nzapewnienie procedury oddzielania biomasy od podłoża (flokulacja, flotacja, wirowanie, filtracja);\nzapewnienie dalszego procesu przetwarzania biomasy, w celu zapewnienia jej przydatności i trwałości;\npoprawa jakości produktu: redukcja RNA poprzez szybkie podgrzanie, rozkład, chemiczną ekstrakcje protein; rozbicie ścian komórkowych; ocena zawartości endotoksyn, ewentualnie proces ich redukcji;\nocena produktu: zawartość białek, aminokwasów, kwasów nukleinowych, węglowodanów, tłuszczów, witamin i metali ciężkich.\n\n\n== Mikroorganizmy ==\nDo mikroorganizmów wykorzystywanych w produkcji SCP zaliczamy:\n\n\n=== Także ===\nCandida utilis i Kluyveromyces marxianus – produkują enzymy, które mogą być wykorzystane do modyfikacji serwatki w procesie produkcji SCP.\nWiele procesów wykorzystuje więcej, niż jeden rodzaj mikroorganizmów. Niektóre z nich są wielostopniowe, jak np. proces Symba, wykorzystujący symbiotyczne drożdże Endomycopsis fibuligera i Candida utilis. W procesie Symba Endomycopsis fibuligera wytwarza amylazę, która hydrolizuje skrobię, umożliwiając wzrost C. utilis.\nTrichoderma viride znalazł także zastosowanie jako biofungicyd.\n\n\n== Zalety ==\nProdukcja biomasy mikroorganizmów na dużą skalę posiada wiele zalet, w porównaniu do tradycyjnych metod produkcji białek spożywczych:\n\nMikroorganizmy cechują się znacznie wyższym tempem wzrostu (glony 2–6 godzin, drożdże 1–3 godziny, bakterie 0,5–2 godziny). Ta właściwość pozwala na dobór szczepów o wysokiej wydajności i odpowiednich właściwościach odżywczych, znacznie szybciej i łatwiej, niż ma to miejsce w rolnictwie tradycyjnym.\nPodczas gdy znaczna część tradycyjnych płodów rolnych, np. łodygi, liście lub korzenie są z reguły niejadalne, mikroorganizmy jednokomórkowe mogą zostać wykorzystane w całości. Także część jadalnych płodów rolnych nie może zostać strawiona. Dla porównania wiele mikroorganizmów może zostać strawiona i przyswojona w znacznie większym stopniu.\nMikroorganizmy zwykle cechują się wyższą zawartością białek (tj. około 30–70% suchej masy), niż warzywa i zboża. Profile aminokwasowe wielu mikroorganizmów SCP często mają doskonałe właściwości odżywcze, porównywalne do kurzego jajka.\nNiektóre mikroorganizmy mogą wytwarzać witaminy i składniki odżywcze, których organizmy eukariotyczne – takie jak rośliny, nie są w stanie wytwarzać lub nie wytwarzają w znaczących ilościach. Przykładem może być witamina B12.\nMikroorganizmy są w stanie utylizować jako źródła węgla szerokie spektrum surowych materiałów, w tym: alkany, metanol, metan, etanol i cukry. To co było postrzegane jako „odpad”, często może służyć jako podstawa wzrostu jadalnych mikroorganizmów i zostać odzyskane w postaci składników odżywczych.\nPodobnie jak rośliny, mikroorganizmy autotroficzne są w stanie odżywiać się dwutlenkiem węgla. Niektóre z nich, jak na przykład bakterie u których występuje redukcyjny szlak acetylo-CoA lub reduktywny cykl kwasów karboksylowych, są w stanie związać CO2 2-3, a jeżeli zostanie wzięty pod uwagę efekt fotoinhibicji, nawet 10 razy wydajniej, niż rośliny.\nCzęść bakterii, jak np. bakterie homoacetogenne z rodzaju Clostridium są zdolne do przeprowadzenia fermentacji gazów syntezowych (syngas). Oznacza to, że są zdolne do rozkładu mieszaniny CO, H2 i CO2, które z kolei mogą zostać uzyskane w wyniku gazyfikacji trudnych do przetworzenia odpadów biologicznych, takich jak ligninoceluloza.\nCześć bakterii jest diazotroficzna, co oznacza, że są w stanie przyswajać azot cząsteczkowy z powietrza i tym samym nie polegają na nawozach azotowych, których produkcja, użytkowanie oraz degradacja powodują poważne szkody w środowisku naturalnym i emisję gazów cieplarnianych.\nWiele bakterii jest w stanie wykorzystywać wodór cząsteczkowy jako źródło energii przy użyciu enzymów hydrogenaz. Podczas gdy hydrogenazy zwykle są wrażliwe na tlen, część bakterii jest w stanie prowadzić zależny od tlenu proces oddychania H2. Ta cecha pozwala bakteriom autotroficznym odżywiającym się CO2, rosnąć w szybkim tempie bez udziału energii słonecznej. A ponieważ H2 można uzyskać w wyniku elektrolizy wody, można powiedzieć, że bakterie te w pewnym sensie są „napędzane energią elektryczną”.\nProdukcja biomasy mikroorganizmów jest niezależna od pór roku i zjawisk klimatycznych. Można ją łatwo odizolować od ekstremalnych warunków pogodowych, które jak przewiduje się, w wyniku obecnych zmian klimatycznych, będą powodować straty w plonach rolnych. Mikroorganizmy niezależne od energii słonecznej, mogą kontynuować swój wzrost także w nocy.\nKultywacja mikroorganizmów generalnie cechuje się znacznie niższym śladem wodnym, niż konwencjonalna produkcja rolnicza. Średni światowy niebiesko-zielony ślad wodny (nawadnianie, woda powierzchniowa, deszczowa i gruntowa) upraw sięga około 1800 litrów na kilogram płodu rolnego. Wartość ta wiąże się z dużymi stratami w wyniku parowania, transpiracji, odwadniania i spływu powierzchniowego. W zamkniętych bioreaktorach produkujących SCP nie występuje żaden z tych problemów.\nKultywacja mikroorganizmów nie wymaga żyznej gleby i tym samym nie stanowi konkurencji dla tradycyjnego rolnictwa. Dzięki niewielkim wymaganiom wodnym, może być prowadzona także w suchych klimatach o nieprzydatnych rolniczo glebach. Tym samym może służyć jako awaryjna technologia produkcji żywności w razie niedostatecznych plonów w krajach borykających się z klęskami nieurodzaju.\nMikroorganizmy fotosyntetyczne mogą osiągać wyższą efektywność wykorzystania energii słonecznej, niż rośliny, ponieważ takie parametry bioreaktorów jak: dostępność wody i dwutlenku węgla oraz równomierna dystrybucja światła mogą być precyzyjnie kontrolowane.\nProdukcja mikroorganizmów może być łatwiej modyfikowana w kierunku pożądanej jakości, niż tradycyjne produkty rolnicze. Zamiast ekstrakcji aminokwasów z ziaren soi, traktując jako odpad połowę ich masy, można zmodyfikować genetycznie mikroorganizmy, aby produkowały nadmiar, a nawet wydzielały poszczególne aminokwasy. Jednak ze względu na opór konsumentów, zwykle korzystniej jest uzyskać podobne wyniki poprzez selekcję istniejących mikroorganizmów pod względem pożądanych cech oraz ich hodowlę.\n\n\n== Wady ==\nPomimo że SCP posiadają bardzo atrakcyjne cechy jako źródło pokarmu dla ludzi, to wiążą się także z pewnymi problemami, które ograniczają możliwość zastosowania ich na skalę globalną:\n\nSzybko rosnące mikroorganizmy, takie jak bakterie i grzyby, zwykle cechują się wysoką zawartością kwasów nukleinowych – zwłaszcza RNA. Ich zawartość w diecie zwierząt monogastrycznych powinna być ograniczona do <50g na dzień. Trawienie związków puryny powstałych w wyniku rozpadu RNA prowadzi do podwyższonych poziomów kwasu moczowego w osoczu co może prowadzić do rozwoju dny moczanowej i kamieni nerkowych. Kwas moczowy może zostać przekształcony w alantoinę, która jest wydalana wraz z moczem. Usuwanie kwasów nukleinowych nie jest konieczne w przypadku paszy dla zwierząt, ale w przypadku produktów przeznaczonych do spożycia przez ludzi już tak. Problem ten może być rozwiązany – jedną z metod jest ogrzewanie, które zabija komórki, dezaktywuje enzymy proteazy i pozwala endogenicznym rybonukleazom na hydrolizę RNA, co za tym idzie uwalniając nukleotydy z komórki do bulionu fermentacyjnego.\nPodobnie jak w komórkach roślinnych, ściany komórkowe niektórych mikroorganizmów, takich jak glony i drożdże, zawierają niestrawne komponenty, jak np. celuloza. Co za tym idzie, komórki niektórych SCP powinny zostać rozbite w celu uwolnienia ich zawartości, aby umożliwić jej strawienie.\nNiektóre SCP cechują się nieprzyjemnym smakiem i kolorem.\nW zależności od rodzaju SCP i warunków hodowli, należy podjąć szczególne środki, aby zapobiec zakażeniu innymi mikroorganizmami, ponieważ mogą one produkować toksyny, takie jak mykotoksyny lub cyjanotoksyny. Ciekawe podejście do tego problemu zostało zaproponowane w przypadku hodowli grzyba Scytalidium acidophilum, który rośnie w środowisku o ekstremalnie niskim pH 1. Takie warunki pozwalają na hydrolizę odpadów papieru do cukru i zapewnia antyseptyczne warunki, przy równocześnie niskich kosztach.\nW części białek pozyskanych z drożdży i grzybów może występować niedobór metioniny.\n\n\n== Zobacz też ==\nNowa żywność\nQuorn\nDrożdże odżywcze\nSubstytut mięsa\nMikroorganizmy efektywne\nJadalne glony\nGrzyby jadalne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biochip\n\nBiochip – element elektroniczny umieszczony w żywych organizmach ludzkich lub zwierzęcych, mający głównie na celu ich identyfikację (RFID), ewentualnie lokalizację drogą radiową (np. podczas migracji różnych gatunków zwierząt). Najnowsze nadajniki mają wielkość ziarna ryżu (11 mm długości / 2 mm szerokości).\nW skład „implantu” RFID wchodzą 4 części: mikrochip, antena spiralna, kondensator i przezroczysta kapsuła zbudowana z polimeru polipropylenowego.\n\n\n== Budowa i działanie ==\nBiochipy o przeznaczeniu handlowym RFID są nadajnikami, które pod wpływem indukcji prądu elektrycznego wysyłają sygnał radiowy na odległość do kilkunastu metrów a tym samym dane/kod zawierający niezbędne informacje o osobach w których się znajdują i do których są przyporządkowane.\nMechanizm działania jest prawie taki sam jak w przypadku kodów kreskowych, tyle że osoba nabywająca dobra materialne nie musi już wyciągać portfela ani karty kredytowej w celu uiszczenia zapłaty, pieniądze są zabierane z elektronicznego konta za pomocą skanowania dłoni, w której znajduje się biochip.\n\n\n== Globalny patent ==\nW 2002 roku miliony widzów skupionych przed telewizorami w USA oglądały jak jednej z rodzin wszczepiono biochipy ADS VeriChip w programie Today Show. Oba wynalazki wyprodukowała jedna firma Applied Digital Solutions z siedzibą na Florydzie, notowana na rynku pozagiełdowym NASDAQ (symbol ADSX).\nZa autora metody uważa się Thomasa W. Heetera, który w marcu 1999 r. w Houston opatentował swój wynalazek (nr. 5.878.155) i nadał mu następujący opis: „Sposób weryfikacji ludzkiej tożsamości podczas uczestniczenia w elektronicznej transakcji handlowej”.\nMetoda sprawdzania danych osobowych przy wykorzystaniu biochipów-implantów wszczepialnych w prawą rękę, polega na zeskanowaniu chipa znajdującego się pod skórą i tym samym obciążeniu elektronicznego konta kupującego daną kwotą.\nIstnieje również metoda wytatuowania na ręce lub czole niewidzialnego znaku w formie kodu kreskowego. Taki tatuaż zawiera dane personalne potrzebne do ustalenia podmiotu nabywającego i numeru jego konta.\nKażdy chip jest niepowtarzalnym egzemplarzem. Do wszczepienia implantu używa się bezpiecznych, hipodermicznych igieł. Żywotność urządzenia to 99 lat. Zabieg nie wymaga znieczulenia.\n\n\n== Zastosowanie ==\nStacja ABC w znanym amerykańskim programie Good Morning America z 30 sierpnia 1998 pokazała pierwszego człowieka z wszczepionym biochipem. Tytuł programu brzmiał „Pół człowiek, pół maszyna”, a jego bohaterem był Kevin Warwick. Prowadzący Aaron Brown podsumował to spotkanie następująco:\n„Wydaje mi się, że to czego ludzie boją się najbardziej to moment w jakim rząd pana, mój, jakikolwiek, może kontrolować nas wszystkich, gdy włożą nam te małe chipy”.\nDr Peter Zhou jest szefem naukowców firmy ADS i określa zastosowanie produktu m.in.: w tropieniu porwanych dzieci – (projekt KIDSCAN), monitorowaniu więźniów, kontrolowaniu funkcji witalnych organizmu, odnajdywaniu chorych na Alzheimera.\nChip byłby również substytutem dla kart kredytowych, paszportu, prawa jazdy, karty zdrowia itp.\n\n\n== Polska ==\n\n\n=== Mikrochipy dla zwierząt ===\nIdentyfikacja zwierzęcia to proces, który ma umożliwić, poprzez powiadomienie właścicieli, szybki powrót zaginionych zwierząt domowych do miejsca zamieszkania. Ta identyfikacja polega na weryfikacji danych osobowych przypisanych w rejestrze do unikalnego numeru biochipa (15-cyfrowy numer niezawierąjacy danych kontaktowych) danego psa lub kota. Największym i najdłużej funkcjonującym w Polsce tego typu serwisem jest międzynarodowy rejestr zwierząt oznakowanych biochipem identyfikacja.pl (baza dostępna od 2000 r.), który współpracuje z lekarzami weterynarii, schroniskami oraz urzędami. Rejestr zapoczątkowano w 1997 roku, gdy na mocy porozumienia przedstawiciele Polskiego Towarzystwa Rejestracji i Identyfikacji Zwierząt wraz z reprezentantami innych europejskich krajów utworzyli organizację European Pet Network.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bioczujnik\n\nBioczujnik (biosensor) – część urządzenia pomiarowego stosowanego w biotechnologii i medycynie.\nBioczujnik składa się z części biologicznej  i części aparaturowej przetwarzającej sygnał odebrany przez część biologiczną. Dużą przewagą biosensorów nad klasycznymi czujnikami elektrycznymi jest ich wysoka zdolność wybiórcza konkretnych elementów w badanym środowisku, jak związków chemicznych, białek czy nawet mikroorganizmów. \nOznacza to, że odpowiedź tego bioczujnika będzie zachodzić dla ściśle określonych warunków. Pozwala to tworzyć bardzo wyspecjalizowaną aparaturę pozwalającą wykrywać zmiany na poziomie molekularnym. Bioczujniki mogą być oparte na receptorach chemicznych, immunologicznych lub biokatalitycznych.\nJako bioczujnik starego typu w części biologicznej używa się często żywą tkankę roślinną lub zwierzęcą. Są one nietrwałe – tkanka zazwyczaj powinna być żywa.\nW nowszych zastosowaniach dąży się do użycia jak najmniejszej części biologicznej, dążąc do nanometrowych rozmiarów organelli, enzymu lub pojedynczej biocząsteczki.\nPodstawowa klasyfikacja bioczujników:\n\nPrzykłady zastosowań: \n\nbiosensor DNA, tranzystor polowy DNA\nbiosensor tkankowy, plaster banana – służy do wykrywania neurotransmitera dopaminy\nbiosensor tkankowy, wycinek kory nadnerczy połączony z elektrodą amoniakalną – służy do analizy glutaminy\nbiosensor tkankowy, plasterek płatka kwitnącej magnolii przyczepiony do elektrody gazowej – wykrywa aminokwasy\nbiosensor tkankowy, mięsień królika – wykrywa nukleodyd monofosforanu adenozyny\nbiosensor tkankowy, pęcherz ropuchy – służy do analizy wazopresyny\nimmunosensor, test ciążowy\n\nW ośrodkach naukowych na świecie prowadzone są badania rozmaitych nanomateriałów, umożliwiających konstrukcję bioczujników. Np. na Politechnice Gdańskiej badane są interakcje fosforenu z materiałami biologicznymi. Jednym z potencjalnych zastosowań jest użycie fosforenu w miniaturowych biosensorach, które mogą znaleźć szerokie zastosowania w biotechnologii i medycynie.\nBibliografia: \n\nBioczujniki,  Tomasz Wojtaszek w: Problemy nr 5/1989\nFlorinel-Gabriel Bănică, \"Chemical Sensors and Biosensors: Fundamentals and Applications\", 2012, John Wiley and Sons, Chichester UK, 576 p. ISBN 978-1-118-35423-0\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biofakt\n\nBiofakty – sztuczne stworzone przez człowieka obiekty, które są lub choć przez chwile były żywe w sensie biologicznym. Termin „biofakt” jest neologizmem złożonym z dwóch wyrazów „artefakt” i „bios” (życie).\nPrzykładem biofaktu są np. klony takie jak owca Dolly.\nPojęcie to zostało wprowadzone przez Nicole C. Karafyllis w 2001 roku, aby uwidocznić, że również istoty żywe w dużym stopniu, poprzez metody biotechnologiczne, jak technika genetyczna czy klonowanie, mogą być sztuczne.\nSkonstruowane sztucznie przez człowieka obiekty były tradycyjniej dziełem techniki, podczas gdy istoty żyjące zalicza się tradycyjnie do natury. Fakt występowania biofaktów, zaciera tę granicę.\n\n\n== Bibliografia ==\nNicole C. Karafyllis (ed.): Biofakte – Versuch über den Menschen zwischen Artefakt und Lebewesen. Paderborn, Mentis 2003 (niem.)\nNicole C. Karafyllis: Biofakte – Grundlagen, Probleme, Perspektiven. Discussion Unit in the journal Deliberation Knowledge Ethics / Erwaegen Wissen Ethik, Vol. 17, Nr. 4 (2006). (niem.), wstęp (ang.)\nNicole C. Karafyllis: Growth of Biofacts: the real thing or metaphor?. In: R. Heil, A. Kaminski, M. Stippack, A. Unger and M. Ziegler (Ed.): Tensions and Convergences. Technological and Aesthetic (Trans)Formations of Society. Bielefeld (2007). 141-152. (ang.)\nNicole C. Karafyllis: Endogenous Design of Biofacts. Tissues and Networks in Bio Art and Life Science. In: sk-interfaces. Exploding borders – creating membranes in art, technology and society. Ed. by Jens Hauser. Liverpool: University of Liverpool Press (European Ed.) (2008), 42-58. (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biofarmaceutyki\n\nBiofarmaceutyki – białka (w tym przeciwciała), kwasy nukleinowe (DNA i RNA lub antysensowe oligonukleotydy) używane do celów terapeutycznych lub celów diagnostycznych in vivo, wytwarzane z zastosowaniem biotechnologii.\n\n\n== Biofarmacja ==\nBiofarmacja jest to termin, który opisuje dziedzinę badań ściśle związanych z farmakokinetyką.\n\n\n== Różnice między biofarmaceutykami i lekami konwencjonalnymi ==\nLeki biotechnologiczne i konwencjonalne leki chemiczne różnią się fundamentalnie pod względem struktury i mechanizmów działania. Leki biotechnologiczne są wytwarzane przez żywe komórki, a leki chemiczne w procesach chemicznych.\nStruktura cząsteczek bioleków jest w związku z tym nieporównywalnie bardziej złożona. Dla porównania: lek biologiczny interferon β charakteryzuje się masą cząsteczki 19 000 Da, podczas gdy cząsteczka przedstawiciela leków klasycznych – kwasu acetylosalicylowego – ma masę jedynie 180 Da. Związki małocząsteczkowe, otrzymywane na drodze syntetycznej wypełniają wymóg biorównoważności dla produktów farmaceutycznych. Dzięki temu możliwe jest bezpieczna zmienność jako preparatów genetycznych.\nInaczej jest w przypadku substancji mało- i średniocząsteczkowych otrzymywanych na bazie surowców naturalnych.\n\n\n== Leki biopodobne ==\nLeki produkowane metodami biotechnologicznymi nie posiadają biogeneryków (zamienników) – po wygaśnięciu ochrony patentowej leku biotechnologicznego (na przykład pierwszej generacji) może pojawić się w lecznictwie specyfik naśladujący lek oryginalny. Takie farmaceutyki nazywa się lekami biopodobnymi lub biofarmaceutykami naśladowczymi.\nRóżnią się one od oryginału przede wszystkim stosowaniem innej linii komórkowej oraz innego procesu wytwarzania i oczyszczania, co może powodować różnice we właściwościach farmakokinetycznych i farmakodynamicznych między lekami oryginalnymi a biopodobnymi.\n\n\n== Charakterystyka biofarmaceutyków ==\nBiofarmaceutyki charakteryzują się strukturą trzeciorzędową (konformacją przestrzenną) i czwartorzędową (wyznaczającą specyficzne interakcje z wieloma innymi białkami i receptorami w narządach docelowych).\nStruktury nie występują w przypadku związków małocząsteczkowych.\nPodczas gdy leki chemiczne wpływają na ogół na jeden lub najwyżej kilka procesów (zazwyczaj reakcji enzymatycznych), bioleki wykazują znacznie bardziej złożone działanie. Przykładem jest interferon, który oddziałuje na ekspresję ponad 40 genów. Z tych też powodów pełnego mechanizmu działania leków biologicznych w zasadzie nie można określić.\nPonadto w wielu przypadkach lek biologiczny w swojej postaci finalnej (czyli w podawanej pacjentowi) nie zawiera jednej ściśle określonej cząsteczki, ale w rzeczywistości jest mieszaniną różnych izoform.\nSą one bardzo wrażliwe na warunki zewnętrzne (temperatura, nasłonecznienie).\nOcenia się, że już ponad 500 milionów chorych było lub jest leczonych biolekami.\n\n\n== Metody wytwarzania biofarmaceutyków ==\nBiofarmaceutyki mogą być wytwarzane z komórek bakterii (np. E. coli lub rekombinacji kultur drożdży), linii komórek ssaków (hodowli komórkowej), kultur komórek roślinnych (kultury tkanek roślinnych) i mchów roślin w różnych konfiguracjach bioreaktorów, w tym fotobioreaktory.\nPotencjalne metody produkcji biofarmaceutyków obejmują organizmy głównie transgeniczne rośliny i zwierzęta. Modyfikacje tych organizmów stanowią duże zagrożenie dla inwestorów. Jest ono związane z brakiem sprecyzowanych planów co do uzyskania konkretnego organizmu oraz problemami etycznymi, co za tym idzie – brak akceptacji organów rządowych. Badania nad lekami biologicznymi mogą stanowić ryzyko krzyżowań organizmów.\nJednym z potencjalnych sposobów podejścia do tej technologii, jest stworzenie transgenicznych ssaków, które mogą produkować biofarmaceutyki w mleku. Pierwszym takim wynalazkiem był ATryn z mlekiem kóz.\n\n\n== Rodzaje biofarmaceutyków ==\nCzynniki krwi (czynnika VIII i czynnika IX)\nCzynniki trombolityczne (tkankowy aktywator plazminogenu)\nHormony (insulina, glukagon, hormon wzrostu, gonadotropiny)\nKrwiotwórcze czynniki wzrostu (erytropoetyny, czynniki stymulujące kolonie)\nInterferony (interferony-α,-β,-γ)\nProdukty oparte na interleukinach (interleukina-2)\nSzczepionki (antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B)\nPrzeciwciała monoklonalne (różne)\nDodatkowe produkty (czynnik obumarcia nowotworu, leczenia enzymami)\n\n\n== Klasyfikacja biofarmaceutyków ze względu na sposób produkcji ==\n\n\n=== Otrzymywanie przy użyciu technologii standardowych ===\nszczepionki\npreparaty z krwi\ntoksyny\nsurowce lecznicze\nenzymy\n\n\n=== Otrzymywanie przy użyciu technologii zaawansowanych ===\nprzeciwciała monoklonalne\nbiałka rekombinowane\ncytokiny\nbiałka funkcyjne\nhormony\nkomórki macierzyste\nkomórki autogeniczne, allogeniczne, ksenogeniczne\nszczepionki DNA\nwektory wirusowe\ngeny terapeutyczne\n\n\n== Zobacz też ==\nleki biologiczne\n\n\n== Bibliografia ==\nMichał Nowicki, Joanna Zimmer-Nowicka, Biofarmaceutyki oryginalne i biopodobne, „Onkologia”, Via Medica 2007, ISSN 1734-3542.\nKwartalnik „Biotechnologia” 2 (85), Komitet Biotechnologii PAN i Instytut Chemii Bioorganicznej PAN 2009, ISSN 0660-7796.\nEGA Handbook On Biosimilar Medicines, www.egagenerics.com\nhttp://www.scribd.com/doc/9264163/Poradnik-GMO\nEuropejskie Publiczne Sprawozdania Oceniające (EPAR)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biogospodarka\n\nBiogospodarka (zwana również bioekonomią, inżynierią ekologiczną lub gospodarowaniem surowcami odnawialnymi i mineralnymi) – jest odpowiedzią na wzrastające zapotrzebowanie na rozwój nauki z zakresu nowych uregulowań i procesów zachodzących w gospodarce. Biogospodarka kształtuje nowy rynek pracy, produkcji i usług, który wymaga nowej zaawansowanej wiedzy i specjalistycznych kadr dla tego rynku. Biogospodarka jest w stanie pobudzić i utrzymać wzrost gospodarczy i utworzyć miejsca pracy na obszarach wiejskich, przybrzeżnych i przemysłowych, ograniczyć uzależnienie od paliw kopalnych oraz przyczynić się do poprawy równowagi ekonomicznej i środowiskowej produkcji podstawowej i przemysłu przetwórczego. Biogospodarka wykorzystuje aktualną wiedzę oraz najnowsze odkrycia i osiągnięcia naukowe w obszarze, w tym szczególnie w zakresie przetwórstwa spożywczego, inżynierii środowiska, bioenergetyki oraz technologii i procesów przemysłowych.\n\n\n== Zastosowanie ==\nGospodarka oparta na biopaliwach wykorzystuje biomasę pierwszej generacji (uprawy i odpady rolne), biomasę drugiej generacji (przetworzone uprawy i odpady rolne) i biomasę trzeciej generacji (zastosowanie wodorostów, alg i bakterie) oraz biomasę czwartej generacji (biokarbon, biowęgiel). Następnie stosuje się kilka metod przetwarzania (w biorafineriach), aby uzyskać jak najwięcej energii z biomasy. Techniki te obejmują:\n\nBeztlenowe reakcje chemiczne\nPirolizę\nToryfikację\nFermentację\nFermentacja beztlenowa jest zwykle stosowana do produkcji biogazu, fermentacja cukrów powoduje wytwarzanie etanolu, piroliza jest wykorzystywana do produkcji oleju do pirolizy (który jest zestalonym biogazem), a toryfikacja jest wykorzystywana do wytwarzania biomasy - biowęgla. Biomasa - biowęgiel i biogaz są następnie spalane w celu produkcji energii, etanol może być stosowany jako paliwo (nośnikowe), a także do innych celów, takich jak produkty do pielęgnacji skóry.\n\n\n== Jak najlepiej wykorzystać biomasę ==\nZe względów ekonomicznych przetwarzanie biomasy odbywa się według określonego schematu. Ten wzorzec, podobnie jak wydajność, zależy od użytej biomasy. Nadrzędną ideą jest znalezienie najbardziej odpowiedniego schematu przetwarzania biomasy, który jest znany jako biorafinacja. Ogólna lista pokazuje produkty o wysokiej wartości dodanej i najniższej objętości biomasy do produktów o najniższej wartości dodanej i najwyższej objętości biomasy:\n\ndrobne chemikalia/leki\nżywność\nchemikalia/biotworzywa\npaliwa transportowe\nprąd i ciepło\nTrwają również badania mające na celu usprawnienie procesów produkcyjnych. Na przykład, aby wytwarzać tworzywa sztuczne, farby, leki oraz środki przeciw zamarzaniu z gazu syntezowego.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biohaker\n\nBiohaker – określenie osoby wykonującej eksperymenty biologiczne, w tym związane z DNA i innymi aspektami genetyki, zwykle poza laboratoriami akademickimi, rządowymi lub laboratoriami firm – np. farmaceutycznych.\n\n\n== Zobacz też ==\nbiotechnologia\nbioterroryzm\ninżynieria genetyczna\nhaker\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nPortal o biohackingu", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biologiczne wytwarzanie wodoru\n\nBiologiczne wytwarzanie wodoru przy użyciu alg jest metodą fotobiologicznego rozkładu wody, zachodzącego w zamkniętym fotobioreaktorze, opartą na produkcji wodoru przy użyciu promieni słonecznych jako źródła energii wykorzystywanego przez algi. Do produkcji wodoru przez algi, konieczne jest zapewnienie im odpowiednich warunków. W 2000 roku odkryto, iż jeśli pozbawić algę C. reinhardtii siarki, zamieni ona produkcję tlenu w normalnym procesie fotosyntezy na produkcję wodoru.\n\n\n== Fotosynteza ==\nPodczas fotosyntezy cyjanobakterie i algi zielone rozkładają wodę na jony wodorowe i elektrony. Elektrony przenoszone są na ferredoksynę. Fe-Fe hydrogenaza (enzym) łączy je do wodoru gazowego. Fotoukład II Chlamydomonas reinhardtii wytwarza w bezpośredniej konwersji promieniowania słonecznego 80% elektronów, które na koniec znajdują swoje miejsce w wodorze gazowym. LHCBM9 – białko zbierające światło fotoukładu II w kompleksie zbierającym światło skutecznie wspomaga odbieranie energii słonecznej. Fe-Fe-hydrogenaza wymaga warunków beztlenowych, gdyż tlen blokuje jej aktywność. Do badania dróg metabolicznych stosowana jest spektroskopia fourierowska.\n\n\n== Skrócony układ antenowy ==\nChlorofilowe układy antenowe w zielonych algach są zmniejszone lub skrócone, by zmaksymalizować efektywność fotobiologicznej konwersji światła w H2. Skrócony układ minimalizuje pochłanianie i marnotrawne rozpraszanie światła poprzez poszczególne komórki, co w konsekwencji poprawia efektywność wykorzystania światła i ulepsza produktywność fotosyntezy w kolonii zielonych alg.\n\n\n== Historia ==\nW 1939 roku niemiecki badacz Hans Gaffron pracując na Uniwersytecie Chicago, zaobserwował, że badane przez niego algi Chlamydomonas reinhardtii (alga zielona) czasem zamieniają produkcję tlenu na produkcję wodoru. Nigdy nie odkrył przyczyny takich zmian i przez wiele lat uczeni ponosili porażki podczas prób wyjaśnienia tego zjawiska. Pod koniec lat 90 XX wieku, profesor Anastasios Melis, badacz z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkley, odkrył, że jeśli środowisko kultury alg pozbawione jest siarki, algi zamieniają produkcję tlenu (wynikającą z normalnej fotosyntezy) na produkcję wodoru. Odkrył on również, że enzymem odpowiedzialnym za tę reakcję jest hydrogenaza, lecz traci ona tę zdolność w obecności tlenu. Melis dowiódł, że uszczuplenie ilości siarki dostępnej algom, przerywa ich wewnętrzny obieg tlenu, pozwalając wytworzyć środowisko, w którym hydrogenaza indukuje produkcję wodoru przez te algi. Chlamydomonas moewusii jest również dobrym szczepem do produkcji wodoru.\n\nKamienie milowe\n1997 – profesor Anastasios Melis, po pracy Hansa Gaffrona, odkrył, że zubożenie ilości siarki dostępnej algom powoduje zmianę produkcji tlenu na produkcję wodoru. Dowiódł, że enzymem odpowiedzialnym za tę reakcję jest hydrogenaza.\n2006 – uczeni z Uniwersytetu w Bielefeld i Uniwersytetu w Queensland zmienili genom jednokomórkowej algi Chlamydomonas reinhardtii tak, by produkowała szczególnie duże ilości wodoru. Stm6 może w dłuższym czasie wytworzyć pięciokrotność objętości jaką dają dzikie algi i do 1,6–2,0% sprawności energetycznej.\n2007 – Odkryto, iż jeśli doda się miedzi do zablokowania wytwarzania tlenu, algi zmienią produkcję tlenu na wodór.\n2007 – Anastasios Melis badający sprawność konwersji energii słonecznej na chemiczną w tlaX mutantach Chlamydomonas reinhardtii, osiągnął 15% sprawność, pokazując że rozmiar skróconego układu Chl antenowego minimalizuje marnotrawne rozpraszanie promieniowania słonecznego przez poszczególne komórki. Proces konwersji energii słonecznej na chemiczną może być połączony z produkcją różnorodnych biopaliw włącznie z wodorem.\n2008 – Anastasios Melis badając konwersję energii słonecznej na chemiczną na tlaR mutantach Chlamydomonas reinhardtii, osiągnął 25% sprawność przy teoretycznym 30% maksimum.\n2009 – Zespół z Uniwersytetu w Tennessee, Knoxville i Państwowego Laboratorium w Oak Ridge ustalił, że proces jest 10 krotnie bardziej wydajny przy podniesieniu temperatury.\n2011 – Dodając modyfikowany bioinżynieryjnie enzym, zwiększa się poziom produkcji wodoru przez algi o około 400%.\n2011 – Zespół z Argonne’s Photosynthesis Group pokazał jak nanocząsteczki platyny mogą być przyłączone do kluczy proteinowych w algach by pięciokrotnie zwiększyć wydajność produkcji paliwa wodorowego.\n2013 – Uniwersytet w Uppsali – fotoukład II Chlamydomonas reinhardtii wytwarza w bezpośredniej konwersji promieniowania słonecznego 80% elektronów, które na koniec znajdują swoje miejsce w wodorze gazowym.\n\n\n== Badania ==\n2008 – Naukowcy z amerykańskiej placówki naukowo-badawczej Argonne National Laboratory, starali się odnaleźć sposób na oddzielenie części hydrogenazy odpowiedzalnej za wytwarzanie gazowego wodoru i wprowadzenie jej do procesu fotosyntezy. Efektem miało by być otrzymanie dużej ilości gazowego wodoru, możliwie na równi z produkcją tlenu\n2009 – Przestrzeń badań wzrostu sprawności procesu, objęło wprowadzenie tolerującej tlen Fe-Fe hydrogenazy i zwiększenie poziomu produkcji wodoru przez usprawniony przesył elektronów.\nOd 2009 roku, HydroMicPro testuje reaktor tarczowy.\nOd 2013 roku, Grow Energy wprowadziło nowy system wielkoskalowych produkcji wodoru w konstrukcjach bioreaktorów.\n2014 – Uniwersytet Ruhr i Instytut Maxa Plancka wzbogaciły produkcję wodoru wytwarzanego przez mikroalgi dzięki przekierowywaniu elektronów z fotouładu I do hydrogenzy.\n\n\n== Ekonomia ==\nPotrzeba by około 25 000 kilometrów kwadratowych upraw aby dostatecznie zastąpić zapotrzebowanie na benzynę w Stanach Zjednoczonych. Porównując, obszar taki reprezentuje około 10% terenów jakie są obecnie poświęcone na uprawę soi w Stanach Zjednoczonych.\nW 2004 roku Departament Energii Stanów Zjednoczonych ogłosił cenę sprzedaży na 2,60 $ za kilogram wodoru jako ustalenie wartości wymiany. 1 kg wodoru jest szacunkowo ekwiwalentem galonu benzyny (ok. 3,79 litra). Aby dojść do poziomu powszechnej sprzedaży rynkowej, konwersja „od światła do wodoru” musi osiągnąć sprawność 10% podczas gdy w 2004 roku był to jedynie 1%, zaś cena sprzedaży w 2004 roku ustaliła się na poziomie 13,53$ za kilogram.\nOdnosząc się do szacunku Departamentu Energii, stacja paliw zaopatrująca 100 samochodów dziennie potrzebowałaby 300 kg wodoru. Przy obecnej technologii, 300 kg dziennie, samodzielny układ wymagałby 110 000 m² obszaru rozlewiskowego o 10 centymetrowej głębokości, gdzie koncentracja komórek mutantów ze skróconym układem antenowym wynosiła by 0,2g/l.\n\n\n== Problemy w projektowaniu bioreaktorów ==\nOgraniczenie fotosyntetycznej produkcji wodoru poprzez nagromadzenie gradientu protonowego.\nZahamowanie fotosyntetycznej produkcji wodoru przez konkurencyjne działanie dwutlenku węgla.\nPotrzeba wodorowęglanów wiążących się z fotoukładem II dla sprawnej aktywności fotosyntetycznej.\nOdpływ elektronów w wyniku konkurencyjnego działania tlenu w czasie produkcji wodoru przez algi.\nEkonomia całego procesu musi osiągnąć konkurencyjne osiągi względem pozostałych źródeł energetycznych, co zależy od wielu czynników.\nGłówną przeszkodą techniczną jest sprawność w przekształceniu energii słonecznej na energię chemiczną zgromadzoną cząsteczkach wodoru.\nAktualnie podejmowane są próby rozwiązania tych problemów w drodze modyfikacji bioinżynieryjnych.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biometal\n\nBiometal – określenie odnoszące się do metali o znaczeniu metabolicznym w postaci kationów lub kompleksów Cu, Zn, Fe, Mn, Co. Przez analogię do biopaliwa może też odnosić się do metali otrzymywanych lub wzbogacanych bioprocesowo.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biopunk\n\nBiopunk – podgatunek w literaturze, filmach, komiksach i grach science fiction skupiający się na przyszłości biotechnologii.\n\n\n== Charakterystyka ==\nBiopunk koncentruje się na wpływie różnych odmian biotechnologii na życie ludzi. Fabuła może dotyczyć biologii syntetycznej (Łowca androidów) czy inżynierii genetycznej (Park Jurajski). Często spotkać się można z utworami traktującymi o śmiertelnie niebezpiecznej, nowo stworzonej formie wirusa. Do powieści biopunk należą m.in. Xenogenesis, Park Jurajski, Ribofunk. Wśród filmów wymienić należy Łowcę androidów, Gattacę, ekranizację Parku Jurajskiego, Wyspę. Elementy biopunk występują również w powieści Hyperion Dana Simmonsa a także filmie Dystrykt 9.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bioreaktor\n\nBioreaktor, fermentator, fermentor – urządzenie umożliwiające prowadzenie procesów mikrobiologicznych, enzymatycznych, jak również hodowle komórek organizmów wielokomórkowych, skonstruowane w sposób umożliwiający, poprzez pomiar i regulację parametrów, kontrolę procesu produkcyjnego i jego optymalny przebieg, w warunkach maksymalnego ograniczenia lub całkowitego wyeliminowania możliwości zakażeń. \n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Zobacz też ==\nfermentor\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bioskruber\n\nBioskruber, biopłuczka – typ bioreaktora służący do oczyszczania powietrza. \nBiopłuczki składają się z dwóch komór: w pierwszej zachodzi przemiana zanieczyszczeń gazowych do fazy ciekłej, a w drugiej następuje biodegradacja substancji odorowych. Istnieją dwa typy biopłuczek:\n\nbiopłuczka konwencjonalna, która w drugiej komorze zawiera mikroorganizmy w zawiesinie,\nbiopłuczka z komorą osadu czynnego, która zamiast komory z mikroorganizmami w zawiesinie ma komorę z osadem czynnym.\n\n\n== Bibliografia ==\nMikrobiologiczna deodoryzacja emisji bioprzemysłowych i przemysłowych. W: Mieczysław K. Błaszczyk: Mikroorganizmy w ochronie środowiska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15149-2. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "BioSteel\n\nBioSteel – marka handlowa bardzo wytrzymałego materiału, stworzonego z białka zawartego w nici pajęczej. Marka należy do Nexia Biotechnologies. Do produkcji tego białka są użyte transgenetyczne kozy, którym wszczepiono geny pająków.\nOd dawna próbuje się produkować nicie pajęcze na skalę przemysłową z uwagi na ich wytrzymałość. Można je stosować w kamizelkach kuloodpornych i wszędzie gdzie używa się kevlaru. Dodatkowo materiał ten jest lżejszy od kevlaru i wytrzymalszy.\n\n\n== Bibliografia ==\nPajęcze włókno produkowane przez bakterie – gazeta.pl\nfocus.pl. focus.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-03-10)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biotechnology and Bioprocess Engineering\n\nBiotechnology and Bioprocess Engineering – międzynarodowe, recenzowane czasopismo naukowe, publikujące w dziedzinie biotechnologii.\nCzasopismo to wydawane jest przez Springer Science+Bussiness Media i Korean Society for Biotechnology and Bioengineering. Ukazuje się od 1986. Tematyką obejmuje szeroko rozumianą biotechnologię i bioinżynierię, w tym: biologię stosowaną, biochemię, biologię molekularną, mikrobiologię, inżynierię biomolekularną, biokatalizę, biotransformację, inżynierię metaboliczna, bioseparację, kontrolę bioprocesów, inżynierię systemową, nanobiotechnologię, biosenseorykę i bioelektronikę, inżynierię hodowli komórkowych, biotechnologię środowiskową, biotechnologię spożywczą, farmaceutykę i biomateriały\nImpact factor pisma w 2014 roku wyniósł 1,113.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biotransformacja\n\nBiotransformacja – reakcja chemiczna katalizowana przez enzymy, w wyniku której następuje przekształcenie określonego związku chemicznego.\nBiotransformacje u mikroorganizmów można porównać do biokatalizatorów, które przeprowadzają przemiany prowadzące do otrzymania pożądanego produktu. Są to procesy wykorzystujące najczęściej tylko jeden enzym i nie dostarczają komórce energii ani potrzebnych związków. Biotransformacje zachodzą też w formach przetrwalnikowych mikroorganizmów, dzięki braku zaangażowania jakichkolwiek szlaków metabolicznych w proces.\nJednym z ważniejszych problemów przy stosowaniu biotransformacji jest występujące ograniczenie przepuszczalności substratów i produktów przez błony cytoplazmatyczne lub też wydzielenie odpowiedniego enzymu z komórki. Dlatego też opracowane specyficzne sposoby postępowania zależą od charakteru mikroorganizmu (np. środki powierzchniowo czynne).\n\n\n== Bibliografia ==\nTeresa Kołek, Agnieszka Bartmańska: Podstawy biotransformacji. Wydawnictwo Akademii Rolniczej we Wrocławiu, 2005, s. 7. ISBN 83-89189-79-8.", "source": "wikipedia"}
{"text": "CANON\n\nCANON (ang. completely autotrophic nitrogen removal process over nitrite) – technologia usuwania azotu amonowego ze ścieków prowadzona w pojedynczym autotroficznym bioreaktorze. \nTechnologia CANON jest prowadzona przy stężeniu tlenu mniejszym niż 0,5%. W warunkach takich w bioreaktorze namnażają się jednocześnie tlenowe nitrozobakterie oraz bakterie beztlenowe, należące do rzędu Planctomycetes: Brocadia i Kuenenia. Zachodzą więc jednocześnie reakcje tlenowego i beztlenowego utleniania amonu, z wydzieleniem azotu cząsteczkowego:\nNH4+ + 1,5 O2 → NO2- + 2 H+ + H2O\nNH4+ + 1,3 NO2- → 1,02 N2 + 0,26 NO3- + 2 H2O\nSumarycznie te dwie reakcje wyglądają następująco:\nNH4+ + 1,3 NO2- → 0,435 N2 + 0,13 NO3- + 1,3 H2O + 1,4 H+\n\n\n== Zobacz też ==\nAnammox\n\n\n== Bibliografia ==\nBiologiczne usuwanie azotu mineralnego ze ścieków. W: Mieczysław K. Błaszczyk: Mikroorganizmy w ochronie środowiska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15149-2. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "ChIP-seq\n\nChIP-seq (z ang. chromatin immunoprecipitation-sequencing) – metoda analizy interakcji białek z DNA. Wykorzystuje immunoprecypitację chromatyny oraz sekwencjonowanie wysokoprzepustowe. Pierwszym krokiem jest uzyskanie fragmentów DNA, do których wiążą się badane białka – czynników transkrypcyjnych i histonów, najczęściej specyficznie modyfikowanych. Następnie fragmenty te są sekwencjonowane, mapowane na genom i poddawane dalszej analizie bioinformatycznej. Stopniowo ChIP-seq staje się coraz bardziej popularna i wypiera uprzednio stosowaną metodę ChIP-chip, która również opiera się na immuoprecypitacji chromatyny, ale zamiast sekwencjonowania wykorzystuje mikromacierze DNA.\n\n\n== Opis metody ==\nImmunoprecypitacja chromatyny\nPierwszy krok w immunporecypitacji chromatyny polega na utrwaleniu wiązań między białkami a DNA poprzez traktowanie komórek formaldehydem. Następnie DNA poddawany jest losowej fragmentacji, najczęściej za pomocą sonikacji, rzadziej z udziałem enzymów restrykcyjnych. W jej wyniku przeważnie uzyskuje się wciąż związane z białkami fragmenty DNA długości rzędu 100–300 nukleotydów. Następnie przy użyciu przeciwciał swoistych dla badanego białka immunoprecypituje się związane z nim fragmenty. Ostatnim krokiem immunoprecypitacji chromatyny jest oczyszczenie z białek uzyskanych fragmentów DNA. W ten sposób otrzymuje się próbę zawierającą fragmenty, z którymi in vivo związane były badane białka. Możliwe błędy wynikają z, między innymi, niejednorodnej struktury chromatyny: w próbie wynikowej znajdzie się więcej fragmentów z części genomu o otwartej strukturze chromatyny niż zamkniętej. W związku z tym, aby eksperyment był wiarygodny, powinno się przygotować również próbę kontrolną, która pozwoli wziąć pod uwagę błędy powstałe zarówno na etapie immunoprecypitacji, jak i podczas późniejszego sekwencjonowania. Najbardziej wiarygodną próbą kontrolną jest „wejściowe DNA” (input DNA) – próba przygotowywana jest podobnie jak ChIP, zadawana formaldehydem i podlega fragmentacji, ale pomija się stadium immunoprecypitacji. Inną stosowaną próbą kontrolną jest „imitowana ChIP” (mock ChIP), przygotowana podobnie jak właściwa próba ChIP, ale z użyciem nieswoistych przeciwciał oraz gDNA, czyli DNA chromosomowego.\n\nSekwencjonowanie\nUzyskane w poprzednim kroku oligonukleotydy są poddawane sekwencjonowaniu. Na tym etapie również może dojść do zakłóceń, wynikających z technicznych niedoskonałości sekwencjonowania.\n\n\n== Dalsza analiza ==\nWynikiem metody jest bardzo duża liczba krótkich odczytów (rzędu kilku–kilkunastu milionów), które należy zmapować na genom referencyjny przy użyciu przystosowanego do tego narzędzia, na przykład bowtie. Zmapowane odczyty nazywa się „tagami”. Ponieważ zarówno procedura ChIP, jak i sekwencjonowanie nie są idealne i skutkują wieloma błędami, potrzebna jest złożona analiza bioinformatyczna, by zdefiniować fragmenty, w których nasycenie tagami można uznać za istotne statystycznie. Analiza składa się z kilku kroków:\n\nustalenie profilu sygnału. Większość programów stosuje metodę przesuwanego okna (sliding window), polegającą na przechodzeniu przez genom oknem o ustalonej szerokości i zliczaniu występujących w nim tagów. By uniknąć anomalii na brzegach okien, niektóre programy stosują dodatkowo jądrowy estymator gęstości w celu ujednolicenia profilu sygnału.\nokreślenie tła. Jeżeli dostępna jest próba kontrolna, możliwe są dwie metody: bezpośrednia i z użyciem rozkładu prawdopodobieństwa. Metoda bezpośrednia zakłada odjęcie sygnału zaobserwowanego w próbie kontrolnej od sygnału w próbie ChIP, jest jednak niezalecana. Druga metoda zakłada wykorzystanie pewnego rozkładu prawdopodobieństwa do opisania rozkładu tagów na niciach, estymując jego parametry z próby kontrolnej. Najczęściej wykorzystywane rozkłady to rozkład Poissona, lokalny Poissona, warunkowy dwumianowy, t-Studenta oraz ukryte modele Markowa. Jeżeli brak jest próby kontrolnej, tło modeluje się za pomocą jednego z wymienionych wyżej rozkładów prawdopodobieństwa, czasem estymując jego parametry z próby ChIP.\nznajdowanie pików istotnych statystycznie i filtrowanie artefaktów. Za pik istotny statystycznie można uznać taki, którego wysokość istotnie różni się od wysokości sygnału w przyjętym rozkładzie tła.\nprzypisywanie wartości znalezionym pikom. Wartość powinna odzwierciedlać wiarygodność piku, czyli prawdopodobieństwo, że jest to pik istotny statystycznie, nie artefakt wynikły z niedoskonałości metody.\nW przypadku sekwencjonowania oligonukleotydów z jednej strony istotnym elementem analizy jest wzięcie pod uwagę specyficznego rozkładu tagów na obu niciach DNA. Ponieważ oligonukleotydy są sekwencjonowane z końca 5′ i często nie są sekwencjonowane w całości, można oczekiwać, że na nici sensowej rozkład tagów będzie nieznacznie przesunięty względem faktycznego rozkładu uzyskanego w wyniku immunoprecypitacji oligonukleotydów w kierunku 5′; podobnie jest w przypadku nici antysensowej. Stąd wiadomo, że rozkład na obu niciach powinien być podobny, ale przesunięty względem siebie. Programy stosują różne podejścia, żeby wykorzystać tę informację: niektóre przed przystąpieniem do analizy przesuwają lub wydłużają wszystkie tagi w kierunku 5′, inne dopiero po znalezieniu potencjalnych pików szukają potencjalnych artefaktów, które mają wyraźnie różny rozkład na obu niciach. \nIstnieje wiele dostępnych narzędzi do analizowania danych ChIP-seq.\n\nNarzędzia do analizy\nModel-based analysis of ChIP-Seq (MACS) – może korzystać z próby kontrolnej lub wymodelować tło; przesuwa tagi na niciach o połowę podanej przez użytkownika długości odczytu\nPeakSeq – wymaga próby kontrolnej; uwzględnia „mapowalność” obszarów genomu\nBayesPeak – pakiet do programu Bioconductor; może korzystać z próby kontrolnej lub wymodelować tło\nSoleSearch – lepiej działa dla czynników transkrypcyjnych niż histonów; bierze pod uwagę duże delecje i duplikacje w genomie\n\n\n== Zastosowanie ==\nMetoda ChIP-seq znajduje zastosowanie przy badaniu regulacji transkrypcji. Można za jej pomocą znajdować miejsca wiązania czynników transkrypcyjnych oraz specyficzne modyfikacje histonowe. Za pomocą ChIP-seqa tworzy się mapy histonowe i mapy modyfikacji histonowych. Można również wykorzystać tę technikę do porównania wzoru wiązania czynników transkrypcyjnych lub modyfikacji histonowych w komórkach pochodzących różnych tkanek lub poddanych różnym warunkom.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cybryda\n\nCybryda – mieszaniec międzygatunkowy, hybryda cytoplazmatyczna. Charakteryzuje się tym, że w eukariotycznej komórce znajduje się jądro z jednego gatunku oraz mitochondria z innego gatunku.\nBadania nad cybrydami sugerują wystąpienie związku przyczynowego między mitochondriami a chorobami Alzheimera i Parkinsona.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "DArT\n\nDArT (od ang. Diversity Arrays Technology) – technologia sekwencjonowania DNA przy pomocy enzymów restrykcyjnych, używana w biologii molekularnej, genetyce oraz biotechnologii. Daje możliwość genotypowania pojedynczych polimorficznych locus, pozwalając na charakteryzowanie genomu fragment po fragmencie.\nStosuje enzymy restrykcyjne, które dzielą małe, powielone kopie sekwencji w genomie. Detekcja prowadzona jest na macierzach. Rezultatem techniki są dwa typy danych: markery SilcoDArTs, informujące o obecności lub o absencji, oraz SNP (polimorfizmy pojedynczego nukleotydu).\n\n\n== Historia ==\nW 1996 r. zespół Andrzeja Kiliana, ówczesnego dyrektora programu genomiki w australijskiej instytucji badawczej Cambia, opracował koncepcję technologii DArT P/L, z przekonaniem, że dostępne wtedy technologie genotypowania, przeznaczone głównie do badania ludzkiego genomu, nie są uniwersalne. Wcześniejsze technologie nie sprawdzały się zwłaszcza w rolnictwie, pomimo znacznego popytu na badania chorób i rozwój upraw.\nOd roku 1998 stały się dostępne nowe, wysokowydajne platformy technologiczne, takie jak system mikromacierzy Genetic Microsystems. W roku 2001, po zweryfikowaniu słuszności koncepcji, Andrzej Kilian i Eric Huttner założyli firmę firma DArT P/L, która otrzymała początkową pomoc od Cambii, funduszu Biotechnology Innovation Fund australijskiego rządu federalnego, i lokalnego rządu Australijskiego Terytorium Stołecznego.\nW roku 2002 Cyril Cayla opracował jedno z pierwszych zautomatyzowanych narzędzi do przetwarzania danych z mikromacierzy, DArTsoft. Uzyskane dane zostały dzięki pracy Grzegorza Uszynskiego powiązane z bazą danych DArTdb i Systemem Informacji Laboratoryjnej (LIMS). Następnie zespół rozpoczął wieloletnie analizy pszenicy, jęczmienia, trzciny cukrowej, owsa, chmielu, pszenżyta, eukaliptusa i wielu innych gatunków. W tym czasie rozwijano także nowsze i efektywniejsze oprogramowanie do odczytywania danych.\nW 2008 roku kilkuletnia współpraca z NICTA (National ICT Australia) zaowocowała opracowaniem oprogramowania do analizy genetycznej opartego na uczeniu maszynowym. Artykuł opisujący tę technologię został opublikowany w BMC Genetics.\nW 2009 roku DArT P/L zainicjował prace nad nową platformą integracji danych, później nazwaną KDDart, we współpracy z departamentami przemysłu podstawowego Nowej Południowej Walii i Queensland. Wstępne wsparcie uzyskano za tę pracę dzięki dotacji Horticulture Australia.\nW 2010 DArT P/L otrzymał jedną z pierwszych jednostek sekwencera nowej generacji, Polonator G007, opracowanego wspólnie przez Harvard Medical School i Danaher Motion, i zainicjował prace nad DArTseq, jego genotypowaniem przez platformę sekwencjonowania.\nW 2011 DArT P/L uruchomił platformę DArTseq jako regularną usługę dla coraz większej liczby organizmów na sekwencerach Illumina. Na potrzeby tej platformy rozwinięto nowe wersje DArTdb i potoków analitycznych.\nW 2017 DArT P/L przekroczył pierwszy milion testów na własnych platformach i ponownie zdołał prawie podwoić objętość testów w porównaniu z poprzednim rokiem. Nowe wersje wszystkich aplikacji KDDart zostały wydane w ciągu roku z nowymi funkcjami. DArT P/L zainicjował współpracę z programem International Agroinformatics Alliance na Uniwersytecie Minnesoty, koncentrując się na rozszerzeniu analizy genotyp × środowisko × uprawa o dodanie wymiaru socjoekonomicznego.\n\n\n== Procedura ==\nPrzed rozpoczęciem badań przygotowywane jest genomowe DNA, które będzie tzw. reprezentacyjnym DNA. Następnie genom jest redukowany, w celu ograniczenia jego złożoności; sporządzane są biblioteki genomowe. Kolejnym etapem jest przygotowanie sond i ich hybrydyzacja. Sondy umieszczone na macierzach są znakowane fluorescencyjnie. Ostatnim etapem jest odczyt wyników. „Etap przygotowania reprezentacji genomowej polega na izolacji genomowego DNA. Powielone fragmenty o znanej masie cząsteczkowej są klonowane i powielają sondy na szklanych mikromacierzach DNA. W wyniku reakcji PCR produkty są zatężane i oczyszczane przed etapem znakowania barwnikami. „Tak przygotowane próbki są hybrydyzowane na macierzy z sondami. Płytki po hybrydyzacji są skanowane za pomocą konfokalnego skanera laserowego”. Dalsza analiza danych jest prowadzona z użyciem specjalnego oprogramowania.\n\n\n== Wady i zalety metody ==\nNajbardziej pracochłonną i czasochłonną częścią tej technologii jest opracowanie bibliotek genomowych co jest warunkiem koniecznym w celu uzyskania sond. Najważniejszą zaletą tej techniki jest jej wydajność i ekonomiczność. Dodatkowo nie wymaga informacji o sekwencji do wykrywania miejsc występowania danej cechy. „Pojedyncza reakcja, gdzie wystarczy jedynie od 50 do 100 ng genomowego DNA, może wykryć polimorfizm tysięcy loci w różnorodnych genomach. „Metoda ta daje nam możliwość analizy dużej liczby prób. Metoda ta ma także wysoką powtarzalność i minimalizuje występowanie brakujących danych”.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Doskonalenie szczepów mikroorganizmów\n\nDoskonalenie szczepów mikroorganizmów – zwiększanie u mikroorganizmów wydajności biosyntezy pożądanych produktów i/lub ulepszanie ich własności technologicznych.\nNaturalne szczepy mikroorganizmów wytwarzają pożądane metabolity zazwyczaj w niewielkich ilościach i zastosowanie ich w procesach biotechnologicznych, w produkcji przemysłowej jest nieopłacalne. Z tego względu poszukiwane są szczepy o szybkim wzroście i wysokiej aktywności metabolicznej. Oprócz ulepszania szczepów na zwiększenie wydajności wpływa optymalizacja składu pożywki i warunków hodowli. Dzięki tym zabiegom wydajność produkcji penicyliny od czasów Fleminga zwiększyła się co najmniej 20 tys. razy.\nPoza zwiększoną wydajnością wytwarzania pożądanego produktu, bierze się pod uwagę następujące aspekty:\n\nmożliwość wykorzystania tanich pożywek i zdolność jej efektywnego wykorzystania;\nniewytwarzanie niepożądanych produktów ubocznych;\nłatwość wyizolowania produktu (np. wytwarzanie pożądanej substancji pozakomórkowo);\ntolerancja na wysokie stężenia wytwarzanego produktu gromadzącego się w pożywce;\nstabilność cech, odporność na infekcje, zdolność do wzrostu w aparaturze przemysłowej.\n\n\n== Źródło materiału wyjściowego do doskonalenia szczepów ==\nMateriałem wyjściowym do doskonalenia są czyste kultury z kolekcji szczepów o znanej charakterystyce lub szczepy pozyskane ze środowiska naturalnego. W tym drugim przypadku trzeba wykryć i wyizolować spośród bardzo dużej liczby mikroorganizmów te, które spełniają stawiane im wymagania. Poszukiwanie odpowiednich szczepów w środowisku (tzw. screening) składa się z następujących etapów:\n\nwybór miejsca, w którym mogą występować potencjalnie pożądane mikroorganizmy i pobranie próbek;\nwstępna obróbka próbek;\nnamnażanie mikroorganizmów i selekcja czystych kultur;\ntestowanie przydatności wyizolowanych szczepów do danego procesu.\nW hodowli tworzy się warunki korzystne dla wzrostu pożądanego mikroorganizmu. Przykładowo podgrzanie próbek do temperatury powyżej 100 °C daje możliwość wyselekcjonowania bakterii przetrwalnikujących, a stosując etanol jako główne źródło węgla i dobre natlenienie, stwarza się sprzyjające warunki dla bakterii z rodzaju Acetobacter (bakterii kwasu octowego). Warunki takie uniemożliwiają lub utrudniają wzrost innych bakterii, co umożliwia selekcję.\nSzczególnie przydatne w biosyntezie metabolitów mogą być auksotrofy, np. z przerwanym łańcuchem syntezy jakiegoś pośredniego metabolitu. W ten sposób osiągnąć można nadprodukcję innego metabolitu pośredniego.\n\n\n== Metody doskonalenia szczepów ==\nWyróżnia się klasyczne metody ulepszania szczepów, obejmujące mutagenezę, selekcję, hybrydyzację naturalną, fuzję protoplastów, oraz nowoczesne, które wykorzystują techniki inżynierii genetycznej.\n\n\n=== Mutageneza ===\nMetoda polega na wywoływaniu mutacji i selekcji mutantów o polepszonych cechach. Naturalne mutacje (mutacje spontaniczne) zachodzą z częstością 10−4 do 10−11. Częstość mutacji można jednak zwiększyć przez działanie mutagenów na komórki (mutacje indukowane). Zwykle stosowane są analogi zasad azotowych (np. 5-bromouracyl, 2-aminopuryna), związki alkilujące, kwas azotowy(III), hydroksyloamina, barwniki akrydynowe, promieniowanie ultrafioletowe i jonizujące. Najczęściej używa się promieniowania ultrafioletowego o długości fal 254–265 nm ze względu na łatwość użycia, łatwość dozowania dawek, powtarzalność warunków i wysoką częstotliwość mutacji.\nPo mutagenezie stosuje się selekcję polegającą na wyodrębnieniu komórek o pożądanych cechach. Przykładowo mutanty odporne na antybiotyki, toksyny czy bakteriofagi można łatwo wyizolować, dodając te czynniki do pożywki. Tylko mutanty na nie odporne będą w stanie przeżyć. W pożywce można stosować różne indykatory, np. wskaźniki pH, jeśli poszukuje się szczepu produkującego kwasy. W przypadku mutantów auksotroficznych posiewa się je na pożywce kompleksowej, a wyrosłe kolonie mikroorganizmów odciska się i ponownie posiewa za pomocą metody „stempla” na pożywkę minimalną oraz dalej na inne pożywki, różniące się obecnością różnych związków odżywczych.\nMutageneza nie działa kierunkowo i pomimo wzmocnienia jakichś pożądanych cech może doprowadzić do utraty innych.\n\n\n=== Hybrydyzacja ===\nW procesie hybrydyzacji naturalnej w wyniku fizycznego kontaktu komórek możliwa jest wymiana odcinków DNA, dzięki czemu powstają rekombinanty. Warunkiem jest jednak bliskie pokrewieństwo filogenetyczne organizmów. Ograniczenia te można jednak ominąć, stosując fuzję protoplastów lub sferoplastów (tzw. hybrydyzacja somatyczna). W procesie tym po usunięciu ściany komórkowej mikroorganizmu stosuje się glikol polietylenowy (PEG) i jony Ca2+ w celu inicjacji procesu fuzji. Początkowo powstaje heterokarion, następnie zachodzi kariogamia, dając jednojądrowe hybrydy – synkariony.\n\n\n=== Technologie rekombinacji DNA ===\nTechnologie inżynierii genetycznej umożliwiają w pełni kontrolowaną manipulację materiałem genetycznym mikroorganizmów. Otrzymywane są w ten sposób organizmy transgeniczne, np. bakterie Escherichia coli wytwarzające ludzką insulinę lub interferon. Kolejnym przykładem są modyfikowane genetycznie szczepy tej bakterii produkujące wielokrotnie więcej treoniny w porównaniu ze szczepami niemodyfikowanymi.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Eijkman Institute\n\nEijkman Institute, pełna nazwa Eijkman Institute for Molecular Biology (indonez. Lembaga Biologi Molekuler Eijkman – LBME) – instytut badawczy w Dżakarcie, stolicy Indonezji. Prowadzi badania z zakresu biologii molekularnej i biotechnologii.\nNazwa instytutu pochodzi od nazwiska pierwszego dyrektora instytutu, laureata Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny – Christiaana Eijkmana.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOficjalna strona internetowa (ang. • indonez.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Eksplantat\n\nEksplantat – wyodrębniony fragment tkanki lub narządu użyty do zapoczątkowania kultury in vitro.\n\n\n== Bibliografia ==\nMarzenaM. Popielarska MarzenaM., RobertR. Konieczny RobertR., GrzegorzG. Góralski GrzegorzG., Słownik szkolny. Biologia, Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2008, s. 86, ISBN 978-83-7435-692-3 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Embrioid\n\nEmbrioid – kultura tkankowa rozwijająca się in vitro z pojedynczej komórki roślinnej (zarówno z diploidalnego sporofitu, jak i haploidalnego gametofitu). Ten sposób rozmnażania roślin jest szeroko stosowany w rolnictwie (m.in. ogrodnictwie i sadownictwie) oraz gospodarce leśnej.\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik tematyczny. Biologia, cz. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 36, ISBN 978-83-01-16530-7 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ex vivo\n\nEx vivo (łac. dosłownie „z istoty żywej”, używane w znaczeniu „pozaustrojowo”) – ogólne określenie technik biomedycznych polegających na pobraniu z żywego organizmu narządu, tkanki lub komórek i przeprowadzeniu zabiegu, badań lub doświadczeń poza tym organizmem.\nW przypadku transplantacji pobrany materiał biologiczny pozostaje cały czas żywotny (ang. viable) i może zostać umieszczony w organizmie biorcy.\n\n\n== Zobacz też ==\nin vivo\nin vitro\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "FAME\n\nFAME (ang. Fatty Acid Methyl Esters) – estry metylowe kwasów tłuszczowych zarówno roślinnych, jak i zwierzęcych, estry pozyskiwane z oleju rzepakowego są określane jako RME (Rapeseed Methyl Esters), można ponadto wyróżnić estry pozyskiwane z olejów: słonecznikowego (SFME Sun Flower Methyl Esters), czy sojowego (SME Soybean Methyl Ester) oraz wiele innych.\nOtrzymywane są w reakcji katalitycznej estryfikacji (transestryfikacji) metanolem tłuszczów zawartych w olejach roślinnych (np. w oleju rzepakowym). FAME są stosowane jako biokomponenty w oleju napędowym (ON) lub jako samodzielne paliwo (tzw. biodiesel).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hodowla pierwotna\n\nHodowla pierwotna – hodowla komórek lub tkanek pobranych bezpośrednio z organizmu (nie dotyczy to eksplantów guzów powstałych po wszczepieniu zwierzętom komórek z hodowli). Termin ten odnosi się jedynie do pierwszego pasażu.", "source": "wikipedia"}
{"text": "IGEM\n\nInternational Genetically Engineered Machine (iGEM) to odbywający się co roku konkurs z dziedziny biologii syntetycznej organizowany przez MIT adresowany do studentów uczelni wyższych. W konkursie biorą udział drużyny studentów najczęściej złożone z kilku lub kilkunastu osób pod opieką co najmniej jednego pracownika naukowego uczelni. Ponadto w konkursie mogą brać udział uczniowie szkół średnich.\n\n\n== Zasady konkursu ==\nCzas trwania konkursu (w zależności od momentu startu drużyny) wynosi około 6-7 miesięcy. W jego ramach należy wymyślenie i zrealizowanie projektu naukowego związanego z biologią syntetyczną. Każda ze startujących drużyn otrzymuje zestaw sekwencji DNA pochodzący z Registry of Standard Biological Parts, który stanowi podstawę do realizacji opracowanego projektu. Zazwyczaj prace laboratoryjne nad jego realizacją trwają podczas letnich wakacji, chociaż mogą także rozpocząć się wcześniej. Ponadto od uczestników wymagane jest także założenie i regularne uzupełnianie strony internetowej, na której prezentują plan swojego projektu badawczego oraz wprowadzają na bieżąco uzyskiwane wyniki. Finały konkursu odbywają się na MIT. Podczas ich przebiegu każda z drużyn prezentuje plakat z opisem projektu oraz wygłasza kilkunastominutową prezentację ustną\n\n\n=== Szersze cele konkursu ===\nPoza promowaniem aktywności studentów i zachęcaniem ich do twórczego myślenia twórcy konkursu do jego szeroskalowych celów wliczają:\n\nSystematyczny rozwój i promowanie biologii syntetycznej\nZachęcanie do tworzenia uniwersalnych fragmentów DNA przygotowanych we formacie Biobrick\nPromowanie swobodnej wymiany informacji naukowej w społeczeństwie\n\n\n=== Nagrody ===\nKażda z drużyn jest oceniania przez grupę sędziów, będących pracownikami naukowymi. W zależności od uzyskanych wyników i spełnienia określonych kryteriów drużyna może zdobyć brązowy, srebrny lub złoty medal. Kryteria wymagane do uzyskania każdego z medali są jawne i dostępne na stronie internetowej konkursu. W przypadku ich niespełnienia zespół nie otrzymuje żadnego medalu. Ponadto ze wszystkich drużyn wyłaniana jest grupa finalistów i zwycięzca konkursu, przyznawane jest także kilka nagród specjalnych, m.in. za najlepszą prezentację i stronę internetową.\n\n\n== Wyniki konkursu ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\niGEM\nThe BioBricks Foundation\nStrona polskiej drużyny startującej w roku 2013\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Immunoprecypitacja chromatyny\n\nImmunoprecypitacja chromatyny, ChIP (od ang. chromatin immunoprecipitation) – metoda używana w biologii molekularnej stanowiąca rodzaj immunoprecypitacji, służąca do badania interakcji między białkami a DNA w komórce. Stosuje się ją do stwierdzenia, czy specyficzne białko wiąże się z określonym regionem genomu lub do identyfikacji regionów genomu związanych z tym białkiem. Białkami tymi mogą być podjednostki histonowe (również modyfikowane potranslacyjnie), czynniki transkrypcyjne, czynniki remodelujące chromatynę i inne białka oddziałujące z chromatyną, wpływające na jej upakowanie, a tym samym wypełnianie jej podstawowych funkcji. Wiązanie tych białek z chromatyną reguluje ekspresję genów. \nTechniką alternatywną do ChIP jest metoda DamID (ang. DNA adenine methyltransferase identification).\n\n\n== Etapy immunoprecypitacji chromatyny ==\nProces immunoprecypitacji chromatyny obejmuje:\n\nSieciowanie (utrwalanie) białek z DNA. Najczęściej stosuje się w tym celu formaldehyd, powodujący łączenie sąsiadujących ze sobą aminowych grup reszt lizyny. Sieciowanie przerywa się przez dodatek glicyny. Warunki sieciowania ustala się empirycznie\nLizę komórek w obecności inhibitorów proteaz.\nFragmentację. Kompleksy DNA-białka przecinane są na fragmenty ok. 400-500 bp za pomocą sonikacji lub enzymatycznego trawienia nukleazami. W przypadku stosowania sonikacji próbkę umieszcza się w lodzie i stosuje kilka-kilkanaście cykli sonikacji z przerwami na ochłodzenie. Na ogół nie stosuje się enzymatycznych metod fragmentacji po stosowania formaldehydu.\nImmunoprecypitację. Do pofragmentowanych kompleksów DNA-białka dodaje się specyficzne przeciwciała rozpoznające badane białko. Następnie próbki inkubuje się z kulkami magnetycznymi opłaszczonymi białkami o dużym powinowactwie do przeciwciał (białko A, białko G). Kompleksy przeciwciało-białko-DNA izoluje się za pomocą magnesów.  Inną metodą jest zastosowanie agarozy opłaszczonej tymi białkami.\nOczyszczanie immunoprecypitatów. Likwiduje się wiązania wytworzone przez formaldehyd, usuwa białka (np. z użyciem proteinazy K) oraz oczyszcza DNA do dalszej analizy.\nAnalizę otrzymanego DNA. W tym celu dla pojedynczych sekwencji stosuje się PCR, ilościowy PCR, techniki hybrydyzacyjne.  Dla większej ilości sekwencji stosuje się mikromacierze (ChIP-chip), klonowanie DNA połączone z sekwencjonowaniem (ChIP cloning) lub bezpośrednie sekwencjonowanie (ChIP-seq).\nW badaniu przygotowuje się w ten sam sposób kontrolę negatywną. Może to być DNA przed procesem immunoprecypitacji (tzw. input DNA) lub po immunoprecypitacji, pomijając dodanie przeciwciała lub stosując nieswoiste przeciwciało (tzw. mock DNA). Wiązanie białka do DNA można określić jedynie porównując wynik immunoprecypitacji przeciwciałem swoistym z wynikiem uzyskanym w kontroli negatywnej. \n\n\n== Typy immunoprecypitacji chromatyny ==\nWyróżnia się dwa główne typy ChIP – cross-linked ChIP (XChIP) i native ChIP (NChIP). \n\n\n=== Cross-linked ChIP (XChIP) ===\nXChiP (ang. cross-linked ChIP)  wykorzystuje odwracalnie sieciowaną (utrwaloną) chromatynę, zwykle fragmentowaną przez sonikację. Stosowana jest głównie w badaniach oddziaływań białek luźno związanych z chromatyną, np. czynników transkrypcyjnych. Może być stosowana we wszystkich typach komórek i tkanek. Jednakże zbyt długa inkubacja z formaldehydem powoduje denaturację białek, maskowanie epitopów i utrudnia sonikację. Może dochodzić do utrwalania przypadkowych oddziaływań białko-DNA, co prowadzi do fałszywie pozytywnego wyniku. Jest najczęściej stosowanym typem immuniprecypitacji chromatyny. \n\n\n=== Native ChIP (NChIP) ===\nNChIP (ang. native ChIP) wykorzystuje nieutrwaloną, natywną chromatynę (brak sieciowania), która trawiona jest nukleazami mikrokokalnymi. Takie trawienie, w przeciwieństwie do sonikacji, nie przecina DNA w sposób przypadkowy, zależna jest ona od sekwencji. Stosowana jest do badań oddziaływań histonów. Metoda jest wydajniejsza od XChIP, ponieważ przeciwciała wykazują większą specyficzność wobec białek natywnych. Jednakże zbyt wysokie stężenie nukleaz może doprowadzić do nadmiernej fragmentacji DNA, możliwe są również rearanżacje nukleosomów.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "In silico\n\nIn silico (łac. w krzemie) – termin naukowy stosowany w biologii, informujący o tym, że wykonane czynności (badania) zostały przeprowadzone za pomocą komputera. Powstał przez analogię do określeń in vivo i in vitro. Pierwotnie dotyczył jedynie symulacji komputerowych. Typowym przykładem analiz in silico są analizy genomów za pomocą programów komputerowych. Badania tego typu są podstawową metodą badawczą w genomice.\n\n\n== Zobacz też ==\nex vivo\nin situ", "source": "wikipedia"}
{"text": "In situ\n\nIn situ – łaciński zwrot oznaczający w dosłownym tłumaczeniu „w miejscu”, mający różne znaczenia zależnie od kontekstu.\n\n\n== Archeologia ==\nTermin in situ używany jest w odniesieniu do zabytków, które nie zostały przemieszczone z miejsca, w którym zostały odkryte.\n\n\n== Biologia ==\nW biologii eksperymentalnej jest to rodzaj technik badawczych. Termin odnosi się do reakcji chemicznych lub biochemicznych, przeprowadzonych w utrwalonym chemicznie organizmie, bez naruszenia jego struktury. Najczęściej techniki in situ stosowane są w eksperymentalnej embriologii, w postaci hybrydyzacji in situ. Celem takiego doświadczenia jest identyfikacja struktur anatomicznych, w których zachodzi ekspresja określonego genu.\n\n\n== Budownictwo ==\nBadania in situ oznaczają badania wykonane na miejscu w terenie.\nPrace in situ oznaczają wykonanie ich na budowie np. wykonanie elementów żelbetowych na miejscu, a nie ich prefabrykacja i późniejszy montaż.\n\n\n== Chemia ==\nW chemii termin ten jest używany w kontekście reakcji chemicznych, w których występuje nietrwały produkt pośredni generowany celowo z trwałego, ale mniej reaktywnego substratu. Produkt pośredni otrzymany in situ ulega natychmiast dalszym procesom, które prowadzą do jego przekształcenia w pożądany produkt końcowy. Bardzo często in situ generowane są rodniki, karbokationy, karboaniony oraz karbeny, które są bardzo reaktywne i nie można ich przechowywać w stanie wolnym.\n\n\n== Informatyka ==\nW informatyce algorytm in situ jest to algorytm, który do wykonania potrzebuje stałej ilości dodatkowej pamięci komputera, niezależnej od rozmiaru danych wejściowych (oprócz pamięci zajmowanej przez dane wejściowe).\n\n\n== Kanalizacja ==\nRodzaj połączenia poza kinetą studni, wykonywany poprzez nawiercanie.\n\n\n== Medycyna ==\n\nW medycynie termin używany jest do określania stadium zaawansowania nowotworu. Termin in situ oznacza, że komórki dysplastyczne obecne są na całej grubości nabłonka, lecz nie przekraczają błony podstawnej i nie rozpoczęły inwazji w głąb tkanki, czyli naciekania. Jest to tak zwany rak przedinwazyjny, rak 0°, bądź carcinoma in situ.\n\n\n== Nauki o Ziemi ==\nW naukach o Ziemi wyróżnia się pomiary in situ w odróżnieniu od pomiarów zdalnych (teledetekcyjnych). W pomiarach in situ czujnik umieszczony jest, w miejscu którego dotyczą pomiary. Przykładami pomiarów in situ są:\n\npomiary temperatury z użyciem klasycznego termometru cieczowego,\npomiary ciśnienia atmosferycznego z użyciem barometru,\npomiary z użyciem radiosond mocowanych do balonów meteorologicznych,\npomiary rozmiarów i koncentracji aerozolu atmosferycznego w powietrzu przepływającym przez czujnik optyczny.\n\n\n== Ochrona przyrody ==\n\nW ochronie przyrody termin in situ oznacza ochronę gatunku w miejscu jego występowania w środowisku.\n\n\n== Zobacz też ==\nfluorescencyjna hybrydyzacja in situ\nin vitro\nin vivo\nin statu nascendi\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "In vitro\n\nIn vitro (łac. ‘w szkle’) – termin stosowany przy opisywaniu badań biologicznych, oznacza procesy biologiczne przeprowadzane w warunkach laboratoryjnych, poza organizmem.\nPrzykładem procesu biologicznego odbywającego się in vitro jest odtwarzanie w laboratorium reakcji chemicznych (zwłaszcza syntezy złożonych związków organicznych), normalnie zachodzących w komórkach organizmów lub praca z żywymi komórkami, wyizolowanymi z organizmu macierzystego i umieszczonymi w warunkach laboratoryjnych umożliwiających podtrzymywanie ich życia.\n\nBadania in vitro – prowadzenie badań na żywych, wyizolowanych z organizmu komórkach lub substancjach,\nZapłodnienie in vitro – metoda zapłodnienia polegająca na doprowadzeniu do połączenia komórki jajowej i plemnika w warunkach laboratoryjnych, poza żeńskim układem rozrodczym.\nMetoda umożliwiająca hodowlę mięsa zwierzęcego poza organizmem zwierząt (tzw. czystego mięsa).\n\n\n== Zobacz też ==\n\nin vivo, ex vivo, in situ, in silico\ntechniki laboratoryjne\neksplantat\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "In vivo\n\nIn vivo (z łac. „na żywym”) – termin stosowany zazwyczaj przy opisywaniu badań biologicznych, odnosi się do czegoś, co ma miejsce wewnątrz żywego organizmu – w ustroju żywym.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nex vivo\nin vitro\nin situ\nin silico\ntechniki laboratoryjne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Inżynieria biomateriałów\n\nInżynieria biomateriałów jest dziedziną nauki interdyscyplinarnej, która sprowadza się do badania i wytwarzania materiałów biozgodnych, implantów, aparatury medycznej i sztucznych narządów. Jej szerokie zastosowanie możemy dostrzec w inżynierii genetycznej, biotechnologii i inżynierii biomedycznej. \n\nGłówne obszary badawcze: \n\nbiomateriały\nprotezy, implanty i sztuczne narządy\ninżynieria tkankowa i inżynieria genetyczna\nmetody badań biomateriałów i tkanek", "source": "wikipedia"}
{"text": "ISAAA\n\nMiędzynarodowy Instytut Propagowania Upraw Biotechnologicznych (ang. International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications, ISAAA) to organizacja zajmująca się analizą rynków rolnych i kierująca siecią ośrodków na całym świecie, które przyczynić mają się do zmniejszenia głodu i nędzy propagując uprawy biotechnologiczne. ISAAA założona została w 1992 roku przez Clive Jamesa, aktualnego prezesa organizacji.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona organizacji ISAAA", "source": "wikipedia"}
{"text": "Journal of Microbiology and Biotechnology\n\nJournal of Microbiology and Biotechnology (JMB) – międzynarodowe, recenzowane czasopismo naukowe, publikujące w dziedzinie mikrobiologii i biotechnologii.\nCzasopismo to wydawane jest od marca 1991 roku przez Korean Society for Microbiology and Biotechnology. Ukazuje się raz w miesiącu. Tematyką obejmuje naukowe i technologiczne aspekty mikrobiologii, biotechnologii, biomedycyny i pokrewnych dziedzin. Publikowane artykuły dotyczą m.in. fizjologii i metabolizmu, ekologii i różnorodności drobnoustrojów, mikrobiologii środowiskowej, mikrobiologii molekularnej i różnych omik, cytologii drobnoustrojów, biologii chemicznej, enzymologii i inżynierii enzymatycznej, technologii fermentacji, hodowli komórek roślinnych i zwierzęcych, inżynierii bioprocesowej i metabolicznej, mikrobiologii i biotechnologii żywności czy mikrobiologii klinicznej\nImpact factor pisma w 2014 roku wyniósł 1,525.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kolostrynina\n\nKolostrynina Colostrinin (występująca również pod nazwami CLN, proline-rich polypeptides oraz PRP) to naturalnie występująca, uzyskiwana z siary (colostrum), mieszanina bogatych w prolinę polipeptydów. Kolostrynina przeznaczona do spożycia przez ludzi, produkowana jest z siary krów przez brytyjską spółkę ReGen Therapeutics Plc oraz przez polską spółkę Geo-Poland.\n\n\n== Pierwsze prace na temat kolostryniny ==\nKolostrynina została odkryta w latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku przez naukowców pracujących w Instytucie Immunologii Terapii Doświadczalnej PAN we Wrocławiu. Kolostryninę uzyskuje się z siary, wydzieliny gruczołów mlecznych w trakcie kilku pierwszych dni po porodzie przed rozpoczęciem produkcji mleka właściwego. Substancja ta znana jest również jako „bogaty w prolinę kompleks polipeptydów” (proline-rich polypeptides) ze względu na fakt, że analiza sekwencji peptydów obecnych w mieszaninie ujawnia niezwykle wysoki udział pozostałości tego aminokwasu. Skład kolostryniny pochodzącej z siary mleka ludzkiego, mleka owiec i krów jest bardzo do siebie zbliżony. Początkowo, w wyniku badań in-vitro i badań na zwierzętach, stwierdzono, że kolostrynina jest substancją stymulującą odpowiedź immunologiczną organizmu. Takie działanie immunomodulacyjne może być ważne w leczeniu wielu chorób, jako że jest ono zbieżne z dobroczynnym działaniem siary wspomagającym rozwój systemu immunologicznego nowo narodzonych ssaków.\n\n\n== Otrzymywanie i synteza ==\nPrzemysłowe otrzymywanie kolostryniny jest w zasadzie dwuetapowe. W pierwszym są wytrącane z siary za pomocą alkoholi niepotrzebne białka, głównie kazeina i immunoglobuliny z równoczesną dysocjacją peptydów aktywnych od immunoglobulin, z którymi występują w kompleksie. W drugim etapie z otrzymanego płynu, w określonym pH, wytrąca się aktywne białka prostym sposobem wysalania. Osad po pozbyciu się soli stanowi czystą kolostryninę.\nChemiczny skład kolostryniny nie został w pełni określony. Początkowo, zakładano, że składa się ona z pojedynczego białka o ciężarze cząsteczkowym ok. 17 – 18 kDa. Jednak następne badania wykazały, że kolostrynina w zasadniczym zakresie składa się z mieszaniny co najmniej 32 peptydów o ciężarze od 0,5 do 3 kDa. Wydaje się, że większość peptydów pochodzi z procesów proteolizy białek mleka β-kazeiny oraz homologu β-kazeiny. Nie ustalono czy niepeptydowe składniki mieszaniny przyczyniają się do biologicznej aktywności kolostryniny. Tym niemniej, wydaje się, że biologiczna aktywność kolostryniny wynika z więcej niż jednego składnika, ponieważ efektów jej działania nie udaje się w pełni odtworzyć przy użyciu żadnego z do tej pory badanych peptydów.\n\n\n== Korzyści zdrowotne ==\nPreparaty z siary bydlęcej bogate w PRP wykazały potencjalną skuteczność w walce z szeregiem chorób, w tym z chorobami neurodegeneracyjnymi (np. chorobą Alzheimera), zakażeniami wirusowymi i chorobami charakteryzującymi się zbyt gwałtowną reakcją systemu immunologicznego, takimi jak alergie, astma i choroby autoimmunologiczne. Niektóre niedawno przeprowadzone badania wskazują na potencjalną skuteczność w zwalczaniu otyłości. Zupełnie dobrze udokumentowano potencjał kolostryniny jako środka poprawiającego sprawność umysłu.\nPrzeprowadzono poważne badania nad potencjalną skutecznością kolostryniny w chorobie Alzheimera, najczęściej występującej chorobie otępiennej. W chorobie tej pojawiają się blaszki starcze, zbudowane głównie z zagregowanego beta-amyloidu (Aß) oraz wewnątrzkomórkowe splątki neurofibrylarne zawierające cytoszkieletalne białko tau.\nW 2002 roku zakończono ponad 30-tygodniowe badanie kliniczne kolostryniny z grupą kontrolną otrzymującą placebo. W badaniu wzięło udział 105 osób cierpiących na chorobę Alzheimera, a wyniki wydają się wskazywać na skuteczność substancji u znaczącej części leczonych pacjentów. Przy zastosowaniu analizy odpowiedzi ogółem wyniki wykazują, że u ok. 40% pacjentów otrzymujących kolostryninę po 15 tygodniach terapii wystąpiła stabilizacja lub poprawa. Po 30 tygodniach leczenia u 33% pacjentów nadal występowała stabilizacja lub poprawa, aczkolwiek w 15 tygodniu badania wyniki terapeutyczny byłe nieco lepsze. W trakcie badania pacjentom podawano co drugi dzień przez trzy tygodnie 100 mikrogramów kolostryniny, następnie następowała dwutygodniowa przerwa w podawaniu kolostryniny.\nNiedawne badanie przeprowadzone przez Froud i in., a opublikowane w Journal of Alzheimer’s Disease, wykazało, że kolostrynina znacząco obniża wywołaną przez beta amyloid (Aß) cytotoksyczność, łagodzi skutki wywołanej przez beta amyloid (Aß) cytotoksyczności oraz powoduje znaczące obniżenie podwyższonego poziomu enzymu antyoksydacyjnego SOD1.\nZakończone w 2005 roku badanie in-vitro wykazało, że kolostrynina może wydłużać okres życia komórek wyizolowanych z wsobnie hodowanych myszy wykazujących skłonności do szybszego starzenia się i przedwczesnej śmierci. Badanie to wykazało wpływ kolostryniny na mitochondrie komórek wyizolowanych ze szczepów myszy wrażliwych na szkodliwe czynniki zewnętrzne (SAMP1) oraz myszy odpornych na szkodliwe czynniki zewnętrzne (SAMR1). Zgodnie z uzyskanymi danymi, komórki myszy SAMP1 wytwarzają większe ilości reaktywnych form tlenu (ROS), wykazują zaburzenia funkcjonowania mitochondriów i krótszy okres życia w porównaniu z komórkami pochodzącymi z myszy SAMR1. Dodanie do komórek SAMP1 kolostryniny znacząco obniżyło poziom reaktywnych form tlenu (ROS), znormalizowało funkcjonowanie mitochondriów i wydłużyło okres życia do zbliżonego do okresu życia komórek SAMR1. Następnie, działanie zaobserwowane w badaniu in-vitro zauważono również u myszy.\nKolejne badanie wykazało, że kolostrynina wywołuje odrost neurytów komórek guza chromochłonnego i hamuje wywołaną przez beta amyloid apoptozę. Wywołany kolostryniną odrost neurytów wydaje się aktywować ścieżki sygnałowe wspólne dla proliferacji i różnicowania komórek, oraz mediuje szerokie spektrum aktywności, podobnie jak hormony i znane czynniki wzrostu nerwów. Powyższe ustalenia zdają się sugerować, że leczenie kolostryniną może kontrolować ekspresję genów biorących udział we wzroście, zachowaniu i regeneracji neuronów ośrodkowego układu nerwowego, co może z kolei wyjaśniać polepszenie stanu zdrowia chorych na chorobę Alzheimera z łagodnym – do umiarkowanego otępieniem, obserwowane w trakcie leczenia kolostryniną.\nKolejne badanie przeprowadzone na jednodniowych kurczakach wykazało poprawę pamięci długoterminowej. Badanie przeprowadzone na Wydziale Medycznym University of Texas i opublikowane w marcu 2008 roku na łamach International Archives of Allergy and Immunology wykazało, że kolostrynina nie wykazuje działania alergizującego i może zapobiegać alergicznym stanom zapalnym, wywołanym przez pospolite alergeny występujące w domu i na dworze. W badaniu tym wykorzystano dobrze zbadany model alergicznego zapalenia przy ekspozycji oddechowej u myszy. Kolostrynina (podawana doustnie, przez nos, śródotrzewnowo) znacząco obniżyła produkcję IgE/IgG1, eozynofilię dróg oddechowych, produkcję mucyny i nadwrażliwość wywołaną alergogennymi ekstraktami z pyłków ambrozji i roztoczy kurzu domowego. W przeciwieństwie do kolostryniny siara wywoływała reakcje alergiczne.\n\n\n== Potencjalne zapobieganie starzeniu ==\nBadanie z 2006 roku opublikowane na łamach Journal of Experimental Therapeutics and Oncology wskazuje, że kolostrynina może mieć wpływ na proces starzenia – poprzez obniżenie częstotliwości samoistnych i indukowanych mutacji DNA komórek. Takie zmiany DNA związane są z procesem starzenia. Badanie przeprowadzone na komórkach ludzkich i komórkach chomików, poświęcone było wpływowi kolostryniny na częstotliwość określonych mutacji DNA występujących samoistnie i pod wpływem różnorodnych czynników chemicznych i fizycznych. W komórkach poddanych stresowi oksydacyjnemu, kolostrynina obniżyła częstotliwość mutacji wywołanych przez reaktywne formy tlenu (ROS), zależnie od dawki kolostryniny, prawie do poziomu tła. W podobny sposób kolostrynina obniżyła częstotliwość mutacji spowodowanych dwoma czynnikami mutagennymi – metanosulfonianem metylu i mitomycyną (ten ostatni związek stosowany jest w chemioterapii nowotworów). Warty odnotowania jest fakt, że kolostrynina obniża częstotliwość mutacji wywołanych promieniami UVA i UVB. Te szkodliwe promienie zawarte są w naturalnym świetle słonecznym. Promienie UVA odgrywają rolę w powstawaniu złośliwego czerniaka, a promienie UVB są główną przyczyną kolczystokomórkowego raka skóry. Istnieją przypuszczenia, że kolostrynina wykazuje działanie zwalczające mutacje, dzięki wielu mechanizmom, redukując ilość reaktywnych form tlenu wewnątrz komórek, zapobiegając uszkodzeniom DNA, a także zwiększając skuteczność naturalnych mechanizmów naprawy DNA.\n\n\n== Toksyczność ==\nW większości opublikowanych badań na zwierzętach występuje niewiele wzmianek na temat toksyczności, co może oznaczać, że kolostrynina wykazuje niską toksyczność. Zasadniczo, w badaniach klinicznych kuracja kolostryniną była dobrze tolerowana zarówno u ludzi, jak i u zwierząt ewentualnie występujące skutki uboczne były łagodne i przemijające.\n\n\n== Stosowanie przez ludzi ==\nKolostrynina jest dostępna w formie tabletek lub kapsułek w wielu krajach świata, w których jest sprzedawana bez recepty jako suplement diety, pod różnymi nazwami handlowymi np. CogniSure, Colostrinin, Cognase.\n\n\n== Profilaktyka ==\nJak dotąd jest to jedyny na świecie preparat, który można podawać także profilaktycznie, najlepiej osobom po 50. roku życia: hamuje odkładanie się złogów amyloidowych, które powodują zaburzenia pamięci i osobowości – mówi prof. Antoni Polanowski, biochemik z Uniwersytetu Wrocławskiego, jeden z twórców przemysłowej metody otrzymywania kolostryniny.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kompostownia\n\nKompostownia – obiekt przemysłowy zajmujący się przeróbką odpadów z wykorzystaniem technologii kompostowania, w wyniku której powstaje kompost.\nOdpadami są: odpady z gospodarstw rolnych i ogrodniczych, nieprodukcyjna roślinność (zadrzewienia, zakrzaczenia, zarośla), odpady przetwórstwa rolno-spożywczego, odpady przetwórstwa włókien naturalnych, zdyskwalifikowane surowce i produkty biologicznego pochodzenia, biologiczne odpady gromadzone selektywnie w miastach, osady z biologicznego oczyszczania ścieków oraz zieleni miejskiej, rekreacyjnej i przemysłowej.\nKompostowanie polega na częściowej humifikacji i mineralizacji biomasy skupionej w tym celu na powierzchni ziemi lub w pojemnikach, zwanych bioreaktorami. Wyprodukowany w kompostowni kompost, o równorzędnym z obornikiem działaniu nawozowym, może być stosowany do poprawy właściwości gleby, a także do utrzymania terenów zielonych i rekultywacji gruntów bezglebowych.\nZwykle w procesie technologicznym wykorzystuje się następujące urządzenia:\n\nwagę,\nsortownię,\nkomory kompostowe,\nsita,\nprasę.\n\n\n== Zobacz też ==\nkompostownik", "source": "wikipedia"}
{"text": "Konfluencja (biologia)\n\nKonfluencja – miara liczby komórek w kulturach komórkowych. Wyrażona jest jako procent powierzchni naczynia hodowlanego zajętego przez komórki. Przykładowo stuprocentowa konfluencja oznacza, że komórki zajęły całą dostępną im przestrzeń i nie mają już miejsca na dalszy wzrost.\n\n\tPrzykładowa konfluencja komórek linii Snu449", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ksenobot\n\nKsenobot (ang. xenobot) – syntetycznie stworzony organizm, który składa się z komórek skóry i mięśnia sercowego żab w stadium blastuli. Ich rozmiar nie przekracza jednego milimetra. Jego nazwa pochodzi od platany szponiastej (łac. Xenopus laevis).\n\n\n== Historia ==\nPierwsze informacje o ksenobotach pojawiły się na początku roku 2020. Projekt ten został sfinansowany przez Defense Advanced Research Projects Agency. Ksenoboty zostały stworzone w Stanach Zjednoczonych na Uniwersytecie Tufts. W ich stworzeniu uczestniczyli naukowcy: Douglas Blackiston, Sam Kriegman, Michael Levin i Josh Bongard.\nStwierdzono pierwsze przypadki samoczynnej replikacji.\n\n\n== Możliwe zastosowania ==\nJako możliwe zastosowania podaje się:\n\nzbieranie mikroplastiku z oceanów;\nrozprowadzanie lekarstw w ludzkim organizmie;\nusuwanie toksycznych odpadów;\nusuwanie płytki nazębnej;\noczyszczanie naczyń krwionośnych ze złogów.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kultura komórkowa\n\nKultura komórkowa, hodowla komórkowa – hodowla komórek prowadzona in vitro w ściśle określonych warunkach.\nW praktyce termin „kultura komórkowa” odnosi się do hodowli komórek pozyskanych z wielokomórkowych eukariotów, zwłaszcza komórek zwierzęcych. Można jednak wyróżnić również kultury komórek roślinnych, mikroorganizmów czy hodowle wirusów (w komórkach).\nZagadnienia związane z kulturami komórkowymi są ściśle związane z:\n\nkulturami tkankowymi – hodowla całych tkanek, na przykład naskórka\nhodowlami narządowymi – hodowle trójwymiarowe tkanek\nkokulturami organotypowymi – hodowla komórek kilku linii w celu konstrukcji modeli komórkowych wykazujących jak najwięcej właściwości narządu, z których zostały wyprowadzone.\n\n\n== Specyfika kultur in vitro ==\nKultury pozyskane bezpośrednio z organizmu nazywa się „kulturami pierwotnymi”. Po rozcieńczeniu i przeniesieniu do naczyń hodowlanych (pasażowaniu) stają się linią komórkową. Zwykle po trzecim pasażu linia komórkowa staje się stabilna, tzn. komórki mają określone tempo namnażania. Przy wyprowadzaniu linii dokonuje się selekcji poszczególnych typów komórek, a nawet ich klonów. Linie komórkowe, które zawierają jeden fenotyp nazywa się czystymi liniami komórkowymi. Jeśli pochodzą z pojedynczej komórki, nazywa się je klonalnymi liniami komórkowymi. Najprostszą metodą pozyskiwania takich linii jest rozcieńczanie inokulum w taki sposób, aby do naczyń hodowlanych wprowadzić pojedyncze komórki.\nNormalne, diploidalne linie komórkowe mogą wydać ograniczoną liczbę pokoleń (ograniczony okres przeżywania), zatem możliwa jest tylko określona liczba pasaży; zazwyczaj osiągają 20–80 podwojeń populacji. Linie wyprowadzone z komórek zarodków i komórek macierzystych żyją dłużej niż te pozyskane od dorosłego osobnika. Po pewnym czasie komórki obumierają lub ulegają transformacji (co wiąże się z aberracjami chromosomowymi), rosnąc jako linie nieśmiertelne. Są to tzw. linie ciągłe (zdolne do nieograniczonych podziałów), do których należą komórki nowotworowe). Najczęściej transformacja zdrowych komórek zachodzi w wyniku zbyt dużego zagęszczenia hodowli, ale wiele typów komórek wcale nie transformuje się w linie ciągłe.\nNieśmiertelne komórki – limfocyty B uzyskane z mysiej śledziony immunizowanej określonym antygenem – można uzyskać przez fuzję z komórkami nowotworowymi szpiczaka. W ten sposób wytwarza się przeciwciała monoklonalne.\nLinie komórkowe mogą rosnąć jako: \n\nkultury adherentne – komórki przylegają do powierzchni naczynia hodowlanego i namnażają się w monowarstwie. Wymagają pasażowania, kiedy hodowla staje się konfluentna, tzn. komórki pokrywają całą powierzchnię naczynia i w coraz większym zagęszczeniu występują zawieszone w pożywce. Podczas pasażowania wiąże się jony wapnia i magnezu (np. przez EDTA), które uczestniczą w wiązaniu się komórek do podłoża oraz trawi się białka, dzięki którym komórki są przyczepione do podłoża. Stosuje się w tym celu trypsynę przez krótki czas. Dodanie pożywki zawierającej inhibitor trypsyny przerywa jej działanie. Po liczeniu komórek rozdziela się zawiesinę do naczyń hodowlanych ze świeżą pożywką w odpowiedniej ilości. Początkowo okrągłe komórki znów rozpłaszczają się i przyczepiają do podłoża. Do komórek adherentnych należy większość komórek zwierzęcych.\nkultury w zawiesine – komórki rosną wolno zawieszone w medium. Kultury takie miesza się przez pipetowanie i odpowiednią ilość pożywki z zawieszonymi komórkami rozcieńcza się w świeżej pożywce. Aby pozbyć się zużytej pożywki, należy odwirować komórki. Po usunięciu supernatantu komórki zawiesza się w świeżej pożywce. Do komórek rosnących w zawiesinie należą komórki hemopoetyczne.\nKomórki hodowane w jednej warstwie są pozbawione przestrzennej struktury, brak jest specyficznych interakcji komórek, które spotyka się w organizmach. Rosnąc w monokulturze, nie mają kontaktu z różnymi bodźcami, które są generowane przez złożone środowiska tkanek i narządów. Komórki hodowane jako polimorficzna zawiesina lub w kokulturze (2 i więcej różnych typów komórek) często organizują się podobnie jak w warunkach in vivo. W przypadku dłuższych hodowli, ostatecznie przeżywają tylko 1–2 typy komórek, przez co zanika wiele interakcji. \nMetabolizm komórek in vitro zachodzi głównie na drodze glikolizy, a rola cyklu Krebsa jest mniejsza.\nPonadto można wyróżnić:\n\nhodowle na mikronośnikach – komórki rosną na kulkach dekstranowych, żelatynowych, szklanych lub plastikowych, dzięki czemu osiąga się bardzo dużą powierzchnię wzrostu w małej objętości pożywki;\nsferyczne agregaty komórkowe (sferoidy) – komórki rosną w skupiskach w warunkach uniemożliwiających przyczepienie się ich do podłoża (np. hodowle rotacyjne, hodowle na podłożu nieadhezyjnym). Sferoid nie stanowi kolonii, bo nie powstaje przez podział pojedynczej komórki.\n\n\n== Warunki hodowli ==\nW hodowli komórek stosuje się inkubatory CO2, w których kontrolowana jest temperatura, stężenie CO2 i wilgotność. Zazwyczaj stężenie CO2 wewnątrz komory inkubatora wynosi 5%. Dla komórek ssaków optymalną temperaturą wzrostu jest 37 °C, ale ze względu na to, że wyższa temperatura jest bardzo szkodliwa, dla bezpieczeństwa ustawia się temperaturę ok. 36,5 °C. Komórki skóry i jąder hoduje się w nieco niższym zakresie temperatur (34–36 °C). Komórki ptaków najlepiej rosną w temperaturze ok. 39 °C. Komórki zwierząt zmiennocieplnych hodowane są w temperaturze pokojowej lub w inkubatorach chłodzonych wodą. Stałą wilgotność zapewnia taca na dnie inkubatora wypełniona dejonizowaną, jałową wodą z dodatkiem substancji hamujących rozwój mikroorganizmów takich jak grzyby czy glony. Praca z komórkami odbywa się w komorze laminarnej, aby zapobiec zakażeniom.\nZazwyczaj jako naczynia hodowlane używa się używa się naczyń płaskodennych, najczęściej plastikowych o powierzchni 25, 75, 175 lub 225 cm2.\nHodowla komórek in vitro pozwala na ścisłą kontrolę warunków środowiska, możliwość bezpośredniego eksperymentowania na komórkach, powtarzalność wyników hodowli, a koszt badań in vitro jest znacznie niższy niż tych przeprowadzanych na zwierzętach. Jednak systemy te mają również ograniczenia, m.in. konieczność zapewnienia ściśle sterylnych warunków (zakażające bakterie, drożdże, grzyby namnażają się w szybszym tempie), znacznie uproszczenie modeli komórkowych w porównaniu z tymi in vivo, duże koszty w przypadku masowego namnażania komórek oraz niestabilność genetyczna.\nPożywki hodowlane można podzielić na:\n\nnaturalne – dziś rzadziej stosowane, bo ich skład nie jest do końca znany; są to przykładowo limfa, osocze krwi, wyciąg zarodkowy, surowica.\nsztuczne – o określonym składzie chemicznym.\nDo podstawowych pożywek do hodowli komórek zalicza się RPMI, Iscoves, Dulbecos. Najważniejszymi ich składnikami są węglowodany jako źródło energii (glukoza, fruktoza, galaktoza), aminokwasy (zwłaszcza te, których komórka nie jest w stanie  wyprodukować), witaminy (zwłaszcza z grupy B), hormony i czynniki wzrostu, białka i peptydy (np. fibronektyna, albumina, transferryna), kwasy tłuszczowe, lipidy i cholesterol, mikroelementy. Często stosuje się również antybiotyki oraz środki przeciw mykoplazmie.\nBydlęca surowica płodowa zawiera substancje zwiększające przeżywalność oraz wzrost niemal wszystkich rodzajów komórek, m.in. czynniki wzrostu, hormony, czynniki adhezyjne (poprawiają przyleganie komórek, np. fibronektyna, laminina, kolageny), białka nośnikowe (albuminy, transferyna, gamma-globuliny), inhibitory proteaz. Poza tym surowica neutralizuje toksyczne substancje (np. metale ciężkie, proteazy, endotoksyny), zapobiega zmianom środowiska (np. zmianie pH). Opracowuje się również pożywki bez surowicy, na których jeszcze do niedawna komórki rozwijały się słabo lub wcale nie wykazywały wzrostu. Na takich pożywkach wzrost komórek jest wolniejszy i uzyskuje się mniej generacji komórek.\nStosowanie surowicy ma pewne wady:\n\nmoże ona być źródłem zakażenia mykoplazmą lub wirusami, może zawierać toksyczne substancje\nmoże wprowadzać obce białka, z których trzeba potem oczyszczać produkty z hodowli komórek (np. przy produkcji biofarmaceutyków)\nróżne serie mogą zawierać różne stężenia składników\nmoże zawierać swoiste przeciwciała\njej składniki mogą oddziaływać w różny sposób na różne komórki.\nW celu masowego namnażania komórek stosuje się bioreaktory z mieszaniem mechanicznym bądź pneumatycznym. W taki sposób można również hodować komórki rosnące na mikronośnikach.\n\n\n== Zastosowanie kultur in vitro ==\nHodowle komórkowe stosuje się m.in. do następujących celów:\n\nbadanie biologii komórek, ich różnicowania się, genomów\nprodukcja szczepionek\nprodukcja przeciwciał monoklonalnych\nprodukcja enzymów, innych związków organicznych\nbadania toksykologiczne, dermatologiczne, medyczne (np. badanie działania leków)\nhodowla wirusów\nanaliza kariotypu\nterapia genowa.\n\n\n== Zobacz też ==\nkultura mikroorganizmów\nroślinne kultury in vitro\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStanisława Stokłosowa: Hodowla komórek i tkanek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 978-83-01-14232-2.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Lipidomika\n\nLipidomika – dziedzina nauki zajmująca się analizą jakościową i ilościową lipidów komórkowych w układach biologicznych. Słowo „lipidom” jest używane do opisania pełnego profilu lipidów w komórce, tkance, organizmie lub ekosystemie, będącego podzbiorem „metabolomu”, który obejmuje również trzy inne główne klasy cząsteczek biologicznych: białka/aminokwasy, cukry i kwasy nukleinowe. Lipidomika to stosunkowo nowa dziedzina badań, napędzana szybkim postępem w technologiach takich jak spektrometria mas (MS), spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego (NMR), spektroskopia fluorescencyjna, interferometria z podwójną polaryzacją i metody obliczeniowe, w połączeniu z uznaniem roli lipidów w wielu chorobach metabolicznych, takich jak otyłość, miażdżyca, udar, nadciśnienie i cukrzyca. Ta szybko rozwijająca się dziedzina dopełnia ogromny postęp dokonany w genomice i proteomice, z których wszystkie stanowią rodzinę biologii systemów.\nBadania lipidomiczne obejmują identyfikację i kwantyfikację tysięcy komórkowych molekularnych rodzajów lipidów i ich interakcji z innymi lipidami, białkami i innymi metabolitami. Badacze lipidomiki badają struktury, funkcje, interakcje i dynamikę lipidów komórkowych oraz zmiany zachodzące podczas zaburzeń w układzie.\nHan i Gross po raz pierwszy zdefiniowali dziedzinę lipidomiki poprzez zintegrowanie specyficznych właściwości chemicznych właściwych lipidowym cząsteczkom z podejściem kompleksowej spektrometrii masowej. Chociaż lipidomika znajduje się pod parasolem bardziej ogólnej dziedziny „metabolomiki”, sama lipidomika jest odrębną dyscypliną ze względu na wyjątkowość i funkcjonalną specyfikę lipidów w stosunku do innych metabolitów.\nW badaniach lipidomicznych ogromna ilość informacji ilościowo opisujących przestrzenne i czasowe zmiany zawartości i składu różnych molekuł lipidów gromadzi się po zaburzeniu komórki przez zmiany jej stanu fizjologicznego lub patologicznego. Informacje uzyskane z tych badań ułatwiają wgląd w zmiany funkcji komórkowej. Badania lipidomiczne odgrywają istotną rolę w określaniu mechanizmów biochemicznych procesów chorobowych związanych z lipidami poprzez identyfikację zmian w metabolizmie lipidów komórkowych, ich przepływie i homeostazie.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metaloza\n\nMetaloza – lokalne oddziaływanie jonów metali lub produktów korozji implantu na tkanki organizmu. Jeden ze skutków ubocznych wprowadzenia implantu do ludzkiego organizmu.\n\n\n== Bibliografia ==\nMaciej Nałęcz: Problemy biocybernetyki i inżynierii biomedycznej. Warszawa: Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, 2003. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Zobacz też ==\nHemoliza", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metylotrofia\n\nMetylotrofia – sposób wykorzystywania przez mikroorganizmy zredukowanych związków jednowęglowych, które są dla nich jedynym lub dodatkowym źródłem węgla i energii. Do tego typu związków zalicza się m.in.: metan, metanol, aldehyd mrówkowy, kwas mrówkowy. Związkami wykorzystywanymi przez organizmy metylotroficzne mogą także być związki wielowęglowe, lecz posiadające grupę metylową, a pozbawione wiązań pomiędzy dwoma węglami (np. Eter dimetylowy).\nIstnieje podział metylotrofii na:\n\nbezwzględną, czyli sposób odżywiania drobnoustrojów czerpiących energię i węgiel tylko z metanolu i jego związków. Do metylotrofów bezwzględnych należą bakterie, takie jak: Achromobacter methanophila, Methanomonas methanooxidans czy Methylococcus thermophilus.\nwzględną, czyli występowanie w środowisku metanolu oraz jego związków nie jest obligatoryjnym warunkiem do wzrostu mikroorganizmów, które mogą czerpać węgiel z innych związków organicznych. Do metylotrofów względnych należą:\ndrożdże, na przykład: Candida methanolica, Hansenula polymorpha czy Pichia haplophila\nbakterie, takie jak: Hyphomicrobium vulgare, czy Metylobacterium organophilum\nMikroorganizmy metylotroficzne znalazły zastosowanie w biotechnologii do produkcji białka paszowego jednokomórkowców, gdzie surowcem stał się łatwo otrzymywalny i tani metanol.\n\n\n== Bibliografia ==\nAleksander Chmiel: Biotechnologia. Podstawy mikrobiologiczne i biochemiczne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994. ISBN 83-01-10320-5. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Zobacz też ==\nlitotrofia", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mięso in vitro\n\nMięso in vitro (także: mięso hodowane, mięso wolne od okrucieństwa, czyste mięso, ang. clean meat) – produkt mięsa zwierzęcego, które w procesie wytworzenia nie było częścią żywego, kompletnego zwierzęcia, wyprodukowane w procedurze in vitro poza organizmami zwierząt z przeznaczeniem do konsumowania przez ludzi. Komórkowa produkcja mięsa stanowi element rolnictwa ekologicznego. Inne określenia w języku angielskim: slaughter-free meat, in vitro meat, vat-grown, lab-grown meat, cell-based meat, cultivated meat i synthetic meat.\nMięso in vitro nie powinno być mylone z imitacją mięsa, które jest żywnością wegetariańską pozyskiwaną z białek warzyw takich jak soja czy pszenica (gluten). Badania nad mięsem in vitro rozpoczęły się w 2000 roku na Uniwersytecie Zachodnio Australijskim w Perth.\n\nW roku 2008 niektórzy naukowcy twierdzili, że technologia jest gotowa do komercjalizacji, jedyne czego potrzeba to zainteresowanie ze strony biznesu. Jednym z prekursorów działań na rzecz produkowania czystego mięsa był holenderski lekarz i psycholog Willem van Eelen (1923–2015). W lutym 2012 naukowcy z Uniwersytetu z Maastricht ogłosili, że planują wyprodukowanie kiełbasy do marca 2012 i hamburgera do września 2012 roku, a pierwszy „syntetyczny hamburger” został zaprezentowany mediom w 2013 przez Marka Posta, profesora Maastricht University. Tkanka przeznaczona do demonstracji została wyhodowana w maju 2013 roku przy użyciu 20 000 cienkich pasków hodowlanej tkanki mięsnej. Fundusz w wysokości 250 000 euro pochodził od anonimowego darczyńcy, którym później okazał się być Sergey Brin.\n\n\n== Produkcja mięsa in vitro ==\nCzyste mięso powstaje w wyniku bezbolesnego pobrania komórek z kurcząt rzeźnych. Komórki mięśniowe umieszcza się w kolagenowym szkielecie zanurzonym w roztworze odżywiającym i pobudza się je do podziałów. Zdaniem producentów czyste mięso ma wartość i smak identyczne jak mięso pochodzące z uboju zwierząt.\nZ badań wynika, że produkcja czystego mięsa może okazać się dużo bardziej wydajna i przyjazna dla środowiska niż tradycyjna hodowla. Produkcja czystego mięsa zużywa o wiele mniej zasobów takich jak przestrzeń, energia i woda, generuje o wiele mniejszą emisję gazów cieplarnianych i nie budzi tylu wątpliwości natury etycznej. W związku z rosnącymi kosztami produkcji mięsa metodami konwencjonalnymi oraz rosnącą populacją ludności, mięso in vitro może być jedną z nowych technologii podtrzymujących odpowiednią podaż żywności do roku 2050.\nHodowla mięsa jest jednak obecnie bardzo droga, lecz szacuje się, że koszty produkcji będą systematycznie spadać wraz z rozwojem przemysłowego zastosowania tej metody produkcji. Potencjalnie każda zwierzęca tkanka mięśniowa może zostać wyhodowana w procesie in vitro.\nW produkcję czystego mięsa zainwestował jeden z największych producentów drobiu w Europie, niemiecka Grupa PHW (2,46 mld euro obrotów rocznie). Wsparła ona działalność izraelskiego start-upa SuperMeat.\nJedną z czołowych publikacji propagujących ideę produkcji czystego mięsa jest książka Paula Shapiro pt. Clean Meat: How Growing Meat Without Animals Will Revolutionize Dinner and the World z 2018, wydana w tym samym roku w Polsce pt. Czyste mięso. Jak hodowla mięsa bez zwierząt zrewolucjonizuje twój obiad i cały świat.\nPierwszy przypadek laboratoryjnego wyhodowania mięsa w Polsce został ogłoszony w październiku 2019. Produkt (mięso kurczaka) powstał w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie. Wykonawcą trwającego 2 miesiące eksperymentu był Stanisław Łoboziak. Potrawę sporządzoną z tak uzyskanego mięsa publicznie spożył dyrektor Centrum Robert Firmhofer.\n\n\n== Firmy produkujące mięso in vitro ==\n\nDo końca 2023 roku nad produkcją mięsa komórkowego pracowały co najmniej 174 firmy.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nPrawa zwierząt\nDyskryminacja gatunkowa\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mikromacierz białkowa\n\nMikromacierz białkowa – płytka szklana lub plastikowa z naniesionymi w regularnych pozycjach mikroskopowej wielkości polami, zawierającymi białka lub związki wiążące białka. Pozwalają na oznaczanie rodzajów, ilości lub aktywności białek w badanym preparacie.\n\n\n== Zasada działania ==\nMikromacierze białkowe działają podobnie do mikromacierzy DNA, ale opierają się na immunologicznej zasadzie wiązania przeciwciał z antygenami. W zależności od zastosowania, na płytkę naniesione są różne przeciwciała, antygeny (jeżeli badamy przeciwciała) lub badany lizat (w mikromacierzach odwrotnych). Na takiej płytce umieszcza się preparat (np. krew albo lizat tkankowy), a następnie - za pomocą pomiaru fluorescencji lub promieniowania radioizotopów - bada, które białka zostały związane.\n\n\n== Rodzaje ==\nMikromacierze wychwytujące (ang. capture arrays), pokryte przeciwciałami (lub innymi związkami wiążącymi białka); wykorzystywane do pomiarów ilościowych,\nMikromacierze odwrotne (ang. reverse arrays), na które naniesiona jest badana próbka; rodzaje białek w próbce oznacza się, umieszczając na niej odpowiednie przeciwciała,\nMikromacierze czynnościowe (ang. functional arrays), służące do badania interakcji białko-białko.\n\n\n== Zastosowania ==\nMikromacierze białkowe znajdują szerokie zastosowanie w badaniach proteomicznych. Pozwalają m.in. na oznaczanie profili proteomicznych tkanek, znajdowanie markerów wykorzystywanych w diagnostyce chorób oraz badanie interakcji między białkami.\n\n\n== Zobacz też ==\nELISA (test immunoenzymatyczny)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mikromacierz DNA\n\nMikromacierzDNA, chip DNA – płytka szklana lub plastikowa z naniesionymi w regularnych pozycjach mikroskopowej wielkości polami (ang. spots), zawierającymi różniące się od siebie sekwencją fragmenty DNA. Fragmenty te są sondami, które wykrywają przez hybrydyzację komplementarne do siebie cząsteczki DNA lub RNA.\n\nRóżnego typu mikromacierze mają wiele zastosowań, z których najczęstsze to badanie ekspresji genów. Dzięki miniaturyzacji możliwe jest jednoczesne badanie wielu genów w próbce. Na powierzchni kilku cm2, w mikrometrowych odstępach, umieszczone są sondy pozwalające badać ekspresję nawet kilkudziesięciu tysięcy sekwencji jednocześnie.\nPodobny format (bardzo wiele różnych odczynników testujących na niewielkiej powierzchni) do mikromacierzy DNA mają inne mikromacierze stosowane w badaniach biologicznych, medycznych i chemicznych (mikromacierze tkankowe, białkowe, przeciwciał, związków chemicznych).\n\n\n== Rodzaje mikromacierzy ==\nZe względu na budowę sond:\n\nmikromacierze oligonukleotydowe (ang. oligo array) - na płytce naniesione są krótkie, na ogół 25-70 nukleotydowe sekwencje sond;\nmikromacierze cDNA (ang. cDNA array) - sondy znacznie dłuższe, zazwyczaj odpowiadające pełnym sekwencjom mRNA (co w praktyce oznacza zazwyczaj kompletną sekwencje wariantu genu, lub sekwencję EST).\n\nZe względu na rodzaj wykrywanych sekwencji:\n\nmikromacierze do badania ekspresji genów\nnajczęściej stosowane - sondy w obrębie sekwencji mRNA\nmikromacierze eksonowe (sondy to sekwencje eksonów)\nmikromacierze pokrywające genom (ang. tiling array)-do badania ekspresji obszarów pozagenowych\nmikromacierze do badania splicingu (ang. splicing array)- badanie ekspresji różnych form splicingowych tego samego genu\nmikromacierze do badania sekwencji genów (genotypowania)\nmikromacierze SNP – odróżnianie jednonukleotydowych polimorfizmów DNA\n\n\n== Zasada działania ==\nPodstawą działania mikromacierzy jest, tak jak w tradycyjnej hybrydyzacji Southerna, komplementarność kwasów nukleinowych.\nMikromacierz zawiera sekwencje komplementarne do badanych sekwencji. Próbkę kwasu nukleinowego wyznakowuje się (jednym lub dwoma znacznikami fluorescencyjnymi) i hybrydyzuje z mikromacierzą. Cząsteczki wyznakowanego kwasu nukleinowego wiążą się do komplementarnych sekwencji. Obraz sczytuje się ilościowo (za pomocą lasera lub mikroskopu). Intensywność sygnału dla poszczególnych sond mikromacierzy jest proporcjonalna do ilości kwasu nukleinowego o danej sekwencji w próbce.\nIntensywność sygnału dla pojedynczej sondy zależy również od siły wiązania kwasu nukleinowego z sondą, charakterystycznej dla danej sekwencji sondy.\nW związku z tym ilościowo można porównywać jedynie sygnał dla tej samej sondy w różnych próbkach, natomiast porównywanie sygnału dla dwóch różnych sond jest nieuprawnione.\nDla mikromacierzy cDNA informację o względnej sile sygnału w dwóch próbkach otrzymuje się bezpośrednio z doświadczenia, gdyż z jedną mikromacierzą hybrydyzuje się dwie próbki, wyznakowane znacznikami o różnych kolorach. Dla mikromacierzy oligonukleotydowych wynik otrzymuje się w postaci bezwzględnej (każda mikromacierz mierzona osobno), ale zastrzeżenie o nieporównywaniu sygnału między sondami nadal obowiązuje.\nZ mikromacierzami DNA hybrydyzuje się cDNA zsyntetyzowany na matrycy badanego RNA, cRNA uzyskany na podstawie cDNA lub DNA (dla mikromacierzy genotypujących).\n\n\n== Schemat przebiegu doświadczenia ==\nzebranie próbki i izolacja RNA (standardowo kilka mikrogramów, zaawansowane techniki amplifikacji pozwalają użyć RNA z zaledwie kilkuset komórek)\nsynteza cDNA na matrycy wyizolowanego RNA\nsynteza wyznakowanego cRNA na podstawie cDNA (lub wyznakowanie cDNA)\nhybrydyzacja wyznakowanego kwasu nukleinowego z mikromacierzą\npłukanie mikromacierzy, w celu usunięcia niesparowanych sekwencji\nskanowanie obrazu mikromacierzy\nprzekształcenie obrazu w zbiór danych wartości ekspresji dla każdej sondy\n\n\n== Technologia wytwarzania mikromacierzy ==\nMikromacierze wytwarza się nanosząc na płytkę gotowe sondy lub syntetyzując je in situ. Pierwszą metodą produkuje się mikromacierze cDNA i można ją stosować do mikromacierzy oligonukleotydowych. Sondy przygotowuje się np. metodą PCR. Druga metoda służy wytwarzaniu mikromacierzy składających się z krótkich oligonukleotydów.\n\n\n== Analiza danych ==\nDane z mikromacierzy trzeba poddać wstępnej obróbce. Składają się na nią:\n\nAnaliza zeskanowanego obrazu – obliczenie intensywności sygnału dla każdej sondy\nOdjęcie sygnału tła\nNormalizacja danych – modyfikacja wartości ekspresji w celu dostosowania do całości eksperymentu lub do zamierzonego rozkładu, niezbędna dla porównywania intensywności między macierzami\nPodsumowanie danych – w macierzach oligo – podsumowanie wartości dla grup sond (ang. probeset). Może być wykonywane dla każdej grupy sond osobno (np. metoda MAS5) lub za pomocą globalnego modelu dla całego doświadczenia (np. metody RMA, plier)\nProblemy z analizą danych z mikromacierzy polegają na ogromnej liczbie sond i badanych\ngenów (zazwyczaj ok. 10–30 tysięcy transkryptów, macierze eksonowe w 2006 r. zawierają 6 milionów sond). Jednocześnie liczba mikromacierzy użytych w eksperymencie jest stosunkowo nieduża (kilka – kilkadziesiąt).\nWynikowy zbiór danych poddaje się analizom, których metodologia wywodzi się ze statystyki i eksploracji danych. Zbiór danych z mikromacierzy ma małą liczbę równoległych obserwacji (pojedynczych mikromacierzy), ale pomiary wykonywane są dla ogromnej liczby sond – odpowiada to jednoczesnemu testowaniu tej liczby hipotez.\nMetody obliczeniowe stosowane dla mikromacierzy pozwalają na takie analizy, jak:\n\nznajdowanie genów, różniących się ekspresją między próbkami (test T, SAM, Rank product, ANOVA)\nanaliza zmian ekspresji w czasie\nklasyfikacja i grupowanie genów ze względu na profil ekspresji w próbkach (np. geny eksprymowane w tkance zdrowej i nowotworowej)\nklasyfikacja i grupowanie próbek ze względu na profil ekspresji genów (np. odróżnianie podtypów nowotworu)\nDodatkowy problem to niejednoznaczny stosunek sonda:gen. Z jednej strony, mRNA może hybrydyzować krzyżowo z sondą, która została zaprojektowana dla innego genu. Z drugiej strony, ze względu na niedoskonałość bibliotek EST używanych do projektowania mikromacierzy, niektóre warianty mRNA dla danego genu mogą pozostać niewykryte.\nWiele metod analizy mikromacierzy dostępnych jest w oprogramowaniu open source.\nJednym z najpopularniejszych pakietów jest BioConductor, napisany dla języka R.\nAby polepszyć porównywalność eksperymentów, postuluje się opisywanie eksperymentów na mikromacierzach za pomocą standardu MIAME oraz umieszczanie ich w powszechnie dostępnych repozytoriach.\n\n\n== Konstruowanie eksperymentu z użyciem mikromacierzy ==\nZe względu na wysokie koszty liczba mikromacierzy w doświadczeniu jest zwykle niewielka – wiele doświadczeń odbywa się z użyciem kilku–kilkudziesięciu mikromacierzy. Wymusza to bardzo dokładne planowanie doświadczenia.\nKażdą mikromacierz hybrydyzuje z tym samym RNA/cDNA (repliki) lub z inną próbką, w celu porównań.\nRepliki stosuje się aby zwiększyć wiarygodność analizy statystycznej.\n\n\n== Zobacz też ==\nmikromacierz białkowa\n\n\n== Przykłady zastosowań ==\nZnajdowanie genów reagujących zmianą ekspresji na zmiany:\nw środowisku (np. podanie leku)\nw genotypie (np. obecność transgenu)\nZnajdowanie genów, których ekspresja różni się\nmiędzy tkankami\npodczas rozwoju\nw tkance chorej i zdrowej\nmiędzy gatunkami.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nOtwarte repozytoria danych z mikromacierzy:\n\nArrayExpress\nGEO", "source": "wikipedia"}
{"text": "Monoploid\n\nMonoploid – organizm, w którego komórkach somatycznych występuje jeden zespół chromosomów niehomologicznych, nazywany podstawowym zespołem chromosomów. Liczbę chromosomów zespołu podstawowego określa się liczbą podstawową (x). U monoploidów jest ona równa liczbie haploidalnej (n), ale u innych haploidów n jest wielokrotnością x.\n\n\n== Zwierzęta ==\nU większości gatunków zwierząt monoploidalność jest rzadkim zaburzeniem. Monoploidalne komórki nie mogą ulegać podziałom mejotycznym, dlatego osobniki z tym zaburzeniem są zwykle sterylne.\nNormalnie monoploidalne są jednak na przykład samce pszczół, os i mrówek. Samce u tych gatunków rozwijają się partenogenetycznie, czyli z niezapłodnionego jaja. Do wytworzenia gamet dochodzi zaś w wyniku mitozy. Jest to tak zwana haplodiploidalność.\n\n\n== Rośliny ==\n\nMonoploidy są kategorią roślin haploidalnych rzadko występujących w naturze.\nZyskały za to duże znaczenie w hodowli roślin dzięki uzyskiwaniu metodami biotechnologicznymi. Główna korzyść z uzyskanych monoploidów polega na możliwości otrzymywania linii czystych, które służą do wytwarzania mieszańców heterozyjnych o przewidywalnych cechach. Monoploidy umożliwiają też ujawnienia korzystnych dla człowieka cech recesywnych. Mogą one być obecne, ale ukryte (w wyniku heterozygotyczności) u osobników macierzystych.\nMonoploidy są zwykle sterylne, możliwe jest stosunkowo proste uzyskanie z nich w pełni homozygotycznych diploidów. W tym celu traktuje się tkankę merystematyczną kolchicyną. Związek ten hamuje wytwarzanie wrzeciona mitotycznego, co skutkuje zwielokrotnieniem liczby chromosomów w powstających komórkach. Niekiedy dochodzi do spontanicznej diploidyzacji dzielących się komórek stożka wzrostu pędu.\n\n\n== Zobacz też ==\nhaplont\npoliploidalność\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Nanobiotechnologia\n\nNanobiotechnologia (lub bionanotechnologia) – dziedzina nanotechnologii na pograniczu biologii i biochemii. Zajmuje się przede wszystkim badaniem istniejących nanostruktur, umożliwiając ich wykorzystanie na skalę przemysłową, ale również tworzeniem nowych metod badawczych biologii.\nCzęsto terminu bionanotechnologia zwykle używa się naprzemiennie z nanobiotechnnologią, niekiedy są one jednak rozdzielane. Nanobiotechnologię uznaje się wtedy za dyscyplinę, zajmującą się wykorzystaniem nanotechnologii jako metody badawczej biotechnologii, kiedy bionanotechnologia zajmuje się wszystkim na pograniczu biologii i nanotechnologii, włącznie z używaniem biomolekuł jako inspiracji projektów nanotechnnologicznych.\nNanobiotechnologii często używa się też, by opisać multidyscyplinarne techniki badawcze związane z sensorami biologicznymi, leżące na pograniczu fotoniki, biologii, chemii, biofizyki i inżynierii. Pomiary w biologii z użyciem falowodu, jak interferometria są kolejnym przykładem.\nNanobiotechnologia jest wykorzystywana w kulturach tkankowych. Podawanie mikroskładników odżywczych na poziomie pojedynczych atomów i cząsteczek pozwala na stymulację różnych etapów rozwojowych, inicjację podziału i różnicowania się komórek przy produkcji materiału roślinnego, który musi być wyrównany jakościowo i jednolity genetycznie.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nNanoNet.pl, portal o nanotechnologii\nOxford University Bionanotechnology. bionanotechnology.ox.ac.uk. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-03-08)]. (ang.).\nDistance and Independent Studies Center (DISC) in Kaiserslautern (niem. • ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Paliwo syntetyczne\n\nPaliwo syntetyczne – paliwo otrzymane w drodze syntezy organicznej mogące stanowić alternatywę dla benzyny lub oleju napędowego. W zależności od zastosowanego surowca wyróżnia się technologie:\n\nGas to liquid (GTL) – paliwa otrzymywane z gazu ziemnego\nCoal to liquid (CTL) – paliwa otrzymywane z węgla\nBiomass to liquid (BTL) – paliwa otrzymywane z biomasy.\nDotychczas najbardziej rozwinięte są dwie pierwsze technologie. Benzynę syntetyczną opartą na węglu stosowano podczas II wojny światowej, np. w Policach działała jedna z największych niemieckich fabryk benzyny syntetycznej, należąca do IG Farben. Fabrykę zrujnowano w trakcie wojny. Współcześnie jest powszechnie stosowana w Południowej Afryce. Produkcja paliw syntetycznych opartych na biomasie jest w fazie eksperymentów, jednak może zdobyć dużą popularność dzięki promocji rozwiązań korzystnych dla środowiska naturalnego (biopaliwa są promowane w ramach walki z globalnym ociepleniem).\nPodstawowym rodzajem syntezy zastosowanym przy produkcji paliw syntetycznych jest synteza Fischera-Tropscha.\nDo paliw syntetycznych należą:\n\nbenzyna syntetyczna\neter dimetylowy\nsyntetyczne substytuty oleju napędowego (np. SunDiesel)\nmetanol.\n\n\n== Paliwa syntetyczne w Polsce ==\nRozważano produkcję paliw syntetycznych w Polsce w oparciu o duże zasoby węgla.\nProwadzono prace nad rozpoczęciem w Polsce produkcji paliwa BTL, ale się nie powiodły.\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nTania benzyna z drewna lub węgla (pol.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pasażowanie komórek\n\nPasażowanie komórek – technika stosowana w hodowli komórek somatycznych.\nPonieważ komórki dzielą się mitotycznie, dłuższy okres hodowli powoduje całkowite zapełnienie naczynia hodowlanego, zubożenie podłoża i – najczęściej – śmierć komórek. Pasażowanie polega na przeniesieniu komórek ze starego naczynia do nowych naczyń, zawierających świeżą pożywkę. Stosunek pasażowania mówi, w ilu nowych naczyniach umieszcza się komórki z jednego starego naczynia o tej samej powierzchni lub objętości (na przykład pasażowanie w stosunku 1:5). Pasażowanie linii komórkowych umożliwia hodowanie nowych pokoleń identycznych komórek praktycznie w nieskończoność.\n\n\n== Pasażowanie komórek zwierzęcych ==\nKomórki zwierzęce hodowane są w laboratoriach w postaci zawiesinowej (komórki nieprzylegające, np. limfocyty) lub przylegającej (np. komórki śródbłonka).\nPasażowanie komórek zawiesinowych polega na ich zebraniu z naczynia hodowlanego, zwirowaniu przy przeciążeniu około 200 g (zwykle przez 5–10 minut), a następnie rozproszeniu w większej ilości pożywki i przeniesieniu do większej liczby naczyń hodowlanych.\nPasażowanie komórek przylegających zwane jest także trypsynizacją, gdyż stosuje się w tym celu enzym trypsynę, zwykle w stężeniu 0,25%. Trypsyna trawi białka błony komórkowej, którymi przyczepiają się one do dna i ścianek naczynia, dzięki czemu komórki przechodzą do zawiesiny. Ponieważ trypsyna trawi również białka błony niezbędne do życia komórek, po ich odczepieniu dodaje się pożywkę z inhibitorem trypsyny. Gdy komórki znajdą się w zawiesinie, postępuje się z nimi dalej tak, jak przy pasażowaniu komórek zawiesinowych. Po kilku lub kilkunastu godzinach od przeniesienia komórki ulegają ponownej adhezji do powierzchni naczyń.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Podłoże Kliglera\n\nPodłoże Kliglera – diagnostyczne podłoże stosowane do identyfikacji Gram-ujemnych pałeczek o małych wymaganiach odżywczych. Stosowane często w diagnostyce enterobakterii. Pozwala ono zbadać zdolność rozkładu glukozy, laktozy i redukcji tiosiarczanu do H2S. Podłoże przygotowywane jest w próbówkach w postaci małych półskosów.\n\n\n== Skład ==\nW skład podłoża Kliglera wchodzą:\n\nstarty na proszek ekstrakt z mięsa (\"Lab-Lemco powder\")\nekstrakt z drożdży\npepton\nchlorek sodu\nlaktoza\nglukoza\nanion cytrynianu żelazowego\ntiosiarczan sodu\nczerwień fenolowa\nagar.\n\n\n== Stosowanie ==\nIdentyfikację na podłożu Kliglera dokonuje się w specjalnie przygotowanych pojemnikach, podzielonych skośnie na część górną i dolną, gdzie na obie nakłada się próbkę.\nOdczyt dokonuje się po 18-24 godzinach przebywania próbki w temperaturze 35 stopni Celsjusza.\nOdczyt polega na zbadaniu koloru obu części pojemnika, oraz na analizie wydzielania gazu (zwłaszcza siarkowodoru).\n\n\n== Interpretacja wyników ==\nZmiana zabarwienia części słupkowej (dolnej) na żółtą oznacza, że bakterie rozkładają glukozę\nZmiana zabarwienia części słupkowej i skośnej (górnej) na żółtą oznacza, że bakterie rozkładają glukozę i laktozę.\nZaczernienie podłoża świadczy o aktywności enzymów proteolitycznych (wydzielanie siarkowodoru)\n\n\n== Przykładowe wyniki ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nopis podłoża w sklepie z aparaturą badawczą BTL\nopis podłoża z instrukcją użycia w sklepie z aparaturą badawczą Oxoid\nDiagnostyka mikrobiologiczna - sprawdzanie właściwości biochemicznych drobnoustrojów - artykuł z serwisu laboratoria.net\nSzereg biochemiczny dla bakterii z rodziny Enterobacteriaceae według naukowców Uniwersytetu Gdańskiego", "source": "wikipedia"}
{"text": "Quorn (substytut mięsa)\n\nQuorn – substytut mięsa dostępny w sprzedaży w Wielkiej Brytanii, Irlandii, USA, Australii, Szwecji, Włoszech, Francji, Szwajcarii, Belgii, Holandii, Hiszpanii, Nowej Zelandii, Norwegii, RPA, Danii, Finlandii i Niemczech. Jego produkcja została rozpoczęta w 1985 roku przez Marlow Foods; obecnie właścicielem marki jest Monde Nissin Corporation. Quorn został tak zaprojektowany, aby naśladować teksturę i smak mięsa. Jego głównym składnikiem są mykoproteiny pochodzące z grzyba Fusarium venenatum, który jest uprawiany w procesie fermentacji, według producenta przypominającym produkcję piwa lub jogurtu.\nProdukt jest sprzedawany jako substytut mięsa, zarówno jako półprodukt do dalszej obróbki, jak i składnik gotowych dań. W większości produktów wysuszona masa grzybowa jest mieszana z białkiem jaja, który ma działanie wiążące i pozwala otrzymać pożądaną konsystencję (teksturę), a następnie jest formowana w produkt ostateczny. W wersji wegańskiej jako spoiwa zamiast białka jaja wykorzystuje się białko pozyskiwane z ziemniaków.\n\n\n== Produkcja ==\n\nQuorn powstaje ze szczepu PTA-2684 pleśni Fusarium venenatum naturalnie występującej w ziemi (początkowo mylnie zidentyfikowanej jako  Fusarium graminearum). Grzyb jest uprawiany w ciągle napowietrzanej wodzie umieszczonej w sterylnie czystych zbiornikach. Do bulionu fermentacyjnego dodawana jest glukoza, źródło azotu oraz witaminy i minerały, w celu poprawienia jakości produktu. Otrzymane mykoproteiny są ekstrahowane i podgrzewane w celu usunięcia nadmiaru RNA. Poprzednie próby wyprodukowania białka spożywczego metodą fermentacji nie powiodły się, właśnie ze względu na nadmierną zawartość DNA i RNA. Bez etapu podgrzewania, puryna znajdująca się w kwasach nukleinowych jest metabolizowana przez ludzi do kwasu moczowego, którego nadmiar może prowadzić do rozwoju dny moczanowej. Należy jednak zauważyć, że najnowsze badania sugerują, że do czynników dietetycznych, które dotychczas uważano za powiązane z rozwojem dny moczanowej, nie zalicza się spożycia warzyw bogatych w purynę, ani suma spożytego białka. Narodowe Centrum Edukacji Żywienia (NCEŻ) w najnowszych zaleceniach wskazuje, że warzywa, grzyby i nasiona strączkowe nie zwiększają ryzyka rozwoju dny moczanowej, jednak grzyby nie powinny stanowić podstawy diety.\nNa kolejnym etapie produkcji mykoproteiny są suszone i mieszane z białkiem jaja, które wiąże masę. Następnie w celu uzyskania fizycznych cech charakterystycznych dla mięsa, masa jest poddawana procesowi nadawania tekstury i formowana w ostateczną postać: mielonkę, przypominającą mieloną wołowinę; piersi kurczaka; pulpety; pieczeń z indyka lub kawałki, przypominające pokrojoną pierś z kurczaka. W zależności od formy produktu końcowego, Quorn może mieć różne kolory. Nadaje się on do zastosowania jako substytut mięsa w różnych daniach, np. takich jak gulasze lub zapiekanki.\nQuorn cechuje się wysoką zawartością białka i błonnika pokarmowego oraz niską zawartością tłuszczów nienasyconych. Zawiera mniej żelaza, niż większość odmian mięsa. Producent nie ujawnia szczegółowych informacji na temat dodatków, które są używane w celu nadania produktowi charakteru prawdziwego mięsa. Uważa się, że jest on akceptowalny w diecie dzieci powyżej 9. miesiąca życia, ale powinien być wprowadzany stopniowo. Produkty o dużej zawartości błonnika i niskiej kaloryczności są bardziej odpowiednie dla dorosłych, niż małych dzieci. Zbyt duża zawartość błonnika pokarmowego w diecie może być także przyczyną wzdęć. Zawartość soli jest różna, w zależności od rodzaju produktu.\nŚlad węglowy mielonki Quorn w UK jest szacowany na nie więcej, niż 20% wartości generowanej przez produkcję wołowiny.\n\n\n=== Wartość odżywcza ===\n\n\n== Wygaśnięcie patentu ==\nPrawa patentowe w Unii Europejskiej wygasają 20 lat od daty przyznania. Pierwszy patent dotyczący technologii produkcji mykoprotein w oparciu o szczep PTA-2684 pleśni Fusarium venenatum został przyznany w 1985 roku, a do roku 2010 wygasł on już na terenie wszystkich krajów Unii Europejskiej. Tym samym, obecnie każdy może produkować ten rodzaj mykoprotein, przy użyciu wcześniej opatentowanej technologii. Nazwa Quorn nadal pozostaje własnością Marlow Foods.\n\n\n== Zobacz też ==\nBiałka z pojedynczych komórek\nSubstytut mięsa\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Roślinne kultury in vitro\n\nRoślinne kultury in vitro – hodowla komórek, tkanek lub organów roślinnych prowadzona w naczyniach szklanych na specjalnych pożywkach w warunkach sterylnych.\n\n\n== Specyfika roślinnych kultur in vitro ==\nKomórki roślinne wykazują totipotencję, czyli zdolność do nieograniczonego dzielenia się i różnicowania się w dowolny typ komórek, co pozwala na odtworzenie całego organizmu rośliny. Do podziałów i wzrostu w kulturach in vitro komórki roślinne skłonne są jednak w różnym stopniu. Najbardziej nadają się komórki o niskim stopniu zróżnicowania i specjalizacji, z żywotnym jądrem komórkowym, nieuszkodzonymi błonami plazmatycznymi i cienkimi ścianami komórkowymi. Najlepsze są wierzchołki korzenia i pędu, zawiązki pąków bocznych oraz inne zawierające tkankę merystematyczną. Nadają są również tkanki zróżnicowane, które zdolne są do odróżnicowania, tj. powrotu do stanu merystematycznego (np. komórki miękiszowe bulwy, kory łodygowej i korzeniowej).\nKomórki te mogą ulec ponownemu zróżnicowaniu się (redyferencjacji), co umożliwia regenerację organów roślinnych. Organogeneza może być bezpośrednia (na fragmencie rośliny na pożywce tworzą się organy takie jak korzenie, pędy, zarodki) lub pośrednia (organogenezę poprzedza powstanie kalusa). Najłatwiej regeneracja przebiega u roślin dwuliściennych, najtrudniej u nagonasiennych. Bodźcem do odróżnicowania się jest odizolowanie komórek od rośliny matecznej oraz użycie regulatorów wzrostu w pożywce. \nZawiązki pędu i korzenia w kulturach in vitro mogą tworzyć dwubiegunowe struktury przypominające zarodki występujące normalnie w nasionach. Proces ten nazywany jest embriogenezą i indukowany jest głównie przez odpowiedni skład pożywki (w warunkach naturalnych indukuje ją zapłodnienie). Zarodki rozwijające się w taki sposób (bez zapłodnienia) nazywane są zarodkami apomiktycznymi. Zarodki te mogą powstawać z niezapłodnionych żeńskich komórek generatywnych (zarodki partenogenetyczne), z komórek męskiego gametofitu (zarodki androgeniczne) lub z komórek somatycznych (zarodki somatyczne).\n\n\n== Warunki roślinnych hodowli in vitro ==\n\nKultury in vitro prowadzone są w warunkach sterylnych. Jałowienie materiału roślinnego przeprowadza się przez zanurzenie przez określony czas w roztworze sterylizującym (zwykle 5–30 minut), a następnie materiał płucze się w sterylnej wodzie. Do odkażania stosuje się zwykle roztwory podchlorynu sodu lub wapnia, rzadziej chloraminy, sublimat, antybiotyki, wodę bromową. Wstępnie fragment rośliny można oczyszczać i odkażać przez krótkie zanurzenie w 70-procentowym etanolu. \nDla większości roślinnych kultur temperatura optymalna mieści się w zakresie 24–26 °C, a intensywność oświetlenia 8–15 W/m2. Niektóre hodowle są prowadzone w całkowitej ciemności, zwłaszcza kalusa i korzeni. Długość dnia zwykle wynosi 16 godzin na dobę. Kultury prowadzi się w zamkniętych naczyniach o wysokim poziomie wilgotności. \nW komorze laminarnej skalpelem formuje się eksplantat pierwotny (pobrany z roślin rosnących w warunkach niesterylnych) i obcina martwą tkankę powstałą w wyniku działania środka sterylizującego. Następnie materiał przenosi się pincetą na pożywkę. Pożywki zależnie od rodzaju i fazy kultury mogą być płynne lub zestalone (zwykle agarem). Ich skład zależy od gatunku rośliny, rodzaju eksplantatu, szybkości wzrostu i indukcji organów. Zawierają substancje mineralne oraz organiczne: głównie cukry, witaminy, aminokwasy, regulatory wzrostu. Należą do nich auksyny, cytokininy, gibereliny i inhibitory wzrostu. Pasażowanie (przenoszenie na świeżą pożywkę) odbywa się zazwyczaj co 2–6 tygodni. \nPrzy przenoszeniu kultur in vitro do warunków naturalnych (ex vitro), ze względu na przyzwyczajenie roślin do wysokiej wilgotności i odżywiania przez pożywki, wymagana jest aklimatyzacja. Trwa ona zwykle 7–14 dni i polega na stopniowym dopasowywaniu warunków w szklarni lub w pomieszczeniu wegetacyjnym.\n\n\n== Rodzaje kultur roślinnych ==\n\n\n=== Kultura kalusa ===\n\nKalus (tkanka przyranna) powstaje w naturze w wyniku uszkodzenia rośliny. W kulturach in vitro jego wytwarzanie można zainicjować dodatkiem odpowiednich regulatorów wzrostu do pożywki, wykorzystując dowolną tkankę lub organ rośliny. U każdego gatunku można znaleźć takie części rośliny, które łatwiej tworzą kalus niż inne. Generalnie kalus może szybciej powstawać z eksplantatu zawierającego tkankę merystematyczną. \nPoczątkowo niezróżnicowany kalus składa się z komórek parenchymatycznych o różnym kształcie i wielkości. Później powstają również nieregularne formacje tkanek przewodzących (nietworzące funkcjonalnego systemu) i centra merystematyczne. W centrach mogą powstawać korzenie przybyszowe, pędy, liście, kwiaty oraz przybyszowe zarodki (zarodki somatyczne).\nBarwa kalusa może być jednolita lub zróżnicowana, biała, żółta, pomarańczowa, zielona. Jest tkanką niestabilną genetycznie – występują zmiany liczby i struktury chromosomów, tym częściej, im pożywka bogatsza w regulatory wzrostu, kultura starsza, a czas między pasażowaniami krótszy.\nAby zainicjować wzrost kalusa na eksplantacie pierwotnym należy dodać regulatory wzrostu – dla jednoliściennych zwykle jest to dodatek auksyny; w innych przypadkach tylko cytokininy lub cytokininy i auksyny. Po kilku tygodniach kalus, który wyrósł na eksplantacie pierwotnym jest odcinany i przenoszony na świeżą pożywkę. Po kolejnych pasażowaniach wymaga zwykle mniejszej ilości regulatorów lub wręcz może się przystosować do wzrostu bez ich. Kalus na pożywkach stałych rośnie wolniej niż na pożywkach płynnych.\nKultury kalusa są wykorzystywane do mikrorozmnażania (klonowania roślin in vitro) dzięki jego zdolności do tworzenia zarodków i organów przybyszowych, stanowią materiał wyjściowy do kultury zawiesin komórkowych i kultury pojedynczych komórek roślinnych. Używane są w badaniach nad różnicowaniem się komórek roślinnych, morfogenezą i metabolizmem. \n\n\n=== Kultura zawiesin komórkowych ===\nKultury zawiesinowe to zbiór mało zróżnicowanych, szybko dzielących się komórek zawieszonych w płynnej pożywce, którą poddaje się mieszaniu lub wytrząsaniu w celu dobrego rozproszenia komórek i napowietrzenia. Występują w nich także niekorzystne agregaty komórkowe – na komórki wewnątrz takiego agregatu mogą nie działać te same czynniki co na resztę komórek.\nKultury zawiesinowe zazwyczaj powstają z luźnej, mało zróżnicowanej tkanki kalusowej. Znacznie rzadziej używa się zmacerowane tkanki roślin ze względu na zbyt duży stres komórek przy przejściu wprost (bez stadium kalusa) do warunków in vitro. Mogą być prowadzone w systemie okresowym (do wyczerpania składników pożywki) lub ciągłym (stały dopływ świeżej pożywki i odpływ zużytej). W systemie ciągłym można wyróżnić systemy zamknięte (komórki nie są stale odprowadzane i ich biomasa w zawiesinie rośnie) oraz systemy otwarte (liczba komórek w jednostce objętości jest utrzymywana na mniej więcej stałym poziomie). W tym celu mierzy się gęstość hodowli za pośrednictwem jej zmętnienia. Odbywa się to w bioreaktorach dostosowujących warunki hodowli do tego parametru (tzw. turbidostaty).\nKomórki w zawiesinach rosną szybciej niż w innych rodzajach kultur, dlatego pasażuje się je częściej – co 8–21 dni. \n\n\n=== Kultura organów roślinnych ===\nW kulturach organów roślinnych wykorzystuje się zdolność do regeneracji z pierwotnej tkanki merystematycznej eksplantatu bądź jego zdolność do tworzenia organów przybyszowych bezpośrednio lub za pośrednictwem kalusa. \nOrganogeneza w kulturach kalusa podlega regulacji przez hormony roślinne w pożywce. Przykładowo u cykorii auksyna w niskich stężeniach (1 mg kwasu indolilooctowego/dm3) hamuje rozwój pędów, w wyższych (10 mg/dm3) pobudza wzrost korzeni, aż wreszcie przy wysokim stężeniu (100 mg/dm3) hamuje całkowicie organogenezę i stymuluje jedynie rozrost kalusa. Organogeneza w kulturach kalusa tytoniu szlachetnego regulowana jest głównie proporcją auksyn do cytokinin. Duży udział cytokinin powoduje tworzenie się pędów; duży udział auksyn – korzeni. Nie u wszystkich jednak gatunków roślin występują takie zależności. \n\n\n== Zastosowanie roślinnych kultur in vitro ==\nmikrorozmnażanie – rozmnażanie wegetatywne roślin z użyciem kultur in vitro. Ze względu na wysokie koszty produkcji technika ta jest stosowana głównie do drogich roślin ozdobnych, cennych materiałów hodowlanych i gatunków zagrożonych wyginięciem, w przypadku kiedy nie istnieją skuteczniejsze metody rozmnażania wegetatywnego, a kwitnienie i owocowanie roślin następuje nawet po kilkudziesięciu latach. Do mikrorozmnażania służą eksplantaty wierzchołkowe lub odcinki łodygi z merystemem lub pąkiem kątowym.\nuwalnianie roślin od wirusów i innych patogenów – stosuje się w tym celu kulturę wierzchołków i pąków bocznych pędu, używając bardzo małych fragmentów (zazwyczaj poniżej 1 mm). Powinien zawierać merystem i zawiązki najmłodszych liści.\nbadania nad komórkami roślinnymi.\nselekcja na poziomie komórkowym roślin o pożądanych cechach. Daje to możliwość oceny dużej liczby komórek lub osobników na niewielkiej przestrzeni oraz uniezależnienie od pory roku i łatwą kontrolę warunków środowiska.\nuzyskiwanie roślin transgenicznych – np. regeneracja roślin z transformowanych komórek, fuzje protoplastów.\nprodukcja metabolitów wtórnych – w skali przemysłowej przy pomocy kultur roślinnych in vitro produkuje się m.in. alkaninę (Lithospermum erythrorhizon), berberynę (Coptis japonica), polisacharydy (jeżówka purpurowa), winkaminę (barwinek pospolity), geraniol (bodziszek).\nbiotransformacje – roślinne kultury wykorzystuje się do enzymatycznego przekształcania takich substancji jak monoterpeny (składniki olejków eterycznych), diterpeny (np. przekształcanie stwiolu do stewiozydu), triterpeny, związki steroidowe, związki fenolowe, alkaloidy (np. biotrasformacja hioscyjaminy do skopolaminy).\nprodukcja sztucznych nasion – są to odpowiednio zabezpieczone zarodki somatyczne.\nhaploidyzacja roślin poprzez eliminację chromosomów w zarodkach mieszańców oddalonych (np. krzyżowanie jęczmienia zwyczajnego z jęczmieniem bulwiastym) lub poprzez pobudzenie rozwoju komórek gametofitu o haploidalnej liczbie chromosomów. Takie rośliny są łatwiejsze w hodowli mutacyjnej, ale są sterylne i znacznie słabsze. Po podwojeniu liczby chromosomów u roślin haploidalnych (np. przez zastosowanie kolchicyny) otrzymuje się homozygotyczne podwójne haploidy (DH – ang. doubled haploids), których potomstwo – linie podwójnych haploidów można wykorzystywać do hodowli roślin. Pozwala to na najszybsze uzyskanie homozygotycznego materiału do hodowli.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nStefan Malepszy: Biotechnologia roślin. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14195-0.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Różnoporek dwuwarstwowy\n\nRóżnoporek dwuwarstwowy (Abortiporus biennis (Bull.) Singer) – gatunek grzybów z rodziny pucharkowatych (Podoscyphaceae).\n\n\n== Systematyka i nazewnictwo ==\nPozycja w klasyfikacji według Index Fungorum\n\nAbortiporus, Podoscyphaceae, Polyporales, Incertae sedis, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi.\nPo raz pierwszy takson ten zdiagnozował w roku 1789 Pierre Bulliard nadając mu nazwę Boletus biennis. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę, nadał mu w 1944 Rolf Singer przenosząc go do rodzaju różnoporek (Abortiporus).\nSynonimów nazwy naukowej ma ponad 60. Niektóre z nich:\n\nNazwa polska według checklist Władysława Wojewody.\n\n\n== Morfologia ==\nOwocnik\n\nMożna spotkać dwie odmienne formy różnoporka dwuwarstwowego (Abortiporus biennis): „normalnie” wyglądający, z brązowym kapeluszem o średnicy 5–15 cm i białym hymenoforem, który uszkodzony przebarwia się od czerwonawego do czerwonawo-brązowego oraz formę z nieregularnym kształtem, „przerywaną”, składającą się z nieregularnych białych porów (przypada ich 1–3 na mm), które wydzielają czerwonawy sok (gutacja) a uszkodzone przebarwiają się na czerwonawo-brązowo. W tej drugiej formie, gdy grzyb rośnie, często pochłania patyki i źdźbła trawy, tak jak robią to niektóre gatunki z rodzaju kolczakówka (Hydnellum). Owocniki nakładające się na siebie, powierzchnia szorstka, owłosiona.\n\nCechy mikroskopowe\nMiąższ twardy, biały do różowawego, czasami jasnobrązowy, po ściśnięciu pojawia się różowawy sok. Wytwarza szkliste, gładkie, elipsoidalne, nieco grubościenne zarodniki o wymiarach 4–7 × 3,5 µm, jak również i bezpłciowe chlamydospory.\n\n\n== Występowanie i siedlisko ==\nWystępuje głównie na zakopanym drewnie liściastym, najczęściej w siedliskach sztucznych, np. na resztkach pniaków na trawnikach, rzadko na pniach w bardziej naturalnych warunkach. Raczej rzadki, występuje od czerwca do stycznia.\nGatunek rzadko notowany w Polsce. Dwa stanowiska podawane są z powiatu gryfińskiego  i jedno z powiatu kołobrzeskiego. W rezerwacie Źródliskowa Buczyna pojedyncze stanowisko. W Puszczy Białowieskiej odnotowany dwukrotnie (Jaroszewicz 1996, Niemelä 2013). Kategoria zagrożenia E (Wymierające – krytycznie zagrożone).\n\n\n== Znaczenie ==\nSaprotrof, powoduje białą zgniliznę drewna. Należy do wysoce wyspecjalizowanej grupy mikroorganizmów,  znanych producentów specyficznych enzymów modyfikujących ligninę, np. lakaza, peroksydazy manganowe i peroksydazy ligninowe. Enzymy te oprócz posiadanego potencjału degradacji są znane jako bardzo przydatne w zastosowaniach biotechnologicznych. Badania naukowe mające pomóc w wykorzystaniu tego gatunku w biotechnologii:\n\nnad wykorzystaniem enzymu lakazy jako biokatalizatora w syntezie barwników tekstylnych.\nnad możliwością stosowania tego gatunku do odbarwiania barwników antrachinonowych i azowych.\nw wyniku rosnącego zainteresowania produkcją enzymów ligninolitycznych, zwłaszcza lakazy, badania nad optymalizacją warunków hodowli do produkcji  lakazy z różnoporka dwuwarstwowego (Abortiporus biennis).\nnad wpływem suplementacji azotem  na grzybiczą obróbkę trocin wierzby za pomocą różnoporka dwuwarstwowego (Abortiporus biennis) w celu poprawienia wydajności produkcji biopaliw.\nnad możliwością akumulacji metali ciężkich w grzybni różnoporka dwuwarstwowego (Abortiporus biennis) i solubilizacji nierozpuszczalnych związków metali.\nnad bardziej efektywnym zastosowaniem różnoporka dwuwarstwowego (Abortiporus biennis) w procesach bioremediacji lub jako bioindykatora skażonych zanieczyszczeniami środowisk.\nnad aktywnością antyproliferacyjną przeciwko liniom komórkowym Hep G2 i MCF-7 i aktywnością hamującą przeciwko odwrotnej transkryptazie HIV-1.\n\n\n== Gatunki podobne ==\nGmatwica chropowata (Daedaleopsis confragosa) również zaczerwienia się, ale jest twardsza, kształt owocnika ma bardziej regularny oraz występuje na gałęziach i pniach. Różnoporek dwuwarstwowy (Abortiporus biennis) może przypominać małą żagwicę listkowatą (Grifola frondosa) lub wachlarzowiec olbrzymi (Meripilus giganteus), ale oba te gatunki nie wybarwiają się na czerwono (ten ostatnia wybarwia się od szarości do czerni). Loweomyces fractipes jest bardzo podobny, z pojedynczym kapeluszem i boczną łodygą, ale nie czerwienieje, a pory są dobrze określone i mniejsze (4–5 na mm).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "SHARON (biotechnologia)\n\nSHARON (ang. single reactor system for high ammonia removal over nitrite process) – biologiczna technologia transformacji azotu amonowego do azotynów  wykorzystywana w oczyszczalniach ścieków.\nW technologii SHARON wykorzystuje się różnice szybkości wzrostu między nitrozobakteriami, które utleniają jony amonowe do azotynów, a nitrobakteriami, utleniającymi azotyny do azotanów. Prowadzi się ją w pojedynczym bioreaktorze z napowietrzaniem, bez zawracania biomasy, w pH ≈ 7 i temperaturze 35 °C. W temperaturze takiej szybkość wzrostu nitrozobakterii jest dwukrotnie większa niż nitrobakterii, które przy odpowiednio krótkim czasie zatrzymania ścieków są wymywane i w bioreaktorze możliwe jest utlenianie azotu amonowego do azotynów.\nZ badań prowadzonych przez dwa lata w 10-litrowym bioreaktorze z ciągłym mieszaniem (CSTR – ang. continuous stirred tank reactor), ciągłym napowietrzaniem i 24-godzinnym czasem zatrzymania ścieków, wynika, że 53% amoniaku było przekształcane jedynie do azotynów. Reakcja SHARON wymaga czterokrotnie mniejszych nakładów związanych z napowietrzaniem, niż tradycyjna metoda nitryfikacji do azotanów z jednoczesną następczą denitryfikacją i nie wymaga dodawania węgla organicznego, który jest konieczny dla bakterii denitryfikacyjnych.\n\n\n== Bibliografia ==\nBiologiczne usuwanie azotu mineralnego ze ścieków. W: Mieczysław K. Błaszczyk: Mikroorganizmy w ochronie środowiska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15149-2. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "SHARON-Anammox\n\nSHARON-Anammox – technologia usuwania azotu amonowego ze ścieków polegająca na połączeniu reakcji SHARON i Anammox.\nTechnologia ta przeprowadzana jest w dwóch oddzielnych bioreaktorach. W pierwszym azot amonowy jest utleniany w warunkach tlenowych do azotynów przez nitrozobakterie zgodnie z reakcją:\nNH4+ + HCO3- +0,75 O2 → 0,5 NH4+ + 0,5 NO2 + CO2 + 1,5 H2O\nNastępnie ścieki są kierowane do drugiego bioreaktora, gdzie w warunkach beztlenowych następuje konwersja jonów amonowych i azotynów do azotu cząsteczkowego.\nMetoda SHARON-Anammox jest stosowana zwykle jako drugi stopień oczyszczania ścieków mało obciążonych ładunkiem organicznym lub jako pierwszy stopień oczyszczania ścieków nieorganicznych pochodzących z produkcji nawozów azotowych. Wymaga ona mniejszej ilości tlenu niż tradycyjne utlenianie azotu amonowego do azotanów metodą nitryfikacji (1,9 g O2/g N zamiast 4,6 g O2/g N) i powoduje mniejszą produkcję biomasy niż nitryfikacja (0,08 g/g N zamiast 1 g/g N). Jej zaletą są również koszty – metoda ta jest o 90% tańsza niż usuwanie azotu metodą nitryfikacji i denitryfikacji.\n\n\n== Bibliografia ==\nBiologiczne usuwanie azotu mineralnego ze ścieków. W: Mieczysław K. Błaszczyk: Mikroorganizmy w ochronie środowiska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15149-2. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Tranzystor polowy DNA\n\nTranzystor polowy DNA (skrót ang. DNAFET) to tranzystor polowy wykorzystujący efekt polowy ładunków w DNA cząsteczce. Taki tranzystor pełni funkcję biosensora lub może być wykorzystywany do odczytu równoległych obliczeń z wykorzystaniem masowej hybrydyzacji ssDNA. \nBudowa DNAFET jest podobna do MOSFET z tym że zamiast 'coupled gate' jest użyty immobilizowany ssDNA lub podobny LNA. Jednoniciowy polinukleotyd działa jako czujnik wykrywający komplementarne cząsteczki DNA. Kiedy cząsteczka o komplementarnej sekwencji złączy się z unieruchomioną nicią następuje zmiana pola elektrycznego co powoduje zmianę przewodności tranzystora, analogicznie jak w mosfecie.\nMatryca złożona z wielu takich tranzystorów gdzie każda komórka matrycy ma immobilizowany DNA o innej sekwencji może być użyta do sekwencjonowania DNA lub wykrywania polimorfizmu pojedynczych nukleotydów. Diagnostyka SN polimorfizmu jest praktyczna w diagnostyce chorób dziedzicznych, gdzie często jeden błąd w kodzie genetycznym powoduje jakąś chorobę. \nPrzewaga DNA tranzystorów w porównaniu do innych metod stosowanych w sekwencjonowaniu DNA polega na zastosowaniu nieznakowanego DNA oraz na szybkości odczytu, która może się odbywać prawie w czasie rzeczywistym. DNAFETy są wysoko czułe gdyż tylko komplementarna sekwencja zmienia ładunek włączając tranzystor. Ciągły odczyt w trakcie hybrydyzacji dostarcza dodatkowo informacji o różnicach w sekwencji.\n\n\n== Literatura ==\nZ.Z. Li Z.Z. i inni, Sequence-Specific Label-Free DNA Sensors Based on Silicon Nanowires, „Nano Letters”, 4 (2), 2004, s. 245–247, DOI: 10.1021/nl034958e, ISSN 1530-6984 .\nE.E. Souteyrand E.E. i inni, Direct Detection of the Hybridization of Synthetic Homo-Oligomer DNA Sequences by Field Effect, „The Journal of Physical Chemistry B”, 101 (15), 1997, s. 2980–2985, DOI: 10.1021/jp963056h, ISSN 1520-6106 .\nJürgenJ. Fritz JürgenJ. i inni, Electronic detection of DNA by its intrinsic molecular charge, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 99 (22), 2002, s. 14142–14146, DOI: 10.1073/pnas.232276699, ISSN 0027-8424, PMID: 12386345, PMCID: PMC137851  (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "VeriChip\n\nVeriChip – pierwszy zaaprobowany przez amerykańską Agencję Żywności i Leków, w 2004 roku, biochip identyfikacyjny (RFID) przeznaczony do wszczepiania w ludzkie ciało. Został wprowadzony na rynek przez VeriChip Corporation.\nTechnologię dla układu VeriChip opracowała pierwotnie firma Destron Fearing, spółka zależna Digital Angel.\nW 2004 roku amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) sklasyfikowała VeriChip jako wyrób medyczny należący do 2. klasy w zakresie wymaganego poziomu kontroli niezbędnego do zapewnienia jego bezpieczeństwa i skuteczności, co oznacza, że m.in. jest wymagany nadzór po wprowadzeniu do obrotu. W tym samym roku FDA opublikowała również projekt wytycznych opisujących zakres kontroli wymaganych do wprowadzenia takich urządzeń na rynek.\n\n\n== Zastosowanie ==\nImplant VeriChip wprowadzony został na rynek jako sposób na ograniczenie dostępu do określonych obiektów. Używany był na przykład w klubie nocnym Baja Beach Club w Rotterdamie w Holandii, gdzie wykorzystywano go do identyfikacji gości VIP.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Zmienność somaklonalna\n\nZmienność somaklonalna – wszelkie odchylenia od wyjściowego materiału genetycznego danej jednostki. W hodowli in vitro zmienność somaklonalna odnosi się do hodowli komórek roślinnych lub tkanek roślinnych, w których następują genotypowe lub często także fenotypowe zmiany w porównaniu do rośliny wyjściowej. Zjawisko to występuje często po różnicowaniu tkanki kalusa z komórek roślinnych. Podczas masowego rozmnażania kultur roślinnych, gdzie zależy nam na zachowaniu identycznej replikacji rośliny czyli wytwarzania klonów w hodowli in vitro, zmienność somaklonalna jest niepożądana.\n\n\n== Pierwsze badania i próby zdefiniowania ==\nW latach 70. i 80. XX wieku w czasie zwiększonego wzrostu liczby hodowli (w tym komercyjnych) kultur tkanek roślinnych, zauważono, że często występują niepożądane, najwyraźniej uwarunkowane genetycznie, zmiany w materiale roślinnym. W 1981 r. po raz pierwszy zaproponowano by wszelkie genetyczne zmiany występujące w hodowlach in vitro, nazywać zmianami somaklonalnymi. W literaturze fachowej można znaleźć definicje, że zmienność somaklonalna to zmienność właściwości hodowanych w warunkach in vitro komórek roślinnych, kalusów, i narządów. Przyczyny tych zmian są często niejasne i zazwyczaj występują na poziomie genetycznym lub epigenetycznym. Poznanymi przyczynami takich zmian są na przykład straty genów lub numeryczne zmiany kariotypu. Ponadto możliwe są zmiany cech, w których bierze udział więcej genów (poligeny).\n\n\n== Metody in vitro oraz występowanie zmienności somaklonalnej w roślinach ==\nRośliny często wykazują spore zróżnicowanie genetyczne zanim trafią do kultur in vitro. Jednak oznaki różnorodności genetycznej występują rzadko na etapie przygotowań do upraw w warunkach in vitro, częściej następują one w trakcie niektórych metod in vitro. Za pomocą odpowiednich metod upraw in vitro i odpowiednich czynników zewnętrznych takich jak fitohormony, można te różnice wyselekcjonować i wtedy mogą zaistnieć fenotypowo. Nowe zmiany genetyczne możliwe są tylko podczas hodowli in vitro. Ze względu na dużą szybkość podziału komórkowego występowały duże ilości błędów podczas odczytywania kodu genetycznego w komórkach rakowych kalusa roślin. Prowadzi to zazwyczaj do aneuploidii lub innych mutacji. Zmiany te są odpowiedzialne za typowe cechy zmienności somaklonalnej podczas późniejszego odtworzenia za pomocą organogenezy narządów lub całych roślin z tkanek kalusów. Ponadto podczas hodowli in vitro istnieje związek między stabilnością genetyczną a tkanką wyjściową potrzebną do odtworzenia materiału. Zatem bezpośrednie odtwarzanie z istniejących tkanek merystematycznych jest uznane za genetycznie stabilne. Pierwsze zmiany genetyczne powstają dopiero przy wtórnej tkance merystemu. Rodzaj i ilość tych zmian nasila się wraz z wielokrotnością prób odtwarzania tkanki w kulturze in vitro z pierwotnych w kierunku wtórnych procesów odtwarzania tkanek.\nW roślinach zmienność somaklonalna następuje w czasie upraw końcówek pędów lub merystemów lub innych części pędów.\nCelem propagacji klonalnej jest produkcja genetycznie stabilnego oraz identycznego potomstwa. Intencją nie jest, zwłaszcza w zastosowaniach komercyjnych, duża ilość rozmnażanych klonów tylko możliwe dokładne odtworzenie rzeczywistego stanu genów z jednoczesnym minimalizowaniem patogenów.\n\n\n== Pozostałe możliwości powstawania zmienności somaklonalnej ==\nOprócz opisanych wyżej bezpośrednich przyczyn zmian genomu występują inne złożone przyczyny. Zmienność somaklonalna może być również uwarunkowana epigenetycznie. Oznacza to, że mogą następować zmiany powodujące inne zmiany genetyczne, pomimo że genom pozostaje niezmieniony. Przykładem może być zmiana w przemianie metabolicznej w szczególności w obszarze fitohormonalnym. Dla roślin w hodowli ex vitro istnieje również możliwość zaistnienia tego czynnika, między innymi w karłowatych roślinach owocowych lub silnie rozgałęzionych roślinach wilczomlecza. Ponadto możliwe są również inne rzadko spotykane niepożądane zmiany np. tak zwanymi \"skaczącymi genami\" (transpozon).\nZatem przyczyną zmienności somaklonalnej są zarówno czynniki genetyczne jak i niegenetyczne oraz cała mnogość czynników płynnie przenikających jedno i drugie.\n\n\n== Zmienność somaklonalna w nowych odmianach ==\nW latach 80. i 90. XX w. zauważono, że zjawisko zmienności somaklonalnej komórek roślinnych hodowanych w kulturach in vitro, jako ciekawą możliwością zdobycia nowych typów genetycznych roślin (nowe odmiany). Oczekiwano, że uda się łatwo i szybko stworzyć nowe, interesujące genotypy. Wyselekcjonowanie tych zmienności miało doprowadzić do bezpośredniego izolowania nowych genotypów w hodowlach komórkowych. Jednak po wielu doświadczeniach nadzieja ta osłabła. Wytworzenie interesującego nas genotypu jest zbyt trudne do kontrolowania i zbyt podatne na przypadek, powstają również niepożądane mutacje. Taka genetyczna niestabilność jest niepożądana zwłaszcza w odniesieniu do transformowanej komórki roślinnej. Pojawiły się jednak odmiany pomidorów, ziemniaków i trzciny cukrowej powstałych w wyniku zmienności somaklonalnej. Obecnie w celu ukierunkowanej mutagenezy komórek roślinnych stosuje się głównie kolchicynę lub napromieniowywanie promieniami Roentgena, które to metody są znacznie bardziej skuteczne. Ukierunkowane ingerencje w genomy obecnie przeprowadza się głównie za pomocą technik biologii molekularnej takich jak  biolistyka (mikrowstrzeliwanie) albo transformacje za pomocą agrobakterii.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Literatura ==\nP.J. Larkin, W.R. Scowcroft: Somaclonal variation - a novel source of variability from cell cultures for plant improvement. Theoretical and Applied Genetics, Vol. 60 Nr 4, s. 197-214. 1981\nDieter Heß: Biotechnologie der Pflanze. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart, 1992. ISBN 3-8252-8060-8\nD.A. Evans: Somaclonal variation - genetic basis and breeding applications. Trends in Genetics, 5, 46, 1989.\nPaul Präve, Uwe Faust, Paul Praeve, Wolfgang Sittig, D. A. Sukatsch (Hrsg.): Handbuch der Biotechnologie. Oldenbourg Industrieverlag, Essen, Wydanie 4. 1994. ISBN 3-83566-223-6\nM.K. Razdan: Introduction to Plant Tissue Culture. Second Edition. Science Publishers Inc., Enfield (NH), 2003. ISBN 1-57808-237-4\nP.C. Debergh, R.H. Zimmerman: Micropropagation – Technology and Application. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, 1991. ISBN 0-7923-0818-2", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biochemia\n\nBiochemia – nauka zajmująca się chemią w organizmach żywych, a w szczególności biosyntezą, strukturą, stężeniem, funkcjami (w tym skutkami niedoboru oraz nadmiaru) i przemianami substancji chemicznych w organizmach (z uwzględnieniem aspektów energetycznych).\n\n\n== Przedmiot badań ==\nTypowe związki chemiczne będące przedmiotem badań biochemicznych to biopolimery (np. białka (w tym enzymy), polisacharydy i kwasy nukleinowe, tj. RNA i DNA), aminokwasy, węglowodany, lipidy, nukleotydy, hormony i in.\nDo dziedzin nauki blisko związanych lub zazębiających się z biochemią należą:\n\nbiologia molekularna\nchemia bioorganiczna\nchemia bionieorganiczna\nchemia medyczna\nchemia leków\nchemia środowiska\nbiotechnologia\ncytologia\nbiofizyka\nbiogeochemia\ncytochemia (chemia komórki)\nhistochemia (chemia tkanek)\n\n\n== Zobacz też ==\nPolskie Towarzystwo Biochemiczne\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nLubert Stryer: Biochemia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003. ISBN 83-01-13978-1. Brak numerów stron w książce\nRobert Kincaid Murray, Daryl K. Granner, Victor W. Rodwell: Biochemia Harpera ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2008. ISBN 978-83-200-3963-4. Brak numerów stron w książce\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\n\nZestaw wykładów z biochemii, Uniwersytet Warszawski. wiki.biol.uw.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-04)].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Amonifikacja\n\nAmonifikacja (łac. ammoniacum ‘amoniak’, facio ‘czynię’) – proces przemiany azotu zawartego w związkach organicznych (głównie w białkach, kwasach nukleinowych, moczniku i kwasie moczowym), pochodzącego ze szczątków roślinnych i zwierzęcych, do amoniaku, zachodzący przy udziale mikroorganizmów (zwłaszcza bakterii amonifikacyjnych). Jest jednym z ogniw cyklu azotowego (obiegu azotu w przyrodzie), dzięki niemu organiczny azot staje się przyswajalny dla roślin. Fakt ten wykorzystywany jest w rolnictwie (stosowanie nawozów organicznych).\nAmonifikacja zachodzi zarówno w warunkach tlenowych, jak i beztlenowych – nie wymaga udziału tlenu.\n\n\n== Zobacz też ==\nnitryfikacja i denitryfikacja\n\n\n== Bibliografia ==\namonifikacja, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-07-23] .\namonifikacja. [w:] Słownik terminów biologiczych PWN [on-line]. [dostęp 2016-07-23].", "source": "wikipedia"}
{"text": "Amyloliza\n\nAmyloliza – proces rozkładu skrobi na prostsze cukry rozpuszczalne w wodzie w wyniku działania enzymów lub kwasów. Enzymami zaangażowanymi w ten proces są amylazy. Amyloliza zachodzi np. podczas trawienia skrobi po jej spożyciu. Jest wykorzystywana do produkcji alkoholu ze zbóż (podczas etapu słodowania).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Anionorodnik ponadtlenkowy\n\nAnionorodnik ponadtlenkowy (O2•−) – jedna z reaktywnych form tlenu (RFT). Powstaje w wyniku redukcji jednoelektronowej tlenu cząsteczkowego, jako uboczny produkt utleniania tkankowego w mitochondriach (reakcje enzymatyczne zachodzące w łańcuchu oddechowym katalizowane przez różne oksydoreduktazy) lub szeregu innych reakcji redoks.\nWiele związków występujących w formie zredukowanej (RH2) reagując z tlenem ulega jednoelektronowemu utlenieniu. Efektem takiego działania jest powstanie anionorodnika ponadtlenkowego O2•− i wolnego rodnika reagującego związku:\n\nRH2 + O2 → RH• + H+ + O2•−\nReakcje tego typu w komórkach najczęściej prowadzą do powstania anionorodnika ponadtlenkowego i w efekcie odpowiadają za rozwój wielu innych zdarzeń o charakterze wolnorodnikowym. Zredukowane związki głównie biorące udział w tego typu reakcjach zestawiono w tabeli poniżej.\n\nCząsteczka tlenu O2 w warunkach normalnych występuje w stanie tripletowym (schemat 1). Takie rozmieszczenie elektronów powoduje, że jest ona stosunkowo mało reaktywna. Anionorodnik ponadtlenkowy ma dodatkowy niesparowany elektron obsadzony na orbitalu *2p, który nadaje mu cechę wolnego rodnika. Warto zwrócić uwagę, iż takie rozmieszczenie elektronów w anionorodniku czyni go paramagnetykiem. Do pełnej redukcji cząsteczki tlenu O2 konieczne jest przyłączenie 4 elektronów oraz 4 protonów H+. Schemat 2 przedstawia kolejne etapy redukcji cząsteczki tlenu.\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\n\n== Znaczenie biologiczne ==\nW ciągu doby procesy oddychania komórkowego u człowieka prowadzą do wytworzenia ok. 1,68×1023 cząsteczek anionorodnika ponadtlenkowego. Rozkład hemoglobiny w wątrobie prowadzi natomiast do powstania ok. 2,5·1017 cząsteczek tej reaktywnej formy tlenu. W fizjologicznym pH komórek ludzkich anionorodnik ponadtlenkowy jest wystarczająco trwały by móc dyfundować w obrębie komórki indukując kaskadę reakcji wolnorodnikowych. Z tego względu w komórkach konieczna jest efektywna obrona przed utleniającym działaniem tego rodnika. Inaktywację anionorodnika ponadtlenkowego prowadzą dysmutazy ponadtlenkowe (SOD, z ang. superoxide dismutase). Katalizują one reakcję przekształcenia anionorodnika ponadtlenkowego do nadtlenku wodoru. Produkt tej reakcji jest następnie rozkładany przez katalazy lub peroksydazy. Szybkość katalizowanych reakcji przez SOD i katalazę wynoszą odpowiednio ok. 106 kat (moli substratu/s) i 1010 kat. Aktywność SOD jest hamowana przez nadtlenek wodoru natomiast aktywność enzymatyczna katalazy przez anionorodnik ponadtlenkowy. Największe zagrożenie dla komórki niesie reakcja anionorodnika ponadtlenkowego z tlenkiem azotu (NO), znanym biologicznie aktywnym gazem. Podczas kontaktu tych dwóch związków dochodzi do wytworzenia wysoce reaktywnego chemicznie anionu nadtlenoazotanowego(III), który reaguje z praktycznie każdą napotkaną po drodze strukturą komórki, bądź rozpada się do rodnika hydroksylowego, który zachowuje się podobnie.\nRodnik ponadtlenkowy będący produktem tej reakcji jest molekułą wysoce niestabilną chemicznie, a jego czas życia wynosi ok. 10−6 s w związku z czym nie ma takiego (wystarczająco szybkiego) układu enzymatycznego, który prowadziłby do inaktywacji tej dynamicznej reaktywnej formy tlenu.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "API (test biochemiczny)\n\nAPI (ang. analytical profile index) – test biochemiczny mający na celu identyfikację gatunku organizmu. Polega na określeniu zdolności mikroorganizmów do asymilacji, fermentacji lub rozkładu określonych związków chemicznych. API jest metodą często stosowaną dla detekcji drobnoustrojów. Polega na wprowadzeniu zawiesiny bakteryjnej do każdej z mikroprobówek znajdujących się w zestawie. Probówki inkubuje się. Reakcje biochemiczne zachodzące w czasie inkubacji powodują zmiany zabarwienia, powstałe samoistnie lub po dodaniu odczynnika wskaźnikowego. Do odczytu służy książka kodowa lub program komputerowy API LAB plus.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Aptasensor\n\nAptasensor – rodzaj biosensora, którego część bioreceptorową tworzą aptamery oparte na kwasach nukleinowych.\nAptamery w przeciwieństwie do często stosowanych w biosensorach przeciwciał, wykazują wysokie powinowactwo (wysoka stała wiązania) i specyficzność (stuprocentowa możliwość oznaczenia jednego składnika wobec innych, w złożonej próbce) do ściśle określonych biomolekuł lub cząsteczek organicznych. Ponadto aptamery mają niską podatność na denaturację, są tańsze od przeciwciał oraz można je łatwo modyfikować w celu ułatwienia adsorpcji na podłożu używanym w danym sensorze. Dla substancji, które nie wywołują silnych odpowiedzi immunologicznych trudno jest dobrać i wytworzyć odpowiednie przeciwciała. Aptamery z kolei mogą być opracowane dla dowolnej molekuły. Dodatkowo oligonukleotydy mają zdolność do oddziaływania z jonami i małymi cząsteczkami, które nie są rozpoznawane przez przeciwciała.\n\n\n== Tworzenie warstw aptamerowych ==\n\n\n=== Adsorpcja ===\nAdsorpcja jest najprostszą techniką immobilizacji łańcuchów DNA, z uwagi na to, że nie wymaga modyfikacji cząsteczek kwasów nukleinowych. Unieruchomienie polega na interakcjach jonowych zachodzących pomiędzy ujemnie naładowanymi łańcuchami DNA, a dodatnio naładowaną powierzchnią. Adsorpcję negatywnie naładowanych cząsteczek można stosować na elektrodach węglowych i grafitowych.\nGłówną wadą takiego sposobu tworzenia warstwy jest możliwość desorpcji aptameru z powierzchni elektrody podczas hybrydyzacji oraz oddziaływanie DNA z powierzchnią elektrody w wielu miejscach łańcucha, co znacząco pogarsza wydajność hybrydyzacji.\n\n\n=== Metoda kowalencyjna ===\nPodejście to polega na wiązaniu cząsteczek apatamerów z powierzchnią elektrody wiązaniem kowalencyjnym. W tym celu wykorzystuje się elektrody wykonane ze złota.\nW celu utworzenia warstwy aptamerowej kowalencyjnie związanej z powierzchnią elektrody złotej konieczne jest zmodyfikowanie nici DNA krótkimi fragmentami tiolowymi na 3' bądź 5' końcu. Zazwyczaj stosuje się do tego łączniki o łańcuchu składającym się z 3 lub 6 atomów węgla. Tak utworzone cząsteczki oddziałują z powierzchnią złotą tworząc wiązania kowalencyjne pomiędzy atomami siarki tiolowanego DNA, a złotem z powierzchni.\n\nR−SH + Au  →  RS−Au + e− + H+\nProces wiązania polega na zanurzeniu powierzchni, która ma być zmodyfikowana w rozcieńczonym roztworze zmodyfikowanego aptameru. Na jakość uzyskanej monowarstwy wpływa stężenie roztworu immobilizującego, czas osadzania, rodzaj związku siarki, temperatura oraz czystość powierzchni.\nZe względu na swoją długość, zmodyfikowane cząsteczki DNA oddziałują z powierzchnią złotą także w sposób niespecyficzny. Aby zapobiec takiej sytuacji, stosuje się związki, które wypełniają wolne przestrzenie pomiędzy łańcuchami kwasów nukleinowych. Najczęściej stosowanym odczynnikiem jest 6-merkapto-1-heksanol, HS(CH2)6OH. Taka operacja zapewnia uformowanie się uporządkowanej warstwy, w której cząsteczki DNA oddziaływają z powierzchnią jedynie za pomocą wytworzonych wcześniej wiązań kowalencyjnych oraz zapewnia swobodne oddziaływanie łańcuchów aptamerowych z docelowymi molekułami.\n\n\n=== Powinowactwo awidyna/streptawidyna – biotyna ===\nSposób wiązania DNA do powierzchni za pomocą oddziaływań awidyny z biotyną polega na modyfikowaniu powierzchni elektrody pochodną awidyny bądź streptawidyny, a nici DNA biotyną, przyłączając ją kowalencyjnie. Biotyna wiąże się z bardzo wysokim powinowactwem z awidyną lub streptawidyną (Ka = 1015 M−1). Są one białkami tetrametrycznymi, zbudowane są z 4 podjenostek zawierających identyczne miejsca wiązania biotyny, co skutkuje uzyskiwaniem większych gęstości powierzchniowych DNA na tak zmodyfikowanej elektrodzie. Warstwa biosensorów uzyskana w ten sposób ma porównywalną stabilność i trwałość do tej uzyskanej metodą kowalencyjną.\n\n\n== Rodzaje elementów przetwornikowych ==\n\n\n=== Optyczny ===\nDługie aptamery ulegają zmianie konformacyjnej po wprowadzeniu próbki docelowej. Jeżeli do aptameru zostaną przyłączone cząsteczki sygnalizacyjne (np.  fluorescencyjne), to pozwala to na detekcję optyczną zdarzenia wiązania cząsteczki. Aptasensor zmodyfikowany cząsteczką fluorescencyjną został np. wykorzystany do wykrywania L-argininoamidu (amidowej pochodnej L-argininy).\n\n\n=== Elektrochemiczny ===\nZe względu na łatwość wytwarzania i prostą integrację miniaturowych ogniw elektrochemicznych z urządzeniami typu lab-on-a-chip, detekcja elektrochemiczna stała się częstym rozwiązaniem w bioczujnikach aptamerowych. Umożliwia jednoczesne wykrywanie wielu analitów na prostej, szybkiej i niedrogiej platformie. Zazwyczaj układ stosowany do detekcji elektrochemicznej składa się z elektrody roboczej, elektrody odniesienia oraz elektrody pomocniczej.\nDetekcja elektrochemiczna została zastosowana na kilka sposobów. Niektóre z nich obejmują katalizatory nieorganiczne lub organiczne, enzymy, enzymy redoks, czy nanocząstki złota. Aptasensor może również wykorzystywać znaczniki elektroaktywne, takie jak ferrocen, czy błękit metylenowy.\nMetodami elektrochemicznymi wykorzystywanymi do takiej detekcji są m.in. woltamperometria cykliczna (CV), woltamperometria pulsowa różnicowa (DPV) i elektrochemiczna spektroskopia impedancyjna (EIS).\n\n\n=== Wrażliwy na zmianę masy ===\nDo elementów przetwornikowych czułych na zmianę masy, które stosowane są w aptasensorach należą między innymi powierzchniowy rezonans plazmonowy (SPR) oraz mikrowaga kwarcowa (QCM).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Atraktanty\n\nAtraktanty, czynniki wabiące – dowolnej natury czynniki (dźwięk, światło, związki chemiczne, kształty lub kombinacje takich sygnałów) o działaniu wabiącym, zwiększające atrakcyjność seksualną, przyciągające gatunki zapylające kwiaty, rozsiewające nasiona, itp. Atraktanty sztuczne i naturalne są wykorzystywane przez człowieka w hodowli zwierząt oraz uprawie wszelkiego rodzaju roślin.\n\n\n== Atraktanty pokarmowe ==\nDla drapieżników, roślinożerców i pasożytów – cechy wyglądu lub substancje zapachowe wydzielane przez organizm zjadany lub żywicielski są ważne gdyż pozwalają zaspokoić głód lub znaleźć żywiciela dla potomstwa. W takich wypadkach atrakcyjność ofiary lub żywiciela wynika z wykształconego w ciągu życia, pokarmowego odruchu warunkowego lub z wrodzonego zachowania instynktownego. Ofiara w żadnym razie nie stara się przywabić swego wroga, wręcz przeciwnie dobór naturalny preferuje te osobniki które jak najbardziej się maskują i są najmniej atrakcyjne. \nZjawisko atrakcyjności pokarmowej wykorzystuje się w łowiectwie (bardziej w kłusownictwie) wykładając w miejscach polowań atrakcyjną dla zwierzyny karmę, w wędkarstwie stosując różnego rodzaju  przynęty pokarmowe oraz hodowli, dodając do karmy dodatki paszowe dzięki którym zwierzęta chętniej i więcej jedzą a co za tym idzie szybciej rosną lub produkują więcej np. mleka.\nNawet mikroorganizmy potrafią reagować na znajdujące się w ich otoczeniu chemoatraktanty.\n\n\n== Atraktanty zapewniające sukces rozrodczy ==\nPosiadanie lub produkcja takich atraktantów przynosi konkretne korzyści  dysponującemu nimi osobnikowi, zazwyczaj przekładające się na sukces rozrodczy. \nWykorzystanie atraktantów ma miejsce już na etapie doboru partnerów. Osobniki żyjące samotnie przede wszystkim muszą się spotkać. U wielu nocnych motyli zapewnia to wydzielany w okresie rozrodczym przez specjalne gruczoły zapachowe feromon płciowy informujący o miejscu pobytu samicy. Aby jego obecność wykryć i zlokalizować, samce zazwyczaj mają znacznie lepiej niż samice rozwinięte czułki. \nSsaki produkują substancje wabiące w wyspecjalizowanych gruczołach wonnych (np. gruczoły napletkowe, sromowe albo piżmowe). Nadawca sygnału rozprowadza substancje zapachowe mimowolnie lub w sposób celowy, znakując drzewa, skały, czy podłoże. U odbiorcy sygnału następuje podświadoma reakcja na bodziec docierający do receptorów węchowych (np. efekt Whittena, efekt Bruce). Do chemicznych związków wabiących wytwarzanych przez zwierzęta należą m.in. bombikol, piżmo, androstenol.\nU prostoskrzydłych wabiące samicę dźwięki wydaje samiec. Ryczący jeleń oznacza swoje terytorium ale równocześnie wabi konkurencję. Zwycięzcą zostaje osobnik większy, mający silniej rozwinięte poroże a więc ogólnie dorodniejszy, zdrowszy i bardziej atrakcyjny. Taki osobnik nie tylko zapewnia zdrowe potomstwo ale też zapewnia większe bezpieczeństwo stada. Podobnie jest u ludzi atrakcyjna kobieta i przystojny mężczyzna mają większe możliwości wyboru partnera. Tu jednak dużo zależy od zwracających uwagę partnera atraktantów sztucznych: ubioru, perfum, kosmetyków i afrodyzjaków oraz umiejętności formułowania myśli. \nNiepozorne samce żaby trawnej w okresie godowym stają się niebieskie!  U wielu ptaków w tym czasie nie tylko pojawia się śpiew i następuje zmiana upierzenia na bardziej jaskrawe, ale też zaczyna się budowanie gniazd i kolorowo zdobionych altanek. Wszystkie te starania są surowo oceniane przez samice. Osobniki nie umiejące śpiewać, mające mało intensywne kolory, słaby zmysł estetyczny są mało atrakcyjne i nie odnoszą sukcesu reprodukcyjnego.\n\nRośliny kwiatowe, zapylane przez owady starają się być dla nich atrakcyjne ma wiele sposobów. Wabią owady kolorem, zapachem, nektarem i w dużych ilościach produkowanym pyłkiem. Atraktantami roślinnymi są lotne substancje zapachowe (olejki eteryczne) oraz smakowe zawarte np. w nektarze, owocach. Najsilniejsze atraktanty roślinne wytwarzane przez niektóre rośliny storczykowate, mają działanie narkotyczne lub halucynogenne. Odurzone nimi owady dłużej przebywają wewnątrz kwiatów kwiatostanu, przez co zwiększają się szanse zapylenia. Innym typem atraktantów wytwarzanych przez rośliny zaatakowane przez owady roślinożerne są olejki eteryczne wabiące  owady drapieżne. Niektóre rośliny kształtem kwiatów potrafią naśladować samice określonych gatunków owadów np. trzmieli. Zwabione owady dokonują zapylenia krzyżowego zapewniając roślinom różnorodność genetyczną i obfitość nasion. Zapylona roślina przestaje wabić zmieniając zapach, przez co chroni nasiona przed uszkodzeniem. Jednak wysianie nasion w jednym miejscu nie jest dobre. Nasiona obfitujące w materiały zapasowe są atrakcyjne dla wielu zwierząt. Sójki, wiewiórki zbierają owoce dębu, buka, leszczyny i robią z nich zapasy. Niezjedzone nasiona kiełkują wiosną, często w znacznej odległości od drzewa macierzystego. Nasiona glistnika zaopatrzone w elajosomy są chętnie zbierane przez mrówki, które po ich wykorzystaniu porzucają niepotrzebne nasiona w różnych miejscach. Podniesienie atrakcyjności pokarmowej nasion zmniejsza konkurencję wewnątrzgatunkową i pozwala opanować roślinom nowe miejsca.\n\n\n== Atraktanty w walce ze szkodnikami ==\nAtraktanty znalazły szerokie zastosowanie w biologicznych (ekologicznych) metodach ochrony roślin i zwierząt. \nJuż dawno stwierdzono, że całkowite wyplewienie chwastów z pola wcale nie jest tak korzystne jakby się mogło wydawać. Pozbawione pokarmu drutowce i inne organizmy, często z konieczności, przenoszą się wtedy na rośliny uprawne. Jeśli dostarczymy im czegoś bardziej atrakcyjnego niż nasza uprawa, wtedy szkodnik ją opuści. Aby ochronić korzenie buraków (burak zwyczajny, burak cukrowy) między nie wsiewa się pszenicę aby przyciągnęła drutowce. W  tym samym celu dla drutowców i larw żuków Lamellicornia w szkółkach leśnych wysiewa się marchew i sałatę. Dla wielu szkodników atrakcyjne są również przekrojone i zakopane w ziemi bulwy ziemniaków. Od dawna do tępienia much  stosowano mleczny wyciąg  zawierający  1,3-dwuoleinę uzyskiwaną z muchomora czerwonego. Obecnie jako atraktant stosuje się również monooleinian i monolaureinian. Cebulę przed śmietką cebulanką można chronić wykładając pułapki zawierające n-propylodwusiarczek oraz n-propylomerkaptan. Owady składają tam jaja a wylęgające się larwy giną bo nie mają co jeść.  Podobnie reaguje bielinek kapustnik na  glikozydy olejku gorczycznego a muchy na propionytryl. Zwabione szkodniki, jeśli nie wystarcza samo ich odciągnięcie od chronionej rośliny (plonu, magazynu) można wyłapać w specjalne pułapki, usunąć ręcznie lub wytruć miejscowo. \n\nAtraktanty można również stosować w celu przywabienia owadów pożytecznych. Opryskując rośliny roztworem drożdży z maślanką można przywabić złotooki i spowodować, że zgromadzą się w większej ilości a co za tym idzie  ochronią naszą uprawę przed mszycami.\nAtraktantami mogą być określone dźwięki lub światło specyficznej barwy.\nSygnały dźwiękowe generowane przez specjalne urządzenia działają wabiąco na komary i prostoskrzydłe. Chrząszcze Tribolium castaneum, Rhizopertha ominica, Sitophilus oryzae dodatnio reagują na światło ultrafioletowe. Cadra cautella i Sitotroga cerealella przyciągane są przez ultrafiolet i światło zielone. Mklik mączny (Ephestia kühniella), Omacnica spichrzanka (Plodia interpunctella) reagują na światło zielone. Większość owadów pozytywnie odbiera światło żółte np. mucha tse-tse oraz światło zielonożółte. Światło określonej barwy wabi szkodnika do miejsca gdzie w pojemniku o charakterze pułapki  umieszcza się silnie działającą truciznę.\nPułapki chwytne z atraktantami pokarmowymi wykorzystywane są również do monitorowania szkodników.\n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklopedia PWN\nHalinaH. Komosińska HalinaH., ElżbietaE. Podsiadło ElżbietaE., Ssaki kopytne, Warszawa: PWN, 2002, ISBN 83-01-13806-8, OCLC 749423644 . Brak numerów stron w książce\nFrings H. i M., Mowa zwierząt, Warszawa, 1968\nBurkhardt D., Schleidt W., Sygnały w świecie zwierząt, PWN, Warszawa 1979\nJakubska A. et al., 2005. Apophytic occurrence of sword-leaved helleborine Cephalanthera longifolia (L.) Fritsch (Orchi-daceae) in poplar monoculture in Krzyżowe Hills (Lower Silesia, Poland).\nJ.M. Franz, A. Krieg Biologiczne zwalczanie szkodników, PWRiL 1975\n\n\n== Zobacz też ==\nnarząd Jacobsona\nrepelenty", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bilans energetyczny organizmów żywych\n\nBilans energetyczny – forma przedstawienia przemiany materii organizmów żywych; porównuje się w nim ilość energii dostarczonej z pożywieniem z wydatkiem energetycznym danego organizmu.\nIstnieją trzy rodzaje bilansu energetycznego:\n\ndodatni: wartość wydatku energetycznego jest mniejsza niż wartość energii dostarczonej do organizmu wraz z pożywieniem; taki bilans może prowadzić do zwiększenia masy ciała oraz do podwyższenia ryzyka zachorowania na inne choroby cywilizacyjne takie jak nadciśnienie tętnicze; bilans dodatni polecany jest osobom z niedowagą;\nujemny: wartość wydatku energetycznego jest większa niż wartość energii dostarczonej do organizmu wraz z pożywieniem; taki bilans grozi osłabieniem organizmu oraz zmniejszeniem masy ciała; ów rodzaj bilansu energetycznego jest korzystny tylko wtedy, kiedy występuje u osoby otyłej, w wieku od około 18 lat, lecz nawet wtedy bilans nie może być bardzo drastycznie na minusie;\nzrównoważony: najodpowiedniejszy bilans, nie powinien prowadzić do żadnych chorób oraz komplikacji;", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biochemia Stryera\n\nBiochemia (ang. Biochemistry) – podręcznik do biochemii autorstwa Luberta Stryera, Jeremy’ego Berga i Johna Tymoczko. Polskie tłumaczenia zwyczajowo są nazywane Biochemią Stryera.\nNajnowsze oryginalne anglojęzyczne wydanie to wydanie 7. z końca 2010 roku. Jego autorami, począwszy od 5. oryginalnego wydania anglojęzycznego są Lubert Stryer, Jeremy M. Berg i John L. Tymoczko. Pierwsze wydanie ukazało się w 1975 roku. Pierwsze cztery oryginalne wydania anglojęzyczne były dziełem tylko Luberta Stryera. Autor otrzymał w 2006 roku National Medal of Science w dziedzinie biologii, między innymi za napisanie \"podręcznika do biochemii, który inspiruje miliony studentów\".\nPodręcznik tłumaczony jest na język polski od ponad dwudziestu lat i wydawany przez Wydawnictwo Naukowe PWN. Najnowsze polskie wydanie to wydanie 4. pochodzące z 2009 roku oparte na 6. oryginalnym wydaniu anglojęzycznym z 2006 roku. \nCi sami trzej powyżsi autorzy są również twórcami innej odmiany podręcznika do biochemii, nieco krótszego, zatytułowanego Biochemia. Krótki kurs (Biochemistry: A Short Course), także tłumaczonego na język polski i wydawanego przez Wydawnictwo Naukowe PWN, którego 1. najnowsze wydanie polskie pochodzi z roku 2013 i jest oparte na ostatnim 2. oryginalnym wydaniu anglojęzycznym z końca 2011 roku.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biochemiczna kaskada\n\nBiochemiczna kaskada – cykle reakcji chemicznych, w których produkty jednej reakcji są spalane w następnej. W biochemii jest kilkanaście ważnych reakcji biochemicznych kaskad, w tym enzymatyczne kaskady, takie jak kaskada krzepnięcia krwi, Kaskada kwasu arachidonowego, dopełniacz i transdukcja sygnału, np. kaskada transdukcji sygnału węchowego.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bioczujnik\n\nBioczujnik (biosensor) – część urządzenia pomiarowego stosowanego w biotechnologii i medycynie.\nBioczujnik składa się z części biologicznej  i części aparaturowej przetwarzającej sygnał odebrany przez część biologiczną. Dużą przewagą biosensorów nad klasycznymi czujnikami elektrycznymi jest ich wysoka zdolność wybiórcza konkretnych elementów w badanym środowisku, jak związków chemicznych, białek czy nawet mikroorganizmów. \nOznacza to, że odpowiedź tego bioczujnika będzie zachodzić dla ściśle określonych warunków. Pozwala to tworzyć bardzo wyspecjalizowaną aparaturę pozwalającą wykrywać zmiany na poziomie molekularnym. Bioczujniki mogą być oparte na receptorach chemicznych, immunologicznych lub biokatalitycznych.\nJako bioczujnik starego typu w części biologicznej używa się często żywą tkankę roślinną lub zwierzęcą. Są one nietrwałe – tkanka zazwyczaj powinna być żywa.\nW nowszych zastosowaniach dąży się do użycia jak najmniejszej części biologicznej, dążąc do nanometrowych rozmiarów organelli, enzymu lub pojedynczej biocząsteczki.\nPodstawowa klasyfikacja bioczujników:\n\nPrzykłady zastosowań: \n\nbiosensor DNA, tranzystor polowy DNA\nbiosensor tkankowy, plaster banana – służy do wykrywania neurotransmitera dopaminy\nbiosensor tkankowy, wycinek kory nadnerczy połączony z elektrodą amoniakalną – służy do analizy glutaminy\nbiosensor tkankowy, plasterek płatka kwitnącej magnolii przyczepiony do elektrody gazowej – wykrywa aminokwasy\nbiosensor tkankowy, mięsień królika – wykrywa nukleodyd monofosforanu adenozyny\nbiosensor tkankowy, pęcherz ropuchy – służy do analizy wazopresyny\nimmunosensor, test ciążowy\n\nW ośrodkach naukowych na świecie prowadzone są badania rozmaitych nanomateriałów, umożliwiających konstrukcję bioczujników. Np. na Politechnice Gdańskiej badane są interakcje fosforenu z materiałami biologicznymi. Jednym z potencjalnych zastosowań jest użycie fosforenu w miniaturowych biosensorach, które mogą znaleźć szerokie zastosowania w biotechnologii i medycynie.\nBibliografia: \n\nBioczujniki,  Tomasz Wojtaszek w: Problemy nr 5/1989\nFlorinel-Gabriel Bănică, \"Chemical Sensors and Biosensors: Fundamentals and Applications\", 2012, John Wiley and Sons, Chichester UK, 576 p. ISBN 978-1-118-35423-0\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bioelektrochemia\n\nBioelektrochemia, elektrochemia biologiczna (grec. βιολογικών ηλεκτροχημεία) – dziedzina nauki z pogranicza chemii i biologii badająca biologiczne procesy przebiegające z przeniesieniem ładunku (procesy redoks, transport jonowy) oraz wykorzystująca metody elektrochemiczne do poznawania lub odtwarzania innych zjawisk i procesów w układach biologicznych.Do pierwszej grupy zagadnień należą:\n\nbadania procesów enzymatycznych,\nprzenoszenie elektronów i protonów w organizmach żywych,\ntransport ładunku przez membrany biologiczne,\nprzekazywanie impulsów nerwowych,\nprzetwarzanie i magazynowanie energii,\nzrozumienie biologicznych funkcji elektroaktywnych cząsteczek, np. metaloprotein, wymaga poznania ich potencjałów redoks oraz określenia dostępnych stopni utlenienia jonu centralnego.\nDrugą grupę obejmują elektrochemiczne badania tzw. układów biomimetycznych – syntetycznych i półsyntetycznych związków chemicznych naśladujących układy funkcjonujące w organizmach żywych. Stosowane w bioelektrochemii techniki elektrochemiczne to:\n\n  \n    \n      \n        \n          \n            \n            \n              \n                \n                  \n                    p\n                    o\n                    l\n                    a\n                    r\n                    o\n                    g\n                    r\n                    a\n                    f\n                    i\n                    a\n                  \n                \n                \n                  \n                    w\n                    o\n                    l\n                    t\n                    a\n                    m\n                    p\n                    e\n                    r\n                    o\n                    m\n                    e\n                    t\n                    r\n                    i\n                    a\n                  \n                \n                \n                  \n                    a\n                    m\n                    p\n                    e\n                    r\n                    o\n                    m\n                    e\n                    t\n                    r\n                    i\n                    a\n                  \n                \n                \n                  \n                    p\n                    o\n                    t\n                    e\n                    n\n                    c\n                    j\n                    o\n                    m\n                    e\n                    t\n                    r\n                    i\n                    a\n                  \n                \n                \n                  \n                    c\n                    h\n                    r\n                    o\n                    n\n                    o\n                    k\n                    u\n                    l\n                    o\n                    m\n                    e\n                    t\n                    r\n                    i\n                    a\n                  \n                \n              \n            \n            }\n          \n          \n            \n              \n                C\n                z\n                e\n                \n                \n                ,\n                s\n                t\n                o\n                \n                s\n                p\n                r\n                z\n                e\n                \n                \n                ,\n                \n                  \n                    \n                      z\n                      ˙\n                    \n                  \n                \n                o\n                n\n                e\n                \n                z\n                \n                m\n                e\n                t\n                o\n                d\n                a\n                m\n                i\n                \n                s\n                p\n                e\n                k\n                t\n                r\n                o\n                s\n                k\n                o\n                p\n                o\n                w\n                y\n                m\n                i\n              \n              \n                (\n                s\n                p\n                e\n                k\n                t\n                o\n                e\n                l\n                e\n                k\n                t\n                r\n                o\n                c\n                h\n                e\n                m\n                i\n                a\n                )\n              \n            \n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle {\\left.{\\begin{matrix}polarografia\\\\woltamperometria\\\\amperometria\\\\potencjometria\\\\chronokulometria\\end{matrix}}\\right\\}{Cze\\!\\!,sto\\;sprze\\!\\!,{\\dot {z}}one\\;z\\;metodami\\;spektroskopowymi \\atop (spektoelektrochemia)}}}\n  \n\nBioelektrochemia spełnia zadania poznawcze jako nauka o charakterze podstawowym; rezultaty jej badań są wykorzystywane m.in. do opracowywania nowych katalizatorów, sensorów elektrochemicznych, biosensorów, układów mikroelektronicznych, np. wykorzystujących enzymy lub warstwy i dwuwarstwy lipidowe. Głównymi kierunkami rozwoju bioelektrochemii są:\n\nprocesy redukcji i utleniania składników układów biologicznych,\nelektrochemia biomembran i ich modeli,\nelektrochemiczne biosensory,\nbiomolekularne elementy elektroniczne oraz zastosowania technik elektrochemicznych w biologii i medycynie.\nNajwiększe postępy osiągnięto w zrozumieniu mechanizmu przeniesienia elektronu w metaloproteinach i ich mutantach dzięki badaniom bionieorganicznym modeli centrów aktywnych białek; wyniki tych badań pozwoliły przygotowanie i zastosowanie katalizatorów do redukcji tlenu, związków azotu, także poznanie czynników kontrolujących procesy transporty elektronów i protonów przez biomembrany. Obecnie dzięki miniaturyzacji urządzeń elektrochemicznych, głównie elektrod (mikroelektroda), można śledzić przebieg procesów wewnątrz komórek i połączeniach międzykomórkowych, np. synapsach, lub transport jonów przez błony pojedynczej komórki (tzw. metoda patch-clamp); rozwinęły się techniki badań w czasach mikro- i nanosekundowych i czułe metody oznaczania składników istotnych dla funkcjonowania układów biologicznych, obecnych w organizmach w tzw. śladowych stężeniach.Metody elektrochemiczne stosowane są w diagnostyce i terapii medycznej, oznaczaniu i poszukiwaniu nowych leków; badania procesów korozyjnych maja na celu wybór optymalnych materiałów, np. na implanty (biomateriały).\n\n\n== Historia ==\nHistoria bioelektrochemii sięga odkryć Luigiego Galvaniego, który udowodnił związki między zjawiskami elektrycznymi a funkcjonowaniem układów biologicznych; jako dyscyplina szczegółowa bioelektrochemia została wyodrębniona w elektrochemii w latach 70. XX w. dzięki pracom m.in. Alberta Szent-Györgyiego, w następstwie dynamicznego rozwoju teorii przeniesienia elektronu (Rudolph A. Marcus, lata 60.) oraz ich zastosowania do opisu układów biologicznych. Wyodrębnieniu się tej dyscypliny sprzyjał znaczny postęp w zrozumieniu budowy fotosyntetycznych i oddechowych łańcuchów białek redoks, osiągnięty dzięki rozwojowi badań spektroskopowych (głównie NMR) oraz rentgenowskich. Problemami bioelektrochemii zajmują się głównie następujące towarzystwa naukowe:\n\nMiędzynarodowe Towarzystwo Elektrochemii – Sekcja Bioelekrochemii,\nAmerykańskie Towarzystwo Elektrochemiczne i Towarzystwo Bioeletrochemiczne.\nGłówne czasopisma:\n\n„Bioelectrochemistry and Bioenergy”\n„Analytical Biochemistry”\n„Biophysical Journal”\n\n\n== Zobacz też ==\namperometria\npolarografia\nwoltamperometria\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklopedia G.W. EU: Mediasat Poland Sp. z o.o., s. 418–419. ISBN 83-89651-37-8.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bioenergetyka\n\nBioenergetyka – nauka biologiczna z pogranicza biochemii i biofizyki, obejmująca badania przemian energii zachodzących w żywych organizmach i ekosystemach.\nZ punktu widzenia bioenergetyki, żywy organizm jest otwartym, nieodwracalnym układem termodynamicznym, który zachowuje swoją formę i reprodukuje się dzięki pobieraniu energii ze środowiska. Najważniejszym źródłem energii dla biosfery jest promieniowanie pochodzące ze Słońca, którego energia wiązana jest przez producentów podczas fotosyntezy, a następnie może zostać wykorzystana przez inne organizmy, umożliwiając im wykonywanie różnorodnych form pracy biologicznej, takich jak biosynteza materiałów budulcowych ich komórek, transport substancji w kierunku przeciwnym niż gradient stężeń, ruch, wreszcie reprodukcja. Użyteczna biologiczne energia zgromadzona jest w postaci węglowodanów, tłuszczów i białek, uwalnia się na drodze utleniania biologicznego w procesie oddychania komórkowego.\nPodczas przemian energetycznych zachodzących w organizmach żywych, zgodnie z zasadami termodynamiki, następują straty energii w postaci ciepła. W ostatecznym rozrachunku energia związana dzięki procesowi fotosyntezy przez producentów rozprasza się na kolejnych, wyższych poziomach troficznych.\n\n\n== Bioenergetyka komórki ==\nSzczególnym działem bioenergetyki jest bioenergetyka komórki, której głównym zainteresowaniem jest wytwarzanie, gromadzenie i użytkowanie energii przez komórki. Komórki roślin uzyskują energię w postaci fotonów, pochodzących głównie od Słońca, podczas fazy jasnej fotosyntezy. Energia ta jest magazynowana w postaci ATP i innych związków zawierających wysokoenergetyczne wiązanie trifosforanowe. Jest ona niezbędna do włączania dwutlenku węgla w cykl Calvina (synteza glukozy), a także do różnorodnych reakcji chemicznych.\nKomórki eukariotyczne (zwierzęta, grzyby) oraz komórki prokariotyczne, uzyskują energię z pożywienia, w procesie rozkładu składników odżywczych w nim zawartych. Energia jest uwalniania w reakcjach z udziałem ATP lub innych nukleozydotrifosforanów i wykorzystywana w takich procesach anabolicznych, jak synteza glukozy, glikogenu, kwasów tłuszczowych, fosfolipidów, cholesterolu, nukleotydów, mocznika i in. Ponadto energii wymagają reakcje detoksykacji, przekazywanie informacji genetycznej podczas replikacji i naprawy DNA oraz syntezy RNA, biosyntezy białek, skurcze mięśni, aktywny transport przez błony komórkowe i wiele innych.\n\n\n== Zastosowanie ==\nBioenergetyka ma zastosowanie przy badaniach ilościowych, np. adaptacji fizjologicznej zwierząt, interakcji osobnik-populacja, przy badaniu ogólnej dynamiki ekosystemów.\n\n\n== Bibliografia ==\nDavid Nicholls: Bioenergetyka. Warszawa: PWN, 1987. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biokatalizatory\n\nBiokatalizatory – wytwarzane w komórkach organizmów żywych katalizatory przemian biochemicznych (witaminy, enzymy i hormony), wpływające na ich przyspieszenie bądź zwolnienie, a także decydujące o rodzaju przemian, jakim może ulec substancja wyjściowa. Mają podstawowe znaczenie dla procesów życiowych.\n\n\n== Enzymy ==\nNajwiększą grupę wśród biokatalizatorów tworzą enzymy, w tym katalizatory niebiałkowe – rybozymy, posiadające własności autokatalityczne cząsteczki RNA, lub kompleksy złożone z RNA i białka. Działanie enzymów jest szybkie i specyficzne (każdy z nich jest katalizatorem tylko jednej, specyficznej reakcji).\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPodręczny słownik chemiczny, RomualdR. Hassa (red.), JanuszJ. Mrzigod (red.), JanuszJ. Nowakowski (red.), Katowice: Videograf II, 2004, s. 56, ISBN 83-7183-240-0 .\nSłownik tematyczny. Biologia, cz. 1, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 29, ISBN 978-83-01-16529-1 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biologia strukturalna\n\nBiologia strukturalna – dziedzina biologii znajdująca się na pograniczu biologii molekularnej, biochemii oraz biofizyki, zajmująca się badaniem przestrzennej struktury dużych biocząsteczek, takich jak białka i kwasy nukleinowe. Badania te mają podstawowe znaczenie dla wyjaśnienia mechanizmu większości procesów zachodzących w komórce takich jak oddychanie komórkowe czy obróbka informacji genetycznej, ponieważ zaangażowane są w nie cząsteczki białek, których funkcja jest ściśle powiązana z ich budową.\n\nZ powodu mikroskopijnego rozmiaru nawet największe układy biocząsteczek (takie jak proteasomy oraz rybosomy) są niedostrzegalne w mikroskopie optycznego.\nZazwyczaj do rozwiązywania struktury białek i kwasów nukleinowych wykorzystuje się metody biofizyczne, takie jak krystalografia rentgenowska oraz spektroskopia NMR, pozwalające na uzyskanie dokładnych współrzędnych przestrzennych atomów budujących daną cząsteczkę. Wykorzystanie metod, takich jak superszybka spektroskopia laserowa, mikroskopia elektronowa, mikroskopia sił atomowych, spektroskopia w podczerwieni z wykorzystaniem transformacji Fouriera, dichroizm kołowy oraz spektrometria mas pozwala na zdobycie uzupełniających informacji na temat budowy dużych cząsteczek. Często stosowane są one do badania związków, które nie tworzą kryształów lub są zbyt złożone by badać je za pomocą NMR. Ponadto za ich pomocą możliwe jest nie tylko badanie statycznych konformacji natywnych, ale także dynamiki biomolekuł, a zwłaszcza procesu zwijania białek.\nObecnie poza metodami eksperymentalnymi duże znaczenie ma teoretyczna biologia strukturalna. Wykorzystuje ona różnorodne metody bioinformatyczne oraz modelowanie molekularne do przewidywania struktury oraz badania mechanizmów zwijania się biocząsteczek. Stosowane są zarówno techniki modelowania homologicznego polegające na tworzeniu modelu cząsteczki w oparciu o znane struktury spokrewnionych białek, jak i metody fizyczne takie jak dynamika molekularna i metoda Monte Carlo.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Bioluminescencja\n\nBioluminescencja – świecenie żywych organizmów, jeden z rodzajów chemiluminescencji. Zachodzi ona wskutek bezpośredniej zamiany energii wiązań chemicznych w energię promienistą z minimalnym wydzieleniem ciepła (proces ten cechuje się bardzo wysoką wydajnością, sięgającą niekiedy nawet 100%). Zjawisko to nie jest powszechne, jednak obejmuje bardzo szeroki zakres taksonomiczny: niektóre bakterie, grzyby, glony, pierwotniaki (np. Noctilucales), morskie bezkręgowce, owady oraz ryby. U różnych zwierząt występują różne mechanizmy odpowiedzialne za świecenie. Najczęstszym z nich jest utlenianie lucyferyny z udziałem lucyferazy. Często jest przystosowaniem umożliwiającym komunikację pomiędzy osobnikami albo ułatwiającym wabienie ofiar (u drapieżników) lub ochronę przed drapieżnikami. Niektóre zwierzęta mają specjalne organy świetlne.\nBioluminescencja może być też zjawiskiem ubocznym towarzyszącym innym procesom chemicznym (np. u grzybów). Występującymi w Polsce grzybami wykazującymi bioluminescencję są m.in. opieńka miodowa oraz łycznik ochrowy.\n\n\n== Zobacz też ==\nluminescencja\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Biosynteza\n\nBiosynteza, synteza biologiczna – proces biologiczny składający się na anabolizm. Zachodzi w organizmach żywych, w wyniku czego powstają związki organiczne, m.in. białka, tłuszcze i węglowodany. Biosynteza zachodzi w każdej żywej komórce, choć najintensywniej (zwłaszcza biosynteza białka) w komórkach rozwijających się, które mogą zużywać do tego nawet 90% energii dostępnej dla organizmu. Substratami są m.in. glicyna, ryboza, pirogronian, glicerol, itp. Wymagane jest także dostarczenie energii z ATP oraz obecność specyficznych enzymów.\nPrzykładem pierwotnej biosyntezy, która ma bardzo istotne znaczenie na istnienie i funkcjonowanie świata żywego jest fotosynteza.\n\n\n== Zobacz też ==\nreakcja syntezy\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chemia biometaloorganiczna\n\nChemia biometaloorganiczna – nauka zajmująca się badaniem związków aktywnych biologicznie, które zawierają atomy węgla bezpośrednio związane z atomami metalu. Dyscyplina ta jest bezpośrednio związana z chemią metaloorganiczną, chemią bioorganiczną i chemią medyczną.\nDo naturalnie występujących związków metaloorganicznych należą niektóre enzymy i białka sensoryczne. Obecnie otrzymuje się wiele syntetycznych analogów tych związków, które znajdują zastosowanie w medycynie oraz obrazowaniu biologicznym.\n\n\n== Naturalnie występujące związki biometaloorganiczne ==\n\n\n=== Enzymy ===\nCyjanokobalamina, nazywana także witaminą B12, jest reprezentatywnym przykładem związku biometaloorganicznego. Stanowi ona kofaktor wielu enzymów zaangażowanych w tworzenie wiązań C-C oraz C-H.\nIstnieje kilka biometaloorganicznych enzymów wykorzystujących jako substrat tlenek węgla. Jednym z nich jest dehydrogeneza tlenku węgla (CODH), która bierze udział w biosyntezie acetylokoenzymu A. CODH współpracuje z innym białkiem enzymatycznym - syntazą acetyloCoA (ACS), oba wyżej wspomniane białka tworzą tetrameryczny kompleks, w którym zachodzi transport cząsteczki CO przez tunel w cząsteczce białka, natomiast grupa metylowa jest dostarczana przez zmetylowaną kobalaminę.\nHydrogenazy są przez niektórych badaczy klasyfikowane jako związki biometaloorganiczne, ponieważ w centrum aktywnym występuje wiązanie Fe-CO, jednak CO nie pełni aktywnej roli w przebiegu reakcji.\nHydrogenazy zawierające jedynie Fe2(μ-CO)2(CN)2 w centrum aktywnym, związanym z klastrem 4Fe4S poprzez mostowy siarczek. Natomiast centrum aktywne hydrogenaz posiadających Fe oraz Ni zawierają (NC)2(OC)Fe(μ-SR)2Ni(SR)2, gdzie skrót SR oznacza cysteinyl.\nHydrogenazy nie zawierające centrów żelazowo-siarkowych posiadają centrum aktywne o niezdeterminowanej dokładnie budowie.\n\n\n=== Białka przekazujące sygnały ===\nNiektóre czynniki transkrypcyjne zawierające nikiel i żelazo są zdolne do detekcji i wiązania cząsteczkowe wodoru H2.\nBiałka zawierające miedź mogą wiązać i wykrywać etylen, stanowiący hormon roślinny odpowiedzialny m.in. za odpadanie liści oraz dojrzewanie owoców. Inhibitorem etylen jest cyklopropan i jego proste pochodne, które blokują centrum aktywne białek wykrywających etylen.\nTlenek węgla jest wiązany przez niektóre czynniki transkrypcyjne zawierające kowalencyjne przyłączone porfiryny.\n\n\n== Zobacz też ==\nenzymologia\nchemia bionieorganiczna\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nArtykuł o podstawach chemii biometaloorganicznej", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chemia bionieorganiczna\n\nChemia bionieorganiczna – dziedzina chemii badająca rolę metali w układach biologicznych. Ponieważ chemia bionieorganiczna stanowi połączenie chemii nieorganicznej i biochemii, to dyscyplina ta zajmuje się zarówno naturalnymi zjawiskami, takimi jak mechanizm działania metaloprotein, jak i zmodyfikowanymi cząsteczkami białek oraz całkowicie sztucznymi układami wzorowanymi na naturalnych. \nDo istotnych procesów, którymi zajmuje się ta nauka, należy transport elektronów w kompleksach białkowych, wiązanie i aktywacja substratów przez enzymy wykorzystujące atomy metali jako kofaktory oraz badanie transportu jonów przez pompy jonowe. Wiele procesów biologicznych o dużym znaczeniu dla przetrwania danego organizmu (m.in. oddychanie komórkowe) jest całkowicie zależnych od obecności układów, które są przedmiotem badań chemii bionieorganicznej. \nPokrewną dyscypliną, która w pewien sposób zawiera się w chemii bionieorganicznej, jest chemia bioorganometaliczna, zajmująca się badaniem związków bioorganometalicznych (posiadających atomy węgla bezpośrednio związane z atomem metalu).\n\n\n== Historia ==\nPo raz pierwszy związki metaloorganiczne zostały wykorzystane w medycynie przez Paula Ehrlicha do leczenia kiły. W 1909 opracował on Salvarsan, związek aromatyczny zawierający arsen, będący (mimo swojej wysokiej szkodliwości) pierwszym skutecznym lekiem na kiłę. Kolejnym dużym krokiem w rozwoju chemii bionieorganicznej było wykorzystanie cis-platyny (cis-PtCl2(NH3)2) przez Barnetta Rosenberga do leczenia nowotworów w latach 60. XX wieku. Rozwój technik biofizycznych takich jak krystalografia rentgenowska i spektroskopia NMR biopolimerów, pozwolił na dokładne badania strukturalne biocząsteczek, co doprowadziło do ustalenia budowy centrów aktywnych wielu metaloenzymów oraz oddziaływań kwasów nukleinowych z atomami metali.\nObecnie dalszy rozwój tych technik, a także różnych rodzajów metod spektroskopowych i obliczeniowych, umożliwia dokładniejsze badanie mechanizmów reakcji zachodzących z udziałem związków bionieorganicznych, a także pozwala na projektowanie ich różnych syntetycznych analogów.\n\n\n== Tematyka badań ==\n\nZakres badań prowadzonych w dziedzinie chemii bionieorganicznej jest bardzo szeroki. Do najważniejszych tematów należą:\n\n\n=== Transport i magazynowanie metali ===\nTermin ten oznacza wszystkie procesy zachodzące w komórce, polegające na transporcie jonów oraz kontrolowaniu ich stężenia w różnych obszarach komórki, a także sposoby na związanie i przechowywanie jonów. Transport jonów jest niezwykle ważny dla zachowania homeostazy, zarówno na poziomie pojedynczej komórki, jak i całego organizmu. \nPodstawowe procesy biologiczne związane z tym procesem to:\n\nfaza jasna fotosyntezy\nłańcuch oddechowy\nprzewodzenie impulsów nerwowych\nwiele szlaków transdukcji sygnału w komórce jest zależnych od jonów wapnia\nusuwanie toksycznych metali ciężkich\nDo głównych białek związanych z tymi procesami należy wymienić kanały jonowe, zależne od ATP pompy jonowe oraz białka wiążące jony (np. ferrytyna). Ponadto w procesach transportu lub wiązania jonów biorą udział związki małocząsteczkowe, do których zalicza się m.in. syderofory oraz jonofory. W biologii systemów wprowadzono termin metalom na opisanie wszystkich układów zaangażowanych w kontrolę stężenia jonów metali w organizmie.\n\n\n=== Hydrolazy ===\nHydrolazy są enzymami tworzącymi lub zrywającymi wiązania w reakcjach chemicznych, w których bierze udział cząsteczka wody. Hydrolazy tworzą jedną z sześciu podstawowych klas enzymów i biorą udział w różnorodnych procesach metabolicznych. \nDo hydrolaz wykorzystujących w roli katalitycznej kationy metali należą m.in.:\n\nproteinazy zależne od jonów cynku\nfosfatazy zależne od jonów żelaza, manganu, magnezu i cynku\nanhydraza węglanowa, która wymaga obecności jonów cynku\n\n\n=== Transport elektronów przez metaloproteiny ===\nBiałka zdolne do przeprowadzania procesów związanych z transportem elektronów zalicza się do trzech głównych klas: \n\nbiałek zawierających centra żelazowo-siarkowe takich jak ferrodoksyna i rubredoksyna\nniebieskich białek zawierających miedź, do których należy plastocyjanina\ncytochromów\nW większości przypadków białka te współpracują z transporterami elektronów niezawierającymi atomów metali, np. z  chinonami.\n\n\n=== Białka transportujące tlen ===\nBiałka zdolne do wiązania i transportu cząsteczek tlenu wymagają do swojego działania obecności metali, takich jak żelazo, mangan lub miedź. Najbardziej rozpowszechnionym układem zdolnym do wiązania tlenu jest hem, występujący w hemoglobinie oraz mioglobinie. Do innych białek z tej grupy zaliczyć można hemocyjaninę oraz hemoetrynę. \nInnymi białkami wiążącymi tlen są oksydazy oraz oksygenazy, wykorzystujące tlen cząsteczkowy do przeprowadzania reakcji chemicznych związanych z wytwarzaniem energii (oksydaza cytochromowa), utlenianiem związków organicznych (cytochrom P450, monooksygenaza metanowa). Ponadto wiele z tych białek jest koniecznych do ochrony komórek przed reaktywnymi formami tlenu, takimi jak nadtlenek wodoru oraz rodnik hydroksylowy. Do enzymów tych należą: peroksydazy, katalazy oraz dysmutaza ponadtlenkowa.\n\n\n=== Układy bioorganometaliczne ===\nDo związków bioorganometalicznych zalicza się głównie hydrogenazy oraz pochodne kobalaminy. Ponadto wiele związków tego rodzaju jest zaangażowanych w usuwanie metali ciężkich przez organizmy jednokomórkowe.\n\n\n=== Metabolizm azotu ===\nWiększość szlaków metabolicznych związanych z metabolizmem azotu wymaga obecności metaloprotein. Do najlepiej zbadanych należy nitrogenaza, konieczna do wiązania azotu atmosferycznego i redukcji go do amoniaku, który może być następnie użyty do syntezy aminokwasów. \nBadania nad tym procesem odgrywają duże znaczenie, ponieważ otrzymanie genetycznie zmodyfikowanych roślin zdolnych do przeprowadzenia tego procesu pozwoliłoby na znacznie mniejsze zużycie nawozów sztucznych.\n\n\n== Zobacz też ==\nChemia bioorganiczna\nChemia supramolekularna\nChemia metaloorganiczna\nZwiązki kompleksowe\nEnzymologia\n\n\n== Bibliografia ==\nJeremy M. Berg, Lubert Stryer, John L. Tymoczko.; Biochemia wyd III; PWN Warszawa 2007 ISBN 978-83-01-14379-4\nHeinz-Bernhard Kraatz (editor), Nils Metzler-Nolte (editor), Concepts and Models in Bioinorganic Chemistry, John Wiley and Sons, 2006, ISBN 3-527-31305-2\nIvano Bertini, Harry B. Gray, Edward I. Stiefel, Joan Selverstone Valentine, Biological Inorganic Chemistry, University Science Books, 2007, ISBN 1-891389-43-2\nWolfgang Kaim, Brigitte Schwederski \"Bioinorganic Chemistry: Inorganic Elements in the Chemistry of Life.\" John Wiley and Sons, 1994, ISBN 0-471-94369-X\nIvano Bertini, Harry B. Gray, Stephen J. Lippard, Joan Selverstone Valentine, \"Bioinorganic Chemistry,\" University Science Books, 1994, ISBN 0-935702-57-1\nStephen JS.J. Lippard Stephen JS.J., Principles of Bioinorganic Chemistry, Jeremy MarkJ.M. Berg, Mill Valley, Calif.: University Science Books, 1994, ISBN 0-935702-72-5, OCLC 29597892 . Brak numerów stron w książce\nRosette M. Roat-Malone,  Bioinorganic Chemistry : A Short Course, Wiley-Interscience, 2002, ISBN 0-471-15976-X\nJ.J.R. Fraústo da Silva and R.J.P. Williams, The biological chemistry of the elements: The inorganic chemistry of life, 2nd Edition, Oxford University Press, 2001, ISBN 0-19-850848-4\nLawrence Que, Jr., ed., Physical Methods in Bioinorganic Chemistry, University Science Books, 2000, ISBN 1-891389-02-5", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chemia bioorganiczna\n\nChemia bioorganiczna – dyscyplina naukowa łącząca ze sobą elementy chemii organicznej oraz biochemii. Podstawową różnicą pomiędzy chemią bioorganiczną a biochemią są cele tych dwóch dyscyplin naukowych. Biochemia (a także pokrewne nauki, takie jak biologia molekularna) koncentruje się na wykorzystaniu chemii w celu zrozumienia procesów biologicznych na poziomie molekularnym. Natomiast głównym celem chemii bioorganicznej jest wykorzystanie zdobyczy chemii organicznej w celu tworzenia nowych biomolekuł (lub modyfikacji już istniejących).\n\n\n== Przedmiot badań ==\nGłówne obszary badań tej dyscypliny to:\n\nsynteza i badanie właściwości związków chemicznych występujących w żywych organizmach, ze szczególnym uwzględnieniem:\naminokwasów, oligopeptydów, białek i ich pochodnych\nnukleozydów, nukleotydów, oligonukleotydów i ich pochodnych\nalkaloidów\nwprowadzanie modyfikacji chemicznych do już istniejących białek w celu nadania im nowych właściwości (np: tworzenie przeciwciał o własnościach katalitycznych lub projektowanie bardziej efektywnych enzymów)\nprojektowanie nowych, funkcjonalnych cząsteczek kwasów nukleinowych bazujących na istniejących w przyrodzie strukturach takich jak kwadrupleksy DNA, rybozymy lub aptamery\nprojektowanie i synteza kwasów nukleinowych i ich analogów\nopracowywanie nowych systemów dostarczania leków do komórek\nChemia bioorganiczna z uwagi na multidyscyplinarny charakter jest w znaczny sposób związana z następującymi naukami:\n\nbiochemią\nchemią organiczną\nchemią biologiczną\nchemią leków\nbiofizyką molekularną\nbiologią strukturalną\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Zobacz też ==\nInstytut Chemii Bioorganicznej PAN", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chemoatraktanty\n\nChemoatraktanty (chemotaksyny, hormony lokomocyjne) – związki organiczne lub nieorganiczne indukujące procesy chemotaksji dodatniej w komórkach posiadających zdolność do ruchu lub innej spolaryzowanej odpowiedzi na bodźce (na przykład tworzenie shmoo u drożdży). Proces przemieszczania się w określonym kierunku w odpowiedzi na sygnały środowiskowe zwany jest chemotaksją. Chemoatraktanty oddziałują na komórki docelowe poprzez receptory. Zwykle chemoatraktanty są komórkowo specyficzne, a ich wpływ jest zależny od stężenia. Polaryzację odpowiedzi na atraktant warunkuje zazwyczaj gradient jego stężenia w medium pozakomórkowym. \nBakterie wyczuwają gradient chemoatraktantów poprzez pomiary ich stężeń w czasie. Bakteria zaczyna się poruszać w przypadkowym kierunku i jeśli w tym czasie stężenie chmoatraktanta rośnie, to prawdopodobieństwo koziołkowania zmniejsza się i komórka porusza się dalej mniej więcej w tym samym kierunku. Jeśli stężenie w otoczeniu zmniejsza się, wówczas częstotliwość koziołkowania wzrasta i bakteria sprawdza inne przypadkowe kierunki. \nPrzykładem organicznego chemoatraktanta dla komórek organizmów wyższych – fibroblastów, indukującego u  nich odpowiedź ruchową, jest czynnik wzrostu fibroblastów 2 (fibroblast growth factor 2 (FGF2)).\nZwiązkami indukującymi ruch lub odpowiedź ruchową od ich źródła (chemotaksja ujemna) są chemorepelenty.\n\n\n== Zobacz też ==\nsubstancje semiochemiczne\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chemotaksonomia\n\nChemotaksonomia (chemosystematyka, taksonomia chemiczna) – dziedzina taksonomii wykorzystująca dane chemiczne w celu ulepszenia systematyki organizmów żywych. Dostarcza informacji bardziej podstawowych w porównaniu z morfologią i cytologią. Rozwija się od lat 60. XX wieku i jako stosunkowo młoda metoda badawcza, przyczyniła się do wprowadzenia istotnych zmian w stosunku do wcześniejszych systemów, odgadujących powiązania filogenetyczne organizmów na podstawie prostego podobieństwa morfologicznego. Najbardziej użyteczne w taksonomii są badania nad następującymi grupami związków chemicznych: metabolitami pierwotnymi i wtórnymi oraz nośnikami informacji genetycznej (kwasami nukleinowymi i białkami).\n\n\n== Bibliografia ==\nClive A. Stace: Taksonomia roślin i biosystematyka. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe PWN, 1993. ISBN 83-01-11251-4. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Chemoton\n\nChemoton (skrót od ang. chemical automaton 'chemiczny automat')\n– zaproponowany przez węgierskiego biochemika Tibora Gántiego model minimalnego systemu – cyklu reakcji chemicznych zachodzących w układzie termodynamicznie otwartym – spełniającego kryteria życia.\n\n\n== Biologia teoretyczna i inne nauki ścisłe ==\nTibor Gánti, porównując nauki biologiczne z innymi naukami ścisłymi, zwrócił uwagę na istotną różnicę między nimi.\nNauki ścisłe charakteryzuje możliwość stosowania modeli matematycznych pozwalających przewidywać zachowanie układu (np. silnika spalinowego, układu planetarnego, zbioru różnorodnych cząsteczek związków chemicznych – np. reagentów w bioreaktorze). Analogiczne metody badawcze są stosowane również w wielu różnych dziedzinach współczesnej biologii (zob. np. biologia molekularna, biologia syntetyczna, biologia systemów, bioinformatyka, w tym m.in. genomika, proteomika, metabolomika, transkryptomika), jednak – według Gántiego – termin „biologia teoretyczna” nie jest w pełni poprawny, dopóki nie zostanie jednoznacznie zdefiniowany przedmiot tych badań – życie (z gr. βίος, bios), a na drodze do uściślenia definicji stoją względy światopoglądowe (m.in. irracjonalna trwałość teorii vis vitalis):\n\n\n== Pojęcie „system minimalny” ==\nGánti zwrócił uwagę, że nauki ścisłe zwykle nie opisują zjawisk rzeczywistych, lecz modele określonych części realnego świata lub systemy takich modeli (np. model kosmologiczny, modele atomu, błony komórkowej, cząsteczki DNA). Model systemu minimalnego zachowuje podstawowe cechy modelowanego obiektu, mimo że jest złożony z minimalnej liczby elementów lub podsystemów – odłączenie jakiejkolwiek części powoduje zanik jego podstawowych właściwości. Taki system minimalny może być układem całkowicie abstrakcyjnym – nie występującym w rzeczywistości, ale ułatwiającym tworzenie użytecznych modeli matematycznych układów złożonych (np. punkt materialny w mechanice, komórka elementarna w krystalografii).\nZmierzając do utworzenia modelu „minimalnego systemu żywego” Gánti:\n\nzaproponował osiem kryteriów, które spełniają znane organizmy żywe,\nprzeanalizował, czy wybrane kryteria może spełniać cykl kilku odpowiednio dobranych reakcji chemicznych, zachodzących w układzie otwartym, w przestrzeni ograniczonej błoną półprzepuszczalną.\n\n\n== Kryteria życia ==\nGánti przyjął, że minimalny system wzajemnie powiązanych reakcji chemicznych spełnia rzeczywiste (absolutne) kryteria życia, jeżeli:\n\njest inherentną całością,\nzachodzi w nim przemiana materii (zob. metabolizm),\njest inherentnie stabilny (zob. homeostaza),\ndysponuje podsystemem przechowywania i przetwarzania informacji użytecznych dla całego systemu (zob. np. informacja genetyczna),\nprocesy wewnętrzne są regulowane i sterowane.\nDodatkowo system powinien spełniać trzy kryteria potencjalne (spełniane nie przez wszystkie organizmy żywe) – charakteryzować się:\n\nwzrostem i możliwością rozmnażania,\nzdolnością do dziedziczenia zmian,\nśmiertelnością.\nSpełnienie warunków potencjalnych nie jest konieczne z punktu widzenia jednego organizmu, ale jest niezbędne dla zapewnienia życia w większej skali – dla przeżycia gatunków, przystosowujących się do zmian zewnętrznych warunków dzięki ewolucji, lub dla utrzymania niezbędnego obiegu pierwiastków biogennych w ekosystemach.\n\n\n== Budowa chemotonu ==\nPrzystępując do budowy chemotonu Gánti stwierdził, że:\n\noraz:\n\nChemoton Gántiego składa się z trzech podstawowych, inherentnych części (obiegów reakcji chemicznych):\n\npodsystemu samoodtwarzania, który powinien umożliwiać procesy nazywane wzrostem i rozmnażaniem,\npodsystemu wytwarzania błony zapewniającej izolację układu od otoczenia, z zachowaniem możliwości wymiany masy,\npodsystemu przechowywania informacji o całości systemu.\nSkoordynowane działanie wszystkich części sprawia, że cały układ uzyskuje specyficzne właściwości dodatkowe, nie występujące w poszczególnych podsystemach. Wyłączenie dowolnej części powoduje zanik tych właściwości, co jest warunkiem uznania układu za model systemu minimalnego. Dzięki wzajemnemu sprzężeniu trzech cykli reakcji czynności systemu są wykonywane samoczynnie, zgodnie z programem określonym budową układu („automat miękki”; działanie każdego podsystemu zależy od działania pozostałych i stanu otoczenia).\n\n\n=== Podsystem samoodtwarzania ===\n\nW systemach rzeczywistych – organizmach żywych – zachodzą liczne reakcje chemiczne, decydujące o metabolizmie, zachodzące z wykorzystaniem energii dostarczanej z zewnątrz np. w postaci promieniowania słonecznego (fotosynteza) lub w postaci energii wiązań chemicznych tworzących cząsteczki pożywienia. Od dawna znane są reakcje tworzące podstawowe dla życia cykle, np. cykl Calvina, cykl kwasu cytrynowego (cykl Krebsa), cykl glioksylanowy (cykl Krebsa-Kornberga). W chemotonie tego typu reakcje rzeczywiste zostały zastąpione abstrakcyjnym „systemem samoodtwarzania” (modelem minimalnym cytoplazmy) – cyklem trzech odwracalnych reakcji chemicznych, których kierunek i prędkość zależy od stężeń reagentów wewnątrz układu (A, X, Y) i na zewnątrz (X, Y):\n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            1\n          \n        \n        +\n        X\n        ⇌\n        \n          A\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle A_{1}+X\\rightleftharpoons A_{2}}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            2\n          \n        \n        ⇌\n        \n          A\n          \n            3\n          \n        \n        +\n        Y\n      \n    \n    {\\displaystyle A_{2}\\rightleftharpoons A_{3}+Y}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            3\n          \n        \n        ⇌\n        2\n        \n          A\n          \n            1\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle A_{3}\\rightleftharpoons 2A_{1}}\n  \n\nSubstraty dopływające z zewnątrz (dyfuzja X przez błonę półprzepuszczalną) odgrywają rolę „pożywki chemotonu”. Jednym z produktów cyklu reakcji jest jej substrat – jeden ze składników modelu cytoplazmy (A1), co zapewnia możliwości „wzrostu chemotonu” bez zakłócenia stacjonarnego stanu całości (układ rosnący, akumulacyjny). Inne (Y) są „wydalane” na zewnątrz.\nW przypadkach rzeczywistych, takich jak np. cykl Calvina, ogólnym symbolom A, X i Y odpowiadają sumy ilorazów νiAi, νi Xi i νiYi, gdzie ν jest współczynnikiem stechiometrycznym, określonym dla kolejnych kroków procesu kołowego.\n\n\n=== Podsystem tworzenia błony ===\n\nWarunek izolacji strefy reakcji chemicznych w chemotonie od otoczenia zapewniono wprowadzając do zestawu trzech ogólnych równań reakcji równanie czwarte, opisujące powstawanie produktu T, który nie rozpuszcza się w środowisku reakcji i którego cząsteczki charakteryzują się budową amfifilową (zawierają ugrupowania o różnej polarności):\n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            1\n          \n        \n        +\n        X\n        ⇌\n        \n          A\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle A_{1}+X\\rightleftharpoons A_{2}}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            2\n          \n        \n        ⇌\n        \n          A\n          \n            3\n          \n        \n        +\n        Y\n      \n    \n    {\\displaystyle A_{2}\\rightleftharpoons A_{3}+Y}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            3\n          \n        \n        ⇌\n        \n          A\n          \n            4\n          \n        \n        +\n        T\n      \n    \n    {\\displaystyle A_{3}\\rightleftharpoons A_{4}+T}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            4\n          \n        \n        ⇌\n        2\n        \n          A\n          \n            1\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle A_{4}\\rightleftharpoons 2A_{1}}\n  \n\nCząsteczki T wbudowują się w warstewkę powierzchniową otaczającą przestrzeń reakcji (zob. błona komórkowa), tworząc strukturę przypominającą liposom. Po każdym cyklu reakcji otrzymuje się te same ilości cząsteczek A1 i T, wskutek czego wzrost powierzchni chemotonu jest wolniejszy niż wzrost objętości. W takiej sytuacji pojawia się tendencja do podziału układu na mniejsze, lecz bardziej trwałe – uzyskano model wzrostu połączonego z „rozmnażaniem” (zob. pomnażanie, podział komórki).\nPołączenie podsystemu tworzenia błony z podsystemem samoodtwarzania prowadzi ponadto do uzyskania sytuacji, w której sumaryczny proces kołowy staje się jednokierunkowy, ponieważ wbudowywanie cząsteczek T w warstwę powierzchniową nie jest odwracalne.\n\n\n=== Podsystem przechowywania informacji ===\nMożliwość przechowywania informacji o całym systemie (chemotonie) zapewniono wprowadzając do zestawu czterech ogólnych równań reakcji równanie piąte, opisujące powstawanie produktu V, który dobudowuje się do łańcucha polimeru pV:\n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            1\n          \n        \n        +\n        X\n        ⇌\n        \n          A\n          \n            2\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle A_{1}+X\\rightleftharpoons A_{2}}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            2\n          \n        \n        ⇌\n        \n          A\n          \n            3\n          \n        \n        +\n        Y\n      \n    \n    {\\displaystyle A_{2}\\rightleftharpoons A_{3}+Y}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            3\n          \n        \n        ⇌\n        \n          A\n          \n            4\n          \n        \n        +\n        V\n      \n    \n    {\\displaystyle A_{3}\\rightleftharpoons A_{4}+V}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            4\n          \n        \n        ⇌\n        \n          A\n          \n            5\n          \n        \n        +\n        T\n      \n    \n    {\\displaystyle A_{4}\\rightleftharpoons A_{5}+T}\n  \n\n  \n    \n      \n        \n          A\n          \n            5\n          \n        \n        ⇌\n        2\n        \n          A\n          \n            1\n          \n        \n      \n    \n    {\\displaystyle A_{5}\\rightleftharpoons 2A_{1}}\n  \n\nZałożono, że polimer pVn powstaje na określonej matrycy – łańcuchu polimeru o określonej długości, zbudowanym – w najprostszym przypadku – z jednakowych merów (minimalny model transkrypcji). Informacja o działaniu całego systemu jest wówczas liczbą merów w łańcuchu matrycy. Od tej długości zależy m.in. wartość stężenia cząsteczek V, przy których rozpoczyna się polimeryzacja, a od tego stężenia zależy szybkość kroku prowadzącego do jego powstawania, a równocześnie wszystkich reakcji cyklu. Oznacza to, że cząsteczka matrycy zawiera informację ważną dla całego systemu.\nW czasie replikacji łańcucha mogą się zdarzać błędy (analogicznie do błędów replikacja DNA) – może np. powstać nić krótsza od nici matrycy. Taka przypadkowa zmiana właściwości chemotonu jest dziedziczna – chemotony potomne zawierają krótsze pVn. W bardziej złożonych modelach systemu stosowano różne cząsteczki V. Sekwencja różnych merów w matrycowej nici polimeru była kodem odczytywanym w czasie dołączania kolejnych elementów do nowego łańcucha pVn, przy czym są możliwe błędy odczytu tego kodu w czasie transkrypcji. Chemotony potomne dziedziczą również te zmiany.\nStwierdzono więc, że zaproponowany model spełnia wytypowane bez wstępnych założeń kryteria życia, czyli może być uznany za model „minimalnego systemu żywego”. Podejmując próby jego weryfikacji przeprowadzono m.in. komputerowe symulacje jego działania w bardziej złożonych sytuacjach, stosując odpowiednie układy równań stechiometrycznych i uproszczone równania kinetyczne (zob. szybkość reakcji chemicznej) odnoszące się np. do kolejnych kroków znanych cykli biologicznych. Uzyskano potwierdzenie przypuszczeń, że w prostych układach biologicznych spełnienie kryteriów życia nie wymaga udziału enzymów.\n\n\n== Posłowie autora „Podstaw życia” ==\nW posłowiu do książki „Podstawy życia” Tibor Gánti napisał o niej:\n\n\n== Opinia z przedmowy do „Podstaw życia” ==\nKsiążka została przetłumaczona na język polski w roku 1986 przez Tomasza Kulisiewicza, polskiego informatyka i dziennikarza, i zaopatrzona w przedmowę, którą napisał prof. Zbigniew Grabowski, specjalista m.in. w dziedzinie chemii fizycznej, fizyki molekularnej i kinetyki. Koncepcję Gántiego uznał on za ważną i ambitną (może nawet przełomową?) próbę znalezienia odpowiedzi na pytanie „co to jest Życie?”; napisał m.in. :\n\nW zakończeniu przedmowy wyraził opinię:\n\n\n== Zobacz też ==\nCzym jest życie? Fizyczne aspekty żywej komórki\nBiologiczna strzałka czasu\nEwolucja niebiologiczna\nNegentropia\nPochodzenie życia\nReakcja łańcuchowa. Reakcje „żyjące” i „pseudożyjące”\nSamoorganizacja molekularna\nTermodynamika chemiczna\n\n\n== Uwagi ==\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nTibor Gánti: Podstawy życia. (tłum. Tomasz Kulisiewicz). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1986. ISBN 83-214-0487-1.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nSzathmary Eörs: Bevezetés a biológiába / Wprowadzenie do biologii > chemoton (ppt). [w:] ELTE Növényrendszertani; Ökológiai és Elméleti Biológiai Tanszék / Eötvös University (Department of Plant Taxonomy and Ecology) / ekologia i biologia teoretyczna (wykłady) [on-line]. ramet.elte.hu. [dostęp 2012-08-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-02)]. (węg.).\nFernando, C. and Di Paolo, E. A. (2004). The Chemoton: A model for the origin of long RNA templates. Proceedings of the Ninth International Conference on the Simulation and Synthesis of Living Systems, ALIFE’9 Boston, September 12th-15th, 2004, MIT Press\nNathaniel Virgo, Thermodynamics and the Structure of Living Systems, University of Sussex, July, 2011\nXabier E. Barandiaran Fernandez, Mental Life. A naturalized approach to the autonomy of cognitive agents, 2008\nAndreea Munteanu, Ricard V. Solé: Chaos in chemoton dynamics. www.sciencenamur.be. [dostęp 2018-03-20]. (ang.).\nAndreea Munteanu, Ricard V. Solé: Chemoton. Program-controlled self-reproducing fluid automata. Research Project from the ICREA/Complex Systems Lab. complex.upf.es. [dostęp 2012-08-13]. (ang.).\nHoenigsberg H.F. (Instituto de Genética Evolutiva y Biología Molecular, Universidad Manuel Beltrán, Bogotá DC, Colombia): From geochemistry and biochemistry to prebiotic evolution...we necessarily enter into Gánti’s fluid automata. Genet Mol Res. 2007 Jun 20, 6(2), 358–373. [dostęp 2012-08-13]. (ang.).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cytochemia\n\nCytochemia – dział biochemii, który się zajmuje składem chemicznym komórki oraz procesami chemicznymi zachodzącymi w komórce. Pozwala na zlokalizowanie związków chemicznych w komórce z wykorzystaniem technik takich jak mikrospalanie, mikrospektrofotometria, autoradiografia, kriomikroskopia elektronowa, mikroanaliza rentgenograficzna i immunohistochemia.\nJej początek, razem z histochemią, datuje się na drugą połowę lat 30. XX w., kiedy opracowano techniki umożliwiające obserwowanie aktywności fosfatazy alkalicznej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Cytrulinacja\n\nCytrulinacja – konwersja reszty argininy do reszty niebiałkowego aminokwasu cytruliny. Cytrulizowane białka nie występują naturalnie w organizmie i są celem układu immunologicznego, także w reakcjach autoimmunologicznych.\nProces konwersji indukowany jest przez deiminazy peptydyloargininowe (PAD), enzymy wytwarzane między innymi przez bakterie Porphyromonas gingivalis, powodujące zapalenie przyzębia.\nWykrywanie procesu zapalnego związanego z cytrulinacją polega na oznaczaniu poziomu przeciwciał ACCP (anty-CCP).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Czynnik wewnętrzny\n\nCzynnik wewnętrzny, czynnik Castle'a, IF (ang. intrinsic factor) – glikoproteina wytwarzana głównie przez komórki okładzinowe śluzówki żołądka. Łącząc się z witaminą B12, ułatwia jej wchłanianie.\nBrak lub niedobór czynnika wewnętrznego skutkuje zaburzeniem wchłaniania, a co za tym idzie niedoborem witaminy B12, której rezultatem może być m.in. niedokrwistość megaloblastyczna. \nNiedobór czynnika wewnętrznego może być wynikiem:\n\nreakcji autoimmunologicznej skierowanej przeciw komórkom okładzinowym (w chorobie Addisona-Biermera) lub czynnikowi wewnętrznemu\ngastrektomii\nstosowania leków z grupy antagonistów receptora H2 (leki przeciwhistaminowe)\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nAndrzej Szczeklik, Piotr Gajewski: Interna Szczeklika 2017. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2017, s. 968, 975. ISBN 978-83-7430-517-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Defosforylacja\n\nDefosforylacja – odwracalna reakcja chemiczna będąca przeciwieństwem fosforylacji, katalizowana przez enzymy zaliczane do fosfataz. Polega na odłączeniu reszty fosforanowej od cząsteczki białka (lub innego związku organicznego) w celu jego kowalencyjnej modyfikacji.\nFosforylacja wraz z defosforylacją są istotną strategią regulacyjną metabolizmu.\n\n\n== Bibliografia ==\ndefosforylacja [online], Słownik terminów biologicznych PWN [dostęp 2025-02-23] .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Eksperyment Stanleya Millera\n\nEksperyment Stanleya Millera (lub Millera–Ureya) – klasyczny eksperyment powstania życia na Ziemi. Wykonany został w 1953 roku przez Stanleya Millera w laboratorium  Harolda C. Ureya na Uniwersytecie Chicagowskim. Polegał na symulowaniu hipotetycznych warunków środowiska wczesnej Ziemi i testował możliwość zaistnienia ewolucji chemicznej.\nZałożenia eksperymentu opierały się na hipotezie wysuniętej przez Aleksandra Oparina i Johna Haldane'a (hipoteza Oparina-Haldane'a), że redukcyjna atmosfera Ziemi w owym czasie sprzyjała syntezie związków organicznych z nieorganicznych prekursorów.\n\n\n== Przebieg eksperymentu ==\nSubstancje wyjściowe: woda (H2O), metan (CH4), amoniak (NH3) i wodór (H2)\n\nAparatura: sterylny układ dwóch kolb szklanych, jednej wypełnionej częściowo wodą, drugiej zawierającej elektrody, pomiędzy którymi przepuszczano wyładowania elektryczne (łuk elektryczny) symulujące wyładowania elektryczne w atmosferze. Para z podgrzewanej kolby dolnej mieszała się z doprowadzanymi z zewnątrz gazami, następnie poddawana była działaniu wyładowań elektrycznych w górnym naczyniu, następnie po schłodzeniu w chłodnicy powracała do pierwszego naczynia.\nWyniki: po tygodniu trwania eksperymentu 10-15% węgla doprowadzonego do systemu znajdowało się w związkach organicznych. Dwa procent węgla utworzyło 13 aminokwasów z 20-22 budujących białka w organizmach żywych. Najczęstszym znajdowanym aminokwasem była glicyna (najprostszy aminokwas). Badania prowadzono za pomocą chromatografii bibułowej)\nW październiku 2008 roku przebadano ponownie wyniki oryginalnych eksperymentów Millera stosując współczesne metody badawcze. Nowe wyniki wykazały, że w jednym z eksperymentów Millera powstały aż 22 różne aminokwasy.\n\n*Aminokwasy białkowe\n\n\n== Warianty eksperymentu ==\nźródło węgla: tlenek węgla (CO) lub  dwutlenek węgla (CO2) zamiast metanu\nźródło azotu:  N2 zamiast amoniaku\nźródło energii: promieniowanie UV zamiast wyładowań elektrycznych\nRezultaty odpowiadały oryginalnemu eksperymentowi.\n\n\n== Interpretacja ==\nBył to pierwszy eksperyment wykazujący możliwość uzyskania prostych podstawowych składników organizmów żywych z materii nieożywionej. Utorował on drogę dla szeregu podobnych eksperymentów. W 1961 r. Joan Oró uzyskał aminokwasy z cyjanowodoru (HCN) i amoniaku w roztworze wodnym, uzyskując także znaczne ilości adeniny. Późniejsze eksperymenty[czyje?] wykazały, że inne zasady RNA i DNA mogą być uzyskane w symulowanym prebiotycznym środowisku w atmosferze redukcyjnej.\nW mieszaninie znajdowały się także inne, niewystępujące w organizmach żywych aminokwasy tworzące minipeptydy z innymi aminokwasami.\n\n\n== Pierwotna atmosfera Ziemi ==\nDoświadczenie Millera zakłada, że pierwotna atmosfera Ziemi była silnie redukująca. W atmosferze obojętnej – postulowanej obecnie przez niektórych geochemików – wydajność reakcji syntezy związków organicznych, a przede wszystkim aminokwasów zmniejsza się o kilka rzędów wielkości.\n\nZobacz też: Zupa pierwotna.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Literatura uzupełniająca ==\nJ.L. Bada, A. Lazcano. Stanley Miller's 70th Birthday. „Origins of Life and Evolution of the Biosphere”. 30, s. 107–12, 2000. DOI: 10.1023/A:1006746205180.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Euforia biegacza\n\nEuforia biegacza (ang. Runner's High) – fenomen stanu euforycznego, pojawiający się podczas biegu długodystansowego lub innej długotrwałej aktywności fizycznej, powodujący zwiększoną odporność na ból i zmęczenie.\nTeoria euforii biegacza pojawiła się w latach 70. w USA na fali rosnącego entuzjazmu dla biegania, kiedy odkryto receptory opioidowe μ w mózgu.\n\n\n== Teoria endorfinowa ==\nSzeroko opisywanym w literaturze powodem wystąpienia stanu euforii biegacza jest produkcja endorfin.\nZgodnie z tym poglądem endorfiny są wydzielane w mózgu ćwiczącej osoby podczas długotrwałego, ciągłego wysiłku fizycznego z intensywnością na poziomie od umiarkowanego do wysokiego, kiedy oddychanie jest utrudnione. Moment wystąpienia efektu odpowiada czasowi, po którym mięśnie zużywają cały glikogen w nich zmagazynowany. Po upływie ok. 45-60 minut podczas wysiłku następuje moment przejścia z oddychania aerobowego na anaerobowe (próg anaerobowy), kiedy to powstaje tzw. dług tlenowy. Niedotlenienie wywołuje stres organizmu, co z kolei może powodować silne wydzielanie endorfin. Podczas krótszych, intensywnych ćwiczeń również są wydzielane endorfiny, jednakże w ilościach niemierzalnych, uwolnienie endorfin przygotowuje organizm na dalszy wysiłek fizyczny.\nProdukcja endorfin wywołuje emocjonalną reakcję na stres, objawiającą się poprawą nastroju oraz zwiększeniem wytrzymałości i odporności organizmu na ból, co umożliwia dalszy wysiłek, który w normalnych warunkach nie mógłby być kontynuowany. Zjawisko to jest opisywane przez biegaczy jako przejęcie przez umysł kontroli nad ciałem.\nZnane są także przypadki negatywnych odczuć u osób ćwiczących zamiast poprawy nastroju, co wiązane jest z negatywnym wpływem warunków zewnętrznych, np. podczas biegania w zimny deszczowy dzień po zmroku, w nieznanym terenie, czy pływania w zimnej wodzie.\nEndorfiny oddziałują silnie na receptory μ (są ich agonistami), których pobudzanie wywołuje stany euforyczne. Aktywność fizyczna, podczas której może wystąpić stan euforyczny obejmuje nie tylko bieganie, ale również pływanie, narciarstwo biegowe, wioślarstwo długodystansowe, jazdę na rowerze, podnoszenie ciężarów, kulturystykę, aerobik, czy gry zespołowe takie jak koszykówka albo piłka nożna.\nWedług niektórych fizjologów, biegacze długodystansowi to \"endogenni morfiniści\" uzależnieni fizjologicznie od biegania i to właśnie maratończycy są grupą gdzie fenomen euforii występuje najczęściej.\nSugeruje się również, że może on być główną przyczyną uprawiania biegów długodystansowych. Znane są przypadki uzależnienia od wysiłku fizycznego, powodującego szkody fizyczne i psychiczne.\n\n\n== Pochodzenie fenomenu ==\nW książce Homo przypadkiem sapiens K. Fijałkowski i T. Bielicki postulują za Walterem Bortzem II, że wydzielanie endorfin do krwi podczas wysiłku związanego zazwyczaj z długotrwałym biegiem jest adaptacją specyficzną dla człowieka, powstałą w trakcie ewolucji homo sapiens. Twierdzą oni, że mechanizm ten powoduje tak zwany „drugi oddech” i wydzielenie do krwi w sposób naturalny substancji będącej endogennym uśmierzaczem bólu, co pozwala kontynuować bieg bez względu na zmęczenie. Według ich teorii człowiek w toku ewolucji wytworzył adaptację długotrwałych biegów jako technikę łowiecką. Technika uporczywego polowania polega na gonieniu zwierzyny przez długi czas i kontynuowanie biegu, aż do momentu przegrzania organizmu zwierzęcia i braku możliwości kontynuowania ucieczki. W ten sposób polują do dziś niektóre plemiona Ameryki Południowej jak na przykład Indianie Tarahumara, a także Buszmeni w Afryce, czy Aborygeni w północno-zachodniej Australii. Nadzwyczajne zdolności biegowe plemienia Tarahumara opisuje książka C. McDougalla Urodzeni biegacze. Podniesienie poziomu endorfin podczas długotrwałego wysiłku pozwalało na zwiększenie pokonywanego dystansu i uśmierzenie pojawiającego się bólu, co zwiększało szansę przeżywalności osobnika w okresach głodu podczas suszy i braku zwierzyny łownej.\n\n\n== Euforia wysokościowa ==\nWśród himalaistów, czy alpinistów, występuje efekt euforii wysokościowej, do której dochodzi na skutek niedotlenienia mózgu na dużej wysokości. Według niepotwierdzonej jeszcze teorii niedobór tlenu podczas wspinaczki wywołuje stres organizmu, który w odpowiedzi na niego wytwarza w płynie mózgowo-rdzeniowym endorfiny. Himalaiści opisują przypadki euforii wśród wspinaczy, objawiające się porzucaniem elementów sprzętu i ubioru, dziwnym zachowaniem czy halucynacjami.\n\n\n== Metodyka badań ==\nBadania wpływu endorfin na człowieka są znacznie utrudnione. Ogromna większość naukowych doniesień o wpływie endorfin na system opioidowy pochodzi z inwazyjnych badań na szczurach i myszach, u których bada się bezpośrednio zmiany mózgu, co niestety zazwyczaj oznacza śmierć obiektu badań. Badania na szczurach dowiodły, że intensywny długotrwały wysiłek powoduje wzrost poziomu endorfin w mózgu, co indukuje zwiększony próg odczuwania bólu. Wysiłek wpływa także na mechanizm oddziaływania dynorfin i enkefalin, pozostałych dwóch grup endogennych peptydów opioidowych, na receptory opioidowe.\nU ludzi badania prowadzi się w dwojaki, pośredni sposób. Typowe badania polegają na oznaczaniu zawartości endorfin i innych substancji we krwi, przy założeniu, że jest ona powiązana z poziomem w mózgu (jednakże transport endorfin pomiędzy mózgiem i krwią nie zachodzi łatwo).  Drugi sposób polega na obserwacji zmian jakie występują u ochotników, którym podaje się blokery receptorów opioidowych μ.\nBadania prowadzone u ludzi potwierdziły, że poziom endorfin zależy od intensywności ćwiczeń: przy wysiłku aerobowym o dużej intensywności jest on większy niż w stanie spoczynku, natomiast przy łagodnym wysiłku aerobowym poziom endorfin nie zmienia się w porównaniu do stanu spoczynku.\n\n\n== Zastrzeżenia do teorii endorfinowej ==\nNiektórzy badacze postulują, że fenomen euforii biegacza jest raczej efektem sprostania wyzwaniu niż wysiłku, a poprawa nastroju i wydzielenie endorfin jest powodowane efektem placebo, czyli zdolnością umysłu do wywoływania zmian fizjologicznych w organizmie.\nJedna z hipotez głosi, że intensywne ćwiczenia prowadzą do uwolnienia się od negatywnych uczuć nieprzyjemności, gniewu, frustracji i niepokoju, i dopiero to może powodować wzrost poziomu endorfin. Dlatego raczej należałoby mówić nie o euforii, a o spokoju biegacza.\nStudia we wczesnych latach 80. przyniosły wątpliwości dotyczące powiązania endorfin z euforią biegacza.Po pierwsze, po podaniu antagonisty blokującego receptory μ (co zablokowało oddziaływanie endorfin), poprzez wstrzyknięcie naloksonu lub podanie doustne naltreksonu (analogu naloksonu), u badanej osoby po wysiłku stwierdzono te same pozytywne zmiany nastroju, co w przypadku ćwiczenia bez zastosowania blokerów. Jednakże podobne badania przeprowadzone po podaniu naltreksonu przed ćwiczeniami aerobowymi, wręcz przeciwnie, wykazały brak pozytywnych zmian w nastroju w stosunku do stanu spoczynku, co może potwierdzać wpływ endorfin na fenomen euforii biegacza.\nBadania przeprowadzone w Royal Perth Hospital u 8 biegaczy po ukończeniu ultramaratonu na dystansie 100 km nie wykazały wzrostu poziomu beta-endorfiny, jednej z ważniejszych i najbardziej poznanych endorfin, powyżej normalnego poziomu.\nPo drugie, badacze nigdy nie mogą mieć pewności, że spowodują wystąpienie efektu euforii w laboratorium. To czyni fenomen bardzo trudnym do badania i utrudnia udowodnienie jego powiązania z endorfinami.\n\n\n== Wpływ fenyloetyloaminy ==\nBadania prowadzone w 2001 r. przez badaczy brytyjskiego Nottingham Trent University sugerują, że za fenomen euforii biegacza odpowiedzialna jest fenyloetyloamina (PEA), naturalnie produkowana przez ciało, spokrewniona z amfetaminą. Badacze donoszą, że umiarkowane ćwiczenia podnoszą poziom fenyloetyloaminy u większości ludzi. Osoby cierpiące na depresję mają niski poziom fenyloetyloaminy i to tłumaczy, dlaczego aktywność fizyczna jest naturalnym środkiem antydepresyjnym. Po podaniu fenyloetyloaminy u większości chorych na depresję następuje szybka doraźna poprawa nastroju (w ciągu około pół godziny).\nBadania poziomu fenyloetyloaminy wykonano u 20 mężczyzn dzień po dniu, w którym nie wykonywano ćwiczeń i dzień po dniu, w którym ćwiczono z umiarkowaną intensywnością (30 minut, 70% tętna maksymalnego). U wszystkich badanych stwierdzono podwyższony poziom PEA, a u osób, które ćwiczyły najintensywniej był on najwyższy.\nBadacze podkreślają, że otrzymane wyniki nie przekreślają całkowicie związku fenomenu euforii biegacza z endorfinami. Ich zdaniem endorfiny nie penetrują mózgu tak łatwo jak fenyloetyloamina, jednakże aktywność fizyczna może oddziaływać chemicznie na mózg jednocześnie w różnoraki sposób poprzez różne endogenne substancje psychoaktywne, zależnie od indywidualnych cech danego organizmu.\n\n\n== Odurzenie kannabinoidowe ==\nBadania prowadzone w 2004 r. na uniwersytecie Georgia Insitute of Technology w Atlancie oraz na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine sugerują, że za fenomen euforii biegacza odpowiadają kannabinoidy.\nZespół badaczy odkrył bardzo duży wzrost poziomu anandamidu, naturalnego kannabinoidu (endokannabinoidu), u biegaczy i rowerzystów, którzy ćwiczyli z umiarkowaną intensywnością (70-80% tętna maksymalnego) w długim okresie (45 minut).\nKannabinoidy oddziałują na receptory kannabinoidowe w mózgu, znajdujące się w rejonach odpowiedzialnych za pamięć, sen i czuwanie, emocje i postawę ciała oraz na komórkach układu odpornościowego.\nAnandamid jest alkaloidem kakaowca i występuje w niewielkich ilościach w czekoladzie. Ten alkaloid produkuje efekt podobny do tego jaki powoduje psychoaktywny THC (tetrahydrokannabinol) zawarty w marihuanie. Skłania to badaczy do spekulacji, że euforia biegacza powodowana jest naturalnym odurzeniem kannabinoidowym, a nie endorfinowym.\nDługotrwały wysiłek, powodując przedłużający się stres fizyczny i ból mięśni, może spowodować aktywację układu endokannabinoidowego, wywołując odurzenie i stan euforii. Zdaniem badaczy efekt ten można wykorzystać w leczeniu bólu chronicznego i jaskry zastępując w ten sposób roślinne kannabinoidy takie jak THC.\nStwierdzono również, że anandamid jest produkowany w ciele nie tylko w odpowiedzi na wysiłek fizyczny, ale również podczas technik \"pracy z ciałem\" (ang. bodywork) takich jak np. masaż.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Formylowanie\n\nFormylowanie (formylacja) – reakcja chemiczna polegająca na wprowadzeniu do związku chemicznego grupy formylowej (aldehydowej), –CHO. \nPrzykładową reakcją formylowania jest reakcja Vilsmeiera-Haacka, np.:\n\nFormylowanie jest reakcją o dużym znaczeniu biologicznym. M.in. biosynteza białka inicjowana jest przez N-formylometioninę, powstającą w wyniku formylacji metioniny przez  formylową pochodną kwasu tetrahydrofoliowego:\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Fosforylacja\n\nFosforylacja – reakcja przyłączenia reszty fosforanowej do nukleofilowego atomu dowolnego związku chemicznego. Zazwyczaj fosforylowane są grupy hydroksylowe (estryfikacja alkoholi) lub aminowe (tworzenie amidów). Przeciwieństwem fosforylacji jest defosforylacja.\n\n\n== Chemia ==\nW chemii do fosforylacji stosuje się aktywne pochodne kwasu fosforowego, np. chlorki i bezwodniki kwasowe (pirofosforany), azolidy lub tzw. estry aktywne (zawierające dobrą grupę opuszczającą, np. pentafluorofenylową). Inną strategią jest użycie nieaktywnego związku fosforowego w parze z tzw. czynnikiem kondensującym, aktywującym substrat fosforanowy in situ.\n\nPrzykład – fosforylacja etanolu z użyciem tlenochlorku fosforu połączona z następczą hydrolizą pozostałych wiązań P−Cl w celu uzyskania fosforanu etylu:\nCH3CH2OH + P(O)Cl3 → CH3CH2O−P(O)Cl2 + HCl\nCH3CH2O−P(O)Cl2 + 2H2O → CH3CH2O−PO3H2 + 2HCl\n\n\n== Biochemia ==\nProces przyłączenia reszty kwasu fosforowego do określonych związków chemicznych zachodzi w organizmach żywych. Jest katalizowany przez enzymy zwane kinazami, które transportują reszty fosforanowe na białka, nukleozydy i nukleotydy, cukry, lipidy i inne związki. Reakcję biochemicznej defosforylacji – hydrolizy wiązania fosfoestrowego – katalizują fosfatazy.\nSzczególnymi przypadkami fosforylacji są reakcje powstawania wysokoenergetycznych cząsteczek ATP, które mogą zachodzić na różnych drogach (np. fosforylacja oksydacyjna, fosforylacja substratowa lub fosforylacja fotosyntetyczna).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "FRET\n\nFRET (ang.: Förster Resonance Energy Transfer - od nazwiska niemieckiego naukowca Theodora Förstera) - mechanizm przenoszenia energii między dwoma chromoforami na drodze innej niż promieniowanie.\nChromofor-donor, będąc w stanie wzbudzonym, może przekazywać energię wzbudzenia chromoforowi-akceptorowi znajdującemu się w odległości nie większej niż ok. 10 nm. Jeśli donor i akceptor różnią się widmami absorpcji i emisji promieniowania, a znajdują się w odległości mniejszej niż 10 nm, to wzbudzając donor wiązką o długości fali odpowiadającej maksimum jego absorpcji, obserwuje się emisję fali o długości odpowiadającej maksimum emisji akceptora. Jeśli odległość między donorem a akceptorem jest większa, przekazanie energii nie zachodzi i obserwuje się jedynie emisję fali przez donor z charakterystycznym dla niego maksimum emisji.\nZjawisko to znajduje zastosowanie m.in. jako metoda badania interakcji między białkami. Eksperyment polega na wyznakowaniu dwóch różnych białek dwoma różnymi markerami fluorescencyjnymi - jeden z nich pełni rolę donora, drugi akceptora - każdy o innym widmie emisji i absorpcji (np. GFP - Green Fluorescent Protein i jego modyfikacja - BFP - Blue Fluorescent Protein), a następnie działaniu na mieszaninę białek światłem o długości fali odpowiadającej maksimum absorpcji donora i rejestrowaniu widma emisyjnego. Jeśli nastąpił wzrost intensywności emisji fali o długości odpowiadającej maksimum emisji akceptora, to oznacza, że odległość między wyznakowanymi białkami nie przekracza 10 nm, co wskazuje na zachodzenie między nimi interakcji. Podczas gdy znakowanie białek za pomocą organicznych barwników fluorescencyjnych wymaga kłopotliwych procesów oczyszczania, chemicznej modyfikacji i wewnątrzkomórkowej iniekcji białka, warianty GFP można łatwo przyłączyć do białka gospodarza poprzez inżynierię genetyczną.  Mnogość wariantów GFP sprawia, że korzystanie z techniki FRET do badań biologicznych staje się coraz bardziej popularne.\n\n\n== BRET ==\nOgraniczeniem FRET jest konieczność zastosowania zewnętrznego źródła promieniowania do zainicjowania rezonansowego transferu energii, co może prowadzić do szumu tła wynikającego z bezpośredniego wzbudzenia akceptora lub fotowybielania. Aby uniknąć tej niedogodności, został opracowany BRET (Bioluminescence Resonance Energy Transfer). Technika ta wykorzystuje bioluminescencję lucyferazy (zwykle lucyferazy z Renilla reniformis), zamiast CFP (cyan fluorescent protein) jako chromofora-donora.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Glikobiologia\n\nGlikobiologia – dziedzina wiedzy zajmująca się badaniem struktury i funkcji węglowodanów (oligosacharydów, cukrów lub glikanów). Glikany są ważnym składnikiem wszystkich żywych organizmów i pełnią wiele funkcji w procesach biologicznych. Glikobiologia to stosunkowo młoda, szybko rozwijająca się dziedzina, która odgrywa ważną rolę w badaniach medycznych, biochemicznych i biotechnologicznych.\nWedług Oksfordzkiego słownika języka angielskiego termin glikobiologia został sformułowany przez profesora Raymonda Dweka w 1988, który postulował wyodrębnienie nauki o cukrach jako oddzielnej dyscypliny. Powstanie tego terminu było wynikiem badań, które pomogły zrozumieć strukturę i funkcję glikanów w procesach komórkowych. Pod koniec XIX wieku pionierskie badania zostały wykonane przez Emila Fischera w celu ustalenia struktury szeregu najważniejszych cząsteczek cukru.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Glikozylacja\n\nGlikozylacja – reakcja łączenia węglowodanów z innymi związkami organicznymi z wytworzeniem wiązania glikozydowego. Produktem glikozylacji są glikozydy, często spotykane w organizmach żywych. Przykładowe związki tej grupy to glikoproteiny (produkty glikozylacji białek), glikolipidy (glikozylowane tłuszcze), nukleozydy (glikozylowane puryny lub pirymidyny) i glikozylowane flawonoidy (barwniki roślinne). \n\n\n== Glikozylacja białek ==\nGlikozylacja białek jest zjawiskiem powszechnym – ponad połowa białek w organizmach jest glikozylowana. Przyłączenie reszty cukrowej do białka następuje poprzez wiązanie N-glikozydowe lub wiązanie O-glikozydowe. \nN-glikozylacja polega na przyłączeniu reszty cukru do atomu azotu łańcucha bocznego jednej z reszt aminokwasowych białka, na przykład u eukariontów do reszty asparaginy. Proces N-glikozylacji białek w organizmach żywych rozpoczyna się w cytoplazmie, jest kontynuowany w siateczce śródplazmatycznej i kończony w aparacie Golgiego. Jest to modyfikacja potranslacyjna białka, ponieważ jednak zachodzi równolegle z translacją, na rosnącym łańcuchu polipeptydowym, bywa określana jako proces kotranslacyjny. Podczas N-glikozylacji transferaza oligosacharydowa (OST, z ang. oligosaccharyltransferase) przyłącza do białka rozgałęziony oligosacharyd (14-mer), który jest presyntetyzowany jako pirofosforan dolicholu (alkoholu terpenowego związanego z siateczką śródplazmatyczną). Sekwencja cukrowa rozpoczyna się od 2 reszt N-acetyloglukozaminy. W kolejnych etapach procesu następuje modyfikacja oligosacharydu; u różnych organizmów ma ona różny przebieg.\nO-glikozylacja zachodzi w aparacie Golgiego i jest procesem ściśle potranslacyjnym. Miejscami przyłączenia łańcucha cukrowego są zazwyczaj grupy hydroksylowe reszt Ser lub Thr, jednak mogą to być także inne lokalizacje, przykładowo Tyr lub Hyp. Poza pierwszą resztą cukrową (którą zazwyczaj jest N-acetylogalaktozamina), dalsza sekwencja cukrowa może być zróżnicowana.\nW pewnych warunkach glikozylacja białek może zachodzić bez udziału enzymów, proces ten nosi nazwę glikacji.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Histochemia\n\nHistochemia – nauka z pogranicza biochemii oraz histologii, zajmująca się badaniem związków chemicznych i ich przemian w poszczególnych tkankach. Odkrycia z tej dziedziny są stosowane m.in. w diagnostyce medycznej.\n\n\n== Bibliografia ==\nSłownik tematyczny. Biologia, cz. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 54, ISBN 978-83-01-16530-7 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Hydrolacja\n\nHydrolacja – proces wiązania dwubiegunowych cząsteczek wody przez jonowe lub polarne grupy funkcyjne białek.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Imbibicja\n\nImbibicja (od łac. imbibo \"wypijać, nasiąkać\") – proces pęcznienia koloidów. Polega on na przyłączaniu coraz większej ilości cząsteczek wody wiązaniami wodorowymi do cząsteczek płaszcza wodnego otaczającego cząsteczkę koloidu hydrofilnego, a tym samym na zwiększaniu odległości między kolejnymi micellami koloidowymi. Występuje m.in. w początkowej fazie kiełkowania nasion – pęcznieniu, w której zwiększają swoją objętość i masę po zanurzeniu w wodzie lub otoczeniu wilgotnego środowiska.\nZjawisko to zachodzi również w stomatologicznych masach wyciskowych, przechowywanych w środowisku hipotonicznym (np. w wodzie)\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Kairomon\n\nKairomon (z gr. kairos – korzyści) – substancja semiochemiczna wydzielana mimowolnie przez organizm niosąca sygnał neutralny lub niekorzystny dla nadawcy, a korzystny dla odbiorcy. Przykładowo – jako kairomon może działać zapach drapieżnika wyczuwany przez jego ofiarę. Ofiara po detekcji takiej substancji może podjąć mechanizmy obronne. Innym przykładem kairomonów są substancje wydzielane przez rośliny, które przyciągają roślinożerców. Zdarza się, że dana substancja jest kairomonem w stosunku do jednego gatunku (jako jego atraktant), a allomonem dla innego (jako jego repelent).\nIstnienie kairomonów udowodniono w przypadku ryb i zooplanktonu (zapach ryb drapieżnych indukuje mechanizmy obronne drobnych ryb, zapach ryb planktonożernych i bezkręgowców drapieżnych indukuje mechanizmy obronne – morfologiczne (cyklomorfoza) i behawioralne – u zwierząt planktonowych). Podobnie jest przy wykrywaniu kairomonów pochodzących od zooplanktonu przez organizmy fitoplanktonowe.\nDla rozwielitek kairomonem mogą być substancje zawarte w żółci kręgowców, zwłaszcza ryb karpiowatych, lub ich metabolity. Również w przypadku larw wodzienia substancje zaangażowane w proces trawienny są kairomonem dla ich ofiar. \n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Karboksylacja\n\nKarboksylacja – reakcja chemiczna polegająca na przyłączeniu dwutlenku węgla (CO2) do innej cząsteczki chemicznej, z wykorzystaniem energii uzyskanej z defosforylacji ATP. Jest ona katalizowana przez karboksylazy (w których koenzym stanowi zazwyczaj biotyna).\nKarboksylacja stanowi m.in. pierwszy etap cyklu Calvina, polegający na przyłączeniu dwutlenku węgla do rybulozo-1,5-bisfosforanu (reakcja katalizowana przez karboksylazę rybulozobifosforanową – RuBisCO).\n\n\n== Bibliografia ==\nMarzenaM. Popielarska MarzenaM., RobertR. Konieczny RobertR., GrzegorzG. Góralski GrzegorzG., Słownik szkolny. Biologia, Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2008, s. 150, ISBN 978-83-7435-692-3 .", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ligand (biochemia)\n\nLigand – związek zdolny do swoistego wiązania się z receptorem. Ligandy będące nośnikami informacji zawierają w cząsteczce fragmenty odpowiedzialne za:\n\nrozpoznanie receptora\nkonfigurację cząsteczki liganda\nwystąpienie odpowiedzi komórkowej\nredukcję szybkości rozkładu liganda.\n\n\n== Podział ligandów ==\nantagonisty\nagonisty\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "MetaCyc\n\nMetaCyc - dostępna w Internecie, naukowo opracowana baza danych szlaków metabolicznych organizmów żywych. Zawiera informacje dotyczące ponad 1100 szlaków metabolicznych, występujących u ponad 1500 różnych organizmów opartych na sprawdzonych danych z literatury naukowej.\nTa naukowa baza danych została zapoczątkowana w 1999 roku przez Petera Karpa ze Stanford Research Institute.\nMetaCyc przedstawia także dane nt. związków chemicznych, enzymów i genów. Ma wiele zastosowań naukowych w naukach biologicznych.\nInformacje o enzymach zawierają informacje o ich budowie, kofaktorach, aktywatorach i inhibitorach, substratowej specyficzności i niekiedy także o stałych kinetycznych.\nMetaCyc w mniejszym stopniu zajmuje się metabolizmem człowieka, a przede wszystkim dotyczy szlaków metabolicznych organizmów roślinnych i drobnoustrojów. Nie daje także podstaw do połączenia danych związanych ze szlakami metabolicznymi ze schorzeniami i zaburzeniami oraz zmianami w stężeniach metabolitów w tkankach czy komórkach.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nMetaCyc", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metoda Babcocka\n\nMetoda Babcocka – metoda stosowana do oznaczania zawartości tłuszczu w mleku.\nPróbkę mleka zadaje się kwasem siarkowym, który uszkadza błonę białkową otaczającą kuleczki tłuszczu i powoduje zlewanie się emulsji tłuszczu w jednolitą masę. Oznaczenie przeprowadza się w specjalnych probówkach wirówkowych, butyrometrach, zaopatrzonych w kalibrowaną szyjkę ze specjalną skalą, na której odczytuje się procentową zawartość tłuszczu. Dodanie alkoholu amylowego ułatwia oddzielenie się warstwy tłuszczowej.\n\n\n== Wykonanie oznaczenia ==\nZa pomocą pipety o długim i wąskim końcu wprowadza się do butyrometru 5 ml dokładnie zmieszanego mleka. Dodaje powoli, wstrząsając, kroplami, stężony kwas siarkowy aż do szyjki. Należy unikać zagrzania się próbki. Dodaje się mieszankę alkoholu i kwasu solnego do znaczka zero podziałki. Należy Zamieszać i wirować przy 1000 obr./min przez 3 minuty. Odczyt położenia dolnego menisku słupa tłuszczu w kalibrowanej szyjce daje zawartość tłuszczu w mleku w procentach.\n\n\n== Bibliografia ==\nWanda Mejbaum – Katzenellenbogen i Irena Mochnacka \"Kurs praktyczny biochemii\" PWN 1969\n\n\n== Zobacz też ==\nStephen Moulton Babcock", "source": "wikipedia"}
{"text": "Metylacja (biochemia)\n\nMetylacja – reakcja biochemiczna, która prowadzi do powstawania pochodnych metylowych, jej końcowym produktem są betainy. Dawcą grupy metylowej jest aktywna metionina (S-adenozylometionina), z której po przekazaniu rodnika metylowego powstaje S-adenozylohomocysteina.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Międzynarodowa Unia Biochemii i Biologii Molekularnej\n\nMiędzynarodowa Unia Biochemii i Biologii Molekularnej (ang. International Union of Biochemistry and Molecular Biology, IUBMB) – międzynarodowa organizacja pozarządowa działająca w dziedzinach biochemii i biologii molekularnej. Stworzona w 1955 jako Międzynarodowa Unia Biochemii (International Union of Biochemistry), w 2008 roku zrzeszała 76 krajów członkowskich.\nKomitet Nazewnictwa IUBMB (często wspólnie z IUPAC) publikuje standardy nomenklatury biochemicznej i biologii molekularnej, w tym nomenklaturę nazewnictwa enzymów (np. numer EC), a także opracowuje i standaryzuje jednostki używane w tych dziedzinach nauk (np. jednostka enzymu).\nIUBMB ponadto organizuje, co trzy lata, Kongres Biochemii i Biologii Molekularnej (Congress of Biochemistry and Molecular Biology), oraz sponsoruje inne konferencje, sympozja, aktywności edukacyjne i wykłady.\nIUBMB jest także powiązane z czasopismami naukowymi, jak: Biochemistry and Molecular Biology Education (dawniej jako Biochemical Education), BioEssays, BioFactors, Biotechnology and Applied Biochemistry, IUBMB Life, Molecular Aspects of Medicine i Trends in Biochemical Sciences.\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nStrona IUBMB (ang.)\nRekomendowane nazewnictwo według IUBMB (ang.)", "source": "wikipedia"}
{"text": "Mineralizacja (gleboznawstwo)\n\nMineralizacja – w gleboznawstwie proces rozkładu detrytusu do prostych cząstek mineralnych (nieorganicznych), np. CO2, H2O, NH3, H2S, zachodzący równocześnie z procesem humifikacji, prowadzącym do powstawania próchnicy. Proces mineralizacji zachodzi szybciej w warunkach tlenowych (z udziałem bakterii aerobowych) niż beztlenowych (z udziałem anaerobów). Proces aerobowy to butwienie, zaś anaerobowy to gnicie.\n\n\n== Zobacz też ==\nfermentacja\nkompostowanie\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Okres utajenia\n\nOkres utajenia – czas pomiędzy interakcją substancji chemicznej z organizmem a wystąpieniem objawów będących konsekwencją działania tej substancji.\nOkres utajenia może być bardzo krótki lub trwać wiele lat, np. tlenek etylenu w przypadku interakcji z organizmem człowieka może wywołać białaczkę po upływie 9 do 20 lat.\n\n\n== Użycie zwrotu ==\nNazwa okres utajenia może być stosowana tak w odniesieniu do tematyki chemicznej, jak i biologicznej (wirusy, bakterie itp.), jednakże w przypadku drugiej opcji bardziej powszechne jest używanie zwrotu okres wylęgania.\n\n\n== Zobacz też ==\nbiologiczny okres półtrwania\nczas połowicznego rozpadu\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nhttps://www.encyklopedialesna.pl/haslo/okres-utajenia/ – okres utajenia ukazany na przykładzie zatrucia grzybami", "source": "wikipedia"}
{"text": "Palmitylacja\n\nPalmitylacja, palmitynacja, palmitoilacja – lipidowa modyfikacja białek polegająca na dołączeniu do cząsteczki białka reszty kwasu palmitynowego, poprzez resztę aminokwasową cysteiny.\nNajczęściej palmitylacja zachodzi przez utworzenie wiązania tioestrowego między białkową resztą cysteinową a węglem karbonylowym kwasu palmitynowego. Zwana jest wówczas S-palmitylacją, gdyż wiązanie następuje przez atom siarki.\nPalmitylacja zachodzić może również przez utworzenie wiązania amidowego między cząsteczką kwasu palmitynowego a resztą cysteinową białka. Wtedy nazywana jest N-palmitylacją, bowiem wiązanie następuje przez atom azotu.\n\n\n== Zobacz też ==\nprenylacja\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Peptyzacja\n\nPeptyzacja – zjawisko przechodzenia osadu koloidalnego lub żelu w koloid, np. zol. Jest to odwrotność koagulacji i zachodzi w sposób odwracalny.\n\n\n== Zobacz też ==\ndenaturacja białka", "source": "wikipedia"}
{"text": "Peroksydacja lipidów\n\nPeroksydacja lipidów − biologiczny proces utleniania lipidów, łańcuchowy i wolnorodnikowy, w którego wyniku powstają nadtlenki tych lipidów. Składa się z trzech etapów: inicjacji, propagacji i terminacji − typowych etapów reakcji wolnorodnikowych, oraz reinicjacji. \n\n\n== Podział ==\nProcesy peroksydacji lipidów dzieli się na dwa rodzaje. Są to:\n\nperoksydacja nieenzymatyczna\nperoksydacja enzymatyczna\n\n\n== Produkty ==\nProduktami procesów peroksydacji lipidów są aldehydy (np. dialdehyd malonowy − MDA), hydroksyaldehydy (np. 4-hydroksynonenal) i węglowodory (np. etan, pentan).\n\n\n== Znaczenie ==\nProdukty tego procesu dokonują modyfikacji właściwości fizycznych błon komórkowych, w tym:\n\nobniżają hydrofobowość lipidowego wnętrza błon\ndepolaryzują błony\nzaburzają asymetrię lipidową błon\nhamują aktywność enzymów błonowych\nhamują aktywność białek transportujących\nco w konsekwencji może skutkować utratą integralności błon wewnątrzkomórkowych i błony plazmatycznej.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "PETaza\n\nPETaza (EC 3.1.1.101, hydrolaza PET, hydrolaza poli(tereftalanu etylenu) – przedstawiciel grupy enzymów odpowiedzialnych za katalizowanie hydrolizy poli(tereftalanu etylenu) do monomerycznego kwasu mono(2-hydroksyetylo)tereftalowego (MHET) wg schematycznie przedstawionej reakcji:\n(tereftalan etylenu)n + H2O → (tereftalan etylenu)n-1 + MHET,\ngdzie n jest liczbą monomerów w łańcuchu polimeru. W wyniku powyższej reakcji śladowe ilości PET rozkładają się również do tereftalanu bis(2-hydroksyetylu) (BHET).\nPETazy degradują biosubstytut PET - poli(2,5-furanian etylenu) (PEF) - poliestru, który może być produkowany z surowców odnawialnych: glikolu etylenowego i kwasu 2,5-furandikarboksylowego (FDCA). PETazy nie katalizują hydrolizy alifatycznych poliestrów takich jak poli(szczawian butylenu) czy kwas polimlekowy.\nNieenzymatyczna degradacja PET trwa setki lat, PETazy rozkładają to tworzywo w ciągu dni.\n\n\n== Historia ==\nPierwszy enzym z grupy PETaz wyizolowano w 2016 roku z bakterii Ideonella sakaiensis, które znaleziono w osadach ściekowych pobranych przy japońskim przedsiębiorstwie przetwarzającym odpadowe butelki PET. Wcześniej były już znane inne enzymy rozkładające to tworzywo.\nOdkryto około 69 enzymów różniących się strukturą, jednak w każdym z nich występują trzy jednakowe reszty w centrum aktywnym, co sugeruje, że mechanizm katalizowania reakcji rozkładu PET jest ten sam we wszystkich formach tych enzymów.\n\n\n== Ścieżka degradacji PET przez bakterie Ideonella sakaiensis ==\n\nW celu uzyskania energii z PET bakteria najpierw hydrolizuje PET za pomocą PETazy do kwasu mono(2-hydroksyetylo)tereftalowego (MHET), który w kolejnym etapie hydrolizuje przy użyciu MHETazy (hydrolazy MHET, ang. MHETase) do monomerów wyjściowego tworzywa sztucznego: glikolu etylenowego i kwasu tereftalowego. Te związki chemiczne bakterie potrafią wykorzystać bezpośrednio do produkcji energii.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Pierwiastki biofilne\n\nPierwiastki biofilne, pierwiastki biogenne, nutrienty, biopierwiastki, bioelementy – niezbędne do życia pierwiastki chemiczne występujące w każdym organizmie żywym, pełniące wyjściową rolę do przemiany materii, prawidłowego rozwoju i budowy tegoż organizmu. Zalicza się do nich m.in.:\n\nwęgiel\nwodór\nazot\ntlen\nfosfor\nsiarkę\nElementy te wchodzą w skład makroelementów, które razem z mikroelementami tworzą chemiczne składniki organizmów. Dla określenia kompletnego składu pierwiastkowego danego organizmu wprowadzony został termin jonom, a nauka zajmująca się tym zagadnieniem to jonomika.\n\n\n== Zobacz też ==\nBiologiczne znaczenie pierwiastków\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nPopularna Encyklopedia Powszechna, red. Marian Szulc, tom II (B), Wydawnictwo Pinex", "source": "wikipedia"}
{"text": "Proteoliza\n\nProteoliza – hydrolityczny rozkład wiązania peptydowego za pomocą proteaz. Prowadzi do rozkładu białek na peptydy i aminokwasy.\nProteoliza jest procesem składowym trawienia oraz procesów rozpadu (degradacji) szkodliwych białek w komórce.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Punkt izoelektryczny\n\nPunkt izoelektryczny (pI, pH(I)) – wartość pH, przy której populacja cząsteczek amfolitycznych, tj. posiadających kationowe i anionowe grupy funkcyjne (np. aminokwasy białkowe), zawiera średnio tyle samo ładunków dodatnich co ujemnych, na skutek czego ładunek całkowity całej populacji wynosi zero. Stężenie jonu obojnaczego przyjmuje wtedy maksymalną wartość, a stężenia form anionowej i kationowej mają jednakowe, minimalne stężenie. W przypadku związków słabo rozpuszczalnych występują wtedy też niezdysocjowane cząsteczki.\nSytuacja taka może mieć miejsce w dwóch przypadkach:\n\nw roztworze istnieją wyłącznie jony obojnacze (tzw. zwitterjony)\nw roztworze istnieje taka sama liczba anionów i kationów\nW punkcie izoelektrycznym cząsteczki mają:\n\nnajmniejszą rozpuszczalność\nnajmniejszą lepkość\nnajmniejsze ciśnienie osmotyczne\nWartość ta jest oznaczana często w odniesieniu do białek i aminokwasów.\nInnym ważnym zastosowaniem punktu izoelektrycznego jest jego wykorzystanie w inżynierii materiałowej, gdzie istotne jest wyznaczanie punktu izoelektrycznego tlenków metali takich jak: hematyt, krzemionka, magnetyt czy tlenek cynku.\n\n\n== Punkt izoelektryczny białek i peptydów ==\nPunkt izoelektryczny białek i peptydów można wyznaczyć metodami polarymetrycznymi, chromatograficznymi (ogniskowanie chromatograficzne, CF, z ang. chromatofocusing) i elektroforetycznymi (ogniskowanie izoelektryczne, IEF, z ang. isoelectrofocusing). Ponadto istnieje możliwość wyznaczenia wartości teoretycznej dla białek na podstawie równania Hendersona-Hasselbacha (kluczowym elementem tego podejścia jest uwzględnienie wartości  pKa lub pKb grup aminowych i karboksylowych w łańcuchach bocznych i aminokwasach terminalnych). Istniejące metody przewidywania punktu izoelektrycznego oparte są na zastosowaniu m.in. algorytmów genetycznych, maszynach wektorów nośnych oraz optymalizacji wartości pK. Dodatkowo, dane na temat punktu izoelektrycznego wyznaczonego eksperymentalnie zebrano w postaci baz danych SWISS-2DPAGE oraz PIP-DB Ponadto istnieje także baza danych zawierająca teoretycznie wyznaczone punkty izoelektryczne dla wszystkich białek w Uniprot.\nDla aminokwasu zawierającego jedną grupę aminową i jedną grupę karboksylową wartość pI można obliczyć w na podstawie wartości pKa1 i pKa2 danej cząsteczki:\n\npI = ½(pKa1 + pKa2)\nW przypadku aminokwasów zawierających więcej naładowanych grup bocznych (np. lizyna, kwas asparaginowy) bierze się pod uwagę obie wartości pKa naładowanych grup czyli w równaniu powyżej wykorzystuje się średnią  z obu grup np. dla lizyny jest to (8,95 + 10,53)/2 = 9,74, a dla kwasu asparaginowego (2,09 + 3,86)/2 = 2,98.\nW pH poniżej pI białka mają ładunek dodatni, zaś powyżej ich ładunek jest ujemny. Ma to duże znaczenie w czasie rozdziału metodą elektroforezy. pH żelu elektroforetycznego zależy od użytego buforu. Jeżeli pH buforu jest wyższe od pI białka, to będzie ono migrować w kierunku anody (ujemny ładunek – anion, jest przyciągany do niej). Z drugiej strony jeśli pH buforu jest niższe od pI białka będzie ono się poruszać w kierunku ujemnie naładowanej strony żelu (kationy będą wędrować do katody). Białko nie będzie migrować jeśli pH buforu i pI danego białka będą sobie równe.\n\n\n== Materiały ceramiczne ==\nPunkt izoelektryczny jest wykorzystywany w czasie tworzenia i przetwarzanie materiałów ceramicznych. Występujące w tych materiałach tlenki metali (M-OH, gdzie M oznacza kation metalu Al, Si itd.) w wodnej zawiesinie przyjmują określoną formę w zależności od pH. Przy pH powyżej punktu izoelektrycznego na powierzchni dominują cząsteczki M-O−, zaś przy pH poniżej pI dominują cząsteczki M-OH2+. Poniżej podano wartości pI dla najczęściej stosowanych materiałów ceramicznych:\n\nUwaga: Powyżej przyjęto wartości pI w temperaturze 25 °C. Wartość pI może ulegać dużym odchyleniom w zależności od czynników takich jak czystość związku chemicznego czy temperatura. Dodatkowo, często różne źródła podają inne wartości pI.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Linki zewnętrzne ==\nProgram do obliczania pI oraz więcej wiadomości na ten temat\nprot pi - program pozwala obliczyć teoretyczny punkt izoelektryczny z uwzglednieniem modyfikacji posttranslacyjnych\nSWISS-2DPAGE - białkowa baza danych eksperymentalnie wyznaczonych punktów izoelektrycznych na podstawie elektroforezy 2D-PAGE (~ 2,000 białek)\nProteome-pI - baza danych zawierająca teoretyczne punkty izoelektryczne białek", "source": "wikipedia"}
{"text": "Reakcja Jaffego\n\nReakcja Jaffego – metoda kolorymetrycznego oznaczania kreatyniny w płynach ustrojowych, wykorzystywana w laboratoriach klinicznych.\nBarwna reakcja kreatyniny z kwasem pikrynowym (2,4,6-trinitrofenolem) w środowisku alkalicznym została opisana przez Maxa Jaffego w 1886 roku w pracy zatytułowanej Über den Niederschlag, welchen Pikrinsäure in normalem Harn erzeugt und über eine neue Reaction des Kreatinins. W 1914 roku Otto Folin i J.L. Morris opracowali metodę oznaczania kreatyniny z wykorzystaniem reakcji Jaffego w moczu, a w 1919 roku Folin i Hsien Wu w odbiałczonej krwi.\nStruktura pomarańczowoczerwonego produktu reakcji była przedmiotem wielu badań. W 1975 roku Anthony R. Butler wykazał, że powstającym barwnym związkiem jest tzw. kompleks Janovsky’ego, którego stężenie można określić, mierząc absorbancję przy 483 nm. Stężenie kreatyniny w próbce określa się, mierząc absorbancję po reakcji. Reakcja Jaffego, po udoskonaleniach, pozostała ważną metodą analityczną oznaczania kreatyniny w próbkach fizjologicznych. Została opracowana także jej wersja zminiaturyzowana, przeprowadzana na papierku analitycznym, z określaniem stężenia kreatyniny na podstawie pomiaru intensywności RGB powstałego kompleksu Janovsky’ego za pomocą kamery CMOS.\n\n\n== Interferencje ==\nJuż sam Jaffe w swojej pracy zauważył, że kreatynina nie jest jedynym związkiem, który tworzy pomarańczowy kompleks w reakcji z kwasem pikrynowym, a podobny efekt jest obserwowany także w obecności acetonu czy glukozy. Obecnie za związki znacząco wpływające na oznaczone stężenie kreatyniny metodą Jaffego uważa się białka, bilirubinę, glukozę, kwas askorbinowy, acetooctany czy antybiotyki z grupy cefalosporyn, a całkowita liczba znanych interferentów sięga 200. W konsekwencji, w porównaniu z innymi metodami, procedura Jaffego zawyża uzyskiwane wyniki średnio o około 27 μmol/l.\n\n\n=== Pomiar dyskryminacyjny ===\nSposobem minimalizacji interferencji w metodzie Jaffego stosowanym w rutynowej analizie klinicznej jest pomiar dyskryminacyjny, zwany niekiedy kinetycznym lub dwupunktowym. Taki tryb pomiaru zastosowany do reakcji Jaffego został opisany przez Fabiny i Ertingshausena. Jako sygnał analityczny zamiast absorbancji została wykorzystana różnica absorbancji zmierzonej między 20 a 80 sekundą reakcji dla długości fali 520 nm. W ten sposób eliminuje się wpływ związków reagujących z kwasem pikrynowym z inną kinetyką niż kreatynina, na przykład bilirubiny.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Reakcje trofochemiczne\n\nReakcje trofochemiczne – behawioralne i metaboliczne reakcje zwierząt wywołane recepcją sygnałów chemicznych (chemoatraktantów). Reakcją na chemoatraktanty może być zmiana poziomu metabolizmu, zmiana zachowania i przemieszczanie się zwierząt, co wpływa na optymalizację żerowania, unikanie drapieżników lub osłabienie konkurencji międzygatunkowej. Te same sygnały chemiczne, które przyciągają określone gatunki zwierząt do źródła pożywienia, pozwalają innym gatunkom rozpoznać potencjalne zagrożenie i unikać miejsc, w których zachodzi prawdopodobieństwo spotkania z drapieżnikiem.\nIstotne znaczenie w rozpoznawaniu bodźców chemicznych i reakcji na nie ma ilość substancji sygnałowej – im wyższe jej stężenie, tym większe prawdopodobieństwo charakterystycznej reakcji trofochemicznej u zwierzęcia. Reakcje trofochemiczne zwierząt ulegają modyfikacji np. w przypadku braku pożywienia, rozpoznają one wtedy o wiele niższe stężenia sygnałów trofochemicznych.\n\n\n== Zobacz też ==\nchemorecepcja\n\n\n== Bibliografia ==\nChemorecepcja w środowisku wodnym\nTomasz Janecki. Zapachy głębin. „Wiedza i Życie”. Prószyński Media. ISSN 0137-8929. brak numeru strony", "source": "wikipedia"}
{"text": "Reaktywne formy tlenu\n\nReaktywne formy tlenu, RFT (lub ROS, od ang. reactive oxygen species) – reaktywne indywidua chemiczne zawierające w swoim składzie atomy tlenu z niesparowanym elektronem (rodniki) lub wiązania O–O i zdolne do uczestniczenia w reakcjach chemicznych, które odgrywają znaczącą rolę w metabolizmie i starzeniu się organizmów żywych.\n\n\n== Klasyfikacja ==\nReaktywne formy tlenu będące rodnikami:\n\nanionorodnik ponadtlenkowy O2•−\nrodnik wodoronadtlenkowy HO2•\nrodnik hydroksylowy HO•\nrodnik alkoksylowy RO•\nReaktywne formy tlenu niebędące rodnikami (niemające niesparowanego elektronu):\n\ntlen singletowy 1O2\nozon O3\nnadtlenek wodoru H2O2\n\n\n== Charakterystyka ==\nNiektóre reaktywne formy tlenu są naturalnymi produktami metabolizmu, inne powstają w układach nieożywionych.\nNajbardziej rozpowszechnione RFT w organizmach żywych to anionorodnik ponadtlenkowy i rodnik wodoronadtlenkowy. Powstają one podczas wycieku elektronów z łańcucha oddechowego. Anionorodnik ponadtlenkowy może również powstać w procesie redukcji tlenu cząsteczkowego przez mieloperoksydazę i oksydazę NADPH – kluczowe enzymy uczestniczące w pierwszej linii obrony przed patogenami. Dalsza redukcja przez dysmutazę ponadtlenkową powoduje powstanie nadtlenku wodoru. Anionorodnik ponadtlenkowy może również ulec konwersji do rodnika wodoronadtlenkowego, alkoksylowego i hydroksylowego.\nStanowią ważny składnik przekazu sygnału w organizmach żywych. W pewnych sytuacjach poziom RFT może gwałtownie wzrosnąć prowadząc do uszkodzenia struktur w komórkach. Zjawisko to nazywa się stresem oksydacyjnym. Komórki bronią się przed nim zwiększając ekspresję enzymów takich jak katalazy i dysmutazy ponadtlenkowe. Niskocząsteczkowe przeciwutleniacze, takie jak kwas askorbinowy (witamina C), kwas moczowy lub glutation również pełnią rolę ochronną przed stresem oksydacyjnym.\n\n\n== Reaktywne formy tlenu w regulacji procesów fizjologicznych ==\nRFT uczestniczą w wielu procesach komórkowych. Są to, między innymi:\n\nsprzężenie oksydacyjno-fosforylacyjne, które zachodzi w mitochondriach i dostarcza energii komórkom\napoptoza, czyli zaprogramowana autodestrukcja komórek\nkrzepnięcie krwi.\nSzereg substancji będących środkami medycznymi powoduje wytwarzanie RFT. Prowadzą do tego ich nieenzymatyczne reakcje z tlenem lub reakcje redoks wewnątrz komórek. Zwiększona produkcja RFT występuje podczas wysiłku fizycznego i po jego zakończeniu. Intensywny wysiłek cechuje m.in. wzrost peroksydacji lipidów i poziomu uszkodzeń DNA. W 2014 laureat nagrody Nobla James Watson przedstawił hipotezę sugerującą, że niedobór RFT jest związany z występowaniem cukrzycy, otępienia, chorób układu krążenia i niektórych postaci nowotworów.\nW odpowiedzi na wzrost stężeń RFT często zachodzi wzrost aktywności enzymów rozkładających te formy i wzrost stężeń niskocząsteczkowych przeciwutleniaczy.\nDziałanie RFT w komórce nie musi ograniczać się do negatywnych efektów. Gdy występują one w stężeniu fizjologicznym, mogą odgrywać ważną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu komórek, poprzez udział w sygnalizacji komórkowej i regulację takich procesów jak: proliferacja, różnicowanie, apoptoza i migracja. W organizmach żywych istotne jest utrzymywanie odpowiedniej homeostazy prooksydacyjno-antyoksydacyjnej.\nMa to miejsce w:\n\nobronie przed inwazją mikroorganizmów\nwalce z pasożytami\nniektórych reakcjach metabolicznych, gdzie RFT pełnią rolę substratów (np. tworzenie tyroksyny – hormonu tarczycy)\nreakcjach niektórych enzymów – też jako substraty (np. dioksygeneza indolowa)\nterapiach, gdzie wykorzystywana jest hormeza radiacyjna (np. kąpiele i inhalacje radonowe)\nprocesach aktywowania niektórych enzymów\nprocesach aktywowania niektórych białek transportowych\nmodyfikowaniu szlaków przekazywania informacji do komórki\nszeregu zastosowań tlenku azotu (np. nitrogliceryna, syldenafil)\nprocesie apoptozy – sygnalizowaniu, inicjowaniu i egzekucji programowanej śmierci komórki.\nNadmierne wytwarzanie RFT wywołane jest stresem oksydacyjnym, który pojawia się w wielu stanach patologicznych i leczenia, na przykład w czasie terapii fotodynamicznej.\nStężenie reaktywnych form tlenu jest ściśle regulowane w komórce przez antyoksydanty, takie jak zmiatacze wolnych rodników, glutation, tokoferole oraz enzymy antyoksydacyjne. Zaburzenie równowagi między związkami prooksydacyjnymi i antyoksydacyjnymi wywołuje stres oksydacyjny, który może doprowadzić do uszkodzenia, a także śmierci komórki na drodze apoptozy lub nekrozy. Śmierć komórki wywołana jest upośledzeniem jej funkcji przez utlenienie jej składników, takich jak białka.\nRFT mogą również pełnić rolę regulatora u roślin. W organizmach zwierzęcych mogą wzmagać odpowiedź immunologiczną (głównie na patogeny zewnątrzkomórkowe), regulować adhezję komórkową oraz indukować odpowiedź na hipoksję (poprzez produkcję czynnika HIF1).\nSzybkość i łatwość dyfuzji RFT oraz ich zdolność do niespecyficznego reagowania z wieloma składnikami komórki może prowadzić do zaburzenia funkcjonowania komórki oraz być przyczyną wielu chorób (cukrzycy, miażdżycy, nowotworów, choroby Alzheimera, choroby Parkinsona).\n\n\n=== RFT w regulacji śmierci komórki ===\nReaktywne formy tlenu, które powstają w komórce w odpowiedzi na stres oksydacyjny mogą stymulować śmierć komórki przez aktywację szlaków apoptotycznych lub oddziaływanie na inne białka komórki. Reagując z białkami, upośledzają ich funkcję na skutek utleniania. Uszkodzenia białek mogą stać się sygnałem dla komórki aby weszła w proces apoptozy.\nIndukcja apoptozy może zostać wywołana również przez uszkodzenia DNA, usunięcie czynników wzrostu lub wiązanie się specyficznych ligandów do receptorów śmierci. Czynniki te powodują modyfikacje potranslacyjne w białkach (fosforylacja, cięcie białek charakterystyczne dla szlaków kaspaz) prowadzące do apoptozy.\n\n\n=== Modyfikacje białek indukowane reaktywnymi formami tlenu ===\nRFT uszkadzają białka, które w efekcie mogą wpływać na szlaki przekazywania sygnału. Zmiany te mogą być odwracalne, np. modyfikacja reszt cysteinowych lub nieodwracalne, jak karbonylacja i powstawanie dityrozyny.\n\n\n=== Udział RFT w regulacji migracji komórek ===\nIstnieje wiele szlaków sygnałowych zależnych od RFT, zaangażowanych w regulację aktywności ruchowej komórek zwierzęcych zarówno prawidłowych, jak i nowotworowych. Bardzo ważnym mechanizmem regulującym aktywność białek związanych z migracją komórek są reakcje fosforylacji i defosforylacji. Modyfikacja działania tych szlaków poprzez regulację aktywności niektórych białek enzymatycznych może być efektem ich odwracalnego utleniania przez reaktywne formy tlenu. RFT ingerują w szlaki przekazywania sygnałów poprzez zahamowanie aktywności fosfataz. Dochodzi do utlenienia reszt cysteinowych znajdujących się w centrum aktywnym fosfataz, czego skutkiem jest ich inaktywacja, co w konsekwencji wpływa to na funkcjonowanie wielu kaskad sygnalizacji wewnątrzkomórkowej.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nGrzegorz Bartosz: Druga twarz tlenu. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008. ISBN 978-83-01-13847-9.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Region kodujący\n\nRegion kodujący, rejon kodujący, CDS (od ang. coding DNA sequence) – część genu na DNA lub RNA złożona z eksonów i opisująca budowę cząsteczki białka, stanowiąca sumę fragmentów kodujących genomu danego organizmu\nOd końca 5′ rejon kodujący jest ograniczony  kodonem startowym, natomiast od końca 3′ jest to kodon terminacyjny. W mRNA region kodujący otoczony jest obszarem 5′ niepodlegającym translacji oraz obszarem 3′ niepodlegającym translacji, wchodzącymi również w skład eksonów. CDS jest tą właśnie częścią transkryptu RNA, która ulega translacji na rybosomach.\nIdentyfikacja otwartej ramki odczytu poprzez sekwencję DNA jest prosta, natomiast w przypadku sekwencji kodującej tak nie jest, gdyż komórka poddaje translacji jedynie pewien podzbiór wszystkich otwartych ramek odczytu.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Rozpad gnilny\n\nRozpad gnilny (łac. putrefactio) – zachodzący w warunkach beztlenowych proces rozkładu związków białkowych odbywający się pod wpływem enzymów proteolitycznych wydzielanych głównie przez saprofityczne bakterie gnilne (obecne w dużych ilościach m.in. w przewodzie pokarmowym) oraz niektóre grzyby. Zmiany rozkładowe nakładają się na autolizę pośmiertną organizmów. Jest ważnym ogniwem krążenia materii w przyrodzie.\nWysoka wilgotność i temperatura przyspieszają gnicie, natomiast brak wilgotności i niska temperatura spowalniają, a w niektórych przypadkach nawet całkowicie wstrzymują ten proces.\nW wyniku gnicia powstają związki o uciążliwym zapachu, takie jak siarkowodór, skatol, indol, ptomainy, a ostatecznymi produktami mineralizacji białek są: amoniak, wodór, azot, dwutlenek węgla, woda, siarkowodór i prostsze substancje przyswajalne przez rośliny.\nProces gnilny u człowieka rozpoczyna się w przewodzie pokarmowym, głównie w okolicy kątnicy. Pod wpływem siarkowodoru hemoglobina przekształca się w sulfohemoglobinę. Powoduje to zielonkawe zabarwienie dolnych kwadrantów brzucha, silniejsze po prawej stronie. Zielonkawe (szarozielone) zabarwienie obejmuje kolejne części ciała. Reakcja hemoglobiny z siarkowodorem w naczyniach krwionośnych powoduje powstanie tzw. smug dyfuzyjnych, nieostro odgraniczonych brunatnych lub zielonoczarnych pasm wzdłuż przebiegu naczyń krwionośnych. Równocześnie dochodzi do powstawania gazów gnilnych, które doprowadzają do rozdęcia i zniekształcenia zwłok, co nazywane jest gigantyzmem gnilnym Caspra.\n\n\n== Zobacz też ==\n\nmineralizacja\nbutwienie\nfermentacja\n\n\n== Bibliografia ==\nNauka o śmierci. W: Andrzej Jakliński, Jan Kobiela, Kazimierz Jaegermann, Zdzisław Marek, Zofia Tomaszewska, Bożena Turowska: Medycyna sądowa. Warszawa: PZWL, 1979, s. 33-35. ISBN 83-200-0176-5.\nUstalenie czasu śmierci. W: Vincent J. DiMaio, Dominik DiMaio: Medycyna sądowa. Wrocław: Urban&Partner, 2003, s. 32-35. ISBN 83-87944-59-9.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sekwencja sygnałowa\n\nSekwencja sygnałowa peptydu – swego rodzaju „adres” dla danego peptydu, który informuje o tym, gdzie ma znaleźć się dane białko w komórce.\nWyróżnia się sekwencje sygnałowe dwóch rodzajów:\n\naminokwasowa – o charakterystycznym układzie dla danego celu, od kilku do kilkudziesięciu aminokwasów; niektórzy postulują, iż od konkretnego układu aminokwasów istotniejszy jest charakter ciągu aminokwasowego (na przykład: blok aminokwasów o resztach apolarnych)\nstruktura białka – drugo-, trzecio- i czwartorzędowa; kształt danego białka po sfałdowaniu;\nsekwencja sygnałowa jest warunkiem niezbędnym i wystarczającym do skierowania białka do konkretnego przedziału.\nTakże system niszczenia białek krótko żyjących oparty na znakowaniu ubikwityną opiera się na sekwencji sygnałowej (8-10 aminokwasów) nazywanej destruction box.\nHipotezę istnienia sekwencji sygnałowych wysnuł Günter Blobel, za co w 1999 otrzymał nagrodę Nobla.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Sephadex\n\nSephadex jest usieciowanym żelem dekstranowym stosowanym do filtracji żelowej. Ma postać granulek o średnicy 10-300 µm, które w zależności od usieciowienia, różnią się zdolnością do pochłaniania wody. Zdolność do wchłaniania wody decyduje o właściwościach rozdzielczych. Sephadexy w swojej postaci przypominają strukturę drobnego proszku z granulkami o wielkości cząstek zazwyczaj od 20 do 300 mikrometrów. Po napęcznieniu w wodzie lub w roztworze soli, sephadexy tworzą żele, czyli dwufazowy układ rozpuszczalnika i granulek. Chromatografia cieczowa na żelu Sephadex określana jest inaczej jako sączenie molekularne. Służy do rozdziału substancji różniących się masą cząsteczkową na cele analityczne lub preparatywne.\n\n\n== Twórcy ==\nFirma Pharmacia została założona w 1911 roku w Sztokholmie w Szwecji przez farmaceutę Gustava Felixa Grönfeldta w Elgen Pharmacy. Nazwa firmy pochodzi od greckiego słowa φαρμακεία, transliterowanego pharmakeia, które oznacza „czarnoksięstwo”. Na początku istnienia firmy znaczna część zysków pochodziła z „cudownego leku” Phospho-Energon. Podczas II wojny światowej szwedzki chemik Björn Ingelman (który pracował dla Arne Tiselius na uniwersytecie w Uppsali) badał różne zastosowania polisacharydu dekstranu. Wraz z badaczem medycznym Andersem Grönwallem odkrył, że dekstran może być stosowany jako zamiennik osocza w transfuzjach krwi, na co może być duże zapotrzebowanie w czasie wojny. W 1943 roku skontaktowano się z Pharmacią, która wówczas była jeszcze małą firmą, a jej prezes Elis Göth był bardzo zainteresowany jej rozwojem. Produkt Macrodex, roztwór dekstranu, został wprowadzony na rynek cztery lata później. Produkty na bazie dekstranu miały odegrać znaczącą rolę w dalszej ekspansji Pharmacii. W 1951 roku firma przeniosła się do Uppsali w Szwecji, aby zbliżyć się do naukowców, z którymi współpracowała, a Ingelman został jej szefem badań. W 1959 roku Pharmacia jako pionier w dziedzinie filtracji żelowej wprowadziła produkty Sephadex. Były one również oparte na dekstranie i odkryciach dokonanych w departamencie Tiseliusa, tym razem przez Jerkera Poratha i Per Flodina. W 1967 roku w Uppsali powstała firma Pharmacia Fine Chemicals. W 1986 Pharmacia Fine Chemicals przejęła LKB-produkter AB i zmieniła nazwę na Pharmacia Biotech. Pharmacia Biotech rozszerzyła swoją rolę w „rewolucji biotechnologicznej” poprzez przejęcie PL Laboratories od Pabst Brewery oferujących linię specjalistycznych chemikaliów badawczych do rekombinacji DNA. Sprzedana w latach 90. prywatnym interesantom, Pharmacia została najpierw połączona z „Kabi Vitrum”, tworząc Kabi Pharmacia z siedzibą w Uppsali. W 1993 roku Kabi Pharmacia kupiła Farmitalia, włoską firmę, która opracowała doksorubicynę, chemioterapeutyk.\n\n\n== Mechanizm działania ==\nMechanizm sączenia na żelu typu Sephadex można przedstawić następująco:\n\nCząsteczki większe niż pory napęczniałych ziaren żelu przepływają wyłącznie wraz z fazą ruchomą i są eluowane jako pierwsze. Dzieje się tak, gdyż nie mogą penetrować do ich wnętrza.\nMniejsze cząsteczki wnikają w różnym stopniu do wnętrza granulek żelu, co zależy od kształtu i rozmiaru. Eluowane są w kolejności zmniejszania się ich masy cząsteczkowej.\nW chromatografii, gdy kolumny są wypełnione Sephadexem, duże cząsteczki są filtrowane szybciej, nie wpływając na pory spęczniałego żelu; mniejsze cząsteczki utkną jednak w porach i wyłaniają się dopiero później. To działanie filtrujące odpowiada za szerokie zastosowanie sefadeksów w chemii i biochemii do rozdzielania (frakcjonowania) mieszanin substancji o masie cząsteczkowej od 102 do 2 × 105.\n\n\n== Rodzaje ==\nSephadex to w swojej istocie żywica do filtracji żelowej otrzymana przez sieciowanie dekstranu z epichlorohydryną. Różne typy Sephadex różnią się stopniem usieciowania, co wpływa na różnice w stopniu spęcznienia i zakresie frakcjonowania molekularnego. Stopień usieciowienia danego żelu określa cyfra znajdująca się przy dużej literze \"G\" (od G-10 do G-200). Większa cyfra oznacza niższy stopień usieciowania. Na przykład, Sephadex G-10 jest oznaczeniem dla małych cząsteczek, a G-75 dla większych cząsteczek. Najmniejszy rozmiar kulek zapewnia wyższą wydajność frakcjonowania i krótsze odległości dyfuzji. Sephadexy gruboziarniste i żywiczne są preferowane do rozdzielania grup na dużą skalę, gdzie wymagane są wysokie szybkości przepływu i niskie ciśnienia robocze.\nZakres frakcjonowania białek kulistych i dekstranów (Da)\n\n\n== Zastosowanie ==\nŻel Sephadex stosuje się w wielu doświadczeniach do: \n\nrozdziału substancji różniących się masą cząsteczkową,\nodsalania substancji, których masy cząsteczkowe są znacznie większe od masy cząsteczkowej soli obecnej w próbce\ndo wyznaczania mas cząsteczkowych związków,\nbywa stosowany w przemyśle do produkcji witamin i antybiotyków.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Siarczan protaminy\n\nSiarczan protaminy – wielkocząsteczkowy organiczny związek chemiczny, sól zasadowego białka protaminy i kwasu siarkowego. Jest stosowany w medycynie do neutralizacji heparyny w przypadku wystąpienia krwawienia po jej podaniu. Jest w pełni skuteczny wobec heparyn niefrakcjonowanych; 1 mg neutralizuje 100–1000 jednostek heparyny. Zalecany jest także przy krwawieniach po podaniu heparyn drobnocząsteczkowych, np. enoksaparyny, jednak jego skuteczność jest wówczas jedynie częściowa.\nMechanizm neutralizacji opiera się na tworzeniu kompleksów pomiędzy przeciwnie naładowanymi polimerami. Powstające kompleksy ulegają agregacji, a uwięziona w nich heparyna przestaje być aktywna. Agregaty są strukturami o wielkości rzędu kilku mikrometrów.\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nFarmakologia kliniczna. Alfons Chodera, Zbigniew Stanisław Herman (redaktorzy). Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1993. ISBN 978-83-200-1722-9. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Substancja egzogenna\n\nSubstancja egzogenna (związek egzogenny) – związek chemiczny, który nie może być syntetyzowany przez określony organizm, a bierze udział w procesach biochemicznych przebiegających w nim, jako substancja pobrana z otoczenia np. przez układ pokarmowy.\nSubstancje egzogenne mogą być niezbędne dla funkcjonowania organizmu, jak np. witaminy, aminokwasy egzogenne i egzogenne kwasy tłuszczowe, lub być toksyczne jak np. ksenobiotyki.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Substancja endogenna\n\nSubstancja endogenna (związek endogenny, endogeniczny) – związek chemiczny wytwarzany wewnątrz organizmu. Niektóre substancje endogenne, jeżeli są wytworzone w nadmiarze, mogą być toksyczne, jak np. acetylocholina.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Substancje semiochemiczne\n\nSubstancje semiochemiczne – związki chemiczne używane przez zwierzęta i rośliny do przekazywania informacji, wywierania określonego wpływu na otoczenie, głównie w celach obronnych, wszczynania alarmu, zaznaczania własnego terytorium czy informowania partnerów o gotowości płciowej.\nZwiązki te są istotnym elementem życia zarówno pojedynczych osobników jak również funkcjonowania wielu społeczności w świecie zwierząt. Dużą grupę stanowią związki infochemiczne, pośród których szczególne miejsce zajmują feromony. Niektóre substancje semiochemiczne – kairomony – mogą być wydzielane wbrew interesowi organizmu wydzielającego.\nSubstancje semiochemiczne dzielą się na:\n\nsubstancje allelochemiczne – oddziałujące międzygatunkowo:\nallomony – przynoszą korzyść osobnikowi, który je wydziela\nkairomony – przynoszą korzyść osobnikowi, który je odbiera\ndepresory – nie przynoszą korzyści ani osobnikowi, który je wydziela, ani osobnikowi, który je odbiera\nsynomony – substancje przynoszące korzyść osobnikowi wydzielającemu i odbierającemu\nsubstancje o działaniu wewnątrzgatunkowym:\nferomony\nadaptacyjne autoinhibitory populacji\nautotoksyny\nnekromony\n\n\n== Zobacz też ==\nchemoatraktanty\nbiochemia zapylania\n\n\n== Przypisy ==\n\n\n== Bibliografia ==\nSubstancje semiochemiczne. W: Leszek Konopski, Michael Koberda: Fermony człowieka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2003. ISBN 83-7383-039-1. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Synteza na podłożu stałym\n\nSynteza na podłożu stałym (ang. Solid-phase synthesis) – sposób przeprowadzania reakcji chemicznej, w którym rosnąca cząsteczka produktu jest związana na powierzchni ciała stałego, zwanego podłożem reakcji, matrycą lub fazą, zaś niskocząsteczkowe substraty znajdują się w roztworze, w którym znajduje się podłoże. \nSynteza na podłożu stałym znana jest również jako synteza na fazie stałej, synteza w fazie stałej i synteza z fazą stałą. Ostatnie określenie adekwatne jest do sytuacji gdy tylko jeden (np. przygotowawczy) etap syntezy wykonywany jest z użyciem podłoża stałego, a pozostałe reakcje prowadzone są w roztworze. Natomiast synteza w fazie stałej oznaczać może także proces, w którym wszystkie reagenty znajdują się w fazie stałej.\nTechnika ta jest stosowana głównie do syntezy rozmaitych biopolimerów takich jak DNA i białek, które wymagają precyzyjnej kontroli kolejności przyłączających się substratów, które tworzą odpowiednie sekwencje polipeptydowe lub nukleotydowe. Stosuje się ją także do syntezy polimerów sztucznych - np: polimerów blokowych i dendrymerów.\nSynteza z fazą stałą jest wieloetapowym cyklem rekcji, w których istotne jest filtrowanie fazy stałej i związanego z nią produktu. Zadaniem podłoża jest z jednej strony uproszczenie wyodrębniania produktu po zakończonej syntezie, a z drugiej precyzyjna kontrola jej przebiegu.\nKontrolę syntezy prowadzi poprzez stosowanie następującej sekwencji działań, pokazanej na przykładzie otrzymywania polimeru naprzemiennego typu A-B-A-B-A-B...\n\njeden z monomerów (np: A) reaguje się z powierzchnią podłoża\ntak przygotowane podłoże zanurza się w roztworze dwufunkcyjnego monomeru (B)\npo przereagowaniu A z B, podłoże się wyodrębnia, płucze i przenosi do roztworu z monomerem A - na powierzchni podłoża znajduje się już zatem produktu o budowie ABA\npodłoże ponownie się wyodrębnia, płucze i ponownie poddaje reakcji z B (powstaje A-B-A-B)\nitd, aż do uzyskania pożądanego produktu końcowego, który \"odcina\" się od podłoża mechanicznie lub w wyniku odpowiedniej reakcji chemicznej.\nPrzy bardziej złożonej syntezie, w której konieczne jest użycie np: kilkunastu różnych substratów w określonej sekwencji - procedura jest bardziej złożona, ale jej zasadnicza idea nie ulega zmianie.\nPrzykładami takich reakcji i urządzeń je wykorzystujących są:\n\nsyntetyzator DNA\nchemiczna synteza oligonukleotydów\nsyntetyzator białka\nsekwencjonowanie na podłożu stałym\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Szowinizm węglowy\n\nSzowinizm węglowy – termin wprowadzony przez Carla Sagana opisujący egocentryczną stronniczość, jakoby węgiel był niezbędny do istnienia życia tylko przez fakt, że ludzie są istotami opartymi na węglu.\nOkreślenie szowinizmu węglowego jest również używane do krytyki idei, że sztuczna inteligencja teoretycznie nie może być świadoma ani prawdziwie inteligentna, ponieważ leżąca u jej podstaw materia nie jest biologiczna. Termin ten jest używany przez transhumanistów w celu wyrażenia sprzeciwu wobec powszechnie przyjętego poglądu, że życie ma z natury wyższą wartość moralną niż hipotetyczna sztuczna świadomość.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Transaminacja\n\nTransaminacja – reakcja chemiczna przeniesienia grupy aminowej z aminokwasu na jeden z 3 ketokwasów, w wyniku czego powstaje nowy aminokwas i nowy ketokwas. Proces ten katalizowany jest przez transaminazy (aminotransferazy).\nKetokwasy te, to:\n\npirogronian,\nszczawiooctan,\nα-ketoglutaran.\nReakcje te zachodzą według wzoru:\n\nα-aminokwas + pirogronian → α-ketokwas + alanina (katalizator: (AlAT) aminotransferaza alaninowa)\nα-aminokwas + szczawiooctan → α-ketokwas + asparaginian (katalizator: (AspAT) aminotransferaza asparaginowa)\nα-aminokwas + α-ketoglutaran → α-ketokwas + glutaminian (katalizator: aminotransferaza glutaminianowa)\n\n\n== Zobacz też ==\nDezaminacja\nTransestryfikacja\n\n\n== Bibliografia ==\nEdward Bańkowski: Biochemia. Wrocław: Wydawnictwo Medyczne Urban&Partner, 2005. ISBN 83-89581-10-8. Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Transport tlenu\n\nTransport tlenu i dwutlenku węgla w organizmie – cykl procesów, celem których jest dostarczenie tlenu do każdej komórki i odprowadzenie CO2.\nKomórki żywe nieustanie potrzebują tlenu, aby mogły zachodzić procesy przemiany materii. W procesach uzyskiwania energii zachodzących w mitochondriach niezbędny jest tlen. Jest on transportowany układem oddechowym.\nGazy oddechowe transportowane są w następujący sposób:\n\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\t\n\t\t\t\n\t\t\n\nProces wymiany gazowej można podzielić na dwa etapy: wymianę zewnętrzną zachodzącą w płucach i wymianę wewnętrzną zachodzącą w tkankach.\n\n\n== Zewnętrzna wymiana gazowa ==\nPowietrze wdychane jest mieszaniną gazów. Jego składniki to: azot ok. 78%, tlen ok. 21%, dwutlenek węgla ok. 0,03% oraz inne gazy.\nWdech odbywa się dzięki przeponie i mięśniom międzyżebrowym. Dochodzi do zwiększenia objętości klatki piersiowej i obniżenia płuc za pomocą przepony. Prowadzi to do obniżenia ciśnienia w pęcherzykach płucnych, dzięki czemu powietrze jest wsysane do organizmu. Wydech jest czynnością nie wymagająca użycia mięśni, następuje przez rozluźnienie mięśni i zmniejszenie objętości płuc.\nPowietrze wdychane jest przez jamę nosową i usta, gdzie powietrze jest filtrowane, ogrzewane i nawilżane. Następnie jest transportowane przez gardło, krtań i tchawicę do oskrzeli i pęcherzyków płucnych. W pęcherzykach zachodzi wymiana gazowa. Krew dopływająca do płuc z prawej komory serca zostaje utlenowana oraz oddaje nadmiar CO2. Bogata w tlen krew płynie do lewej komory serca, skąd rozejdzie się po całym ciele.\nWymiana O2 i CO2 pomiędzy pęcherzykami płucnymi a krwią odbywa się dzięki różnicy ciśnień tych gazów w płucach i krwi. Dyfuzja gazów w płucach zachodzi przez błonę pęcherzykowo-włośniczkową o grubości 0,5 µm. Tlen o większym powinowactwie wypiera wodór z uprotonowanej hemoglobiny i przyłącza się do niej. Powstaje oksyhemoglobina i wolny jon wodorowy. 1 g hemoglobiny może związać około 1,34 ml tlenu.\nO2 + HHb → HbO− + H+\nJon wodorowy łączy się z jonem wodorowęglanowym przechodzącym do erytrocytów z osocza i powstaje kwas węglowy, który pod wpływem anhydrazy węglanowej rozpada się na dwutlenek węgla i wodę.\nH+ + HCO3- → H2CO3 + E → CO2 + H2O\nZ powodu różnicy prężności dwutlenek węgla dyfunduje do pęcherzyków, skąd jest wydalany podczas wydechu.\n\n\n== Wewnętrzna wymiana gazowa ==\nProcesy metaboliczne w tkankach zużywają tlen produkując dwutlenek węgla. Powoduje to wzrost prężności CO2 w tkankach. Przenika on przez ścianę naczyń włosowatych i dostaje się do erytrocytów. W erytrocytach działa anhydraza węglanowa, która z dwutlenku węgla i wody wytwarza kwas węglowy.\nCO2 + H2O → H2CO3\nNastępnie kwas węglowy dysocjuje na jon wodorowęglanowy i jon wodorowy.\nH2CO3 → HCO3- + H+\nJon wodorowęglanowy przechodzi do osocza na wymianę z jonem chlorkowym. Jon wodorowy łączy się z hemoglobiną, wypierając tlen z oksyhemoglobiny. Wytwarza się hemoglobina uprotonowana. Tlen odłączony z oksyhemoglobiny przechodzi do tkanek na zasadzie dyfuzji. \n\n\n== Bibliografia ==\nWładysławW. Traczyk WładysławW., AndrzejA. Trzebski AndrzejA., Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej, wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007 . Brak numerów stron w książce", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ubikwitynacja\n\nUbikwitynacja, ubikwityzacja – proces enzymatycznej modyfikacji potranslacyjnej białek następujący przez przyłączenie cząsteczek innego, małego białka, ubikwityny. Najczęściej zachodzi poprzez połączenie wiązaniem izopeptydowym karboksylowego końca ostatniego aminokwasu ubikwityny (glicyny 76) z łańcuchem bocznym lizyny obecnej w substracie. Proces ten zachodzi w komórce zarówno w cytoplazmie, jak i jądrze komórkowym. Odkrycie systemu ubikwitynacji w komórce zostało docenione poprzez przyznanie Nagrody Nobla Aaronowi Ciechanover, Avramowi Hershko i Irwinowi Rose z Chemii w 2004 roku. \n\n\n== Rodzaje ubikwitynacji ==\nmonoubikwitynację, która polega na przyłączeniu monomerów ubikwityny do danego białka do pojedynczej reszty lizyny.\nmulti-monoubikwitynacja polega na przyłączeniu pojedynczych cząsteczek w wielu miejscach białka.\npoliubikwitynację, polegającą na przyłączeniu polimerów (przynajmniej dimerów) ubikwityny do białka. Jest on przyłączany do jednej, konkretnej lizyny w strukturze białka. Może prowadzić do tworzenia łańcuchów prostych bądź rozgałęzionych.\n\n\n== Rola ubikwitynacji w komórce ==\nModyfikacja białek poprzez ubikwitynację powoduje szereg zmian w ich właściwościach co wpływa na wiele procesów komórkowych. Monoubikwitynacja wpływa na aktywność zmodyfikowanego białka i reguluje takie procesy jak naprawa DNA, ekspresja genów, czy transport komórkowy. Jednym z przykładów jest monoubikwitynacja histonów H2A i H2B tworzących strukturę nukleosomu. Modyfikacja ta zmienia ekspresję genów w określonym regionie chromatyny i wpływa na modyfikację histonu H3 poprzez metylację. Jest to element mechanizmu regulacji ekspresji genów zwanego kodem histonowym. Innym przykładem jest zmienność funkcji PCNA pod wpływem ubikwitynacji, co powoduje wybór różnych ścieżek naprawy uszkodzonego DNA.\nObecność przyłączonej do białka ubikwityny wpływa na jego interakcję z innymi białkami. Stwierdzono obecność co najmniej 20 motywów odpowiedzialnych za kontakt z ubikwityną.\nPoliubikwitynacja oznacza przyłączenie kolejnych cząsteczek ubikwityny i utworzenie łańcucha. W cząsteczce ubikwityny obecne jest 7 lizyn będących potencjalnymi miejscami do przyłączenia kolejnej cząsteczki: K6, K11, K27, K29, K33, K48, K63 oraz reszta metioniny M1. Utworzenie łańcucha poliubikwityny na lizynie 48 powoduje, że zmodyfikowane w taki sposób białko jest kierowane do proteasomu, gdzie następuje jego degradacja. Ubikwitynacji podlegają z jednej strony białka uszkodzone, zdeformowane, zdenaturowane i nieprawidłowo funkcjonujące, białka obce dla danej komórki (np. wirusowe), z drugiej zaś – białka krótko żyjące. Po oznaczeniu ubikwityną białko podlega rozkładowi w proteasomie. Rola łańcuchów ubikwitynowych utworzonych na pozostałych lizynach i reszcie metioniny pozostaje nieznana.\n\n\n== Reakcja ubikwitynacji ==\nProces wymaga obecności trzech współdziałających ze sobą enzymów: E1 - enzymu aktywującego ubikwitynę, E2 - enzymu wiążącego i E3 - ligazy ubikwitynowej. W wyjątkowych przypadkach występuje również enzym E4, katalizujący przyłączenie uformowanego łańcucha ubikwityn do substratu.\n\nAktywacja ubikwityny. jest pierwszym etapem, niezbędnym do ubikwitynacji i zachodzi poprzez dwie reakcje\nEnzym E1 wiąże ubikwitynę i cząsteczkę ATP i katalizuje acylo-adenylację karboksylowego końca ubikwityny.\nZachodzi przeniesienie ubikwityny na łańcuch boczny cysteiny obecnej u enzymu E1, z uwolnieniem cząstęczki AMP. Powstaje wówczas wysokoenergetyczne wiązanie tioestrowe. W proteomie człowieka znane są dwa białka aktywujące ubikwitynę: UBA1 i UBA6.\nPrzyłączenie ubikwityny do enzymu E2. Ubikwityna zostaje przeniesiona z enzymu E1 na wolną resztę cysteinową enzymu E2 w reakcji transestryfikacji. W jej trakcie E2 pozostaje połączone z E1 i ubikwityną. W proteomie człowieka znaleziono 35 białek aktywujących ubikwitynę.\nLigacja ubikwityny do substratu. Ostatnim etapem jest przyłączenie ubikwityny do białka docelowego poprzez wiązanie izopeptydowe. Dochodzi do tego przy udziale enzymu E3, ligazy ubikwityny która odpowiada za rozpoznanie konkretnego substratu. W proteomie człowieka występuje ich kilkaset.\nSubstratami reakcji są ATP, ubikwityna i białko z lizyną obecną w sekwencji, a produktami AMP, dwufosforan i ubikwitynowane białko.\n\n\n== Deubikwitynacja ==\nW komórkach obecne są enzymy pozwalające na odwrócenie reakcji ubikwitynacji. Są to wyspecjalizowane proteazy przecinające wiązanie izopeptydowe ubikwityna-lizyna, degradujące łańcuchy poliubikwitynowe, bądź kontrolujące ilość prekursorów ubikwityny w komórce. W genomie człowieka stwierdzono obecność 85 genów kodujących takie enzymy. Większość z nich należy do rodziny proteaz cysteinowych, niewiele do metaloproteaz. Silnie wpływają one na stabilność wielu białek, regulując ich działanie, co sprawia, że są atrakcyjnym celem dla przyszłych terapii.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Ultraelementy\n\nUltraelementy – pierwiastki chemiczne wchodzące w skład organizmów w ilości mniejszej niż 0,000001% (czyli 10−6%) masy ciała. Ich rola nie została do końca wyjaśniona. Wiadomo, że są niezbędne dla funkcjonowania organizmu. Prawdopodobnie wchodzą w skład niektórych białek i są aktywatorami niektórych szlaków metabolicznych.\nDo ultraelementów zalicza się m.in.: srebro, złoto, rad i selen.\n\n\n== Zobacz też ==\nmakroelementy\nmikroelementy\nbiologiczne znaczenie pierwiastków\n\n\n== Bibliografia ==\nEncyklopedia Biologia. Agnieszka Nawrot (red.). Kraków: Wydawnictwo GREG, s. 555. ISBN 978-83-7327-756-4.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Usieciowanie\n\nUsieciowanie – częstość pojawiania się wiązań pentapeptydowych pomiędzy resztami kwasu N-acetylomuraminowego peptydoglikanu w ścianie komórkowej bakterii.\nPrzez wolną grupę karboksylową reszty kwasu N-acetylomuraminowego, łańcuch wielocukrowy łączy się z pentapeptydem o składzie aminokwasów charakterystycznym dla gatunku bakterii. Przykładowo w pentapeptydzie zidentyfikowanym u E. coli występują L-alanina, kwas D-glutaminowy, DAP i dwie reszty D-alaniny. W 3 pozycji zawsze występuje aminokwas zasadowy lub DAP.\nW peptydoglikanach zaliczanych do grupy A wiązanie poprzeczne powstaje pomiędzy wolną grupą aminową peptydu w pozycji 3 a grupą karboksylową innego peptydu w pozycji 4.\nRzadziej występująca grupa B peptydoglikanów, spotykana m.in. u Corrynebacterium, zawiera wiązanie poprzeczne pomiędzy grupą γ-karboksylową reszty kwasu D-glutaminowego w pozycji 2 jednego peptydu i D-alaniną w pozycji 4 innego.\nObecność mostków międzypeptydowych lub krzyżowych wiązań bezpośrednich w peptydoglikanie warunkuje stopień jego usieciowania. Poziom usieciowania u bakterii Gram-dodatnich wynosi zazwyczaj blisko 100%, gorzej usieciowana jest ściana bakterii Gram-ujemnych (20–30%).\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wapń całkowity\n\nWapń całkowity – w diagnostyce laboratoryjnej gospodarki wapniowej organizmu oznacza całkowitą ilość wapnia jaka znajduje się w surowicy krwi rozdzieloną na poszczególne frakcje:\n\nzjonizowany – stanowi ok. 50% wapnia całkowitego;\nzwiązany z resztami kwasowymi kwas karboksylowy karboksylanów – ok. 10% wapnia całkowitego;\nzwiązany z białkami, głównie albuminami – ok. 40% wapnia całkowitego;", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wiązania wysokoenergetyczne\n\nWiązania wysokoenergetyczne, wiązania makroergiczne – wiązania chemiczne, których standardowa energia swobodna hydrolizy jest równa bądź niższa (\"bardziej ujemna\") niż dla hydrolizy ADP do AMP.\nDo związków zawierających wiązania makroergiczne należą: ADP, ATP, UDP-glukoza, fosfokreatyna, 1,3-bisfosfoglicerynian, \"aktywny metyl\", fosfoenolopirogronian, acetylo-CoA (i inne estry tiolowe koenzymu A, np. bursztynylo-CoA, metabolit cyklu Krebsa) itp.\nZwiązki zawierające wiązania makroergiczne biorą udział w przenoszeniu energii w komórce. Podczas swego rozpadu uwalniają znaczną ilość energii.\nGraficznie wiązanie tego typu oznacza się najczęściej tyldą (~).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wiązanie fosfodiestrowe\n\nWiązanie fosfodiestrowe – wiązanie chemiczne powstające w wyniku połączenia dwóch grup hydroksylowych przez grupę fosforanową. \n\n\n== Wiązanie fosfodiestrowe w kwasach nukleinowych ==\nWiązanie fosfodiestrowe w kwasach nukleinowych łączy kolejne nukleotydy w łańcuchu DNA i RNA, poprzez połączenie z grupą fosforanową piątego atomu węgla w deoksyrybozie jednego nukleotydu z trzecim atomem węgla deoksyrybozy drugiego nukleotydu. Enzymy hydrolizujące internukleotydowe wiązanie fosfodiestrowe to nukleazy.\n\n\n== Przypisy ==", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wiązanie peptydowe\n\nWiązanie peptydowe – umowna nazwa wiązania amidowego występującego między aminokwasami peptydów i białek. Wiązanie peptydowe łączy grupę α-aminową jednego aminokwasu z grupą α-karboksylową drugiego aminokwasu.\n\nWystępuje ono w dwóch formach izomerycznych: cis i trans. W wiązaniu peptydowym wyróżnić można dwie formy mezomeryczne (rezonansowe), nadające wiązaniu węgiel-azot częściowy charakter wiązania podwójnego. Efekt ten wzmacnia siłę wiązania oraz silnie hamuje rotację wokół wiązania C-N, dzięki czemu wiązanie jest płaskie. Możliwa natomiast jest rotacja wokół wiązań z grupami bocznymi.\n\nAminokwasy połączone wiązaniami peptydowymi tworzą oligopeptydy, polipeptydy i białka.\nNajczęściej obiema cząsteczkami są α-aminokwasy naturalne. Polimery naturalne powstałe z połączenia aminokwasów wiązaniami peptydowymi to białka. Wiązania peptydowe występują też w polimerach syntetycznych zwanych poliamidami, w tym przypadku jednak identyczne chemicznie wiązania są nazywane wiązaniami amidowymi.\n\nWiązanie peptydowe tworzą też często łańcuchy boczne aminokwasów w białkach, takich jak lizyna, z cząsteczkami przyłączonymi do białka (koenzymami).", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wsalanie\n\nWsalanie - zjawisko zwiększania rozpuszczalności niektórych związków (zwłaszcza białek z grupy globulin) w wodzie po dodaniu do układu prostych soli nieorganicznych.\nZjawisko to jest odwrotnością wysalania, czyli doprowadzania do koagulacji koloidów, poprzez dodanie do nich prostych soli nieorganicznych.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Wykres Ramachandrana\n\nWykres Ramachandrana – wykres wartości międzycząsteczkowych kątów torsyjnych φ (fi) względem wartości kątów ψ (psi), obrazujący dozwolone i niedozwolone rotacje w łańcuchu peptydowym. Wykres ten zaproponował Gopalasamudrama Narayana Iyer Ramachandran.\nMatematycznie jest to wykres funkcji \n  \n    \n      \n        f\n        :\n        \n          [\n          \n            −\n            π\n            ,\n            π\n          \n          )\n        \n        ×\n        \n          [\n          \n            −\n            π\n            ,\n            π\n          \n          )\n        \n        →\n        \n          \n            R\n          \n          \n            +\n          \n        \n        .\n      \n    \n    {\\displaystyle f\\colon \\left[-\\pi ,\\pi \\right)\\times \\left[-\\pi ,\\pi \\right)\\rightarrow \\mathbb {R} _{+}.}\n  \n Dziedziną funkcji jest torus; ponieważ standardowy dwuwymiarowy wykres Ramachandrana jest odwzorowaniem torusa na płaszczyźnie, skutkuje to jego pewnym zniekształceniem i nieciągłościami.\nKąt φ określa wielkość rotacji w głównym łańcuchu peptydowym przy wiązaniu peptydowym między atomem azotu a węglem α. Kąt ψ jest natomiast mierzony między węglem α i węglem karbonylowym.\nNiedozwolone są te wartości kątów φ-ψ, które powodują przestrzenną zawadę między niezwiązanymi z nimi atomami. Dozwolone kombinacje zaznacza się na wykresie kropkami.\nDla wszystkich L-aminokwasów oprócz proliny i glicyny układają się one w trzy obszary – dozwolone kombinacje charakteryzują helisę α, strukturę β i potrójną helisę cząsteczki kolagenu. Jasne obszary na wykresie odpowiadają takim konformacjom, w których atomy polipeptydu zbliżyłyby się bardziej, niż wynosiłaby suma ich promieni van der Waalsa. Są one przestrzennie niedozwolone dla wszystkich aminokwasów oprócz glicyny, nieposiadającej bocznego łańcucha.\nPonadto w niektórych obszarach wykresu suma odległości między atomami jest tylko nieco mniejsza niż suma promieni van der Waalsa; w takiej sytuacji polipeptyd może utworzyć lewoskrętną α-helisę.\nL-aminokwasy nie mogą tworzyć lewoskrętnej helisy, ale obecność reszty glicyny bądź asparaginianu lub asparaginy tworzących wiązanie wodorowe bocznym łańcuchem z głównym łańcuchem polipeptydowym stabilizuje tę niepreferowaną konformację.\nHelisa 3,0 jest na krawędzi dozwolonego regionu α-helisy: wskazuje to na jej niższą stabilność.\nGlicyna nie ma bocznego łańcucha i może adaptować kąty ψ i φ do wszystkich kwadrantów wykresu Ramachandrana. Dlatego też reszta glicynylowa występuje w miejscach zgięć łańcucha polipeptydowego tak często.\n\n\n== Bibliografia ==\nRobert K. Murray Biochemia Harpera. PZWL, Warszawa 2005 ISBN 83-200-3347-0.\nLubertL. Stryer LubertL., Biochemia. JacekJ. Augustyniak (tłum.), HalinaH. Augustyniak (tłum.), JanJ. Michejda (tłum.), Warszawa: PWN, 2003, ISBN 83-01-13978-1, OCLC 69509816 . Brak numerów stron w książce\nDonald Voet, Judith G. Voet Biochemistry (3rd ed.) John Wiley & Sons 2003 ISBN 0-471-39223-5.", "source": "wikipedia"}
{"text": "Znacznik spinowy\n\nZnacznik spinowy (ZS) jest to związek organiczny posiadający niesparowany elektron oraz możliwość przyłączenia się do innego związku. \nZnaczniki spinowe są najczęściej używane do badania struktury i dynamiki dużych cząsteczek, zmian konformacyjnych białek i błon komórkowych przy użyciu spektroskopii EPR. \nTechnika ukierunkowanego znakowania spinowego pozwala na monitorowanie dokładnie wybranego regionu w badanym białku. Znaczniki spinowe posiadają zazwyczaj niesparowany spin na atomie azotu. W badaniach białek wykorzystywane są aminokwasowo specyficzne znaczniki.", "source": "wikipedia"}